Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

28 286

Dierenwelzijn

29 683

Dierziektebeleid

Nr. 592

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN,
LANDBOUW EN INNOVATIE EN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 oktober 2012
In deze brief komen wij terug op de toezeggingen uit het Algemeen
Overleg over dierziekten en antibiotica in de veehouderij van 5 juli 2012
(Kamerstuk 29 683, nr. 139) betreffende het gebruik van antibiotica in de
veehouderij, geven wij aan hoe de uitvoering van de motie 28 286 nr. 557
over de risico’s van ESBL’s voor de volksgezondheid ter hand is genomen.
Tot slot geven wij een overzicht van de voortgang van de regelgeving over
antibioticagebruik.
Onderzoek naar alternatieven voor gebruik van antibiotica
In het Algemeen Overleg is toegezegd te onderzoeken of de ontwikkeling
van alternatieven voor antibiotica, en met name van prebiotica, probiotica
en fytotherapeutica, kan worden meegenomen in Europese onderzoeksprogramma’s, in het ZonMw-programma en/of binnen de topsectoren.

1
Prebiotica zijn niet verteerbare levensmiddeleningrediënten, die selectief de groei en/of de
activiteit van één of meerdere soorten
bacteriën in de dikke darm stimuleren, en
daardoor de gezondheid van de gastheer
bevorderen.
2
Een probioticum is een preparaat of een
product met levende, wel gedefinieerde
micro-organismen in voldoende aantallen, dat
de microflora in een bepaald orgaan van de
gastheer verandert en daarmee een gezondheidsbevorderend effect heeft op de gastheer.
3
Fytotherapeutica zijn plantaardige middelen
die kunnen worden ingezet om bepaalde
gezondheidsklachten te behandelen.

kst-28286-592
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Allereerst willen wij nogmaals benadrukken dat de vermindering van
antibioticumgebruik niet begint bij vervanging van antibiotica, maar bij
goed diergezondheidsmanagement en bij een verduurzaming van de
veehouderij. Daarbij gaat het om sterkere dieren, kwalitatief
hoogwaardige diervoeders, goede kwaliteit van het drinkwater, betere
huisvestingsomstandigheden en meer oog voor hygiëne. Om het gunstige
effect daarvan op het antibioticumgebruik te demonstreren, investeert het
ministerie van EL&I onder andere in het Innovatieprogramma Antibioticumvrije ketens.
Dat neemt niet weg dat het belangrijk is om alternatieven voor antibiotica
te ontwikkelen en te benutten. We moeten echt zuinig zijn met de
antibiotica die we hebben, en alternatieven stimuleren. Ook prebiotica1,
probiotica2 en fytotherapeutica3 kunnen daarbij een rol spelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 28 286, nr. 592

1

Het 7e Europese Kaderprogramma
In het 7e Kaderprogramma, dat loopt van 2006 tot en met 2013 is 1,9
miljard euro beschikbaar gesteld voor het thema voedsel en landbouw. Er
is niet één focus binnen de thema’s; bij voedsel en landbouw gaat het om
verschillende onderwerpen zoals verduurzaming van de landbouw en
diergezondheid. Er zijn ook mogelijkheden voor onderzoek naar prebiotica, probiotica en fytotherapeutica
Het programma van het 7e kaderprogramma voor 2013 ligt vast op
hoofdlijnen. Onderzoeksgroepen kunnen dit najaar voorstellen voor
onderzoek indienen. Het opnemen van een of meerdere MKB’s is soms
een vereiste en in elk geval een pre.
ZonMw
Het ministerie van VWS investeert – gedurende 10 jaar – 14 miljoen euro
in het ZonMw programma «Priority Medicines en Antimicröbiele
resistentie» dat in 2009 van start is gegaan. Het programma heeft de
volgende doelstellingen:
• het terugdringen van resistentie tegen antibiotica,
• het ontwikkelen van mechanismen om aanwezige resistentie in
bacteriën te overwinnen, en
• het ontwikkelen van chemische verbindingen die zouden kunnen
leiden tot nieuwe antibiotica.
De derde ronde van dit programma zal in 2013 plaatsvinden. In deze
ronde is 2,2 miljoen euro beschikbaar. De programmacommissie heeft
nog geen besluit genomen over de vorm en prioritering van deze ronde.
De commissie juicht aanvragen van projectideeën over alternatieven van
antibiotica toe en is zeker van zins deze te honoreren wanneer de
wetenschappelijke kwaliteit en de relevantie zodanig is dat ze in de
competitie met andere projecten overeind blijven. Op dit moment zijn
zeven projecten op het gebied van prebiotica, probiotica en fytotherapeutica door ZonMw gehonoreerd.
Topsectoren
Binnen het Topsectorenbeleid bepalen bedrijfsleven, onderzoekinstellingen en de overheid gezamenlijk welke richting het onderzoek uitgaat.
Het Topsectorenbeleid is nog volop in ontwikkeling. De Topsector
AgroFood is de Topsector met de meeste aanknopingspunten voor
onderzoek naar alternatieven voor antibiotica voor de veehouderij.
Recentelijk zijn projectvoorstellen getoetst door experts. Bij het onderdeel
AgroFood is een onderzoek ingediend dat zich richt op bevordering van
de diergezondheid door de inzet van natuurlijke middelen, waaronder
kruiden. In oktober 2012 vindt besluitvorming over de ingediende
voorstellen plaats.
Conclusie
Binnen de genoemde drie sporen van onderzoeksfinanciering door de
overheid zijn zeker mogelijkheden voor het onderzoek naar probiotica,
prebiotica en fytotherapeutica. Het is aan onderzoeksgroepen en bedrijven
zelf om hier onderzoeksvoorstellen voor in te dienen.
Over de markttoelating van alternatieven voor antibiotica verwijzen wij u
naar de passage die wij hierover hebben geschreven in de brief die wij op
1 juni 2012 aan de Tweede Kamer hebben gestuurd (TK 29 863 nr 124).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 28 286, nr. 592

2

Formularia en smal- en breedspectrumantibiotica
In het Algemeen Overleg is toegezegd om de Kamer te informeren over
de inzet van breed- en smalspectrumantibiotica en de aanwezigheid van
een vangnet in formularia.
Zoals aangegeven in onze brief naar aanleiding van het advies van de
Gezondheidsraad (TK 29 683, nr. 104) hebben wij de Werkgroep Veterinair
Antibioticumbeleid (WVAB) verzocht om de formularia naar aanleiding
van het advies aan te passen. Het advies van de Gezondheidsraad heeft in
de nieuwe formularia een leidende rol gekregen. Wij verwijzen u naar de
WVAB1 voor de nieuwe richtlijnen en een deskundige uitleg over de
nieuwe indeling en behandelmogelijkheden.
Formularia zijn de behandelrichtlijnen van de WVAB. Hierin worden
antibiotica door deskundigen op basis van de eigenschappen en risico’s
ingedeeld, waarbij een vangnet-constructie wordt gehanteerd wanneer
het voorkeursmiddel niet gebruikt kan worden. Middelen worden in eerste
instantie ingedeeld op basis van het advies van de Gezondheidsraad.
Binnen deze indeling speelt het werkingsspectrum (smal of breed) een rol
bij de keuzevolgorde, waarbij de voorkeur uitgaat naar een smalspectrum
antibioticum. Ingeval het nodig is om niet conform de eerste voorkeur te
behandelen, om bijvoorbeeld ernstig dierenleed te voorkomen,
dan bieden de formularia voldoende mogelijkheden om onderbouwd uit
te wijken naar andere middelen.
Motie Ormel: aanpak ESBL producerende bacteriën
Op 7 maart 2012 ( Handelingen II, 2011–2012, nr.60, item 12, blz
75–81)heeft uw Kamer de regering bij motie verzocht een plan van aanpak
op te stellen om de risico’s voor de volksgezondheid veroorzaakt door
ESBL producerende bacteriën te verminderen en de Kamer jaarlijks te
rapporteren over de voortgang (TK 28 286, nr. 557).
In het VAO van 7 maart hebben wij toegelicht dat er momenteel beperkte
kennis beschikbaar is over de diverse transmissieroutes van ESBL’s en de
mogelijke bijdrage van deze routes aan de ESBL problematiek. Daarom
heeft kennisontwikkeling de hoogste prioriteit in onze aanpak. Deze
aanpak is gericht op het verkrijgen van kennis over:
– het vóórkomen van deze bacteriën (surveillance);
– het ontstaan van ESBL’s;
– de wijze waarop overdracht van ESBL’s plaatsvindt;
– maatschappelijke effecten.
Deze onderdelen zijn belangrijk om de zorgwekkende problematiek op het
terrein van ESBL’s aan te kunnen pakken. In de bijlage bij deze brief vindt
u een uitgebreid overzicht van het lopende onderzoek naar
ESBL-producerende bacteriën dat wordt uitgevoerd in opdracht van de
rijksoverheid *). Het onderzoek wordt uitgevoerd door onder andere het
RIVM, de NVWA en via ZonMw. Hieronder zal ik kort ingaan op deze
onderdelen.
Surveillance

1

www.wvab.nl

Een belangrijk onderzoek op dit terrein is het onderzoek van het RIVM/CIb.
RIVM/CIb onderzoekt de prevalentie van ESBL-producerende bacteriën en
de risicofactoren voor dragerschap bij personen uit de Nederlandse
bevolking die woonachtig zijn in pluimveerijke en pluimveearme
gebieden. Onderzoeksresultaten zullen vergeleken worden met de
resultaten van een studie uitgevoerd door de Vrije Universiteit Amsterdam

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 28 286, nr. 592

3

waarbij de prevalentie en risicofactoren van ESBL-producerende bacteriën
in de open bevolking (buiten de ziekenhuizen) in kaart gebracht worden.
Daarnaast vinden er nog vele onderzoeken plaats naar het aanwezig zijn
van ESBL-producerende bacteriën zoals bijvoorbeeld in recreatiewater en
in groente en fruit.
Het ontstaan van ESBL
In diverse onderzoeken, waaronder het onderzoek naar antibioticaresistentie in de kalverhouderij wordt onderzoek gedaan naar resistentieontwikkeling en de risicofactoren die daarbij een rol spelen. Inzicht in deze
risicofactoren biedt aangrijpingspunten om de risico’s op resistentieontwikkeling te beperken.
De overdracht van ESBL’s
Het is van belang om inzicht te krijgen in de manieren waarop overdracht
van ESBL’s plaats kan vinden. Een voorbeeld van een onderzoek dat zich
hierop richt is het onderzoek naar ESBL’s in kippen. Waarom verspreiden
ESBL’s zich in kippen? Dit onderzoek wil een antwoord op deze vraag om
risicos van mogelijke verspreiding vanuit de kip naar de mens in de
toekomst te beperken.
Maatschappelijke effecten
Een voorbeeld van een onderzoek dat zich onder andere hierop richt is het
onderzoek van het RIVM/CIb naar de rol van het milieu als een plek voor
genoverdracht maar ook als een reservoir van antibiotica, antibioticaresistente bacteriën en overdraagbare resistentiegenen. Dit biedt een breder
perspectief op de samenhang tussen onze maatschappelijke activiteiten
waar antibiotica een rol spelen, in relatie tot het contact met onze
leefomgeving.
De resultaten van deze onderzoeken worden door ons gebruikt om onze
beleidsinstrumenten zo effectief mogelijk in te zetten. Vanaf 2012
rapporteert het RIVM ons jaarlijks over «stand van de antibioticaresistentie». Hierin wordt op basis van onderzoeksresultaten een vertaling
gemaakt naar concrete beleidsadviezen, die door ons gebruikt zullen
worden om deze problematiek planmatig aan te pakken. Wij hebben het
RIVM gevraagd nadrukkelijk aandacht te besteden aan de ESBL
problematiek.
Wij zullen de Kamer jaarlijks rapporteren over de het voorkomen van
ESBL’s en de voortgang van onze aanpak. De eerstvolgende rapportage
zullen wij u in het najaar van 2013 toesturen.
Voortgang wet- en regelgeving zorgvuldig antibioticagebruik in
veehouderij
In eerdere brieven is regelgeving aangekondigd. In het navolgende geven
we de voortgang weer bij de ontwikkeling daarvan. Daarbij is het
belangrijk dat de Wet dieren in ieder geval voor het onderwerp diergeneesmiddelen per 1 januari 2013 in werking treedt. Daarover bent u al
eerder bericht (kamerstukken II, vergaderjaar 2011/12, 28 286, nr. 583).
Inmiddels is onder andere op het Besluit diergeneesmiddelen het advies
van de Raad van State ontvangen. We streven er dus nog steeds naar de
Wet dieren per 1 januari 2013 gedeeltelijk in werking te laten treden. Het is
tevens ons streven het Besluit houders van dieren en het Besluit diergeneeskundigen, die thans bij uw Kamer voorliggen in het kader van
voorhang, zo spoedig mogelijke inwerking te laten treden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 28 286, nr. 592

4

UDD-maatregel
Deze maatregel houdt in dat alle antibiotica UDD gekanaliseerd worden.
Dit betekent dat deze middelen in beginsel door de dierenarts toegediend
moeten worden. Hierop wordt een uitzondering gemaakt voor veehouders
die een één op één relatie met hun dierenarts hebben. De komende weken
zullen de voorwaarden waaronder houders antibiotica mogen toedienen
beleidsmatig worden uitgewerkt.
Vervolgens zal het bedrijfsleven geconsulteerd worden over de praktische
uitwerking van de randvoorwaarden. Met een overgangstermijn van 6
maanden is inwerkingtreding van het UDD regime voorzien voor de zomer
van 2013.
Bij de uitwerking van de voorwaarden wordt de motie Ormel (TK 29 683,
nr. 131) betrokken waarbij de regering wordt verzocht om ontheffing te
verlenen van het bedrijfsbehandelplan voor hobbydierhouders die wel
een één-op-éen relatie hebben met een dierenarts.
Verplichte gevoeligheidsbepaling
Deze maatregel houdt in dat moderne antibiotica behorende tot de groep
van derde en vierde generatie cefalosporinen en fluoroquinolonen alleen
mogen worden toegepast als uit een gevoeligheidsbepaling blijkt dat
andere antibiotica niet werkzaam zijn. Hiervoor is een wijziging van het
Besluit diergeneesmiddelen en de Regeling diergeneesmiddelen onder de
Wet dieren in voorbereiding. Een concept van de regeling wordt deze
maand conform de Europese notificatierichtlijn genotificeerd. Op dat
moment gaat een standstill van drie maanden in. Het streven is erop
gericht dat de maatregel tegelijk met de Wet dieren op 1 januari 2013 in
werking kan treden.
Wetsvoorstel wijziging Wet dieren in verband met centrale administratie
antibioticagebruik.
Middels dit wetsvoorstel wordt in de Wet dieren voorzien in een deugdelijke grondslag om vanuit de rijksoverheid regels te stellen over de
centrale administratie van diergeneesmiddelen, waaronder het
antibioticagebruik.
De staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
H. Bleker
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E. I. Schippers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 28 286, nr. 592

5

*) Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 28 286, nr. 592

6