Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

33 576

Natuurbeleid

Nr. 93

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 november 2016
Natuur staat volop in de belangstelling, er vinden nationaal en internationaal interessante ontwikkelingen plaats en er worden belangrijke
successen geboekt. Ik heb u na het zomerreces met een aantal brieven
geïnformeerd over de voortgang van belangrijke natuurdossiers, zoals
mijn inzet voor de zeventiende Conferentie van Partijen (COP17) van het
CITES-verdrag (Kamerstuk 31 379, nr. 20), de tussenbalans programma
Nationale Parken (Kamerstuk 33 576, nr. 88), de voortgangsrapportage
Programma Aanpak Stikstof 2015–2020 (Kamerstuk 32 670, nr. 111), de
Landschapsbrief (Kamerstuk 33 576, nr. 89), de stand van zaken invoering
van de wet Natuurbescherming (Kamerstuk 33 348, nr. 192) en recent de
aanpak weidevogels (Kamerstuk 33 576, nr. 92) en de beleidsevaluatie
Natuurschoonwet 1928 (Kamerstuk 33 576, nr. 90). Ook vermeldingswaardig is dat Nederland als partij van het Verdrag inzake Antarctica
(ATCM) heeft meegeholpen aan de bescherming van de unieke Ross zee
in het Antarctisch gebied. Met deze brief stel ik u op de hoogte van de
voortgang in enkele andere natuurdossiers en informeer ik u over de voor
Nederland en de voor de EU succesvol verlopen 13de CITES Conferentie
van Partijen en over de conferentie in Vietnam over Illegal Wildlife Trade.
De acties en voornemens uit voornoemde brieven en deze brief dragen bij
aan het realiseren van nationale, Europese en internationale doelen voor
behoud, versterking en duurzame benutting van de natuur en de soorten
die erin leven. Natuur is een belangrijke publieke waarde die noodzakelijk
is voor ons welzijn en welvaart en dient in balans met andere publieke
waarden die daaraan bijdragen, zoals economie en voedselproductie,
beschermd te worden.
Volgens de recente Balans voor de Leefomgeving 2016 (Richting geven,
ruimte maken, PBL 2016) toont de Nederlandse natuur voorzichtige
tekenen van herstel, maar zijn de ruimtelijke- en milieu condities nog
onvoldoende om alle doelen te realiseren. De Balans vraagt in het
bijzonder aandacht voor de impact van de landbouw op natuur. De
achteruitgang van de soortenrijkdom in algemene zin lijkt te zijn gestopt,

kst-33576-93
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 576, nr. 93

1

er is succes bereikt met icoonsoorten zoals visarend en bever maar er zijn
nog steeds kwetsbare habitats en soorten. En sommige soorten, bijvoorbeeld de van agrarisch cultuurlandschap afhankelijke weidevogels, gaan
achteruit.
De bescherming van natuur vraagt om inzet en betrokkenheid van de
maatschappij en om een gezamenlijke overheidsinzet van Rijk, provincies,
gemeenten en waterschappen.
Met decentralisatieakkoorden zijn tussen overheden verantwoordelijkheden en ambities afgesproken en in de nieuwe wet natuurbescherming
zijn bevoegdheden verdeeld. Het Rijk heeft hierbij enerzijds de taak om
het overzicht te houden van de natuur in Nederland en het wettelijk stelsel
en anderzijds eigen beheer- en ontwikkelopgaven vanuit de verantwoordelijkheid voor bepaalde gebieden, zoals grote wateren en Caribisch
Nederland, of nationale belangen. Daarnaast is het Rijk aanspreekbaar
voor de Europese en Internationale verdragen als respectievelijk lidstaat
en verdragspartij om een bijdrage te leveren aan de Europese en
mondiale biodiversiteit. Hierna wordt de voortgang in natuurdossiers
volgens deze driedeling weergegeven. Tevens informeer ik u over de
stand van zaken van enkele moties en toezeggingen.
Algemeen en stelsel
Natura 2000-aanwijzingsbesluiten en beheerplannen
Eén dezer dagen worden voor meerdere Natura 2000-gebieden aanwijzingsbesluiten gepubliceerd. Ik hoop op afzienbare tijd ook de laatste van
de 160 aangemelde Natura 2000-gebieden definitief te kunnen aanwijzen.
Tevens worden dit jaar de laatste beheerplannen van Natura
2000-gebieden waarvoor het Rijk verantwoordelijk is vastgesteld. Het
najaar van 2016 is daarmee een belangrijke mijlpaal geworden voor de
rijksopgave voor de afronding van het stelsel van Natura 2000. Veel
partijen zoals provincies, terreinbeheerders en maatschappelijke
organisaties, hebben hier intensief aan meegewerkt en het daarmee
mogelijk gemaakt. Het doet me deugd dat de Natura 2000 verbeterdoelstelling in de aanwijzing van het Eems-Dollard gebied (wijzigingsbesluit
Waddenzee) een initiatief is van partijen uit de regio. Met een verbeterdoelstelling voor de kwaliteit van het habitattype estuaria toont de regio
zijn verantwoordelijkheid en ambitie bij Natura 2000.
Voortgangsinformatie Natuurnetwerk Nederland
Naar aanleiding van vragen over de eerste voortgangsrapportage natuur
(Kamerstuk 33 576, nr. 85) en de zevende voortgangsrapportage EHS
groot project (Kamerstuk 30 825, nr. 214) heb ik uw Kamer toegezegd met
de provincies in overleg te gaan om te komen tot een eenduidige
systematiek en definities voor het bepalen van de hectares Natuurnetwerk
en de uitkomsten daarvan op te nemen in een overzichtskaart. Op 4 juli
2016 heb ik u geïnformeerd over de gemaakte afspraken (Kamerstuk
33 576, nr. 85). De provincies zullen de tweede Voortgangsrapportage
Natuur hierop aanpassen. Naar verwachting is deze voortgangsrapportage pas afgerond na de behandeling van de Begroting Economische
Zaken, deel landbouw en natuur. Op basis van deze informatie en de
eerder genoemde afspraken over systematiek en definities, kunnen de
verschillen in gerealiseerde hectares tussen de voormalige Ecologische
hoofdstructuur en het Natuurnetwerk Nederland ook in kwantitatieve
termen worden verklaard.
In aanvulling op de tweede provinciale Voortgangsrapportage natuur zal
ik uw Kamer daarover nader informeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 576, nr. 93

2

Nationale (Rijks)opgaven
Goedkeuring LIFE IP Deltanatuur programma
Het Ministerie van Economische Zaken heeft, samen met 23 andere
partners, bij de Europese Commissie een aanvraag ingediend onder het
LIFE programma met als titel Deltanatuur. Mijn voorganger heeft u over
dit voornemen tot indiening geïnformeerd in het kader van de Natuurambitie Grote Wateren (Kamerstuk 31 710, nr. 36). LIFE is het Europese
subsidieprogramma voor de ontwikkeling en uitvoering van het Europese
natuur- en milieubeleid. De Europese Commissie heeft laten weten dat de
Nederlandse aanvraag wordt gehonoreerd. Hoewel er nog enkele vragen
beantwoord moeten, heeft de Europese Commissie aangegeven dat
Nederland kan beginnen met de uitvoering. De programmaperiode is
gestart op 1 oktober 2016 en loopt 6 jaar.
Het LIFE IP Delta natuur programma heeft als doel om de samenwerking
voor het implementeren van Natura 2000 doelen in de Nederlandse grote
wateren te verbeteren en daarmee het doelbereik te vergroten. De
omvang van het programma is € 17,4 miljoen, waaraan de Europese
Commissie € 10,5 miljoen bijdraagt. November 2016 wordt de Grant
Agreement ondertekend door Economische Zaken en de Europese
Commissie waarin de finale goedkeuring is opgenomen.
Voortgang uitkering Caribisch Nederland/tussenstand
De bijzondere uitkering natuur Caribisch Nederland is gericht op het
wegwerken van achterstallig onderhoud van de natuur in Caribisch
Nederland (Kamerstuk 33 750 VII, nr. 56). De thema’s van de bijzondere
uitkering vormen een belangrijk element van het natuurbeleidsplan
Caribisch Nederland. De uitvoering van de projecten is de verantwoordelijkheid van de openbare lichamen van Saba, St. Eustatius en Bonaire. Op
Saba zijn vier projecten in uitvoering, op St Eustatius drie en op Bonaire
acht projecten. Op St Eustatius worden op de korte termijn nog drie
projecten opgestart. De projecten zijn met name gericht op natuurherstelmaatregelen, erosiebestrijding, de bestrijding van exoten en loslopend
vee en aanleg van wandelpaden. De uitvoering van de projecten loopt
over het algemeen voorspoedig maar wel achter bij de oorspronkelijke
planning.
Natuurinclusieve landbouw, motie Leenders
Biodiversiteit en ecologische systemen zijn onmisbare hulpbronnen voor
voedselproductie. Denk aan de cruciale rol die bestuivers en een gezonde
bodem in de landbouw spelen. De biodiversiteit in het agrarisch gebied
blijft echter afnemen. Voor een ecologisch houdbare voedselproductie is
een transitie nodig naar een landbouwbedrijfsvoering waarin de rol van
en een zorgvuldige omgang met natuur en biodiversiteit geïntegreerd is:
een natuurinclusieve landbouw. Dat is een landbouw die de positieve
effecten van natuur op de bedrijfsvoering zoveel mogelijk benut en waarin
de negatieve effecten van de bedrijfsvoering op de natuur zo klein
mogelijk zijn. Daarbij denk ik vooral aan prestaties op de volgende
terreinen:
– duurzaam gebruik maken van natuurlijke diensten, bijvoorbeeld door
het gebruik van natuurlijke plaagbestrijders en natuurlijke ziekte- en
plaagwering in de bodem in plaats van chemische gewasbeschermingsmiddelen, het stimuleren van natuurlijke bodemvruchtbaarheid
in plaats van het gebruik van kunstmest en het aantrekken van wilde
bestuivende insecten door bloemenranden;
– beperken van de negatieve effecten op de omliggende natuur,
bijvoorbeeld door een circulaire bedrijfsvoering op bedrijfs- of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 576, nr. 93

3

–

regionaal niveau en emissies van meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen naar bodem, grond- en oppervlaktewater en de lucht
minimaliseren; en
zorgen voor de natuur op het bedrijf, bijvoorbeeld door deelname aan
agrarisch natuurbeheer.

Hoe natuurinclusieve landbouw er concreet op een bedrijf uitziet en op
welke van deze prestatiegebieden de nadruk ligt, is afhankelijk van de
keuzes die de boer daarin maakt, afhankelijk van het type ondernemer dat
hij is en van de (verdien)mogelijkheden die de ligging van zijn bedrijf
biedt. Natuurinclusieve landbouw is een wijze van Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen, specifiek gericht op een zorgvuldige omgang
met natuurlijke hulpbronnen en de omgeving. Ik doe dus nadrukkelijk een
beroep op het ondernemerschap van boeren om zelf, of in regionaal
verband invulling te geven aan natuurinclusieve landbouw. Maar niet
alleen op het ondernemerschap van boeren, ook op dat van hun ketenpartners en zakelijke partners als adviseurs en financiers. De uitdaging is
om natuur en biodiversiteit op een rendabele wijze te integreren in de
bedrijfsvoering. Want ook natuurinclusieve landbouw vraagt, net als
iedere vorm van ondernemerschap, om een onderliggend verdienmodel.
Het moet de boer een goede boterham opleveren.
De recente Balans voor de Leefomgeving spreekt nu nog over een niche
van natuurinclusieve landbouw. In de motie Leenders (Kamerstuk 33 576,
nr. 81) roept de Kamer het kabinet op om het gesprek aan te gaan met
landbouw- en natuurorganisaties om ervoor te zorgen dat de integratie
van natuurinclusieve landbouw in de bedrijfsvoering wordt versneld,
daarbij gebruikmakend van bestaande goede voorbeelden.
Zoals ik heb aangegeven in het Algemeen Overleg over weidevogels van
9 november jongstleden, zet ik in op een ontwikkeling naar een natuurinclusieve landbouw. Dat is primair een beweging die in de maatschappij
haar vorm moet krijgen. De overheid moet die beweging waar mogelijk
faciliteren: agrarisch ondernemers en hun zakelijke omgeving in staat
stellen en ertoe aanzetten om natuurinclusief te gaan produceren.
Het is mijn ambitie dat Nederland voorop loopt in de ontwikkeling van
natuurinclusieve landbouw. Ik wil die ontwikkeling versnellen en geef op
de volgende manier uitvoering aan de motie Leenders en de ontwikkeling
van natuurinclusieve landbouw op de drie eerder genoemde prestatiegebieden. Hiermee geef ik tevens invulling aan mijn toezegging uit het
hierboven genoemde Algemeen Overleg om aan uw Kamer aan te geven
hoe mijn inzet op natuurinclusieve landbouw er concreet uit ziet.
– Met het nieuwe stelsel voor Agrarisch natuur- en landschapsbeheer
heb ik samen met de provincies een slag gemaakt in de effectiviteit
van het beheer van natuur op agrarische grond. Daarnaast is met de
oprichting van agrarische collectieven de mogelijkheid geschapen om
in de toekomst meer onderwerpen op regionaal niveau aan te pakken.
Voorbeelden hiervan zijn waterbeheer en het sluiten van kringlopen.
Op het onderdeel innovatie binnen de Voedselagenda geef ik prioriteit
aan het in samenwerking met stakeholders en wetenschap, opstellen
van een zogenoemde bestuivingsstrategie voor Nederland. Het gaat
om een aanpak die zich richt op duurzame gewasbescherming, nieuwe
agrarische landschapsinrichting om biodiversiteit te stimuleren (zoals
bloemen- en akkerranden) en op het stimuleren van een optimale
imkerpraktijk (voor de honingbij). De bedoeling is dat in meer
EU-landen en ook mondiaal aan een dergelijke strategie wordt
gewerkt, waarbij Nederland tot de voortrekkers behoort. Nederland
lanceert in december 2016 op de tweejaarlijkse vergadering van de
leden van het Biodiversiteitsverdrag een «Pollinators Coalition». De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 576, nr. 93

4

–

–

–

–

–

–

ambitie is dat in 2030 de populaties bestuivers in Nederland duurzaam
beschermd zijn.
Nederland zet in op een verdere vergroening van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, waarbij de inzet onder anderen is om een
effectieve koppeling te realiseren tussen de vergroening in de eerste
pijler en het agrarisch natuurbeheer in de tweede pijler.
Vanaf 2021 moeten nieuwe pachters van grond van Staatsbosbeheer
met een certificaat kunnen aantonen dat ze de kennis en vaardigheden
hebben om de natuur op de pachtgronden goed te beheren.
Ik ondersteun de Stichting Commonland in haar aanpak van landschapsherstel met een business case in de veenweidegebieden rond
Amsterdam.
Door onderzoek en ondersteuning van pilots wordt veel kennis
ontwikkeld, bijvoorbeeld over verdienmodellen, de technische kanten
van natuurinclusief produceren en de factoren die een rol spelen bij de
beslissing van een boer om al dan niet meer aandacht te geven aan de
rol van biodiversiteit op zijn bedrijf.
Ik zet in op de boeren van de toekomst, door ervoor te zorgen dat de
ontwikkelde kennis doorwerkt naar het groene onderwijs. Ten behoeve
van die kennisontwikkeling financier ik een bijzonder hoogleraar
«Beheer van biodiversiteit in agrarisch gebied» en een lector
«weidevogels».
Ik werk actief aan de totstandkoming van een netwerk natuurinclusieve
landbouw, waarin innovatoren, koplopers, voorbeeldbedrijven,
agrarische collectieven, grote en kleine natuur- en landbouworganisaties, onderzoekers, ketenpartijen en financiële partijen van elkaar
kunnen leren.

Lidstaat en verdragspartij
Uitkomsten CITES CoP17
In mijn brief van 22 september 2016 (Kamerstuk 31 379, nr.20) heb ik u
geïnformeerd over de inzet voor de zeventiende Conferentie van Partijen
(CoP17) bij het CITES-verdrag. Het verdrag reguleert de internationale
handel in bedreigde soorten. De CITES CoP vond plaats in Johannesburg,
Zuid-Afrika en werd bijgewoond door ongeveer 2500 deelnemers vanuit
150 Partijen, NGO’s en andere organisaties. Nederland coördineerde op
verzoek van Slowakije de EU-inbreng. Door een goede samenwerking en
taakverdeling tussen de Europese Commissie, het Voorzitterschap en de
Lidstaten was de EU een zeer actieve en vaak centrale speler op de
vergadering en is de CITES CoP voor de EU zeer succesvol verlopen.
Bijna alle door de EU ingebrachte voorstellen zijn aangenomen, hetzij bij
consensus of met een grote meerderheid van aanwezige landen. Zo blijft
het bestaande handelsverbod in ivoor van olifanten van kracht en zijn er
meer sanctiemogelijkheden aangenomen. Ook jachttrofeeën worden
verder aan banden gelegd: de invoer van trofeeën van sommige soorten –
zoals leeuw, nijlpaard en ijsbeer – is niet meer toegestaan en voor andere
soorten wordt er een vergunningplicht ingesteld. Ik zie deze resultaten als
een stap in de goede richting. Ik zal mij echter in blijven zetten voor een
algeheel verbod op jachttrofeeën.
Naast deze voorgenoemde iconische soorten, is ook de handel in een
aantal minder aandacht trekkende maar ook kwetsbare soorten beperkt,
zoals haaien, roggen, papegaaien en tropische boomsoorten. Bijlage 1
bevat uitgebreide informatie over de uitkomsten van de vergadering. De
volgende vergadering vindt plaats in Sri Lanka in 2019.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 576, nr. 93

5

Conferentie Hanoi over Illegal Wildlife Trade
De regering van Vietnam organiseerde, met steun van het Verenigd
Koninkrijk, op 17 en 18 november 2016 een conferentie in Hanoi over
Illegal Wildlife Trade. Zelf was ik niet in de gelegenheid daar aanwezig te
zijn, maar een ambtelijke delegatie heeft deelgenomen. Deze conferentie
was de derde in de rij van de London Conferentie (2014) en de Kasane
Conferentie (2015). De conferentie Save Wildlife: Act Now or Game Over,
die ik in maart 2016 in Den Haag heb georganiseerd, waarover ik u eerder
heb bericht (Kamerstuk 28 286, nr. 861), heeft daar het praktische concept
van Wildlife Deals met overheden, NGO’s en bedrijfsleven aan toegevoegd. Conform het verzoek van de vaste commissie voor Economische
Zaken van 9 november jl., informeer ik u over de Nederlandse inzet bij de
conferentie en de resultaten.
In Vietnam lag de nadruk op het beperken van de illegale markt en het
ontmoedigen van het gebruik van wildlife producten. Dit sluit aan bij de
besluiten van de CITES CoP17 en het EU Action Plan against Wildlife
Trafficking. De inzet van Nederland in Hanoi was erop gericht om het
concept van Wildlife Deals verder te promoten en om bij te dragen aan
een gezamenlijke verklaring van de aanwezige landen om wereldwijd
stroperij en illegale handel in wildlife te bestrijden. De conferentie werd
geopend door de premier van Vietnam en door Prins William van het
Verenigd Koninkrijk. De Commissaris voor Milieu van de Europese Unie,
de heer Vella, gaf een toelichting op het gezamenlijke actieprogramma
van de EU tegen illegale handel in wildlife. Onder de deelnemers waren
diverse politieke en hoog-ambtelijke vertegenwoordigers van landen en
internationale organisaties.
In de unaniem aangenomen «Verklaring van Hanoi» wordt opgeroepen
om via vier lijnen de illegale handel in wildlife te bestrijden:
1. Het uitbannen van de markt voor illegale wildlife-producten;
2. Het vaststellen van effectieve wetgeving en adequate afschrikkingsmiddelen;
3. Het versterken van handhaving van de wetgeving;
4. Het ondersteunen van de economische ontwikkeling van de lokale
bevolking en hun bestaansmogelijkheden.
In de verklaring is ook een verwijzing opgenomen naar de conferentie
«Save Wildlife: Act Now or Game Over», die ik in maart 2016 in Den Haag
heb georganiseerd. In de bijbehorende bijlage bij de verklaring hebben de
aanwezige landen aangegeven welke activiteiten zij hebben ondernomen
sinds de vorige conferentie. Daarin zijn ook diverse Nederlandse projecten
vermeld. Het Verenigd Koninkrijk gaf aan de inzet van middelen voor dit
onderwerp te verdubbelen en bood aan een vierde conferentie te
organiseren in 2018 in Londen.
De tekst van de Verklaring van Hanoi is te vinden via: http://iwthanoi.vn/
wp-content/themes/cites/template/statement/
Hanoi%20Statement%20on%20Illegal%20Wildlife%20Trade%20(English).pdf
Voortgang implementatie Verordening Invasieve uitheemse soorten
Op 1 januari 2015 is de Europese exotenverordening 1143/2014 in werking
getreden. Deze verordening heeft als doel om invasieve uitheemse
soorten die een communautair probleem zijn, te bestrijden. De eerste
Unielijst van invasieve exoten, behorende bij die verordening, is op
3 augustus jongstleden van kracht geworden. Op de eerste lijst staan 37
soorten, waaronder vogels, zoogdieren, planten, waterplanten en
waterdieren. Elke EU-lidstaat dient maatregelen te nemen tegen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 576, nr. 93

6

verspreiding van deze soorten, ook al zou een soort in een bepaalde
lidstaat zelf nauwelijks tot problemen leiden.
Voor een aantal soorten op de lijst nam de Nederlandse overheid al
maatregelen om verdere verspreiding tegen te gaan. De lijst bevat echter
ook soorten waarvoor dat uit Nederlands perspectief niet nodig was en of
waarvan de Nederlandse praktijk moeilijk verenigbaar is met de voorgeschreven maatregelen. Dit geldt voor de Chinese wolhandkrab, uitheemse
rivierkreeften en de waterhyacint.
Ten aanzien van de Chinese wolhandkrab en de uitheemse rivierkreeften
heb ik met uw Kamer van gedachten gewisseld over de mogelijkheid voor
de binnenvisserij (Aanhangsel Handelingen II 2015/16, nr. 3212). Mijn
beleidslijn om visserij doorgang te laten vinden is op 7 oktober 2016
wettelijk geformaliseerd in de Vrijstellingsregeling bevissing Chinese
wolhandkrab en uitheemse rivierkreeften (Staatscourant 2016 nr. 53909),
welke onlangs is opgenomen in de Regeling natuurbescherming
(Staatscourant 2016 nr. 55791) die 1 januari 2017 van kracht wordt.
Ook over de positie van plantenkwekers, in het bijzonder de kwekers van
de waterhyacint, heb ik eerder met uw Kamer gesproken (Kamerstuk 21
501-33, nr. 580). Aanvankelijk meldde de Europese Commissie de
overgangsregeling strikt te hanteren, waardoor direct na plaatsing op de
Unielijst handel in bestaande voorraad planten onmogelijk zou worden.
Mede op verzoek van Nederland heeft de Commissie dit standpunt
versoepeld, en aangegeven dat ook de bestaande voorraad planten nog
een jaar mag worden verkocht aan particulieren. Daarbij hanteer ik als
beleidslijn dat deze planten via de reguliere verkoopkanalen zoals
veilingen en tuincentra mogen worden verkocht. Plantenkwekers kunnen
dit overgangsjaar gebruiken om hun bedrijfsvoering aan te passen.
Ondertussen werkt de Europese Commissie aan een aanvulling op de
eerste Unielijst. Ik vind het tempo van samenstellen en aanvullen van de
Unielijst te hoog, en heb aangegeven vooralsnog niet in te stemmen met
een uitbreiding van de Unielijst totdat ervaring is opgedaan met de eerste
Unielijst.
Met de inwerkingtreding van het Besluit natuurbescherming (Staatsblad
2016 nr. 383) is de basis gelegd voor eliminatie en beheer van invasieve
exoten van de Unielijst door de provincies. Bij ministeriële regeling
kunnen soorten worden aangewezen, waarvoor gedeputeerde staten
belast zijn met het nemen van maatregelen. Gedeputeerde staten dienen
in te stemmen met een dergelijke aanwijzing.
Overige moties en toezeggingen
Uw Kamer heeft een aantal moties aangenomen waarin u de regering om
aandacht vraagt voor maatschappelijke vraagstukken die grotendeels
gaan over natuurbeleid dat is gedecentraliseerd naar provincies. De
uitwerking ervan is in nauw overleg met de provincies opgepakt, waarbij
het vervolgens aan de provincies is in hoeverre uitvoering kan worden
gegeven aan vraagstukken waarvoor zij nu verantwoordelijk zijn.
Motie Boerenlandwandelpaden
In de motie van de leden Jacobi c.s. (Kamerstuk 33 888, nr. 8) wordt
aandacht gevraagd voor de wijze waarop de toegankelijkheid van
wandelpaden in beheer bij boeren en andere particuliere eigenaren in
Nederland is georganiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 576, nr. 93

7

Met het Bestuursakkoord Natuur uit 2011 is de verantwoordelijkheid voor
recreatieve opgaven overgedragen aan de provincies. Uit een inventarisatie door het IPO blijkt dat veel provincies het beheer van boerenlandwandelpaden ondersteunen, zij het dat provincies hier ook andere
instrumenten voor inzetten dan de boerenlandpadregeling. De uitwerking
van de aanpak van boerenlandwandelpaden vindt regionaal plaats,
conform de provinciale gebiedsaanpak. Er zijn veel mooie voorbeelden
waar provincies, gemeenten en maatschappelijke partners gezamenlijk
werken aan aanleg en behoud van boerenlandwandelpaden. De decentralisatie biedt ruimte voor een gedifferentieerde aanpak en provincies zien
geen noodzaak om nadere afspraken te maken over uniformering van de
regelingen.
Daarnaast heb ik, zoals verzocht, laten onderzoeken hoe de toegankelijkheid van wandelpaden in het buitenland is geregeld1. Uit onderzoek
van Wageningen Economic Research (voorheen LEI) blijkt dat de publieke
toegankelijkheid van boerenland- en andere wandelpaden in eigendom
van particulieren op andere manieren is georganiseerd. In Duitsland
bijvoorbeeld zijn volgens de algemene wetgeving, wegen en paden, ook
als deze in privébezit zijn, voor iedereen toegankelijk. Verder kent geen
van de onderzochte landen een regeling waarbij boeren een vergoeding
krijgen voor de openstelling van hun land. Het IPO is op de hoogte gesteld
van de resultaten van dit onderzoek zodat de provincies, indien gewenst,
deze kennis kunnen gebruiken in hun beleid.
Uit de evaluatie van de Natuurschoonwet (NSW) blijkt verder dat
100.000ha (73%) van het NSW-areaal is opengesteld voor publiek. Recent
heb ik uw Kamer geïnformeerd over mijn reactie op deze evaluatie
(Kamerstuk 33 576, nr. 90). In relatie tot deze motie is relevant te melden
dat om de toegankelijkheid van doorgaande wandelroutes nog verder te
bevorderen, het voornemen is om in de NSW op te nemen dat samenwerkende landgoederen2 in samenhang aan het openstellingsbesluit voldoen.
Hierbij dienen de wandelpaden op de beide landgoederen aanwezig te zijn
en moeten deze op elkaar aansluiten.
Motie Natuurvrijwilligers
De inzet van natuurvrijwilligers is onmisbaar voor het beheer van natuur
en landschap, de monitoring, het draagvlak en betrokkenheid van velen in
de samenleving bij natuur. De motie van de leden Leenders en Geurts
(Kamerstuk 34 300 XIII, nr. 115) verzoekt de regering om met de provincies
afspraken te maken over de continuïteit van het vrijwilligerswerk en de
eventuele financiële consequenties daarvan in beeld te brengen.
Er is veel belangstelling voor groen vrijwilligerswerk, zeker ook in de
steden en onder jongeren. De uitdaging ligt er in dat de bestaande
organisaties zich in de toekomst op een eigentijdse manier weten te
verbinden met deze vrijwilligers. De inhaalslag, die enkele jaren in beslag
zal nemen, vraagt om steun van de rijks- en provinciale overheden.
Vervolgens is het aan de organisaties zelf en de provincies om het groene
vrijwilligerswerk vitaal te houden.
Een gezamenlijke werkgroep van natuurorganisaties, IPO en Rijk werkt
aan een programma om het groene vrijwilligerswerk toekomstbestendig
te maken.

1

Toegang tot wandelpaden in beheer bij boeren en andere particuliere eigenaren: buitenlandse
voorbeelden, oktober 2016. Wageningen Economic Research
2
Samenwerkende landgoederen in het kader van de NSW zijn twee aangrenzende landgoederen, die elk afzonderlijk 1–5 ha groot zijn en samen meer dan 5 ha.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 576, nr. 93

8

Onderdelen daarvan zijn o.a. meer samenwerking tussen de organisaties,
gezamenlijke ontwikkeling van cursussen en e-learning modules, gericht
op de wensen en behoeften van vrijwilligers. Daarbij wordt ook de
verbinding gelegd met de inzet van vrijwilligers voor het verzamelen van
natuurinformatie voor nationale en Europese rapportages. Het Rijk is,
zodra er meer duidelijkheid is over de inhoud van het programma, bereid
een eenmalige financiële bijdrage aan dit programma te geven. Hiervoor
is commitment bij de natuurorganisaties en de provincies het
uitgangspunt.
Gescheperde schaapskuddes
Zoals toegezegd in mijn Kamerbrief van 25 april (Kamerstuk 33 576, nr. 82)
stuur ik u een voortgang van initiatieven gericht op het verbeteren van de
positie van gescheperde schaapskuddes. Schaapherders en hun kuddes
vormen een deel van de Nederlandse cultuurhistorie en leveren een
bijdrage aan natuurbeheer. Zoals gesteld in het «Evaluatierapport
Schaapherders» kampt de sector met een flink exploitatietekort. Het
Ministerie van Economische Zaken ondersteunt de provincies in hun
verantwoordelijkheden voor deze sector. Met financiële steun van Het
Ministerie van Economische Zaken heeft het project Praktijknetwerk
«verbeteren positionering gescheperde schaapskuddes» geresulteerd in
een kwaliteitsregeling voor schaapherders, een online kennisbank en een
geaccrediteerde MBO-opleiding tot schaapherder. Het Ministerie van
Economische Zaken heeft recentelijk een subsidie toegekend voor het
project Heideboerderij, waar het Gilde van Traditionele Schaapherders
inzet op het ontwikkelen van erfpachtconstructies voor een duurzame
financiering van natuurbegrazing. Recentelijk heeft Het Ministerie van
Economische Zaken het initiatief genomen om samen met provincies en
terreinbeheerders in gesprek te gaan over de problematiek en om samen
een bestendig perspectief te schetsen voor traditioneel gescheperde
schaapskuddes. Zoals toegezegd in bovengenoemde brief zijn ook Het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap, Rijkswaterstaat en
Staatsbosbeheer bij deze gesprekken betrokken geweest. Samen wordt
gezocht naar een optimale gebiedsgerichte oplossingen voor gescheperde
schaapskuddes.
De Staatssecretaris van Economische Zaken,
M.H.P. van Dam

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 576, nr. 93

9

BIJLAGE 1:

Uitkomsten CITES COP17
Algemeen
De CITES CoP werd bijgewoond door ongeveer 2500 deelnemers vanuit
150 Partijen, NGO’s en andere organisaties. De Conferentie werd geopend
door de Zuid-Afrikaanse President Zuma en voorafgegaan door een
bijeenkomst op ministerieel niveau waarbij ongeveer 40 Ministers, EU
Commissaris Vella en vele Ambassadeurs (waaronder de Nederlandse
Ambassadeur in Zuid-Afrika) aanwezig waren.
Er is een tijdelijke overeenkomst bereikt over de Rules of Procedure voor
de CITES CoP in relatie tot de toetreding van de EU tot het CITES-verdrag.
De overeenkomst handhaaft alle rechten van de EU waardoor de EU
tijdens de CoP op bepaalde onderwerpen voor alle 28 lidstaten kon
stemmen. Er wordt gezocht naar een structurele oplossing in een
werkgroep tussen nu en de volgende CoP.
Ivoor en olifanten
De EU heeft tijdens de CoP duidelijk gemaakt dat het huidige verbod op
de internationale handel in ivoor gehandhaafd zou moeten blijven en dat
de nadruk moet liggen op het tegengaan van stroperij en illegale handel.
De CoP werd geconfronteerd met tegenstrijdige voorstellen inzake de
handel in ivoor. Al deze voorstellen zijn met grote meerderheden
weggestemd waarmee het bestaande verbod gehandhaafd blijft. De
voorstellen van Namibië en Zimbabwe voor hervatting van de handel
krijgen alleen steun van zuidelijk Afrika, China en Japan. Ook het voorstel
van een dertigtal Afrikaanse landen om alle populaties olifanten op Bijlage
I te plaatsen is met een grote meerderheid, inclusief de EU, VS en Latijns
Amerika, weggestemd.
De EU heeft zich net als andere landen tegen dit voorstel gekeerd, omdat
er bij de zuidelijk Afrikaanse landen geen steun was om hun populaties op
Bijlage I te plaatsen en het voorstel voor die populaties niet aan de
wetenschappelijke criteria voldeed. De populaties zijn in die regio groot en
levenskrachtig.Bovendien zou een dergelijk besluit de mogelijkheid
openen om een zg. reservering aan te tekenen, waardoor landen het
bestaande verbod op de internationale handel in ivoor zouden kunnen
omzeilen.
Tijdens de vorige CoP is gestart met een proces van «national ivory action
plans» waarin landen gericht plannen voor de handhaving van het verbod
op de internationale handel in ivoor moeten rapporteren aan de Standing
Committee van CITES en laten toetsen. Daar is nu met actieve steun van
de EU aan toegevoegd dat er bij gebleken tekortkomingen handelssancties genomen kunnen worden.
Ook is er een akkoord bereikt over de sluiting van de binnenlandse
ivoormarkten, waarbij CITES-partijen nationale ivoormarkten die
bijdragen aan de internationale illegale handel in ivoor moeten sluiten. Dit
voorstel is baanbrekend gezien de traditionele opvatting dat internationale
verdragen zoals CITES niet zouden mogen ingrijpen in nationale aangelegenheden. De EU heeft dit akkoord gesteund.
De CoP heeft besloten een einde te maken aan het proces, dat is
ontworpen om te beoordelen onder welke voorwaarden eventuele
toekomstige handel in ivoor zou kunnen worden hervat (het zogenaamde
«Decision-making mechanism»). Het EU-standpunt was dat een discussie
over deze kwestie geen prioriteit heeft zolang het niveau van stroperij
onaanvaardbaar hoog is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 576, nr. 93

10

Corruptie
De eerste resolutie, op basis van een gezamenlijk voorstel van de EU en
Senegal, over corruptie in verband met handel in wilde dieren is aangenomen. De resolutie bevat een sterke toezegging van Partijen om
preventieve en repressieve maatregelen te nemen tegen corruptie.
Jachttrofeeën
Een gezamenlijk voorstel van de EU en Zuid-Afrika is, met amendementen
uit Canada en de Verenigde Staten, aangenomen.
Dit is een belangrijke stap in de goede richting. Belangrijke EU doelstellingen zijn hierin overeind gebleven. Zo hebben de EU en Zuid-Afrika
gewerkt aan een gezamenlijke resolutie met betrekking tot jachttrofeeën
die met consensus is aangenomen.
Belangrijke EU doelstellingen, zoals het schrappen van de bestaande
uitzondering voor jachttrofeeën van de in Bijlage II genoemde soorten
(bijvoorbeeld leeuwen, nijlpaarden, ijsberen) en het instellen van een
vergunningplicht, die de legale en duurzame herkomst van de betrokken
trofee waarborgt, zijn nu vastgelegd.
De definitieve tekst bestaat uit een nieuwe resolutie over jachttrofeeën
met daarin internationale normen die de legale en duurzame herkomst
van jachttrofeeën moeten garanderen. Deze bevat ook een reeks besluiten
voor het opnieuw bezien van bestaande luipaard quota, die in een aantal
herkomstlanden zeer hoog zijn, op de mate van duurzaamheid.
Rozenhout/Palissander
COP17 zal mede worden herinnerd als de CoP waar een groot aantal
tropische houtsoorten op Bijlage II is opgenomen. Dit als reactie op de
toenemende handel en de hoge vraag vanuit China voor het maken van
luxe meubilair. Alle voorstellen werden bij consensus aangenomen,
hoewel een aantal landen terughoudend waren om zo veel soorten op te
nemen in Bijlage II. China nam een constructieve houding aan en verzette
zich niet tegen de voorstellen.
Er zijn voorstellen aangenomen voor het stroomlijnen en vergemakkelijken van CITES-controles door kleine voorwerpen uit te sluiten, die een
aanzienlijke administratieve last zou opleveren. Dit geldt met name voor
musici en stelt hun in staat te reizen met hun instrumenten zonder
onderworpen te zijn aan de CITES-controles.
Berberaap
Het gezamenlijke Marokko-EU-voorstel om de berberaap van Bijlage II
naar Bijlage I te verplaatsen is zeer goed ontvangen en ondersteund door
een groot aantal landen in de regio. Het voorstel is bij consensus
aangenomen. Dit betekent dat de berberaap nu de hoogst mogelijke
bescherming geniet.
Haaien en roggen
Waar het bij de vorige CoP nog tot spannende stemmingen leidde om
commercieel verhandelde mariene soorten op de CITES-lijsten op te
nemen, zijn nu voorstellen voor voshaaien, zijdehaaien en duivelsroggen
met grote meerderheden aangenomen ondanks de gebruikelijke oppositie
uit Japan, China en andere Aziatische landen. Daarnaast zijn er besluiten
aangenomen om meer synergie te creëren tussen CITES, de FAO en de
Regionale Organisaties voor Visserij Beheer en om implementatie van de
besluiten te waarborgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 576, nr. 93

11

Exotische reptielen, vogels en vissen
De door de EU en diverse herkomstlanden (China, Vietnam, Tanzania,
Madagaskar) ingediende voorstellen om de handel in exotische reptielen
te reguleren, werden allemaal aangenomen bij consensus. Deze soorten
worden onder meer in de EU ingevoerd als huisdier.
De CoP heeft ingestemd met beperkt commercieel gebruik van drie
krokodillen-soorten uit Colombia, Mexico en Maleisië, waardoor een
betere status van hun populatie en robuuste beheersmaatregelen door
deze landen worden gewaarborgd.
Het voorstel van Gabon, de EU, en veel andere landen om de internationale handel in grijze roodstaartpapegaaien te verbieden, werd na een
geheime stemming eveneens aanvaard. De Democratische Republiek
Congo en Qatar hebben hun voornemen bekendgemaakt om een
reservering tegen deze beslissing aan te tekenen.
De EU heeft onder druk van Indonesië besloten haar voorstel om de
Banggai kardinaal vis, een intensief verhandelde vis die alleen in
Indonesië voorkomt, in te trekken, in ruil voor de toezeggingen van
Indonesië om de instandhoudings- en beheersmaatregelen voort te zetten
voor deze soort en verslag uit te brengen bij de CITES wetenschappelijke
comités.
Leeuwen
De CoP nam een groot aantal besluiten aan om het behoud van de
leeuwen te versterken, en nam een strengere regeling aan voor de
internationale handel van leeuwenproducten, met name botten die naar
Azië worden geëxporteerd voor de traditionele Aziatische geneeskunde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 576, nr. 93

12