ADE
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 285.000

Over de instelling
Stichting Amsterdam Dance Event, podiumkunsten, elektronische muziek
dance, Amsterdam
Amsterdam Dance Event (hierna: ADE), kernactiviteit van Stichting
Amsterdam Dance Event, organiseert en faciliteert jaarlijks een
vooruitstrevende, invloedrijke en educatieve bijeenkomst van elektronische
muziek en haar industrie. Het gehele programma omvat vier onderdelen:
een conferentie (ADE PRO), een talentontwikkelingsplatform (ADE LAB),
een showcasefestival (ADE Festival) en een verdiepingsprogramma (ADE
Art & Culture). Per editie zijn er ongeveer duizend evenementen op bijna
tweehonderd locaties in Amsterdam en in de directe omgeving.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Amsterdam Dance
Event. Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde
categorie adviseert de Raad voor Cultuur Stichting Amsterdam Dance Event
geen subsidie toe te kennen. De raad verwijst voor een toelichting op de
afweging naar de inleiding bij deze categorie.
ADE, ontstaan vanuit Stichting Buma Cultuur, is in 25 jaar uitgegroeid tot
een mondiaal toonaangevend platform voor elektronische muziek in de
gehele breedte van het genre. Het festival is sterk verankerd in de stad en
Metropoolregio Amsterdam, mede door een groot aantal
samenwerkingspartners. ADE heeft zijn fysieke grenzen bereikt met
ongeveer 400.000 bezoekers per editie en wil zich in de komende periode
richten op behoud en versterking van de eigen (internationale) positie door
te selecteren op kwaliteit. ADE beschrijft de activiteiten van de verschillende
onderdelen goed, maar een inhoudelijk-artistieke visie ontbreekt. Daarnaast
valt op dat een nadere uitwerking van de meer kwetsbare, vooruitstrevende
of experimentele programmering die het festival wil stimuleren, niet
expliciet gemaakt wordt.

1

Ook is talentontwikkeling een van de speerpunten van ADE. Het festival
heeft het ambitieuze plan om het aantal deelnemers te laten groeien van
1.400 naar 6.000, maar de inhoudelijke uitwerking hiervan ontbreekt.
De instelling reflecteert zeer beknopt op de toepassing van de Fair Practice
Code en de Governance Code Cultuur. De toelichting op de toepassing van
de Code Diversiteit en Inclusie valt positief op. Het inclusieve gedachtegoed
van de dancecultuur is terug te zien in de kern van alle activiteiten van het
festival.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
ADE bestaat sinds 1996 en is uitgegroeid tot een festival waar in 2019
400.000 bezoekers op afkwamen. Het biedt een internationaal platform
voor elektronische muziek met zo’n 1.000 evenementen op bijna 200
locaties in Amsterdam. Het spectrum van elektronische muziek is zeer breed
en die diversiteit komt ook tot uiting in de festivalprogrammering. ADE
biedt een combinatie van conferentieactiviteiten, festival en
talentontwikkelingsplatform. ADE vraagt specifiek subsidie aan voor de
onderdelen ADE Art & Culture en ADE LAB.
ADE geeft een uitgebreide toelichting op de vier verschillende onderdelen
van het festival: de conferentie (ADE PRO), het talentontwikkelingsplatform
(ADE LAB), het festival (ADE Festival) en het verdiepingsprogramma (ADE
Art & Culture). Ook de rol van het festival wordt beschreven: het signaleren
van nieuwe artistiek-inhoudelijke ontwikkelingen op internationaal niveau
en het presenteren van een toonaangevend programma om makers en
professionals te stimuleren. De artistieke keuzes voor de komende jaren
worden aan de hand van drie kernwaarden vormgegeven: vooruitstrevend,
inhoudelijk en cross-cultureel. Hiermee geeft ADE een passende invulling
van de missie en visie. Wat ontbreekt is een duidelijke visie op de eigen
programmering, en een uitwerking van de (totstandkoming van) artistieke
keuzes in het licht van de rol die het festival wil spelen. ADE geeft aan met
betrekking tot het festivalonderdeel alleen facilitator en katalysator te zijn
en heeft daarmee beperkt invloed op de artistieke invulling. De raad had
graag een nadere uitwerking gezien van de kwetsbare, vooruitstrevende of
experimentele programmering die het festival wil stimuleren.
De ambitie van ADE is de huidige internationale positie te behouden en zo
mogelijk te versterken. Daartoe wil het festival de artistieke waarde en
diversiteit op een hoog niveau houden, meer aandacht besteden aan
talentontwikkeling, het conferentieprogramma verdiepen en het culturele
programma uitbreiden. Sinds de verzelfstandiging in 2019 kan ADE naar
eigen zeggen een sterkere artistieke koers varen. Het festival licht deze

ADE

2

ontwikkeling en hoe deze zich verhoudt tot de signalerende en faciliterende
rol van het festival niet toe. Het verdiepingsprogramma ADE Art & Culture
vormt een interessante aanvulling op het festival en de conferentie. Het
biedt een toegevoegde waarde ten opzichte van de ontmoetingsfunctie van
conferentie en festival voor de muziekindustrie.
Vernieuwing
ADE wil de huidige (inter)nationale positie behouden en versterken en heeft
daartoe vier aandachtspunten geformuleerd: het niveau van artistieke
waarde en diversiteit hoog houden, meer aandacht voor talentontwikkeling,
verdieping van het conferentieprogramma en uitbreiding van het culturele
programma. Deze strategie toont aan dat de organisatie bereid is om zich te
vernieuwen. Dance is ontstaan als vrijplaats van subculturen en heeft een
inclusief karakter; door nadrukkelijk een platform te zijn voor de hele
breedte van genres in de elektronische muziek geeft het festival ook ruimte
aan vernieuwing ervan. Kanttekening daarbij is dat het festival een basis wil
leggen voor een gezond ecosysteem voor talent, maar dat de activiteiten voor
talentontwikkeling en vernieuwing beschreven worden vanuit het
perspectief van versterking van merkwaarde en positionering van het
festival: zij zijn meer gericht op ‘marktdoorbraken’ dan op artistieke
ontwikkeling en vernieuwing.
Talentontwikkeling is een van de activiteiten waarmee het festival zijn
ambitie wil realiseren. In het verleden waren er subconferenties en
programma’s om de doorstroom van jonge makers te stimuleren. Vanaf
2020 worden deze ondergebracht onder de noemer ADE LAB. Om de
ontwikkelingen in de sector te volgen wil het festival in ADE LAB investeren.
Het festival wil groeien van 1.400 naar 6.000 talentvolle makers en jonge
professionals. Het is niet duidelijk wat dit betekent voor de focus van het
festival: ADE LAB moet laagdrempelig zijn, maar de aard en intensiteit van
de begeleiding van de beoogde 6.000 deelnemers worden niet toegelicht.
Het festival biedt jonge makers veeleer een podium waarmee zij zichtbaar
zijn voor programmeurs en de danceindustrie dan gerichte begeleiding.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad kan niet beoordelen of ADE een eerlijke beloning hanteert. ADE
licht slechts zeer summier toe hoe het festival medewerkers betaalt, vast en
tijdelijk. Het zegt marktconform te honoreren, maar licht niet toe in
hoeverre de beloning aansluit bij collectieve afspraken en richtlijnen. De
honorering van artiesten en organisatie op showcasefestivals is geen
gemeengoed. Het is daarom positief dat het festival zich onderscheidt door
artiesten en organisaties een, naar eigen zeggen, passende financiële
bijdrage te geven.

ADE

3

De financiële situatie van het festival is goed. In de financieringsmix hebben
de publieksinkomsten met ruim 50 procent het belangrijkste aandeel. ADE
streeft naar een financieringsmix van 75 procent eigen inkomsten en 25
procent subsidies en geeft aan dat subsidies het mogelijk maken inhoudelijk
interessanter aanbod te programmeren. Uit de aanvraag blijkt een
doordachte, professionele bedrijfsvoering. Het is indrukwekkend hoe de
organisatie met een klein kernteam een dergelijk omvangrijk programma
van activiteiten met veelsoortige samenwerkingspartners weet te regisseren.
Daarbij valt de grote bijdrage van vrijwilligers en stagiaires op.
Het festival is in staat om zijn strategie aan te passen op basis van
evaluaties. Het festival heeft in 2017 en 2018 de eigen reserves weer kunnen
aanvullen, maar de druk op de organisatie was zeer groot. ADE noemt de
huidige balans fragiel. Nu Buma Cultuur als financieel vangnet is
weggevallen, moet het festival dit opvangen met sponsoring.
Educatie en participatie (inclusief publieksbenadering)
De educatieve benadering van ADE richt zich op twee groepen: het
festivalpubliek en de samenwerking met onderwijsinstellingen. ADE werkt
samen met ROC Amsterdam en verschillende hbo-instellingen in Utrecht,
Tilburg en Eindhoven en biedt stages en werkervaringsplekken aan tijdens
het festival. Daarnaast trekt het festival samen op met
sociaalmaatschappelijke instellingen. Daaruit zijn verschillende projecten
voortgekomen, waaronder een Celebrate Safe-campagne in samenwerking
met Jellinek, en programma’s waarin veilig uitgaan, safe spaces en queercultuur in het uitgaan centraal staan. De raad mist concrete plannen op het
gebied van educatie voor de komende jaren. Het festival blikt alleen terug en
licht niet toe hoe en met wie het de komende periode educatieve
programma’s wil uitwerken.
ADE geeft aan met 400.000 bezoekers een capaciteitsgrens bereikt te
hebben. Uit bezoekersonderzoek in 2018 werd duidelijk dat de drukte op
veel locaties te groot was; het aantal beschikbare kaarten is daarop
verminderd. Komende jaren richt ADE de aandacht op het bereiken van een
meer divers publiek door het aanbod hierop te laten aansluiten. De raad
mist echter een uitwerking hiervan.
Geografische spreiding
Het festival is met bijna tweehonderd locaties in de stad en de vele
samenwerkingsrelaties stevig verankerd in Amsterdam. In de
Metropoolregio Amsterdam (MRA) werkt het festival samen met culturele
organisaties en commerciële partijen in Amsterdam, Haarlem, Zaanstad en
Vijfhuizen. Met de veelheid aan activiteiten en samenwerkingsverbanden
fungeert het festival als katalysator voor andere initiatieven.

ADE

4

ADE heeft een nationale en internationale uitstraling. Het festival ziet
zichzelf als springplank voor nationaal muzikaal talent en voor de
Nederlandse dancesector op internationaal vlak.
In haar reflectie op de aanvraag, schrijft de stedelijke cultuurregio MRA dat
het festival goed aansluit bij het profiel van de stedelijke cultuurregio. Zij
beschouwt ADE als een beeldbepalend cultureel evenement.
Toepassing Fair Practice Code
ADE reflecteert niet op de code en beschrijft slechts summier hoe het de
code toepast. Zo gaat het festival niet in op hoe het goed werkgeverschap
vormgeeft. Medewerkers krijgen veel verantwoordelijkheid en vrijheid om
binnen de visie van het festival de eigen afdeling te ontwikkelen en aan
stagiairs wordt een grote verantwoordelijkheid gegeven in uitvoerend werk.
Concrete verbeterpunten en plannen op dit gebied voor de komende periode
ontbreken.
Toepassing Governance Code Cultuur
In 2019 is de stichting verzelfstandigd van de moederorganisatie Stichting
Buma Cultuur en sindsdien wordt het raad-van-toezichtmodel gehanteerd.
De Governance Code Cultuur is daarmee een nieuw gegeven voor het
festival. Juist daarom is het een gemis dat het festival niet reflecteert op de
code en niet beschrijft in hoeverre en op welke wijze het deze toepast.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
ADE beschrijft betrekkelijk uitgebreid hoe het per kernwaarde de Code
Diversiteit en Inclusie toepast en reflecteert in beperkte mate op de code. In
een van de vier bedrijfswaarden noemt ADE inclusie als een van de
succesfactoren van het festival. ADE beschrijft hoe dance is ontstaan als
vrijplaats voor subculturen en stelt dat het inclusieve gedachtegoed van de
dancecultuur de kern is van alle activiteiten van het festival. Op het gebied
van programma en publiek is dit gedachtegoed overtuigend. De organisatie
erkent dat het vaste kernteam nog weinig cultureel divers is, maar ziet dat
stagiairs steeds vaker een biculturele achtergrond hebben. Vanaf 2020 zet
ADE alle functies openbaar uit. Deze stap zal naar verwachting een
verandering in de samenstelling van het team teweegbrengen.

ADE

5

Allard Pierson
Geadviseerd subsidiebedrag: € 500.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 500.000

Over de instelling
Stichting Steunfonds Allard Pierson Museum, regionale musea en
sectorcollecties, beheer, behoud en ontsluiting sectorcollecties
podiumkunsten en vormgeving, Amsterdam
Stichting Steunfonds Allard Pierson Museum is de onafhankelijke,
fondsenwervende stichting van het Allard Pierson, beheerder van de
sectorcollecties op het gebied van podiumkunsten en grafische vormgeving
die tot hun sluiting per 2013 onder de verantwoordelijkheid vielen van het
Theater Instituut Nederland (TIN), Muziekcentrum Nederland (MCN) en de
Stichting Nederlands Archief Grafisch Ontwerpers (NAGO). De stichting
dient een aanvraag in voor de specifieke taak om deze (digitale en fysieke)
collecties te beheren, te behouden en te ontsluiten. De afgelopen zeven jaar
deed het Allard Pierson dit met gelden van de Universiteit van Amsterdam,
grotendeels uit de ‘bruidsschatten’ van de opgeheven sectorinstituten
Theater Instituut Nederland en Muziek Centrum Nederland. De collecties
werden in deze periode op een minimale wijze onderhouden. Ook
ontstonden achterstanden in de verwerking van fysieke en digitale acquisitie
en ontsluiting. De komende jaren wil het Allard Pierson deze achterstanden
wegwerken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.27 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Steunfonds Allard Pierson
Museum een subsidiebedrag toe te kennen van € 500.000, mits de instelling
voldoet aan de volgende voorwaarde:


De instelling neemt een actiever (meer initiërende) rol bij het
ontsluiten van archieven, in plaats van zich daarbij louter te laten
leiden door vragen vanuit onderzoek en onderwijs.

De afgelopen zeven jaar heeft het Allard Pierson zich, ondanks beperkte
financiële ruimte, een gedegen hoeder getoond van de sectorcollecties
podiumkunsten en grafische vormgeving die eerder door de betreffende
sectorinstituten werden beheerd. De instelling geeft blijk van een goede visie
op het belang van archieven, en toont zich bewust van de noodzaak om
archieven steeds opnieuw te blijven te bezien in een historisch perspectief.

1

De raad oordeelt positief over de plannen van de instelling om de
achterstanden in de ontsluiting in te lopen en extra in te zetten op
digitalisering om alle informatie veilig te stellen voor de toekomst en de
collecties volledig toegankelijk te maken voor gebruikers. Wel vindt de raad
dat het Allard Pierson zich initiatiefrijker mag opstellen waar het de
ontsluiting van (delen van) de collecties betreft, in plaats van zich hiervoor
louter te laten leiden door vragen vanuit het onderwijs en vanuit onderzoek.
Het Allard Pierson heeft ruim oog voor de noodzaak om de collecties de
komende jaren te versterken met materiaal dat daar nog node in ontbreekt,
zoals stukken rond het koloniale verleden, de representatie van vrouwelijke
artiesten en collecties van Nederlands makers en vormgevers met een
migratieachtergrond.
Het Allard Pierson is financieel gezond. Het Allard Pierson beloont
medewerkers conform de Fair Practice Code en de stichting is bezig met het
op orde brengen van het bestuur volgens de normen die de Governance
Code Cultuur stelt. Hiervoor benoemt de stichting goede en overtuigende
stappen voor de komende periode.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het Allard Pierson dient een goed verzorgd plan in voor beheer, behoud en
ontsluiting van de sectorcollecties podiumkunsten en grafische vormgeving
die eerder onder de verantwoordelijkheid vielen van het Theater Instituut
Nederland (TIN), Muziekcentrum Nederland (MCN) en de Stichting
Nederlands Archief Grafisch Ontwerpers (NAGO). De raad ziet dat de
instelling over de juiste expertise beschikt om de bestaande collecties te
beheren, te behouden en te ontsluiten. Er is kennis aanwezig (ervaren manen vrouwkracht), de juiste ruimtes en faciliteiten zijn beschikbaar voor
zorgvuldig bewaren (goede depots, klimaatregulering et cetera) en de
instelling heeft zich de afgelopen periode een goede, betrokken beheerder
getoond voor de archieven die door de overheidsbezuinigingen per 2013 niet
meer structureel door genoemde sectorinstituten werden bijgehouden.
Daarbij werkt zij waar nodig samen met stakeholders, zoals de Stichting
Theater in Nederland, de Gaudeamus Muziekweek en het Nederlands Jazz
Archief.
De instelling geeft blijk van een goede visie op het belang van archieven, en
toont zich bewust van de noodzaak om archieven steeds opnieuw te blijven
te bezien in een historisch perspectief. Dit geeft de raad vertrouwen dat het
Allard Pierson zijn activiteiten ten behoeve van het beheer, behoud en de
ontsluiting van de sectorcollecties podiumkunsten en vormgeving door
opname in de BIS op een goede wijze kan voortzetten.

Allard Pierson

2

De raad oordeelt positief over de plannen van de instelling om de
achterstanden in de ontsluiting in te lopen en extra in te zetten op
digitalisering om alle informatie veilig te stellen voor de toekomst en de
collecties volledig toegankelijk te maken voor gebruikers.
Over een aspect in de aanvraag oordeelt de raad kritisch. De instelling
schrijft dat ontsluiting van collecties zal plaatsvinden op basis van vragen
vanuit het onderwijs en vanuit onderzoek. Dit is vanuit de verbondenheid
van de aanvrager met de Universiteit van Amsterdam wellicht een logisch
uitgangspunt, maar de raad vindt dit om twee redenen te beperkt.
Ten eerste vindt de raad dat het eigenaarschap van de archieven, het recht
op gebruik en de wens tot gebruik bij een breder deel van de maatschappij
ligt, namelijk ook bij de culturele sector en bij vertegenwoordigers van
velerlei publieksgroepen. De macht en verantwoordelijkheid voor het
opbouwen, interpreteren, waarderen en gebruiken van archieven – van het
gezamenlijke verhaal van een maatschappij – mag niet beperkt blijven tot
onderzoekers, docenten, studenten en wetenschappers, maar komt iedereen
toe die dit verhaal aangaat.
Ten tweede vreest de raad ervoor dat, bij het uitblijven van vragen vanuit
onderwijs en wetenschap, waar immers het onderzoeksgeld niet over de
plinten klotst, de archieven te passief op de plank (of in de cloud) zullen
blijven liggen. Hij vindt dat de instelling zelf een actiever rol moet spelen in
het ontsluiten van materiaal. De presentatie van materiaal valt volgens de
instelling buiten de aanvraag, maar de raad kan zich voorstellen dat zij een
doorlopende presentatielijn ontwikkelt met exposities en/of publicaties die
aansluiten bij onderwerpen waar cultuur, maatschappij en/of onderzoek op
dat moment mee bezig zijn. Er wordt nu een bescheiden
tentoonstellingsbeleid ontvouwd. Met de beschikbaarheid van het Allard
Pierson Museum lijkt een continue openstelling van op dat moment
relevante delen uit het archief meer voor de hand liggend.
De raad adviseert de minister om de instelling een nadere toelichting te
vragen op bovenstaande aandachtspunten.
Vernieuwing
Doordat er de afgelopen zeven jaar onvoldoende middelen voor waren, zijn
de mogelijkheden van het digitaliseren van de genoemde collecties tot op
heden nog onvoldoende benut. De komende periode geeft het Allard Pierson
grote prioriteit aan het wegwerken van deze achterstand. Digitalisering
vergemakkelijkt ontsluiting van materialen en collecties, en stelt bovendien
materiaal veilig voor de toekomst. In dit opzicht is het Allard Pierson ook
betrokken bij de verkenning van de mogelijkheden om de landelijke

Allard Pierson

3

muziekcollecties, theatercollecties en grafische vormgevingsarchieven
digitaal met elkaar te verbinden en de zichtbaarheid ervan te vergroten;
hiertoe participeert het Allard Pierson in de BIS-aanvraag van de Stichting
Theater in Nederland voor de oprichting van Podiumkunst.net (artikel
3.28).
De raad waardeert de inhaalslag die het Allard Pierson zich op het gebied
van digitalisering voorneemt en noemt deze ook noodzakelijk. Hij verwacht
dat de digitalisering, eenmaal op touw gezet, in de toekomst veel kansen zal
bieden voor vernieuwende vormen van verzamelen, bewaren en delen van
archiefmaterialen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Allard Pierson doet in haar aanvraag een beroep op de 500.000 euro die
door de minister specifiek beschikbaar is gesteld voor de theater-, muzieken vormgevingscollecties die het sinds 2013 beheert. Het Allard Pierson (een
samengaan van het Allard Pierson Museum en de afdeling Bijzondere
Collecties van de Universiteit van Amsterdam) maakt onderdeel uit van de
Bibliotheek UvA/Hogeschool van Amsterdam, een van de
gemeenschappelijke diensten van de UvA. De aanvragende Stichting
Steunfonds Allard Pierson Museum is door het Allard Pierson opgericht om
fondsenwervende activiteiten te kunnen verrichten in een privaatrechtelijke
structuur, expliciet gescheiden van onderwijs en onderzoek zodat
vermenging met en oneigenlijk gebruik van publiek geld wordt uitgesloten.
In haar toelichting op de begroting expliciteert de stichting de baten en
lasten ten behoeve van het beheer, behoud en ontsluiting van de
sectorcollecties door het Allard Pierson. De instelling zal voor deze functie
gebruikmaken van 6,4 fte aan vaste medewerkers (gespecialiseerd in
depotbeheer, behoud en beheer, theater, muziek en grafische vormgeving).
Daarnaast worden in totaal 1,5 tijdelijke fte aangetrokken voor het uitvoeren
van specifieke projecten, zoals het ontsluiten van de nog onbekende
collecties van mensen met een cultureel diverse achtergrond. De
medewerkers worden betaald conform de cao Nederlandse Universiteiten.
Deze cao regelt primaire en secundaire arbeidsvoorwaarden, zoals beloning,
de betaling van overwerk en loonindexering. Het Allard Pierson licht dit
beknopt toe in de aanvraag.
De overige lasten bestaan voornamelijk uit de huur van interne ruimtes en
het gebruik van interne ICT-faciliteiten, depothuur, kosten voor
digitalisering en digitale opslag, het onderhouden van een website en
marketingkosten.
Naast de BIS-subsidie verwacht de stichting 45.000 euro aan private
fondsen te werven voor deze functie. Daarnaast profiteert zij van bijdragen

Allard Pierson

4

van de UvA van 560.530 à 599.950 euro per jaar, die deels via interne
verrekening verlopen (zoals met de depots).
De geschetste kosten- en batenstructuur geven de raad vertrouwen dat de
middelen op een effectieve en zinvolle manier zullen worden ingezet en dat
de sectorcollecties bij het Allard Pierson in goede handen zijn.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het ontwikkelen van educatieve programma’s behoort niet tot de taken van
Het Allard Pierson. Wel is de doelstelling voor de functie tot beheer, behoud
en ontsluiting van sectorcollecties podiumkunsten en grafische vormgeving
in zichzelf educatief. Door het toegankelijk maken en het actief ontsluiten
van collecties draagt de instelling bij aan bewustwording en kennis van
Nederlands podiumkunstenerfgoed en grafisch erfgoed.
Geografische spreiding
De fysieke collecties die het Allard Pierson beheert, zijn te raadplegen op
twee locaties in Amsterdam: het Allard Pierson Museum aan de Oude
Turfmarkt, en een buitendepot in Amsterdam Zuid-Oost. Daarnaast kent de
instelling tien online databases, die via een centrale website voor iedereen in
Nederland en daarbuiten te raadplegen zijn. Hiermee zijn de collecties
landelijk voldoende zichtbaar. De raad vindt het wel belangrijk dat de
instelling zich voldoende inspant om de databases en de fysieke locaties
actief onder de aandacht te brengen van haar doelgroepen.
Toepassing Fair Practice Code
In haar toelichting op de toepassing van de Fair Practice Code gaat de
instelling voldoende in op de wijze waarop ze omgaat met de kernwaarden
solidariteit, duurzaamheid, diversiteit, vertrouwen en transparantie. Het
Allard Pierson valt onder de regels voor de (semi-)publieke sector zoals die
zijn vastgelegd in de Wet Normering Topinkomen. Het beloningsbeleid is
passend bij de ANBI-status. Het Allard Pierson hanteert de cao Nederlandse
Universiteiten. Het Allard Pierson noemt zich een lerende organisatie en
bekommert zich om de duurzame ontwikkeling en mobiliteit van
medewerkers, voor wie goed wordt gezorgd. Zo wordt in ruime mate
geïnvesteerd in scholing en opleiding van het eigen personeel. Het Allard
Pierson/de UvA heeft verschillende vertrouwenspersonen binnen de
organisatie.
Toepassing Governance Code Cultuur
De instelling reflecteert goed op de toepassing van de Governance Code
Cultuur. Het bestuur van de Stichting Steunfonds Allard Pierson Museum
wordt momenteel gevormd door drie personen, van wie de voorzitter,
directeur van het Allard Pierson, en secretaris in dienst zijn van de

Allard Pierson

5

universiteit. De penningmeester is onafhankelijk. Op korte termijn zal de
secretaris aftreden om de onafhankelijkheid van het bestuur verder te
vergroten. Om de (fondsenwervende) doelstelling van de Stichting
Steunfonds Allard Pierson Museum te kunnen realiseren is enige
belangenverstrengeling gewenst; om die reden blijft de directeur deel
uitmaken van het bestuur. De raad ziet hiermee duidelijk toegelicht waarom
de instelling op dit punt afwijkt van de code.
De instelling beschrijft verder duidelijke stappen om de governance
komende vier jaar te verbeteren aan de hand van de code. Het bestuur zal
binnenkort worden uitgebreid via een transparante wervingsprocedure, met
als doel een divers samengesteld bestuur. Ook past de instelling de statuten
aan om te voldoen aan de Governance Code Cultuur.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De aanvraag reflecteert goed op de toepassing van de Code Diversiteit en
Inclusie en geeft aan zich te willen ontwikkelen tot inclusieve organisatie. Er
worden stappen benoemd om dit te bewerkstelligen. De raad is het met de
instelling eens dat de collectie representatief moet zijn voor de hele
samenleving en vindt de keuze om de komende periode bijzondere aandacht
te besteden aan het koloniale verleden en de representatie van vrouwelijke
artiesten goed. Voor de circuscollectie werden titelbeschrijvingen en
trefwoorden reeds aangepast conform het principe ‘Words Matter’. De
komende periode worden de archieven ontsloten van vele
theaterkunstenaars van kleur of met een migratieachtergrond. De raad vindt
dit goede en noodzakelijke stappen. Het personeel van het Allard Pierson is
naar eigen zeggen divers en werkplekken zijn toegankelijk voor mensen met
een fysieke beperking; het wordt echter niet duidelijk hoe de medewerkers
die zich specifiek bezighouden met de nieuwe functie hieraan voldoen.

Allard Pierson

6

A/Morph
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Het Geluid Maastricht is penvoerder van een nieuw op te richten instelling,
A/Morph, die zich wil richten op de productie en distributie van 4D-geluid.
Dit is een baanbrekende technologie die de ruimtelijke beleving van geluid
mogelijk maakt. Deze techniek kan ingezet worden op diverse fronten: in de
mode, de podiumkunsten, de game-industrie, de beeldende kunsten. Er
bestaat in Nederland geen vergelijkbaar initiatief. A/Morph begint deze
ontwikkelplek zodat kunstenaars, ontwerpers en muzikanten met deze
nieuwe technologie kunnen experimenten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Het Geluid Maastricht geen subsidie toe te
kennen.
A/Morph wil de beoogde BIS-subsidie voor een belangrijk deel aanwenden
voor de aanschaf van een geluidssysteem en de huur van een pand. Daarmee
beschikt A/Morph naar het oordeel van de raad echter niet over de
noodzakelijke voorzieningen om talent- of genre-ontwikkeling mogelijk te
maken. Daarnaast vindt de raad de plannen van A/Morph over het geheel
genomen nog onevenwichtig en onuitgewerkt. Ook de begroting vertoont
ernstige lacunes.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
A/Morph is een nieuwe instelling die jonge en gevestigde kunstenaars de
ruimte wil bieden om de mogelijkheden te verkennen van 4Dgeluidstechniek. Daartoe ontvangt ze jaarlijks zeven artists-in-residence:
drie internationale toptalenten en vier Nederlandse talenten. Onder de vlag
Amorphous Sonore doorlopen die een programma van een maand en sluiten
dit af met een presentatie. De raad mist in de aanvraag echter een concrete
uitwerking van dit programma.
Daarnaast zijn er enkele doorlopende projecten. Amorphous Queeros is de
verzamelnaam voor drie clubavonden, gericht op gemeenschappen in de
marges van de reguliere clubcultuur, zoals in de lgbtq- en black culturehoek. Het streven van A/Morph om deze groepen ruimte te geven vindt de

1

raad prijzenswaardig, maar het is hem niet duidelijk welke rol de nieuwe
4D-technologie speelt in het zichtbaar maken van deze gemeenschappen.
Ten slotte zijn er jaarlijks drie verdiepende wetenschappelijke programma’s
(Amorphous Science), herbergt A/Morph een in-house community-koor en
organiseert A/Morph ieder jaar een manifestatie tijdens het Amsterdam
Dance Event (ADE). Ook wat deze onderdelen betreft vindt de raad de
invulling van de plannen nog te weinig concreet. Zo is hem niet duidelijk wat
wordt bedoeld met wetenschappers die zich verhouden tot ‘vraagstukken
rondom geluid en ruimtelijkheid’.
De selectie van kunstenaars wordt gemaakt door twee curatoren en door een
adviescommissie. Bij de samenstelling van deze adviseurspoule is speciaal
gelet op inclusiviteit. Deze commissie telt tien gerenommeerde namen, wat
de raad vertrouwen geeft in de artistieke kwaliteit van de potentiële
deelnemers.
Vertrekpunt van alle ontwikkelplannen is de aanschaf door A/Morph van
het 4D-soundsysteem. In de begroting staat deze aankoop voor 260.000
euro in de boeken. Daarbij komt een investering van 110.000 euro voor de
technische inrichting van de zaal, die nog gevonden moet worden. De raad
begrijpt dat dit systeem een conditio sine qua non is voor het uitvoeren van
het A/Morph-programma. Hij constateert echter dat A/Morph hiermee niet
voldoet aan de formele vereiste dat ontwikkelinstellingen moeten
beschikken over eigen voorzieningen. Daarnaast vindt de raad dat een
dergelijk grote kapitaalinjectie niet in redelijke verhouding staat tot de
gehele begroting.
Vernieuwing
De technologie die A/Morph beoogt te introduceren is vernieuwend. 4Dsound bezorgt de kijker/luisteraar een grensverleggende, lijfelijke perceptie
van geluid, wat vernieuwing teweeg moet brengen binnen verschillende
domeinen: film, games, mode, beeldende kunst.
Ook de organisatiestructuur van A/Morph is nieuw. Er wordt gewerkt met
een klein, vast team, en een ruime schil van adviseurs daaromheen. Die
adviseurs kunnen bij uiteenlopende projecten betrokken worden,
afhankelijk van de benodigde specifieke expertise. Daarnaast is er een
halfjaarlijks overleg over het programma waarbij alle adviseurs aanwezig
zijn.
Deze flexibele werkstructuur biedt ontegenzeggelijk voordelen, maar kan in
de ogen van de raad ook leiden tot vrijblijvendheid. In de aanvraag ziet de
raad dit terug in het gebrek aan concrete invulling van de plannen. Met
name waar het om de talentontwikkeling gaat, slaagt A/Morph er niet in
overtuigend duidelijk te maken hoe de residencies zijn ingericht en vanuit
welke artistieke visie de begeleiding plaatsvindt.

A/Morph

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De oprichting van A/Morph, de aanschaf van het 4D-soundsystem en de
huur van een eigen pand hangen allemaal af van de structurele subsidiëring
door het ministerie van OCW. De instelling heeft geen andere financiers of
subsidiegevers. De afwachtende houding die hieruit blijkt, past in de ogen
van de raad niet bij een instelling in de basisinfrastructuur. Van organisaties
die subsidie aanvragen in het kader van de BIS, verwacht de raad dat zij
zorgen voor een gezonde financieringsmix, en een strategie formuleren bij
tegenvallende inkomsten.
Waardering heeft de raad voor de ambitie van A/Morph om zzp’ers eerlijk te
belonen, mee te betalen aan hun pensioenopbouw, en om deel te nemen aan
een fonds waaruit een arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zzp’ers kan
worden gefinancierd.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Educatie heeft bij A/Morph geen betrekking op cultuureducatie op scholen,
maar op het bereiken van studenten aan technische kennisinstellingen. Zo is
er contact gelegd met de technische universiteit Twente en de opleiding
bouwkunde aan de Hogeschool van Amsterdam. A/Morph richt zich ook op
artistieke opleidingen als de Design Academy in Eindhoven en het
Conservatorium in Amsterdam. Waar deze educatieve programma’s precies
uit gaan bestaan, is echter nog niet ingevuld.
Met de programmalijn Amorphous Queeros heeft A/Morph een duidelijk
maatschappelijke drijfveer. Deze clubavonden zijn bedoeld om
gemarginaliseerde groeperingen vol in het licht te zetten. Afgaand op de
aanvraag lijkt A/Morph zich in eerste instantie te richten op dergelijke
subculturen. Maar de instelling is zich bewust van het daarmee
samenhangende gevaar dat het publiek vooral zal bestaan uit ingewijden.
Voor het bereiken van andere publieksgroepen heeft A/Morph daarom het
plan om een gemeenschapskoor in het eigen huis op te nemen. De aanvraag
stelt expliciet dat het koor bedoeld is om een tegenwicht te bieden aan de
synthetische innovatie van het 4D-soundsystem: ‘de menselijke maat’ versus
‘de luchtbel van de vooruitstrevende kunsten’.
De raad vindt dit een sympathieke gedachte maar mist in het plan weer de
concrete invulling van de werkwijze. Zo wordt het de raad niet duidelijk wat
de raakvlakken zijn tussen het koor en het 4D-geluidssysteem.
Geografische spreiding
De instelling die als penvoerder fungeert, Het Geluid, is goed geworteld in
Maastricht. Maar A/Morph hoopt zich te vestigen in Amsterdam. In de
Metropoolregio Amsterdam heeft deze instelling vooralsnog geen stevige
inbedding. De raad vindt dat te begrijpen: A/Morph is uniek in Nederland,
zit eigenlijk in geen enkele keten, en heeft amper collega-instellingen
waartoe het zich moet verhouden. Wel zijn er opleidingen waarmee

A/Morph

3

inmiddels de eerste contacten zijn gelegd (zie vorige paragraaf). Ook heeft
A/Morph verbindingen met het buitenland (Boedapest, Berlijn, Vancouver),
waar andere ontwikkelinstellingen bestaan die met 4D-sound werken.
Toepassing Fair Practice Code
A/Morph reflecteert beknopt op de code. De instelling streeft ernaar de code
toe te passen en de begroting hierop in te richten. Omdat het hier een geheel
nieuw initiatief betreft, is op voorhand niet te bepalen in hoeverre deze
ambities zullen worden waargemaakt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het functioneren van bestuur en directie wordt in de aanvraag beschreven
vanuit de penvoerder van A/Morph, Het Geluid Maastricht. Het is de raad
onduidelijk of bestuur en directie van Het Geluid Maastricht tevens
verantwoordelijk zullen zijn voor de activiteiten van A/Morph.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De code Diversiteit en Inclusie is voor A/Morph een belangrijke leidraad. In
de samenstelling van het (toekomstige) eigen personeelsbestand is
diversiteit een voornaam streven. In de schil van adviseurs is die al
zichtbaar. Ook de programmering is gericht op diverse groepen. De ambitie
is om ook programma’s te maken voor mensen met een gehoor- of
gezichtsbeperking.

A/Morph

4

Amsterdam Baroque Orchestra and Choir
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 500.000

Over de instelling
Stichting Amsterdam Baroque Orchestra and Choir, podiumkunsten,
muziekensembles en koren, Amsterdam
Stichting Amsterdam Baroque Orchestra and Choir (hierna: ABO&C)
organiseert vanuit Amsterdam concerten en educatieve activiteiten in
Nederland en vooral ook internationaal. Het ensemble speelt repertoire uit
de oude muziek met een focus op Johann Sebastian Bach. Het staat sinds
zijn oprichting onder artistieke leiding van Ton Koopman, die internationaal
befaamd is om zijn benadering van oude muziek. Het ABO&C treedt op in
een flexibele bezetting waarvoor wordt gekozen uit stabiele pools van
zangers en instrumentalisten. De komende periode voegt ABO&C een derde
tak toe, naast orkest en koor, namelijk de Amsterdam Baroque Academy,
waarin Koopman zijn muzikale erfgoed zal overdragen aan nieuw talent.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Amsterdam Baroque Orchestra
and Choir geen subsidie toe te kennen.
De raad ziet ABO&C als een ensemble en koor met een rijke geschiedenis,
een hoge artistieke kwaliteit en een bijzonder grote internationale reputatie.
Het ensemble is zeer vakbekwaam, heeft grote kennis over de historische
uitvoeringspraktijk, en presenteert daarmee belangwekkend erfgoed. Wel is
de signatuur van het ensemble in hoge mate afhankelijk van artistiek leider
Ton Koopman. De raad wijst erop dat een ensemble in de BIS voor zijn
artistieke signatuur niet afhankelijk mag zijn van één artistiek leider.
Het ABO&C draagt bij aan genreontwikkeling in de oude muziek door zijn
interpretaties steeds aan te passen op basis van nieuwe inzichten uit
onderzoeken. De raad signaleert op basis van het ingediende plan geen
vernieuwingen op andere aspecten.
Het is positief dat ABO&C een Academy wil toevoegen aan de activiteiten en
ook educatieve activiteiten wil gaan ontplooien, maar deze plannen zijn nog
onvoldoende uitgewerkt in de aanvraag en geven de raad niet het

1

vertrouwen dat het ensemble de komende periode in staat zal zijn deze
genoemde BIS-taken voldoende te vervullen.
Met betrekking tot publieksbereik is het ensemble internationaal gezien
goed zichtbaar. Nationaal ziet de raad nog veel kansen voor het ABO&C op
dit vlak. De marketingstrategie daarvoor is echter onvoldoende uitgewerkt.
De toelichting op de begroting is onvoldoende om te kunnen beoordelen of
de begrotingen voor 2021 en 2024 realistisch zijn. De raad oordeelt positief
over de onderbouwing van het ABO&C voor wat betreft de ontwikkeling van
primaire arbeidsvoorwaarden en eerlijke beloning, maar mist een
uitwerking van secundaire arbeidsvoorwaarden.
Het ABO&C heeft voldoende internationale spreiding en wil in de toekomst
ook de nationale spreiding verbeteren. Het ensemble was niet betrokken bij
de ontwikkeling van de plannen van de Metropoolregio Amsterdam.
Het ensemble houdt zich naar eigen zeggen aan de Fair Practice Code maar
de aanvraag is onvoldoende transparant om dit te kunnen beoordelen. Ook
met betrekking tot de Governance Code Cultuur ontbreken enkele
toelichtingen.
Het ABO&C geeft aan dat het in stand houden van de bestaande situatie op
het gebied van diversiteit en inclusie prioriteit heeft; deze is volgens het
ensemble bevredigend. De raad deelt deze mening niet en vindt het gebrek
aan zelfreflectie in het toepassen van de Code Diversiteit en Inclusie bij het
ABO&C zorgelijk.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad ziet ABO&C als een ensemble en koor met een rijke geschiedenis en
een bijzonder grote internationale reputatie. Deze reputatie hangt direct
samen met die van artistiek leider Ton Koopman. Het ensemble is zeer
vakbekwaam en heeft een grote kennis over de historische
uitvoeringspraktijk zoals die sinds de jaren zeventig is ontwikkeld. De raad
constateert dat het ABO&C hiermee belangwekkend erfgoed presenteert.
De raad heeft grote waardering voor de inspanningen van Ton Koopman en
het ensemble om door middel van voortdurend onderzoek de
oorspronkelijkheid van het ABO&C te blijven verdiepen. De raad acht het
van belang dat het erfgoed van Ton Koopman wordt gedigitaliseerd en prijst
het ABO&C voor het onderbrengen van zijn bibliotheek in het Orpheus
Instituut.

Amsterdam Baroque Orchestra and Choir

2

De raad deelt de constatering van ABO&C dat het nadelen heeft om een
orkest altijd te laten leiden door een enkele artistiek leider. De raad heeft
veel respect voor de enorme bijdrage die Ton Koopman aan het ABO&C en
aan de Nederlandse ensemblecultuur heeft geleverd, maar signaleert
tegelijkertijd dat waarborging van de continuïteit van het ABO&C
onvoldoende blijkt uit de aanvraag. In het plan geeft ABO&C aan op zoek te
gaan naar geestverwanten die opgeleid kunnen worden tot opvolger van Ton
Koopman. De raad is verheugd over het voornemen van het ABO&C om het
ensemble toekomstbestendig te maken en waardeert de plannen om in de
toekomst mogelijke opvolgers, artistiek leiders en dirigenten op te leiden,
maar uit de aanvraag wordt niet duidelijk in welke mate er mogelijke
opvolgers in beeld zijn en/of hoe die zullen worden geworven en begeleid.
Uit de aanvraag blijkt dat enkele orkest- of koorleden zelf onderzoek doen
naar de historische uitvoeringspraktijk en promoveerden (of binnenkort
zullen promoveren) bij Ton Koopman aan de Universiteit Leiden. In het
plan wordt echter niet duidelijk in hoeverre deze ensembleleden ook invloed
hebben op de interpretaties en artistieke signatuur van het ABO&C.
Evenmin is duidelijk hoe ‘artistic research in and through musical practice’
vorm krijgt. De raad ziet kansen voor het ABO&C om de individuele
kwaliteiten van ensembleleden meer naar voren te brengen.
Vernieuwing
Het ABO&C presenteert oude muziek met de muziek van Johann Sebastian
Bach als middelpunt. De muzikale interpretaties van het ABO&C zijn
geworteld in het onderzoek naar de historische uitvoeringspraktijk dat
plaatsvindt sinds de jaren zeventig, en worden steeds aangepast op basis van
nieuwe inzichten uit deze onderzoekstraditie. Hierbij draagt het ABO&C bij
aan genreontwikkeling in de oude muziek.
De raad signaleert bij het ABO&C op basis van het ingediende plan geen
vernieuwingen in presentatievorm, werkwijze, locaties, samenwerkingen,
publieksbenadering of financieel beleid.
De raad ziet veel kansen voor het ABO&C om zijn belangrijkste kapitaal door
te geven door middel van talentontwikkeling. De raad waardeert dan ook het
plan van ABO&C om zijn activiteiten op het gebied van talentontwikkeling
uit te breiden naar een Academy (genaamd ABOC&A) in samenwerking met
het Koninklijk Conservatorium. De raad vraagt zich wel af in welke mate
deze samenwerking afhankelijk is van de artistiek leider.
De plannen voor de ABOC&A bevinden zich duidelijk nog in een startfase.
ABO&C geeft aan in Nederland weinig musici voor zijn eigen orkest en koor
te kunnen vinden. De raad ziet kansen voor ABO&C om deze situatie te
verbeteren door juist te investeren in talentontwikkeling.

Amsterdam Baroque Orchestra and Choir

3

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De liquiditeit, solvabiliteit en het weerstandsvermogen van het ABO&C
waren in 2018 aan de lage kant. Wel is het eigen-inkomstenpercentage van
het ABO&C gestegen tussen 2017 en 2018. De stichting was in 2018 bijna
volledig afhankelijk van publieksinkomsten.
De raad kan op basis van de begroting van het ABO&C niet voldoende
beoordelen of deze realistisch is voor 2021 en 2024, omdat de realisatie in
2017 en 2018 behoorlijk verschilde. De stichting was vooral actief in het
buitenland, maar wil vanaf 2021 weer meer concerten gaan geven in
Nederland. De financieringsmix en lastenposten veranderen daardoor. De
toelichting hierop is summier en ontbreekt bij sommige baten- en
lastenposten volledig. Het ABO&C noemt in de aanvraag niet duidelijk
welke (financiële) risico’s er zijn en wat de organisatie doet om hiermee om
te gaan.
De raad oordeelt positief over de onderbouwing van het ABO&C voor wat
betreft de ontwikkeling van primaire arbeidsvoorwaarden. Het ABO&C is
aangesloten bij de NAPK, dat een concept cao-muziekensembles heeft
ontwikkeld met de aangesloten ensembles. Vooruitlopend op het hanteren
van de nieuwe cao-muziekensembles kiest het ABO&C er nu al voor de
beloning van zowel personeel in dienst als van ingehuurde krachten in de
loop van de jaren 2021 – 2024 in overeenstemming te brengen met de in het
cao-voorstel genoemde bedragen.
Voor wat betreft de secundaire arbeidsvoorwaarden signaleert de raad dat
het ABO&C zijn aandachtspunten niet tot nauwelijks heeft uitgewerkt in het
activiteitenplan. Het is onduidelijk welke afspraken op dit vlak het ensemble
heeft gemaakt met werknemers.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad constateert dat het ABO&C internationaal gezien goed zichtbaar is
en veel publiek bereikt via mediakanalen zoals radio. Nationaal ziet de raad
nog veel kansen voor het ABO&C op marketinggebied. De raad vindt de
mate van reflectie van het ABO&C op het eigen publieksbereik binnen
Nederland positief. Ook waardeert de raad de ambitie van het ensemble om
‘alle gangbare en denkbare strategieën naar vermogen’ in te zetten, maar hij
vindt het jammer dat een uitwerking van deze strategieën ontbreekt, evenals
een gedegen omschrijving van de doelgroepen die het ensemble wil
bereiken. Het ABO&C geeft alleen aan dat het een breder en jonger publiek
wil bereiken dan zijn huidige publiek, dat naar eigen zeggen voornamelijk
bestaat uit muziekliefhebbers met een hoge leeftijd en een Nederlandse
culturele achtergrond. Uit de aanvraag blijkt dat het ABO&C met ingang van
2021 online contentmarketing wil gaan inzetten om dit te bewerkstelligen.

Amsterdam Baroque Orchestra and Choir

4

Uit de aanvraag blijkt onvoldoende welke strategie het ensemble hierbij
volgt en waarom tot op heden nog niet voor deze vorm van marketing is
gekozen.
Het educatiebeleid van het ABO&C is in het plan zeer summier uitgewerkt.
Het ABO&C noemt drie muziektheaterproducties voor kinderen die het ad
hoc en in een laat stadium aan tournees toevoegt. Deze producties zijn in de
aanvraag niet verder toegelicht. Ook blijkt niet uit de aanvraag wat de
specifieke doelgroep van de verschillende producties is, of hier een
educatieve medewerker aan verbonden is, of deze voorstellingen
georganiseerd worden in samenwerking met scholen en of er een
langlopende leerlijn met scholen bestaat of in ontwikkeling is.
Geografische spreiding
Het ABO&C heeft voldoende internationale spreiding en zichtbaarheid.
Nationaal was de spreiding de afgelopen periode minimaal door het kleine
aantal concerten dat het ensemble in Nederland geeft. Uit de aanvraag blijkt
dat het ABO&C ook in 2021 meer in het buitenland zal optreden dan in
Nederland. In 2024 is het ensemble van plan om meer concerten in
Nederland te spelen.
Het ABO&C is niet betrokken geweest bij de ontwikkeling van de plannen
van de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en gaat in de aanvraag niet in op
de binding met samenwerkingspartners binnen zijn stedelijke cultuurregio.
De internationale rol van het ensemble past wel binnen het profiel van de
MRA. Uit het activiteitenplan valt niet op te maken of het publiek van het
ABO&C aansluit bij de duiding van het cultuurpubliek in de MRA. De raad
ziet kansen voor het ensemble om samenwerkingen met partners in deze
stedelijke cultuurregio te ontwikkelen.
Toepassing Fair Practice Code
Het ABO&C streeft naar het toepassen van de Fair Practice Code in de
toekomst. Uit de aanvraag blijkt niet in hoeverre de huidige betaling van
musici van het ABO&C voldoet aan de Fair Practice Code. Het ABO&C
schrijft dat het vooruitlopend op de inwerkingtreding van de cao voor
muziekensembles ervoor kiest de beloning van zowel personeel in dienst als
ingehuurde krachten in de loop van de jaren 2021 – 2024 in
overeenstemming te brengen met de in het cao-voorstel genoemde
bedragen. De raad constateert in de begroting een stijging van de
personeelslasten in de periode 2021 – 2024, maar een verdere toelichting of
berekening ontbreekt.
Het ABO&C geeft aan dat de eigen bedrijfsvoering zo transparant mogelijk is
en gedeeld wordt. De raad waardeert dit voornemen maar constateert dat er
onvoldoende transparantie blijkt uit de aangeleverde gegevens.

Amsterdam Baroque Orchestra and Choir

5

Met betrekking tot duurzame inzetbaarheid en scholing en ontwikkeling van
medewerkers waardeert de raad de ambities van het ensemble om hierin te
investeren. Uit de aanvraag wordt niet duidelijk of met deze investering ook
de pool van musici en zangers bedoeld wordt. In de toelichting op de Code
Diversiteit en Inclusie geeft het ensemble aan dat samenwerken met de
artistiek leider voor de musici een permanente leerschool is. De raad
onderschrijft de meerwaarde van kennisdeling binnen het ensemble maar
vraagt zich af of de organisatie ook inzet op een bredere ontwikkeling van
musici.
Ook wordt niet duidelijk uit het plan in welke mate er secundaire
arbeidsvoorwaarden voor musici zijn en of er regelmatig evaluaties
plaatsvinden met medewerkers. Verder ontbreekt een reflectie op het
freelance inhuren van musici en zangers.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het ABO&C zegt de Governance Code Cultuur te onderschrijven. De
stichting heeft een bestuursmodel en de zittingstermijn, het takenpakket en
de verantwoordelijkheden van de bestuursleden zijn vastgelegd, al is het niet
duidelijk of er ook een directiereglement is. Uit de aanvraag blijkt niet of het
bestuur zelfevaluatie toepast.
Het ABO&C schrijft dat het streeft naar een laagdrempelige afwikkeling van
eventuele geschillen. Onduidelijk is hoe dit uitgewerkt wordt en of er een
vertrouwenspersoon aanwezig is bij het ensemble.
De raad constateert verder dat een toelichting op de rol van musici bij de
besluitvorming ontbreekt.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het ABO&C geeft aan op dit moment onvoldoende invulling te geven aan de
Code Diversiteit en Inclusie op het gebied van culturele diversiteit. De raad
onderschrijft dat. Een visie op mogelijke verbeteringen ontbreekt echter in
de aanvraag. Zo wordt er niet actief gezocht naar meer diverse partners of
publiek en heeft het ensemble geen ambities om het eigen personeel
diverser te maken. Ook geeft het ensemble aan geen invloed te hebben op de
diversiteit en inclusie bij zijn enige partnerschap, het Koninklijk
Conservatorium. De raad is van mening dat het ensemble op deze gebieden
veel kansen laat liggen.
Het ABO&C geeft zelf aan dat het als prioriteit heeft de bestaande situatie op
het gebied van diversiteit en inclusie in stand te houden; deze is volgens het
ensemble bevredigend. De raad deelt deze mening niet en vindt het gebrek

Amsterdam Baroque Orchestra and Choir

6

aan zelfreflectie in het toepassen van de Code Diversiteit en Inclusie bij het
ABO&C zorgelijk.

Amsterdam Baroque Orchestra and Choir

7

Amsterdam Light Festival
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Stichting Amsterdam Light Festival (hierna: Amsterdam Light Festival)
organiseert sinds 2012 jaarlijks in de winter een tentoonstelling met
lichtkunstwerken van internationale kunstenaars in de openbare ruimte in
Amsterdam. Een vaarroute is daarbij het uitgangspunt, maar de tentoonstelling is
ook wandelend te bezoeken.

Subsidieadvies

De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.42 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Amsterdam Light Festival geen subsidie
toe te kennen.
Amsterdam Light Festival presenteert tijdens een jaarlijkse tentoonstelling actuele
lichtkunst van internationale kunstenaars in de openbare ruimte in Amsterdam. Er
is een vaarroute langs de tentoongestelde kunstwerken; de tentoonstelling is ook
wandelend te bezichtigen. De raad vindt Amsterdam Light Festival een
laagdrempelig initiatief voor een breed publiek, maar meer een tentoonstelling dan
een festival en weinig vernieuwend. Er vindt geen uitwisseling plaats tussen
vakgenoten en de ambitie is beperkt. Het activiteitenplan is met name gericht op
consolidatie van de activiteiten.
De financieringsmix ziet er voor de komende periode anders uit dan in 2017 en
2018. Amsterdam Light Festival verwacht hoge sponsorinkomsten, terwijl de
inkomsten tot 2018 voor het grootste deel uit publieksinkomsten bestonden. Hoe
Amsterdam Light Festival haar sponsorinkomsten wil laten stijgen is echter niet
duidelijk, de toelichting op de begroting ontbreekt.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Amsterdam Light Festival presenteert tijdens een jaarlijkse tentoonstelling actuele
lichtkunst van internationale kunstenaars in de openbare ruimte in Amsterdam. De
instelling heeft als statutair doel het bevorderen van cultuur en toerisme. De
tentoonstelling met lichtkunstwerken in de maanden december en januari is het
belangrijkste middel daartoe. In deze periode trekken de kunstwerken jaarlijks
900.000 mensen, waarvan een derde een kaartje koopt voor een rondvaartboot.

De organisatie wil de komende jaren kunst, verhalen en ervaringen als integraal
concept brengen. Naast de vaarroute wil Amsterdam Light Festival een verhalende
wandelroute ontwikkelen aan de hand van het thema ‘de mens en de manier waarop
die zich tot de wereld verhoudt’.
De raad is van mening dat de organisatie interessante kunstwerken toont van
interessante makers. De raad is ook positief over de voorkeur voor nieuw en in
opdracht gemaakt werk. Daarnaast constateert de raad dat de zichtbaarheid in de
stad Amsterdam uitstekend is en de tentoonstelling laagdrempelig, waardoor een
groot, breed publiek wordt bereikt.
Tegelijkertijd vindt de raad Amsterdam Light Festival weinig vernieuwend en de
ambitie beperkt. De aanvraag betreft meer een tentoonstelling dan een festival. Er
vindt bovendien geen uitwisseling tussen vakgenoten plaats en het activiteitenplan
zet met name in op consolidatie van de activiteiten.
Vernieuwing
De raad vindt Amsterdam Light Festival een publieksvriendelijk initiatief.
Lichtkunst presenteren in de openbare ruimte en daarmee een verbinding laten
aangaan is interessant, maar niet vernieuwend. De opzet bewerkstelligt ook geen
vernieuwing in de kunst zelf.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Amsterdam Light Festival heeft geen grote financiële risico’s. Wel ziet de
financieringsmix voor 2021 en 2024 er heel anders uit dan in 2017 en 2018.
Amsterdam Light Festival verwacht hoge sponsorinkomsten, terwijl de inkomsten
tot 2018 voor het grootste deel uit publieksinkomsten bestonden. De
publieksinkomsten nemen verder af als gevolg van het besluit de
bezoekersaantallen vanaf 2016 niet verder te laten stijgen. Overige inkomsten
vormen daarnaast de baten uit de licentieovereenkomst met de
dochteronderneming Light Art Collection B.V., dat de lichtkunstwerken voor
exploitatie ter beschikking stelt aan onder meer andere Light Festivals.
Het is de raad niet duidelijk hoe Amsterdam Light Festival haar sponsorinkomsten
wil laten stijgen, de toelichting op de begroting ontbreekt. Uit de aanvraag blijkt
ook niet welke strategie zij heeft bij tegenvallende inkomsten.
De beloning voor kunstenaars is gebaseerd op de richtlijn van Beeldende Kunst
Nederland. Alle kunstenaars krijgen een artist fee en worden betaald voor uren die
zij maken voor het ontwikkelen van hun kunstwerk. Gezien de grote investeringen
in materialen, neemt Amsterdam Light Festival de kunstwerken als opdrachtgever
direct over, evenals de rechten om de werken internationaal aan te mogen bieden
aan andere steden.

Amsterdam Light Festival

2

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Amsterdam Light Festival heeft een brede doelgroep en - naar eigen zeggen - een
product dat hiervoor geschikt is. Ze heeft een algemene en brede campagne om een
zo groot mogelijk publiek te bereiken: inwoners van Amsterdam, kunstliefhebbers,
dagjesmensen, internationale bezoekers, leerlingen en studenten.
Amsterdam Light Festival heeft een educatieproject waarbij kinderen uit groep 7
en 8 van Amsterdamse basisscholen een kunstwerk langs de route verzorgen onder
leiding van kunstenaars. Andere publieksgroepen die zij noemt en voor wie extra
activiteiten worden georganiseerd zijn: ouderen, mensen met dementie, dakloze
jongeren, nieuwe Nederlanders en minima. De raad is hierover positief.
Geografische spreiding
De lichttentoonstelling vindt uitsluitend plaats in Amsterdam, maar trekt ook veel
bezoekers van buiten de stad. Amsterdam Light Festival heeft de afgelopen jaren
met ruim tweehonderd (Amsterdamse) partners samengewerkt en is daarmee
geworteld in de stad.
Toepassing Fair Practice Code
Voor het personeel is geen cao van toepassing. De salarissen van de medewerkers
in dienst zijn marktconform of hoger en zijn gebaseerd op de tarieven die
gehanteerd worden in de cao Poppodia en Festivals. Tijdelijke krachten worden
ook marktconform betaald.
Het is de raad niet duidelijk of de organisatie werkt met stagiaires en of de
vrijwilligers vergoedingen krijgen. De toelichting op de begroting ontbreekt in de
aanvraag en is daarmee onvoldoende.
Toepassing Governance Code Cultuur
Amsterdam Light Festival werkt met een bestuursmodel en wordt geleid door een
onbezoldigd bestuur. Daarnaast is er een kleine artistieke staf. Het bestuur hanteert
een eigen reglement voor de verdeling van bevoegdheden en taken, waarvan een deel
is gedelegeerd aan de directie.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Amsterdam Light Festival streeft bij de selectie van kunstenaars naar diversiteit in
nationaliteit, gender, leeftijd, opleiding en achtergrond. In de afgelopen editie
waren 203 kunstenaars uit 36 landen vertegenwoordigd, waarvan 35 procent
vrouw.
Amsterdam Light Festival bereikt een divers publiek en breidt haar programma,
educatieactiviteiten en de marketing en communicatie uit om nieuwe doelgroepen
te bereiken. Amsterdam Light Festival erkent dat zij op personeelsgebied hierin
nog stappen kan maken. De raad mist echter een beschrijving van concrete stappen
en beoogde resultaten in de komende periode.

Amsterdam Light Festival

3

Amsterdam Sinfonietta
Geadviseerd subsidiebedrag: € 870.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 970.000

Over de instelling
Stichting Amsterdam Sinfonietta, podiumkunsten, muziekensembles en
koren, Amsterdam
Stichting Amsterdam Sinfonietta (hierna: Amsterdam Sinfonietta) is een
ensemble dat concerten en educatieve activiteiten organiseert in Amsterdam
en de rest van Nederland. Het ensemble richt zich op het uitvoeren van
repertoire voor strijkorkest in de volledige breedte. Het ensemble voelt de
verantwoordelijkheid om het ijzeren repertoire zo perfect mogelijk uit te
voeren, en verkent daarnaast de grenzen van het genre door nieuwe
composities te laten schrijven en cross-overs aan te gaan met andere
muziekgenres. Het ensemble van 23 musici speelt zonder dirigent; het staat
onder artistieke leiding van violist Candida Thompson, die tevens
concertmeester is. Het ensemble nodigt geregeld solisten van internationale
statuur uit. Met series als ‘Breder dan klassiek’ en ‘KleuterSinfonietta’ boort
Amsterdam Sinfonietta nieuwe publieksgroepen aan.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Amsterdam Sinfonietta een
subsidiebedrag toe te kennen van € 870.000.
Amsterdam Sinfonietta is een ensemble met een herkenbare eigen signatuur
en klank. Het ensemble beschikt over een grote vakbekwaamheid, weet
internationale topsolisten aan te trekken en gaat veel samenwerkingen aan
met artiesten uit andere genres. Het ensemble weet op een toegankelijke
manier oude meesterwerken met een breder publiek te delen door ze in een
ongebruikelijke context te plaatsen, en draagt met opdrachtcomposities bij
aan de vernieuwing van het strijkorkestrepertoire.
Met goed uitgewerkte programma’s op het gebied van talentontwikkeling en
educatie, spreekt het ensemble nieuwe musici en nieuwe publieksgroepen
aan. De raad ziet het doorlopende project ‘KleuterSinfonietta’ op educatief
vlak als voorbeeldstellend.

1

Het ensemble laat een goede geografische spreiding zien. Het is goed
geworteld in zijn thuisbasis Amsterdam en vindt voldoende aansluiting bij
de plannen van de stedelijke cultuurregio, en reist daarnaast door het land.
Het ensemble staat er financieel gezien goed voor en heeft de Fair Practice
Code doorgevoerd in de begrote cijfers. Het ensemble is voldoende
zelfkritisch over de beloning van musici en staf. Ook reflecteert het
ensemble voldoende op de Code Diversiteit en Inclusie. Uit de aanvraag
blijkt niet in hoeverre de Governance Code Cultuur volledig wordt toegepast.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Amsterdam Sinfonietta is opgericht vanuit de wens om
strijkorkestrepertoire op het hoogste niveau uit te voeren. In eerste instantie
opereerde het ensemble met dirigent, maar sinds 2003 spelen de musici
zonder dirigent, onder aanvoering van artistiek leider Candida Thompson.
De raad constateert dat het ensemble sterke internationale topsolisten weet
aan te trekken en zowel in binnen- als buitenland veel waardering krijgt.
Het ensemble heeft een herkenbare signatuur en klank ontwikkeld en
beschikt over een grote vakbekwaamheid. De raad waardeert de
kamermuziekmentaliteit in de speelstijl van het orkest. De raad constateert
dat de continuïteit en identiteit van het ensemble voldoende gewaarborgd
zijn in de vaste kern van musici van Amsterdam Sinfonietta, maar signaleert
ook dat het de kwaliteit in de toekomst ten goede zou komen als het
ensemble ook vaker onder wisselende concertmeesters zou spelen. Hij wijst
er in dit licht ook op dat een ensemble in de BIS voor zijn artistieke
signatuur niet in te hoge mate afhankelijk mag zijn van één artistiek leider.
De raad oordeelt positief over de vele samenwerkingen die Amsterdam
Sinfonietta aangaat, zoals met Krisztina de Châtel, Orkater, en met artiesten
uit andere genres in de serie ‘Breder dan Klassiek’. Met deze
samenwerkingen zoekt het ensemble actief naar publieksverbreding en
innovatie. Daarbij slaagde het er tot dusverre in zijn eigen kwaliteit en
identiteit te behouden. De raad meent wel dat het ensemble met zijn
concerten met gastsolisten meer van het eigen publiek van deze musici zou
mogen binnenhalen.
Sinds enkele jaren is Amsterdam Sinfonietta voorzichtig gaan samenwerken
met artiesten uit andere disciplines en culturen. De komende periode wil het
zich daar verder in ontwikkelen. In zijn aanvraag reflecteert het ensemble
goed op de tot nu toe ondernomen samenwerkingstrajecten. Dat geeft de
raad vertrouwen dat het ensemble de komende jaren zijn verbindingen met
andere disciplines en culturen nog verder zal verstevigen.

Amsterdam Sinfonietta

2

De grote variëteit aan activiteiten die het ensemble in zijn plan beschrijft is
in overeenstemming met de betrokken rol die het ensemble in het regionale
en nationale muziekleven op zich heeft genomen. De raad signaleert dat er
voor het ensemble kansen liggen om ook de internationale zichtbaarheid
verder te vergroten.
Vernieuwing
Amsterdam Sinfonietta levert een bijdrage aan de artistieke vernieuwing van
de concertpraktijk en wil met nieuwe publieksbenaderingen nieuwe
luisteraars aanspreken. Zo verwacht de raad spannende resultaten van de
verbinding die het ensemble de komende periode legt met het urban
danscollectief ISH in het project ‘Urban String’. Met de opdrachtcomposities
die het ensemble laat schrijven, speelt het een actieve rol in de vernieuwing
van het strijkorkestrepertoire. Daarnaast weet Amsterdam Sinfonietta op
een toegankelijke manier oude meesterwerken met een breder publiek te
delen door ze in een ongebruikelijke context te plaatsen. Ook de energieke
en verzorgde presentatie van het orkest dragen bij aan de toegankelijkheid
voor een nieuw publiek.
De raad staat ook positief tegenover het initiatief van het ensemble om een
tweede huis te creëren in de Vogelbuurt in Amsterdam-Noord. Hiermee sluit
het ensemble aan bij het sociaal-maatschappelijk domein. De raad vindt het
jammer dat een nadere uitwerking van dit plan in de aanvraag ontbreekt.
Onder de noemer Sinfonietta Academy organiseert Amsterdam Sinfonietta
activiteiten ter bevordering van talentontwikkeling. Hiervoor werkt het
ensemble samen met het Conservatorium van Amsterdam en een aantal
jeugdstrijkorkesten. De diverse programma’s zijn goed uitgewerkt. De raad
vraagt zich wel af in hoeverre deelnemers aan de
talentontwikkelingsprogramma’s ook doorstromen naar het ensemble zelf.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Amsterdam Sinfonietta stond er op het moment van aanvragen financieel
gezond voor. De liquiditeit en solvabiliteit van de stichting waren hoog in
2018, en het weerstandsvermogen was betrekkelijk hoog. Het eigeninkomstenpercentage van de stichting nam in 2018 af ten opzichte van 2017,
maar was nog steeds relatief hoog. De raad constateert dat de begroting voor
2021 en 2024 realistisch lijkt op basis van de realisatie in 2017 en 2018. Er is
wel een toename van de totale baten en lasten begroot, maar de stichting
onderbouwt dit duidelijk en uitgebreid.
De stichting is zich bewust van de financiële risico’s en stelt dat het eigen
vermogen van de stichting groot genoeg is om eventuele risico’s te kunnen
opvangen. De doorvoering van de Fair Practice Code is duidelijk verwerkt in

Amsterdam Sinfonietta

3

de begrote cijfers en het ensemble streeft ernaar om vanaf 2021 volgens de
nieuwe cao voor muziekensembles te gaan betalen. Het ensemble is zelf
vanuit zijn lidmaatschap van de NAPK actief geweest in de voorbereidingen
voor deze cao.
De raad constateert dat het ensemble voldoende zelfkritisch is over de
beloning van musici en staf en zich op dit gebied de komende periode goed
ontwikkelt. De afgelopen jaren zijn volgens het ensemble incidentele
verbeteringen van de arbeidsvoorwaarden gerealiseerd uit bijdragen van
private fondsen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Op het gebied van educatie constateert de raad dat de activiteiten goed
uitgewerkt zijn en aansluiten op de verschillende leeftijdsgroepen. Het
ensemble richt zich op een beperkt aantal activiteiten van goede kwaliteit in
Amsterdam. De raad ziet het doorlopende project ‘KleuterSinfonietta’ op
educatief vlak als voorbeeldstellend. De raad ziet kansen voor het ensemble
om dit langlopende project verder door te ontwikkelen en het een vervolg te
geven voor een andere leeftijdsgroep.
De raad is ook positief over de plannen van Amsterdam Sinfonietta om
samen te werken met de IMC Weekendschool en voorstellingen te spelen in
het speciaal onderwijs en het voortgezet onderwijs.
Op het gebied van publieksbereik heeft het ensemble de afgelopen jaren
bewust gekozen voor een eigen concertserie op vaste podia in zes steden. Dit
heeft volgens het ensemble geleid tot een stijging van het aantal bezoekers.
Ook online heeft Amsterdam Sinfonietta een positieve ontwikkeling
doorgemaakt in zijn publieksbereik, door een groot aantal luisteraars aan te
trekken via online streamingsdiensten.
Geografische spreiding
Amsterdam Sinfonietta heeft Amsterdam als thuisbasis maar onderhoudt
ook een band met vijf andere stedelijke cultuurregio’s door vaste
concertseries te brengen op vaste podia. Daarnaast speelt het ensemble op
andere Nederlandse podia en gaat het regelmatig op tournee. Hiermee
wordt een goede spreiding van de activiteiten gerealiseerd. De raad ziet
kansen voor het ensemble om zijn educatieve activiteiten ook buiten de
standplaats te gaan brengen, wat bevorderlijk zou zijn voor verdere
inbedding in het land.
Binnen de Metropoolregio Amsterdam werkt Amsterdam Sinfonietta op
diverse vlakken samen met partners. Zo zijn het Conservatorium van
Amsterdam en het Nederlands Jeugd Strijkorkest vaste

Amsterdam Sinfonietta

4

samenwerkingspartners op het gebied van talentontwikkeling, werkt het
ensemble samen met kunstinstellingen uit andere disciplines (zoals
Orkater), en zoekt het ensemble actief een cultureel divers publiek op in
samenwerking met Stichting Kulsan.
Naast de eigen concertseries speelt Amsterdam Sinfonietta in programma’s
van partners binnen de Metropoolregio Amsterdam, zoals de Cello Biënnale
Amsterdam, de Strijkkwartet Biënnale Amsterdam en het Holland Festival.
Binnen het profiel van de Metropoolregio Amsterdam speelt Amsterdam
Sinfonietta zowel een lokale, regionale als nationale rol met internationale
uitstraling. De instelling vindt met name door zijn nieuwe initiatief in
Amsterdam-Noord aansluiting bij het cultuurpubliek dat de Metropoolregio
Amsterdam wil bereiken.
Toepassing Fair Practice Code
Uit de aanvraag blijkt dat Amsterdam Sinfonietta de Fair Practice Code
toepast. Het ensemble is een van de aanjagers van de nieuwe cao voor
muziekensembles. Het ensemble reflecteert goed op de code en geeft een
aantal doelstellingen weer met betrekking tot eerlijke beloning en goed
werkgeverschap. De raad vindt het positief dat het ensemble de cyclus van
beoordelings- en functioneringsgesprekken voor musici gaat intensiveren.
Toepassing Governance Code Cultuur
Stichting Amsterdam Sinfonietta is in 2020 overgestapt van een
bestuursmodel naar een raad-van-toezichtmodel omdat dit naar eigen
zeggen beter bij de huidige activiteiten van de stichting aansluit. In zijn
toelichting op de Governance Code Cultuur geeft het ensemble de toepassing
ervan in grote lijnen weer; de stichting beschikt over een directiestatuut,
heeft een rooster van aftreden en de raad van toezicht evalueert jaarlijks zijn
eigen functioneren. De openbaarmaking van verplichte documenten zoals
een jaarverslag in het kader van de ANBI is ondergebracht bij de Federatie
Cultuur, maar de genoemde documenten zijn niet raadpleegbaar via de
eigen website. Een openbaar rooster van aftreden ontbreekt eveneens op de
website. Ook is niet duidelijk of er een vertrouwenspersoon is aangesteld.
Een reflectie op de code, waarin het ensemble aangeeft wat eventuele
verbeterpunten zijn en hoe het ensemble deze zal bewerkstelligen,
ontbreekt. Ook de activiteiten- en jaarverslagen geven geen verantwoording
met betrekking tot governance.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Amsterdam Sinfonietta omschrijft de discussie over diversiteit en inclusie
als zeer waardevol in het bewerkstelligen van een andere benaderingswijze
ten aanzien van de eigen activiteiten. In de programmering laat het
ensemble activiteiten zien die bijdragen aan diversiteit op het podium en het

Amsterdam Sinfonietta

5

publiek. Ook in de benadering van het publiek is een duidelijke visie
zichtbaar en het ensemble zoekt actief naar samenwerkingen en
marketinginstrumenten om een diverser publiek te bereiken. Bij de
educatieve schoolvoorstellingen ‘KleuterSinfonietta’ heeft circa 35 procent
van de kinderen een niet-westerse achtergrond.
Sinfonietta reflecteert in zijn toelichting goed op de toepassing van de Code
Diversiteit en Inclusie en geeft aan waar verbeteringen nodig zijn, zoals in de
samenstelling van het personeel. Het ensemble geeft aan bij vacatures
gespecialiseerde bureaus te betrekken om cultureel diverse kandidaten te
bereiken. Het ensemble lijkt zich goed bewust te zijn van de uitdagingen
waar het voor staat.

Amsterdam Sinfonietta

6

Architectuur Lokaal
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 781.695

Over de instelling
Stichting Architectuur Lokaal (hierna: Architectuur Lokaal) is een
onafhankelijk kenniscentrum, opgericht in 1993, dat zich richt op de
ontwikkeling van een gezonde bouwcultuur en het bieden van oplossingen
voor ruimtelijke vraagstukken in Nederland. Uitgangspunt daarbij is dat
goede samenwerking tussen publieke opdrachtgevers, private partijen en
ontwerpers essentieel is voor het ontstaan van ruimtelijke kwaliteit. Naar
eigen zeggen biedt de organisatie landsbreed continuïteit bij het koppelen
van cultuurbeleid, economisch beleid en (ontwerp)praktijk. De focus ligt op
de verbinding van opdrachtgeverschap en ontwerp. De organisatie streeft
ernaar om door gerichte informatievoorziening en specifieke
stimuleringsprogramma’s het lokale architectuurbeleid, de kwaliteit van de
gebouwde omgeving op gemeentelijk niveau en de kwaliteit van het
opdrachtgeverschap van alle betrokken partijen te bevorderen. Tot 2014
maakte Architectuur Lokaal deel uit van de BIS. De instelling is gevestigd in
Amsterdam.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Architectuur Lokaal geen subsidie
toe te kennen.
Architectuur Lokaal is een dienstverlenende organisatie op het gebied van
de bouwcultuur. Zij houdt zich voornamelijk bezig met advisering omtrent
opdrachtgeverschap in de publieke ruimte. De beschreven activiteiten gaan
nauwelijks over talent- en/of genreontwikkeling; de organisatie opereert
slechts in geringe mate in de context van de ontwikkeling van kunst en
cultuur, waarvoor deze regeling bedoeld is.
De raad krijgt op basis van het plan weinig zicht op de ontwikkelfunctie van
Architectuur Lokaal. De raad kent Architectuur Lokaal als een instelling
waar ondersteuning van ontwikkeling van de bouwcultuur een centrale
positie inneemt, maar de elementen talent- en/of genreontwikkeling, die
voor het artikel Ontwikkelinstellingen van belang zijn, vormen slechts een
bescheiden deel van de aanvraag. Publiek maakt vrijwel geen deel uit van de
plannen. De raad krijgt beperkt zicht op de mate van inbedding in de
Metropoolregio Amsterdam.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad kent Architectuur Lokaal als kleinschalige ondersteunende
organisatie voor bouwcultuur en architectuur. De organisatie bekleedt een
functie als kenniscentrum en ontplooit hiertoe verschillende activiteiten,
bijvoorbeeld door bijeenkomsten te organiseren en belanghebbenden bij
elkaar te brengen. Dit doet Architectuur Lokaal, met wisselende
financieringsstromen, al bijna dertig jaar. Het ingediende plan voorziet in
een uitbreiding, onder meer noodzakelijk gemaakt door grotere aandacht
vanuit de overheid voor het verbeteren van opdrachtgeverschap.
Architectuur Lokaal wil de bouwcultuur in Nederland verbeteren en
versterken door opdrachtgevers te ondersteunen en door ontwerpkracht in
te zetten. De ambitie is ook in de toekomst het kenniscentrum voor
bouwcultuur in Nederland te zijn. Om die ambitie te verwezenlijken wil
Architectuur Lokaal de werkzaamheden structureel intensiveren.
De raad is van mening dat de activiteiten voor de periode 2021 – 2024 niet
of nauwelijks voortkomen uit intrinsiek artistiek-inhoudelijke
overwegingen. De themaprogramma’s zijn zeer divers en geven inhoudelijk
veel mogelijkheid voor belangrijke kruisbestuiving tussen verschillende
disciplines. Deze kruisbestuiving zou een verdieping en vernieuwing kunnen
betekenen van het eigen genre maar ook aanleiding kunnen zijn voor
talentontwikkeling. Architectuur Lokaal gaat hier onvoldoende op in. De
raad erkent het belang van Architectuur Lokaal als ondersteunende
organisatie voor de landelijke architectuursector, maar krijgt te weinig zicht
op inspanningen op het gebied van talent- en/of genreontwikkeling in de
context van een aanvraag als ontwikkelinstelling in de BIS.
De werkwijze in de sector biedt jong talent volgens Architectuur Lokaal
weinig ruimte om toegang te krijgen tot opdrachten. Zij zet daarom in op het
bevorderen van de prijsvraagcultuur als een manier om jonge ontwerpers de
mogelijkheid te bieden met nieuwe gedachten over de sector te komen. De
raad kan echter niet uit de plannen opmaken voor welke makers dit precies
is bedoeld en hoe Architectuur Lokaal tot een selectie komt. Daarnaast mist
de raad een duidelijke beschrijving van de aansluiting met het onderwijs in
het licht van de ondersteuning van net afgestudeerde ontwerpers.
Architectuur Lokaal licht slechts summier toe hoe zij zich verhoudt tot
andere organisaties en instellingen die zich inzetten voor goed
opdrachtgeverschap, ontwerpkracht en vernieuwing in architectuur en
bouwcultuur. De raad krijgt hierdoor slechts een beperkt beeld van de
positionering en de meerwaarde van Architectuur Lokaal in het veld.

Architectuur Lokaal

2

Vernieuwing
Op basis van de plannen is de raad er niet van overtuigd dat Architectuur
Lokaal bijdraagt aan de vernieuwing van de bouwcultuur in Nederland. Hij
vindt de plannen op zich doorwrocht, met veel verschillende programma’s
waarbij de organisatie een sleutelfunctie inneemt. Maar hij is tevens van
mening dat de activiteiten niet zozeer gericht zijn op de ontwikkeling van
talent of discipline, maar vooral op dienstverlening aan partijen binnen de
bouwcultuur. In de plannen ontbreekt een beschrijving van de wijze waarop
makers een rol spelen binnen de programma's en waarop vernieuwing wordt
gerealiseerd, alsmede een aanpak waarbij de uitgesproken ambities zich
effectief vertalen in de ontwikkeling van een genre.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is gematigd positief over de manier waarop Architectuur Lokaal
omgaat met eerlijke beloning. Ze is onvoldoende transparant over de
gehanteerde vergoedingen. De medewerkers zijn allen in vaste dienst. Er is
echter niet beschreven welke collectieve richtlijnen of cao op de
arbeidsvoorwaarden van toepassing zijn. Wel wordt gemeld dat, op de
directeur na, niemand overwerkt. Voor de medewerkers zijn verzekeringen
afgesloten en de organisatie biedt mogelijkheden voor scholing.
Architectuur Lokaal vermeldt niet welke rol zij speelt in de sociale dialoog.
De financiële gezondheid van Architectuur Lokaal is goed. Ze scoort hoog op
de drie financiële indicatoren, heeft een gezonde balanspositie en lage
risico’s. De begroting voor de komende jaren is in beginsel realistisch, maar
de afhankelijkheid van subsidie is erg groot. De raad is daarom kritisch over
de financieringsmix en mist in het plan bovendien een strategie bij
tegenvallende inkomsten. Mochten de begrote subsidies niet worden
toegekend of de overige – eigen – inkomsten niet worden verworven, dan is
het de raad niet duidelijk hoe Architectuur Lokaal dit ondervangt.
De begroting wordt onvoldoende toegelicht. Er bestaan forse verschillen
tussen de cijfers die zijn opgenomen in de begroting en die in de toelichting
daarop. Het is niet duidelijk wat aan deze discrepanties ten grondslag ligt.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is kritisch over de manier waarop Architectuur Lokaal zich in de
aanvraag verhoudt tot educatie, participatie en publiek. Deze onderwerpen
zijn onderbelicht. Architectuur Lokaal noemt per programmaonderdeel
weliswaar partners, maar maakt niet of nauwelijks duidelijk hoe die
samenwerkingen worden ingevuld.
De organisatie schrijft dat haar kracht schuilt in continue ontwikkeling van
kennis. De raad mist hierin een toelichting op structurele kennisdeling met

Architectuur Lokaal

3

het onderwijs. Tevens is het opmerkelijk dat in de aanvraag de relatie met
publiek, bewoners en gebruikers en hun betrokkenheid bij programma’s,
slechts in zeer beperkte mate wordt beschreven. De raad hecht grote waarde
aan een gedegen reflectie op de positie van instellingen ten opzichte van hun
publiek en omgeving. Hij vindt dit in de aanvraag van Architectuur Lokaal
een groot gemis.
Architectuur Lokaal beschrijft geen strategieën voor publieksbenadering,
marketingmiddelen of omgang met publieksdata.
Geografische spreiding
Architectuur Lokaal is gevestigd in Amsterdam. Uit het plan wordt niet
duidelijk in hoeverre de organisatie in de stedelijke cultuurregio is ingebed.
Zij werkt, zowel op regionaal als landelijk niveau, samen met allerlei
instanties, bestuurders en ontwerpers. Er wordt geen visie geformuleerd op
de verbinding met stad of regio.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is gematigd positief over de reflectie op de Fair Practice Code.
Architectuur Lokaal gaat uitgebreid in op een aantal hieraan verwante
onderwerpen, zoals ziekteverzuim en stagiaires. Niet op alle onderdelen is
de aanvraag echter even transparant (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde
bedrijfsvoering’).
Toepassing Governance Code Cultuur
Architectuur Lokaal hanteert het bestuursmodel. De raad is gematigd
positief over de beschrijving van de toepassing van de Governance Code
Cultuur. Er wordt een groot aantal punten op dit vlak benoemd, maar er is
niet gebleken van structureel toezicht op het bestuur. Er worden geen
verbeterpunten geformuleerd voor de komende periode.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad vindt de toelichting op toepassing van de Code Diversiteit en
Inclusie summier en daardoor niet getuigen van een bewustzijn van de
uitgangspunten en het belang van de code. De raad mist een gedegen
kritische reflectie op de huidige stand van zaken, evenals een plan van
aanpak voor de komende periode. Architectuur Lokaal beperkt zich tot een
opmerking over de man-vrouwverhouding op het eigen kantoor en een
algemeen aandachtspunt betreffende culturele diversiteit.

Architectuur Lokaal

4

Arminius
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Arminius, bovensectorale ondersteunende instelling, debat en reflectie,
Rotterdam
Stichting Arminius (hierna: Arminius) initieert en faciliteert debat op het gebied
van maatschappij, wetenschap en politiek en biedt verschillende opvattingen een
podium. Dit gebeurt in het kerkgebouw Arminius in Rotterdam.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.51 van de Regeling op
het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Arminius geen subsidie toe te kennen.
Arminius organiseert jaarlijks circa veertig debatten, zowel over landelijke thema’s
als over maatschappelijke ontwikkelingen in Rotterdam.
De raad beoordeelt de algemene kwaliteit van de activiteiten positief binnen de
bescheiden schaal en het bereik van de organisatie. De formats en de
georganiseerde themanachten zijn goed, maar de profilering en programmering
kunnen volgens de raad scherper. Arminius heeft veel aandacht voor economie,
maatschappij en wetenschap, maar de raad ziet te weinig koppelingen met cultuur
en ziet mogelijkheden tot verdere groei hiervan.
Als lokaal debatcentrum voldoet Arminius volgens de raad aan een behoefte. Het
activiteitenplan en de daarbij beschreven stappen zijn praktisch, bescheiden en
liggen in het verlengde van de huidige activiteiten. Graag had de raad in het plan
een perspectief op de toekomst willen lezen. Hij ziet het belang van het
debatpodium voor Rotterdam en omgeving, maar mist een verder reikende,
nationale betekenis en ambitie.

Beoordeling
Voorwaarden subsidiecategorie
Arminius initieert en faciliteert vrije gedachtenuitwisseling op het gebied van
kunst, cultuur en politiek en biedt verschillende opvattingen een podium. Dit
gebeurt in een lokale en nationale context in het kerkgebouw Arminius. De
internationale context ontbreekt, waardoor Arminius niet volledig voldoet aan de
voorwaarden van deze subsidiecategorie.

Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Arminius heeft het kerkgebouw Arminius, gebouwd voor de Rotterdamse
Remonstrantse Gemeente en rijksmonument, in eeuwigdurende erfpacht. Als
statutair doel heeft zij het bevorderen van de belangstelling en de instandhouding
ervan, alsook het voorzien in een zinvolle invulling en exploitatie. Het gebruik van
het kerkgebouw als debatpodium is een belangrijk middel daartoe.
Arminius wil, zowel letterlijk als figuurlijk, midden in Rotterdam staan. Haar
missie is ‘de hartslag van de stad en haar bevolking aan te voelen en te vertalen
naar een publiek gesprek’. Dat doet zij jaarlijks met circa veertig debatten over
landelijke thema’s en over maatschappelijke ontwikkelingen in de stad. Iets minder
dan de helft ervan valt onder de vaste reeksen Denkcafé (wetenschap en
maatschappij) en DRAAD (gemeentelijke politiek). Vaste onderdelen zijn de Mars
van de Kinderrechten, het Rotterdamse Boekenbal, de Nacht van de Liefde, de
Nacht van de Dictatuur en de Nacht van de Sociologie.
De raad beoordeelt de algemene kwaliteit van de activiteiten positief, rekening
houdend met de bescheiden schaal en het bereik van de organisatie. De formats en
de georganiseerde themanachten zijn goed, maar de profilering en programmering
kunnen naar de mening van de raad scherper. De raad mist daarnaast prioritering.
Arminius heeft veel aandacht voor economie, maatschappij en wetenschap, maar
de raad ziet te weinig koppelingen met cultuur. Rotterdam kent 176 verschillende
culturen en dat biedt bij uitstek munitie voor een spannende en brede
programmering.
Als lokaal debatcentrum voldoet Arminius volgens de raad aan een behoefte. Het
activiteitenplan en de daarbij beschreven stappen zijn praktisch, bescheiden en
liggen in het verlengde van de huidige activiteiten. Graag had de raad in het plan
een perspectief op de toekomst willen lezen. De raad ziet het belang van het
debatpodium voor de stad Rotterdam, maar mist een verder reikende, nationale
betekenis en ambitie.
Arminius wil het aangevraagde subsidiebedrag inzetten om een verdubbeling van
het aantal debatten te organiseren en jaarlijks veertig Engelstalige podcasts te
maken. Het doel van de podcasts is voor de raad onvoldoende duidelijk gemaakt.
Vernieuwing
Arminius is zich bewust van haar bescheiden omvang en capaciteit en heeft de
redactie sinds 2019 versterkt met twee fellows, met als doel een meer cultureel
divers publiek te bereiken. Zij brengen nieuwe ideeën, perspectieven, expertise en
een netwerk in. De aanstelling van deze twee gastprogrammamakers is de raad in
positieve zin opgevallen en wordt getypeerd als vernieuwend.

Arminius

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Arminius heeft vijf medewerkers in loondienst en relateert de beloningen aan de
cao Nederlandse Podia. Het is niet duidelijk of ook de andere onderdelen van de
cao worden gevolgd. Arminius hanteert voor zzp’ers marktconforme tarieven, maar
licht dit in de aanvraag niet toe.
Gespreksleiders, sprekers, gasten en artiesten die bij hen optreden, bepalen zelf het
tarief conform de kernwaarde fair pay. Arminius benoemt geen van de andere
aspecten van de sociale dialoog, en evenmin wordt verwezen naar de gesprekken
die worden gevoerd tussen de debatcentra onderling.
Ook bevat de aanvraag geen informatie over het vrijwilligers- en stagebeleid. Wel
wordt met vrijwilligers gewerkt.
Arminius verwerft inkomsten uit de verhuur van de zalen en catering, en uit
bijdragen van particulieren, fondsen en overheid. De inkomsten worden gebruikt
voor de activiteiten en voor de instandhouding en exploitatie van het gebouw.
Arminius wil – ten opzichte van 2018 – meer dan twee keer zoveel debatten gaan
organiseren. Zij rekent erop dat dit leidt tot bijna een verdubbeling van de
publiekinkomsten. Dit lijkt reëel, maar de raad mist een strategie bij tegenvallende
inkomsten.
De beheerslasten personeel zijn in 2018 bijna verdubbeld ten opzichte van 2017,
terwijl het aantal fte veel minder sterk is toegenomen. Het is de raad niet duidelijk
waar deze toename vandaan komt. Arminius is daarnaast voornemens om in 2021
minder personeel in te huren en meer personeel in tijdelijke of vaste dienst te
nemen. De raad is hier positief over.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Samen met STERK (Stichting Estafettemars voor de Rechten van het Kind) en het
Albeda College organiseert Arminius jaarlijks een debat op het gebied van
binnenschoolse educatie, waar circa 450 leerlingen van het voorgezet onderwijs
aan deelnemen. Daarnaast is de Erasmus Universiteit sinds 2019 een vaste
samenwerkingspartner.
De bezoekersaantallen groeien, van 8.219 bezoekers in 2016 naar 15.140 in 2019.
Circa een derde van het publiek komt van buiten Rotterdam. De raad is positief
over de publieksbenadering. De marketingstrategie is doelgericht en wordt verder
uitgebouwd aan de hand van vier ‘persona’s’ (fictieve karakters die bestaande of
potentiële bezoekers vertegenwoordigen) om zo een groter en meer cultureel divers
publiek binnen te krijgen.

Arminius

3

Geografische spreiding
De raad ziet het belang van het debatpodium, vooral voor Rotterdam en omgeving;
een nationaal belang van de instelling ontbreekt vooralsnog. Arminius wil wel
stappen maken richting Breda en Den Haag, maar onderbouwt dit nog niet met
concrete plannen.
Arminius werkt samen met veel verschillende partners, zowel onderwijsinstellingen, boekhandels en uitgeverijen, als musea en cultuurinstellingen, en is
verbonden met de stad Rotterdam.
Toepassing Fair Practice Code
De raad mist een toelichting op de toepassing van de code, waardoor hij niet kan
beoordelen of de begroting realistisch is en of er nog afwijkingen te verwachten zijn
als gevolg van toepassing van de code.
Toepassing Governance Code Cultuur
De raad mist een toelichting op de toepassing van de code. In 2019 is Arminius
overgegaan op een raad-van-toezichtmodel, waarbij de statuten zijn aangepast.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Arminius hanteert een stappenplan met het doel haar organisatie inclusiever en
diverser te maken. Ook neemt zij maatregelen die passen bij de schaal van de
organisatie, zoals de aanstelling van de fellows, die het programma van Arminius
inclusiever moeten maken.
Arminius wil er met een aangepaste programmering voor zorgen dat zij een meer
toegankelijke plek wordt. Programmaseries als ‘Kerst met de Vijand: hoe
verhouden we ons tot de idealen van de ander?’ kunnen daaraan een bijdrage
leveren. Het publiek is nu nog veelal hoogopgeleid. Arminius zou de code
gedifferentieerder kunnen toepassen door meer aandacht te hebben voor de sociale
gelaagdheid van de inwoners van de stad.

Arminius

4

Asko|Schönberg
Geadviseerd subsidiebedrag: € 784.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 900.000

Over de instelling
Stichting Asko Schönberg, podiumkunsten, muziekensembles en koren,
Amsterdam
Stichting Asko Schönberg (hierna: Asko|Schönberg) is gevestigd te
Amsterdam en organiseert concerten, en in mindere mate educatieve
activiteiten, in de standplaats, de rest van het land en internationaal. Het
ensemble legt zich toe op het creëren en uitvoeren van nieuwe (modernklassieke) muziek. Het ensemble bestaat uit een vaste kernbezetting van
veertien musici, die op maat kan worden aangepast of uitgebreid. Het
ensemble houdt zich bezig met de ontwikkeling en uitvoering van nietsymfonische gecomponeerde muziek uit de twintigste en eenentwintigste
eeuw, waarbij het de nadruk legt op werk van levende componisten. Het
ensemble presenteert dit repertoire op nationale en internationale
concertpodia en festivals en in interdisciplinaire voorstellingen. Daarnaast
ontwikkelt het ensemble projecten met componisten en makers uit diverse
generaties en van verschillende achtergronden. Het ensemble staat onder
artistieke leiding van Fedor Teunisse.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Asko Schönberg een
subsidiebedrag toe te kennen van € 784.000, mits de instelling voldoet aan
de volgende voorwaarde:
-

De instelling dient een uitwerking in van het educatiebeleid, waarin
de educatieve activiteiten en de educatieve doelstellingen voor de
periode 2021 – 2024 nader worden vormgegeven.

De raad ziet Asko|Schönberg als een ensemble dat van grote betekenis is
voor de hedendaagse klassieke muziek. Het ensemble heeft een duidelijke
eigen signatuur en geniet een stevige internationale reputatie. De
interdisciplinaire samenwerkingen van het ensemble leiden tot een groot
publieksbereik, en het ensemble presenteert sociaal-maatschappelijk
geëngageerde thema’s.

1

Wat betreft vernieuwing houdt het ensemble zich niet alleen bezig met
nieuwe composities maar kijkt het ook naar nieuwe concepten en
presentatievormen. De raad ziet het platform NITE daarbij als een
voorbeeldstellend initiatief op het gebied van genreontwikkeling in de
multidisciplinaire podiumkunsten.
Het ensemble heeft een goed uitgewerkt en uitgebreid
talentontwikkelingsprogramma. Wel vindt de raad het educatiebeleid voor
kinderen en algemeen publiek zeer summier. De raad adviseert de minister
het ensemble om een betere uitwerking te vragen.
Op het gebied van participatie ontwikkelt het ensemble enkele
aansprekende, toegankelijke initiatieven met een goede publieksbenadering.
De geografische spreiding van Asko|Schönberg is ruim voldoende en het
ensemble is goed ingebed in zijn eigen stedelijke cultuurregio
(Metropoolregio Amsterdam).
In de beloning van musici, makers en staf volgt het ensemble de diverse
beschikbare cao’s en de richtlijnen van de ensemble-cao in oprichting. De
stichting staat er financieel gezond voor, maar de raad maakt zich wel
zorgen over gezond werkgeverschap met het oog op de hoge werkdruk voor
medewerkers.
Het ensemble past de drie codes voldoende toe, maar op de Governance
Code Cultuur ontbreekt een kritische zelfreflectie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Asko|Schönberg is een ensemble dat bouwt op een lange traditie van
vernieuwing binnen de klassieke muziek. Het ensemble houdt zich bezig met
de ontwikkeling en uitvoering van niet-symfonische gecomponeerde muziek
uit de twintigste en eenentwintigste eeuw, en zoekt aansluiting bij
componisten van nu. Het ensemble heeft een duidelijk eigen signatuur en
een goede internationale reputatie, die het deels te danken heeft aan de
inspanningen van de voormalig chef-dirigent Reinbert de Leeuw. De raad
betreurt met het ensemble diens overlijden in februari van dit jaar.
Asko|Schönberg ontvangt in de huidige periode een meerjarige
activiteitensubsidie van het Fonds Podiumkunsten. De raad heeft
kennisgenomen van bezoek- en monitorverslagen die bij dit fonds aanwezig
zijn. Deze verslagen bevestigen het beeld van de raad dat het ensemble zeer
vakbekwaam is in het uitvoeren van hedendaagse composities, dat het

Asko|Schönberg

2

samenspel van het ensemble van hoge kwaliteit is en dat het ensemble met
initiatieven als ‘K[h]AOS’ een divers publiek weet te bereiken.
De raad constateert dat het ensemble ook buiten de concerten met de
voormalig chef-dirigent een duidelijke signatuur neerzet. Asko|Schönberg
heeft de afgelopen tijd duidelijk geïnvesteerd in de artistieke continuïteit
van het ensemble en de raad constateert dat het ensemble zijn artistieke
beleid verder aan het ontwikkelen is, onder andere door het aantrekken van
diverse topdirigenten, het begeleiden van jong directietalent en het bieden
van een carte blanche aan Bas Wiegers, die als dirigent al jaren betrokken is
bij het ensemble. De raad ziet kansen voor het ensemble om zijn repertoire
te verbreden door een breder spectrum aan componisten te betrekken. Het
ensemble kan daarmee een nog grotere voortrekkersrol op zich nemen in het
speelveld van de eenentwintigste-eeuwse muziek.
De raad heeft grote waardering voor de wijze waarop Asko|Schönberg
luistert naar componisten van nu en meebeweegt met hun wens steeds vaker
ook interdisciplinair te werken. De interdisciplinaire samenwerkingen van
het ensemble leiden bovendien tot veel speelbeurten met een groot
publieksbereik. Tegelijkertijd creëert het ensemble de ruimte voor makers
en componisten om nieuwe en experimentele projecten uit te proberen in
zijn dependance GrasLab in Amsterdam-Noord, waar het ensemble
bovendien een sociaal-maatschappelijke functie op zich neemt.
De raad is ook positief over de manier waarop het ensemble samen met
levende componisten reflecteert op de collectie twintigste-eeuwse
meesterwerken, en ziet kansen voor het ensemble om deze beschouwende
wijze van programmeren verder uit te breiden.
De zoektocht naar nieuwe maatschappelijke relevanties, locaties en relaties
wordt mooi vormgegeven in de projecten ‘Dialogen’, ‘‘K[h]AOS’ en het
GrasLab. Het siert het ensemble dat het de eigen positie in een veranderend
cultureel veld blijft bevragen.
Vernieuwing
De kern van de identiteit van Asko|Schönberg is het spelen van nieuwe
gecomponeerde muziek en bestaand hedendaags werk. Het ensemble is een
aanjager van nieuwe gecomponeerde muziek, en neemt die rol al
decennialang met succes op zich.
Het ensemble houdt zich niet alleen bezig met nieuwe composities maar
kijkt ook naar nieuwe concepten en presentatievormen. Een positief
voorbeeld daarvan is het nieuwe initiatief GrasLab in Amsterdam-Noord.
Het ensemble wil hier een broedplaats voor nieuwe muziek creëren, een
zogenaamd pop-up-podium voor projecten en presentaties van jonge

Asko|Schönberg

3

componisten, schrijvers, ‘creatieve geesten, sociaal-culturele vernieuwers en
hemelbestormers’. De raad vindt dit een aansprekend idee en onderschrijft
dat op deze plek ook gelegenheid is voor het leggen van verbinding met
lokaal publiek.
De raad is ook enthousiast over de samenwerking binnen het
interdisciplinaire platform NITE, waarin Asko|Schönberg samen met Noord
Nederlands Toneel, Club Guy & Roni en Slagwerk Den Haag participeert. De
vruchten van deze samenwerking kennen volgens de raad een sterk
vernieuwend karakter dat genres overstijgt en daadwerkelijk iets nieuws
toevoegt aan het kunstlandschap. De raad ziet dit als een voorbeeldstellend
initiatief op het gebied van genreontwikkeling.
Op het gebied van talentontwikkeling is het ensemble verder een
samenwerking aangegaan met andere spelers in het veld van de
hedendaagse muziek in de vorm van Rizoom, een initiatief gericht op jonge
makers. Daarnaast biedt het ensemble geregeld kansen aan jonge
componisten en jonge musici, zoals in de samenwerking met Oorkaan. Ook
spelen masterstudenten van het Koninklijk Conservatorium mee in een
project van het ensemble, waarbij ze ook gecoacht worden.
Uit de aanvraag blijkt niet in hoeverre musici uit de diverse
talentontwikkelingsprogramma’s ook kunnen doorstromen naar het
ensemble zelf.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Stichting Asko Schönberg staat er gezond voor. De stichting heeft een
relatief hoge liquiditeit, solvabiliteit en weerstandsvermogen. Het eigeninkomstenpercentage van de stichting is wel fors gedaald tussen 2017 en
2018, door een substantiële afname in de bijdrages uit private middelen. Het
verdienvermogen van het ensemble is daarom relatief laag; de raad beveelt
het ensemble aan dit te verbeteren.
Over het algemeen genomen lijkt de stichting zich bewust te zijn van de
financiële risico’s. De raad constateert dat de begroting voor 2021 en 2024
realistisch lijkt op basis van de realisatie in 2017 en 2018, hoewel toelichting
op enkele onderdelen ontbreekt.
Het dienstverband van de artistiek leider is uitgebreid naar 1 fte. Dit vindt
de raad opmerkelijk omdat de artistiek leider tevens artistiek leider is van
een ander ensemble (Slagwerk Den Haag). Een toelichting hierop ontbreekt.
Bij de uitbetaling van musici, componisten en makers houdt het ensemble
de richtlijnen aan van de cao Toneel en Dans, de honorariumtabel van

Asko|Schönberg

4

Nieuw Geneco en de cao voor muziekensembles die in ontwikkeling is.
Asko|Schönberg is actief betrokken bij de totstandkoming van deze cao.
De raad vindt het zorgelijk dat Asko|Schönberg aangeeft dat de vaste
medewerkers structureel overuren draaien. Deze uren kunnen volgens het
ensemble alleen in de vorm van extra vrije dagen worden uitbetaald. De
raad vindt het positief dat het ensemble ernaar streeft extra fte’s in te zetten
om de werkdruk te verlagen maar vindt dat het ensemble zijn
personeelsbeleid en rol als werkgever kritischer moet bekijken en de
werkdruk van zijn medewerkers goed dient te monitoren.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Naast het podium zijn de activiteiten van het ensemble met name gericht op
talentontwikkeling van jonge makers, musici en componisten. De uitwerking
van het educatiebeleid van Asko|Schönberg voor kinderen en algemeen
publiek is summier. Het ensemble noemt enkel een openbare repetitie voor
schoolkinderen in samenwerking met Muziekgebouw aan ’t IJ en de
herneming van een productie voor middelbare scholieren in 2021.
Uit de aanvraag blijkt niet dat het ensemble een langere leerlijn op het
gebied van educatie ontwikkelt. Evenmin lijken er plannen te zijn om een
educatiemedewerker aan te stellen. Op basis van het ingediende plan blijkt
nog geen gedegen en effectieve uitwerking van de voorgenomen educatieve
activiteiten. De raad adviseert de minister daarom de instelling om een
uitgewerkt educatieplan te verzoeken.
De raad waardeert het initiatief van het ensemble om in samenwerking met
het netwerk CoMA (Contemporary Music for All) amateurmusici te
betrekken bij het ensemble en hun verdieping te bieden in het hedendaagse
repertoire. De raad vindt dit een goede methode om een relatie te leggen
met de vele amateurmusici die Nederland kent.
Op het gebied van participatie ontwikkelt het ensemble enkele
aansprekende, toegankelijke initiatieven met een goede publieksbenadering,
zoals ‘& Beyond’, een informatief en speels concept met een componist uit
de twintigste eeuw als vertrekpunt, en ‘Schatkamer’, een informele avond
die zich begeeft tussen concert en talk.
Geografische spreiding
Asko|Schönberg is goed ingebed in zijn eigen stedelijke cultuurregio, de
Metropoolregio Amsterdam. Het ensemble heeft als thuishaven
Muziekgebouw aan ’t IJ, waar het als ensemble in residence een prominente
rol vervult in de reguliere en festivalprogrammering. Het ensemble heeft
daarnaast een groot aantal Amsterdamse partners, waaronder Oorkaan, de

Asko|Schönberg

5

Tekstsmederij, Jakop Ahlbom Company, Holland Festival, Cello Biënnale
Amsterdam en het Koninklijk Concertgebouw. Daarnaast richt het ensemble
zijn eigen podium op in Amsterdam-Noord (GrasLab) en zijn er gesprekken
gaande over samenwerkingen met podia als het Bijlmerparktheater en
Theater de Meervaart.
Buiten Amsterdam verbindt het ensemble zich op structurele basis aan
andere grote concertpodia, zoals De Doelen in Rotterdam, Musis in Arnhem
en TivoliVredenburg in Utrecht, en aan festivals als Gaudeamus
Muziekweek, November Music en het Keulse festival Acht Brücken. De
internationale zichtbaarheid van het ensemble is ruim voldoende. Het
ensemble trekt strategisch op met internationale partners als London
Sinfonietta en Ensemble Modern om nieuw werk op internationale podia
presenteren.
Toepassing Fair Practice Code
Asko|Schönberg zegt de Fair Practice Code sinds het begin van de afgelopen
kunstenplanperiode toe te passen en onderkent dat bij fair practice meer
aspecten meespelen dan eerlijke beloning. Het ensemble wil graag een
goede werkgever zijn door gezonde omstandigheden te waarborgen. Een
toelichting over hoe het ensemble deze aspecten wil inrichten ontbreekt.
Wel zegt het ensemble de werkdruk te willen verlagen door meer fte’s in te
zetten.
Het ensemble is betrokken bij de sociale dialoog en de totstandkoming van
de nieuwe cao voor muziekensembles. Het ensemble lijkt zich voldoende
bewust te zijn van de code en deze voldoende te implementeren.
Toepassing Governance Code Cultuur
Asko|Schönberg is een stichting met een bestuursmodel, waarbij
zittingstermijn, verantwoordelijkheden en taken van het bestuur zijn
vastgelegd. Het ensemble beschikt over een bestuursreglement. Het
bestuur past naar eigen zeggen de principes en relevante aanbevelingen
van de Governance Code Cultuur toe.
In grote lijnen lijkt het ensemble de code goed toe te passen, maar een
zelfkritische reflectie ontbreekt. Uit de aanvraag wordt niet duidelijk of het
ensemble ook over een directiereglement beschikt en of er sprake is van
(zelf)evaluatie door het bestuur. Op de website van het ensemble ontbreekt
het openbare rooster van aftreden van het bestuur. Het ensemble licht niet
toe of er een vertrouwenspersoon aanwezig is.
Uit de toelichting blijkt ook niet in welke mate de musici van het ensemble
sturing geven aan het ensemble en welke mate van medezeggenschap er is.

Asko|Schönberg

6

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Asko|Schönberg zegt de Code Diversiteit en Inclusie te onderschrijven en
een duidelijk beeld te hebben van de stand van zaken bij het ensemble,
doordat het een nulmeting heeft laten doen in het kader van het pilotproject
‘Inclusiviteit Cultureel Landschap Amsterdam’ (ICLA). De raad waardeert
deze aanpak en het ensemble reflecteert voldoende op de stappen die het
nog moet zetten. Het ensemble heeft een beeld van de verschillende
publieksgroepen die het bereikt met verschillende type concerten en
realiseert zich op welke vlakken het zich nog moet ontwikkelen. Incidenteel
weet het ensemble interessante partners aan te trekken op het gebied van
diversiteit. De raad meent dat het ensemble dit binnen zijn profiel nog
verder kan uitbreiden.

Asko|Schönberg

7

AYA
Geadviseerd subsidiebedrag: € 685.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 685.000

Over de instelling
Stichting Danstheater AYA, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten,
Amsterdam
Stichting Danstheater AYA (hierna: AYA) maakt producties waarin urbanen hedendaagse dansstijlen samenkomen en presenteert deze in grote en
middelgrote zalen. AYA maakt dansproducties voor kinderen vanaf ongeveer
6 jaar en jongeren vanaf 12 jaar. Daarnaast maakt AYA de komende jaren
ook dansproducties voor peuters. In de nieuwe beleidsperiode treden twee
nieuwe huischoreografen aan, deze worden klaargestoomd om het artistiek
leiderschap per 2025 over te nemen.

Subsidieadvies
AYA voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling op het
specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Danstheater AYA een subsidie toe
te kennen van € 685.000.
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van AYA, dat als
gezelschap voor jeugddans gespecialiseerd is in urban dans. In de periode
2021 – 2024 zullen ook andere disciplines in de (co)producties worden
geïntegreerd.
AYA onderscheidt zich onder meer door haar grote bereik onder vmboleerlingen. Ze breidt haar doelgroep uit door dansproducties voor peuters op
te nemen in het programma. De instelling laat daarmee een nog jongere
doelgroep kennismaken met danstheater met een urban karakter.
De raad is verheugd over de voorgenomen samenwerking tussen artistiek
leider Wies Bloemen en de twee nieuwe huischoreografen Ryan Djojokarso
en Anne Suurendonk. Zij worden intern begeleid om de artistieke leiding
over te nemen vanaf 2025.
De ingediende begroting geeft blijk van een solide bedrijfsvoering. AYA past
de verschillende codes goed toe. Met name de grote culturele diversiteit
onder de medewerkers, zowel voor als achter de schermen, valt in positieve
zin op.

1

Beoordeling
Artistieke en inhoudelijke kwaliteit
In producties van AYA staan zowel academisch opgeleide dansers op het
podium, als dansers die getraind zijn in urban dansstijlen. Naast dans
worden ook andere disciplines geïntegreerd in de producties, zoals spoken
word, livemuziek, zang en video. De gekozen combinaties resulteren in
artistiek aansprekende producties. Zo werd ‘Black Memories’ genomineerd
voor een Zwaan voor meest indrukwekkende dansproductie van 2019. De
stijl van AYA is fysiek, dynamisch en energiek. Het publiek wordt vaak direct
aangesproken.
Aya maakt in de voorstellingen meer ruimte voor tekstimprovisaties en
spoken word. De raad vindt dit een interessante ontwikkeling. Ook de
overige plannen tonen durf en wekken vertrouwen. Dans is altijd het
uitgangspunt, maar er worden grenzen met andere disciplines geslecht,
onder meer in coproducties met het Zwitserse theatercollectief KNPV,
Ebonit Saxofoonkwartet en Tafel van Vijf Muziektheater.
AYA richt zich vooral op pubers, maar gaat ook meer werk maken voor
jongere doelgroepen. Zij maakt in de komende periode elk jaar twee nieuwe
producties voor jongeren vanaf twaalf jaar, een productie voor kinderen
vanaf 6, 8, of 10 jaar, en om het jaar een productie voor peuters, een nieuwe
doelgroep. Daarnaast neemt ze elk jaar twee succesvolle producties in
reprise.
AYA kent haar publiek goed. Zij laat zich inspireren door de huidige jonge
generatie, die de straat op gaat en van zich laat horen. Dit is terug te zien in
de thema’s van de producties, zoals klimaatcrisis, gender, rechts populisme,
racisme en verslaving. AYA nodigt leerlingen uit voor try-outs en verwerkt
hun feedback in haar producties. Ze maakt goed contact met de doelgroep.
Daarnaast waarborgt AYA de weerspiegeling van de samenleving op het
toneel, door te werken met een cast die multidisciplinair en cultureel divers
is.
De komende periode starten twee huischoreografen, Ryan Djojokarso en
Anne Suurendonk. Zij zullen naast oprichter en artistiek leider Wies
Bloemen werk maken voor AYA. Tegelijk worden ze voorbereid om per 2025
het artistiek leiderschap van Wies Bloemen over te nemen. De raad vindt dit
een goede aanpak. De raad vindt het ook verstandig dat AYA voor de
peuterdansproductie met gastchoreografe Honey Eavis samenwerkt omdat
zij ervaring heeft met een jonge doelgroep.
AYA speelt zowel landelijk als internationaal een rol van betekenis voor de
urban en eigentijdse jeugddans. Haar voorstellingen staan met regelmaat in
België, Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en Indonesië. Voor de komende

AYA

2

periode staat er een uitwisseling met Indonesische dansers op het
programma, in samenwerking met het Utrechtse jeugddansgezelschap De
Dansers (in opdracht van het Erasmushuis in Jakarta).
Vernieuwing
AYA draagt bij aan vernieuwing binnen het genre jeugddans. De raad is
verheugd over de kans die de instelling met het aanstellen van twee nieuwe
huischoreografen geeft aan een nieuwe generatie makers om door te groeien
naar het artistiek leiderschap. Suurendonk gaat pas afgestudeerde dansers
begeleiden in het werken voor een jong publiek. Djojokarso gaat zich vooral
toeleggen op het ontwikkelen van interdisciplinaire voorstellingen door
bijvoorbeeld meer tekst in de voorstellingen te integreren.
Daarnaast kiest AYA voor een nieuwe doelgroep door in samenwerking met
gastchoreografe Honey Eavis producties te maken voor jonge kinderen
vanaf 2 jaar. De raad constateert dat er veel vraag is naar aanbod voor deze
doelgroep en vindt het interessant dat jonge kinderen op deze manier in
aanraking worden gebracht met urban jeugddans.
Ook laat de instelling voor een aantal producties nieuwe muziek
componeren door componisten met een cultureel diverse achtergrond,
hetgeen goed past bij haar profiel.
AYA reserveert budget om haar medewerkers in staat te stellen zich te
scholen in nieuwe ontwikkelingen, die relevant zijn voor hun vakgebied.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
AYA heeft een goede financiële positie opgebouwd. Haar financiële
bedrijfsvoering is gezond: de liquiditeit, de solvabiliteit en het
weerstandsvermogen zijn solide.
De inkomstenmix bestaat uit publieksinkomsten, private fondsen,
coproductiebijdragen en publieke middelen. Een groot deel van het publiek
bezoekt de voorstellingen in schoolverband. Gezien het gelimiteerde budget
waarover scholen beschikken, zijn de publieksinkomsten voorzichtig maar,
naar de mening van de raad, realistisch begroot. De vorige periode heeft zij
veel kleinschalige voorstellingen gespeeld (‘Escaperoom’ en ‘Solo’s in de
klas’) maar de komende jaren staan er meer producties in de midden en
grote zaal op het programma. AYA verwacht de komende periode hogere
bezoekersaantallen per voorstelling, waardoor de publieksinkomsten per
voorstelling licht zullen stijgen.
AYA betaalt haar medewerkers volgens de cao Toneel en Dans. Ze werkt
veelal met medewerkers en uitvoerenden die een zelfstandige praktijk
hebben, maar is voornemens meer medewerkers in dienst te nemen en heeft

AYA

3

daar in haar begroting rekening mee gehouden. De zakelijk leider neemt
actief deel aan de sociale dialoog.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het educatiebeleid van AYA getuigt van een goed inzicht in de
belevingswereld van haar doelgroepen. Ze bereikt veel publiek dat voor het
eerst naar theater gaat en is zich ervan bewust dat dit voor haar doelgroep
best spannend kan zijn. Het educatiemateriaal is daarom gericht op de
eerste kennismaking met theater en het leren kijken naar voorstellingen.
Ook traint ze haar performers, zodat die in staat zijn een connectie met het
jonge publiek aan te gaan.
AYA heeft de afgelopen jaren laten zien dat zij weet welke thema’s leven
onder haar jonge publiek. Haar activiteiten sluiten dan ook goed aan op hun
belevingswereld. Met veel scholen heeft ze jarenlange contacten. Met name
de vmbo-jongeren worden goed bereikt. Met de gekozen thematiek en de
multiculturele casts spreekt AYA heel diverse doelgroepen aan. Leerlingen
worden uitgenodigd bij generale repetities en gevraagd naar hun mening.
Op basis van deze feedback worden aanpassingen gedaan in de producties.
AYA heeft ervaren dat dansworkshops van een dag in het vmbo- en
praktijkonderwijs goed worden ontvangen. Hier wordt, naast het reguliere
workshopaanbod voor alle niveaus, in de periode 2021 – 2024 steviger op
ingezet.
Geografische spreiding
AYA is goed geworteld in de Metropoolregio Amsterdam (MRA). Ze bespeelt
podia in heel Amsterdam en wordt daar door scholen uit de verschillende
stadsdelen bezocht. Het gezelschap is ook veel te zien in andere steden van
de MRA. Met scholen uit Almere, Zaandam, Uithoorn en Velsen zijn er
verdiepende samenwerkingen rond educatie en participatie.
In haar reflectie op de BIS-aanvraag benoemt de MRA de vele
samenwerkingspartners van AYA in de cultuurregio en haar betekenis voor
de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten, door stagiairs en net
afgestudeerde choreografen en dansers ervaring te laten opdoen met
jeugddans. Daarnaast geeft de MRA aan dat de instelling een belangrijke
regionale, landelijke en internationale rol speelt binnen het profiel van de
MRA, die zich positioneert als cultuurregio met een nationale en
internationale functie, gericht op een grootstedelijke context.
AYA draagt verder goed bij aan de spreiding van het jeugddansaanbod door
het land. Zij speelt veel in de grote steden in de regio’s West, Midden en
Zuid, maar bedient ook theaters elders in het land. AYA wordt
vertegenwoordigd door Frontaal Theaterbureau.

AYA

4

Toepassing Fair Practice Code
AYA is in haar reflectie op de Fair Practice Code zeer transparant. Ze zorgt
voor een eerlijke beloning van haar medewerkers en de uitvoerenden. Voor
de berekening van lonen en honoraria wordt de cao Toneel en Dans gevolgd.
Zzp’ers krijgen een opslag om risico’s te verzekeren, zoals een
pensioenvoorziening en overige sociale voorzieningen. Zelfstandigen die
minder dan zestien euro per uur verdienen wordt een loondienstverband
aangeboden. Veel dansers en technici hebben een eigen zzp-praktijk en
weigeren een dienstverband, hetgeen AYA met oog op de continuïteit van
hun praktijk respecteert. Als speelbeurten worden afgelast, worden
(zelfstandige) medewerkers doorbetaald.
AYA neemt zich voor bij de seizoensplanning meer rekening te houden met
de belasting van medewerkers. De regels die zijn opgesteld om overbelasting
van dansers te voorkomen, zullen strenger worden nageleefd. Daarnaast
biedt AYA haar medewerkers scholing aan, en wordt in 2020 een
vertrouwenspersoon benoemd. De raad is positief over deze verbeteringen.
Toepassing Governance Code Cultuur
AYA reflecteert goed op de Governance Code Cultuur. Ze hanteert het
bestuursmodel, maar gaat onderzoeken of het beter is een raad-vantoezichtmodel te implementeren. Het bestuur controleert of de organisatie
haar maatschappelijke doelstellingen realiseert. De directie zorgt ervoor dat
de missie en visie van AYA in alle activiteiten worden uitgedragen. Zowel
bestuur als directie zijn cultureel divers van samenstelling. AYA is
voornemens het bestuur uit te breiden met iemand die diversiteitsbeleid in
zijn of haar portefeuille heeft.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
AYA reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie en leeft de code op
alle vier de aspecten (programma, publiek, personeel en partners) goed na.
De raad vindt dat AYA op het gebied van culturele diversiteit een
voorbeeldfunctie vervult. De casts van de dansproducties zijn vrijwel altijd
cultureel divers van samenstelling. Bovendien vormen de persoonlijke
verhalen van deze diverse groep makers vaak de aanleiding van de
dansproducties. De diversiteit onder het kantoorpersoneel blijft echter
enigszins achter. AYA zal bij nieuwe of openvallende vacatures voorrang
geven aan sollicitanten met een niet-westerse achtergrond.

AYA

5

BAK, basis voor actuele kunst
Geadviseerd subsidiebedrag: € 228.329
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Stichting BAK, basis voor actuele kunst (hierna: BAK) is een jonge
postacademische instelling in Utrecht, die deel uitmaakt van de
gelijknamige presentatie-instelling. De postacademische variant van BAK
richt zich op talentbegeleiding van (inter)nationale kunstenaars en bestaat
sinds 2017. De instelling wil met als vertrekpunt de vierde industriële
revolutie ‘Revolutie 4.0’ actief bijdragen aan het oplossen van urgente
vraagstukken als migratie, technologie en klimaat.
Opvallende rode draad binnen de programmering van BAK is de aandacht
voor kennisontwikkeling en kennisdeling in samenwerking met publiek.
Deze derde pijler van BAK, civic practice, is de motor voor experimenten
met nieuwe pedagogische vormen, zoals het (gemeenschappelijke) peer-topeerleren. Binnen Nederland neemt BAK met haar hybride model een
unieke positie in.
BAK verzorgt jaarlijks een begeleidingsprogramma van tien maanden voor
tien fellows. De fellows komen een keer in de zes weken samen en worden
begeleid door BAK Associates, voormalige fellows en midcareer
professionals op het gebied van kunst en wetenschap. De fellows
ontwikkelen zowel een individuele als gemeenschappelijke praktijk en
presenteren hun onderzoek binnen de ‘Events of Knowledge’-reeks.
BAK profileert zich als een toonaangevend instituut dat bijdraagt aan een
internationale dialoog over kunst en de samenleving. De projecten van BAK
zijn discipline-overstijgend met een praktijk op het snijvlak van kunst,
wetenschap en cultureel activisme. Ze hebben een brede reikwijdte met
aandacht voor niet gecanoniseerde kunstvormen en gemarginaliseerde
identiteiten. De instelling opereert in een netwerk van internationale
samenwerkingsverbanden en brengt publicaties uit die mede fungeren als
onderwijsmateriaal op kunstacademies en universiteiten.
BAK heeft één plan ingediend voor de presentatie- en de postacademische
variant.

1

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.31 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting BAK, basis voor actuele kunst een
subsidiebedrag te verlenen van € 228.329, mits zij:
• een herziene begroting indient.
• een aangepast activiteitenplan indient.
BAK is een internationaal gezaghebbend instituut dat zich onderscheidt met
een politiek/maatschappelijk betrokken programmering en door de
gecombineerde functie van postacademische instelling en presentatieinstelling. De afgelopen periode heeft zij goed gefunctioneerd. Het
internationale netwerk van BAK heeft vorm gekregen door toonaangevende
en grootschalige projecten en geeft voeding aan het artistieke
begeleidingsteam.
In de aanvraag weet BAK de hooggespannen verwachting onvoldoende waar
te maken. Voor de postacademische variant zijn de strategische
uitgangspunten met ‘Prospection’, ‘Anticiperend leren’ en ‘Generatie Greta’
voor BAK Young Fellows te summier uitgewerkt. Door de intensieve
bijdrage van de fellows aan de programmering van BAK biedt het
talentontwikkelingsprogramma bovendien te weinig ruimte voor onderzoek
en vrije expressie.
BAK hecht een groot belang aan civic practice – de verwevenheid van
publiek met de integrale programmering – en heeft een voortrekkersrol op
het gebied van experimentele pedagogische werkvormen. Ze blijft in het
ingediende plan echter te vaag over de uitwerking van deze methodieken en
hoe ze vorm krijgen binnen de publieke programmering.
Binnen Utrecht heeft BAK een stevig draagvlak door haar contacten met het
hoger en wetenschappelijk onderwijs en beeldende kunstinstellingen. De
ambitie van BAK om jaarlijks 27.500 bezoekers te bereiken, is echter
beperkt en het marketing- en communicatiebeleid is onvoldoende
uitgewerkt.
De begroting van BAK geeft vertrouwen in haar financiële positie. Met haar
invulling van de codes is BAK voorbeeldstellend voor het culturele veld.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
BAK startte in 2017 met de eerste lichting fellows voor een periode van tien
maanden op een nieuwe locatie in Utrecht. Met de keuze van een

BAK, basis voor actuele kunst

2

overkoepelend programma, ‘Propositions for Non-Fascist Living’,
onderscheidde BAK zich van andere postacademische instellingen. De
organisatie heeft naar de mening van de raad op overtuigende wijze
invulling gegeven aan de postacademische variant. De belangstelling is met
250 aanmeldingen jaarlijks groot. De zogenaamde BAK Associates –
midcareer professionals op het gebied van kunst en wetenschap –
begeleiden de fellows en stellen in samenspraak met het artistieke team van
BAK de onderzoeksthema’s vast voor het publieke programma. Door grote
Europese onderzoeksprojecten (in het verleden) heeft BAK langdurige
relaties opgebouwd met professionals op het gebied van kunst en
wetenschap en opiniemakers in binnen- en buitenland. De postacademische
instelling vaart daar wel bij, veel van de BAK Associates worden uit die
kringen geselecteerd.
BAK kiest voor een positionering op het snijvlak van kunst, wetenschap en
cultureel activisme. Door het indienen van één beleidsplan voor beide
varianten maakt BAK manifest dat zij waarde hecht aan de samenhang
tussen onderzoek en het produceren en presenteren van kunst. De raad
vindt echter dat BAK beter had moeten uitleggen dat het uiteenrafelen van
de functies afwijkt van hun ideeën. BAK schrijft wel dat de postacademie een
zelfstandige functie heeft ten opzichte van de presentatiefunctie, waarbij de
fellows participeren met eigen onderzoeksvoorstellen, maar ze beschrijft die
zelfstandige rol onvoldoende duidelijk.
Voor de komende jaren kiest BAK voor een conceptueel kader met de naam
‘Revolutie 4.0’, een verwijzing naar de vierde industriële revolutie. Volgens
het World Economic Forum is het een tijdperk van ongekende belofte maar
ook van groot potentieel gevaar met sociale ongelijkheid, toenemende
robotisering en klimaatcrisis. Hieraan verbindt BAK drie
aandachtsgebieden: ‘Prospection’, ‘Anticiperend leren’ en ‘Generatie Greta’.
De raad vindt de beschrijving summier en krijgt geen beeld hoe de
onderwerpen worden uitgewerkt binnen het postacademische traject.
De deelnemers aan het postacademische talentontwikkelingsprogramma
ontwikkelen zich binnen hun eigen praktijk en vakmanschap én dragen bij
aan een gezamenlijke praktijk. BAK noemt als spil van haar praktijk ‘Events
of Knowledge’, meerdaagse assemblies waarin discussies, presentaties,
performances en publicaties aan bod komen. Het zijn publieke
bijeenkomsten en tevens openbare repetities van het onderzoek van de
fellows. De ontwikkeling van de eigen praktijk is gebaseerd op de fellows´
intensives , een vorm van peer-to-peerleren die eens in de zes weken
plaatsvindt met externe onderzoekers en de BAK Associates. De raad
signaleert het gevaar dat de kerntaak talentontwikkeling onder druk komt te
staan door de aanzienlijke bijdrage die de fellows leveren aan de
programmering van BAK. BAK hecht groot belang aan een gezamenlijke

BAK, basis voor actuele kunst

3

praktijk met vastgestelde onderzoeksthema’s en kennisdeling met publiek.
Dit trekt een wissel op de vrijheid om artistiek beeldend werk te maken of
onderzoek te doen in de studio. De raad spoort BAK aan om meer aandacht
te schenken aan individuele talentontwikkeling en individueel beeldend
onderzoek.
Vernieuwing
BAK blijft de grenzen opzoeken van de werking van kunst en betrekt veel
verschillende groepen en sociale klassen bij haar totale programmering.
Door de radicaliteit van haar benadering met cocreatie en coproductie met
publiek, speelt BAK in de ogen van de raad een voorhoederol in Nederland.
Naast de presentatie- en postacademische variant onderscheidt BAK een
derde pijler binnen haar organisatie, de zogenaamde civic praxis,
samenwerking met publiek. Hier wordt geëxperimenteerd met nieuwe
pedagogische werkvormen, zoals het (gemeenschappelijke) peer-topeerleren. Hiermee wil BAK overeenkomstig haar missie samenhang
bevorderen tussen kunst, wetenschap en maatschappelijke actie. Binnen
Nederland neemt BAK met dit hybride model een unieke positie in. BAK legt
echter onvoldoende uit hoe die experimenten vorm krijgen binnen de
programmering en de door haar gewenste nauwe samenwerking met
publiek. Onder de noemer instituting otherwise streeft BAK naar
verregaande institutionele vernieuwing om zowel inhoudelijk als op het
niveau van de bedrijfsvoering recht te doen aan haar artistieke praktijk.
Met het vertrekpunt ‘Revolutie 4.0’ positioneert BAK zich opnieuw op een
uitgesproken manier. BAK verbindt hiermee onder andere ‘Generatie Greta’
waarmee BAK jongeren tussen 14 en 20 jaar wil betrekken binnen het nieuw
op te zetten BAK Young Fellows programma. De raad vindt het streven van
BAK om ruimte te bieden aan de dialoog tussen generaties vernieuwend,
maar heeft vragen over de aanpak. Het is verstandig dat BAK extra
capaciteit voor coördinatie beschikbaar stelt omdat peer-to-peereducatie nu
eenmaal veel begeleiding vraagt. Tot slot merkt de raad op dat de naam
‘Generatie Greta’ de aantrekkelijkheid van het project kan doen
verminderen, omdat er mondiaal gezien veel meer jongeren zijn dan de
(cultuur)generatie van Greta die zich sterk maken voor klimaatgerelateerde
thematiek.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Om aan fair pay te voldoen heeft BAK in haar begroting een post van
30.000 euro opgenomen. Ook verdubbelt de komende periode het aantal
vaste medewerkers terwijl de inzet van tijdelijk personeel krimpt. Voor de
postacademische variant wordt de inzet van personeel verhoogd en zijn er
krap 3 fte beschikbaar voor coördinatie van productie en curatorschap. De
raad vindt dat BAK op een zeer integere manier invulling geeft aan de Fair

BAK, basis voor actuele kunst

4

Practice Code en goed aansluit bij de uitgangspunten van het cultuurbeleid.
(Zie ‘Toepassing Fair Practice Code’).
Opvallend in de bedrijfsvoering is dat BAK zich heeft ontwikkeld in de
richting van een self-learning system met allerlei vormen van uitwisseling
met de netwerken van BAK, soms via Skype.
Structurele samenwerking met de Hogeschool van de Kunsten (HKU) biedt
de fellows faciliteiten, zoals gebruik van werkplaatsen en studio’s. Fellows
verbinden zich aan tutoring en uitwisseling met studenten.
In 2018 was de financiële positie van BAK gezond met een eigen
inkomstenpercentage van 19 procent en 49 procent afhankelijkheid van
subsidie van het ministerie van OCW. Ook de komende periode behoudt
BAK haar financiële stabiliteit. Financieringsrisico’s en tegenvallende
resultaten worden opgevangen door spreiding van activiteiten en een
bredere financieringsmix.
Bij verhuur van het gebouw past BAK het solidariteitsprincipe toe.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Fellow Jeremy Deller onderzocht met het catwalkproject ‘What is the City
but the People?’ de werking van kunst ook buiten de muren van de
instelling. De raad vindt dat BAK met verschillende projecten haar visie op
gemeenschappelijk leren uitvoerig heeft onderzocht en verankerd in de
organisatie.
Met het project ‘Generatie Greta’ en BAK Young Fellows verstevigt BAK
haar relatie met de generatie van jongeren. In de afgelopen periode heeft
BAK hiervoor de basis gelegd met een educatieprogramma voor het
voortgezet onderwijs, gesprekken met scholen en het project Europees
Jeugdparlement in 2018.
Ook is er samenwerking met het hoger en wetenschappelijk onderwijs.
Studenten van de HKU nemen deel aan de fellows’ intensives binnen het
postacademische programma en organiseren bij BAK hun
afstudeertentoonstelling. BAK Summer School, die wordt georganiseerd met
de Universiteit Utrecht (UU) kreeg in 2018 en 2019 een vervolg in Bratislava
en zal de komende periode in meerdere Europese steden worden
georganiseerd.
Met het thema ‘Anticiperend leren’ wil BAK een proces stimuleren van het
collectief genereren van (nieuwe) kennis, gebruikmakend van ervaringen in
het programma ‘Trainings for the Not-Yet’. Ook aan de programmatische
aandachtsgebieden ‘Prospection’ en ‘Generatie Greta’ zijn pedagogische
uitgangspunten verbonden. De raad vindt dat BAK de thema’s onvoldoende

BAK, basis voor actuele kunst

5

heeft uitgewerkt en veel te vaag blijft over de vernieuwende educatievormen.
Zo gaat BAK niet in op de keuze voor de leeftijdspanne 14 tot 20 jaar van de
BAK Young Fellows, evenmin als op de keuze welke jongeren Bak wil
bereiken.
De communicatie over programmering en publieksactiviteiten van de
instelling is aan de magere kant en wordt ook in de nieuwe aanvraag
onvoldoende belicht. BAK geeft alleen aan kwaliteit belangrijker te vinden
dan kwantiteit. De raad heeft er begrip voor dat BAK geen aansluiting heeft
bij traditionele marketing, maar BAK moet beter formuleren hoe beoogde
doelgroepen – hoe klein ze ook zijn – bereikt kunnen worden en haar
marketing- en communicatiemiddelen daaraan aanpassen. De ambitie om
het bezoekersaantal van 22.500 in 2018 te laten oplopen tot 27.500 in 2021
– 2024 vindt de raad een stap in de goede richting maar voor een
studentenstad als Utrecht nog te beperkt.
Geografische spreiding
BAK is in 2017 verhuisd en heeft die verandering aangegrepen om op de
nieuwe locatie een ontmoetingsplek te creëren met uitgebreide faciliteiten
voor debatten en tentoonstellingen. Vanaf de start van de postacademische
variant in 2017 werkt BAK in Utrecht samen met de UU en de HKU op het
gebied van onderzoek en educatie. Ook is BAK partner in gezamenlijke
subsidieaanvragen bij NWO met UU en maatschappelijke en culturele
instellingen. Met het Centraal Museum initieerde zij in 2019 het
Hedendaagse Kunstoverleg (HeKO) met instellingen en organisaties op het
gebied van hedendaagse kunst in Utrecht en werkte zij mee aan de
totstandkoming van het regioprofiel van Utrecht. BAK is hiermee goed
ingebed binnen de Utrechtse wereld van kennis- en culturele instituten. Ook
landelijk zijn die contacten er. Eveneens in Utrecht is er samenwerking met
partners als New Women Connectors, De Voorkamer, de schoonmakers van
vakbond FNV, Stichting MOWAD, Welkom in Utrecht en Stranded FM. BAK
zou haar zichtbaarheid binnen Utrecht nog kunnen versterken door beter uit
te leggen wat de samenwerkingen inhouden en hoe duurzaam ze zijn. Haar
bijdrage aan de totstandkoming van het regioprofiel van Utrecht komt
hierbij van pas.
Internationale samenwerkingen waren er binnen meerjarige projecten als
‘Propositions for Non-Fascist Living’ (2017 – 2020) en zijn ook in de
komende periode voorzien met Haus der Kulturen der Welt, European
Forum for Advance Practices en Istanbul Foundation for Culture and Arts
met betrekking tot een internationaal fellowsprogramma. Ook neemt BAK
deel aan Europees gesubsidieerde samenwerkingsverbanden zoals ‘City
Rights United’ in het Europe for Citizens programma. Hiermee versterkt
BAK haar rol in internationale samenwerkingen.

BAK, basis voor actuele kunst

6

Toepassing Fair Practice Code
BAK is een voorvechter van eerlijke beloning en heeft actief bijgedragen aan
de ontwikkeling van de ‘Richtlijn kunstenaarshonorarium’ en de ‘Richtlijn
functie- en loongebouw voor presentatie-instellingen voor beeldende kunst’.
BAK past beide richtlijnen ruimhartig toe en staat borg voor uitstekende
secundaire arbeidsvoorwaarden met opleidings- en trainingsmogelijkheden
voor personeel, verzekeringen en pensioenregelingen. Ook worden er
jaarlijks evaluatiegesprekken gevoerd met alle medewerkers en de directie,
en tussen de directie en de raad van toezicht.
BAK reflecteert uitvoerig op de Fair Practice Code en zoekt naar oplossingen
voor zwakke punten in de organisatie. Zo heeft BAK doelstellingen
ontwikkeld om werkdruk te beteugelen en overuren te compenseren. Ook
speelt ze een rol in de sociale dialoog als initiatiefnemer van het landelijk
overleg van presentatie-instellingen en postacademische instellingen in de
BIS waarin kennis en expertise rondom fair practice worden uitgewisseld. In
lijn met haar rol als voorvechter van eerlijke beloning bepleit BAK
uitbreiding van de ‘Richtlijn kunstenaarshonorarium’ die nu uitsluitend
geldt voor kunstenaars in tentoonstellingen.
Toepassing Code Cultural Governance
BAK heeft er veel werk van gemaakt om de verschillende aspecten van de
Code Cultural Governance beter binnen de organisatie te laten landen. Door
regelmatig deel te nemen aan Tuinkamersessies van het Platform
Governance in Cultuur houdt zij haar kennis up-to-date. BAK ziet publiek
als volwaardig stakeholder en gaat procedures rond artistieke integriteit en
belangenverstrengeling schriftelijk vastleggen. De raad vindt dat BAK
hiermee een goede invulling geeft aan de code.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
BAK reflecteert uitgebreid op het bevorderen van diversiteit en inclusie dat
zij rekent tot het DNA van haar organisatie. Ze heeft doelstellingen
geformuleerd voor de komende beleidsperiode zoals het realiseren van
betere toegankelijkheid van het gebouw voor mindervaliden en het op
regelmatige basis trainen van het team op het gebied van diversiteit en
inclusie.
De raad signaleert dat BAK zich in haar publieksprogrammering richt op
groepen die zich in een sociaaleconomisch zwakkere positie bevinden. BAK
neemt hiermee een verantwoordelijke rol op zich en is met haar benadering
voorloper in het culturele veld.

BAK, basis voor actuele kunst

7

BAK, basis voor actuele kunst
Geadviseerd subsidiebedrag: € 523.720
Gevraagd subsidiebedrag: € 600.000

Over de instelling
Stichting BAK, basis voor actuele kunst (hierna: BAK) is een presentatieinstelling in Utrecht die actief wil bijdragen aan het oplossen van urgente,
mondiale vraagstukken rondom migratie, technologie en klimaat. De
postacademische variant van BAK richt zich op talentbegeleiding van
(inter)nationale kunstenaars en bestaat sinds 2017. Vertrekpunt voor haar
activiteiten is de vierde industriële revolutie, ‘Revolutie 4.0’.
Opvallende rode draad binnen de programmering van BAK is de aandacht
voor kennisontwikkeling en -deling in samenwerking met publiek. Deze
derde pijler van BAK, civic practice, is de motor voor experimenten met
nieuwe pedagogische vormen, zoals het (gemeenschappelijke) peer-topeerleren. Binnen Nederland neemt BAK met haar hybride model een
unieke positie in.
BAK profileert zich als een toonaangevend instituut dat bijdraagt aan een
internationale dialoog over kunst en de samenleving. De projecten van BAK
zijn discipline-overstijgend met een praktijk op het snijvlak van kunst,
wetenschap en cultureel activisme. Ze hebben een brede reikwijdte met
aandacht voor niet gecanoniseerde kunstvormen en gemarginaliseerde
identiteiten. De instelling opereert in een netwerk van internationale
samenwerkingsverbanden en brengt publicaties uit die mede fungeren als
onderwijsmateriaal op kunstacademies en universiteiten.
BAK heeft één plan ingediend voor de presentatie- en de postacademische
variant.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.30 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting BAK, basis voor actuele kunst een
subsidiebedrag te verlenen van € 523.720.
BAK is een internationaal toonaangevende presentatie-instelling die zich
onderscheidt met een urgente maatschappelijke programmering en door de
gecombineerde functie van presentatie- en postacademische instelling. De
afgelopen periode heeft zij goed gefunctioneerd. De integrale
programmering van BAK wordt gevoed door inbreng van een specialistische
achterban en een internationaal netwerk van wetenschappers, filosofen,

1

schrijvers en journalisten. Dat internationale netwerk heeft vorm gekregen
door toonaangevende en grootschalige projecten waarin BAK participeert.
Het toekomstige presentatieprogramma, met het overkoepelende thema
‘Revolutie 4.o’, heeft overtuigingskracht en wordt wederom uitgevoerd in
samenwerking met buitenlandse partners.
Kritischer is de raad over het bereik van BAK. Door het activistische en
theoretische discours is de presentatie-instelling te weinig toegankelijk voor
het door BAK beoogde publiek van sociaaleconomisch zwakkeren en qua
culturele achtergrond en gender gemêleerde groepen. BAK hecht een groot
belang aan civic practice, – de verwevenheid van publiek met de integrale
programmering – en heeft een voortrekkersrol op het gebied van
experimentele pedagogische werkvormen. Ze blijft in het ingediende plan
echter te vaag over de uitwerking van deze methodieken en hoe ze
vorm krijgen binnen de publieke programmering. De ambitie van BAK om
jaarlijks 27.500 bezoekers te bereiken, is bovendien beperkt en het
marketing- en communicatiebeleid is niet genoeg uitgewerkt.
Binnen Utrecht heeft BAK een stevig draagvlak door haar contacten met
beeldende kunstinstellingen en het hoger en wetenschappelijk onderwijs.
De begroting van BAK geeft vertrouwen in haar financiële positie.
Met de manier waarop BAK invulling geeft aan de codes is BAK
voorbeeldstellend voor het culturele veld.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
In de afgelopen periode heeft BAK met projecten als ‘Compromiso Politico’
en ‘Forensic Architecture’ overtuigend de meerwaarde laten zien van het
werken binnen een hybride model. Door de verbinding die BAK legt tussen
onderzoek, talentontwikkeling en publiek debat werden thema’s als kunst en
sociale strijd en ontwikkeling van nieuwe bewijsvoeringtechnieken op een
sterk maatschappelijk betrokken manier gepresenteerd.
Voor de komende periode zijn er drie aandachtsgebieden geformuleerd:
‘Prospection’, ‘Anticiperend Leren’ en ‘Generatie Greta’. Binnen deze
gebieden wil BAK onderzoeken welke rol kunst en BAK als instituut kunnen
spelen bij ‘Revolutie 4.0’, de vierde industriële revolutie, het overkoepelende
thema van BAK voor de komende beleidsperiode. BAK motiveert haar keuze
met een verwijzing naar slechte vooruitzichten op het gebied van
maatschappelijke thema’s als sociale ongelijkheid, schulden, klimaatcrisis,
massa-uitsterving en de opkomst van populisme en fascisme. Jaarlijks zijn
er vier presentatieprogramma’s, in samenwerking of met medewerking van
kunstenaars en collectieven als La Colonie in Parijs, freethought, Not an

BAK, basis voor actuele kunst

2

Alternative, Laboratory for Insurrectionary Imagination en Schwabingrad
Ballet.
De raad vindt de gekozen onderwerpen overtuigend en in lijn met de
ambities van BAK, maar nog summier uitgewerkt. Ook staat de inhoud soms
op gespannen voet met de publieksambities van BAK. BAK is nog
onvoldoende bekend bij een deel van het door haar gedefinieerde publiek:
een maatschappelijk betrokken, cultureel diverse groep met een
sociaaleconomisch zwakkere achtergrond. De wat gezwollen taal die BAK
gebruikt, staat symbool voor de afstand die in de praktijk soms voelbaar is.
Dat roept de vraag op of BAK binnen het discours voldoende ruimte biedt
aan diverse stemmen en of de vaak cryptische Engelse titels de gemiddelde
Utrechtenaar niet eerder afschrikken dan hem verleiden haar gebouw te
betreden. Ook haar onderscheidende rol als hybride instelling, die in het
licht van haar benadering boeiend en vruchtbaar is, brengt BAK nog
onvoldoende scherp in beeld bij het beoogde publiek. De raad moedigt BAK
aan bredere toegankelijkheid te organiseren en binnen haar werkwijze
ruimte te bieden aan tegengeluid. Daarmee borgt de instelling haar
inspanningen en resultaten voor de toekomst.
De werkwijze van BAK onder de noemer ‘Events of Knowledge’, met
geëngageerde thema’s en verschillende werkvormen, wordt mede
vormgegeven door BAK Associates, een specialistisch netwerk van alumni,
wetenschappers, kunstenaars en andere professionals. Voor hen is BAK een
laboratorium waar onder hoge concentratie wordt gewerkt. De raad ziet hier
de voordelen van in, maar wijst erop dat deze benadering anderzijds
geslotenheid en onvrijheid in de hand kan werken.
Vernieuwing
BAK blijft de grenzen opzoeken van de werking van kunst en betrekt
verschillende groepen en sociale klassen bij haar programmering. Door de
radicaliteit van haar benadering speelt zij een voorhoederol in Nederland.
Op grond van methoden die zij heeft opgedaan bij ‘Trainings for the NotYet’ zet BAK de komende periode verder in op cocreatie en coproductie met
publiek.
Naast de presentatie- en postacademische variant onderscheidt BAK een
derde pijler binnen haar organisatie, de zogenaamde civic praxis,
samenwerking met publiek. Hier wordt geëxperimenteerd met nieuwe
pedagogische werkvormen zoals het (gemeenschappelijke) peer-topeerleren. Hiermee wil BAK overeenkomstig haar missie samenhang
bevorderen tussen kunst, wetenschap en maatschappelijke actie. Binnen
Nederland neemt BAK met dit hybride model een unieke positie in. BAK legt
echter onvoldoende uit hoe die experimenten vorm krijgen binnen de
programmering en de door haar gewenste nauwe samenwerking met

BAK, basis voor actuele kunst

3

publiek. Onder de noemer instituting otherwise streeft BAK naar
verregaande institutionele vernieuwing om zowel inhoudelijk als op het
niveau van de bedrijfsvoering recht te doen aan haar artistieke praktijk.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Om aan fair pay te voldoen heeft BAK in haar begroting een post van
30.000 euro opgenomen. Ook verdubbelt de organisatie de komende
periode het aantal vaste medewerkers ten opzichte van 2018, waarbij de
inzet van tijdelijk personeel krimpt. Het personeelsbestand groeit voor de
gehele organisatie met 2 fte. De raad vindt dat BAK op een zeer integere
manier invulling geeft aan de Fair Practice Code en goed aansluit bij de
uitgangspunten van het cultuurbeleid. (Zie ‘Toepassing Fair Practice Code’).
In 2018 was de financiële positie van BAK gezond met een eigen
inkomstenpercentage van 19 procent en 49 procent afhankelijkheid van
subsidie van OCW. Ook de komende periode behoudt BAK haar financiële
stabiliteit. Financieringsrisico’s en tegenvallende resultaten worden
opgevangen door spreiding van activiteiten en een bredere financieringsmix.
BAK richt zich nadrukkelijk op minder vermogende doelgroepen en past
haar beleid hier op aan door bezoekers zelf te laten bepalen of en hoe hoog
de entreeprijs is die men kan en wil betalen. Hetzelfde principe hanteert zij
voor verhuur van het gebouw. De raad vindt de keuze voor het
solidariteitsprincipe in overeenstemming met de missie en visie van BAK.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De praktijk van BAK bestaat uit collectief en publiek leren. Met het hoger
onderwijs in binnen- en buitenland heeft BAK traditioneel nauwe banden.
Deze zijn versterkt door de postacademische variant van de instelling.
BAK heeft de focus voor educatie de afgelopen periode ook bij jongeren
gelegd door programmeringen voor het voortgezet onderwijs aan te bieden.
Met ‘Generatie Greta’ wil BAK jongeren tussen 14 en 20 jaar betrekken
binnen het nieuw op te zetten BAK Young Fellows programma.
Het handelsmerk van BAK is het werken met publiek op basis van
gelijkwaardigheid. BAK reflecteert daar in de aanvraag uitvoerig op. Tijdens
‘Events of Knowledge’, publieke kennis-evenementen, komen alle aspecten
van BAK naar voren, van onderzoek, talentontwikkeling, gemeenschappelijk
leren tot presenteren. Ook andere instellingen geven het publiek inmiddels
een gelijkwaardiger rol, door middel van co-cureren en gedeeld
eigenaarschap, maar BAK is voorloper met projecten als ‘Trainings for the
Not-Yet’, een serie trainingen in maatschappelijk engagement,
gezamenlijkheid en zelfredzaamheid. Ook wil zij haar relatie met de

BAK, basis voor actuele kunst

4

samenleving intensiveren en inzetten op civic ownership, een vorm van
gedeeld eigenaarschap.
Het thema ‘Anticiperend Leren’ – collectief genereren van kennis die nog
niet bestaat – sluit goed aan bij de ervaringen en werkwijze van BAK en is
passend in relatie tot de onderwerpen waartoe zij zich verhoudt, zoals
technologie, migratie en klimaat. Ook aan de programmatische
aandachtsgebieden ‘Prospection’ en ‘Generatie Greta’ zijn pedagogische
uitgangspunten verbonden. BAK wil de programma’s ontwikkelen in dialoog
met kunstenaars. Ze blijft echter veel te vaag over de vernieuwende
educatievormen die worden toegepast.
Het is belangrijk dat BAK de banden met publiek wil verduurzamen. Maar
BAK voert geen publieksonderzoek uit omdat zij veiligheid wil bieden aan
bezoekers zonder vast adres en ook is de publieksinformatie op de website
onvoldoende. Zij geeft daarbij aan kwaliteit belangrijker te vinden dan
kwantiteit. De raad heeft er begrip voor dat BAK geen aansluiting heeft bij
traditionele marketing, maar BAK moet beter formuleren hoe beoogde
doelgroepen – hoe klein ze ook zijn – bereikt kunnen worden en haar
marketing- en communicatiemiddelen daaraan aanpassen. De ambitie om
het bezoekersaantal van 22.500 in 2018 te laten oplopen tot 27.500 in 2021
– 2024 is een stap in de goede richting maar voor een studentenstad als
Utrecht nog te beperkt.
Geografische spreiding
BAK is in 2017 verhuisd en heeft die verandering aangegrepen om op de
nieuwe locatie een ontmoetingsplek te creëren met uitgebreide faciliteiten
voor debatten en tentoonstellingen. BAK is dankzij deze mogelijkheden en
bijeenkomsten in het kader van de postacademische variant goed ingebed in
de Utrechtse wereld van kennisinstituten. ‘What Is the City but the People?’
(2018) was een inventief project in samenwerking met onder andere het
Centraal Museum om lokaal publiek te betrekken bij BAK. Het werd
uitgevoerd als grootschalige openbare performance, maar is ook vastgelegd
op film en omgezet in een kunstinstallatie, een tentoonstelling en een
publiek programma.
BAK heeft relaties met een groot aantal culturele organisaties, zoals het
festival Le Guess Who? en partners als New Women Connectors, De
Voorkamer, de schoonmakers van vakbond FNV, Stichting MOWAD,
Welkom in Utrecht en Stranded FM. BAK zou haar zichtbaarheid binnen
Utrecht nog kunnen versterken door beter uit te leggen wat de
samenwerkingen inhouden en hoe duurzaam ze zijn. Haar bijdrage aan de
totstandkoming van het regioprofiel van Utrecht komt hierbij van pas.

BAK, basis voor actuele kunst

5

Internationale samenwerkingen waren er binnen meerjarige projecten als
‘Propositions for Non-Fascist Living’ (2017 – 2020) en zijn ook in de
komende periode voorzien met Haus der Kulturen der Welt, European
Forum for Advance Practices en Istanbul Foundation for Culture and Arts
met betrekking tot een internationaal fellowsprogramma. Ook neemt BAK
deel aan Europees gesubsidieerde samenwerkingsverbanden zoals ‘City
Rights United’ in het Europe for Citizens programma. Hiermee versterkt
BAK haar rol in internationale samenwerkingen.
Toepassing Fair Practice Code
BAK is een voorvechter van eerlijke beloning en heeft actief bijgedragen aan
de ontwikkeling van de ‘Richtlijn kunstenaarshonorarium' en de ‘Richtlijn
functie- en loongebouw voor presentatie-instellingen voor beeldende kunst’.
BAK past beide richtlijnen ruimhartig toe en staat borg voor uitstekende
secundaire arbeidsvoorwaarden met opleidings- en trainingsmogelijkheden
voor personeel, verzekeringen en pensioenregelingen. Ook worden er
jaarlijks evaluatiegesprekken gevoerd met alle medewerkers en de directie
en tussen de directie en de raad van toezicht.
BAK reflecteert uitvoerig op de Fair Practice Code en zoekt naar oplossingen
voor zwakke punten in de organisatie. Zo heeft BAK doelstellingen
ontwikkeld om werkdruk te beteugelen en overuren te compenseren. Ook
speelt ze een rol in de sociale dialoog als initiatiefnemer van het landelijk
overleg van presentatie-instellingen en postacademische instellingen in de
BIS waarin kennis en expertise rondom fair practice worden uitgewisseld. In
lijn met haar rol als voorvechter van eerlijke beloning bepleit BAK
uitbreiding van de ‘Richtlijn kunstenaarshonorarium’ die nu uitsluitend
geldt voor kunstenaars in tentoonstellingen.
Toepassing Code Cultural Governance
BAK heeft er veel werk van gemaakt om de verschillende aspecten van de
Code Cultural Governance binnen de organisatie te laten landen. Door
regelmatig deel te nemen aan Tuinkamersessies van het Platform
Governance in Cultuur houdt zij haar kennis up-to-date. BAK ziet publiek
als volwaardig stakeholder en gaat procedures rond artistieke integriteit en
belangenverstrengeling schriftelijk vastleggen. Hiermee geeft BAK een
goede invulling aan de code.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
BAK reflecteert uitgebreid op het bevorderen van diversiteit en inclusie dat
zij rekent tot het DNA van haar organisatie. Ze heeft doelstellingen
geformuleerd voor de komende beleidsperiode zoals het realiseren van
betere toegankelijkheid van het gebouw voor mindervaliden en het op
regelmatige basis trainen van het team op het gebied van diversiteit en
inclusie.

BAK, basis voor actuele kunst

6

De raad signaleert dat BAK zich in haar publieksprogrammering richt op
groepen die zich in een sociaaleconomisch zwakkere positie bevinden. BAK
neemt hiermee een verantwoordelijke rol op zich en is met haar benadering
voorloper in het culturele veld.

BAK, basis voor actuele kunst

7

BioArt Laboratories
Geadviseerd subsidiebedrag: € 439.697
Gevraagd subsidiebedrag: € 440.000

Over de instelling
Stichting BioArt Laboratories (hierna: BioArt) is gevestigd in Eindhoven en
houdt zich bezig met biokunst, een relatief nieuw genre op het snijvlak van
kunst en biotechnologie. De instelling stimuleert en faciliteert een nieuwe
generatie kunstenaars en ontwerpers om met de biokunsten op
grensoverschrijdende, kritische, ontwerpende en onderzoekende wijze,
maatschappelijke vraagstukken aan te gaan. Sinds 2018 werkt zij vanuit de
‘BioArt Village’ in Eindhoven, een eigen locatie met faciliteiten zoals een
wetlab, (bio)chemisch lab en rapid prototyping werkplaatsen. Het
omliggende bosgebied biedt mogelijkheden voor expositie en voor ruimteintensieve experimenten. Natuur wordt er niet naar het laboratorium
gebracht, maar de maker en het lab naar de natuur.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting BioArt Laboratories een subsidie
toe te kennen van € 439.697, mits zij:
-

een toelichting indient waaruit blijkt dat de continuïteit met
betrekking tot huisvesting voldoende gegarandeerd kan worden.

De raad is zeer positief over BioArt en haar plannen. Bij BioArt gaan
onderzoek, talentontwikkeling en genreontwikkeling hand in hand. Zij biedt
makers in verschillende formats volop ruimte om zich in de biokunst te
ontwikkelen. Ook draagt ze bij aan onderwijsvernieuwing door docenten-inopleiding te scholen.
Punt van aandacht is dat de instelling een wat academische insteek heeft.
Mede vanwege het innovatieve karakter van het genre heeft ze nog geen
grote bekendheid of aansluiting bij het culturele veld of bij het bredere
publiek. Daar gaat ze de komende tijd aan werken. De raad is ervan
overtuigd dat ze daarin zal slagen.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
BioArt overtuigt als een ontwikkelinstelling pur sang: onderzoek,
talentontwikkeling en genreontwikkeling gaan er vanzelfsprekend hand in

1

hand. De instelling is vraaggericht tot stand gekomen, in antwoord op de
behoefte van kunstvakstudenten om niet alleen conceptueel te leren over
nieuwe materialen en technieken, maar er ook daadwerkelijk mee te werken.
En dat is precies wat bij BioArt gebeurt: jonge kunstenaars en ontwerpers
krijgen er volop ruimte om ‘vlieguren’ te maken en te experimenteren met
het genre.
Daartoe hanteert de instelling verschillende formats. In de ‘Talent Pressure
Cooker’ worden jaarlijks zestien opkomende kunstenaars begeleid in de
ontwikkeling van hun kunstenaarschap. Het traject rondom de
internationaal gerenommeerde Bio Art and Design (BAD) awards is een
competitie waarin veelbelovende kunstenaars projectvoorstellen doen op het
snijvlak van de creatieve sector en de life sciences. Zij worden daartoe
individueel gekoppeld aan de top van de onderzoekscentra in Nederland.
Verder biedt de instelling artist-in-residence plekken aan waarbij
opkomende makers een aantal maanden in de BioArt Village wonen en
werken.
De deelnemende makers kunnen bij BioArt gebruikmaken van
hoogwaardige, specialistische faciliteiten, variërend van een wetlab en een
(bio)chemisch lab tot werkplaatsen waar makers tot rapid prototyping
kunnen overgaan. Oude ambachten en productietechnieken kunnen worden
gecombineerd met nieuwe materialen en technieken. Verder beschikt de
instelling over atelier-, expositie- en evenementenruimtes, waar bezoekers
deelgenoot worden gemaakt van het ontwikkelproces: een kijkje in de
keuken van de biokunsten.
De jonge makers worden begeleid door een deskundig kernteam, volgens
een methode waarvan de effectiviteit is bewezen: oud-deelnemers hebben
hun weg gevonden naar vooraanstaande internationale platformen en geven
aan dat hun ontwikkeltraject daarbij cruciaal is geweest. BioArt verhoudt
zich nadrukkelijk tot een internationaal werkveld en dat komt de uit- en
doorstroom van de deelnemende makers ten goede.
De instelling formuleert voor de periode 2021 – 2024 een sterke
inhoudelijke onderzoekslijn rondom de ecologie van menselijke habitats.
Centraal komt te staan de rol van biokunst in de transitie naar het
Symbioceen: het tijdperk na het Antropoceen, waarin de mens niet langer
het middelpunt is, maar in symbiose leeft met natuur, cultuur en
technologie. De raad vindt dit een inspirerend uitgangspunt voor toekomstig
onderzoek.
De raad heeft ten slotte waardering voor de wezenlijke bijdrage die BioArt
kan leveren bij actuele maatschappelijke vraagstukken. Projecten zijn vaak
spraakmakend en toonaangevend. De aanvraag bevat voorbeelden van
exposities en debatten die zichtbaar effect in de maatschappij hebben gehad,
uiteenlopend van een significante toename van aanmeldingen als

BioArt Laboratories

2

orgaandonor tot een toegenomen bewustzijn over de implicaties en
mogelijkheden van kweekvlees.
Vernieuwing
Biokunst is een relatief nieuw genre dat nog volop in ontwikkeling is. Daar
draagt BioArt sterk aan bij. Ze is actief op het snijvlak van verschillende
domeinen (onder meer: zorg en welzijn, duurzaamheid/klimaattransitie) en
houdt zich bezig met actuele vraagstukken en toekomstperspectieven. Ze
biedt kunstenaars en ontwerpers gelegenheid om vanuit hun eigen
discipline en op onderzoekende wijze een bijdrage te leveren aan deze
verschillende domeinen. Tegelijkertijd weet ze daardoor het eigen genre van
de deelnemende kunstenaar en ontwerper te verdiepen. Van die werkwijze
gaat een grote innovatieve kracht uit, waarvoor de instelling internationaal
waardering krijgt.
In de periode 2021 – 2024 breidt BioArt haar activiteiten uit. Nieuw zijn de
artist-in-residence faciliteiten, waarmee een gefaseerde groei naar zestien
plekken in 2024 wordt beoogd. In de ontwikkeltrajecten komt naast de
artistieke kant meer aandacht voor de ontwikkeling van het
ondernemerschap van de makers. Een andere ontwikkeling is de
omschakeling van één grote expositie per jaar, tijdens de Dutch Design
Week, naar meerdere exposities per jaar met een langere looptijd. Ook gaat
de instelling jaarronde randprogrammering aanbieden en per jaar twee
publicaties uitbrengen, die steeds vergezeld zullen gaan van een
publieksevenement in de BioArt Village. Zij investeert ten slotte in
professionalisering van de eigen marketing. De raad heeft er vertrouwen in
dat de zichtbaarheid van de instelling in de culturele sector en van de
biokunsten bij het bredere publiek zullen toenemen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
BioArt hecht waarde aan eerlijke beloning en bepaalt de hoogte van het loon
op basis van functie, werkervaring en opleidingsniveau. Ze is aan het
onderzoeken welke cao het beste bij haar past. Overuren worden uitbetaald.
Voor de deelnemende kunstenaars en ontwerpers past BioArt de richtlijn
kunstenaarshonoraria toe. Op zaken als loonindexatie, pensioensopbouw en
verzekering voor arbeidsongeschiktheid gaat de instelling in de aanvraag
niet expliciet in.
BioArt is financieel gezond. De instelling zet in de periode 2021 – 2024 op
een realistische manier in op het vergroten van de eigen inkomsten: het
dekkingsplan is mooi breed samengesteld. Daarbinnen valt op dat de
publieksinkomsten relatief laag zijn. Dit volgt uit de laagdrempeligheid die
de instelling nastreeft, waardoor toegangsprijzen-naar-draagkracht worden
gehanteerd en een deel van de events kosteloos wordt aangeboden.

BioArt Laboratories

3

De gepresenteerde begroting valt behoorlijk hoger uit dan in de
achterliggende periode, maar BioArt licht toe dat toen uitzonderlijk veel
baten ‘om niet’ zijn ontvangen, die niet in de jaarcijfers zijn gekapitaliseerd.
De raad heeft daarom het vertrouwen, mede gezien de heldere, uitgebreide
risicostrategie, dat de beoogde groei realistisch is.
Ten slotte merkt de raad op dat het verdienmodel van BioArt samenhangt
met de eigen locatie in Eindhoven, terwijl de instelling nog in
onderhandeling is over de permanente overdracht daarvan. Deze onzekere
situatie vindt de raad een aandachtspunt, mede gezien het belang van de
locatie voor de ondersteuning van makers en het ontvangen van publiek.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
BioArt draagt bij aan onderwijsvernieuwing door docenten-in-opleiding
(Fontys) kennis te laten maken met biokunst en hen educatief aanbod te
laten ontwikkelen voor leerlingen in het basis- en middelbaar onderwijs. Dat
aanbod wordt vervolgens in de praktijk gebracht met onder meer leerlingen
van de International School Eindhoven.
Daarnaast biedt BioArt voor het bredere publiek educatieve activiteiten aan,
gekoppeld aan de exposities. Het gaat om workshops, lezingen,
rondleidingen en debatten, maar ook om poëtische avonden en filosofische
cafés. Deze activiteiten worden voor doelgroepen met verschillende
kennisniveaus ontwikkeld, in samenwerking met een breed scala aan
educatieve samenwerkingspartners.
Omdat de thema’s die BioArt kiest relevant zijn binnen allerlei lagen van de
maatschappij, richt de instelling zich op een breed publiek, dat zij bereikt via
samenwerking met de Dutch Design Foundation, MU en zeer uiteenlopende
mediapartijen (zoals NTR Klokhuis, VICE en RTL Late Night). Punt van
aandacht is dat de instelling een nog relatief academisch imago heeft.
Daarom vindt de raad het een goede ontwikkeling dat BioArt de komende
jaren investeert in marketing. Om ook nieuwe doelgroepen zoals ouderen en
mensen met een niet-westerse migratieachtergrond te bereiken werkt zij
samen met verschillende maatschappelijke instellingen. BioArt is actief op
het snijvlak van het culturele en andere (maatschappelijke) domeinen en
werkt samen met een groot aantal instellingen buiten de culturele sector.
Geografische spreiding
BioArt is gevestigd in Eindhoven en heeft daar structurele
samenwerkingsverbanden met onder meer de Dutch Design Foundation en
MU. De instelling werkt nauw samen met onder meer de kunstvak- en
docentenopleidingen van Fontys in Tilburg en past naadloos in het biobased
ecosysteem rondom Eindhoven en van cultuurregio BrabantStad. In het
regioprofiel wordt BioArt genoemd als een belangrijke ontwikkelplek waar
kunst en technologie samenkomen. Zij is sinds 2017 onderdeel van de

BioArt Laboratories

4

Nationale Brabantse Basisinfrastructuur van de Provincie Noord-Brabant en
van de PLUS-regeling voor meerjarige programma’s van Cultuur Eindhoven.
Landelijk zijn er verbindingen met kunstvak- en docentenopleidingen,
kennisinstellingen, bedrijven en overheden, en ook internationaal heeft
BioArt diverse connecties, zoals met Verbeke Foundation (België), V&A
Museum (Verenigd Koninkrijk) en SymbioticA (Australië).
De raad is positief over de onderscheidende rol die BioArt in het
Nederlandse bestel speelt.
Toepassing Fair Practice Code
BioArt reflecteert uitgebreid op de Fair Practice Code, maar gaat niet op alle
aspecten in. Voor haar eigen medewerkers hanteert BioArt nog geen cao. Op
zaken als loonindexatie, pensioensopbouw en verzekering voor
arbeidsongeschiktheid gaat de instelling niet concreet in. Wel beschrijft zij
uitgebreid hoe voor de medewerkers een prettige werkomgeving gecreëerd
wordt via mogelijkheden tot thuiswerken, variatie in het takenpakket en
deelname aan trainingen en masterclasses.
De instelling hanteert voor de deelnemende kunstenaars en ontwerpers de
richtlijn kunstenaarshonoraria. De volledige intellectuele eigendomsrechten
komen toe aan de makers, en de instelling begeleidt hen bij het realiseren
van een verdienmodel.
BioArt streeft ernaar de komende jaren meer met vaste contracten te
werken. De instelling formuleert geen concrete stappen om de code nog
verder te implementeren. Ook blijkt uit de aanvraag niet dat zij via een
(koepel)vereniging deelneemt aan de sociale dialoog over eerlijke beloning.
Toepassing Governance Code Cultuur
De raad is positief over de gestructureerde manier waarop BioArt met de
Governance Code Cultuur omgaat. Zij hanteert het raad-van-toezichtmodel
en heeft afspraken over het functioneren van dit model deels vastgelegd bij
notariële akte, deels in een reglement. Ook zijn er duidelijke procedures
afgesproken om belangenverstrengeling te voorkomen. De kwaliteit van het
bestuur wordt regelmatig geëvalueerd. De instelling stelt de komende jaren
een meerjarig implementatieplan op dat inzicht geeft in de voortgang van de
verdere implementatie van de code.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
BioArt stelt zich ten doel met de deelnemende kunstenaars en ontwerpers
een breed spectrum aan achtergronden, invalshoeken en nationaliteiten te
beslaan. Dit komt tot uiting in onder meer het scouten van deelnemers en
het werven van personeel, in onderwerpen die gekozen worden voor het
inhoudelijk programma en in de samenwerking met partners. De instelling
spant zich actief in om doelgroepen buiten het ‘eigen’ vakgebied bij biokunst
te betrekken.

BioArt Laboratories

5

De raad vindt het beleid op het gebied van diversiteit en inclusie wel erg
abstract geformuleerd. Hij mist een strategie om nog inclusiever te werken,
en aandacht voor de verschillende facetten die diversiteit kan omvatten,
zoals gender, culturele diversiteit en leeftijd.

BioArt Laboratories

6

Boekmanstichting
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.261.500
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.261.500

Over de instelling
Boekmanstichting is een onafhankelijk kenniscentrum voor kunst, cultuur
en beleid in Nederland. De instelling verzamelt, analyseert en verspreidt
kennis en informatie. Daarnaast stimuleert en faciliteert ze het
cultuurdebat. Boekmanstichting opereert in de driehoek van het openbaar
bestuur, het wetenschapsbedrijf en het culturele veld. Ze biedt diverse
producten en diensten, zoals een bibliotheek/kenniscentrum, het tijdschrift
Boekman, het onderzoek voor en het beheer van de online Cultuurindex
Nederland, en leidt de vernieuwing van de Europese online database The
Compendium of Cultural Policies and Trends. Daarnaast voert
Boekmanstichting onafhankelijk onderzoek uit in opdracht om extra
inkomsten te verwerven.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.49 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Boekmanstichting een subsidiebedrag toe te
kennen van € 1.261.500.
Boekmanstichting heeft zich in de afgelopen jaren warmgelopen om zijn
functie als kenniscentrum nieuwe invulling te geven. De voorgenomen
productie van de jaarlijkse Monitor Cultuur vraagt om coördinatie en veel
communicatie, met name met de relevante dataleveranciers, maar ook met
de doelgroepen, zoals beleidsmakers op nationaal en regionaal niveau,
makers en onderzoekers.
Boekmanstichting speelt een rol als aanjager waar het onderzoek naar
cultuurbeleid betreft. Boekmanstichting organiseert zelf of biedt
gelegenheid tot debat over diverse actuele onderwerpen en ontwikkelingen
in de culturele sector. Hiermee voldoet Boekmanstichting aan de
subsidievoorwaarden.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad vindt dat Boekmanstichting voortvarend te werk gaat en zijn
ambities in een voorbeeldstellend plan heeft beschreven. Boekmanstichting
kiest een duidelijke koers met een focus op onderzoek, dataverzameling en
duiding. Dit doet de organisatie op landelijk, regionaal en internationaal

niveau. De vier toekomstambities van Boekmanstichting omvatten de
productie van een gezaghebbende, jaarlijkse cultuurmonitor, het formuleren
van een hiermee verknoopte kennisagenda, het stimuleren van debat en
reflectie en het beschikbaar stellen van actuele cijfers uit en voor de sector.
Met het oog op de kennisagenda richt Boekmanstichting zich op drie
thema’s: beroepspraktijk, inclusie en duurzaamheid. Deze thema’s zijn
relevant. De aanvraag maakt niet duidelijk of de doelgroep bij de keuze van
thema’s is betrokken. De raad zou dat toejuichen. Boekmanstichting heeft
de luiken immers wijd open gezet. Ze oriënteert zich breed en trekt het land
in om de dialoog met haar stakeholders aan te gaan, onder meer om input te
krijgen voor de jaarlijkse cultuurmonitor. Deze monitor zal vanaf 2020
naast de Cultuurindex worden geproduceerd. Ten behoeve van regionale
Cultuurindexen is Boekmanstichting nieuwe samenwerkingen aangegaan.
Die samenwerking blijkt vruchtbaar. Zo is met de Atlas van Gemeenten het
format voor de nationale Cultuurindex doorvertaald naar regionale edities.
De vernieuwde website is een rijke bron van informatie. De raad waardeert
het dat Boekmanstichting ook online reflecteert op actuele kwesties en
geregeld een update van cijfers in context biedt. Het zou mooi zijn als hier
ook de artikelen van het tijdschrift Boekman gratis worden aangeboden,
idealiter onder een open-access-licentie. De artikelen zitten thans achter een
betaalmuur. Boekmanstichting realiseert hiermee eigen inkomsten. De raad
vraagt zich af of deze inkomsten opwegen tegen de toegankelijkheid van
informatie die de organisatie nastreeft. In de praktijk blijkt dat het online
vrijgeven van artikelen allerminst betekent dat het aantal betaalde
abonnementen op de gedrukte uitgave opdroogt. De raad kan zich goed
voorstellen dat Boekmanstichting voor een bepaalde periode online
experimenteert en na bijvoorbeeld een jaar beziet of het online vrijgeven van
artikelen de verkoop van abonnementen voor de gedrukte versie heeft
kwaad gedaan.
Boekmanstichting combineert wetenschappelijk onderzoek gericht op
kunst- en cultuurbeleid met kennisintensieve dienstverlening en
positioneert zich daarmee als een publieke kennisorganisatie. Met de vier
ambities die Boekmanstichting in de periode 2021 – 2024 wil realiseren,
wordt deze positie bevestigd en nestelt Boekmanstichting zich stevig in de
Nederlandse kennisinfrastructuur. Dit is een positieve ontwikkeling, ook
omdat Boekmanstichting hiermee de culturele sector plaatst in een netwerk
van kennisorganisaties, waarmee verschillende domeinen worden
verbonden, van sport tot veiligheid.
Het is de raad opgevallen dat de dagelijkse leiding van het Compendium en
de organisatie van de Johannes Vermeerprijs zonder hier veel woorden aan
vuil te maken per 2021 worden beëindigd. De raad begrijpt hieruit dat

Boekmanstichting

2

Boekmanstichting zich wil concentreren op de kerntaak en de door haar
gestelde doelen wil halen. De raad ziet de afstoting van arbeidsintensieve
onderdelen ook als een symptoom van chronische onderbezetting. Het
budget van Boekmanstichting is weliswaar verruimd en de instelling
beschikt over de kennis en kunde om zijn doelen te realiseren. Maar er zijn
wel kanttekeningen bij te plaatsen. De formatie is nog steeds aan de kleine
kant voor de opdracht. En voor haar werk is Boekmanstichting afhankelijk
van goed onderhouden datastromen die door externe partijen als onder
andere het SCP en het CBS worden verzorgd.
In de aanvraag reflecteert Boekmanstichting niet op krapte in haar
personeelsbestand en ook niet op de genoemde afhankelijkheid, terwijl de
toestroom van data randvoorwaardelijk is voor het behalen van de ambities.
Een belangrijke partner, het SCP, is voornemens te stoppen met het
verzamelen van data over het publieksbereik van culturele instellingen en
mediagebruik. De raad vindt het vanuit het oogpunt van continuïteit en
volledigheid belangrijk dat in overleg met het ministerie van OCW deze
longitudinale dataverzameling ergens wordt belegd, bijvoorbeeld bij
Boekmanstichting.
Vernieuwing
Boekmanstichting is vier jaar geleden begonnen aan een overgangstraject in
de richting van een moderne kennisorganisatie die sectorbrede relevantie
heeft. De organisatie heeft grote stappen gezet en bereikte een nieuw
publiek, ook door in de regio’s actief te worden, pakte nieuwe activiteiten
aan, zoals de leiding over het Europese Compendium en de Monitor
Cultuur, en lanceerde een nieuwe, gebruikersvriendelijke website. Het
personeelsbestand verjongde licht en er trad een nieuwe directeur aan.
Boekmanstichting treedt meer naar buiten en stelt zich op als verbinder.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Boekmanstichting richt haar aandacht op de kerntaak en stoot
arbeidsintensieve neventaken af. De instelling zal daarom afhankelijker
worden van subsidie en de eigen inkomsten zullen afnemen.
Boekmanstichting kan aanspraken maken op een verhoogd BIS-budget
(250.000 euro per jaar) om de ambities te kunnen verwezenlijken.
Boekmanstichting wil groeien van circa 8 naar circa 12,5 fte. Ze betaalt alle
werknemers en stagiairs marktconform, maar licht dit verder niet toe.
Boekmanstichting hanteert de stelregel dat medewerkers na een jaar een
vast contract aangeboden krijgen. Het onderzoek wordt met 5,1 fte gedaan.
Voor redactie, documentatie en communicatie is 4,7 fte beschikbaar. De
directie beschikt over 0,7 fte. In de komende jaren wil Boekmanstichting
meer werk maken van opleiding en ontwikkeling. Er is sprake van een

Boekmanstichting

3

sociale dialoog binnen de organisatie. Verder is Boekmanstichting op de
hoogte van en betrokken bij het PACCT.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Boekmanstichting heeft geen taak op het gebied van educatie voor scholen.
Afgelopen jaar zijn er evenwel diverse lezingen, gastcolleges en introducties
door medewerkers van Boekmanstichting verzorgd. Daarnaast ontvangt
Boekmanstichting studenten om kennis te maken met de collectie en de
online catalogus. Boekmanstichting richt zich op het wetenschappelijke
onderwijs, ze organiseert een scriptieprijs en stimuleert dissertaties op het
gebied van cultuurbeleid. Ook speelde ze een belangrijke rol bij de
totstandkoming van een Engelstalige publicatie over vijfentwintig jaar
cultuurbeleid in Nederland en het overleg tussen een aantal Nederlandse
universiteiten om te komen tot een gezamenlijke Minor Cultuurbeleid.
Geografische spreiding
Boekmanstichting heeft landelijke relevantie. Sinds een aantal jaren
produceert de instelling, onder meer in samenwerking met Atlas van
Gemeenten, regionale Cultuurindexen. In dat kader trekt Boekmanstichting
het land in. Ook heeft Boekmanstichting bijeenkomsten belegd op andere
locaties dan zijn eigen in Amsterdam. De raad moedigt Boekmanstichting
aan om dit te continueren en verbinding te zoeken met alle culturele regio’s.
Toepassing Fair Practice Code
Boekmanstichting besteedt, mede vanwege de inhoud van haar programma,
de komende periode veel aandacht aan het professionele leven in de
culturele sector. Het thema is een van de drie leidende thema’s voor de
kennisagenda. Boekmanstichting past de code zelf toe en verwacht in 2024
een aantal aanvullende voorzieningen te treffen voor de werknemers. Verder
is Boekmanstichting betrokken bij PACCT.
Toepassing Governance Code Cultuur
Boekmanstichting wordt bestuurd volgens het raad-van-toezichtmodel. De
raad van toezicht streeft naar een optimale balans tussen toezichthouden en
meedenken, en tussen kritische distantie en inhoudelijke betrokkenheid.
Boekmanstichting stelt zich ten doel om in 2024 zowel te voldoen aan de
formele verplichtingen tot verticale verantwoording, als ook de systematiek
van horizontale verantwoording toe te passen. Daarmee wil
Boekmanstichting zijn relevantie en maatschappelijke meerwaarde voor de
sector waarmaken. De raad beveelt Boekmanstichting aan om de statuten te
zijner tijd aan te passen aan de nieuwe doelstelling. Daarnaast vindt hij de
potentiële benoemingstermijn van een lid van de raad van toezicht relatief
lang, namelijk drie keer drie jaar.

Boekmanstichting

4

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Boekmanstichting wil de principes van de Code Diversiteit en Inclusie
vertalen naar de eigen activiteiten. Inclusie is volgens de aanvraag ook een
van de leidende thema’s voor de kennisagenda. Boekmanstichting zal de
samenstelling van het personeelsbestand, de raad van toezicht, adviesraden
en klankbordgroepen inclusiever maken. Wat dit aangaat, is het goed dat
Boekmanstichting hierbij de hulp inschakelt van gespecialiseerde adviseurs.
Maar Boekmanstichting presenteert geen stappenplan met duidelijke
kwantitatieve doelen. Wel vermeldt de aanvraag dat in 2020 alle collega’s
een training inclusie zullen volgen.

Boekmanstichting

5

Bonnefanten
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Provinciaal Museum Limburg (hierna: Bonnefanten) is een
regionaal museum gevestigd in Maastricht. Bonnefanten beheert
hedendaagse kunst en middeleeuwse beeldhouwkunst met een regionaal
karakter. De instelling wil het leven van haar publiek verrijken en bezoekers
helpen om de wereld beter te begrijpen, door hen via de kunstbeleving en
educatie een ander perspectief te bieden op de werkelijkheid. Bonnefanten
stelt zich op als signalerend museum, dat steeds opnieuw de kerntaken
herijkt in de context van een veranderende maatschappelijke werkelijkheid.

Subsidieadvies
Bonnefanten vraagt subsidie aan als instelling met als kernactiviteit het
beheer en behoud van een provinciale collectie van cultureel erfgoed van
nationaal of internationaal belang. Het museum is voorgedragen door de
Gedeputeerde Staten van de provincie Limburg, waar de instelling haar
standplaats heeft. De aanvraag voldoet niet aan de eisen die de Regeling
stelt met betrekking tot artikel 3.26. In de aanvraag gaat Bonnefanten
namelijk niet expliciet in op de activiteiten die een aanvulling vormen op de
activiteiten waarvoor door de gemeente Maastricht en de provincie Limburg
subsidie verstrekken.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Provinciaal Museum Limburg
geen subsidiebedrag te verlenen, tenzij de instelling:
-

een toelichting geeft op de aanvullende publieksactiviteiten die zij in
de periode 2021 – 2024 wil organiseren met de rijksbijdrage.
een aangepaste, gespecificeerde begroting indient die in lijn is met
het activiteitenplan en zodoende een financiële invulling geeft van de
plannen die met de rijkssubsidie moeten worden gerealiseerd.

De raad vindt Bonnefanten een belangrijk museum met een sterk profiel en
een onderscheidend tentoonstellingsprogramma. De instelling heeft een
(inter)nationale uitstraling en is tegelijkertijd goed verankerd in de regio. In
het activiteitenplein licht zij de reguliere programmering voor de komende
periode toe. Zij gaat echter niet in op de (educatieve) activiteiten waarvoor
zij BIS-subsidie aanvraagt. De raad kan dan ook geen oordeel geven over de
inhoudelijke kwaliteit van de activiteiten die het museum met de
rijksbijdrage wil organiseren.

1

Bonnefanten is transparant over de beloning van werknemers en het
museum is financieel gezond. De instelling noemt concrete actiepunten in
het kader van de Fair Practice Code en de Code Diversiteit en Inclusie in de
komende periode, maar niet voor de toepassing van de Governance Code
Cultuur.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Bonnefanten heeft een sterk profiel en een onderscheidend
tentoonstellingsprogramma. De collectie hedendaagse kunst heeft
internationale allure. Het museum wil het publiek betrekken bij actuele en
urgente perspectieven op de kunstgeschiedenis. Het streeft ernaar kunst op
een betekenisvolle manier toegankelijk te maken. Dit is een lovenswaardig
streven.
De programmering van de instelling is sterk gericht op het werk en de
ontwikkeling van kunstenaars. Ook oriënteert zij zich op wat het de
‘verborgen canon’ noemt en profileert zich naar eigen zeggen sterk op het
gebied van diversiteit en inclusie. Daarnaast laat zij zich leiden door nieuwe
uitdagingen op het terrein van transhistorische experimenten. De instelling
onderscheidt zes programmalijnen voor de periode 2021 – 2024: dragende
tentoonstellingen, zaalpresentaties, collectieprogramma’s, pop-up
presentatie op Pinkpop, (EU)regionale samenwerking en debat en discours.
De instelling gaat in het activiteitenplan niet in op de activiteiten die zij wil
organiseren met de BIS-subsidie. Zij beschrijft in het plan slechts summier
de reguliere programmering. Daarom kan de raad niet de inhoudelijke
kwaliteit beoordelen van de activiteiten die het museum met de rijksbijdrage
wil organiseren.
Vernieuwing
Bonnefanten heeft een onderscheidend profiel door zich steeds sterker te
manifesteren als kunstenaarsmuseum. De instelling valt op als museum dat
expliciet (de ontwikkeling van) kunstenaars de ruimte geeft. Het heeft in het
bijzonder een antenne voor kunstenaars die (nog) niet in de meeste andere
musea worden getoond. Het heeft bovendien een herkenbaar collectie- en
presentatiebeleid dat zich op de ‘verborgen canon’ oriënteert.
Omdat de instelling in het plan alleen de reguliere programmering
beschrijft, kan de raad niet de vernieuwende kwaliteit beoordelen van de
activiteiten die het museum met de rijksbijdrage wil organiseren.

Bonnefanten

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Bonnefanten is transparant over de beloning van werknemers. Het museum
volgt de cao Provincies en zorgt voor een goede werkomgeving met onder
andere ARBO-voorschriften. De instelling sluit met vrijwilligers en stagiairs
contracten af. Ook volgt zij de richtlijn voor kunstenaarshonoraria. De raad
vindt het positief dat het museum alleen werkt met vaste contracten.
De instelling is financieel gezond. De (publieks)inkomsten namen de
afgelopen periode sterk toe. De begroting voor de komende jaren lijkt
realistisch, maar de aanvraag bevat weinig informatie over financiële risico’s
en een strategie bij tegenvallende inkomsten.
In aanvulling op de bijdrage van het Rijk heeft de provincie Limburg
toegezegd de subsidie van 250.000 euro per jaar te verdubbelen: een
substantiële aanvulling op de rijksbijdrage. Uit de (toelichting op) de
begroting kan de raad echter niet opmaken aan welke activiteiten
Bonnefanten de BIS-subsidie wil besteden.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Op het gebied van educatie, participatie en publieksbereik heeft
Bonnefanten in de ogen van de raad een mooi, breed aanbod. De instelling
wil bezoekers de ruimte geven om zelf actief betekenis te geven. Zo
organiseert zij in 2020 Bonnefanten First Fridays, een project gericht op
cocreatie. Elke maand nodigt zij een vereniging, club of stichting uit om een
avond naar eigen inzicht in te richten. Positief is de raad over de
jongerenafdeling Young Office, waarin jongeren activiteiten ontwikkelen en
organiseren voor leeftijdsgenoten, en ‘YO On Tour!’.
In 2018 ontving Bonnefanten bijna 105.000 bezoekers. Het museum
begroot voor de komende periode een toename van het aantal betalende
bezoekers tot 118.000 in 2024. De instelling streeft naar een breed publiek.
Doelgroepen die een drempel ervaren of zich niet bewust zijn van hoe kunst
hun leven kan verrijken, krijgen extra aandacht. De komende tijd wil de
instelling daartoe speciale (multizintuigelijke) rondleidingen aanbieden
voor onder andere mensen met een visuele beperking, dove en
slechthorende bezoekers, kwetsbare ouderen en hun familieleden. Zij zal op
gezette tijden open zijn voor mensen met prikkelgevoeligheid. De raad juicht
dit toe.
Uit de aanvraag blijkt niet welke educatieve of participatieve activiteiten het
museum met de rijksbijdrage wil ontwikkelen. De raad kan daar dan ook
geen oordeel over geven.

Bonnefanten

3

Geografische spreiding
Bonnefanten heeft een (inter)nationale uitstraling en is tegelijkertijd goed
verankerd in de Stedelijke Cultuurregio Zuid. Jaarlijks organiseert het
museum solotentoonstellingen van hedendaagse internationale kunstenaars
waarvoor het samenwerkt met musea over de grens. In 2021 start een
incidenteel samenwerkingsproject, ‘ELEMENTS’, onder regie van
Bonnefanten, met kunstinstellingen in de Cultuurregio Zuid en in de steden
Aken, Düren, Eupen, Genk, Hasselt en Luik. In de eigen regio werkt de
instelling voor lezingen, symposia en forumdiscussies onder andere samen
met de Universiteit van Maastricht, de Jan van Eyck Academie en de
kunstfaculteiten van de Hogeschool Zuyd.
Toepassing Fair Practice Code
Bonnefanten zegt de Fair Practice Code ‘onbewust’ grotendeels na te leven
en onderschrijft de vijf kernwaarden (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde
bedrijfsvoering). Wel wil de instelling de komende jaren actief laten zien wat
zij doet aan naleving van de code. De raad vindt dit een goed voornemen. Uit
de aanvraag blijkt niet welke rol de instelling vervult in de sociale dialoog
over eerlijke beloning. De raad ziet graag dat deze rol uitgewerkt wordt.
Toepassing Governance Code Cultuur
In het plan besteedt Bonnefanten voldoende aandacht aan de wijze waarop
het museum toepassing geeft aan de Governance Code Cultuur. Wel is de
raad benieuwd naar concrete actiepunten voor de komende periode.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Bonnefanten streeft naar een inclusieve cultuur achter de schermen van het
museum en in het museum zelf. Iedere bezoeker, kunstenaar,
samenwerkingspartner en medewerker moet zich welkom, veilig en
geaccepteerd voelen. De instelling licht in de aanvraag echter niet toe wat de
stand van zaken is met betrekking tot diversiteit en inclusie in publiek,
personeel, programma en partners.
Bonnefanten heeft wel beleid geformuleerd voor diversiteit en inclusie en
daarvoor een plan van aanpak opgesteld. Belangrijke acties voor de
komende periode zijn in dat kader onder andere het benoemen van de
betekenis van diversiteit en inclusie voor de organisaties in de missie, visie
en doelstellingen, het oprichten van een interne werkgroep Diversiteit &
Inclusie, en het verhogen van de aandacht voor diversiteit in de
communicatie. De raad is te spreken over deze concrete actiepunten en is
benieuwd naar de resultaten van het beleid.

Bonnefanten

4

BonteHond
Geadviseerd subsidiebedrag: € 700.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Stichting Theater- en Productiehuis Almere (hierna: BonteHond) maakt
interdisciplinaire producties voor kinderen en jongeren van vrijwel alle
leeftijdsgroepen, vanaf 2 jaar tot en met 16 jaar en ouder. Producties zijn
vaak licht absurdistisch, interdisciplinair en bevatten urban-elementen.
BonteHond besteedt veel aandacht aan publiekswerk en typeert zichzelf als
omgevingsgericht. Een deel van de producties komt tot stand in
samenwerking met verschillende doelgroepen en partners en wordt soms op
locatie gespeeld.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Theater- en Productiehuis Almere
€ 700.000 subsidie toe te kennen.
BonteHond heeft een duidelijke artistieke signatuur: producties zijn vaak
licht absurdistisch, interdisciplinair en bevatten urban-elementen. De
instelling maakt producties die goed aansluiten bij maatschappelijke
thema’s, die leven in haar grootstedelijke omgeving. Ook in de nieuwe
plannen komt deze worteling in de omgeving overtuigend naar voren. Per
2021 wordt Judith Faas artistiek leider. Faas is al langer bij de instelling
betrokken als maker van locatieproducties en verantwoordelijk voor het
publiekswerk.
BonteHond heeft een uitgebreid educatieprogramma en is penvoerder van
een ‘Cultuureducatie met Kwaliteit’-programma. Haar verleden als
productiehuis klinkt door in de plannen; zo draagt de instelling goed bij aan
de talentontwikkeling van nieuwe (urban) makers.
De raad is kritisch over de zeer voorzichtige inschatting van de
bezoekersaantallen en eigen inkomsten. BonteHond reflecteert goed op de
codes.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is positief over de artistieke kwaliteit van BonteHond in de periode
2017 – 2020. BonteHond heeft een herkenbare artistieke signatuur.
Producties zijn vaak interdisciplinair; fysiek spel wordt gecombineerd met
dans en voor de producties worden nieuwe teksten en vaak ook nieuwe
muziek geschreven. Producties bevatten vaak urban elementen en hebben
meestal een licht absurdistisch karakter. Hiermee wil de instelling haar
publiek stimuleren om niets als vanzelfsprekend aan te nemen.
BonteHond noemt zichzelf omgevingsgericht en brengt dat tot uiting in
voorstellingen over complexe maatschappelijke thema’s. Een voorbeeld is de
‘voetbaltrilogie’ over schaamte, discriminatie en vrouwenemancipatie in het
voetbal, die de instelling in de periode 2017 – 2020 maakte in coproductie
met DOX. In de komende periode staat een productie met plaatselijke
taakstrafjongeren (‘Prikken’) op het programma, en producties over hokjesdenken (‘In je Hok’), je beter voordoen dan je bent (‘Milli Vanilli’) en
generatieverschillen (‘Nineties vs Twenties’).
Per 2021 neemt Judith Faas de artistieke leiding over van René Geerlings.
Faas is al enige jaren bij de instelling betrokken als regisseur van met name
locatieproducties en als ontwikkelaar van het publiekswerk: een werkwijze
waarbij verbinding gemaakt wordt met nieuw publiek door samen te werken
met maatschappelijke partners. Kenmerkend voor de werkwijze van Faas is
de documentaire aanpak, waarbij thema’s centraal staan die leven onder
jongeren in Almere en waarnaar veel vooronderzoek wordt gedaan. De raad
is enthousiast over de locatieproducties die Faas tot nu toe bij BonteHond
regisseerde en is nieuwsgierig naar haar zaal- en tourneeproducties.
BonteHond gaat in de komende periode coproducties maken met DOX,
Orkater en Maas. Ook staat er een internationale coproductie op het
programma, met jeugdtheaterschool On Stage uit Suriname en het Atta
Festival uit Turkije. Uit elk van de drie landen wordt een team van een
maker en twee docenten gevormd. Die teams ontwikkelen samen een
productie met een educatief programma dat in 2024 door de deelnemende
landen gaat toeren met castleden uit de verschillende landen. De keuze voor
genoemde samenwerkingspartners is zowel artistiek-inhoudelijk
onderbouwd, als ingegeven door het feit dat er in Almere veel kinderen
wonen met een Surinaamse of Turkse achtergrond. De raad vindt dat dit
project de omgevingsbewuste houding van BonteHond illustreert en is
benieuwd naar het resultaat.

BonteHond

2

Vernieuwing
BonteHond neemt verschillende initiatieven die goed bijdragen aan de
vernieuwing binnen de jeugdpodiumkunsten. Haar verleden als
productiehuis is nog steeds voelbaar in de plannen en ze is zeer actief op het
gebied van talentontwikkeling.
Het talentontwikkelingsprogramma kent twee hoofdstromen: ‘JongeHond’
en ‘De Geheime Club’. ‘JongeHond’ is een traject waarin de komende
subsidieperiode twee jonge makers de kans krijgen een productie te
realiseren die door BonteHond wordt verkocht en gepromoot. ‘De Geheime
Club’ biedt specifiek kansen aan urban talent vanuit mbo-opleidingen. De
‘clubleden’ zijn makers uit verschillende disciplines die door BonteHond aan
elkaar worden gekoppeld. Zij maken samen een programma dat op tournee
gaat. Faas treedt op als artistiek adviseur. De raad waardeert het dat
deelnemers voor ‘De Geheime Club’ niet alleen op hbo’s, maar ook op mbo’s
worden gescout. Met name deze laatste groep is minder goed
vertegenwoordigd in talentontwikkeltrajecten, terwijl juist hier veel urban
talent vandaan komt.
In samenwerking met Floriade Expo 2022 maakt BonteHond een
klimaatneutrale voorstelling . De raad vindt dit een interessant initiatief dat
goed past bij het omgevingsbewuste karakter van de instelling.
BonteHond heeft in samenwerking met Almeerse partners Suburbia, Vis à
Vis en Flevolab de ‘Almeerse Werkplaats Cultureel Ondernemerschap’
opgezet. Dit netwerk onderzoekt nieuwe vormen van bijvoorbeeld
bedrijfsvoering en fondsenwerving en begeleidt jonge zakelijk leiders. De
raad kijkt uit naar de resultaten van dit netwerk.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De financiële gezondheid van BonteHond is goed. De instelling heeft het
bescheiden negatieve resultaat van 2018 vanuit de opgebouwde reserve
kunnen opvangen. Het is echter niet duidelijk hoe zij negatieve resultaten in
de periode 2021 – 2024 verwacht te voorkomen zonder te bezuinigen op
personeel en uitvoeringen. Uit de begroting blijkt namelijk niet dat het eigen
vermogen (weer) wordt opgebouwd. De raad ziet dat als een belangrijk
aandachtspunt en vindt de risicoanalyse onvoldoende onderbouwd.
De raad vindt dat de instelling de eigen inkomsten voor de komende vier
jaar te voorzichtig inschat. BonteHond heeft het aantal geplande producties
bewust laag gehouden om de nieuwe artistiek leider te ontlasten. Ook geeft
ze aan dat de inkomsten door een aantal zeer succesvolle producties de
afgelopen jaren hoger uitvielen dan verwacht. De raad begrijpt dat het
arbeidsintensieve publiekswerk en het uitgebreide
talentontwikkelingsprogramma relatief kostbaar zijn en niet direct meer

BonteHond

3

inkomsten genereren. Maar daar staat tegenover dat de instelling inmiddels
naamsbekendheid en een goede reputatie heeft opgebouwd. Dit ziet hij nu
niet terug in de plannen. Naast de subsidie van het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap vormen subsidies van de gemeente en
provincie een relatief groot deel van de totale inkomsten.
BonteHond omschrijft zichzelf als projectorganisatie met een klein
vierkoppig kernteam. De raad vindt deze vaste kern erg klein in verhouding
tot de omvang van de organisatie.
BonteHond toont zich op papier een goede werkgever. De cao Toneel en
Dans wordt toegepast, ook in de vergoeding van zzp'ers. Met de werknemers
worden regelmatig functioneringsgesprekken gevoerd. De raad is kritisch
over de tijd-voor-tijdregeling voor overuren: de instelling moet ervoor
waken het aantal overuren te veel op te laten lopen. Wat betreft de
auteursrechten worden de richtlijnen van de NAPK en de VVL gehanteerd.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is enthousiast over de activiteiten van BonteHond op het gebied van
educatie en participatie. De instelling werkt veel samen met diverse
partners, wat haar positie in de regio versterkt. Ze is penvoerder van het
‘Cultuureducatie met Kwaliteit’-programma ‘KIDD+’ en deelnemer in
Flevolands programma ‘De Culturele Haven’. Binnen ‘KIDD+’ werkt de
instelling intensief samen met scholen. Hierdoor bereikt zij een nieuw
publiek.
BonteHond heeft de afgelopen jaren veel ervaring opgedaan met
publiekswerk. De samenwerking met maatschappelijke partners en scholen
dient als basis voor producties, die soms op locatie worden gespeeld. De
partners helpen het gezelschap op een goede manier aansluiting te vinden
bij de doelgroep. Door het produceren op locatie slaagt BonteHond er
bovendien in publiek te bereiken dat de weg naar de theaters minder goed
weet te vinden.
Ook in de ‘Ateliers’ verbindt de instelling zich met het lokale publiek. Deze
worden vier keer per jaar gehouden en bieden Almeerse kinderen en hun
ouders gelegenheid om samen te werken aan een bescheiden artistiek
eindproduct, zoals een dj-optreden voor premièrepubliek.
Geografische spreiding
BonteHond is goed geworteld in Flevoland en de stedelijke cultuurregio.
Samen met 2 Turven Hoog, Suburbia en Vis à Vis vormt BonteHond de
‘ruggengraat’ van het podiumkunstenbestel in Flevoland, zo blijkt uit de
reflectie van de stedelijke cultuurregio Flevoland. BonteHond voert een
proeftuin ‘Cultuureducatie door cocreatie in het vmbo’ uit, samen met

BonteHond

4

Flevolands expertisecentrum FleCk, kenniscentrum Collage Almere en
anderen.
Ook buiten de eigen regio is BonteHond goed zichtbaar. Wel is de raad
kritisch over het laag ingeschatte aantal speelbeurten voor de periode 2021
– 2024. Hierdoor bestaat het risico dat de landelijke zichtbaarheid van de
instelling afneemt.
BonteHond is zeer actief in het buitenland; zo had het gezelschap in 2019
111 internationale speelbeurten. In de komende periode gaat ze een
internationale samenwerking aan met partners uit Turkije en Suriname, wat
zal resulteren in een gezamenlijke voorstelling die in 2024 door de drie
betrokken landen toert.
Toepassing Fair Practice Code
BonteHond reflecteert goed op de Fair Practice Code en past deze voldoende
toe. Zo wordt de cao Toneel en Dans niet alleen toegepast op werknemers in
loondienst, maar dient deze ook als uitgangspunt voor afspraken met
freelancers. Voor hen worden de cao-lonen omgerekend naar een ‘brutobruto’ bedrag waardoor er geen verschil is in betaling volgens de instelling.
De raad is echter kritisch op de honorering van bijvoorbeeld kostuum- of
decorontwerpers. Met hen wordt vooraf een totaalbedrag afgesproken over
het eindproduct. Dit is niet in overeenstemming met de code.
BonteHond wijst medewerkers op opleidingsmogelijkheden en ondersteunt
hun aanvragen bij het Sociaal Fonds Podiumkunsten. De werkdruk wordt
regelmatig besproken en er is een tijd-voor-tijdregeling. Overige afspraken
zijn vastgelegd in het personeelsreglement. De zakelijk leider van
BonteHond zit in het bestuur van de NAPK en neemt in deze hoedanigheid
deel aan de sociale dialoog over eerlijke beloning in de sector.
Toepassing Governance Code Cultuur
BonteHond reflecteert goed op de Governance Code Cultuur. Het bestuur
gaat regelmatig na, of zij nog handelt volgens de principes van de code en
maakt hier in het jaarverslag melding van. BonteHond stapt de komende
periode over naar een raad-van-toezichtmodel. De raad vindt dat de
instelling hiermee een risico neemt: juist nu, met de komst van een nieuwe
artistiek leider, is een actieve rol van het bestuur nodig, terwijl een raad van
toezicht meer op afstand toezicht houdt. De raad vindt het dan ook
verstandig dat bij dit proces een externe begeleider wordt ingeschakeld.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
BonteHond reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. De instelling
heeft de afgelopen jaren stappen gezet om de code te implementeren.

BonteHond

5

Het inclusieve beleid komt onder meer tot uiting in de keuze voor breed
aansprekende, actuele voorstellingsthema’s. Door het publiekswerk en de
samenwerking met maatschappelijke partners bereikt de instelling een
divers publiek. Ook verwacht zij met de internationale coproductie met
Surinaams en Turkse instellingen publiek te bereiken dat zich met deze
landen identificeert.
BonteHond hanteert het principe dat de spelers op het toneel even divers
moeten zijn als de gemiddelde schoolklas in Almere, en slaagt er goed in dit
te realiseren. Het kantoorpersoneel vormt echter nog geen goede
afspiegeling van de culturele diversiteit in haar directe omgeving. De
instelling is zich hiervan bewust maar geeft aan dat het lastig is er
verandering in te brengen, mede doordat de huidige medewerkers een vaste
aanstelling hebben. Voor de binnenkort te verwachten vacature is ze
voornemens een medewerker met een cultureel diverse achtergrond aan te
trekken. De instelling gaat via een ander netwerk op zoek en stelt de
vacaturetekst anders op. De raad verwacht dat de instelling hiermee de
diversiteit onder de medewerkers in de periode 2021 – 2024 vergroot.

BonteHond

6

Cappella Amsterdam
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 865.000

Over de instelling
Stichting Cappella Amsterdam, podiumkunsten, muziekensembles en koren,
Amsterdam
Stichting Cappella Amsterdam (hierna: Cappella Amsterdam) is gevestigd in
Amsterdam en organiseert concerten en educatieve activiteiten in de eigen
standplaats, door het land heen en internationaal. Het koor vertolkt een
repertoire dat reikt van de middeleeuwen tot de meest complexe
hedendaagse koormuziek en stelt zich ten doel hiermee een zo breed
mogelijk publiek te bereiken. Het koor draagt zorg voor talentontwikkeling,
verstrekt compositieopdrachten voor koormuziek en organiseert
verdiepende programma’s. Cappella Amsterdam staat onder artistieke
leiding van chef-dirigent Daniel Reuss. Cappella Amsterdam koos de
afgelopen periode een tweede standplaats in de stad Nijmegen, in nauwe
samenwerking met De Vereeniging.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Cappella Amsterdam. Echter,
na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert
de Raad voor Cultuur Cappella Amsterdam geen subsidie toe te kennen. De
raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij deze
categorie.
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van Cappella
Amsterdam. Het koor heeft zich met behoud van de grote kwaliteit en de
eigen klankkleur ingespannen voor het aantrekken van nieuwe
publieksgroepen en nieuwe samenwerkingspartners. Het presenteert vijf
duidelijke programmalijnen voor de periode 2021 – 2024, waarin het
aandacht besteedt aan onder andere vrouwelijke componisten en
interdisciplinaire samenwerkingen. Met ‘Kids & Koor’ brengt Cappella
Amsterdam kinderen in aanraking met koormuziek. Ook begeleidt het koor
enkele amateurkoren in Amsterdam en Nijmegen. Op het gebied van
talentontwikkeling geeft Cappella Amsterdam ontwikkelkansen aan de
jongere generaties dirigenten, solisten en componisten.

1

Cappella Amsterdam stond er ten tijde van de aanvraag financieel gezond
voor. Het koor neemt actief deel aan de sociale dialoog in de muzieksector
en heeft samen met andere ensembles die zijn aangesloten bij de NAPK het
initiatief genomen een cao-ensembles te ontwikkelen. Het koor erkent dat
de honorering op dit moment nog niet op het gewenste niveau is; in 2019 is
wel een eerste stap gezet in de verhoging van de beloningen.
Cappella Amsterdam reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair
Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en
Inclusie. Op het gebied van het bereiken van een cultureel diverse doelgroep
heeft het koor nog stappen te maken.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van Cappella
Amsterdam. De afgelopen periode heeft de instelling zich zeer weerbaar
getoond. Na het verliezen van de structurele subsidie van het Fonds
Podiumkunsten met ingang van de periode 2017 – 2020 wist het ensemble,
gedragen door het culturele veld en met ondersteuning van vele partijen, de
kernactiviteiten voort te zetten. De raad stelt vast dat Cappella Amsterdam
in die periode de eigen klankkleur en kwaliteit heeft weten te behouden, en
zich bovendien heeft ingespannen om nieuwe publieksgroepen te bereiken,
nieuwe samenwerkingspartners aan te trekken en duidelijke
programmalijnen te ontwikkelen. Dit is geen geringe prestatie in het licht
van de onzekerheden waarmee het ensemble geconfronteerd werd en toont
de kwaliteit en artistieke gedrevenheid van de organisatie. Het hoge aantal
van tachtig concerten in 2018 is indrukwekkend.
Het (artistieke) programma voor de komende jaren kent vijf duidelijke
programmalijnen. Er wordt ten eerste een wisselend seizoensthema
aangewezen waaromheen herkenbare werken uit de canon worden
geprogrammeerd en waarin vooral vrouwelijke componisten worden
uitgenodigd opdrachtwerken te schrijven. Met de programmalijn ‘Cappella
LAB’ voert het koor interdisciplinaire verkenningen uit met bijvoorbeeld
theatergezelschappen, musici, schrijvers, filmmakers en kunstenaars, te
beginnen met een project rond muziek uit het Midden-Oosten. Daarnaast
initieert Cappella Amsterdam een ‘nieuwe traditie’ door een jaarlijkse
uitvoering te gaan geven van de ‘Kanon Pakajanen’ van Arvo Pärt in De
Nieuwe Kerk in Amsterdam. In de programmalijn ‘Cappella &’ brengt het
koor zijn samenwerkingsverbanden onder met andere orkesten,
operagezelschappen en musici, zoals De Nationale Opera, het Amsterdams
Andalusisch Orkest, het Residentie Orkest, het Nederlands Kamerorkest, de
Internationale Koorbiënnale Haarlem en het Orkest van de Achttiende
Eeuw. Ten slotte is er de educatieve programmalijn ‘Kids & Koor’, om

Cappella Amsterdam

2

kinderen in verschillende wijken en steden in aanraking te brengen met
koormuziek. De raad oordeelt dat de programmalijnen mooi in elkaar
grijpen en dat het ensemble een overtuigende balans creëert tussen bekend
en minder bekend repertoire, en tussen programmalijnen voor bestaand en
nieuw publiek.
Cappella Amsterdam heeft een goede visie op koormuziek en legt een
gezonde dosis ambitie aan de dag in het plan. Het ensemble beschrijft
zelfbewust de eigen positie en rol in de koorsector. Het programma vertoont
een aantrekkelijke variatie, al moet de raad ook vaststellen dat de
repertoirekeuze veel bekende composities bevat. De onzekere situatie in de
afgelopen jaren is hier mogelijk mede debet aan. De raad begrijpt om die
reden ook de keuze voor minder producties bij een gelijkblijvend aantal
concerten. Hiermee kan de aandacht onder andere gericht worden op het
vergroten van het aantal speelsteden en het zal ten goede kunnen komen
van een verdere ontwikkeling van de klank van het koor.
De internationale aanwezigheid van Cappella Amsterdam was de afgelopen
periode wat kleiner dan voorheen, naar eigen zeggen als gevolg van de
verminderde financiële zekerheid na het wegvallen van de subsidie van het
Fonds Podiumkunsten. Het koor kon daarom in de huidige periode niet aan
de internationale vraag voldoen. Met een BIS-subsidie is Cappella
Amsterdam van plan zijn internationale activiteiten weer uit te breiden. Het
koor treedt onder andere op in Wenen, Milaan, Hamburg en Parijs.
Vernieuwing
Cappella Amsterdam geeft vorm aan vernieuwing binnen het ensemble door
samenwerkingen aan te gaan met organisaties en kunstenaars uit
verschillende disciplines. Binnen de programmalijn ‘Cappella LAB’ gaat het
ensemble interdisciplinaire verkenningen uitvoeren. Het doel is om het
genre koormuziek te vernieuwen door samenwerking met partners die
inspireren tot een andere visie daarop. In de uitwerking van het artistieke
programma voor de komende jaren komt deze interdisciplinaire werkwijze
duidelijk naar voren. Cappella Amsterdam zette op dit terrein al boeiende
stappen in de periode 2017 – 2020, zoals met de muziektheatervoorstelling
‘De Langste Nacht’ in samenwerking met Project Wildeman, waarin
gregoriaanse gezangen van Hildegard van Bingen werden gecombineerd met
technobeats en nieuwe muziektechnologie. Cappella Amsterdam overtuigt in
de drijfveer tot vernieuwing en de raad hoopt dat de diverse
samenwerkingen ook op langere termijn hun weerslag zullen hebben op de
uitstraling van het ensemble.
Op het gebied van talentontwikkeling heeft Cappella Amsterdam oren en
ogen open voor de jongere generaties dirigenten, solisten en componisten,
die het in zijn programma confronteert met gevestigde namen. De raad

Cappella Amsterdam

3

vindt het positief dat het ensemble twee jonge assistent-dirigenten aan zich
heeft gebonden.
Het ensemble richt in 2020 een nieuw koor op: ‘Ah Cappella!’, een divers
samengesteld koor van jonge zangers die opgeleid zijn om met kinderen te
werken. Hiermee geeft het ensemble niet alleen vorm aan educatie, maar
ook aan diversiteit en inclusie en talentontwikkeling. Cappella start in 2021
het project ‘Meester en Gezellen’ op, waarin vier zangers werken met
studenten. Bovendien heeft de dirigent het initiatief genomen om te
onderzoeken of er één centrale opleiding koordirectie opgericht kan worden.
De raad meent dat de resultaten van dit onderzoek ten gunste kunnen
komen aan het gehele genre, met name ook aan de vele (amateur)koren die
Nederland rijk is.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Cappella Amsterdam neemt actief deel aan de sociale dialoog in de
muzieksector en heeft samen met andere ensembles die zijn aangesloten bij
de NAPK het initiatief genomen een cao-ensembles te ontwikkelen. Het
ensemble geeft aan dat koorleden vanaf de invoering conform deze nieuwe
cao worden beloond. Het koor erkent dat de honorering op dit moment nog
niet op het gewenste niveau is. In aanloop naar de invoering van de cao
heeft Cappella Amsterdam in 2019 de honorering met 7 procent verhoogd
en voorziet het ensemble per 2020 in deelbetaling bij ziekte van een koorlid.
Vanaf 2021 wordt gestreefd om te honoreren volgens de cao, waarbij eerlijke
beloning en kwaliteit zullen prevaleren boven de kwantiteit van de
productie. Dit vindt de raad positief.
Daarnaast heeft Cappella Amsterdam de wens uitgesproken om de
meerjarige samenwerking met zangers om te zetten in dienstverbanden.
Ook werkt het ensemble aan het verhogen van de uitkoop- en
garantiesommen, waarvan de opbrengst ingezet zal worden voor betere
arbeidsvoorwaarden en vernieuwingsprojecten. Daarmee toont het
ensemble zich een goed werkgever.
Cappella Amsterdam stond er ten tijde van de aanvraag financieel gezond
voor. De balanspositie is goed en de liquiditeit, solvabiliteit en het
weerstandsvermogen zijn hoog, wat betekent dat het ensemble eventuele
tegenvallende resultaten kan opvangen. In zijn uitgebreide toelichting op de
begroting identificeert Cappella Amsterdam de financiële risico’s en geeft de
organisatie aan hoe zij zal omgaan met onvoorziene tegenvallers.
De financieringsmix is gevarieerd, waarbij het grote verdienvermogen van
het ensemble vermeld mag worden. Grote waardering spreekt de raad uit
voor het gegeven dat Cappella Amsterdam zich niet alleen artistiek is blijven

Cappella Amsterdam

4

ontwikkelen in een onzekere periode, maar er ook in is geslaagd om de
bedrijfsvoering op niveau te houden.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Op het gebied van educatie heeft Cappella Amsterdam de
muziektheatervoorstelling ‘Moggûh!’ ontwikkeld. De voorstelling wordt
gegeven op scholen in Amsterdam en Nijmegen in samenwerking met
Muziekcentrum Aslan. De raad is positief over de samenstelling van het
educatieve programma met het recent opgestarte ‘Kids & Koor’, een
voorgenomen kinderopera en een project voor het voortgezet onderwijs. De
raad vindt het jammer dat de educatieve activiteiten niet nader zijn
uitgewerkt.
In de thuisbasis Amsterdam én in de tweede thuishaven Nijmegen gaat
Cappella Amsterdam enkele amateurkoren adopteren en begeleiden. Op dit
moment worden in Amsterdam al drie koren gecoacht, waaronder een
jeugdkoor; daarnaast coacht Cappella Amsterdam twee amateurkoren in
Nijmegen. De raad ziet dit als een mooie vorm van publieksparticipatie. De
raad had wel graag willen lezen op basis waarvan de koren worden
uitgekozen en waaruit de coaching bestaat.
Het ensemble ontwikkelt ook verder enkele activiteiten om het publiek te
laten participeren, zoals inleidingen voor publiek (geconcentreerd rond de
luisterbegeleiding) en het openstellen van repetities in de Oranjekerk voor
omwonenden en andere geïnteresseerden.
Het maatschappelijk draagvlak van Cappella werd duidelijk na het
wegvallen van de structurele bijdrage van het Fonds Podiumkunsten. Het
ensemble heeft een grote naamsbekendheid en weet via
samenwerkingspartners ook andere publieksgroepen te bereiken. De
afgelopen periode heeft het hierop ingezet door onder andere enquêtes en
focusgroepen te organiseren om het potentiële publiek in beeld te brengen.
Voor de komende periode beschrijft het ensemble vier doelgroepen en
benoemt het welke programmalijnen ingezet worden om deze groepen te
bereiken. De bezoeker met een niet-westerse achtergrond is één van die
doelgroepen. De raad waardeert dit, maar stelt vast dat deze doelgroep niet
nader wordt beschreven en dat ook niet wordt toegelicht hoe deze doelgroep
benaderd zal worden.
Geografische spreiding
Cappella Amsterdam is gevestigd in Amsterdam en het zwaartepunt van de
activiteiten ligt in de Randstad. Het ensemble geeft daarnaast zo’n 35
procent van zijn concerten in de rest van Nederland. Het heeft recent als
tweede thuisbasis Nijmegen gekozen, waar het in De Vereeniging zijn gehele

Cappella Amsterdam

5

programma zal brengen, inclusief educatieve activiteiten en het begeleiden
van amateurkoren. De raad kijkt met belangstelling naar de resultaten van
deze keuze.
Binnen Amsterdam heeft het koor vele samenwerkingsverbanden, zoals
eerder in dit advies al benoemd. In het profiel van de Metropoolregio
Amsterdam wordt de regio gepositioneerd als de cultuurregio van
Nederland met een nationale en internationale functie en een
aantrekkingskracht op excellentie en talent uit het hele land en de wereld.
Daarnaast richt de MRA zich op de grootstedelijke context. In zijn reflectie
op de aanvraag van Cappella Amsterdam geeft de MRA aan dat de instelling
een belangrijke landelijke en lokale rol (met internationale verbindingen)
speelt binnen dit profiel.
Toepassing Fair Practice Code
Cappella Amsterdam reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair
Practice Code. Het koor heeft aandacht voor goede werkomstandigheden en
overtuigt in zijn voornemen tot betere honorering. De raad mist in de
toelichting kwantificeerbare doelen op dit gebied.
Toepassing Governance Code Cultuur
Cappella Amsterdam beschrijft in zijn toelichting op de toepassing van de
Governance Code Cultuur op hoofdlijnen hoe de code wordt toegepast. Ook
uit de openbare bestuurs- en jaarverslagen blijkt de toepassing van de code.
Het ensemble laat een grote mate van transparantie zien in de
verantwoording over de financiën en de activiteiten. In de toelichting is geen
reflectie opgenomen op de periode 2017 – 2020. Gezien de turbulente
periode die het ensemble heeft meegemaakt, had de raad deze wel graag
gelezen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Cappella Amsterdam geeft een uitgebreide reflectie op de toepassing van de
Code Diversiteit en Inclusie. Het koor erkent dat er nog ontwikkeling nodig
is en staat daarvoor naar eigen zeggen in de startblokken. De raad stelt vast
dat Cappella Amsterdam midden in het proces zit om de code te integreren
in de organisatie en de activiteiten. Een van de zichtbare stappen is het
benoemen van een nieuw raad-van-toezichtlid dat gespecialiseerd is op het
gebied van diversiteit en inclusie.
Cappella Amsterdam beschrijft goed wat het wil ondernemen om diversiteit
en inclusie in het programma en onder de partners te verbeteren. De raad is
van mening dat het ensemble al goede stappen heeft gezet in de aanpassing
van het programma en de samenwerkingsverbanden, maar meent dat nog
een stap nodig is op het gebied van communicatie om dit diverse
programma onder de aandacht te brengen van een nieuw beoogd publiek.

Cappella Amsterdam

6

Cello Biënnale Amsterdam
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 125.000

Over de instelling
Stichting Cello Biënnale Amsterdam, podiumkunsten, festivals, Amsterdam
Stichting Cello Biënnale Amsterdam (hierna: Cello Biënnale) is een
tweejaarlijks festival dat zich richt op het presenteren van muziek waarin de
cello een belangrijke rol speelt. Het festival presenteert concerten en een
nationaal concours in Amsterdam, waar het gevestigd is. Het festival
organiseert educatieve activiteiten door het land heen. De Cello Biënnale
heeft klassieke muziek als kern, maar presenteert ook andere genres en legt
verbindingen met diverse kunstdisciplines. De instelling is regelmatig
producent en aanjager van nieuwe voorstellingen en composities.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van de
Cello Biënnale. Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen
dezelfde categorie adviseert de Raad voor Cultuur de Cello Biënnale geen
subsidie toe te kennen. De raad verwijst voor een toelichting op de afweging
naar de inleiding bij deze categorie.
De Cello Biënnale is een festival dat de kwaliteiten van de cello op een
creatieve en hoogwaardige manier onder de aandacht brengt, met een breed
scala aan activiteiten. Het festival presenteert concerten en
multidisciplinaire voorstellingen van hoog niveau en heeft een goede
nationale en internationale reputatie. De Cello Biënnale weet het instrument
met een eeuwenoude geschiedenis en traditie in een eigentijdse context te
plaatsen, door nieuwe composities te laten schrijven, een breed scala aan
genres te presenteren, multidisciplinaire projecten te initiëren en een
specifieke programmalijn voor eigentijdse voorstellingen aan te bieden. De
instelling heeft een uitgebreid palet aan educatieve activiteiten en een groot
publieksbereik. De bedrijfsvoering is redelijk gezond en de begroting voor de
volgende kunstenplanperiode lijkt realistisch.
De Cello Biënnale schrijft de drie codes toe te passen, maar de raad oordeelt
kritisch over de mate van reflectie en toelichting op alle aspecten van de Fair
Practice Code en de Governance Code Cultuur.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De Cello Biënnale is een festival dat de kwaliteiten van de cello op een
creatieve, hoogwaardige manier onder de aandacht brengt. De Cello
Biënnale heeft zich de afgelopen zeven edities ontwikkeld tot een festival
met een bijzonder breed scala aan activiteiten. Waar de focus op één
instrument tot een nichefestival zou kunnen leiden, is de Cello Biënnale een
veelzijdig evenement, waarin allerlei genres en disciplines aan bod komen.
In 2018 bijvoorbeeld gaven de Iraans-Koerdisch kamanche-bespeler
Shahriyar Jamshidi en cellist Raphael Weinroth-Browne samen een
improvisatieconcert en voor 2022 staat een nieuwe voorstelling met danser
en beatboxer Abdelhadi Baaddi op het programma.
De raad kent de Cello Biënnale als een festival met een gedegen
programmering en voorstellingen met een hoge mate van vakmanschap en
een grote uitvoeringskwaliteit, zowel van internationale topartiesten als van
minder bekende artiesten.
De reputatie van het festival is goed, zowel nationaal als internationaal. De
Cello Biënnale trekt internationale vakgenoten aan, door de programmering
én door de internationale masterclasses. In 2022 is cellist Jean-Guihen
Queyras artist in residence. Hij zal onder andere een nieuw celloconcert van
componist Willem Jeths in première laten gaan met het Rotterdams
Philharmonisch Orkest, en een concert geven met de Iraanse Chemirani
Brothers. Het festival nodigt naast de gearriveerde wereldtop ook jong talent
en midcareer musici en componisten uit.
De Cello Biënnale heeft een internationaal partnerschap met de Kronberg
Academy in Duitsland en werkt samen met de Koningin Elisabethwedstrijd
in Brussel. De winnaar van de Koningin Elisabethwedstrijd voor cello treedt
op tijdens het festival. Daarnaast nodigt het festival studenten van diverse
internationale conservatoria uit om deel te nemen aan masterclasses en
lunchconcerten. De raad constateert dat de instelling internationaal gezien
van betekenis is, maar zij moet zich op dit gebied nog verder ontwikkelen als
platform van kennis en uitwisseling voor de sector.
Vernieuwing
De Cello Biënnale plaatst een instrument met een eeuwenoude traditie in
een eigentijdse context, door binnen de klassieke traditie vernieuwing te
stimuleren. Dit gebeurt met opdrachtcomposities, door een breed scala aan
genres te presenteren en multidisciplinaire projecten te initiëren, en met een
programmalijn voor eigentijdse voorstellingen (‘Cellofest’). Tijdens het
festival in 2018 werd bijvoorbeeld een elektrische cello op humoristische
wijze gekoppeld aan technologie.

Cello Biënnale Amsterdam

2

Het festival legt creatieve links met poëzie, tekst, theater, dans, video, film
en ontwerp via vele multidisciplinaire projecten. Zo komen er in
samenwerking met EYE Filmmuseum opdrachten voor nieuwe filmmuziek
bij stille films en is dansgezelschap LeineRoebana in 2022 gastcurator rond
het thema ‘The Cello Moves’. Daarnaast heeft het festival een frisse kijk op
randprogrammering, met onder meer de ‘Cello Work Out’, een
‘Kampioenschap Cellobalanceren’ en ‘Air Cello’.
De raad heeft ook grote waardering voor de activiteiten op het gebied van
talentontwikkeling. Zo is het Nationaal Cello Concours meer dan een
wedstrijd: de prijswinnaars worden begeleid in hun ontwikkeling, leren over
ondernemerschap en het opbouwen van een carrière en doen
podiumervaring op. In het traject ‘cellist van de toekomst’ ontwerpen jonge,
talentvolle cellisten een creatief programma voor ‘Cellofest’, geven jonge
makers pop-upconcerten, werken (bijna) afgestudeerde cellisten samen, en
wordt een aantal cellisten opgeleid tot begeleider en coach. De instelling
heeft een internationale oeuvreprijs ingesteld voor projecten met educatie of
talentontwikkeling als doel: de Anner Bijlsma Award.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De Cello Biënnale streeft naar eerlijke betaling van musici, staf en zzp'ers, en
streeft naar duidelijke afspraken over werkzaamheden, honorering en aantal
uren. Voor musici hanteert het festival een vaste honoreringstabel, wat leidt
tot een grote mate van transparantie. De consequentie is dat bekende
artiesten op het festival minder dan hun marktwaarde ontvangen, en jong
talent juist een relatief goed honorarium ontvangt. Het festival is niet
aangesloten bij een cao, maar volgt voor de medewerkers waar mogelijk de
cao Nederlandse Podia.
Onduidelijk is in hoeverre het festival invulling geeft aan secundaire
arbeidsvoorwaarden, bijvoorbeeld met betrekking tot pensioenopbouw en
arbeidsongeschiktheid. Ook is niet duidelijk of het festival investeert in de
ontwikkeling van medewerkers, of er evaluatiegesprekken plaatsvinden en
welke plannen er zijn voor verbetering op het gebied van secundaire
arbeidsvoorwaarden.
De Cello Biënnale staat er financieel redelijk gezond voor. De begroting voor
2021 – 2024 oogt realistisch. Op grond van de financiële indicatoren blijkt
dat er een middelmatig risico is dat de instelling niet aan kortetermijnbetalingsverplichtingen kan voldoen of dat de activiteiten niet kunnen
worden voortgezet bij tegenvallende inkomsten.
Opvallend is dat de instelling voor 2024 een flinke daling begroot ten
opzichte van 2018 in de totale baten én de totale lasten. De daling in baten is
voornamelijk te verklaren vanuit de afgenomen overige subsidies, maar ook

Cello Biënnale Amsterdam

3

de bijdragen uit private middelen en de overige inkomsten nemen af. De
lasten nemen af, maar in de niet-festivaljaren (2021 ten opzichte van 2017)
nemen deze juist toe. Deze stijging is onder andere te verklaren door de
uitbreiding van het aantal educatieve- en talentontwikkelingsactiviteiten en
indexering van salarissen van de festivalstaf. Onduidelijk is echter of deze
indexering op het moment van aanvragen al plaatsvindt of pas per 2021.
Het festival heeft de ambitie om de inkomsten uit donaties te doen groeien.
De structurele steun van private fondsen is onzeker, omdat die nauwelijks
meer meerjarige ondersteuning bieden. Het festival wil dit risico
ondervangen door een bescheiden eigen vermogen aan te houden.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is bijzonder positief over het educatieve beleid van de Cello
Biënnale. Het festival biedt een uitgebreid scala aan educatieve activiteiten
onder de noemer ‘Hello Cello’, waardoor een groot aantal kinderen in
aanraking komt met de cello en klassieke muziek. Het festival focust daarbij
op kinderen die anders niet snel in aanraking komen met klassieke muziek.
De instelling verdeelt ‘Hello Cello’ onder in zes educatieve projecten: van het
maken van een muziektheatervoorstelling op de basisschool met het Cello
Octet Amsterdam en Oorkaan en het bezoeken van de ‘Classic Express’ van
het Prinses Christina Concours tot het ‘Hello Cello Orkest’, waarin 160
kinderen en jongeren uit het hele land samenspelen. Ook organiseert de
instelling projecten voor kinderen uit kansarme wijken en kinderen van
statushouders, en zijn er kinderconcerten en jeugdvoorstellingen specifiek
ontwikkeld voor peuters, kleuters en kinderen.
De raad prijst het grote publieksbereik van de Cello Biënnale, dat niet
vanzelfsprekend is voor een festival dat focust op één instrument. Het
festival heeft een goede zaalbezetting, trekt door zijn brede programmering
een relatief breed publiek, en realiseert een relatief hoog percentage
publieksinkomsten. De raad waardeert ook de ambitie van het festival om
het aandeel jong publiek te vergroten, met oog voor jong talent in het
initiatief ‘De cellist van de toekomst’ en een ‘Hello Cello Dag’ voor
amateurcellisten.
Geografische spreiding
De Cello Biënnale organiseert zijn voorstellingen, concerten en concours in
het Muziekgebouw aan ’t IJ en het Bimhuis in Amsterdam. De educatieve
activiteiten vinden verspreid over het land plaats. Zo zijn er ‘Hello Cello'dagen en -orkesten in Eindhoven, Zwolle, Den Haag en Amstelveen. Het
festival heeft voldoende nationale zichtbaarheid.

Cello Biënnale Amsterdam

4

De Cello Biënnale is ingebed in de Metropoolregio Amsterdam en wordt
meerjarig gefinancierd via het Amsterdams Fonds voor de Kunst binnen het
Kunstenplan 2017 – 2020. De Cello Biënnale heeft
samenwerkingsverbanden met diverse partners in de Metropoolregio,
waaronder het Nederlands Philharmonisch Orkest, EYE Filmmuseum, de
Openbare Bibliotheek Amsterdam, het Conservatorium van Amsterdam, het
Leerorkest, Oorkaan, Vluchtelingenwerk Nederland en Muziek- en
dansschool en Schouwburg Amstelveen. Binnen het profiel van de stedelijke
cultuurregio heeft de Cello Biënnale een nationale en internationale functie.
De instelling trekt gevestigde musici en talent uit het land en de wereld aan.
Toepassing Fair Practice Code
De raad waardeert de inspanningen van de Cello Biënnale op het gebied van
fair practice, maar constateert dat de instelling nog niet voldoende
reflecteert op alle aspecten van de code. Zij streeft naar eerlijke betaling van
musici en staf en wil de Fair Practice Code toepassen. Via Kunsten ’92 en als
lid van de werkgroep ‘fair practice’ van de Verenigde
Podiumkunstenfestivals is zij betrokken bij de sociale dialoog over eerlijke
beloning. Onduidelijk is echter in hoeverre zij invulling geeft aan secundaire
arbeidsvoorwaarden en welke concrete maatregelen zij de komende periode
treft op dat terrein.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Cello Biënnale volgt de acht principes van de Governance Code Cultuur.
Opvallend is dat de stichting een one-tier-bestuursmodel heeft, waarin
zowel het uitvoerend bestuur als het toezichthoudend orgaan zijn
opgenomen. Volgens de instelling heeft zij deze keuze voorgelegd aan
Cultuur+Ondernemen, dat het gekozen model geschikt acht voor de
werkwijze van de Cello Biënnale. De raad mist echter een onderbouwing
voor een dergelijk bestuursmodel.
De raad constateert dat de instelling in het algemeen voldoende reflecteert
op de code, maar op enkele vlakken nog niet laat zien dat zij deze toepast. Zo
publiceert zij geen rooster van aftreden op de website, en is niet duidelijk of
zij een vertrouwenspersoon heeft aangesteld, en of er een driejaarlijkse
evaluatie plaatsvindt door een externe deskundige. De instelling noemt ook
geen concrete ambities voor de komende periode.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad constateert dat de Cello Biënnale goed reflecteert op de Code
Diversiteit en Inclusie en de code in voldoende mate toepast. De instelling is
zich bewust van de kracht van diversiteit in programmering en
publieksbereik, en van de meerwaarde van het toepassen van de code. Zij
besteedt in haar educatieve projecten veel aandacht aan cultureel diverse
doelgroepen, met speciale aandacht voor kinderen van statushouders,

Cello Biënnale Amsterdam

5

vluchtelingen en kinderen in achterstandswijken. Ook maakt zij duidelijk de
komende periode verbetering te willen doorvoeren, onder andere door
programma's in verschillende genres met musici en muziek uit verschillende
culturen uit te breiden.

Cello Biënnale Amsterdam

6

Centraal Museum
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Centraal Museum (hierna: Centraal Museum) is een regionaal
museum dat gevestigd is in Utrecht. Het Centraal Museum beheert meer
dan zestigduizend objecten. De collectie bestaat uit mode,
stadsgeschiedenis, design en oude, moderne en hedendaagse kunst.
Onderdeel van het Centraal Museum zijn het nijntje museum en het
Rietveld Schröderhuis. De instelling wil de blik van bezoekers verruimen
met kunst en cultuur en, naar eigen zeggen, een baken zijn voor reflectie en
verdieping, en een plek waar de waan van de dag kan worden getoetst.

Subsidieadvies
Het Centraal Museum vraagt subsidie aan als instelling met als
kernactiviteit het beheer en behoud van een gemeentelijke collectie cultureel
erfgoed van nationaal of internationaal belang. Het museum vraagt subsidie
voor het uitvoeren van publieksactiviteiten die verband houden met de
collectie en een aanvulling vormen op de activiteiten waarvoor de gemeente
Utrecht subsidie verstrekt. Het museum is voorgedragen door de
Gedeputeerde Staten van de provincie Utrecht, waar de instelling haar
standplaats heeft. Het Centraal Museum voldoet aan de eisen die de
Regeling stelt met betrekking tot artikel 3.26.
De Raad voor Cultuur adviseert het Centraal Museum geen subsidiebedrag
te verlenen, tenzij de instelling:
-

-

een aangepast activiteitenplan opstelt met een vernieuwende
invulling van de besteding van de rijksbijdrage, gekoppeld aan een
concrete visie op publieksverbreding.
een aangepaste begroting opstelt, in lijn met het nieuwe
activiteitenplan.

De raad vindt het Centraal Museum een toonaangevende instelling, met een
tentoonstellingsprogramma van hoge kwaliteit. Met de BIS-bijdrage wil zij
een keer per jaar een grote tentoonstelling een extra boost geven, door die te
besteden aan extra internationale bruiklenen, transport, verzekering,
marketing en communicatie. De raad betreurt deze keuze van de instelling,
omdat zij met deze benadering onvoldoende inzet op het organiseren van
publieksactiviteiten die een aanvulling vormen op de activiteiten waarvoor
de gemeente Utrecht subsidie verstrekt. De raad acht de instelling zeer wel

1

in staat om een meer vernieuwende invulling te geven aan de besteding van
de rijksbijdrage, met name om een meer divers publiek te bereiken.
Het Centraal Museum is transparant over de gehanteerde vergoedingen en
de instelling is financieel gezond. De raad complimenteert haar met de
toepassing van de Fair Practice Code, maar mist beoogde resultaten en
concrete actiepunten voor een betere toepassing van de Governance Code
Cultuur en de Code Culturele Diversiteit.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad heeft waardering voor de gestructureerde en heldere aanvraag van
het Centraal Museum. De instelling is toonaangevend in het Nederlandse
museale landschap. Zij heeft een brede collectie met internationale
aantrekkingskracht en programmeert tentoonstellingen en activiteiten van
hoge kwaliteit. Het gaat om drie typen tentoonstellingen. Allereerst kleine
interventies in de vaste collectie opstellingen die uiting geven aan
meerstemmigheid: small tentoonstellingen. Daarnaast tentoonstellingen
gericht op beperktere publieke belangstelling: medium tentoonstellingen.
Tot slot drie keer per jaar een large tentoonstelling, waarbij doorgaans een
van de disciplines die het museum verzamelt voorop staat.
Met de BIS-bijdrage wil de instelling een keer per jaar een large
tentoonstelling opschalen, zodat de nationale en internationale uitstraling
van de instelling groter wordt en zij een breder publiek bereikt. In het
activiteitenplan noemt de instelling een aantal large tentoonstellingen, die
mogelijk kunnen uitgroeien tot extra large tentoonstellingen. In 2021 is dat
een tentoonstelling met de collectie videokunst van Pamela en Richard
Kramlich, in 2022 een tentoonstelling van de Japanse kunstenaar Takashi
Murakami, in 2023 van schilders uit de lage landen die in Rome verenigd
werden door de schilders sociëteit de Bentvueghels en in 2024 kan een large
tentoonstelling over Rietveld in een internationale context getransformeerd
worden naar extra large.
De BIS-bijdrage wil de instelling besteden aan het verkrijgen van extra
internationale bruiklenen en de daarmee samenhangende kosten van
transport en verzekering, en aan gerichte marketing en communicatie. Zij
investeert hiermee echter niet direct in een (vernieuwend)
publieksprogramma.
Met de rijksbijdrage breidt het Centraal Museum dus de reguliere
programmering uit. De raad betreurt deze keuze van de instelling, omdat zij
met deze benadering onvoldoende inzet op het organiseren van
publieksactiviteiten die een aanvulling vormen op de activiteiten waarvoor

Centraal Museum

2

de gemeente Utrecht subsidie verstrekt. Van het Centraal Museum, met zijn
onmiskenbare artistieke kwaliteit, centrale locatie, (inter)nationale
aantrekkingskracht en reputatie, mag een origineler en spannender plan
voor het bereiken van een breder publiek worden verwacht, om in
aanmerking te komen voor een rijksbijdrage.
Vernieuwing
De raad is positief over de vernieuwende projecten die het Centraal Museum
in de eigen stad organiseert, zoals deCentraal, waarmee het museum
kunstwerken toont buiten de eigen muren, en het avondprogramma
Centraal Laat, waarbij veel wordt samengewerkt met lokale partijen en
makers. Met de BIS-plannen stelt de instelling zich echter te bescheiden
innovatief op: hierbij gaat het slechts om een continuering en uitvergroting
van de al bestaande programmering.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Centraal Museum is transparant over de gehanteerde vergoedingen. De
instelling volgt de Museum cao. Zij maakt afspraken over de compensatie
van overwerk en hanteert de richtlijn voor kunstenaarshonoraria sinds de
invoering hiervan. Alle medewerkers beschikken over een functiedocument
dat door een onafhankelijk bedrijf wordt voorzien van een waardering.
Het Centraal Museum verkeert in goede financiële gezondheid. Het
percentage eigen inkomsten nam tussen 2017 en 2018 toe. De instelling
heeft een realistische begroting opgesteld voor de periode 2021 – 2024. Die
laat voor 2021 zowel aan de baten- als lastenkant een afname zien ten
opzichte van de realisatie in 2017 en 2018. Dit wordt verklaard uit minder
inkomsten uit entreeheffing als gevolg van het noodgedwongen sluiten van
delen van de gebouwen in verband met verduurzamingswerkzaamheden en
onderhoud.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het Centraal Museum ontvangt veel jongeren en kinderen in schoolverband.
Om schoolgroepen te bereiken werkt de instelling samen met Cultuur en
School en Kunst Centraal. Jaarlijks bezoeken 9.600 leerlingen het museum.
De instelling biedt onderwijsprogramma’s voor vroegschoolse educatie,
primair onderwijs, vmbo en mbo. Met deCentraal wil zij een opdracht geven
aan HKU-studenten om jaarlijks een nieuw beeld te ontwerpen voor een
sokkel op het Nicolaaskerkhof in Utrecht. De raad is positief over deze vorm
van talentontwikkeling.
Tussen 2017 en 2018 nam het aantal bezoekers aan het museum flink toe:
van bijna 309.000 in 2017 tot bijna 389.000 in 2018. Ongeveer de helft van
de reguliere bezoekers komt uit Utrecht en omgeving, en ongeveer 45

Centraal Museum

3

procent uit de rest van Nederland. 5 procent is afkomstig uit het buitenland.
In 2021 verwacht de instelling 270.000 bezoekers, en na de heropening van
het nijntje museum en de afronding van de onderhoudswerkzaamheden in
2022 voorziet zij een stijging naar minimaal 350.000 bezoekers. De raad
heeft er vertrouwen in dat zij deze ambitie realiseert.
Het museum benoemt de volgende doelgroepen: traditionele
museumbezoekers, jongvolwassenen, kinderen en jongeren, en
internationale bezoekers. De instelling heeft de ambitie in de komende
beleidsperiode het percentage internationale bezoekers te laten toenemen
naar 10 procent. Daarnaast wil zij maatschappelijke groepen aan zich
binden. Het streven is dat ongeveer 5 procent van het totale bezoekersaantal
naar eigen zeggen bestaat uit bewoners met een migratie-achtergrond,
bewoners in een slechte economische positie, mensen uit de lhbtaqigemeenschap, bezoekers op leeftijd en mindervaliden, mensen met visuele
beperkingen, en doven en slechthorenden. De instelling beschrijft echter
niet concreet op welke manier zij deze doelgroepen wil bereiken en met
welke publieksstrategie, en hoe zij het bereik gaat monitoren. Daarnaast
vindt de raad dat de instelling – juist in studentenstad Utrecht – grotere
ambities mag tonen voor een groter bereik onder jongvolwassenen. Ook
ontbreken in het activiteitenplan specifieke plannen met betrekking tot
educatie en participatie als het gaat om de BIS-besteding.
Geografische spreiding
Het Centraal Museum is goed verankerd in de stad Utrecht. De instelling
verbindt zich actief aan Utrecht en laat zich in de stad zien. Bijvoorbeeld met
het programma ‘Utrecht lokaal’, waarmee het museum werken van
Utrechtse kunstenaars toont. Een aansprekende tentoonstelling vond de
raad ‘Dromen in beton’, over het Utrechtse Kanaleneiland en Hoog
Catharijne, die het museum in 2019 toonde. Zij betrok verschillende
gemeenschappen in Utrecht bij de tentoonstelling.
Het Centraal Museum is een van de Utrechtse musea die deelnemen in het
initiatief Samenwerkende Utrechtse Musea. Ook werkt zij in de stad onder
andere samen met onderwijsinstellingen. Regionaal en (inter)nationaal is de
instelling een vanzelfsprekende samenwerkingspartner. Met de XLtentoonstellingen wil zij inzetten op een inhoudelijk gedreven
samenwerking met de regio, waarbij zij collega-musea zo veel mogelijk wil
laten profiteren van haar landelijke uitstraling en het grote publieksbereik.
Toepassing Fair Practice Code
Het Centraal Museum onderschrijft de Fair Practice Code en geeft aan
eerlijke beloning van kunstenaars, medewerkers, vrijwilligers en stagiairs
zeer belangrijk te vinden. De raad is positief over de toepassing van de code
door de instelling. Zij heeft een actieve ondernemingsraad en een

Centraal Museum

4

vrijwilligersplatform, en neemt deel aan de sociale dialoog waar afspraken
worden gemaakt over eerlijke beloning. Samenwerkingsverbanden en
relaties beoordeelt de instelling op eerlijke bedrijfsvoering en redelijke
vergoeding.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Governance Code Cultuur wordt door het Centraal Museum
onderschreven. De instelling volgt de acht principes van goed bestuur en
goed toezicht. Zij hanteert een raad-van-toezichtmodel. De tweekoppige
directie is verantwoordelijk voor het functioneren en de resultaten van de
organisatie. De leden van de raad van toezicht zien toe op uitvoering. De
raad is benieuwd naar concrete verbeter- en actiepunten op dit gebied voor
de komende periode.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Ook de Code Diversiteit en Inclusie onderschrijft het Centraal Museum. Het
museum is onderdeel van het initiatief ‘Musea bekennen kleur’, dat tot doel
heeft inclusie en diversiteit te verankeren in het DNA van de
samenwerkingspartners. De raad juicht dit initiatief toe en is benieuwd naar
de concrete projecten van de deelnemende musea. De instelling vindt dat
het publiek een afspiegeling moet vormen van de samenleving en ziet grote
kansen voor het vergroten van de diversiteit onder bezoekers door de
pluriforme aard van de collectie.
Het Centraal Museum onderkent dat de raad van toezicht en de organisatie
nog onvoldoende diversiteit in culturele achtergrond laten zien. Het
wervings- en selectiebeleid is om die reden aangepast. Dit heeft geresulteerd
in de aanstelling van enkele nieuwe medewerkers en vrijwilligers met een
cultureel diverse achtergrond. De komende jaren maken verschillende leden
van de raad van toezicht plaats voor nieuwe leden. Ook dit biedt kansen om
de diversiteit in de raad van toezicht te vergroten. De raad betreurt het dat
de instelling geen specifieke doelen stelt op dit vlak.

Centraal Museum

5

Cinekid
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gereserveerd subsidiebedrag: € 856.188
Gevraagd subsidiebedrag: € 875.000

Over de instelling
Stichting Cinekid Amsterdam (hierna: Cinekid) presenteert met een jaarlijks
festival in Amsterdam filmproducties aan kinderen tussen de 3 en 14 jaar.
Cinekid wil alle kinderen in Nederland in aanraking brengen met het rijkste
aanbod van filmproducties en zo bijdragen aan de ontwikkeling van
kinderen tot zelfstandige, bewuste en weldenkende wereldburgers. Tijdens
het festival worden films, tv-series, masterclasses en workshops
aangeboden. Ook kunnen kinderen ervaren en ontdekken via installaties,
games en VR- en AR-toepassingen in het MediaLab.
Daarnaast is er met Cinekid for Professionals een platform en netwerk
gericht op mediaprofessionals die zich bezighouden met jeugdproducties.
Cinekid heeft niet alleen tijdens het festival, maar ook daarbuiten, een rol
als aanbieder en deskundige van filmeducatie voor de jeugd.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.33 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Cinekid Amsterdam geen subsidie
toe te kennen, tenzij de instelling:
•

•
•

de activiteiten concreet uitwerkt, inclusief heldere, meetbare
doelstellingen en een inhoudelijk plan indient op het gebied van
publieksbereik voor zowel het festival als de landelijke activiteiten.
in het plan een uitgebreidere toelichting geeft om de financiële
positie van Cinekid te verstevigen.
met een begroting komt in lijn met het nieuwe activiteitenplan en
met geoormerkt budget voor de landelijke activiteiten.

De raad is kritisch over de aanvraag van Cinekid. Die geeft hem
onvoldoende vertrouwen in de levensvatbaarheid van Cinekid. Hij is positief
over de teruggekeerde focus op de jeugdfilm en het voornemen het
MediaLab meer te verbinden met de programmering. Het
professionalsplatform met markt en programma maakt Cinekid tot een
zinvolle ontmoetingsplek voor de internationale jeugdfilmindustrie. Echter,
er is meer nodig om de geleidelijke terugloop van het aantal bezoekers ten
goede te keren. Cinekid heeft organisatorische maatregelen genomen en

1

ambitieuze ideeën om meer (landelijk) publiek te bereiken, maar hoe ze die
ideeën denkt te gaan realiseren, is onduidelijk. De raad vindt een breed,
landelijk bereik en concrete, realiseerbare plannen daarvoor van groot
belang.
Ook over de matige financiële gezondheid van de instelling heeft de raad
zorgen. Het aandeel eigen inkomsten is niet hoog. Het aandeel subsidie ten
opzichte van de andere BIS-festivals is groot.
Afstemming en samenwerking met de andere festivals in de BIS en op het
gebied van jeugdfilm zouden Cinekid meer slagkracht kunnen geven.
Cinekid past de drie codes toe. Wat betreft de Fair Practice Code moet zij
echter nog de nodige verbeteringen doorvoeren. Door goede toepassing van
de Governance Code Cultuur heeft de nieuwe directeur de gewenste en
noodzakelijke ruimte voor een eigen visie en de mogelijkheid om nieuwe
plannen te realiseren.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Met de focus op jeugd is Cinekid een onderscheidend filmfestival in
Nederland. In het bijzonder is de coproductiemarkt voor internationale en
nationale professionals relevant; het is een belangrijke ontmoetingsplek
voor de totstandkoming van jeugdfilms. In zijn advies voor de
beleidsperiode 2017 – 2020 was de raad kritisch over het relatief grote
aandeel dat het MediaLab had, in verhouding tot de filmactiviteiten. Cinekid
heeft de kritiek ter harte genomen en stelt de jeugdfilm nu weer centraal. De
raad is positief over deze heldere focus.
Ook is hij te spreken over het feit dat Cinekid met het MediaLab meer de
verbinding zoekt met de film- en televisieprogrammering. De afgelopen
periode zijn de installaties van MediaLab voor gebruik buiten Amsterdam
mobiel gemaakt, was er verspreiding van het pre-festival
onderwijsprogramma naar andere delen in Amsterdam en werd Cinekid on
Tour voortgezet in ongeveer 35 steden.
In 2019 daalde het publieksbereik van Cinekid, zowel voor het festival in
Amsterdam als voor de activiteiten in het land. Het bezoekersaantal van het
festival in Amsterdam, dat de helft van het totale publieksbereik uitmaakt,
laat al jaren een dalende lijn zien. Voor de nieuwe periode heeft Cinekid de
ambitie om zich duidelijker te richten op het hele land, het hele jaar door.
Cinekid merkt in dit kader op dat het niet volledig toekennen van de
gevraagde subsidie in de periode 2017 – 2020 een negatief effect heeft
gehad op haar prestaties.

Cinekid

2

Toch is er naar het oordeel van de raad meer nodig om de trend van de
dalende bezoekcijfers te keren. Cinekid opereert in een tijd dat kinderen
gewend zijn aan animatiefilms van Pixar en aan geavanceerde
computergames. Kinderen verleiden om in een theatrale setting te kijken
naar kwaliteitsfilms, vergt meer inspanningen dan voorheen. Daar komt bij
dat Cinekid weliswaar het enige festival is dat exclusief op de jeugd is
gericht, maar niet het enige festival dat zich met jeugd bezighoudt. Zo is er
het Taartrovers Film Festival, gericht op kinderen van twee tot negen jaar,
en hebben de filmfestivals IDFA, IFFR, en NFF ook (educatieve)
programma’s voor kinderen.
Cinekid wil op nationaal niveau een begrip voor jeugdfilm worden; zeg
jeugdfilm en je zegt Cinekid. De raad meent dat voor die signatuur meer
nationaal bereik en meer nationale uitstraling nodig is. Cinekid zou daar de
komende jaren de focus op moeten leggen, door voor het festival meer
landelijk publiek te trekken en/of meer bereik te creëren voor de activiteiten
in het land. Dat moet Cinekids inzet worden. Cinekid ziet het belang van
meer landelijke impact ook en streeft ernaar ook door het jaar heen
(educatieve) activiteiten aan te bieden met een groter landelijk
publieksbereik. Op grond van de plannen is het de raad echter niet duidelijk
hoe Cinekid dit wil gaan realiseren.
Vernieuwing
Cinekid verlegt haar strategische focus. Het festival keert terug naar de
basis: jeugdfilm. De instelling verstaat onder film ‘het veld van kwalitatieve
producties van korte tot lange films en van series tot andere vormen van
visuele storytelling’. De raad kan zich goed vinden in deze beschrijving.
Cinekid wil ook vernieuwen wat betreft bedrijfsvoering en organisatie. Ze
richt zich hierbij vooral op passende beloning van het personeel en
verhoging van de eigen inkomsten, onder meer door een manager
partnerschappen aan te stellen. Ook wil Cinekid marketing en communicatie
meer en gerichter inzetten op een groter publieksbereik. Gelet op de huidige
financiële positie vindt de raad deze keuzes begrijpelijk.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad vindt Cinekid voldoende transparant over de vergoedingen. Voor de
verloning van kunstenaars en makers van het MediaLab werkt ze conform
de ‘Richtlijn kunstenaarshonoraria’ van het Mondriaan Fonds. Voor iedere
vaste medewerker is per 1 januari 2020 een volledige reiskostenvergoeding
geregeld. Ook hanteert zij kleinere salarisschalen, waardoor sneller kan
worden doorgegroeid. Cinekid wil onder meer investeren in opleidingen
voor vaste medewerkers, verbetering van het salarishuis en het werven van
meer divers personeel. Vanaf 2017 zijn de vergoedingen voor zzp’ers en

Cinekid

3

festivalkrachten jaarlijks naar meer marktconforme tarieven verhoogd en
die lijn wordt de komende jaren doorgezet. In 2020 zet Cinekid in op
volledige reiskostenvergoeding voor zzp’ers en de verhoging van hun
vergoeding (minimaal dagtarief 250 euro). In hoeverre met dit bedrag
rekening is gehouden met bijvoorbeeld vakantiegeld en sociale lasten is niet
duidelijk.
De financiële gezondheid van Cinekid is matig. In 2018 was het aandeel
eigen inkomsten in de totale baten 35 procent. De afhankelijkheid van
subsidie van het ministerie van OCW was met 27 procent relatief hoog,
vergeleken met de andere filmfestivals in de BIS. Bovendien is er een
structureel tekort op de begroting. De strategie van Cinekid bij
tegenvallende inkomsten is niet duidelijk. De raad meent dan ook dat de
financiële gezondheid in de toekomst verder achteruit zal gaan als er geen
maatregelen worden genomen. Hij zou daarom graag zien dat Cinekid
samenwerking zoekt met andere partijen in het filmveld, zoals de overige
festivals in de BIS en andere filmfestivals voor jeugd.
De kaartverkoop voor het festival in Amsterdam loopt terug. Cinekid heeft
de ambitie in 2024 een toename te realiseren van 10.000 betalende
bezoekers. Het is de raad echter niet duidelijk hoe zij dit gaat aanpakken. In
de aanvraag wordt, opmerkelijk genoeg, juist uitgegaan van lagere
bezoekerscijfers in 2021 en volgens de begroting daalt het percentage
publieksinkomsten en eigen inkomsten in 2021. Tegelijkertijd stijgt de
begroting in die periode en nemen de subsidie-inkomsten toe. Hierdoor
neemt de - mede door de leeftijd van de doelgroep in vergelijking met
andere BIS-instellingen - relatief hoge subsidie per kaartje nog verder toe.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Educatie en participatie zijn belangrijke activiteiten van Cinekid. De
instelling heeft een uitgebreid educatieprogramma, variërend van
Masterclasses en MediaLab-workshops voor kinderen, tot
leerkrachtentrainingen. Het Video on Demand-platform ‘Film in de klas’ is
voor Cinekid een manier bij uitstek om kinderen te bereiken. De raad is
positief over de ondernomen activiteiten, maar mist gespecificeerde
bereikcijfers.
Cinekid wil veel nieuwe activiteiten ondernemen om het publieksbereik te
vergroten, zoals 'dagjes Cinekid', de inzet van influencers en de vorming van
een online community. Ook stelt zij zich ten doel meer inzicht te krijgen in
haar bereik en impact voor alle doelgroepen, en wil zij een vernieuwde
communicatiestrategie gaan hanteren. Zo wordt gedacht over een mascotte
om de merkbekendheid te vergroten en ‘het merk Cinekid’ een spin in het
web van jeugdfilm te maken. De raad mist, behalve gekwantificeerde

Cinekid

4

doelstellingen met betrekking tot het bereik, een concrete uitwerking van
deze plannen.
Geografische spreiding
Cinekid is een festival dat goed is geworteld in Amsterdam. Ze werkt samen
met talrijke instellingen, zoals theaters, scholen en andere culturele
instanties. Ook zijn leerlingen van diverse roc’s vrijwilliger bij het festival.
Cinekid on Tour is het landelijke programma voor MediaLab-workshops in
theaters in ongeveer dertig steden. Zowel in Amsterdam als in het land
realiseert Cinekid in 2019 29.000 bezoeken, in totaal dus 58.000. De raad is
benieuwd hoeveel publiek van buiten Amsterdam het festival in Amsterdam
bezoekt.
Cinekid vindt landelijke spreidingsactiviteiten belangrijk en wil met Cinekid
on Tour scholen en kinderen in de regio en de provincie bereiken. De raad
ziet dit met zeer grote interesse tegemoet vanwege het al geduide belang
hiervan. Cinekid gaat in gesprek met de cultuurregio’s met het doel Cinekid
on Tour financieel gezonder in te richten. De raad kijkt uit naar de
uitwerking hiervan. In Amsterdam ligt de focus op het vinden van nieuwe
initiatieven in de wijken om gedurende het jaar activiteiten mee te
ontwikkelen. Dit lijkt de raad een goede manier om meer kinderen te laten
kennismaken met de kwalitatieve jeugdfilm.
Toepassing Fair Practice Code
De raad vindt dat Cinekid bij de toepassing van de Fair Practice Code nog
een stap kan maken. Voor de komende jaren heeft Cinekid nog een aantal
concrete maatregelen voorzien. In 2019 zijn de arbeidsvoorwaarden herzien
en Cinekid geeft aan het salarishuis te verbeteren. De raad is benieuwd naar
de concrete invulling van deze verbetering. Het is niet duidelijk wat de
afspraken zijn met betrekking tot bijvoorbeeld overwerk en ook niet welke
rol Cinekid speelt in de sociale dialoog over eerlijke beloning.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Governance Code Cultuur wordt toegepast en nageleefd. Cinekid werkt
volgens het raad-van-toezichtmodel. De manager Finance & Operations
heeft samen met de directeur de dagelijkse leiding. De raad van toezicht
vergadert vier keer per jaar en evalueert jaarlijks eenmaal zonder directeur.
Hiervan wordt een verslag beschikbaar gesteld.
Op 1 januari 2020 is een nieuwe directeur aangetreden. Vanwege het zeer
plotselinge vertrek van de vorige directeur, met wie de monitorgesprekken
zijn gevoerd, heeft de raad zorgen over de stabiliteit van de organisatie. Het
lijkt hem daarom belangrijk dat de nieuwe directeur voldoende
mogelijkheden heeft om haar rol en verantwoordelijkheid te nemen. De raad
kijkt uit naar de plannen van de nieuwe directeur.

Cinekid

5

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Cinekid past de Code Diversiteit en Inclusie goed toe. Diversiteit is voor
Cinekid op meerdere vlakken belangrijk, zowel in de programmering als in
de organisatie en de communicatie. Uit de Scan Culturele Diversiteit 2018
bleek dat Cinekid met een uitkomst van 87,5 procent ‘goed tot uitstekend’
scoort in de categorie van instellingen met veel aandacht voor diversiteit,
hetgeen de raad een mooi resultaat vindt.
Cinekid besteedt in haar programma aandacht aan producties over kinderen
van uiteenlopende sociaaleconomische achtergronden. Ook is het
programma zowel geografisch, als in onderwerpkeuze divers. Cinekid wil
een zo breed mogelijk publiek bereiken, onder meer door het toepassen van
prijsdifferentiatie en het samenwerken met maatschappelijke partners,
waaronder de IMC Weekendschool. Voor de komende periode wil Cinekid
nieuwe doelgroepen bereiken door het aanstellen van jaarlijkse
gastprogrammeurs met een ‘andere’ culturele achtergrond. Daarnaast heeft
zij de ambitie de toegankelijkheid voor rolstoelers en voor doof en
slechthorend publiek te verbeteren.
De samenstelling van het personeel is volgens Cinekid divers. Bij
wisselingen van de vaste functies geeft zij voorrang aan kandidaten met een
andere culturele achtergrond. Ook de vrijwilligers hebben een diverse
culturele achtergrond. Hierbij wordt samengewerkt met onder meer roc’s,
pabo’s en het bureau New Faces. Cinekid wil onderzoeken wat de
mogelijkheden zijn om (tijdelijke) medewerkers met een beperking aan te
trekken.

Cinekid

6

Club Guy & Roni
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.746.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.746.000

Over de instelling
Stichting Club Guy & Roni, podiumkunsten, dans, Groningen
Stichting Club Guy & Roni (hierna: Club Guy & Roni) is een middelgroot
dansgezelschap, gevestigd in Groningen. Met maatschappelijk geëngageerde
en explosieve dansvoorstellingen zoekt de instelling aansluiting bij de
manier waarop een jong, divers en hedendaags publiek naar de wereld kijkt.
Haar danstaal is geïnspireerd door invloeden uit moderne dans, klassiek
ballet, urban dans, circus en vechtsport. Club Guy & Roni wil haar publiek
een totaalervaring bieden en voorziet haar voorstellingen van een rijk
contextprogramma. De instelling treedt geregeld op in het buitenland en
coproduceert met grote internationale gezelschappen. De instelling werkt
nauw samen met het Noord Nederlands Toneel (NNT). Samen met de
muziekensembles Asko|Schönberg en Slagwerk Den Haag participeren
beide Groningse gezelschappen in het project NITE (Nationaal
Interdisciplinair Theater Ensemble). Hierin zoeken zij naar innovatieve
vormen van grotezaalproducties. Ook op het gebied van organisatie,
marketing en regionale verbinding werkt de instelling nauw samen met
NNT.
Club Guy & Roni en NNT dienen elk een eigen BIS-aanvraag in, de eerste in
de categorie Dans en de tweede in de categorie Theater.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.11, lid 2, sub d van
de Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Club Guy & Roni een
subsidiebedrag toe te kennen van € 1.746.000.
De raad oordeelt zeer positief over de artistieke kwaliteit van Club Guy &
Roni. De instelling, die organisatorisch is verbonden met het BIStheatergezelschap Noord Nederlands Toneel (NNT), maakt frisse, energieke,
rebelse, eclectische voorstellingen met gebruikmaking van vele disciplines.
Zij presenteert dit (ook) op alternatieve podia, zoals festivals, dansclubs en
popzalen en bereikt hiermee een heel nieuw, jong publiek voor dans. Ze
loopt voorop in het discours over innovatieve kunst. De instelling heeft een
flinke slagkracht en werkt samen met hoogwaardige FPK- en BISgezelschappen, waaronder NNT, Asko|Schönberg en Slagwerk Den Haag.

1

Club Guy & Roni staat er financieel gezond voor. De totale baten stijgen de
komende periode met ongeveer een miljoen euro. De raad heeft vertrouwen
in deze groei vanwege de gezonde financiële positie en de inhoudelijk
gemotiveerde groeiambitie.
De instelling reflecteert helder op de toepassing van de Fair Practice Code,
de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt zeer positief over de artistieke kwaliteit van Club Guy &
Roni. Het eclectische en provocerende danstheater is van een hoog niveau.
In het werk wordt een ervaring opgeroepen die zich niet simpelweg laat
omschrijven door termen als ‘dans’, ‘theater’ of ‘muziek’. De instelling heeft
de afgelopen jaren zichtbaar geïnvesteerd in haar interdisciplinaire
werkwijze, waardoor de verschillende disciplines nog verder met elkaar
vervlochten zijn geraakt. Ze laat geregeld nieuwe muziek componeren voor
haar grotezaalproducties, die live op de speelvloer wordt uitgevoerd. De
zeggingskracht van de voorstellingen is groot. Ze werkt met een vast
dansersensemble en freelance dansers, wier vakmanschap van een
hoogwaardige kwaliteit is. De solo- en groepsdansen worden technisch sterk
uitgevoerd. De raad was met name onder de indruk van de voorstellingen
‘Tetris Mon Amour’, ‘Mechanical Ecstasy’ en ‘LOVE’ (met
GöteborgsOperans Danskompani).
Voor de periode 2021 – 2024 presenteert Club Guy & Roni een plan waaruit
een tomeloze energie spreekt. De instelling wil de BIS verrijken op het
gebied van pluriformiteit en diversiteit en een impuls geven aan de
hedendaagse dans in Nederland. De raad waardeert deze ambitie. Hij vindt
de instelling een opvallende en dynamische speler in het landelijke
dansbestel, die een onderscheidende bijdrage aan het dansveld levert.
Hij herkent in alle activiteiten de kenmerkende rauwe signatuur van het
gezelschap, die niet alleen doorwerkt in de producties, maar ook in de
publieksbenadering, de huisstijl, het talentontwikkelingsprogramma en in
eigentijdse formules als de ‘Rave NITEs’ in muziekgebouw De Oosterpoort,
een clubnacht waarin dance en dans eens per kwartaal samenkomen.
De instelling presenteert haar dansvoorstellingen de komende vier jaar in de
vorm van een serie aansprekende double-bills op basis van de thema’s
‘jeugd’, ‘geloof’, ‘geluk’ en ‘woede’. Steeds maakt huischoreografe Roni
Haver het openingsstuk en wordt voor het tweede stuk van de avond een
(internationale) choreograaf uitgenodigd. De raad vindt dit een sterke opzet.

Club Guy & Roni

2

De oprichting van NITE, waarbinnen Club Guy & Roni coproducties maakt
met NNT en de muziekensembles Asko|Schönberg en Slagwerk Den Haag, is
interessant en eigentijds.
Vernieuwing
Club Guy & Roni biedt vernieuwing op velerlei manieren. De instelling koos
in de periode 2017 – 2020 voor een vernieuwende samenwerkingsvorm
door een zakelijke vervlechting met NNT, een BIS-toneelgezelschap, met wie
zij eveneens interdisciplinaire coproducties binnen NITE creëert. De raad is
positief over de vernieuwing van het dansaanbod die Club Guy & Roni met
deze coproducties realiseert. Ook werken de instellingen samen om talenten
te ondersteunen bij het maken van een of meerdere producties.
De raad vindt het lovenswaardig dat de instelling talenten de ruimte biedt
om een eigen signatuur te ontwikkelen. Zij wil hiermee de
verantwoordelijkheid nemen voor de doorstroming van makers naar de
grote zaal. De Poetic Disasters Club, waarin een groep dansstagiairs een jaar
lang op een onafhankelijke manier eigen werk creëert en daarnaast
meedanst in de grote producties, is uniek voor het danslandschap.
Club Guy & Roni leidt dansers op tot interdisciplinaire dansers die moderne
dans combineren met invloeden uit klassiek ballet, urban, circus,
vechtsport, acteren en zang. De geselecteerde makers voor onderzoekstraject
‘RAW’ zijn aansprekend: urban dansmakers Mohamed Yusuf Boss en Ser
Sebico en modelabel MAISON the FAUX.
Club Guy & Roni kiest verder voor vernieuwende presentatievormen, met
activiteiten binnen en buiten het theater. De marketingstrategie, gericht op
branding en het bieden van een totaalervaring aan een breed
uitgaanspubliek, vindt de raad verfrissend en innovatief voor de culturele
sector. Club Guy & Roni wil een merk zijn waarover potentiële
publieksgroepen meer willen weten en waar ze bij willen horen. De instelling
weet zich hiermee duidelijk te positioneren.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Club Guy & Roni heeft de afgelopen jaren een sterke eigen vermogenspositie
opgebouwd en stond er in 2017 en 2018 financieel goed voor. In 2017
hebben Club Guy & Roni en NNT een samenwerkingsconstructie opgezet
met instemming van het ministerie van OCW. De raad heeft waardering
voor de succesvolle implementatie van deze organisatievorm.
De totale baten stijgen de komende periode met ongeveer een miljoen euro.
De instelling wil investeren in de groei van de organisatie om haar artistieke
ambities te kunnen realiseren. Zij voorziet een stijging van de huidige 20 fte
naar 35 fte, onder andere door een verdubbeling van het danserstableau om

Club Guy & Roni

3

de zichtbaarheid te vergroten. De raad heeft vertrouwen in deze groei
vanwege de gezonde financiële positie en de inhoudelijk gemotiveerde
ambitie. Wel vindt hij het eigen vermogen relatief laag, ten opzichte van de
hogere begrote lasten en baten in de komende periode. Ook valt op dat Club
Guy & Roni geen sponsorinkomsten of donaties heeft begroot. De verdeling
tussen de eigen inkomsten en inkomsten uit subsidie is daarmee uit
verhouding.
De instelling volgt de cao Toneel en Dans voor de beloning van vaste,
tijdelijke en freelance medewerkers. De zakelijk directeur van de instelling is
bestuurslid van koepelorganisatie NAPK en draagt daarmee actief bij aan de
sociale dialoog over eerlijke beloning in de sector. Behalve aandacht voor de
ontwikkeling van artistiek talent, biedt ze ook scholingsmogelijkheden aan
niet-artistieke medewerkers.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De afgelopen jaren heeft Club Guy & Roni aantoonbaar nieuw publiek voor
dans in Nederland getrokken, dat niet per definitie met dans is opgevoed of
op dans was gericht, bijvoorbeeld uit het club- en poppodiumcircuit. De
publiekssamenstelling gaat van jong tot oud, is zeer gemengd, inclusief en
cultureel divers. Met haar vernieuwende marketingstrategie hoopt de
instelling het publiek voor lange termijn aan zich te binden. Ook voorziet ze
haar voorstellingen op een hedendaagse manier van context met de podcast
‘Inleiding voor Onderweg’ en de nieuwe online serie ‘Hoe kijk je naar
hedendaagse dans?’.
Educatie en participatie zijn in goede handen bij Club Guy & Roni. Alle
activiteiten sluiten goed aan op het profiel dat de instelling voorstaat. Ze
richt zich daarbij voornamelijk op (de belevingswereld van) generatie Z en
millennials, wat past bij haar avontuurlijke, energieke en geëngageerde
signatuur. Ze benadert leerlingen als toekomstig ambassadeurs die mogelijk
nieuw publiek meenemen. De interdisciplinaire werkwijze komt terug in het
educatiebeleid, waarin de instelling danseducatie combineert met theateren muziekeducatie, en in de projecten die ze samen met NNT wil initiëren
rond film, mode en literatuur.
Daarnaast organiseert de instelling participatieprojecten gericht op
maatschappelijke domeinen. Zo geeft Roni Haver samen met de Poetic
Disasters Club wekelijks workshops aan ouderen met Parkinson en
dementie. Met het initiatief ‘Bab Ad-daar’ geeft de instelling ruimte aan
nieuwe Nederlanders.

Club Guy & Roni

4

Geografische spreiding
Club Guy & Roni heeft als enig professioneel dansgezelschap een duidelijke
rol in de stad Groningen en de stedelijke cultuurregio We the North. De
gemeente heeft de instelling om die reden aangewezen als stedelijke
cultuurpijler en investeert in twee nieuwe studio’s. De instelling werkt
intensief samen met lokale podia, het Noord Nederlands Orkest en de
noordelijke partners in talentontwikkelingsplatform Station Noord. De
komende periode vormt ze een makerskwartier met De Noordelingen,
Theater de Steeg en Het Houten Huis door de komst van cultuurgebouw de
Kunstwerf.
In haar reflectie op de BIS-aanvraag van Club Guy & Roni schrijft de
stedelijke cultuurregio We the North dat de instelling met haar sterke
(inter)nationale netwerk niet alleen van belang is voor de noordelijke
cultuursector, maar voor het gehele Nederlandse veld.
De instelling heeft een grote reikwijdte ontwikkeld. Ze brengt dans niet
alleen naar theaters maar ook naar alternatieve danspodia, muziekclubs en
festivals. Hiermee trekt zij dans naar een bredere culturele context. Dankzij
de samenwerking met de muziekensembles Asko|Schönberg uit Amsterdam
en Slagwerk Den Haag verhoudt ze zich tevens tot de Randstad. De raad
verwacht dat de instelling de komende periode haar zichtbaarheid in het
land verder uitbreidt.
Ook internationaal is er veel vraag naar het werk van Club Guy & Roni. Het
internationale beleid bevat naast tournees ook samenwerkingen en
coproducties, onder andere met de toneelgezelschappen Münchner
Kammerspiele en Schauspiel Hannover. Dit geeft de Nederlandse
danssector een nieuwe internationale context.
Toepassing Fair Practice Code
Club Guy & Roni geeft een heldere reflectie op de toepassing van de Fair
Practice Code. De instelling bespreekt echter niet welke verbeterstappen er
mogelijk zijn en hoe die de komende periode vorm moeten krijgen. Naleving
van de cao Toneel en Dans vormt de basis van haar visie op fair pay en de
code in bredere zin. Zij zorgt ervoor dat er in coproducties geen onderscheid
is tussen de arbeidsomstandigheden van de verschillende betrokkenen.
De instelling draagt actief bij aan de sociale dialoog over eerlijke beloning
door haar aansluiting bij koepelorganisatie NAPK, waarvan de zakelijk
directeur sinds 2018 bestuurslid is. De bedrijfsvoering en financiën zijn
transparant in de zin dat de jaarcijfers en jaarverslagen online worden
gepubliceerd. De instelling geeft blijk van visie op duurzaamheid en
solidariteit, door veel te investeren in scholing en ontwikkeling van
medewerkers, en door aansluiting bij het Sociaal Fonds Podiumkunsten.

Club Guy & Roni

5

Toepassing Governance Code Cultuur
Club Guy & Roni reflecteert voldoende op de toepassing van de Governance
Code Cultuur. De instelling geeft blijk van zorgvuldig bestuur in de wijze
waarop zij de samenwerking met NNT heeft vormgegeven. Club Guy & Roni
en NNT hebben in 2017 een samenwerkingsconstructie opgezet met
instemming van het ministerie van OCW, Fonds Podiumkunsten en de
gemeente Groningen. Ze delen de kosten van directie, financiële
administratie en secretariaat, volgens een verdeelsleutel gebaseerd op de
hoogte van beider structurele subsidies. Ze hebben elk een eigen raad van
toezicht, met dezelfde leden. Ook de planning- en controlcyclus is gelijk.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De instelling reflecteert goed op de toepassing van de Code Diversiteit en
Inclusie. Ze streeft ernaar een inclusieve organisatie te zijn, waarin alle
medewerkers mogen uitdragen wie zij zijn, en achtergrond, overtuigingen en
voorkeuren geen rol spelen bij benoemingen of beloningen. De algemeen
directeur, artistiek leider en de voorzitter van de raad van toezicht hebben
een biculturele achtergrond. De raad vindt diversiteit in de raad van toezicht
goed belegd, zowel in expertise als culturele achtergrond. Te prijzen valt met
name de vanzelfsprekendheid die doorklinkt in deze diverse samenstelling.
In 2020 volgen medewerkers een unconscious bias-training. Ook is de
instelling aangesloten bij Theater Inclusief, waarbinnen ze gebruik maakt
van HR-training op het gebied van inclusieve werving en selectie. De raad
ziet de toepassing van de code ook terug in de diverse samenstelling van het
publiek. Om ook inclusief te zijn voor een niet-Nederlandstalig publiek
werkt de instelling bij NITE-voorstellingen met Engelstalige boventiteling.

Club Guy & Roni

6

COMPLEX
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.000.000

Over de instelling
Stichting ComplexNL, Future lab design en technologie (hierna: COMPLEX)
is een nieuw initiatief dat in de periode tot 2024 een organisatie in opbouw
is. COMPLEX beoogt met thematische programma’s, in samenwerking met
culturele instellingen, kunstenaars en belangstellenden, invulling te geven
aan de functie ‘Future lab design en technologie’. De oprichters van
COMPLEX zijn in Eindhoven gevestigde, culturele instellingen en de
gemeente. De oprichters participeren in de realisatie van de programmering.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.40 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting ComplexNL, Future lab design en
technologie geen subsidie toe te kennen.
COMPLEX is zeer recent opgericht en heeft nog geen activiteiten
ontwikkeld. De raad is er niet van overtuigd dat de instelling, in dit stadium
van haar ontwikkeling, de gestelde doelen ten aanzien van onder andere het
publieksbereik, het bereik van educatieve programma’s en de inkomsten uit
sponsoring, zal halen. De programmering leunt op de bijdragen van de
oprichters, die tevens vertegenwoordigd zijn in de raad van toezicht.
Hierdoor schuurt de bestuurlijke samenstelling met de principes van de
Governance Code Cultuur.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
COMPLEX is een nieuw initiatief dat tot 2025 in opbouw is. Het
activiteitenplan is dan ook een belofte, waarvan de realisatie onzeker is. Een
aantal van de oprichters is stevig verankerd in Eindhoven. Het gaat om de
TU Eindhoven, het Van Abbemuseum, de Design Academy Eindhoven, de
Dutch Design Foundation en MU Hybrid Art House.
In het plan van COMPLEX wordt een doordachte en gestructureerde
werkwijze beschreven om maatschappelijke vraagstukken vanuit de
ontwerpsector te benaderen. De organisatie wil per jaar drie programma’s
organiseren die passen bij de drie thematische pijlers van het beleid, zijnde:
‘Grondstof tot nadenken’, ‘Mens & machine’ en ‘Samen-leven’. De
programma’s binnen deze thema’s bieden gelegenheid voor onderzoek,

1

experiment, debat, reflectie en het samenbrengen van relevante partijen in
de ontwerpsector.
COMPLEX hoopt met haar programma’s systeemveranderingen te
realiseren. Hiermee toont zij naar de mening van de raad een wat naïeve kijk
op de complexiteit van de maatschappelijke uitdagingen. COMPLEX zal in
de eerstkomende jaren vooral aan de opbouw van de eigen organisatie
werken. Pas na 2024 verwacht zij zich op een vaste locatie te vestigen met
ruimtes voor makers en ontwerpers. Tot die tijd is zij nomadisch en zullen
presentaties op diverse plekken in de stad Eindhoven plaatsvinden. Dit
nomadische bestaan is volgens de raad niet bevorderlijk voor de opbouw van
de organisatie, de groei van haar naamsbekendheid en de vorming van een
eigen signatuur.
De organisatie heeft een vliegende start voor ogen, waarin al in 2021 een
groot aantal presentaties, thematische publiekschallenges, dialogen en
gerealiseerde prototypes op stapel staan. Ook denkt COMPLEX meteen al
grote aantallen leerlingen en studenten te bereiken. De ambitie is
prijzenswaardig, maar voor een organisatie in opbouw lijkt deze veelheid
van activiteiten te ambitieus en de haalbaarheid onrealistisch. In haar
risicoanalyse geeft COMPLEX dan ook aan dat een aantal kwantitatieve
doelstellingen wellicht onhaalbaar zullen blijken. Daarbij komt dat
COMPLEX in de kinderschoenen staat en zich dus niet kan beroepen op
eerdere prestaties.
COMPLEX leunt volgens de aanvraag zwaar op de inbreng van de
oprichters. Dit zijn gerenommeerde culturele instellingen uit Eindhoven en
de gemeente zelf. In de aanvraag ontbreekt echter een gezamenlijk
statement van de oprichters. Dit is jammer. Aangezien de oprichters zich
volgens de aanvraag als samenwerkende partners zullen inspannen om de
plannen van COMPLEX te verwezenlijken, had de raad een gezamenlijk
missiestatement verwacht. Nu wordt niet duidelijk wat de toegevoegde
waarde van COMPLEX is ten opzichte van de reeds bestaande instellingen.
De raad kan zich voorstellen dat de programma’s van COMPLEX een
bijdrage kunnen leveren aan een verdieping van de samenwerking tussen de
oprichters, maar dit soort doelstellingen komen niet aan de orde in de
aanvraag.
In beginsel is de raad positief over het bereiken van meer synergie in de
regio. Het activiteitenplan van COMPLEX laat echter eerder een overlap
zien met de activiteiten van bijvoorbeeld de Dutch Design Foundation, dan
dat er sprake is van een gerichte activiteit om synergie te bereiken. Aldus
lijkt het erop dat via COMPLEX reguliere activiteiten van de oprichters
worden meegeprogrammeerd.

COMPLEX

2

De statutaire doelstelling van Complex is het versterken van de designsector
in het Brainportgebied. Dit doel is smaller dan de subsidievoorwaarden
voorschrijven. Die zijn erop gericht dat de instelling van (inter)nationaal
belang is. De ambities van het activiteitenplan reiken weliswaar verder,
maar ook hierin ontbreken voor dit artikel essentiële activiteiten met
betrekking tot het internationale veld en de presentatiefunctie. Complex
positioneert zich als laboratorium, waarin veel verschillende partijen binnen
bepaalde thema’s experimenteren en onderzoeken.
Vernieuwing
COMPLEX streeft ernaar het bredere publiek, met inzet van kunstenaars en
ontwerpers, een beeld te geven van toekomstige, maatschappelijke
ontwikkelingen. In combinatie met het expliciete experiment binnen
thematische kaders is dit vernieuwend. Zo kan experiment gericht zijn op
bestrijding van eenzaamheid, multi-sensorische waarneming of ecologisch
bouwen en circulariteit. COMPLEX gaat haar potentiële publiek ook op een
vernieuwende manier benaderen. Inwoners van Nederland worden jaarlijks
uitgedaagd door landelijke challenges. Iedereen met een goed idee kan
daarop inschrijven en geselecteerd worden om zijn of haar idee met een
team uit te voeren.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Voor een instelling in de opstartfase ligt het voor de hand dat wordt
uitgegaan van een projectorganisatie waarin betrokkenen op basis van
tijdelijke contracten verschillende functies vervullen. In 2024 verwacht
COMPLEX haar werknemers een vast contract te kunnen geven. COMPLEX
wil de richtlijnen met betrekking tot het functie- en loongebouw van
presentatie-instellingen volgen en zal de functieprofielen in 2020 nader
uitwerken. De aanvraag reflecteert niet op de precieze invulling hiervan en
preludeert evenmin op het starten van een sociale dialoog met de
werknemers.
COMPLEX verwacht hoge publieksinkomsten en sponsorinkomsten. Deze
verwachtingen vindt de raad te ambitieus. COMPLEX ziet hier zelf ook een
risico en wil bij tegenvallende inkomsten de flexibele kosten van de
organisatie en de programma’s verlagen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
COMPLEX gaat leerprogramma’s ontwikkelen die inhoudelijk aansluiten bij
de het Brainportgebied. De regio heeft een goede reputatie op het gebied van
maak- en ontwerponderwijs. COMPLEX zal voor het primair, voortgezet en
speciaal onderwijs en voor het mbo challenges organiseren om leerlingen en
studenten actief bij de uitwerking van thema’s te betrekken. Dit gebeurt
volgens de aanvraag in afstemming met de betrokken scholen. Het streven is

COMPLEX

3

jaarlijks 12.000 leerlingen te bereiken. De raad vindt deze kwantitatieve
doelstelling niet realistisch, omdat de organisatie in opbouw is en omdat
slechts één medewerker educatie op flexibele basis is aangesteld. Bovendien
is niet duidelijk hoe daarbij de samenwerkingspartners zich gaan inspannen
om deze doelstellingen te bereiken.
Voor nieuwsgierig publiek organiseert COMPLEX jaarlijks een landelijke
challenge die uitdaagt om mee te denken over de toekomst. Kandidaatdeelnemers kunnen hun ideeën inzenden. Als een idee is gekozen kan de
inzender deel uitmaken van een team met ontwerpers, wetenschappers en
studenten om mogelijk een prototype te ontwikkelen.
COMPLEX streeft naar jaarlijks 500 inzendingen en vijf werkende
prototypen. Het idee is bedrijven, universiteiten en maatschappelijke
organisaties te interesseren om prototypen door te ontwikkelen.
COMPLEX wil met andere ontwerpinstellingen, zoals Het Nieuwe Instituut,
het Design Museum in ‘s-Hertogenbosch en de Cube in Kerkrade, open
oproepen uitschrijven. Samen met deze instellingen hoopt COMPLEX de
resultaten van onderzoek en experiment aan een groter publiek bekend te
maken. Hiermee draagt COMPLEX in potentie bij aan de presentatie en
openbaarmaking van vernieuwend onderzoek dat uit de samenwerking van
ontwerpers, bedrijfsleven, overheid, burgers en kennisinstellingen tot stand
gebracht wordt. In dit stadium is de raad echter niet overtuigd dat de
doelstellingen kunnen worden gerealiseerd.
Geografische spreiding
Eindhoven vervult een spilfunctie in de regio met een Technische
Universiteit, een Design Academy en een rijke traditie op het gebied van
ontwerp en technologie. Brainport Eindhoven heeft landelijke bekendheid
als centrum voor ontwerp en een kennisintensieve maakindustrie. De stad
beschikt over een cultureel ecosysteem, waarbinnen wordt samengewerkt
tussen kennisinstellingen, overheid en culturele instellingen. COMPLEX wil
al wat Eindhoven voortbrengt bundelen en er op voortbouwen en wil
hiervoor zowel met de oprichters als andere partijen nauw samenwerken.
Hoe deze samenwerking wordt ingevuld, is niet beschreven in het
beleidsplan. Wel zijn organisaties genoemd als de Kazerne, STRP, Baltan,
De Ontdekfabriek, Strijp-S&T, Plug-in City, Sectie-C, GLOW en Dutch
Invertuals.
Dat gemeente en provincie zich volgens de begroting hebben gecommitteerd
om COMPLEX in de opbouwfase te ondersteunen, vindt de raad positief.
Toepassing Fair Practice Code
In de loop van 2020 zal het beloningsbeleid door het bestuur en de raad van
toezicht worden vastgesteld. COMPLEX beschrijft dat bij de inzet van
zzp’ers, vrijwilligers en stagiairs, de ‘Richtlijn functie- en loongebouw voor

COMPLEX

4

presentatie-instellingen voor beeldende kunst’ wordt toegepast. De richtlijn
gaat uit van een passende beloning voor alle werkenden in de sector.
COMPLEX benoemt hoe hoog de beloningen zijn en welke taakverdeling er
is tussen zzp’ers, stagiairs, vrijwilligers en betaalde medewerkers. De
organisatie is nog in opbouw, waardoor het nog niet duidelijk is hoe de
richtlijnen in de praktijk ingevuld gaan worden.
Toepassing Governance Code Cultuur
COMPLEX hanteert het raad-van-toezichtmodel. De stichting bestaat sinds
30 januari 2020. De raad van toezicht is bij schrijven van dit advies nog niet
op volle bezetting. De profielen liggen wel vast. De oprichters van de
stichting zijn tevens leden van de raad van toezicht.
Omdat de oprichters een belangrijk aandeel leveren aan de output van
COMPLEX, roept dit vragen op over de onafhankelijkheid van de leden van
de raad van toezicht. De raad vindt deze vermenging van functies
onwenselijk en niet in lijn met de Governance Code Cultuur, die stelt dat
toezichthouders geen taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden
hebben, die tot de verantwoordelijkheid van het bestuur behoren.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
COMPLEX geeft aan een inclusief beleid te willen voeren. Iedereen moet
zich welkom en aangesproken voelen door haar activiteiten. In de aanvraag
wordt geen tekst en uitleg gegeven aan de kwantitatieve en kwalitatieve
doelstelling met betrekking tot personeel, publiek, programma’s, en
partners. Ook ontbreekt een tijdpad om de doelen te bereiken.
Wel vermeldt de instelling dat zij jaarlijks wil monitoren of de beoogde
diversiteit is bereikt. Omdat er geen concrete doelen of percentages worden
genoemd, blijft dit volgens de raad een gratuit voornemen. De raad vindt het
een gemiste kans dat de organisatie niet met gedurfde keuzes komt. Zo is de
bezetting van de beoogde programmateams behoudend en ontbreekt het
daarin aan culturele diversiteit.

COMPLEX

5

Crafts Council Nederland
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Stichting Crafts Council Nederland (hierna: CCNL), interdisciplinair,
ontwikkelinstelling, Arnhem
Stichting Crafts Council Nederland (hierna: CCNL) is opgericht in 2013. De
instelling zet zich in voor de ontwikkeling en versterking van de ambachten
en de creatieve ambachtscultuur. Voorheen was het domein van de
ambachten erg versplinterd, CCNL is in dit gat gesprongen. Mede door haar
inspanning is het domein meer zichtbaar geworden. De instelling brengt
‘meesters’ en ‘leerlingen’ bij elkaar, heeft aandacht voor beheer en behoud
van oude technieken, verzamelt en verspreidt kennis en biedt een podium.
Ze focust op de hybride praktijk van het ambachtelijke makerschap. De
nieuwe makers die opereren in dit domein noemt de instelling makerdesigners.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Crafts Council Nederland geen
subsidie toe te kennen.
De raad vindt de aandacht voor ambachten en de creatieve ambachtscultuur
van belang voor de maakindustrie, maar is niet overtuigd van het plan van
CCNL. Daarin wordt een breed palet van activiteiten gepresenteerd, maar
een focus ontbreekt. CCNL maakt onvoldoende duidelijk wat de trajecten
voor talent- en genreontwikkeling behelzen. Ook geeft CCNL weinig inzicht
in hoe begeleiding van onderzoeken en artistieke ontwikkeling bij makers
kan bijdragen aan genreontwikkeling. Het plan biedt onvoldoende inzicht in
hoe onderzoek zou kunnen bijdragen aan verdieping van het genre en
ontwikkeling van nieuw talent. De instelling moet nog de nodig acties
ondernemen om aan de Fair Practice Code en de Code Diversiteit en
Inclusie te voldoen.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
CCNL heeft zich de afgelopen jaren ingezet als kwartiermaker voor het
craftsdomein. Ze nam destijds het initiatief om de versplinterde werelden

1

van de ambachten bij elkaar te brengen. Sindsdien fungeert ze steeds meer
als een platform waar kennis en kunde samen worden gebracht en aan
elkaar worden gekoppeld. CCNL heeft vijf doelen voor ogen. Ze wil makers
ondersteunen, ambachtelijke kennis en vaardigheden in kaart brengen,
behouden en doorgeven, onderzoek en innovatie mogelijk maken, een
podium bieden en de aandacht voor ambachten stimuleren in andere
sectoren.
De doelen zijn omgezet in concrete activiteiten. Er is aandacht voor talenten genreontwikkeling, wat in het plan wordt omschreven als
sectorontwikkeling. Voor beide onderdelen omschrijft de instelling haar
voornemens. Er is samenhang tussen de activiteiten van beide domeinen. De
raad is positief over de aandacht die de instelling heeft voor het ambacht,
‘het maken’ en de creatieve ambachtscultuur maar mist in het plan een
duidelijke focus. CCNL maakt bijvoorbeeld niet duidelijk welke ambachten
aandacht zouden moeten krijgen en waar de kracht van het Nederlandse
craftsdomein zit.
Ook heeft hij geen goed zicht op de uitwerking van de ontwikkeltrajecten.
Hij ziet veel initiatieven, maar die zijn nog te algemeen omschreven en te
weinig geconcretiseerd. De gepresenteerde activiteiten voor
talentontwikkeling hebben vaak een sterk educatief karakter; De
programma’s ‘Meet the Master’ en ‘Crafts Exchange’ zijn bijvoorbeeld
gericht op grotere groepen. Alleen bij ‘Crafts Residency’ is sprake van een
intensievere persoonlijke begeleiding. De duur van een dergelijk traject is
slechts zes weken. Er zijn geen trajecten waarin makers voor een langere
periode worden begeleid.
De ontwikkeltrajecten die CCNL wil ontplooien voor de sector
(genreontwikkeling) zijn met name gericht op kennisontwikkeling. Met vier
activiteiten legt ze zich toe op het vergaren en ontsluiten van kennis. De
meet-ups die ze organiseert in het kader van onderzoek en innovatie hebben
een tamelijk breed bereik. Maar het is onduidelijk welke creatiefambachtelijke technieken volgens CCNL belangrijk zijn voor mogelijke
genre (sector) verdieping.
De raad vindt het essentieel dat CCNL zich richt op de digitale ontsluiting
van haar kennis door middel van de ‘Craftsmap’.
Op de podia van de Dutch Design Week (Nederland) en Homo Faber (Italië)
presenteert de instelling de nieuwste ontwikkelingen.
De raad vindt dat de instelling mooie activiteiten ontplooit, maar ziet haar
meer als een platform voor de sector dan als een ontwikkelinstelling.

Crafts Council Nederland

2

Vernieuwing
CCNL zet in op onderzoek om oude, soms verloren gegane technieken te
onderzoeken en te innoveren en daarmee de maakcultuur in Nederland
maar ook daarbuiten te versterken. Ze wil kennis bundelen en
toegankelijker maken voor een breed publiek. Hierdoor hoopt ze dat er een
versnelling van kennisontwikkeling ontstaat.
De raad is positief over de onderzoeks- en innovatieagenda die is opgesteld
met het veld. Om die te kunnen uitvoeren wordt in de periode 2021 – 2024
eens per twee jaar een event georganiseerd waarin de agenda’s centraal
staan. Echter, de instelling legt onvoldoende uit hoe de onderzoeks- en
innovatieagenda kan bijdragen aan een brede kennisontwikkeling en
verdieping van welk specifiek genre en welke specifieke sector. In het plan
staat niet vermeld of er aansluiting is bij de top-sector Creatieve Industrie.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
CCNL wil de komende periode groeien van 2,8 naar 4,5 fte. Een deel van de
subsidie zal dus worden aangewend om deze groei mogelijk te maken. De
competenties die worden genoemd om de instelling te versterken liggen op
het gebied van business development, communicatie en
projectmanagement.
Voor medewerkers, vast en inhuur, is sprake van een ‘passende
marktconforme beloning’. Niet wordt duidelijk gemaakt wat daaronder
wordt verstaan en of de arbeidsvoorwaarden en salariëring overeenkomen
met de collectieve of cao-richtlijnen.
De instelling investeert in de persoonlijke ontwikkeling van haar
werknemers. Ze schrijft niets over arbeidsongeschiktheidsverzekering en
pensioenen. In de begroting is rekening gehouden met een marktconforme
honorering van medewerkers, maar het is niet duidelijk of ook rekening is
gehouden met structurele indexatie van de personele lasten.
De liquiditeit, de solvabiliteit en het weerstandsvermogen van CCNL zijn, in
tegenstelling tot 2017, gezond. De instelling was in 2017 en 2018 in hoge
mate afhankelijk van subsidies. Opvallend is het ontbreken van structurele
subsidies van decentrale overheden. Terugblikkend op de realisatie van 2017
en 2018 en uitgaande van de voorgestelde plannen lijkt de begroting voor de
komende jaren realistisch. Bij tegenvallende inkomsten zal worden
bijgestuurd. Projecten gaan alleen door als deze kunnen worden
gefinancierd, wat de continuïteit van het inhoudelijke programma in gevaar
brengt.

Crafts Council Nederland

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
CCNL heeft geen programma’s voor primair en voortgezet onderwijs. De
instelling is gericht op kennisoverdracht van technieken die verloren dreigen
te gaan. Haar doelgroep is met name de professionele maker. In die zin richt
ze zich volop op educatie en kennisoverdracht. De raad is positief over de
aandacht die ze wil geven aan het betrekken van studenten uit het mbo en
hbo bij haar programma’s. Echter, het initiatief beperkt zich voornamelijk
tot kennismaken. Ook wordt niet duidelijk wat CCNL onderneemt op het
gebied van participatie.
CCNL richt haar activiteiten op drie doelgroepen: de maker-designers en
techniekspecialisten, het publiek en de stakeholders, voornamelijk
professionals en liefhebbers. In het marketingplan beschrijft ze een strategie
om nieuwe doelgroepen te bereiken: via ambassadeurs, participanten en
fans. Ze gebruikt de eigen website en social media voornamelijk als
communicatiekanalen.
Geografische spreiding
CCNL is statutair gevestigd in Arnhem en vanwege de centrale ligging
kantoorhoudend in Utrecht. De activiteiten beperken zich niet tot deze
regio’s, maar zijn verspreid over het hele land. Toch voelt de instelling zich
verbonden met de regio Arnhem. Er wordt samengewerkt met het
Nederlands Openluchtmuseum en ArtEZ. In het reflectiedocument van de
Cultuurregio 025 (Arnhem Nijmegen) wordt hier het volgende over
vermeld: ‘Wij erkennen de meerwaarde van organisaties zoals CCNL.
Echter, de regionale inbedding is niet vergelijkbaar met de andere
aanvragers die tot wasdom zijn gekomen in en mét de regio 025.’
Toepassing Fair Practice Code
CCNL reflecteert summier op de Fair Practice Code. Zie ook onder ’eerlijke
beloning en gezonde bedrijfsvoering’.
Ze schrijft niet welke rol zij speelt in de sociale dialoog, of ze regelmatig
evalueert met het personeel en of ze werkafspraken maakt met
samenwerkingspartners. Wel werkt ze op dit gebied structureel samen met
relevante organisaties en/of professionals. CCNL vermeldt bij gebruik van
werk van anderen de maker of de auteur en vraagt toestemming voor
gebruik. Dit wordt echter niet verder toegelicht. In de aanvraag staat niets
vermeld over de positie van stagiairs en vrijwilligers en over
werkervaringsplaatsen.
Toepassing Governance Code Cultuur
CCNL reflecteert voldoende op de Governance Code Cultuur. Ze hanteert het
bestuursmodel voor kleine organisaties. Ze licht het beleid helder toe.

Crafts Council Nederland

4

Aanvullende afspraken tussen bestuur en directie zijn vastgelegd in een
bestuursreglement en een directiestatuut.
De raad van toezicht bestaat uit drie leden die tegelijk zijn aangetreden. Er is
een rooster van aftreden. Nieuwe leden worden geworven op basis van een
opgesteld profiel. CCNL streeft naar een meer divers samengestelde raad,
maar heeft dit nog niet gerealiseerd.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
CCNL reflecteert summier op de Code Diversiteit en Inclusie.
Ze is van mening dat het ambachtsdomein bij uitstek divers en inclusief is.
Het spreekt hoog- en laagopgeleiden aan en wordt in zowel westerse als
niet-westerse landen gewaardeerd. De raad begrijpt deze visie, maar ziet dit
onvoldoende terug in het plan. Mede door haar profiel zou de instelling een
goede koppeling kunnen maken naar makers of, zoals CCNL hen noemt,
praktisch opgeleiden, waardoor de code beter kan worden geborgd.
Een stappenplan voor verbeteringen ontbreekt. Wel is de raad er positief
over dat CCNL de uitgave ‘Woorden doen er toe’ van Het Nationaal Museum
van Wereldculturen hanteert als leidraad bij haar voornemen een breed
publiek aan te spreken.

Crafts Council Nederland

5

Creative Court
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 325.000

Over de instelling
Creative Court, Den Haag, multidisciplinair
Stichting Creative Court (hierna: Creative Court) initieert en produceert
kunstprojecten op het snijvlak van recht en rechtvaardigheid. Dit zijn
multidisciplinaire projecten met beeldend kunstenaars, filmmakers,
fotografen, musici en schrijvers. Creative Court wil empathie en reflectie
stimuleren door middel van tentoonstellingen, installaties, audiovisuele
producties, gespreksprogramma’s of andere presentaties. Passend bij de
stad Den Haag, dat zich profileert als stad van vrede, heeft Creative Court
een duidelijke en urgente maatschappelijke missie: met behulp van kunst
mensen dichter bij elkaar brengen en wederzijds begrip creëren bij een zo
divers mogelijk publiek.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Creative Court geen subsidie toe te kennen.
Talentontwikkeling is geen kernactiviteit van Creative Court en de instelling
beschikt niet over eigen faciliteiten. Daarnaast is de raad van mening dat het
werkterrein van Creative Court smal is, en de zichtbaarheid binnen en
buiten Den Haag beperkt. De volledige afhankelijkheid van rijkssubsidies en
het ontbreken van een financiële risicoanalyse vindt de raad onwenselijk.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het activiteitenprogramma van Creative Court rust op drie pijlers: artistiek
onderzoek & projectontwerp; creatieve productie & programmering;
talentontwikkeling, cultuurparticipatie & cultuureducatie.
De raad is onder de indruk van de maatschappelijke relevantie en het
engagement dat uit de projecten van Creative Court naar voren komt. De
bezoeker, deelnemer of kijker wordt geprikkeld, aan het denken gezet en
ontroerd. De expositie Rwanda 20 years - Portraits of Reconciliation (2014)
is hiervan een treffend voorbeeld. De thematiek van vergeving en verzoening
kwam tot uitdrukking in pregnante beelden van gezamenlijk geportretteerde

1

plegers en slachtoffers van de Rwandese genocide. Esthetiek en ethiek
gingen hier hand in hand.
Aan iedere creatie – ongeacht of dat een expositie, een lezing, een film of iets
anders is – gaat een onderzoekstraject vooraf. De gekozen partners, zoals
Het Nederlands Kamerkoor en productiehuis Korzo, zijn van dusdanige
statuur dat de kwaliteit van dit onderzoek is geborgd.
Wel merkt de raad op dat er binnen het team van Creative Court vooral
producenten werkzaam zijn die zijn opgeleid als antropoloog of jurist. De
keuze van Creative Court voor curatoren wordt niet zozeer ingegeven door
hun artistiek-inhoudelijk achtergrond, maar door hun kennis omtrent een
maatschappelijk onderwerp. De raad meent dat een instelling niet alleen
maatschappelijke maar ook artistieke relevantie moet hebben, wil zij
kunnen worden opgenomen in de Culturele basisinfrastructuur. Hiervoor is
deskundigheid vereist op het gebied van de kunsten. De komst, vanaf 2021,
van een creatief coördinator (in deeltijd) kan dit in de ogen van de raad
slechts gedeeltelijk ondervangen.
De begeleiding van talentvolle jonge of midcareer kunstenaars heeft niet de
prioriteit bij Creative Court, maar is samen met educatie en participatie
opgenomen in één van de drie pijlers. De instelling weet niet overtuigend
duidelijk te maken hoe zij die makers selecteert en welke ontwikkeltrajecten
ze kunnen doorlopen. Er wordt een 12-weeks programma beschreven dat
onderdeel vormt van de master Photography & Society aan de Koninklijke
Academie van Beeldende Kunsten, maar onduidelijk is wat de inbreng van
Creative Court is.
Ook blijft ongewis waar de talentontwikkeling van Creative Court
plaatsvindt, aangezien de organisatie niet over een eigen ruimte beschikt.
Creative Court kan geen presentatiegarantie bieden, zoals de regeling
vereist. Bovendien wordt niet beschreven wie er verantwoordelijk is voor de
inhoudelijke begeleiding. Al met al zijn de plannen op het gebied van talenten genre-ontwikkeling voor de komende jaren nog onuitgewerkt en vaag.
Vernieuwing
Creative Court is vooral vernieuwend in de manier waarop consequent een
verbinding tussen kunst en vrede en rechtvaardigheid wordt gemaakt.
Daarmee wordt een nieuw en divers publiek bereikt.
Creative Court beperkt zich met haar programmatische keuze steeds tot een
specifieke thematiek. Gecombineerd met de lange ontwikkelperiode, die
soms meerdere jaren in beslag neemt, leidt dit ertoe dat de zichtbaarheid in
Den Haag, en ook daarbuiten, beperkt blijft. Zo waren er in het jaar 2016
alleen een video-installatie en een foto-expositie te zien. Dat is erg weinig
voor een instelling die in de Culturele basisinfrastructuur wil worden
opgenomen.

Creative Court

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Creative Court is geheel afhankelijk van rijkssubsidies. Dit bevreemdt de
raad, aangezien de instelling een duidelijke Haagse worteling heeft en
aansluit bij het profiel van Den Haag als stad van vrede en recht. De
financiële gezondheid van de instelling is goed, al ontbreekt er een
risicoanalyse.
Bij het vaststellen van de honorering van haar werknemers laat Creative
Court zich leiden door de richtlijnen kunstenaarshonoraria. Ook stagiairs en
vrijwilligers krijgen een redelijke vergoeding. Creative Court heeft het
voornemen om de functies vanaf 2021 in te schalen op cao-niveau, inclusief
vakantiedagen en een pensioenvoorziening.
Momenteel wordt door de medewerkers regelmatig en structureel
overgewerkt. Dit gebeurt op vrijwillige basis, maar getuigt niet van goed
werkgeverschap en kan een risico opleveren voor de bedrijfsvoering als
geheel.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Creative Court zet in op samenwerking met partners, van wie wordt
verwacht dat zij het publiek binnenbrengen. Zij zegt zich zo beter te kunnen
concentreren op het maakproces en de inhoud in plaats van erover te
communiceren. De raad vindt dit een al te eenzijdige visie op
publiekswerving, waarmee de instelling potentieel publiek misloopt.
Ook het feit dat er louter in het Engels wordt gecommuniceerd met de
buitenwereld, beschouwt de raad als een nodeloze beperking. Het risico
bestaat dat Creative Court zo bepaalde publieksgroepen van zich
vervreemdt.
Op het gebied van educatie worden nog geen activiteiten ontplooid. Wel zijn
er bescheiden plannen voor 2021 en daarna. Hiervoor wil Creative Court
aparte projectsubsidies gaan aanvragen. Dit is een misvatting. Educatie en
participatie behoren wel degelijk tot de kerntaken van een instelling in de
Culturele basisinfrastructuur.
Geografische spreiding
Creative Court heeft vooral een sterke binding met de eigen regio, dankzij
allianties met lokale partners en opleidingen, zoals de Koninklijke Academie
voor Beeldende Kunst en Korzo. Buiten Den Haag organiseerde zij
activiteiten in Utrecht, Vlieland, Rotterdam en Amsterdam. Ook werd er
samengewerkt met de World Conference on Statelessness van het Institute
on Statelessness and Inclusion in Tilburg en Londen.
Het activiteitenprogramma van Creative Court is sterk internationaal
georiënteerd. De kunstenaars die verbonden zijn aan deze instelling komen
van over de hele wereld naar Den Haag. Zij benadrukken het transnationale,
kosmopolitische karakter van de instelling.

Creative Court

3

De raad is van mening dat de zichtbaarheid te zeer beperkt blijft tot de
Haagse regio om te kunnen spreken van een instelling met een nationaal
belang.
Toepassing Fair Practice Code
De instelling reflecteert uitvoerig en diepgaand op de code. Het is evident
dat Fair Practice goed is verankerd in deze organisatie, en waar dat niet het
geval is, zet de instelling duidelijk uiteen waarom zij van de code afwijkt. Op
het gebied van solidariteit en duurzaamheid moet Creative Court zich nog
verder ontwikkelen. In de aanvraag staan enkele concrete te nemen stappen
voor de komende periode.
Toepassing Governance Code Cultuur
Stichting Creative Court hanteert het raad-van-toezichtmodel. Deze
vergadert minimaal vier maal per jaar. De samenstelling van de raad van
toezicht is sinds de oprichting van Creative Court onveranderd: in de
komende twee jaar wil men de zittende leden gaan vervangen. Een rooster
van aftreden ontbreekt. Bij de samenstelling van de raad van toezicht wordt
gestreefd naar culturele diversiteit van de leden. In de aanvraag wordt
onvoldoende gereflecteerd op de andere elementen van de code, zoals
belangenverstrengeling, en de verdeling van taken tussen de toezichthouder
en het bestuur.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Diversiteit zit in het DNA van Creative Court. Het personeelsbestand is een
mix van etniciteiten en leeftijden. In de projecten ziet de raad deze diverse
benadering terugkeren, zowel wat betreft de herkomst van de makers als de
onderwerpkeuze van de projecten, die vaak gaan over gemarginaliseerde of
onderbelichte bevolkingsgroepen.
De samenstelling van het publiek bij de activiteiten van Creative Court is
sterk afhankelijk van de organiserende partners. Door hierin bewuste keuzes
te maken spreidt Creative Court een groot verantwoordelijkheidsgevoel
tentoon ten aanzien van culturele diversiteit.

Creative Court

4

Cultura Nova
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 350.000

Over de instelling
Stichting Cultura Nova, podiumkunsten, festivals, Heerlen
Stichting Cultura Nova (hierna: Cultura Nova) organiseert een tiendaags
multidisciplinair zomerfestival met een kleurrijk programma op het gebied
van beeldend theater. Het festival vindt plaats op zo’n 25 verschillende
locaties en beoogt de sociale demografie van zijn directe omgeving in de
artistieke keuzes te betrekken. Heerlen vormt het hart en het festival vertakt
zich daarnaast naar omliggende steden als Kerkrade, Brunssum en
Landgraaf. Het festival programmeert zo’n tweehonderd activiteiten van
ruim veertig theatergezelschappen en kunstenaars. De brede variatie van
onder meer toegankelijke familievoorstellingen, circus,
buitenvoorstellingen, muziek en eclectische dansavonden draait naar eigen
zeggen om de verbindende kracht van beeldend theater. Het festival heeft
ook een jeugdprogramma.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Cultura Nova. Echter,
na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert
de raad Stichting Cultura Nova geen subsidie toe te kennen. De raad verwijst
voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij deze categorie.
Cultura Nova is een multidisciplinair festival dat een breed publiek in de
stad Heerlen en omliggende regio aanspreekt. De raad oordeelt positief over
de specifieke aandacht van het festival voor jeugdprogrammering. Ook de
internationale gezelschappen die de instelling naar Nederland brengt,
hebben een meerwaarde voor het kunstenveld in het zuiden van het land. De
programmering van afgelopen edities toonde in al haar diversiteit echter te
weinig samenhang, en de uitvoeringskwaliteit van de voorstellingen was
wisselend. Daarnaast mist de raad een degelijke uitwerking van de plannen
van Cultura Nova op het gebied van educatie en participatie.
Cultura Nova hanteert de cao Nederlandse Podia en maakt met zzp’ers
marktconforme afspraken met deze cao als referentiekader. De financiële
positie van het festival is gezond en de aanvraag getuigt van een goede
bedrijfsvoering. Cultura Nova reflecteert echter matig op de toepassing van

1

de Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit
en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de kwaliteit van Cultura Nova, maar plaatst
ook enkele kanttekeningen bij de kwaliteit en de plannen voor de komende
periode. Cultura Nova biedt een multidisciplinaire programmering met
kleinschalig en groter aanbod, van grote openings- en slotvoorstellingen tot
intieme artistieke cross-overs. Beeldend theater vormt het hart van de
programmering. De instelling richt zich in de volle breedte op de inwoners
van Parkstad Limburg. Met zijn multidisciplinaire benadering geeft het
festival een impuls aan het beeldend theater in Nederland: door
theatergezelschappen en makers van eigen bodem te betrekken, een
voorname rol voor (internationale en lokale) jeugdvoorstellingen in te
ruimen, en in belangrijke mate door internationale gezelschappen van hoog
niveau naar Nederland te halen. Met een formule die highbrow en
mainstream beeldend theater combineert, onderscheidt Cultura Nova zich
van andere podiumkunstenfestivals.
De raad constateert dat de kwaliteit van het programma sterk leunt op het
vakmanschap van de geprogrammeerde (internationale) gezelschappen en
makers. De artistieke kwaliteit van het festival en van het aanbod is
daardoor niet van een constant niveau. Het brede scala aan activiteiten is
een kracht én een valkuil van het festival; de afgelopen edities vertoonde het
festival te weinig programmatische samenhang. Dit is een risico dat door
Cultura Nova wordt erkend.
De raad waardeert de keuze van het festival om de sociaalmaatschappelijke
en fysieke context van de regio als belangrijke inspiratiebron te nemen. De
artistieke ambities voor de eigen (co)producties en aangekochte producties
zijn echter onvoldoende helder uitgewerkt: de accenten die de instelling
benoemt voor de komende periode geven weinig inzicht in de artistieke
richting die het festival wil inslaan.
Cultura Nova wil intensiever coproduceren op regionaal, nationaal en
internationaal niveau. Het festival mist in Nederland gezelschappen die in
staat zijn beeldend theater te maken voor een groot publiek, en wil daarom
internationale gezelschappen verbinden aan Nederlandse gezelschappen. De
coproductie ‘Carmina Burana’ uit 2018 met La Fura dels Baus, philharmonie
zuidnederland, Sinfonischer Chor Aachen en Opera Zuid is hiervan een
geslaagd voorbeeld. De raad is positief over het potentieel van deze aanpak.

Cultura Nova

2

Hij mist echter in de aanvraag een nadere toelichting op vergelijkbare
projecten in de periode 2021 – 2024.
Vernieuwing
Talentontwikkeling is een van de pijlers van Cultura Nova. De benadering
van Cultura Nova ten aanzien van talentontwikkeling past goed bij het
profiel van het festival, omdat jonge makers de kans krijgen om zich te
verhouden tot de regio. Het festival richt zich de komende periode op
consolidatie en zet de huidige koers voort, ook in het aantal activiteiten. Een
belangrijke ketenpartner hierbij is talentontwikkelingsorganisatie VIA
ZUID. Ook betrekt het festival jaarlijks studenten van de Toneelacademie
Maastricht, ROC Vista College en de kunstvakopleidingen van Zuyd
Hogeschool bij de voorstellingen. Hierover oordeelt de raad positief, met
name gezien de aandacht voor beeldend theater.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Cultura Nova honoreert medewerkers conform de cao Nederlandse Podia;
ook met zzp’ers maakt de instelling marktconforme afspraken met deze cao
als referentiekader. Het festival hanteert geen voor de festivalwereld
gebruikelijke dagvergoedingen en betaalt zzp’ers de daadwerkelijke uren uit.
Bij coproducties wordt nadrukkelijk bekeken of de beloningen reëel zijn.
Ook bij internationale gezelschappen bewaakt het festival een gezonde
relatie tussen uitkoopsom en de personele inzet, al is dit naar eigen zeggen
minder eenvoudig. Het festival heeft de ambitie om per 2021 vaste
contracten aan te bieden aan het kernteam en dat verder te
professionaliseren en uit te breiden.
Cultura Nova is voornemens Nederlandse gezelschappen via een clausule in
het contract op te roepen tot naleving van de Fair Practice Code, waaronder
eerlijke betaling valt. Internationale gezelschappen wordt in een clausule
gevraagd om zich te verhouden tot de waarden rond fair practice.
De financiële positie van Cultura Nova is gezond en de aanvraag getuigt van
een goede bedrijfsvoering. Het voornemen om de forse groei van de
afgelopen jaren niet te continueren maar te consolideren geeft blijk van een
realistische koers. De afgelopen jaren zijn publieksinkomsten en sponsoring
sterk gestegen. De begroting is realistisch. De beheerlasten zijn laag en met
de kleine, flexibele kern van medewerkers kan het festival jaarlijks de
uitvoering aanpassen aan de financiële mogelijkheden.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Cultura Nova heeft veel aandacht voor de jeugd; het festival heeft een
jeugdprogrammeur en brengt een aparte jeugdbrochure uit. In 2018
stonden vier Nederlandse premières van jeugdvoorstellingen uit België,

Cultura Nova

3

Italië en Spanje op het programma. Naast de presentatie van
(internationale) jeugd- en familievoorstellingen, biedt het festival
workshops in onder meer theaterfotografie en archeologie, exposities en
participatieactiviteiten. De raad oordeelt positief over de educatieve
activiteiten van de afgelopen jaren, maar mist een concrete uitwerking en
een duidelijke samenhang tussen de activiteiten onderling voor de periode
2021 – 2024.
De raad oordeelt ook positief over de wijze waarop Cultura Nova inwoners
uit de regio betrekt. Cultura Nova faciliteert en stimuleert verschillende
(sociaal)culturele activiteiten, waarbij burgerparticipatie belangrijk is. Het
festival heeft een duurzame relatie opgebouwd met het asielzoekerscentrum
Heerlen en organiseert jaarlijks activiteiten samen met bewoners. Voor het
project ‘100 jaar Heerlerbaan’ werkte Cultura Nova samen met 150
buurtbewoners, een zorgcentrum, basisscholen en verenigingen.
Het publieksbereik is groot, met 67.000 bezoekers in 2019. De
buitenactiviteiten worden goed bezocht en veel voorstellingen in Parkstad
Limburg Theaters hebben een bezettingsgraad van meer dan 80 procent.
Naast de betaalde programmering kent het festival activiteiten in de
openbare ruimte, waaronder de publieksopening in het centrum van
Heerlen. Dit aanbod draagt bij aan de toegankelijkheid van het festival.
Geografische spreiding
Cultura Nova is stevig verankerd in de stad Heerlen en in Stedelijke
Cultuurregio Zuid, alsmede in de Euregio. Cultura Nova heeft goede relaties
met (kunstvak)scholen in de regio. Daarnaast werkt het festival op cultureel
en maatschappelijk gebied samen met een groot aantal partners, zoals
Parkstad Limburg Theaters, Cultuurhuis Heerlen en Neimed, het
sociaaleconomisch kenniscentrum van Limburg.
In haar reflectie op de aanvraag schrijft Stedelijke Cultuurregio Zuid dat
Cultura Nova bijzonder goed aansluit bij de drie thema’s van het
regioprofiel: ‘internationalisering’, ‘publieksontwikkeling’ en ‘ruimte voor
makers’. De cultuurregio kent aan Cultura Nova een unieke positie toe
binnen de regionale culturele infrastructuur en spant zich samen met het
festival in voor verdere integratie in deze keten.
Toepassing Fair Practice Code
Cultura Nova past de Fair Practice Code toe en vraagt (internationale)
gezelschappen en toeleveranciers om te handelen naar de code. Het festival
reflecteert echter matig op de code. Het festival gaat in op eerlijke beloning,
en in mindere mate op goed werkgeverschap. Cultura Nova erkent dat er op
het gebied van de code verbeteringen nodig zijn, maar vermeldt niet welke
dit zijn en hoe deze in de komende periode aangepakt worden.

Cultura Nova

4

Toepassing Governance Code Cultuur
Cultura Nova onderschrijft de Governance Code Cultuur en gaat in op de
wijze waarop de bevoegdheden, de taakverdeling en de deskundigheid van
de raad van toezicht zijn geregeld. De openbare verantwoording in
jaarverslagen is goed. Hoewel verbetering van de implementatie van de code
genoemd wordt als accent voor de komende periode, reflecteert de
organisatie hier nauwelijks op. De komende periode wil de instelling zich
richten op het verder professionaliseren, verjongen en verduurzamen van de
organisatie. De raad mist een concretisering van en een plan voor te
ondernemen acties.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Cultura Nova past de Code Diversiteit en Inclusie toe en reflecteert in enige
mate op de code. Het Festival verhoudt zich met zijn kernactiviteiten in dat
kader voornamelijk tot de regio. De toepassing uit zich in de brede
programmering en de wijze waarop het festival invulling geeft aan
publieksparticipatie en het publieksbereik. Cultura Nova erkent dat op het
gebied van culturele diversiteit nog maatregelen te treffen zijn in de
personele bezetting en in de raad van toezicht en is zich ervan bewust dat
het de vijf stappen uit de code moet toepassen om inzicht te krijgen in de
huidige situatie en om deze te verbeteren. De raad mist in de toelichting
duidelijke doelstellingen en concrete maatregelen.

Cultura Nova

5

Cultuur+Ondernemen
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.685.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.685.250

Over de instelling
Stichting Cultuur+Ondernemen (hierna C+O) is een bovensectorale,
ondersteunende instelling gericht op de bevordering van professionaliteit en
ondernemerschap. Haar doelgroep zijn werkenden, individuele makers en
instellingen in de culturele sector. C+O rekent het tot haar kerntaken om de
doelgroep te informeren en te adviseren over financiering,
ondernemerschapsvaardigheden en besturen. Daartoe organiseert C+O
programma’s en activiteiten. Ook zet C+O haar website in als
informatieplatform. C+O richt haar activiteiten op het vervullen van een
loketfunctie, de kennisontwikkeling over en promotie en beheer van de
Governance Code Cultuur, en vernieuwing, verruiming en gebruik van
diverse financieringsinstrumenten en verdienmodellen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.50 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert C+O een subsidiebedrag toe te kennen van
€ 1.685.000 mits zij
- Het activiteitenplan resultaatgericht opstelt en daarbij aangeeft met
welke middelen de doelstellingen ten aanzien van de doelgroep(en)
worden nagestreefd. De raad verwacht dat C+O meetbare doelen
presenteert.
- In haar activiteitenplan en in de begroting de voornemens voor de
ontwikkeling van het digitale platform concretiseert en niet
afhankelijk maakt van aanvullende middelen.
- Een toelichting geeft hoe de governance tussen stichting C+O en
stichting Cultuur+Financiering is georganiseerd en in de begroting
onderbouwt hoe de financieringsstromen tussen de beide stichtingen
zijn georganiseerd.
De organisatie is de houder van de Governance Code Cultuur en zij heeft in
2019 een nieuwe editie gelanceerd en verspreid. C+O is actief, ook in de
regio’s, met het opzetten van laagrentende cultuurleningen. Daarnaast
organiseert C+O een veelheid aan startgesprekken met individuele makers
en instellingen om het ondernemerschap in de sector te bevorderen. De
website wordt ingezet om de loketfunctie te ondersteunen. Met haar visie,
programma en activiteiten voldoet C+O aan de subsidievoorwaarden.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is verheugd dat de functie Professionalisering en ondernemerschap
structureel is belegd in de BIS. In de aanvraag signaleert C+O
maatschappelijke trends en ontwikkelingen waar zij met programma’s en
diensten op inspeelt. C+O verbindt haar visie op actuele ontwikkelingen aan
kerntaken met betrekking tot ondernemen, financieren en besturen. Zo
spreekt C+O de verwachting uit dat de ontwikkeling van
ondernemersvaardigheden steeds belangrijker wordt, omdat vanuit meer
domeinen aanspraak op publieke financiering wordt gedaan, zoals vanuit
het sociaal-maatschappelijke of ecologische domein. De maatschappelijke
en economische relevantie van cultuur mag dan wel groot zijn, volgens C+O
moet de sector niet aflatend werken aan haar draagvlak om de financiering
uit publieke middelen te kunnen legitimeren.
De raad heeft er waardering voor dat C+O zich inspant om de waarde van de
culturele sector voor het voetlicht te brengen en deze ook helpt te vergroten
door de sector te versterken. De raad deelt de mening van C+O dat de sector
weerbaar en sterk moet worden gemaakt. Zo heeft C+O, als houder van de
Governance Code Cultuur, in 2019 een vernieuwde code geïntroduceerd en
draagt zij bij aan implementatie en naamsbekendheid van deze code. De
raad vindt dat C+O erop moet toezien dat in de komende jaren ook de kleine
en middelgrote culturele instellingen goed ondersteund worden bij de
implementatie van de code.
Een andere belangrijke dienst van C+O is het ‘startgesprek’ over
ondernemerschap in cultuur. Dit startgesprek wordt aangeboden aan
individuele makers en culturele instellingen. Ten behoeve van deze dienst
onderhoudt C+O een groot netwerk met circa driehonderd specialisten, naar
wie makers en/of instellingen kunnen worden doorgestuurd om met een
financiële bijdrage een consult af te nemen. De raad vindt het belangrijk dat
C+O een laagdrempelig loket blijft en ook via haar website waardevolle
informatie beschikbaar stelt, onder meer voor makers die op zoek zijn naar
een passende financieringsmix of instellingen met vragen over de
Governance Code Cultuur.
C+O heeft veel voornemens met betrekking tot het uitbouwen van haar
website. De instelling wil video’s, podcasts en andere aansprekende
communicatiemiddelen ontwikkelen. Een en ander omdat C+O een grote
behoefte aan digitale leeromgevingen en –netwerken signaleert. De raad
vindt de ontwikkeling van het online platform essentieel voor het
functioneren van C+O. De raad kan zich er dan ook niet in vinden dat C+O
de beoogde online leeromgeving afhankelijk maakt van het al dan niet
vinden van aanvullende financiële middelen, zoals in de aanvraag wordt
Cultuur+Ondernemen

2

gesteld. Een kennisinstelling als C+O moet over een informatieve website
beschikken, waar de doelgroep behalve informatie ook toolkits en online
diensten kan vinden. Gezien de ambities op dit gebied, bevreemdt het de
raad dat C+O in haar aanvraag geen enkele groei in het gebruik van de
website verwacht tussen 2021 – 2024.
Groei voorziet C+O alleen in het uitgeven van leningen via de
cultuurleningen. C+O wil de leencapaciteit de komende jaren flink laten
groeien. De raad prijst C+O voor de realisatie van cultuurleningen in zeven
regio’s en steden, maar ziet deze activiteiten liever los van de
ondersteunende dienstverlening richting makers en instellingen. Immers,
de Stichting Fonds Cultuur en Financiering, alsmede het beoogde
revolverende Productiefonds waarvoor het ministerie van OCW € 13 miljoen
beschikbaar stelt, moeten opereren als onafhankelijke entiteiten met eigen
directeuren en raden van toezicht. De rolmenging van C+O wordt in de
aanvraag onvoldoende toegelicht en uitgewerkt.
Vernieuwing
Volgens de aanvraag consolideert C+O haar beleid en krimpt de begroting.
C+O wil op safe spelen en maakt de kans op vernieuwing van de online
dienstverlening onzeker, door deze afhankelijk te maken van additionele
middelen. Hier kan de raad niet achter staan. De organisatie maakt een
transitie door en zal in de BIS meer moeten inspelen op vragen uit de sector.
Het vernieuwingspotentieel van C+O is belangrijker dan de organisatie het
voorspiegelt. Groei voorziet C+O bijvoorbeeld alleen bij de cultuurleningen,
waarschijnlijk omdat hiervoor extra geld beschikbaar wordt gesteld door het
ministerie van OCW. De raad verwacht echter dat C+O over de hele linie
meer progressie nastreeft, zeker waar het de ontwikkeling en inzet van haar
website betreft. Vernieuwing komt van de digitale ontwikkeling, met een
toolkit en een scan financieringswijzer. De raad wijst erop dat de online
activiteiten tot de kerntaak van C+O behoren en niet afhankelijk gemaakt
mogen worden van aanvullende fondsen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
C+O heeft een gezonde bedrijfsvoering, al geeft de instelling aan dat zij
vanwege de kleine omvang kwetsbaar is. In de toekomst zal C+O minder
opdrachten van derden aanvaarden, waardoor de eigen inkomsten zullen
krimpen. Op de organisatie van C+O is geen cao van toepassing.
Desalniettemin volgt de organisatie qua loonontwikkeling de cao van de
rijksoverheid. De instelling benoemt dat tarieven van zowel de eigen als
externe medewerkers eerlijk en marktconform zijn. C+O geeft aan dat zij op
basis van eigen marktvergelijking bepaalt wat marktconform is. Ook zzp’ers
worden op deze wijze betaald. Er wordt verder niet ingegaan op (structureel)
overwerk en beperkt ingegaan op de secundaire arbeidsvoorwaarden. C+O
geeft aan via de Arbeidsmarktagenda en het Programma voor Permanente
Cultuur+Ondernemen

3

Professionele Ontwikkeling bij te dragen aan de sociale dialoog. Daarnaast
blijkt dat regelmatig wordt samengewerkt met zzp’ers.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
C+O heeft geen taak op het gebied van educatie. Het behoort tot de
kerntaken van de organisatie om kennis over te dragen aan de sector.
Geografische Spreiding
C+O spant zich in om in heel Nederland zichtbaar te zijn, bijvoorbeeld door
in alle regio’s de vernieuwde Governance Code Cultuur toe te lichten. Deze
promotie verloopt goed en wordt gewaardeerd in het veld. Daarnaast is C+O
actief betrokken bij de vorming van regiofondsen in samenwerking met
lokale overheden.
Toepassing Fair Practice Code
C+O onderschrijft het belang van de code en loopt in haar aanvraag de
kernwaarden langs. C+O vindt goed werk- en opdrachtgeverschap, zoals de
code nastreeft, belangrijk. C+O verspreidt zelf de kennis over de code in
haar netwerk om de toepassing ervan te stimuleren. De instelling geeft aan
dat zij de code een goed instrument vindt, ook met het oog op het versterken
van het ondernemerschap in de sector.
Toepassing Governance Code Cultuur
C+O is het als houder van de Governance Code Cultuur aan haar stand
verplicht om alle kernwaarden in de praktijk te brengen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
C+O onderschrijft de code en loopt in de aanvraag de vier p’s langs:
programma, publiek, personeel en partners. C+O signaleert dat in deze
onderdelen de organisatie nog onvoldoende (cultureel) divers is. C+O wil de
komende periode de culturele diversiteit van het personeel vergroten en een
evenwichtiger verdeling qua geslacht en leeftijd verkrijgen. C+O belooft
hiervoor stappen te ondernemen, maar presenteert geen concreet
(stappen)plan waarin de doelen voor 2024 worden geformuleerd en
gekwantificeerd.

Cultuur+Ondernemen

4

Dansateliers
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 490.000

Over de instelling
Stichting Dansateliers (hierna: Dansateliers) richt zich specifiek op de
ontwikkeling van de dans. Dansateliers ziet zichzelf als de schakel tussen de
opleidingen en het professionele dansveld. Niet alleen makers kunnen bij
haar terecht, zij biedt ook ontwikkeltrajecten voor dansdramaturgen en
dansproducenten. De instelling is geworteld in Rotterdam en heeft veel
partners in binnen- en buitenland. In het seizoen 2018/2019 vierde
Dansateliers haar 25-jarig jubileum.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Dansateliers geen subsidie toe te
kennen.
De plannen van Dansateliers zijn weinig concreet en onduidelijk, zowel wat
betreft de ontwikkeling van jong talent, als dat van de midcareer makers.
Ook vindt de raad de visie op dans niet vernieuwend genoeg. Door te
focussen op de ruimte tussen de dansacademies en de podia blijft een
cruciaal, autodidactisch deel van het veld buiten beeld. Daarnaast schiet
Dansateliers tekort op het gebied van de eerlijke beloning van
danskunstenaars. De raad mist zelfreflectie met betrekking tot diversiteit
binnen de eigen organisatie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Dansateliers zit in een overgangsperiode. Waar de talentontwikkeling in het
verleden vooral bedoeld was voor jonge, pas afgestudeerde makers, wil zij
zich vanaf 2021 ook gaan richten op meer ervaren dansers die nieuwe wegen
willen verkennen. Deze uitbreiding van de activiteiten gaat gelijk op met een
interne verhuizing en verbouwing. In de voormalige HBS in het centrum van
Rotterdam waar Dansateliers gevestigd is, is een nieuwe, goed geoutilleerde
theaterstudio gebouwd.
De raad vindt het een goede zaak dat de doelgroep wordt verbreed naar
midcareer dansers. In de keten van dansvoorzieningen is daar beslist ruimte
voor. Maar hij mist in de plannen een concrete invulling van deze
verbreding. Niet duidelijk is welke begeleiding ervaren makers krijgen en

1

hoe ze worden gecoacht op weg naar een hernieuwing van hun danspraktijk.
Dansateliers beschrijft voornamelijk de mogelijkheden die de nieuwe studio
biedt. Midcareer makers worden uitgenodigd om hier hun voorstellingen af
te monteren. Op deze manier dreigt een losstaande producerende afdeling
binnen de ontwikkelorganisatie te ontstaan.
Tegelijkertijd wil Dansateliers haar activiteiten voor nieuw talent verder
uitbouwen. Het aantal associate artists, die voor de duur van vier jaar aan
de instelling zijn verbonden, gaat in de komende periode omhoog van twee
naar zes à acht. Deze talenten krijgen niet alleen artistieke maar ook
zakelijke begeleiding. De raad vindt zo’n training in ondernemerschap een
zinnige aanvulling binnen het ontwikkeltraject.
Daarnaast biedt Dansateliers jaarlijks ruimte aan een à twee talentvolle
dansdramaturgen en een à twee talentvolle dansproducenten. Over de
manier waarop deze talenten worden gescout verstrekt zij helaas geen
informatie.
Afgaand op de makers die de afgelopen jaren zijn uitgestroomd vindt de
raad de kwaliteit van de talentontwikkeling bij Dansateliers voldoende tot
goed. Maar het is de raad niet duidelijk welk aandeel Dansateliers in het
succes van deze makers heeft gehad. Vaak hebben zij immers ook kansen
gekregen op andere plekken. Het ontbreekt ook hier aan concrete gegevens
over de programma’s die de talenten hebben doorlopen om de kwaliteit van
de begeleiding te kunnen beoordelen.
Vernieuwing
Dansateliers zegt te streven naar vernieuwing en experiment door het
openbreken van de definitie van de dans. In de praktijk ziet de raad hiervan
onvoldoende terug. Waar de scheidslijn tussen geschoolde en ongeschoolde
dansers meer en meer wegvalt en vernieuwing vaak komt van
autodidactische dansers uit andere danstradities, positioneert Dansateliers
zich als schakel tussen de kunstvakopleidingen en het werkveld. Hier laat
Dansateliers een kans liggen, meent de raad. De laatste jaren zijn er wel
verbindingen gelegd met een aantal urban instellingen, maar een heldere
visie op de manier hoe dat consequent en doelgericht moet worden
opgepakt, ontbreekt.
De raad vindt het positief hoe Dansateliers werk maakt van het vinden van
een nieuw publiek. Zij onderscheidt zich met verfrissende
contextprogramma’s (zoals voor het netwerk voor nieuwe dansmakers
Moving Futures), workshops, en ambassadeurs die doelgroepen aanspreken
voor wie een bezoek aan het theater minder vanzelfsprekend is.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Dansateliers bestaat intussen meer dan 25 jaar en is een stabiele en
financieel gezonde instelling. Daarbij merkt de raad wel op dat de
afhankelijkheid het grote aandeel Rotterdamse subsidie een gevaar kan
opleveren, mocht die wegvallen. Een gedegen risicoanalyse ontbreekt.

Dansateliers

2

De begroting is realistisch, gezien de toename van het aantal geplande
activiteiten. Dat het eigen inkomstenpercentage daarbij afneemt, wordt
uitgelegd in de toelichting op de begroting. Veel van de activiteiten worden
in samenwerking met derden geproduceerd, zodat de opbrengsten vaak voor
een groot deel bij de producerende partij terechtkomen, terwijl de artistieke
bijdrage van Dansateliers wel substantieel was. De raad vindt deze
verklaring overtuigend.
Dansateliers past de cao Toneel en Dans toe voor alle werknemers, ook voor
tijdelijke krachten en zzp’ers. Medewerkers kunnen overuren compenseren,
maar in het plan wordt opgemerkt dat er in het geval van talentontwikkeling
niet altijd een nauwkeurig onderscheid gemaakt kan worden tussen betaald
werk en een eigen investering. Dat is naar het oordeel van de raad een
discutabele opvatting, die beginnende makers in een kwetsbare positie kan
brengen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het zoeken naar nieuwe publieksgroepen zit stevig verankerd in het aanbod
van Dansateliers. Makers worden getraind om na te denken over het
opbouwen van hun publiek, en het onderhouden van een band met hen.
Dansateliers is laagdrempelig, mede dankzij de wekelijkse ‘movement
classes’ waarbij iedereen welkom is. Aansluiting bij andere domeinen vindt
plaats in het kader van het Europese project ‘Dancing societies’. Hiervoor
gaan Rotterdamse makers aan het werk met lokale gemeenschappen, exgevangenen en vluchtelingen. De raad vindt dit een mooi initiatief, al is
Dansateliers hier eerder faciliterend bij betrokken dan als bedenker of
aanjager van het project.
Op het gebied van educatie organiseert Dansateliers speciale ‘movement
classes’ op scholen, en via het cultuurtraject van het Kenniscentrum
Cultuureducatie Rotterdam (KCR) wordt ieder jaar een voorstelling plus
workshop ontwikkeld voor het primair of voortgezet onderwijs. De associate
artists nemen steeds actief deel aan deze educatieprojecten, met het doel ze
uit hun comfortzone te halen. De raad is onder de indruk van deze aanpak.
Het mes snijdt hier overduidelijk aan twee kanten.
Geografische spreiding
Dansateliers is goed geworteld in de stedelijke en de nationale
infrastructuur. Er zijn samenwerkingen met Rotterdamse instellingen als
Boymans van Beuningen, Codarts en Conny Jansen Danst, en zij maakt deel
uit van het landelijke netwerk voor nieuwe dansmakers, Moving Futures.
Het is opmerkelijk dat er niet of nauwelijks wordt samengewerkt met de
grote producerende dansgezelschappen uit de rest van het land.
De producties van Dansateliers komen terecht op nationale en
internationale podia. Met name op festivals als Julidans en de Nederlandse
Dansdagen is Dansateliers een vaste gast. Via het European Dance Network

Dansateliers

3

(EDN) krijgen de makers van Dansateliers ook regelmatig speelbeurten in
het buitenland. De raad meent dat de instelling hiermee voldoende bijdraagt
aan de geografische spreiding van het dansaanbod in Nederland.
Toepassing Fair Practice Code
Dansateliers onderschrijft de Fair Practice Code en gaat voldoende in op de
toepassing van de kernwaarden van de code. Als actief lid van de
Nederlandse Associatie Podiumkunsten (NAPK) neemt zij deel aan de
sociale dialoog. In gesprek met coproducenten wordt de samenwerking
geëvalueerd, maar of er vaste werkafspraken over Fair Practice worden
gemaakt vermeldt de aanvraag niet. (Zie ‘Eerlijke beloning en gezonde
bedrijfsvoering’).
Toepassing Governance Code Cultuur
Dansateliers reflecteert goed op de code. Zij hanteert een bestuursmodel,
waarbinnen het bestuur eindverantwoordelijke is voor het beleid, en de
directie voor de dagelijkse gang van zaken. Bijzonder en innovatief is het
multiculturele juniorbestuur dat sinds 2018 als schaduwbestuur opereert.
Een van de juniorleden is intussen als penningsmeester doorgestroomd naar
het ‘echte’ bestuur.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Dansateliers reflecteert onvoldoende op de code. Hoewel de
danskunstenaars die bij Dansateliers aan de slag gaan over het algemeen
zeer divers zijn, is de eigen organisatie dat nog niet. In de toelichting op de
code wordt er weinig aandacht besteed aan deze problematiek. De raad mist
hier zelfkritiek en een stappenplan bij de aanstelling van nieuw personeel.

Dansateliers

4

D:DNA
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 672.505

Over de instelling
Stichting Dutch Development Centre for Natural Arts (hierna: D:DNA) is
een nieuwe instelling in Donderen, Drenthe, die beginnende kunstenaars de
kans wil bieden zich te ontwikkelen op het snijvlak van kunst en natuur.
D:DNA hanteert hiervoor de methode ‘RADIUS’. Daarbij onderzoeken
kunstenaars in samenspraak met bewoners en andere betrokkenen allerlei
aspecten van een bepaald gebied en ontwikkelen gezamenlijk artistieke
interventies op locatie. Multidisciplinariteit is hierbij het uitgangspunt. Als
onderdeel van de projecten ontstaan er nieuwe perspectieven voor de
toekomst van het gebied. Zo worden de kunstenaars ‘wegbereiders voor een
duurzame toekomst’. Per jaar kunnen 24 kunstenaars aan het begin van hun
loopbaan instromen, zes per seizoen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Dutch Development Centre for
Natural Arts geen subsidie toe te kennen.
D:DNA heeft een heldere inhoudelijke ambitie en de twee initiatiefnemers
hebben hun sporen verdiend. De raad vindt de beoogde inspanningen ten
aanzien van talent- en genreontwikkeling in de aanvraag echter
onvoldoende onderbouwd en uitgewerkt. Het plan beschrijft meer een
methode dan concrete activiteiten. Bovendien plaatst de raad diverse
vraagtekens bij de inhoudelijke aanpak. D:DNA moet als organisatie nog
van start gaan. Ook de financiële opzet roept vragen op. Ten slotte is de
reflectie op de drie codes te beperkt. Voor een plek in de BIS is het dan ook
duidelijk nog te vroeg.
D:DNA is een nieuwe instelling, die nog van start moet gaan. Ze staat bij de
Kamer van Koophandel nog ingeschreven als Stichting Academy for Natural
Arts, opgericht in 2019. Bij de aanvraag is een concept-statutenwijziging
gevoegd, inclusief de naamswijziging naar Dutch Development Centre for
Natural Arts en de voorgenomen transitie van een bestuursmodel naar een
raad-van-toezichtmodel. De beoogde raad-van-toezichtleden zijn formeel
echter nog niet aan de stichting verbonden.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Over de onderzoeksmethode ‘RADIUS’ waarmee D:DNA wil werken, is de
raad positief. Deze methode is ontwikkeld door Sjoerd Wagenaar in zijn
periode als artistiek leider van PeerGrouP en is daar van 2016 tot en met
2018 getest en toegepast. De methode is een inspirerend uitgangspunt voor
het ontwikkelen van kunst die direct gerelateerd is aan de omgeving en die
kan bijdragen aan nieuwe, duurzame perspectieven op die omgeving. Ook is
er vertrouwen in de voorgestelde directie: beide directeuren hebben hun
sporen verdiend, als het gaat om het werken in en met het noordelijke
landschap.
De raad constateert echter ook dat de aanvraag nog een te hoog
abstractieniveau heeft. Het plan beschrijft meer een methode dan concrete
activiteiten. Zo worden er veel potentiële begeleiders,
samenwerkingspartners en locaties genoemd, zonder dat duidelijk is welke
rol zij precies in de ontwikkelprocessen gaan spelen.
Ook plaatst de raad kanttekeningen bij de geschetste ontwikkelstructuur,
waarin elk kwartaal een nieuwe groep van zes makers en twee begeleiders
van start gaat. Hij betwijfelt of die structuur optimaal aansluit bij de
ontwikkelbehoefte van de deelnemende makers. De aantallen betrokken
deelnemers en de korte doorlooptijd van de projecten staan op gespannen
voet met de beoogde kwaliteit van het ontwikkelproces.
Ten slotte bieden de plannen, onder meer vanwege het ‘open’ karakter, te
weinig zicht op de kwaliteit van de output, wat betreft de kunstuitingen die
ontstaan én wat betreft de leeropbrengst en uitstroommogelijkheden van de
deelnemende makers. Daardoor is het voor de raad niet mogelijk om de
artistieke waarde van de plannen te beoordelen, en de landelijke betekenis
te bepalen.
Vernieuwing
De belangrijkste vernieuwing in de plannen van D:DNA zit in de
consequente en principiële verbinding tussen kunst en natuur/landschap.
Nederland kent nog geen ontwikkelinstellingen die zich specifiek op dat
snijvlak begeven. Gezien die focus vindt de raad het opmerkelijk dat D:DNA
het werken in een stedelijke context niet uitsluit; dat maakt het profiel
minder eenduidig.
Voor de deelnemende kunstenaars kan kennismaking met de methode
‘RADIUS’ bijdragen aan een nieuwe kijk op hun artistieke praktijk. De
methode is in Nederland nog niet eerder buiten de werkpraktijk van de
PeerGrouP toegepast.

D:DNA

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Aangezien D:DNA een relatief nieuwe stichting is, is de financiële
gezondheid ervan nog niet goed te beoordelen. Uit het dekkingsplan blijkt
dat de instelling grotendeels afhankelijk is van overheidssubsidies. De
beoogde inkomsten uit private bronnen en coproductie zijn relatief laag.
Publieksinkomsten heeft de instelling niet opgenomen (met uitzondering
van bijdragen van deelnemers en begeleiders ten behoeve van hun
overnachting). De raad vindt deze subsidieafhankelijkheid ongezond hoog.
Bovendien ontbreekt een risicostrategie. Ten slotte valt op dat begroting en
dekkingsplan voor 2021 en 2024 gelijk zijn, terwijl er in de praktijk van een
startende ontwikkelinstelling hoogstwaarschijnlijk sprake zal zijn van
geleidelijke opbouw.
D:DNA refereert aan de cao Toneel en Dans, maar licht niet toe waarom
voor deze cao gekozen is, noch in welke mate deze wordt toegepast. Ze geeft
van alle functies transparant weer hoe die zijn ingeschaald, maar maakt niet
duidelijk in welke mate eventueel overwerk wordt gecompenseerd en of er
loonindexatie plaatsvindt. Ook is onduidelijk welke secundaire
arbeidsvoorwaarden gelden. De raad vindt het opmerkelijk dat de instelling
alleen met inhuur werkt en geen personeel in vaste of tijdelijke dienst
neemt, zeker waar het gaat om jaarronde functies.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
In de werkwijze van D:DNA gaan makers, bewoners en andere betrokkenen
gezamenlijk aan de slag met het verhaal van een locatie. Bewoners delen
verhalen of geven mede vorm aan de kunstuitingen, bijvoorbeeld als spelers
of ambachtslieden. Ze worden zo mede-eigenaar van de projecten en passen
de opgedane inzichten na afloop toe in hun omgeving. Daarmee staat
participatie van bewoners aan de basis van de kunst die bij D:DNA ontstaat
en van de beoogde maatschappelijke impact van de projecten. Hierbij
worden vaak samenwerkingspartners uit andere domeinen betrokken,
vooral natuurorganisaties en kennisinstellingen.
Omdat de methodiek zich richt op gemeenschappen die aan bepaalde
locaties verbonden zijn, is de kans groot dat publiek bereikt wordt waarvoor
kunstparticipatie niet vanzelfsprekend is. De kwaliteit en intensiteit van hun
ervaring hangt af van de mate waarin de deelnemende makers erin slagen
zich met de gemeenschap te verbinden. De raad acht dat niet
vanzelfsprekend; zeker gezien de korte tijd die voor de projecten staat.
Van educatief aanbod voor het onderwijs is bij D:DNA geen sprake. Het
educatieve beleid is gericht op de deelnemende makers, bewoners en
samenwerkingspartners. In hun gezamenlijke processen is sprake van peerto-peerleren. Hoe D:DNA dit precies wil bewerkstelligen, blijkt echter
onvoldoende uit de aanvraag.

D:DNA

3

Geografische spreiding
D:DNA is gevestigd in Donderen, Drenthe, en beschikt daar over
werkruimte en overnachtingsmogelijkheden. In Leeuwarden heeft de
instelling een kantoor. De initiatiefnemers zijn geïnspireerd door het NoordNederlandse landschap en hebben in het noorden een sterk netwerk, zowel
binnen de culturele sector als daarbuiten. De stedelijke cultuurregio We the
north onderschrijft de toegevoegde waarde die de instelling kan hebben op
het bestaande culturele ecosysteem in het noorden, en vindt de instelling
goed passen in het regioprofiel. Voor de raad is echter niet duidelijk hóe zij
concreet wil bijdragen aan de versterking van de culturele infrastructuur in
het noorden.
D:DNA heeft de ambitie niet alleen in Noord-Nederland maar in heel
Nederland én in het buitenland actief te zijn. De instelling wil zich daarbij
laten leiden door ‘de urgenties die op plekken spelen, de mate waarin we
inschatten met de aanpak van D:DNA te kunnen toevoegen en de steun van
de omgeving van de plek’. Een concrete aanpak om het bereik te vergroten,
ontbreekt echter.
Toepassing Fair Practice Code
D:DNA reflecteert slechts beperkt op de Fair Practice Code. Uit de aanvraag
blijkt niet welke rol de instelling speelt in de sociale dialoog over eerlijke
beloning, bijvoorbeeld met samenwerkingspartners, of de instelling hiervoor
aangesloten is bij een (koepel)vereniging, en welk beleid zij hanteert in
verband met auteursrechten.
D:DNA refereert aan de cao Toneel en Dans, maar licht niet toe waarom
voor deze cao gekozen is, noch in welke mate deze wordt toegepast. De
beoogde personele bezetting komt op de raad nogal onevenwichtig over:
voor de directie, raad van advies en begeleiders zijn stevige vergoedingen
begroot, terwijl het hoofd productie voor slechts een halve fte in de
begroting is opgenomen en de deelnemende makers relatief laag (als
beginnende uitvoerenden) worden ingeschaald. Omdat de deelnemende
makers in hun ontwikkeltrajecten leren en werken combineren, hanteert de
instelling als referentie het minimumloon. De raad vraagt zich af of dat fair
is. Ook is opmerkelijk dat de deelnemers moeten betalen voor hun
overnachting en verblijfskosten.
Toepassing Governance Code Cultuur
D:DNA reflecteert onvoldoende op de Governance Code Cultuur. In de
aanvraag gaat het over een raad van toezicht, maar uit het Kamer van
Koophandel-uittreksel blijkt dat de stichting op het moment van aanvragen
nog een bestuur had. De beoogde raad-van-toezichtleden zijn nog niet
formeel aan de stichting verbonden. Het bevreemdt de raad dat D:DNA dit
niet noemt en toelicht.

D:DNA

4

De instelling schrijft bij te willen dragen aan het denken over de praktijk van
bestuur en toezicht en licht daarbij het gedachtegoed van de commons toe,
dat onder meer vertrekt vanuit groepsverantwoordelijkheid. De instelling
licht echter niet toe wat dit betekent voor het nu gekozen bestuursmodel en
voor de voorgenomen interactie tussen toezichthouders, directiebestuurders en medewerkers.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De reflectie van D:DNA op de Code Diversiteit en Inclusie is erg onvolledig
en gaat niet in op de samenstelling van de eigen organisatie, noch op de
partners waarmee wordt samengewerkt of het beoogde publiek. De
instelling beschrijft slechts de selectiemethode die zij wil hanteren voor de
deelnemers aan de ontwikkeltrajecten. Of daarmee een werkelijk breed
bereik wordt gerealiseerd, betwijfelt de raad: de plannen zijn erg vrijblijvend
geformuleerd. Bovendien gaat het slechts om intenties; de uitvoering is nog
niet te beoordelen. Ten slotte vindt de raad de genoemde uitgangspunten
voor diversiteit en inclusie te algemeen en te weinig toegespitst op
geschiedenis en bevolkingssamenstelling van de eigen regio.

D:DNA

5

de Appel
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 750.000

Over de instelling
Stichting de Appel (hierna: de Appel) is een internationaal georiënteerde
presentatie-instelling, gevestigd in Amsterdam. Het is haar missie om ‘voor
kunstenaars en medestanders ruimte en tijd te creëren voor het stellen van
essentiële vragen’.
De Appel profileert zich als ‘lerend instituut’. De exposities zijn ingebed in
een drieledige structuur van archief, curatorenopleiding (‘Curatorial
Programme’) en educatieve initiatieven. Jaarlijks worden vier
tentoonstellingen georganiseerd en om de twee jaar is er een groot,
meerledig project dat zich uitstrekt naar andere locaties in de regio. Begin
2017 is de instelling verhuisd van Amsterdam-Centrum naar Broedplaats
Lelylaan in Nieuw-West. Sinds 1 mei 2019 is er een nieuwe directeur.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.30 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting de Appel. Echter, na
zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert de
Raad voor Cultuur Stichting de Appel geen subsidie toe te kennen. De raad
verwijst voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij deze
categorie. De raad heeft de extra aangevraagde, geoormerkte, gelden voor
verbreding van het publieksbereik niet beoordeeld.
De raad heeft vertrouwen in de koers en de plannen van de Appel. De
afgelopen jaren heeft het internationaal gerenommeerde instituut
veerkracht en begeestering getoond en haar unieke identiteit onderstreept
en daarmee herbevestigd.
Er ligt nu een heldere visie op zowel het artistieke als het educatieve beleid.
De nieuwe exposities zijn beloftevol en via het educatieprogramma maakt de
Appel flink werk van de worteling in haar nieuwe buurt, Amsterdam NieuwWest.
De Appel is een financieel gezonde instelling. Haar reflectie op de Fair
Practice Code is voldoende, die op de Code Diversiteit en Inclusie
uitstekend. In het kader van ‘goed bestuur’ had de raad graag willen lezen

1

wat de overwegingen van de Appel zijn om over te stappen naar een bestuurmodel.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De Appel is bezig een bewonderenswaardige comeback te maken sinds het
wegvallen in 2017 van de financiering in het kader van de Culturele
basisinfrastructuur. Meerjarig gesteund door het Mondriaan Fonds wist de
instelling enerzijds een nieuwe start te maken – met een nieuwe locatie en
een nieuwe directeur – en anderzijds haar erfenis van 45 jaar te behouden.
Het internationaal roemruchte talentprogramma voor curatoren en dito
gewaardeerde archief bleven in de lucht en met nieuw geformuleerde
doelstellingen onderstreepte (lees: herbevestigde) de Appel waarvoor ze wil
staan en gaan: tijd en ruimte voor experiment, lange termijnrelaties,
opdrachtgeverschap en een divers publiek van lokale buurtbewoners tot
internationale Appel-volgers. Ook heeft de instelling de afgelopen jaren
meer verantwoordelijkheid voor de sector genomen. Ze richtte MOKER op,
een samenwerkingsverband tussen instellingen voor beeldende kunst in
Amsterdam, en werd voorzitter van de landelijke belangenvereniging De
Zaak Nu.
De raad vindt dat de Appel in vergelijking tot vier jaar geleden weer een
heldere artistiek-inhoudelijke koers heeft. De Appel als ‘lerend instituut’ is
een wat algemene insteek, maar wel een die uiterst consequent wordt
doorgevoerd en veel ruimte laat. En dat past uitstekend bij de Appel en
onderscheidt haar van andere instellingen. De Appel verhoudt zich door
middel van haar programma’s en gekozen kunstenaars tot ontwikkelingen in
de wereld en niet via een maatschappelijk thema, wat tegenwoordig vaak
gebeurt.
Hoewel de raad meer had willen lezen over toekomstige exposities en
presentatievormen, geven de voorbeelden die in de aanvraag worden
beschreven voldoende vertrouwen in de zeggingskracht van het artistieke
programma. Voor 2021 en 2022 worden met internationale partners
opdrachten voorbereid met kunstenaars van Arabische afkomst (Inas
Halabi, Palestina; Lydia Ourahmane, Algerije). Met de grote, meerledige
projecten ‘BIG SISTER’ (2022) en ‘A-WEAR-NESS FEST’ (2024) duikt de
Appel in de wereld van de tv- en de textielindustrie.
Het aantal exposities dat de Appel jaarlijks ambieert (vier inclusief de
eindpresentatie van het curatorenprogramma) vindt de raad relatief laag.
Anderzijds waardeert hij het uitgangspunt van de instelling dat het
belangrijk is om kunstenaars en curatoren tijd te geven. De Appel is voor het

de Appel

2

open karakter van artistiek onderzoek en curatorieel experiment en tegen de
druk om vooral antwoorden te geven en snel consumeerbaar spektakel te
presenteren.
Al met al is de Appel goed op weg om weer de steady partij van voorheen te
worden; een speler van landelijk belang en wellicht op termijn zelfs weer een
voorbeeldstellende pionier. De internationale reputatie is onverminderd
sterk, getuige ook de internationale samenwerkings- en
uitwisselingspartners, zoals Showroom en Banner Repeater in Londen,
Portikus in Frankfurt, Franklin Furnace in New York, Art Pool in Budapest,
TEOR/ética in Costa Rica en Chris Burden Estate in Californië. Het 25jarige curatorenprogramma heeft ruim honderdvijftig alumni over de hele
wereld en wordt door internationale pers besproken.
Vernieuwing
De Appel is een gerenommeerd instituut, dat in zijn kern draait om
vernieuwing van de kunstdiscipline en de kunstpraktijk: het zet experiment
nadrukkelijk centraal, geeft kunstenaars opdracht voor nieuw werk,
programmeert kunstenaars die nog niet zo bekend zijn in Nederland en leidt
curatoren op. De Appel doet dit van oudsher, in die zin continueert ze in
2021 – 2024 haar beleid.
Wel spreekt er een nieuw elan uit de plannen en draagt de Appel een paar
werkwijzen aan die de raad spannend en innovatief vindt. Zo wordt, samen
met een grote klankbordgroep van collega-instellingen, de mogelijkheid van
een mobiel archief onderzocht, dat de wereld intrekt om andere archieven te
‘ontmoeten’ (‘Spaces Run Archive’). In de tweejaarlijkse grote projecten
experimenteert de Appel met het vervagen van grenzen tussen individueel
en gemeenschappelijk auteurschap.
De raad heeft veel waardering voor het ‘Curatorial Programme’, een
gecertificeerde korte termijn beroepsopleiding, en is verheugd over de
voorzichtige samenwerking die op dit vlak wordt aangegaan met De Ateliers,
een postacademische instelling in Amsterdam.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De Appel voldoet nog niet aan de normen van fair pay, maar er worden
duidelijk bewegingen de goede kant op gemaakt. De raad heeft er
vertrouwen in dat de Appel de komende periode aan de normen zal voldoen.
De Appel is een financieel gezonde organisatie. De financieringsmix is goed,
met in 2018 25 procent eigen inkomsten. Op basis van de aanvraag en de
ambities van de Appel meent de raad dat de begroting voor 2021 – 2024
realistisch is. Deze is aanzienlijk hoger dan in de afgelopen periode omdat er
meer personeel en communicatiebudget nodig is, en omdat de Fair Practice

de Appel

3

Code wordt ingevoerd. Het wegwerken van afwijkingen van de Fair Practice
Code lijkt te zijn meegenomen in de begroting, maar dat is niet duidelijk
gespecificeerd.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De Appel heeft de kritiek van de raad op haar educatieplannen voor 2017 –
2021 ter harte genomen. Het huidige aanbod, dat focust op de buurt, is nu
geloofwaardig verweven met het profiel van de organisatie, waarin ‘leren’
centraal staat. Ook wordt gewerkt vanuit een heldere, aansprekende visie:
educatie draagt net als het artistieke programma bij aan
gemeenschapsvorming. Ook het aanbod getuigt hiervan: het is breed
opgezet, gericht op kinderen en volwassenen en probeert meer inhoudelijke,
langetermijnrelaties aan te gaan met scholen, deelnemers en
maatschappelijke partners. De raad vindt de inhoudelijke aanvliegroute van
de Appel sterk: in een nieuwe omgeving dient educatie langzaam te worden
opgebouwd en heeft de inzet op kwaliteit het meest effect.
In de komende periode zet de Appel haar educatieve activiteiten voort. Er
zijn drie doorlopende programma’s: ‘Kunstklassen’, een in het
onderwijscurriculum geïntegreerd programma over hedendaagse kunst rond
kunstobjecten uit het archief van de Appel; ‘Ensembles’, workshopseries
waarbij de expositie wordt onderzocht aan de hand van een andere
discipline of methode, zoals koken, dansen, lezen et cetera; en ‘Sound
Gestures’, een project over kunst en het medium geluid voor dove of
slechthorende kinderen. Daarnaast organiseert de Appel
groepsrondleidingen voor scholen en andere doelgroepen. De komende
jaren werkt ze samen met twee basisscholen en een middelbare school in
Nieuw-West.
De instelling stelt een groter en diverser publiek te willen trekken en wil
zowel ingewijden als geïnteresseerden bereiken, zowel jonge als oude
mensen, en zowel buurtbewoners als internationale Appel-volgers. Deze
brede publieksdoelstelling wordt niet helemaal zichtbaar in de cijfers. Het
gemiddeld aantal deelnemers aan schoolgebonden en overige educatie dat
ze de komende subsidieperiode hoopt te bereiken, stijgt met circa 30
procent, maar het streefgetal van twintigduizend tentoonstellingsbezoekers
per jaar is niet meer dan in de afgelopen jaren.
Ook vertaalt de brede publieksdoelstelling zich niet naar de teksten en de
huisstijl. Deze passen weliswaar bij het experimentele, onderzoeksmatige
karakter van de instelling, maar zijn weinig toegankelijk voor een publiek
van niet-ingewijden. Waar de Appel in haar educatieprogramma’s en grote
projecten rond de tv- en textielindustrie blijk geeft van creativiteit als het
gaat om het ‘ontsluiten’ van complexe hedendaagse kunst, is de

de Appel

4

communicatie nog enigszins gesloten. Wellicht kunnen het
publieksonderzoek dat de Appel gaat uitvoeren en de samenwerking met
haar cultureel diverse partners hierin verbetering brengen.
Extra gelden publieksbereik
Voor de periode 2021 – 2024 lijkt de Appel een beroep te doen op de extra
gelden die de minister beschikbaar stelt voor twee presentatie-instellingen
die zich specifiek richten op verbreding van hun publieksbereik. Althans: in
het aanvraagformulier vinkt de instelling die optie aan. Echter, noch in de
begroting, noch in de toelichting op de begroting en noch in het
activiteitenplan maakt ze expliciet duidelijk hoe zij die extra gelden wil gaan
besteden.
Geografische spreiding
In de bredere stedelijke cultuurregio heeft de Appel een goed netwerk van
veelsoortige partners; op alle pijlers van de instelling – presentatie, archief,
educatie, ‘Curatorial Programme’ – zijn samenwerkingsverbanden. Voor
communicatie zijn die ook landelijk en voor tentoonstellingen, archief en
curatorenprogramma ook internationaal. De raad heeft bewondering voor
de snelheid waarmee de Appel zich, mede dankzij haar educatieprogramma,
aan het wortelen is in Amsterdam Nieuw-West.
Toepassing Fair Practice Code
De Appel wil de Fair Practice Code in 2024 volledig hebben geïntegreerd. De
Appel volgt de ‘Richtlijn kunstenaarshonoraria’ en de Museum cao. In 2020
wordt een cao ‘met en voor de branche’ uitgewerkt voor het team van de
Appel. Uit de aanvraag blijkt niet in hoeverre er afspraken zijn met
betrekking tot de ontwikkeling van personeel, pensioenen,
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen en opslag voor zzp’ers.
De instelling speelt een actieve rol met betrekking tot de sociale dialoog en is
goed op weg wat betreft fair pay (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde
bedrijfsvoering’). Vanuit MOKER en De Zaak Nu draagt de Appel actief bij
aan het debat over de implementatie van de code. Het is de raad uit de
aanvraag echter niet duidelijk of de samenwerkingspartners van de Appel de
Fair Practice Code eveneens onderschrijven.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Appel is overgestapt van een raad-van-toezichtmodel naar een bestuurmodel. De raad mist in de aanvraag de nodige reflectie op deze wijziging,
met name met het oog op de toekomst, mocht de programmering zich
uitbreiden en mochten de budgetten groeien. Het huidige bestuur lijkt
zorgvuldig en betrokken te functioneren. Een aandachtspunt vormt wel de
bestuursleden die schenkingen doen aan de organisatie.

de Appel

5

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Naar het idee van de raad is de Appel een voldoende diverse organisatie. Hij
is positief over hoe de Appel reflecteert op de Code Diversiteit en Inclusie.
De instelling weet waar het knelpunt zit – bij het bereiken en binden van een
divers publiek – en heeft een plan om daar iets aan te doen. Er komt
publieksonderzoek, een andere huisstijl (zie ‘Bevordering van educatie en
participatie’) en een extra communicatiemedewerker die bij voorkeur
geworteld is in Nieuw-West. Ook wil de Appel meer middelen genereren
voor communicatie en publieksbereik.

de Appel

6

De Ateliers
Geadviseerd subsidiebedrag: € 688.671
Gevraagd subsidiebedrag: € 810.000

Over de instelling
Stichting Ateliers 63 (hierna: De Ateliers) is een relatief kleinschalige
postacademische instelling in de beeldende kunst, gevestigd in Amsterdam.
Zij richt zich op de talentbegeleiding van (inter)nationale kunstenaars aan
het begin van hun professionele carrière. Jaarlijks is er ruimte voor
gemiddeld twintig deelnemers in een tweejarig traject.
De Ateliers profileert zich als een toonaangevend instituut voor artistieke
vernieuwing in het internationale kunstenveld. Het focust op de individuele
maakpraktijk in het atelier en intensieve begeleiding door collegakunstenaars. De Ateliers neemt zich voor om de komende jaren
nadrukkelijker de verbinding met de buitenwereld aan te gaan, door middel
van meer verdiepende programmering (deels ook toegankelijk voor publiek)
en educatieve activiteiten. De instelling heeft sinds januari 2019 een nieuwe
directeur.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.31 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
Op grond van de hieronder genoemde kwalitatieve overwegingen, en
rekening houdend met de extra gelden die in 2018 zijn toegekend, adviseert
de Raad voor Cultuur Stichting Ateliers 63 een subsidiebedrag toe te kennen
van € 688.671.
De Ateliers heeft haar reputatie en werkwijze als internationaal
gerenommeerde postacademische instelling weten te continueren en neemt
een unieke, aanvullende plaats in het landelijke bestel in. Het
onderscheidende ‘ateliermodel’, met intensieve begeleiding door collegakunstenaars, wordt vernieuwd door meer verbinding te zoeken met de
wereld buiten het atelier, het publiek en externe partners. Hierover is de
raad enthousiast: het kan artistiek-inhoudelijk nieuwe inzichten opleveren
en de lokale worteling versterken. De verdiepende programmering voor
kunstenaars en publiek en de bijbehorende publieksbenadering zijn nog wel
karig uitgewerkt. Communicatie over de activiteiten is belangrijk voor de
positionering en verdient daarom ook een strategie en plan.

1

De instelling is financieel gezond. Ze maakt vooruitgang in de toepassing
van de Fair Practice Code en de Governance Code Cultuur. De toepassing
van de Code Diversiteit en Inclusie vindt de raad vrijblijvend.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad constateert dat De Ateliers haar activiteitenplannen de afgelopen
jaren goed ten uitvoer heeft gebracht en haar reputatie als internationaal
gerenommeerde postacademische instelling hoog heeft weten te houden. De
Ateliers begon de huidige periode met een aanzienlijk lagere toekenning dan
aangevraagd. In 2018 kreeg de instelling een aandeel in de extra gelden die
de minister beschikbaar stelde voor talentontwikkeling. Deze lastige start
heeft de realisatie van de kernactiviteit niet geschaad. Het aantal
aanmeldingen is onverminderd hoog, in 2019 ruim negenhonderd van over
de hele wereld.
De Ateliers neemt naar het oordeel van de raad een unieke, aanvullende
plaats in het landelijke bestel in. De keuze voor het klassieke ‘ateliermodel’,
waarbij de jonge kunstenaar zich in relatieve afzondering wijdt aan de
ontwikkeling van zijn of haar individuele, autonome maakpraktijk, is
onderscheidend, evenals de intensieve begeleiding door ervaren collegakunstenaars. Dit ‘leerling-meesterprincipe’ krijgt voldoende zuurstof door te
werken met zowel vaste als gastbegeleiders. Samen garanderen die een
verscheidenheid aan perspectieven. De jonge kunstenaars kunnen terecht in
meerdere (technisch begeleide) werkplaatsen. Nieuw is dat ze, op basis van
beschikbaarheid, ook toegang hebben tot faciliteiten van de Rijksakademie
van beeldende kunsten. Het is een stap richting samenwerking die de raad
toejuicht.
Mede op basis van de (internationale) staat van dienst van de deelnemers en
alumni en het mondiale netwerk van De Ateliers acht de raad de
zeggingskracht van het programma voor de deelnemers goed. De impact van
De Ateliers op het publiek kan wel beter. Gelukkig is de instelling zich
hiervan bewust en werkt ze aan haar toegankelijkheid.
Het veranderingsproces waarop de raad eerder heeft aangedrongen, wordt
serieus genomen door De Ateliers, getuige de plannen voor 2021 – 2024. Er
is nu een heldere visie op de hedendaagse kunstpraktijk geformuleerd. De
Ateliers wil de ethische kaders van kunst en haar instituties (inclusief het
ateliermodel) structureler bevragen. Daarom gaat de instelling meer context
bieden bij haar kernactiviteit talentontwikkeling; de ateliers blijven
beschutte plekken, maar staan met hun ‘poreuze muren’ wel middenin de
samenleving. De raad vindt het een verfrissende verschuiving in het denken,

De Ateliers

2

maar proeft in de formulering ook een zekere spagaat; De Ateliers wil
gesloten én open zijn.
De instelling zet in op meer verdiepende programmering voor zowel de
deelnemers als het publiek. Naast de drukbezochte artist talks, de jaarlijkse
eindpresentatie ‘Offspring’ en de programmering tijdens Amsterdam Art
Weekend komt er onder meer een residentie voor een kunstenaar c.q.
gastbegeleider en – in samenwerking met het ‘Curatorial Programme’ van
presentatie-instelling de Appel – een atelier (‘Studio X’) voor een
‘kunstenaar-curator’. Deze activiteiten kunnen de artistiek-inhoudelijke
kwaliteit van het talentontwikkelingsprogramma verrijken. Wel vindt de
raad de uitwerking mager. Meer programmering, inclusief nieuwe
samenwerkingen en partnerships, vergt inhoudelijke, maar ook financiële en
personele investeringen. De raad hoopt dat De Ateliers zich hiervan bewust
is.
Actueel en goed passend bij het profiel van de instelling is de gekozen
inhoudelijke insteek voor 2020 en 2021: ‘Making As Research/Material
Conditions’. In het verlengde hiervan worden onder andere faciliteiten van
ambachtslieden in De Pijp in Amsterdam opengesteld voor deelnemers van
De Ateliers.
Vernieuwing
Vernieuwing van de beeldende kunst(praktijk) is een inherente doelstelling
van een postacademische instelling. Die draait immers om
talentontwikkeling. De Ateliers voldoet ruimschoots aan dit
beleidsuitgangspunt door experiment, onderzoek en discours centraal te
stellen in haar begeleidingsmethode.
Positief is de raad ook over de ingezette organisatievernieuwing. Op het
niveau van bedrijfsvoering is de afgelopen jaren achterstallig onderhoud
weggewerkt en de werk- en begeleidingsmethode zijn nu ingebed in een
heldere visie op kunstenaarschap. Hoewel een oriëntatie op doelgroepen,
partners en discoursen buiten de kunstinstelling op zich niet innovatief is, is
deze koerswijziging binnen de relatief introverte traditie van De Ateliers
opvallend.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad waardeert de actieve inzet van De Ateliers op fair pay. De instelling
had een inhaalslag te maken en maakt daar nu werk van. De beloningen
voor de begeleidende kunstenaars is al gelijkgesteld met die van collegainstellingen. Voor 2021 – 2024 worden ze geïndexeerd in navolging van de
lonen van werknemers en afgewogen tegen een internationaal
referentiekader. Omdat de stipendia voor de deelnemers niet altijd
toereikend zijn, verlaagt de instelling de atelierbijdrage per 2021 en

De Ateliers

3

onderzoekt ze de mogelijkheid van een materiaalbijdrage. Voor externe
opdrachtnemers geldt de ‘Richtlijn functie en loongebouw presentatieinstellingen voor beeldende kunst’ en de ‘Richtlijn kunstenaarshonoraria’.
De Ateliers volgt de BBRA-schalen en onderzoekt of ze voor de
functiewaardering een culturele cao als leidraad zal nemen. Dit zou een
belangrijke stap voorwaarts in de sociale dialoog zijn. De bedragen voor
personeel gaan in de begroting in elk geval al zichtbaar omhoog.
De Ateliers heeft financieel spannende tijden achter de rug. In 2017
ontstond een negatief eigen vermogen. Met de toekenning door de minister
van extra gelden voor talentontwikkeling slaagde de instelling erin om in
2018 per saldo een bescheiden positief resultaat te behalen. De eigen
inkomsten waren in dat jaar ruim hoger dan beraamd, 31 procent van de
totale baten.
De bedrijfsvoering van De Ateliers is naar het inzicht van de raad nog steeds
goed, met een gezonde financieringsmix. De Ateliers is een kleine
organisatie, met ook de komende jaren 8 fte personeel in vaste dienst. Er
komt 1 fte voor personeel in tijdelijke dienst bij (team-assistentie,
fondsenwerving), mogelijk een direct gevolg van de ruimere
programmering. Ook de post communicatie is in dat kader uitgebreid,
echter zo minimaal dat de raad het realiteitsgehalte van de communicatieambities betwijfelt.
In de toelichting op de begroting wordt aangegeven dat indexering van
salarissen en honoraria onderdeel zijn van de hogere begrote
personeelslasten. Tevens wordt in het activiteitenplan aangegeven dat
financiële ruimte is gecreëerd voor scholing en is een verlaging van de
atelierbijdrage opgenomen als onderdeel van het wegwerken van
afwijkingen van de Fair Practice Code. Verdere toepassing van de code moet
nog worden uitgewerkt en lijkt niet te zijn opgenomen in de begroting.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad heeft eerder kritiek geuit op de geringe inzet van De Ateliers op
educatie en participatie. Het is goed te lezen dat er inmiddels plannen in
ontwikkeling zijn. In lijn met haar voorgenomen opener profiel maakt De
Ateliers haar activiteiten de komende beleidsperiode toegankelijker voor een
breed publiek. De programmalijn ‘Making As Research/Material Conditions’
en de studiopraktijk van De Ateliers worden doorgetrokken in de educatie,
wat de raad een sterk uitgangspunt vindt. De educatie bestaat uit
workshops, gegeven door Atelier-kunstenaars. Sinds 2019 werkt De Ateliers
samen met het IVKO, een middelbare school met een cultuurprofiel. Als de
pilot in 2020 goed uitpakt, worden jongeren uit het talentprogramma van de
Amsterdamse organisatie NowHere een nieuwe doelgroep. De resultaten

De Ateliers

4

van de samenwerking met NowHere worden tentoongesteld in Framer
Framed, een presentatie-instelling in Amsterdam-Oost. Het is een beloftevol
project, waarvan de raad wel vindt dat De Ateliers zich moet inspannen om
hierbij meer initiatieven voor jongeren te betrekken.
Minder enthousiast is de raad over de minimale uitwerking en het gebrek
aan visie op publieksbenadering. Een marketing- en communicatieplan
ontbreekt. De Ateliers moet bepalen welk publiek ze wil bereiken, waarom
en hoe.
Geografische spreiding
De Ateliers is een van de twee postacademische instellingen in Amsterdam.
Het profiel is complementair aan dat van de Rijksakademie, eveneens
gevestigd in Amsterdam. De raad vindt de voorgenomen samenwerking
tussen De Ateliers en de Rijksakademie een relevante stap. Behalve
structureel overleg op directieniveau, wisselen teams kennis uit en krijgt De
Ateliers toegang tot faciliteiten van de Rijksakademie. Zinvol vindt de raad
ook het voornemen om gezamenlijk te investeren in de relaties met het
hogere kunstvakonderwijs in het hele land, met als doel meer en kwalitatief
betere Nederlandse aanmeldingen. Door een beeld te schetsen van
internationale ontwikkelingen wordt de kwaliteit van toekomstige
aanmeldingen bevorderd. Onderlinge afstemming en
samenwerkingspotentieel zijn ook agendapunten voor het sectoroverleg dat
de postacademische instellingen sinds 2019 drie keer per jaar voeren.
De raad is positief over de plannen van De Ateliers om zich, voornamelijk
door middel van programmering en educatie, verder te verbinden met de
stedelijke cultuurregio, iets wat de afgelopen jaren naar zijn oordeel te
weinig gebeurde. De actieradius is nog wel klein; er wordt vooral ingezet op
samenwerking met culturele en maatschappelijke instellingen in
Amsterdam, zoals de Appel, Sonic Acts Festival, Ja Ja Ja Nee Nee Nee,
Veem House for Performance en De Balie. Verkenningen en pilots zijn er
met Stedelijk Museum Amsterdam (voor een nieuwe middenveldpresentatieruimte), NowHere en Framer Framed (educatie),
ambachtslieden in De Pijp (faciliteiten) en – buiten Amsterdam – Kunstfort
Vijfhuizen (ateliers op locatie).
Toepassing Fair Practice Code
Gezien de onvoldoende invulling die De Ateliers eerder gaf aan fair practice,
is de raad blij met de inzet die de instelling toont om in deze te
professionaliseren (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’). De
Ateliers heeft oog voor zowel de beloning als de ontwikkeling van personeel
en maakt ruimte voor transparantie en (regelmatige) evaluatie. Niet alle
plannen liggen al helemaal vast, zoals het volgen van een cao, maar op grond

De Ateliers

5

van wat er al is veranderd, verwacht de raad dat er voortvarend met de nog
te nemen stappen wordt omgegaan.
Toepassing Governance Code Cultuur
Net als op het gebied van fair practice heeft De Ateliers ook wat betreft de
governance een inhaalslag te maken. Getuige de aanvraag is de instelling
zich hiervan bewust; de voornemens om de Governance Code Cultuur te
implementeren en de geplande uitvoering ervan zijn realistisch en concreet.
De instelling is in 2019 overgestapt van een bestuursmodel naar een raadvan-toezichtmodel. Inzichten en actiepunten uit het eerste evaluatiemoment
worden benoemd.
Serieus kritiekpunt van de raad is dat er in het plan geen enkele reflectie
plaatsvindt op de recente situatie waarbij een directeur kon worden
geselecteerd zonder opengestelde sollicitatieprocedure.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is teleurgesteld over hoe De Ateliers reflecteert op de Code
Diversiteit en Inclusie en hoe zij die toepast. Uit de plannen spreekt een
bewustzijn dat de toepassing beter kan. Een concrete beschrijving van hoe
de veranderingen worden bewerkstelligd en getoetst, ontbreekt echter. De
vermelding dat diversiteit een ‘ongoing conversation’ is, is te vrijblijvend. Er
zijn ambities en goede bedoelingen, maar een duidelijke visie en beleid
ontbreken. De raad had meer creativiteit van De Ateliers verwacht op dit
punt. De instelling heeft een lange geschiedenis met kunstenaars uit andere
culturen. Wellicht kunnen zij een raad van advies formeren en zo de
institutionele dialoog over diversiteit en inclusie naar een hoger plan tillen.

De Ateliers

6

De Balie
Geadviseerd subsidiebedrag: € 250.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Populier Balie (hierna: De Balie) is het oudste debatpodium van
Nederland en bevindt zich in het centrum van de stad Amsterdam. De
instelling heeft een landelijke uitstraling en programmeert (inter-)nationale
sprekers, debatten, performances, films en andersoortige events ten behoeve
van het debat. De Balie richt zich veelal op politieke thema’s en
onderwerpen die het functioneren van een democratie en rechtsstaat
aangaan. De Balie hanteert een journalistieke aanpak en combineert dit met
culturele programmering. Met deze mengvorm van gesprek en culturele
uiting heeft De Balie een eigenzinnig debatgenre ontwikkeld. Met haar
programma’s wil De Balie actief burgerschap stimuleren. Debatten zijn te
volgen via livestreams. De instelling combineert debat met horeca en
kantoren in het gebouw.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.51 van de regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Populier Balie een subsidiebedrag
van € 250.000 toe te kennen, mits zij:
-

Voor 2021 een aangepast activiteitenplan opstelt, inclusief
aangepaste begroting.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De Balie is een van de weinige debatpodia met een internationale uitstraling.
De programmeurs maken gebruik van culturele formats die passen bij de
inhoud van de programma’s. De artistieke kwaliteit van de culturele
programmering is hoog en wordt door De Balie bewaakt. Voor haar
artistieke producties kan De Balie een beroep doen op een groot netwerk van
theatermakers en kunstenaars. De raad is enthousiast over de eigenheid van
de debatvorm die De Balie heeft ontwikkeld die, zo blijkt, niet altijd een
klassiek gevoerd gesprek op het podium hoeft te zijn. De raad merkt hierbij
op dat de formats van De Balie veelal zijn geënt op een situatie, waarin
sprake is van een luisterend en kijkend publiek en een presenterende

spreker of kunstenaar. In dat opzicht blijft De Balie klassiek in haar aanpak
en gericht op een hoogopgeleid publiek.
De Balie presenteert zich als onafhankelijk podium dat zich met name richt
op herkenbare, politieke thema’s die het functioneren van een democratie en
rechtsstaat aangaan en die de raad in het huidige tijdsgewricht van groot
belang vindt. De programmering heeft ontegenzeggelijk een landelijke
uitstraling. De Balie levert een unieke bijdrage aan het vrije woord. De raad
heeft er in dat verband waardering voor dat De Balie controversiële sprekers
uitnodigt en niet bang is voor een schurend, soms polariserend debat.
Polarisatie kan echter met zich meebrengen dat groepen afzien van
deelname aan discussie. De Raad wil er daarom op aandringen, dat De Balie
erop toeziet dat alle stemmen in discussies worden gehoord.
In de aanvraag blikt De Balie vooral terug. De raad kan zich voorstellen dat
een vooruitblik op de programmering niet kan worden gegeven wanneer
deze door de actualiteit wordt gedicteerd, maar omdat De Balie ook een
producerende instelling is, zou hij graag concreter uitgewerkte contouren
van de programmering voor de komende beleidsperiode ontvangen.
Vernieuwing
De raad ziet dat De Balie steeds weer zichzelf vernieuwt en experimenteert
met nieuwe gespreksformats en debatvormen. De Balie creëert eigen genres
en zoekt hier de juiste mensen bij om te kunnen experimenteren. Hierin
vervult De Balie een voorbeeldfunctie voor andere debatpodia. De instelling
is dan ook een kweekvijver voor talent op allerlei gebied: journalistiek,
politiek, redactioneel en artistiek.
De raad is positief over het voornemen van De Balie om in negen grote
steden debatpodia te coachen om met formats te werken die De Balie heeft
ontwikkeld. Ook in het buitenland wil De Balie haar vleugels uitslaan met
initiatieven als de European Press Prize. De Balie is in internationaal opzicht
ook aanjager van thema’s. In de periode 2021 – 2024 zal De Balie
internationale coproducties aangaan. Dit is een nieuwe activiteit.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De Balie is financieel gezond. De grote mate van afhankelijkheid van horecainkomsten vormt hier echter een risico. De instelling is zich hiervan bewust
en heeft een strategie bij tegenvallende inkomsten. De Balie hanteert de cao
Nederlandse Podia en de cao Horeca. Zij kent een pensioenregeling,
inkomens- en aansprakelijkheidsverzekeringen en heeft een
arbeidsvoorwaardenreglement.
De Balie maakt zich sterk voor een veilige en aangename werkplek voor alle
werknemers en zzp’ers binnen de organisatie, wat blijkt uit de aanstelling
van een vertrouwenspersoon.

De Balie

2

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De Balie is een kweekvijver voor talent op het gebied van cultureel
programmeren, produceren en opinie maken. Stagiairs worden er opgeleid
tot programmamaker in ‘De Balie Academie’. Helaas wil De Balie de
activiteiten voor talentontwikkeling terugschroeven. Volgens de aanvraag
kregen in 2018 560 jonge makers een kans en in 2021 zullen er nog maar 116
toegelaten worden.
De Balie ziet zichzelf als incubator voor talent en nieuwe initiatieven.
Daarnaast organiseert de instelling De Balie STUDIO, waar diverse
opiniemakers worden opgeleid voor het publieke debat. Naast de functie als
broedplaats en ‘academie’ maakt De Balie ook een jaarlijks
cultuureducatieprogramma voor jongeren onder de titel ‘Discussiëren Kun
Je Leren’. Verder ontwikkelt De Balie samen met de Hogeschool van
Amsterdam een langjarige reeks masterclasses voor veertig excellente HvAstudenten. Jaarlijks trekt het debatpodium ruim 100.000 betalende
bezoekers.
Geografische spreiding
De Balie is aanwezig met programma’s in andere grote steden, zoals met de
Vrijheidslezingen in Rotterdam. De Balie wordt geregeld gevraagd door
diverse partijen in Nederland, waaronder overheden en culturele
instellingen, om kennis te delen, maatschappelijke discussies aan te
zwengelen en samen te werken. De Balie beoogt geen dependances op te
zetten in andere steden, maar maakt wel plannen om in negen grote steden
de werkwijze van De Balie over te dragen, zodat deze kan worden aangepast
aan de lokale behoeften. De raad heeft hiervan hoge verwachtingen. Ook
worden internationale sprekers ‘gedeeld’ met andere debatpodia.
Toepassing Fair Practice Code
De Balie past de Fair Practice Code toe en betaalt haar werknemers conform
een cao. Voorts voert De Balie voortgangsgesprekken en biedt ruimte aan
persoonlijke ontwikkeling. Alles volgens de uitgangspunten van
gelijkwaardigheid en wederzijds
vertrouwen, transparantie, duurzaamheid en eerlijke beloning.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Balie wordt bestuurd volgens het raad-van-toezichtmodel. De principes
van de code zijn volgens de instelling verankerd in de statuten van het
Bestuur/raad-van-toezichtmodel. Er zijn reglementen voor bestuur-directie
en voor de raad van toezicht met daarin de taken, verantwoordelijkheden en
bevoegdheden.

De Balie

3

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Er is De Balie veel aan gelegen om de pluriformiteit en inclusiviteit die zij
nastreeft in de programmering ook terug te zien in het personeel en het
publiek. De Balie gaat bij elk programma na of aan haar uitgangspunten met
betrekking tot diversiteit en inclusiviteit wordt voldaan in de thematiek, de
deelnemers en de doelgroepen. Ook wordt gericht promotiebeleid gevoerd
om de beoogde diversiteit in de doelgroep te bereiken. De Balie beijvert zich
om steeds een goede mix in het publiek te bereiken. De Balie heeft op basis
van de nulmeting een actieplan opgesteld om gerichter en structureler
aandacht aan diversiteit en inclusie te geven.

De Balie

4

de ereprijs
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 235.000

Over de instelling
Vereniging de ereprijs, podiumkunsten, muziekensembles en koren,
Apeldoorn
Vereniging de ereprijs (hierna: de ereprijs) is gevestigd in Apeldoorn en ziet
zichzelf als ‘hét ensemble voor nieuwe muziek in het oosten van Nederland’.
Het ensemble werkt vooral in Gelderland, maar speelt ook elders in het
land. Het geeft compositieopdrachten aan componisten en voert hun werk
uit. De ereprijs heeft een vaste, veertienkoppige bezetting en werkt veel
samen met solisten, interdisciplinaire uitvoerende artiesten en dirigenten.
Onder de naam ‘RKST21’ (Orkest van de 21e Eeuw) wordt de bezetting
regelmatig uitgebreid tot ruim dertig muzikanten. Artistiek leider van de
ereprijs is tot eind 2020 Wim Boerman; hij wordt per 2021 opgevolgd door
componist, pianist en curator Aspasia Nasopoulou.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De raad adviseert Vereniging de ereprijs geen subsidie toe te kennen.
De raad leest in het plan van de ereprijs een grote drive om nieuwe muziek
te ontwikkelen, uit te voeren en te onderzoeken. De ereprijs voert werk uit
van beginnende en gevestigde componisten en presenteert enkele
aansprekende samenwerkingsplannen binnen de muziek en met partners uit
het muziektheater. Daarmee is het ensemble van waarde voor de
hedendaagse muziek. Het levert een bijdrage aan talentontwikkeling van
jonge componisten en ontplooit activiteiten voor middelbare scholieren. De
ereprijs is zeer goed geworteld in de stedelijke cultuurregio Stedendriehoek
en is in toenemende mate ook zichtbaar in de rest van het land.
De raad mist in het plan van de ereprijs echter een verdere uitwerking en
motivatie van de plannen en stelt vast dat veel afspraken nog niet vastliggen.
Ook vindt hij het internationale belang van de ereprijs nog te beperkt. Het is
niet duidelijk hoe de ereprijs zijn beoogde doelgroepen wil bereiken en zijn
publiek wil vergroten.
De ereprijs betaalde de afgelopen jaren lage honoraria aan zijn
verenigingsleden (de musici) maar stelt zich voor de periode 2021 – 2024

1

ten doel de bedragen stapsgewijs op te hogen naar de normbedragen in de
nieuwe cao voor muziekensembles. Dit werkt het ensemble overtuigend uit.
De financiële gezondheid van de ereprijs is matig, hier is een verdere
professionaliseringsslag nodig. Er ontbreekt in het plan een strategie voor
tegenvallende inkomsten, een risicoanalyse en een plan voor het verwerven
van eigen inkomsten.
De ereprijs reflecteert onvoldoende op de toepassing van de Fair Practice
Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie; hij
behandelt enkele waarden en principes die daarin een rol spelen uitvoerig,
maar laat andere aspecten geheel onbesproken.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van de ereprijs. Hij
waardeert het dat het ensemble voor een groot deel nieuw werk uitvoert van
beginnende en gevestigde componisten. Het ensemble werkt zijn artistieke
concepten in samenwerking met de componisten uit.
In zijn plan omschrijft de ereprijs vijf kernactiviteiten. Het ensemble is
opdrachtgever en uitvoerder van nieuwe muziek. Het initieert nieuwe
muziek in samenwerkingsverband, zoals met het RKST21, het Andriessen
Festival, een programma met ArtEZ en een compositieproject voor
scholieren. Het ensemble coproduceert met partners, zoals binnen het
TransformatieLAB en het Maaiveld Festival. Het ensemble ziet zichzelf als
ambassadeur voor Nederlandse actuele muziek over de grens, door
concerten en workshops te verzorgen in het buitenland. En ten slotte houdt
de ereprijs zich bezig met innovatieonderzoek en archivering.
De raad leest in het plan een grote drive om nieuwe muziek te ontwikkelen,
uit te voeren en te onderzoeken. Echter, hij vindt de plannen te beknopt
toegelicht om erover te kunnen oordelen en stelt vast dat veel van de
plannen nog niet vaststaan. Ook is niet duidelijk hoe de verschillende
programma’s met elkaar samenhangen. Het ensemble noemt enkele
componisten met wie het wil werken mits er een compositiesubsidie wordt
toegekend, maar werkt niet uit wat deze componisten met het ensemble
gaan doen. Ook worden mogelijke speelplekken genoemd, die echter nog
niet zijn benaderd.
Interessant vindt de raad het project ‘Re-Generation’, waarbij elk jaar een
groep componisten wordt uitgenodigd om composities te schrijven rond een
cultuurhistorisch geïnspireerd thema. In 2021 staan bijvoorbeeld andere
muzikale culturen centraal, in 2024 de ‘Hanze-thema’s’ verbondenheid,

de ereprijs

2

water, welvaart, handel, stadsleven. De raad vindt het ook aansprekend dat
de ereprijs gaat samenwerken aan muziektheaterproducties met de
Veenfabriek, Het Filiaal en de Eef van Breen Group. De raad vindt het
jammer dat de ereprijs deze programmalijn nog niet verder heeft
uitgewerkt.
De ereprijs heeft een bescheiden internationale werking. Het ensemble
beoogt een ambassadeursfunctie in het buitenland te vervullen voor
hedendaagse muziek, maar speelde in 2017 en 2018 in totaal slechts zes keer
in het buitenland. In het plan nemen voor de periode 2021 – 2014 de
buitenlandse concerten verder af. Het ensemble benoemt mogelijke
bezoeken aan de Greek National Opera, het New Music Festival Toronto en
de School for Music and Performing Arts Porto. De raad vindt dit
interessante partners maar merkt op dat deze bezoeken niet zijn opgenomen
in de voorgenomen prestaties.
De ereprijs gaat een bijzondere periode tegemoet. Per 2021 wordt artistiek
leider Wim Boerman opgevolgd door componist, pianist en curator Aspasia
Nasopoulou, die het ensemble helpt zijn visie aan te scherpen. De raad vindt
het jammer dat hij in het plan nog weinig leest over haar visie op de
artistieke koers voor de komende periode. Hij heeft er vertrouwen in dat de
ereprijs onder haar leiding de eigen signatuur verder kan ontwikkelen.
Vernieuwing
De ereprijs draagt bij aan de vernieuwing van de muziek door veelvuldig
nieuwe composities uit te voeren. Hiermee is de ereprijs van waarde voor de
nieuwe muziek. De raad vindt het interessant dat het ensemble aan de slag
wil gaan met de vraag hoe eigentijdse muziek kan bijdragen aan onderzoek
en ontwikkeling in andere maatschappelijke domeinen. Ook de
samenwerking met componist Arthur Wagenaar maakt nieuwsgierig. De
raad had in het plan wel meer willen lezen over de geplande nieuwe
composities, de keuze voor componisten in het licht van het profiel van het
ensemble, en de aard van de samenwerking met componisten.
De ereprijs houdt zich actief bezig met talentontwikkeling. Het ensemble
geeft beginnende componisten de mogelijkheid om nieuw werk te laten
uitvoeren, en biedt jong componeertalent de kans om samen te werken met
ervaren collega’s. Het ensemble werkt ook met conservatoriumstudenten
van ArtEZ. Met de jaarlijkse International Young Composers Meeting
organiseert de ereprijs daarnaast een programma voor zestien
internationale compositiestudenten die worden begeleid door ervaren
componisten en het ensemble. Drie deelnemers krijgen vervolgens een
compositieopdracht voor de ereprijs.

de ereprijs

3

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De ereprijs behandelt zijn bedrijfsvoering en de wijze van beloning enkel in
zijn toelichting op de toepassing van de codes en zijn toelichting op de
begroting. De ereprijs heeft als vereniging een ongebruikelijke
organisatievorm, waar het ensemble kort op ingaat. De vereniging werkt met
een bestuursmodel. De verenigingsleden (de musici) werken als zzp’ers in
deeltijd (minder dan 0,3 fte). Zij bepalen in de ledenvergadering zelf de
beloningstarieven. De afgelopen jaren werd gekozen voor in de sector
gangbare (lage) tarieven; deze worden tussen 2019 en 2024 stapsgewijs
verhoogd tot de tarieven die in de lopende cao-besprekingen voor de
ensemblesector worden genoemd. Dit is terug te zien in de begroting.
De ereprijs is aangesloten bij de NAPK en neemt aldus deel aan de sociale
dialoog. De ereprijs beschrijft uitvoerig de grondslag voor beloningen voor
orkestleden, gastdirigenten en solisten, componisten, huisdirigent en
medewerkers. Het ensemble wil de komende periode meer scholing
beschikbaar stellen aan vooral de nieuwe ensembleleden, en meer aandacht
besteden aan de verzekering van een gezonde en muzikale toekomst van
leden, in samenspraak met landelijke instellingen.
Het is merkbaar dat de ereprijs bezig is met een professionaliseringsslag. De
afgelopen periode werden al enkele noodzakelijke stappen gezet. Sommige
aspecten in de bedrijfsvoering vragen nog om verbetering. De ereprijs staat
er op het moment van aanvragen financieel matig gezond voor. De
liquiditeit en solvabiliteit waren in 2018 hoog, maar het
weerstandsvermogen was aan de lage kant. Het verdienvermogen was erg
laag; de instelling was voor ruim 80 procent afhankelijk van subsidies. De
begroting voor 2021 – 2024 lijkt realistisch, maar de instelling formuleert
geen risicoanalyse en geen strategie bij tegenvallende inkomsten. De
instelling gaat in zijn plan niet in op het verwerven van eigen inkomsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De educatieactiviteiten van de ereprijs passen bij de capaciteit van het
ensemble en richten zich vooral op (toekomstige) professionals en op
middelbare scholieren. De ereprijs heeft een compositieproject ontwikkeld
voor middelbare scholieren om zelf een compositie te schrijven voor het
ensemble. Hieraan nemen tien scholen deel, waaronder drie Duitse scholen.
De raad heeft waardering voor dit traject.
Op het gebied van publieksbenadering benoemt de ereprijs enkele
doelgroepen: ‘concertpubliek’, ‘fans’, ‘vakbroeders’, ‘stakeholders’,
‘nieuwkomers’ en enkele specifieke ‘targetgroepen’. Het ensemble omschrijft
echter niet in hoeverre het deze groepen al bereikt en waar extra
inspanningen nodig zijn. Een marketingstrategie om deze doelgroepen te

de ereprijs

4

bereiken, ontbreekt in het plan. Het marketingplan bestaat uit het
benoemen van enkele communicatiekanalen, zoals de website, social media,
online advertenties en drukwerk. De raad is er niet van overtuigd dat het
ensemble de beoogde doelgroepen hiermee ook zal uitbreiden. Hij mist
bovendien een visie op het bereiken van een divers en inclusief publiek.
Geografische spreiding
De ereprijs is goed geworteld in de stedelijke cultuurregio Stedendriehoek.
Het ensemble werkt in en rond Oost-Nederland samen met ruim acht
interdisciplinaire productiepartners, twee conservatoria en tien middelbare
scholen. Een groot deel van de concerten worden gegeven in de eigen regio.
Daarnaast stelt het ensemble zich voor de komende periode ten doel meer
het land in te gaan. Dit werkt het echter niet verder uit in de aanvraag.
In haar reflectie op de aanvraag geeft de stedelijke cultuurregio
Stedendriehoek aan dat de ereprijs sterk geworteld is in de regio en dat het
een belangrijke functie heeft op het gebied van nieuwe muziek. Het
ensemble wordt door de provincie tot de Gelderse Basis en door de
gemeente tot de Apeldoornse Basis gerekend. De Stedendriehoek benoemt
de actieve samenwerking met partners en de belangrijke schakelfunctie die
het ensemble heeft in de keten van talentontwikkeling en educatie in OostNederland.
Toepassing Fair Practice Code
De ereprijs behandelt de toepassing van de Fair Practice Code, de
Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie in een integrale
tekst over de organisatievorm en het honoreringsbeleid van het ensemble.
De ereprijs maakt van eerlijke honorering duidelijk een speerpunt en wil
ook zijn musici ondernemender en veerkrachtiger maken om ze als zzp’ers
minder ‘ten prooi te laten vallen aan hun eigen passie’. De raad vindt de
stappen die het ensemble wil zetten op het gebied van eerlijke betaling
vertrouwenwekkend uitgewerkt. De ereprijs verhoudt zich in zijn toelichting
echter niet expliciet tot de waardes die de code benoemt.
Toepassing Governance Code Cultuur
De ereprijs behandelt de toepassing van de Fair Practice Code, de
Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie in een integrale
tekst over de organisatievorm en het honoreringsbeleid van het ensemble.
Het ensemble gaat kort in op de werkwijze van het driekoppige bestuur. De
keuze voor de nieuwe artistiek leider Aspasia Nasopoulou per 2021 wordt
expliciet gemotiveerd, net als de keuze voor zakelijk leider Pieter Jongelie
per 2019. De ereprijs verhoudt zich in zijn toelichting echter niet tot de
principes die de code benoemt. Het ensemble maakt niet duidelijk in
hoeverre de statuten uit 1999 compatibel zijn met de code.

de ereprijs

5

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De ereprijs behandelt de toepassing van de Fair Practice Code, de
Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie in een integrale
tekst over de organisatievorm en het honoreringsbeleid van het ensemble.
Met betrekking tot diversiteit en inclusie motiveert het ensemble hierin de
keuze voor de nieuwe (Griekse, vrouwelijke) artistiek leider, en benadrukt
hij dat verjonging in het ensemble plaatsvindt door naast de drie huidige
jonge leden de komende periode drie tot vier oudere musici te vervangen
door jonge leden van diverse afkomst en/of achtergrond. Het ensemble
erkent dat de nieuwe-muzieksector in Nederland lang in West-Europese
handen is geweest en dat het nodig is de inmiddels afgestudeerde
nieuwkomers te verwelkomen om te breken met die verouderde dominantie.
De ereprijs gaat hiermee in op inclusiviteit met betrekking tot het eigen
personeel, maar benoemt geen strategie en geen doelstellingen voor
verbetering. De overige drie p’s van de code (programma, publiek, partners)
worden niet geadresseerd. De ereprijs beschrijft niet welke stappen het in de
periode 2021 – 2024 wil nemen om diversiteit en inclusie verder te
bevorderen.

de ereprijs

6

De Nieuwe Oost
Geadviseerd subsidiebedrag: € 779.460
Gevraagd subsidiebedrag: € 780.000

Over de instelling
Stichting De Nieuwe Oost (hierna: De Nieuwe Oost) is een interdisciplinair
productiehuis, gevestigd in Oost-Nederland. Het werd in 2011 opgericht als
gezamenlijk initiatief van de productiehuizen Generale Oost in Arnhem
(theater en dans), Wintertuin in Nijmegen (literatuur) en Productiehuis
Oost-Nederland in Deventer (popmuziek) en opereert sindsdien als
netwerkorganisatie. De Nieuwe Oost begeleidt theatermakers, choreografen,
schrijvers en muzikanten naar een duurzame beroepspraktijk. Daarbij ligt
de nadruk op het zichtbaar maken van actuele vragen en verhalen, vanuit
een sterke maatschappelijke betrokkenheid. De nieuwe generatie makers
aan wie de instelling een plek biedt, zijn in haar woorden vanzelfsprekend
disciplineoverstijgend, thematisch grensverleggend, gedreven tot
samenwerking, en gericht op urgente onderwerpen. De Nieuwe Oost werkt
intensief samen met regionale instellingen voor hoger onderwijs, podia,
festivals en gezelschappen in Oost-Nederland.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting De Nieuwe Oost een subsidie toe
te kennen van € 779.460.
De raad is zeer positief over het plan van De Nieuwe Oost. De instelling
heeft zich in de afgelopen jaren bewezen als interdisciplinair productiehuis
voor Oost-Nederland. Makers zijn met succes doorgestroomd naar een
professionele beroepspraktijk en de instelling vertolkt een aanjagersrol in de
regio. Er komen veel en doorgaans kwalitatief hoogwaardige producties tot
stand. De raad vindt de plannen voor de komende periode
vertrouwenwekkend en aanstekelijk. Er is goed in beeld gebracht hoe wordt
gescout en hoe de ontwikkeltrajecten functioneren en er is voldoende ruimte
genomen om te reflecteren op de afgelopen tijd. De raad is verheugd dat
stevig wordt ingezet op popmuziek en positief over het centraal stellen van
interdisciplinair werken. De Nieuwe Oost reflecteert helder op de codes.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De organisatie van De Nieuwe Oost, met drie onderliggende stichtingen,
staat stevig. De Nieuwe Oost vertolkt een duidelijke aanjagersrol in de regio,
en dat doet zij goed. De aanvankelijke constructie met drie artistiek leiders
is losgelaten en er is gekozen voor één directeur, die zorgt voor verbinding.
Er komt veel interdisciplinair werk tot stand en makers stromen na hun
trajecten door naar interessante plekken. Trajecten zijn duidelijk uitgewerkt,
in verschillende fasen, en er is doordachte begeleiding van makers naar
zelfstandigheid – met een hoge mate van bescherming in de eerste fase en
een grote zelfstandigheid en eigen verantwoordelijkheid in de laatste. Door
de multidisciplinaire werking van het huis is er veel vanzelfsprekende
kruisbestuiving tussen genres.
De raad is zeer positief over de plannen voor de komende periode. De
aanvraag is overtuigend en de structuur is overzichtelijk; de
ontwikkeltrajecten zijn helder en uitgebreid beschreven. De raad heeft
vertrouwen in de kwaliteit van de begeleiding en is positief over de brede
instroom die de instelling realiseert door het organiseren van relatief
laagdrempelige activiteiten. Zo ontmoet zij nog onbekende makers om die
vervolgens aan zich te binden. Er is goed in kaart gebracht wat de
meerwaarde is van de diverse deelnemers aan de trajecten en er is duidelijk
sprake van het delen van kennis en expertise en het inspelen op elkaars
praktijk en het reflecteren op eigen werk en proces.
Het principe van circulariteit wordt toegepast, waarbij oudere deelnemers
jongere deelnemers begeleiden. Onder de noemers ‘Performing’ en
‘Publishing’ worden verschillende werelden verenigd, van teksttoneel tot
literatuur. De Nieuwe Oost rekent een groot aantal genres tot haar
werkterrein en zij biedt ruimte aan post-emerging en midcareer makers,
naast nieuw talent. Nieuwe initiatieven voor de komende periode zijn een
alliantie met Popnetwerk Oost-Nederland en het voortzetten van een
Jeugddans en -theaterproductienetwerk, waarmee De Nieuwe Oost de
breedst georiënteerde ontwikkelinstelling in Nederland wordt.
De instelling reflecteert op de afgelopen periode en evalueert het beleid. Zo
wordt het uitgangspunt verlegd van interdisciplinariteit als doel naar
interdisciplinariteit als integraal onderdeel van de aanpak. De raad is
verheugd over het reflectief vermogen dat hieruit blijkt. Hij waardeert ook
dit uitgangspunt: de afgelopen jaren leverden relatief weinig landelijk
bekende makers op, terwijl gezien de breedte en de toegankelijkheid van de
genres en de activiteiten aansprekender resultaten werden verwacht.
Daarnaast richt de instelling zich in de komende tijd nog meer op

De Nieuwe Oost

2

ontwikkeling en daarmee minder op productie. Deze accentverschuiving is
op een verantwoorde manier vastgelegd in de plannen.
Vernieuwing
In de afgelopen periode heeft De Nieuwe Oost bewezen een uitstekend
werkend productiehuis te zijn. Er zijn goed functionerende werk- en
presentatiemogelijkheden. Ook de programmering is degelijk. De producties
zijn weliswaar niet altijd direct vernieuwend, maar vernieuwing is er wel in
de vormen van samenwerking, de werkwijze vanuit en met de regio, en het
koppelen van talent uit verschillende disciplines.
De instelling formuleert voor de komende periode een overtuigende visie op
ontwikkeling. Dat biedt vertrouwen in haar bijdrage aan de vernieuwing van
de disciplines waarin zij actief is, ook door de nadruk op creative producing,
waarbij zaken als marketing onderdeel worden van het maakproces.
Daarmee toont de instelling zich bewust van het belang van brede kennis
van het werkveld bij makers. Ook het grotere accent op popmuziek is
veelbelovend: de instelling neemt een duidelijke rol in het versterken van de
keten van beginnende maker tot toptalent. Een belangrijke pijler daarbij is
de verbinding met maatschappelijke organisaties.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Bij De Nieuwe Oost staan fair practice en een solide bedrijfsvoering hoog in
het vaandel, en de instelling straalt dit uit. De raad is positief over de
voornemens voor de komende periode, waarin de bestaande lijn grotendeels
wordt voortgezet. De cao’s Toneel en Dans en Uitgeefbedrijf worden voor
alle werkenden gevolgd; De Nieuwe Oost | pop stapt over van de cao Zorg en
Welzijn op de cao Poppodia en -Festivals. De instelling is een erkend
leerbedrijf en medewerkers kunnen aanspraak maken op goede secundaire
arbeidsvoorwaarden. De instelling heeft afspraken in hoeverre overwerk
wordt uitbetaald. Ook hanteert zij een strikt beleid om overwerk tegen te
gaan. Zij creëert een veilige, gezonde werkomgeving voor alle werknemers,
waarbij zij zich bewust is van de hoge werkdruk in het werkveld. Zo is in
2019 een preventiemedewerker aangesteld. De instelling is goed aangesloten
op de sociale dialoog in de sector, onder meer via lidmaatschap van de
Nederlandse Associatie voor Podiumkunsten.
De instelling is financieel stabiel en gezond. Zij scoort hoog op liquiditeit,
solvabiliteit en weerstandsvermogen, en heeft een gezonde balanspositie. De
begroting is realistisch en sluit aan op de resultaten van voorgaande jaren.
De instelling verlegt de focus van productie naar ontwikkeling en gaat op
een transparante manier in op de consequenties daarvan voor het evenwicht
in de financiering. De financieringsmix is goed gespreid en er is sprake van
beperkte risico’s.

De Nieuwe Oost

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De Nieuwe Oost ontplooide in de afgelopen jaren verschillende activiteiten
op het gebied van educatie en participatie. Er wordt structureel
samengewerkt met culturele organisaties in Oost-Nederland om deze
inspanningen optimaal te laten renderen. De instelling ontwikkelt
lesreeksen en workshops en zet in op sociale domeinen als ouderenzorg en
nieuwkomers. Haar producties trekken een divers publiek, waarbij zij de
bezoeker als participant wil zien, en niet alleen als toeschouwer. De raad
waardeert dit uitgangspunt, maar het is niet altijd duidelijk hoe dit concreet
is ingevuld.
De raad is positief over de goed functionerende activiteiten van De Nieuwe
Oost en heeft vertrouwen in de komende periode. Hierbij is met name de
Programmaraad een middel om meerstemmigheid concreet te maken: een
groep cultureel ondernemers, makers en denkers die uitgenodigd worden
om verschillende perspectieven een plek te geven in de programmering en
de organisatie.
Er wordt in de aanvraag uitgebreid en helder gereflecteerd op publiek en
strategieën om bezoekers te bereiken. Er is een solide analyse van
doelgroepen en er wordt een doordachte prijsstrategie gehanteerd. De raad
heeft op basis hiervan vertrouwen in het publieksbereik van De Nieuwe
Oost. De instelling is voornemens de diversiteit van haar publiek te
vergroten en bestempelt een aantal projecten en doelgroepen als prioriteit.
De raad waardeert deze ambitie.
Geografische spreiding
De Nieuwe Oost heeft vooral een functie in Oost-Nederland. Sommige
producties reizen; vooral in de context van een festival werkt dat goed. De
instelling is goed geworteld in de regio en heeft daar een essentiële plek als
ontwikkelinstelling voor een breed palet aan genres. Er zijn veel regionaal
goed gespreide samenwerkingsverbanden.
Toepassing Fair Practice Code
De reflectie van De Nieuwe Oost op de Fair Practice Code is helder en
inzichtelijk. De instelling onderschrijft de code en handelt daarnaar. Zij
geeft een heldere toelichting op het plan van aanpak voor de komende
periode. De raad vindt dit plan gedegen en vertrouwenwekkend. Er worden
meer middelen aangewend voor personeel. De instelling wil investeren in
het werkklimaat, continuïteit voor de medewerkers en eerlijke beloning voor
artiesten (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’).

De Nieuwe Oost

4

Toepassing Governance Code Cultuur
De reflectie op de Governance Code Cultuur is solide en
vertrouwenwekkend. De instelling maakt zorgvuldig inzichtelijk hoe de code
wordt toegepast. De Nieuwe Oost is een bestuurlijke unie die bestaat uit één
beheersstichting en drie uitvoerende stichtingen, met een overkoepelend
raad-van-toezichtmodel. Er is dus één bestuur en één raad van toezicht. De
beheersstichting De Nieuwe Oost delegeert de prestaties die binnen de BIS
worden gefinancierd aan de uitvoerende stichtingen. Zowel bestuur als raad
van toezicht volgen de code en hebben hun taken goed afgebakend. Er zijn
jaarlijkse functioneringsgesprekken, een rooster van aftreden en er wordt
jaarlijks door de raad van toezicht geëvalueerd.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad waardeert de reflectie van De Nieuwe Oost op de Code Diversiteit en
Inclusie. Er wordt helder en transparant uiteengezet wat de huidige stand
van zaken is. Er worden aandachtsgebieden benoemd, zoals mensen met een
beperking of met een migratieachtergrond, die in
medewerkersbijeenkomsten ter sprake komen. De instelling is in gesprek,
intern en met andere instellingen, over de consequenties van de code. De
instelling kan nog werken aan een meer diverse samenstelling van publiek,
personeel en makers, maar er is een doortastende visie voor de toekomst, en
de geplande concrete acties bieden vertrouwen voor de komende periode.

De Nieuwe Oost

5

De Oude Kerk
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 100.000
Over de instelling
Stichting De Oude Kerk te Amsterdam (hierna: De Oude Kerk), sinds 2016
behalve een ‘actief godshuis’ ook een officieel geregistreerd museum, vraagt
aan als presentatie-instelling. In de kerk, het oudste gebouw van
Amsterdam, wordt hedendaagse, contextspecifieke kunst gerealiseerd, met
als doel het publiek een ander perspectief op het gebouw, zijn geschiedenis
en de daaraan verbonden cultuurhistorische waarden te geven. De Oude
Kerk wil de kerk nieuwe betekenissen geven, ook voor nieuwe Nederlanders.
De Oude Kerk profileert zich als ‘een vrijplaats in ruimte en geest’ en ziet
zichzelf nationaal en internationaal als een van de meest opvallende
voorbeelden van wat de interactie tussen een historische locatie en
hedendaagse kunst kan opleveren. Het aanbod bestaat jaarlijks uit twee
grootschalige in situ-kunstprojecten van internationaal gerenommeerde
kunstenaars, en enkele kleinere exposities. Daaromheen wordt een
verdiepend publieksprogramma georganiseerd.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.30 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting De Oude Kerk te Amsterdam geen
subsidie toe te kennen.
De Oude Kerk is een artistiek, financieel en organisatorisch goed
functionerende instelling, met een interessant expositie-, collectie- en
publieksbeleid en een groot publieksbereik. Het negatieve subsidieadvies
grijpt terug op de kernactiviteit van een presentatie-instelling. In het
bredere discours van de hedendaagse kunst is de site specific aanpak van De
Oude Kerk onvoldoende toonaangevend en vernieuwend. De Oude Kerk
maakt weliswaar innemende monumentale solo-exposities die een relatie
met de locatie aangaan, maar de raad vindt dit een te beperkte keuze om een
plek als presentatie-instelling in de BIS te rechtvaardigen.
De bedrijfsvoering van De Oude Kerk is gezond, ten aanzien van eerlijke
beloning kan de instelling transparanter en voortvarender opereren. Over de
invulling van de educatietaken oordeelt de raad overwegend positief. In de
omgang met de codes zijn met name de toepassing van en reflectie op de

1

Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie ambitieus en
doelgericht.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad heeft bewondering voor de ontwikkeling die De Oude Kerk de
afgelopen jaren heeft doorgemaakt. Vanuit een heldere visie op
(immaterieel) erfgoed onderzocht de instelling de betekenis van een sacrale
ruimte in een seculiere tijd. Zij deed dit door imposante, vaak oogstrelende
installaties te realiseren die de kerk een totaal ander aanzien gaven. Voor
deze in situ-kunst wist De Oude Kerk internationaal gerenommeerde
kunstenaars aan zich te binden, onder wie Marinus Boezem, Christian
Boltanski, Iswanto Hartono, Giorgio Andreotta Calò en recentelijk Adrián
Villar Rojas. De exposities trokken veel lokaal, nationaal en internationaal
publiek en lokten soms heftige reacties uit, in het bijzonder van
omwonenden.
De raad heeft er alle vertrouwen in dat De Oude Kerk haar signatuur als
historische plek voor hedendaagse locatiekunst verder zal verstevigen. Het
beleidsplan voor de komende periode belooft wederom samenwerking met
interessante kunstenaars. Susan Philipsz, Ibrahim Mahama, Anne Imhof en
Dora Budor werken in de programmalijn ‘Fundament’ vanuit de
immateriële waarde van de plek, de ‘genius loci’. In de programmalijn
‘Anno’ haken Antonio Obà, Kader Attia, Cedart Tamasala & Matthieu
Kasiama, Pinaree Sanpitak en Marcel Pinas aan bij het koloniale verleden
van de kerk. Ook is de raad positief over de werkwijze: kunstenaars krijgen
ruim de tijd om onderzoek te doen en iets speciaal voor deze locatie te
ontwikkelen. Dit idee van slow curating is waardevol in een tijd waarin alles
snel moet.
Toch is de raad niet overtuigd van het (inter)nationaal belang van De Oude
Kerk als presentatie-instelling. Hoewel ze ook kleinere exposities
organiseert, vormen de prestigieuze locatieprojecten de kern van haar
programma. Met dit aanbod is de presentatie-instelling ‘monogericht’: elk
project draait in essentie om het geven van betekenis aan het gebouw. Voor
een positie in de BIS is de programmering van De Oude Kerk naar het
oordeel van de raad te eenzijdig. In het bredere bestel neemt het programma
een te kleine plaats in en is het niet overstijgend. Van een presentatieinstelling verwacht de raad een veelzijdiger inzet van en bijdrage aan de
hedendaagse beeldende kunst in een internationale context.

De Oude Kerk

2

Vernieuwing
De spectaculaire solo-exposities zijn toonaangevend en vernieuwend in de
zin dat de betrokken kunstenaars niet eerder met werk op deze schaal zijn
getoond in Nederland. Maar in z’n geheel beschouwd vindt de raad het
programma niet uitgesproken vernieuwend of gedurfd binnen het brede
discours van de hedendaagse kunst.
Bijzonder is wel dat de kunstenaars alle ruimte krijgen om zich te
ontwikkelen in het genre van de site specific-kunst. Dat vindt de raad een
groot compliment waard. Het werken in De Oude Kerk is niet alleen werken
op grote schaal, maar betekent ook wezenlijk een relatie aangaan met de
immense, oude ruimte. Beloftevol, maar wel erg summier beschreven, is het
plan om jonge curatoren een platform te geven in het publieksprogramma
‘Come Closer’.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De Oude Kerk moet volgens de raad transparanter zijn ten aanzien van de
beloning van medewerkers en betrokken kunstenaars. De Museum cao
wordt volgens haar ‘zoveel mogelijk’ aangehouden en de betaling van
freelance medewerkers is ‘redelijk en eerlijk’. De raad vindt dat De Oude
Kerk, gelet op haar budgetten, de cao geheel zou moeten volgen.
De bedrijfsvoering van De Oude Kerk is gezond. Zij is de afgelopen jaren
structureel gesubsidieerd door het Amsterdams Fonds voor de Kunst en de
Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en heeft een stabiel, zeer hoog
percentage eigen inkomsten (gemiddeld 77 procent in voorgaande jaren). De
ondernemende instelling heeft een goede financieringsmix en is daarmee
niet te afhankelijk van een enkele inkomstenbron. De begroting voor 2021 –
2024 is realistisch, gemeten naar de realisatie in 2017 en 2018.
Wel plaatst de raad vraagtekens bij de opmerking in de ‘Toelichting op de
meerjarenbegroting’ over de besteding van de nu voor het eerst
aangevraagde subsidie bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap. De Oude Kerk wil de gevraagde subsidie – een opmerkelijk
laag bedrag in vergelijking tot de andere presentatie-instellingen die
aanvragen bij de BIS – inzetten voor educatie en de programmering. Daarbij
zegt ze de nadruk te willen leggen op presentatie, ontsluiting en uitbreiding
van de collectie. Het is de raad onduidelijk waarom deze zinsnede hier staat;
een presentatie-instelling richt zich niet op het beheer van een collectie van
cultureel erfgoed. Deze taken zijn voorbehouden aan een museum.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De Oude Kerk heeft de afgelopen jaren een breed palet aan schoolgebonden
en niet-schoolgebonden activiteiten gerealiseerd en gaat daar de komende

De Oude Kerk

3

beleidsperiode mee door. Met het publieksprogramma wil zij verdieping
geven aan de exposities. Ook wil zij de collectie van drieduizend objecten
ontsluiten, bijvoorbeeld middels een participatief project over de verhalen
van de vele mensen die in de kerk begraven liggen. Mediators (onder wie
vrijwilligers en buurtbewoners) gaan het gesprek met bezoekers aan en een
team museumdocenten begeleidt de bezoekende scholieren (jaarlijks circa
vierduizend). De lessen zijn vaak praktisch, in de vorm van een workshop,
waarbij verschillende artistieke disciplines worden gebruikt, zoals poëzie,
storytelling, beweging en dans. Verder programmeert De Oude Kerk het
avondprogramma ‘Come Closer’, met performance, geluidskunst, dans of
gesproken woord, en wil ze in de Sebastiaanskapel gemeenschappen uit de
stad zelf laten programmeren. De plannen worden op kwaliteit getoetst door
het Progress en Preservation Collective, een groep liefhebbers en
professionals uit stad en land die zich betrokken voelt bij De Oude Kerk.
De raad oordeelt positief over de invulling die De Oude Kerk geeft aan
educatie. De visie op participatie kan echter sterker. Cocreatie en medeeigenaarschap zijn actuele, belangwekkende, maar ook complexe begrippen.
Uit de plannen wordt onvoldoende duidelijk in hoeverre De Oude Kerk
daadwerkelijk een wederkerige relatie met deelnemers wil aangaan. Gelet op
het profiel van de instelling – ‘vrijplaats in ruimte en geest’ – is participatie
een interessant gegeven. De raad is nieuwsgierig naar de stappen die De
Oude Kerk de komende jaren gaat zetten. Het beoogde publieksbereik is
ambitieus: de instelling zet in op een stijging van 136.000 bezoekers en
deelnemers in 2017 naar een totaal van bijna 180.000 in 2024.
Geografische spreiding
De Oude Kerk is goed geworteld in Amsterdam, met veel samenwerkingen,
hoge bezoekcijfers en financiering door het Amsterdams Fonds voor de
Kunst. Uit de tekst wordt echter niet duidelijk wat de aard van de
samenwerkingen precies is – inhoudelijk of anderszins – en er wordt geen
informatie meegeleverd over regionale samenwerkingsverbanden.
Toepassing Fair Practice Code
De toepassing van en de reflectie op de Fair Practice Code vindt de raad
voldoende. Voor de beloning van kunstenaars wordt de ‘Richtlijn
kunstenaarshonoraria’ aangehouden. De Oude Kerk zet zich goed in voor de
sociale dialoog. Ze onderzoekt de tevredenheid van de medewerkers en is
aangesloten bij organisaties als ACI, SAM en De Zaak Nu. Wel plaatst de
raad kanttekeningen bij de toepassing van de cao (zie ‘Eerlijke beloning en
gezonde bedrijfsvoering’).
Toepassing Governance Code Cultuur
Helder en zorgvuldig vindt de raad de reflectie op en toepassing van de
Governance Code Cultuur. De Oude Kerk werkt met een raad-van-

De Oude Kerk

4

toezichtmodel. Zijn taken en bevoegdheden zijn vastgelegd in een
reglement, dat tevens de benoeming, de bezoldiging en het functioneren van
de raad benoemt. Het ‘streven’ naar meer vrouwelijke kandidaten en
kandidaten met een niet-westerse achtergrond wordt in de toelichting op de
Code Diversiteit en Inclusie in concrete doelstellingen omgezet.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De omgang met de Code Diversiteit en Inclusie is zeer doelgericht. De raad
vindt het voorbeeldstellend hoe ambitieus De Oude Kerk hiermee omgaat.
De doelstellingen op het gebied van personeel, publiek, programma en
partners voor 2021 – 2024 zijn zelfs gekwantificeerd. Ook is de instelling
eerlijk over zwakke punten en geeft ze aan hoe zij inclusiviteit de komende
jaren nog beter denkt te realiseren.

De Oude Kerk

5

de Participatie Federatie
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Coöperatieve Participatie Federatie U.A. (hierna Participatie Federatie),
interdisciplinair, ontwikkelinstellingen, Den Haag
Negen wijktheaters uit de vier grote steden in de Randstad hebben de
krachten gebundeld. Gezamenlijk zetten ze ontwikkeltrajecten op voor
talenten en genres die niet zo makkelijk terecht kunnen in de reguliere
ontwikkeltrajecten. De theaters zijn Bijlmer Parktheater in Amsterdam;
Laaktheater, theater De Nieuwe Regentes, Theater Filmhuis Dakota en
Theater De Vaillant in Den Haag; Studio de Bakkerij in Rotterdam en
ZIMIHC, Cultuur 19 en het Wilde Westen in Utrecht. De podia willen samen
optreden als ontwikkelhuis. Talenten uit de wijken worden begeleid in hun
ontwikkeling.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over de Coöperatieve Participatie
Federatie U.A.. Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen
dezelfde categorie adviseert de Raad voor Cultuur de Coöperatieve
Participatie Federatie U.A. geen subsidie toe te kennen. De raad verwijst
voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij deze categorie.
De raad is positief over het plan van de Participatie Federatie maar kan zich
op basis van het plan niet goed een voorstelling maken van hoe de paden
van talentontwikkeling eruit gaan zien. Een duidelijke beschrijving van de
begeleiding ontbreekt. Ook maakt het plan geen melding van makers die
gaan deelnemen aan een van de trajecten.
Het plan om nieuwe verhalen en genres toe te voegen aan de BIS, beoordeelt
de raad als positief. Echter, de Participatie Federatie staat nog in de
kinderschoenen. De raad vindt toetreding tot de BIS te vroeg.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Negen wijktheaters in de vier grote steden bundelen hun krachten om
talenten uit de wijken begeleidingstrajecten aan te bieden. De negen

1

theaters timmeren al geruime tijd flink aan de weg. Ze weten gevorderd
talent dat niet zo gemakkelijk over het voetlicht treedt, aan te spreken en te
begeleiden naar een hoger plan. De theaters werken samen met collegainstellingen in hun regio om producties van de grond te krijgen en te tonen
aan een breed publiek. Het Bijlmer Parktheater werkte bijvoorbeeld samen
met Orkater, wat resulteerde in de coproductie Woiski vs. Woiski, een
voorstelling die in het hele land te zien was.
De activiteiten die het netwerk wil gaan ontplooien zijn vierledig. Jaarlijks
worden gemiddeld acht projecten en podiumproducties gemaakt; deze
producties worden ieder jaar getoond op een door het netwerk
georganiseerd landelijk cultureel festival. Verder vindt het netwerk het
noodzakelijk om kennis te vergaren en ontsluiten waarvoor het een
samenwerking aangaat met het LKCA. En tot slot wil het continue aandacht
vragen voor de kracht van cultuurparticipatie.
De raad waardeert het initiatief van de Participatie Federatie. Hij ziet het
belang van het begeleiden van gevorderd talent voor wie een
talentonwikkelingstraject niet zo vanzelfsprekend is. Het vertellen van
nieuwe verhalen vindt hij essentieel. Ook de aandacht die het netwerk
besteedt aan kunstvormen die in mindere mate aan de orde komen in het
reguliere talentonwikkelingscircuit vindt hij positief. Zo wil het netwerk
bijvoorbeeld een passend traject kunnen aanbieden aan een Indiaas
danstalent uit het Laakkwartier in Den Haag. Voor Indiase dans is geen
opleiding, het netwerk kan voor dergelijke talenten soelaas bieden. Het plan
getuigt van een rijke visie op participatie.
Echter, in het plan wordt niet duidelijk wat de paden van talentontwikkeling
zijn. Het netwerk beschrijft wat het gaat doen, zonder te laten zien wat de
concrete stappen zijn. De focus is met name gericht op het faciliteren van de
talenten. Ieder traject wordt in samenspraak met het talent opgezet.
Hiervoor is professionele begeleiding voorhanden, maar hoe de begeleiding
in bijvoorbeeld vorming, training en scholing eruitziet, wordt niet
beschreven. Ook namen van begeleiders komen niet voor in het plan.
De eerste twee pijlers in het activiteitenplan zijn gericht op het maken van
producties en het tonen ervan, de beschrijving van de weg er naartoe
ontbreekt echter. Over wat het jaarlijks terugkerend landelijk festival behelst
tast de raad in het duister; dit onderdeel wordt onvoldoende uitgewerkt.
Namen van talenten die het netwerk op het oog heeft om op korte termijn te
laten deelnemen aan de trajecten ontbreken. Wel wordt teruggeblikt op de
afgelopen periode. De namen van makers die zijn begeleid door enkele
theaters van het netwerk, wekken vertrouwen. De raad is positief over de
open houding om opgedane kennis te delen en actief te verspreiden.

de Participatie Federatie

2

Vernieuwing
De negen wijktheaters richten zich al langere tijd op participatie. Onderdeel
daarvan is het begeleiden van talenten in de wijken. Ze hebben ieder
afzonderlijk aangetoond van meerwaarde te zijn in hun wijk en daarbuiten.
Om een grotere slagkracht te realiseren en om van belang te zijn voor het
hele land, heeft het netwerk het initiatief genomen de krachten te bundelen.
Dit is een vernieuwende werkwijze. Een ledenraad selecteert
projectplannen en makers. Gezamenlijk dragen ze zorg voor begeleiding. De
Participatie Federatie kan helpen bij de introductie van talenten bij andere
culturele instellingen binnen en buiten de eigen regio. De raad is positief
over het vertellen van verhalen die over het algemeen niet zo snel over het
voetlicht komen. Ook heeft de raad waardering voor de aandacht die het
netwerk besteedt aan genres die niet zijn opgenomen in de curricula van
kunstvakopleidingen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het netwerk begroot slechts 2,1 fte aan personeel. Overige medewerkers zijn
vrijwel allemaal in dienst van de deelnemende instellingen. Zij werken
conform vastgestelde loonschalen en tarieven van de cao Toneel en Dans.
Zzp’ers worden beloond volgens een afgeleide hiervan. De tarieven worden
openbaar gemaakt op de website van het netwerk (nog niet operationeel).
De Participatie Federatie is opgericht op 23 januari 2020 en heeft nog geen
financiële voorgeschiedenis zoals een balans, financiële resultaten et cetera.
Alle instellingen worden voor hun lokale taken en activiteiten al langere tijd
gefinancierd door de gemeente van vestiging. Voor de gezamenlijke
activiteiten vraagt het netwerk een structurele bijdrage uit de BIS. De raad
vindt het aangevraagde bedrag aan de hoge kant. Het wordt hem bovendien
niet duidelijk hoe het bedrag wordt besteed. Over de beloning van makers en
wat de financiering van het jaarlijkse festival behelst, tast de raad in het
duister. Er zijn geen balansgegevens beschikbaar van het netwerk en
daarom kan de financiële gezondheid niet worden beoordeeld. Het netwerk
heeft relatief hoge activiteitenlasten en lage beheerslasten, waardoor ze
flexibel is. Er is een grote mate van afhankelijkheid van structurele subsidies
van OCW.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De Participatie Federatie heeft participatie hoog in het vaandel staan. De
afzonderlijke theaters hebben de afgelopen jaren hun sporen verdiend met
het scouten van talent en het bereiken van publiek in de wijken van de vier
grote steden. Het hele plan is gebaseerd op participatie. Over educatie is het
netwerk minder helder. Het wijdt geen aparte paragraaf aan dit onderwerp,
en initiatieven om bijvoorbeeld schoolgebonden educatie aan te bieden

de Participatie Federatie

3

ontbreken. Het geeft evenmin inzicht in wat de aangesloten theaters
mogelijk betekenen voor het onderwijs. Er wordt summier beschreven dat
het mogelijkheden ziet in samenwerking met kunstvakopleidingen.
Het netwerk heeft een geheel eigen visie op marketing en communicatie die
helemaal in lijn is met de werkwijze van de aangesloten instellingen. De raad
waardeert deze eigenzinnige aanpak, die is gestoeld op het goed kennen van
de omgeving om op die manier wensen, mensen en makers te ontdekken om
zo een succesvolle deelname van maker en publiek te garanderen.
Geografische spreiding
De aangesloten instellingen zijn goed geworteld in meerdere wijken in
Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht.
Binnen de eigen steden onderhouden ze nauwe contacten met lokaal
gevestigde culturele instellingen en partners. Het eigen netwerk wordt
indien mogelijk, ingezet voor de talentontwikkelingstrajecten.
Het netwerk heeft de intentie uit te breiden naar andere grote steden in het
land. Ook zijn de afzonderlijke delen van het netwerk internationaal actief.
Regelmatig vinden er uitwisselingen plaats met andere grote Europese
steden waarvan de bevolking de afgelopen decennia drastisch is veranderd.
De opgedane kennis en inzichten worden gedeeld met de leden van het
netwerk.
Toepassing Fair Practice Code
Het netwerk licht de Fair Practice Code summier toe. Het is van mening dat
de drie codes nauw aan elkaar verwant zijn en reflecteert daarom op de drie
codes tegelijkertijd.
Het netwerk noemt zichzelf een lerende organisatie en zet sterk in op de
ontwikkeling van de medewerkers door participatie aan daarvoor bedoelde
bijeenkomsten. Het vormt een koepel van leden en organiseert gezamenlijk
een sociale dialoog. Het volgt het beloningsbeleid van de federatie. Wanneer
wordt afgeweken, wordt dit verantwoord. Er wordt uit de aanvraag niet
duidelijk of het netwerk rekening houdt met auteursrechten. Uit de
ingediende documenten blijkt niet of wordt gewerkt met stagiaires en/of
vrijwilligers en of er een (belonings-)beleid voor hen is.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het netwerk licht de Governance Code Cultuur summier toe. De Participatie
Federatie is een coöperatie van negen leden met ieder eigen besturen/raden
van toezicht, organisaties, belangen en werkwijzen. Daarboven heeft het
netwerk een eigen besturing van de coöperatie in het leven geroepen. In
geval van toekenning van een BIS-subsidie verbinden de leden zich vier jaar
aan het netwerk. Middels een ledenvergadering, waarin beslissingsbevoegde

de Participatie Federatie

4

vertegenwoordigers van alle leden zitting hebben, wordt de koers bepaald en
wordt opdracht verstrekt aan het dagelijks bestuur. Dit bestuur heeft de
beschikking over een klein uitvoerend bureau. Het netwerk spreekt zelf van
‘een bouwwerk in de steigers’.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het netwerk reflecteert summier op de Code Diversiteit en Inclusie. Toch
heeft de raad er het volste vertrouwen in dat het netwerk in de geest van de
code handelt en deze op alle vlakken toepast. Diversiteit en inclusie vormen
het hart van de instellingen die zijn verenigd in het netwerk.

de Participatie Federatie

5

De Schoolschrijver
Geadviseerd subsidiebedrag: € 500.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 500.000

Over de instelling
De Schoolschrijver, gevestigd in Amsterdam, is een instelling op het gebied
van lettereneducatie voor kinderen in het primair onderwijs. Sinds 2010
heeft De Schoolschrijver het doel kinderen van alle niveaus en
achtergronden in het primair onderwijs taalsterk te maken. Dit doet de
instelling met de inzet van Schoolschrijvers: kinderboekenauteurs die
getraind zijn door educatiedeskundigen. De Schoolschrijver begeleidt
leerkrachten en betrekt ouders bij de projecten. De instelling biedt een
programma van een half schooljaar, De Schoolschrijver-maand en de
Academie. Zij positioneert zich als expert in lettereneducatie en verbinder
tussen letteren en primair onderwijs, ouders en bibliotheken.

Subsidieadvies
De Schoolschrijver vraagt aan als ondersteunende instelling met als
kernactiviteit lettereneducatie voor kinderen in het primair onderwijs. De
aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.36 van de Regeling op
het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert De Schoolschrijver een subsidiebedrag te
verlenen van € 500.000 per jaar, mits zij:
• samen met De Schrijverscentrale een visie formuleert op
samenwerking en, daaruit voortvloeiend, de activiteiten afbakent
zodat overlap wordt voorkomen.
De raad is zeer positief over De Schoolschrijver. De instelling is ambitieus en
de raad heeft er veel vertrouwen in dat zij de beoogde groei zal waarmaken.
Positief vindt de raad dat De Schoolschrijver veel aandacht besteedt aan de
ontwikkeling van de auteurs tot leesbevorderaars.
De programma’s die de instelling organiseert zijn vaak voor de lange termijn
en kenmerken zich door artistieke kwaliteit. Bovendien zijn ze
complementair aan het aanbod van de andere letterenorganisaties in de BIS.
Wel is er overlap met de activiteiten van De Schrijverscentrale. Goede
onderlinge afstemming en afbakening vindt de raad noodzakelijk.
Het bereik van de activiteiten van De Schoolschrijver is indrukwekkend. De
geografische spreiding is nog in ontwikkeling. De instelling wil meer
activiteiten uitvoeren buiten de Randstad, maar is daarbij afhankelijk van
partners in de regio. De Schoolschrijver is financieel gezond en beoogt voor

1

de komende periode een goed gespreide financieringsmix. Op het gebied van
diversiteit en inclusie moet de instelling nog de nodige stappen zetten.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De Schoolschrijver heeft een duidelijk profiel. Het activiteitenplan is helder
geschreven, ondersteund met feiten en cijfers uit eigen monitoring en
evaluaties. De activiteiten passen goed in de maatschappelijke problematiek
rondom leesbevordering. Volgens de raad is het aanbod van De
Schoolschrijver uniek vanwege de lange leerlijn die wordt gevolgd en het
intensieve programma van de schrijver als writer in residence bij een
school. Het is daarmee een goede aanvulling op de activiteiten van andere
letterenorganisaties die bijdragen aan leesbevordering, zoals Stichting Lezen
en De Schrijverscentrale. De Schoolschrijver is voor hen een uitstekende
gesprekspartner en de raad ziet in De Schoolschrijver dan ook een geschikte
partner voor in de Leescoalitie. In de Leescoalitie bundelen Stichting Lezen,
CPNB, Literatuurmuseum/Kinderboekenmuseum, Sectorinstituut
Openbare Bibliotheken en Stichting Lezen & Schrijven hun krachten ten
behoeve van leesbevordering.
Er is wel overlap met de activiteiten van De Schrijverscentrale. Beide
instellingen geven aan dit onderling te willen afstemmen. De raad ziet graag
een gezamenlijke toelichting op samenwerking en afbakening tegemoet.
De raad is enthousiast over het aanbod van De Schoolschrijver. In 2010
startte de instelling met het Halfjaarprogramma voor scholen met een hoog
percentage laagtaalvaardige kinderen. Een Schoolschrijver verbindt zich een
halfjaar aan een school om structureel lezen, schrijven en taal bij kinderen
met taalachterstanden te verbeteren. Sinds 2017 biedt de instelling ook De
Schoolschrijver-maand en De Schoolschrijver Academie aan. De
Schoolschrijver-maand bestaat uit vier interactieve lessen. De Academie
biedt training en coaching over een creatieve aanpak van lees- en
schrijfonderwijs. Volgens de raad zijn dit adequate instrumenten om
kinderen taalvaardiger te maken en lettereneducatie in het primair
onderwijs te borgen. Hij prijst de samenhang tussen de verschillende
instrumenten en de professionele manier waarop de organisatie deze
instrumenten ontwikkelt.
In het activiteitenplan reflecteert De Schoolschrijver op het eigen beleid. Zij
evalueert structureel de activiteiten en laat extern de effecten onderzoeken.
De resultaten komen terug in het activiteitenplan, met een verwijzing naar
de onderzoeken. De raad is onder de indruk van de positieve effecten van

De Schoolschrijver

2

het Halfjaarprogramma, zoals meer lees- en schrijfplezier en een betere
schrijfvaardigheid.
In het plan toont De Schoolschrijver grote ambities om de activiteiten uit te
breiden. Voor De Schoolschrijver-maand ontwikkelt de instelling de
komende jaren acht extra programma’s. In de Academie wordt
kennisoverdracht rondom diversiteit en inclusie een vast onderdeel van de
trainingen. Ook wil de instelling verdere digitale ondersteuning
ontwikkelen, zoals een online database met korte lessen. In 2021 start de
instelling met ‘train de trainer’: een training van ervaren Schoolschrijvers
voor nieuwe Schoolschrijvers. De raad vindt dit waardevolle aanvullingen op
de huidige activiteiten.
Voor aankomende leerkrachten organiseert De Schoolschrijver een speciale
pabo-trainingsdag. Deze dag wil De Schoolschrijver de komende periode
uitbreiden tot een specifiek diensten- en productenaanbod. De raad vindt
aanbod voor pabo-studenten goed passen bij de ambities van de instelling.
Hij vindt het echter niet duidelijk hoe De Schoolschrijver komt tot een
voorgenomen bereik van duizend studenten in 2024. Dat aantal lijkt aan de
lage kant. De raad mist een toelichting op om welke studenten het gaat, hoe
deze studenten te bereiken en op de beoogde impact.
Vernieuwing
De raad vindt De Schoolschrijver een innovatieve en ondernemende
organisatie die inspeelt op de behoefte uit het onderwijsveld en de
maatschappelijke behoefte aan literatuureducatie. De instelling draagt bij
aan het ondernemerschap van en opdrachtgeverschap voor literaire
jeugdauteurs.
De Schoolschrijver ontwikkelt programma’s in een speciaal Lab, waarbij zij
gebruikmaakt van evaluatie en onderzoek. Ook levert de instelling
maatwerk. Zo heeft zij voor de gemeente Rotterdam aanbod ontwikkeld voor
de verlengde leertijd, bedoeld om kansarme kinderen meer schooluren te
bieden. De komende periode ontwikkelt De Schoolschrijver buitenschools
aanbod. Ook is de raad positief over de ambitie een digitaal Schrijfkamertje
te ontwikkelen, waarin een kind zijn eigen bibliotheek kan inrichten en
verhalen of gedichten kan schrijven en delen met anderen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De Schoolschrijver stelt dat fair belonen onderdeel is van het beleid. De
instelling volgt de cao Kunsteducatie als richtlijn voor de honorering. Het is
de raad niet duidelijk op welke onderdelen de instelling de cao volgt en op
welke onderdelen mogelijk niet.

De Schoolschrijver

3

Met iedere werknemer, stagiair en vrijwilliger maakt De Schoolschrijver een
overeenkomst met afspraken over beloning, arbeidsduur, werkuren, aard
van de werkzaamheden en (onkosten)vergoedingen. Vanaf 2020 ontvangen
werknemers een dertiende maand. Voor de kinderboekenauteurs hanteert
de instelling drie standaardtarieven. Deze tarieven vindt de raad
marktconform.
De Schoolschrijver is financieel gezond en heeft een gemiddeld
weerstandsvermogen. Zij heeft de afgelopen periode veel eigen inkomsten
gegenereerd. In 2018 gebruikte zij een gedeelte van het eigen vermogen om
een negatief exploitatieresultaat te compenseren. Voor de komende periode
heeft zij een duidelijke strategie om toe te werken naar een goed gespreide
financieringsmix, waarvan in 2024 27 procent structurele subsidie van
OCW, 8 procent overige subsidies, 31 procent bijdragen uit private middelen
en 34 procent overige inkomsten. De Schoolschrijver heeft al toezeggingen
voor projectsubsidie voor de komende jaren.
Op het moment van aanvragen hebben drie medewerkers een
arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd, zes voor bepaalde tijd en acht
medewerkers hebben een freelanceovereenkomst. De komende jaren wil De
Schoolschrijver het team uitbreiden tot 7,8 fte vast, 1,3 fte tijdelijk en 3,6 fte
inhuur in 2024. Dit vindt de raad een reëel streven.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De Schoolschrijver heeft structurele aandacht voor versterking van
lettereneducatie in het primair onderwijs. In het schooljaar 2018 - 2019
bereikte zij honderdduizend kinderen en 126 basisscholen, waarvan 50 met
het Halfjaarprogramma en 76 met de Schoolschrijver-maand.
De instelling heeft de ambitie om in 2024 tweehonderdduizend kinderen te
bereiken en op 600 tot 650 basisscholen actief te zijn. Het aantal scholen
dat Halfjaarprogramma’s afneemt blijft de komende periode op 45 scholen
per jaar. Het Schoolschrijver-maandprogramma groeit naar 600 scholen en
het aantal Academie-trainingen wil zij verviervoudigen, van 25 in 2018 2019 naar 100 in 2024. De voorgenomen groei is erg ambitieus, maar gezien
het bereik in de afgelopen jaren heeft de raad er vertrouwen in dat dit gaat
lukken.
De opzet van de lessen is naar de mening van de raad educatief en
participatief erg sterk. Er is veel ruimte voor contact tussen kinderen en de
Schoolschrijver, ook buiten de lessen om. Ouders en leraren worden bij het
programma betrokken. Dit helpt bij leesbevordering op de lange termijn. De
raad vindt het positief dat De Schoolschrijver veel aandacht besteedt aan de
ontwikkeling van de auteurs tot leesbevorderaars.

De Schoolschrijver

4

Geografische spreiding
De Schoolschrijver is op veel plaatsen in Nederland actief, en werkt aan een
betere landelijke dekking. De komende jaren breidt de instelling de
activiteiten buiten de eigen regio uit, bijvoorbeeld van dertien basisscholen
in de provincie Groningen in 2020 naar veertig in 2024, en van vijf
basisscholen in Zeeland in 2020 naar dertig in 2024. Deze expansie vindt de
raad noodzakelijk en reëel.
De Schoolschrijver werkt zowel samen met partners in de Metropoolregio
Amsterdam als daarbuiten, zoals Groninger Forum en Cultuurpad in
Limburg. Vanuit haar rol als innovator deelt de instelling concepten die zijn
ontwikkeld in Amsterdam met andere steden en regio’s. De raad had
hiervan graag voorbeelden gezien en doet de suggestie in de toekomst ook
op andere plekken dan Amsterdam te starten met pilots van nieuwe
concepten en instrumenten.
Toepassing Fair Practice Code
De Schoolschrijver onderschrijft de Fair Practice Code en gaat kort in op
vergoeding en bedrijfsvoering (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde
bedrijfsvoering’), duurzaamheid, diversiteit en vertrouwen. De directie
bespreekt periodiek de organisatorische, financiële en personele stand van
zaken binnen de organisatie met het bestuur, en informeert de medewerkers
hierover. De instelling gaat niet in op haar rol in de sociale dialoog. De raad
ziet graag dat deze rol uitgewerkt wordt.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Schoolschrijver geeft aan de Governance Code Cultuur te onderschrijven.
Recentelijk zijn de statuten van de stichting toegesneden op de eisen van de
code. De Schoolschrijver is een stichting met een bestuur-directie-model. Zij
maakt de samenstelling van het bestuur goed inzichtelijk. De bestuurders
ontvangen geen bezoldiging voor hun bestuurswerk. Het bestuur wil
overgaan op een toezichthoudende rol. Wanneer precies blijkt echter niet uit
de aanvraag.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Ook de Code Diversiteit en Inclusie onderschrijft De Schoolschrijver. De
instelling streeft naar maximale inclusiviteit door kinderen uit alle lagen van
de bevolking bij haar programmering te betrekken. In het letterenveld
maakt zij deel uit van een overleg over diversiteit en inclusie met de
landelijke culturele BIS-partners.
De komende periode richt de instelling zich op een grotere diversiteit in het
eigen personeelsbestand en in het Schoolschrijversbestand. Zijn die
schrijvers niet voorradig, dan zoekt de organisatie naar diverse

De Schoolschrijver

5

kinderboeken en verhalen die worden gebruikt in de programma’s. De raad
prijst dit voornemen, en ziet daarbij voor de instelling een mogelijke rol
richting uitgevers van kinderboeken. Ook diversiteit in het
personeelsbestand is volgens de raad hard nodig: er werken met name
vrouwen in het team van De Schoolschrijver en het personeel en het bestuur
ontberen diversiteit. De raad zou graag zien dat de instelling een concreet
plan maakt om de culturele diversiteit te vergroten, met behulp van het
stappenplan uit de Code Diversiteit en Inclusie.

De Schoolschrijver

6

De Schrijverscentrale
Geadviseerd subsidiebedrag: € 888.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 888.000

Over de instelling
Stichting De Schrijverscentrale (hierna: De Schrijverscentrale) is een
ondersteunende instelling voor de letterensector, gevestigd in Amsterdam.
De Schrijverscentrale bemiddelt landelijk tussen scholen, bibliotheken,
boekhandels en festivals en schrijvers voor het geven van lezingen over hun
werk. Het doel daarvan is het bevorderen van de belangstelling voor lezen,
in het bijzonder van literatuur. Al vijftig jaar zet De Schrijverscentrale
(voorheen als Schrijvers School Samenleving) zijn expertise in om literatuur
en verhalen via auteursbezoeken te verspreiden over het hele land. Het
schrijversbestand omvat 4.700 auteurs. De Schrijverscentrale doet ongeveer
4.500 bemiddelingen per jaar en bereikt daarmee vierhonderdduizend
lezers. Meer dan de helft van de schrijversbezoeken is gericht op jeugd: 34
procent op het basisonderwijs en 22 procent op het voortgezet onderwijs.

Subsidieadvies
De Schrijverscentrale vraagt aan als instelling met als kernactiviteit de
landelijke bemiddeling tussen schrijvers, scholen en bibliotheken voor het
geven van lezingen over en rond het werk van die schrijvers ter bevordering
van het lezen. De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.36
van de Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting De Schrijverscentrale een
subsidiebedrag te verlenen van € 888.000 per jaar, mits zij:
• een visie formuleert op het vergroten van de kwaliteit en de impact
van het schrijversbezoek, en de invloed daarvan op de literaire
cultuur en het literaire lezen.
• samen met De Schoolschrijver een visie formuleert op samenwerking
en, daaruit voortvloeiend, de activiteiten afbakent zodat overlap
wordt voorkomen.
De raad vindt De Schrijverscentrale een belangrijke schakel tussen
schrijvers enerzijds en scholen, bibliotheken, boekhandels, festivals en
andere evenementen anderzijds. Het schrijversbezoek is een krachtige
manier om interesse van scholieren en volwassenen voor het (literaire) lezen
en de literaire cultuur te stimuleren. De door De Schrijverscentrale
bemiddelde schrijversbezoeken vinden door het hele land plaats.
Bemiddeling is de kernactiviteit van de instelling, leesbevordering is een
gevolg daarvan.

1

De raad vindt het positief dat het nieuwe, themagerichte aanbod aansluit bij
ontwikkelingen als vakoverstijgend onderwijs en bij de debat- en
ontmoetingstaak van de bibliotheek. Daarmee draagt het bij aan het
zichtbaarder maken van de kracht van literatuur. Overlap is er met de
activiteiten van De Schoolschrijver. Goede onderlinge afstemming en
afbakening vindt de raad noodzakelijk.
De bedrijfsvoering van de instelling getuigt van goed ondernemerschap. De
instelling houdt de Fair Practice Code in ere. De raad zou graag zien dat het
toezicht meer op afstand van de directie komt te staan. Ook moeten
diversiteit en inclusiviteit nadrukkelijker op de agenda komen te staan.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Bij aanvang van de BIS-periode 2017 – 2020 heette De Schrijverscentrale
nog Schrijvers School Samenleving (SSS). Hoewel volgens de raad het
belang van de instelling buiten kijf stond, was hij in reactie op de initiële
aanvraag kritisch op de uitvoering van de kernactiviteiten. De website was
niet gebruikersvriendelijk, de positionering van de organisatie liet te wensen
over en een educatieprogramma dat deel uitmaakte van een leerlijn ontbrak.
De raad adviseerde SSS bovendien een samenwerkingsverband te
ontwikkelen met De Schoolschrijver. Over de aangepaste aanvraag
oordeelde de raad positief. Hij constateerde dat het nieuwe activiteitenplan
meer ambitie en vernieuwing ademde. Tijdens de tussentijdse monitoring
bleek dat de website veel toegankelijker was geworden. Ook trad de
instelling meer naar buiten en had ze goed uitgewerkte ideeën ontwikkeld
over leesbevordering.
Voor de periode 2021 – 2024 is de raad te spreken over de rol die De
Schrijverscentrale speelt als intermediair tussen schrijvers en scholen,
bibliotheken, boekhandels, congressen, festivals en andere opdrachtgevers.
De website is toegankelijker geworden, met bijvoorbeeld een zoekfunctie op
naam, thema en genre. Het enthousiasme van de instelling voor de
literatuur is evident. De raad vindt schrijversbezoek een sterke manier om
sluimerende interesse van scholieren voor het (literaire) lezen aan te
wakkeren. Literatuur biedt houvast, opent nieuwe werelden en verbindt
mensen. Daarmee draagt de instelling bij aan de ontwikkeling van
belangrijke publieke waarden. Ook positief is dat ongeveer de helft van de
schrijversbezoeken buiten de Randstad plaatsvindt, verspreid over alle
provincies.
Minder positief is de raad over de plannen van De Schrijverscentrale voor
het bevorderen van het lezen. De kernactiviteit van de centrale is
bemiddeling; leesbevordering lijkt daarbij eerder een neveneffect dan een

De Schrijverscentrale

2

hoofddoel. Het schrijversbezoek, hoe inspirerend ook, blijft vaak een
eenmalige gebeurtenis. De raad is van mening dat De Schrijverscentrale zich
primair moet richten op de bevordering van het literaire lezen. De kwaliteit
van het schrijversbezoek zou meer nadruk moeten krijgen, onder meer door
het blijvend inzetten op de inhoudelijke expertise van de medewerkers.
Leesbevordering in brede zin is dan bijvangst. Met de primaire aandacht
voor leesbevordering sneeuwt de kwaliteit van en reflectie op de impact van
het schrijversbezoek op het literaire lezen onder. De raad vindt een heldere
visie van De Schrijverscentrale op de literaire impact van het
schrijversbezoek een voorwaarde voor subsidieverlening.
De raad juicht het toe dat De Schrijverscentrale met Stichting Lezen
samenwerkt om het schrijversbezoek te integreren in het leesbeleid van
scholen, maar ziet voor beide instellingen een andere taak. Hoewel juist op
dit punt ook nauwe samenwerking met De Schoolschrijver voor de hand ligt,
constateert de raad dat die, ook na eerdere aansporing, nog steeds geen
handen en voeten heeft gekregen. Er is overlap met de activiteiten van De
Schoolschrijver. Beide instellingen geven aan dit onderling te willen
afstemmen. De raad ziet graag een gezamenlijke toelichting op
samenwerking en afbakening tegemoet.
Vernieuwing
De Schrijverscentrale heeft volgens de raad oog voor vernieuwing. Dit blijkt
bijvoorbeeld uit de ambitie om schrijvers uit haar stal een (nog)
prominentere rol te laten spelen in het maatschappelijke discours. De
instelling wil actief inspelen op maatschappelijke thema’s en auteurs onder
de aandacht brengen van maatschappelijke organisaties, overheden en
hoger onderwijs. Deze aanpak sluit ook aan bij de taak van de bibliotheken
om invulling te geven aan hun debat- en ontmoetingsfunctie.
De raad mist reflectie van de instelling op het veranderende speelveld, met
name op de tendens dat schrijvers zich niet meer aansluiten bij de centrale,
en de bemiddeling overlaten aan hun uitgeverij of in eigen hand nemen. De
raad zou graag zien dat zij stakeholdersonderzoek doet om de reden hiervan
te achterhalen. Een dergelijk onderzoek kan ook gebruikt worden om
nieuwe activiteiten in samenspraak met betrokken auteurs vorm te geven.
De raad vraagt zich af of dat bijvoorbeeld bij het opzetten van De
Spreekkunstacademie is gebeurd, waar (beginnende) schrijvers zich kunnen
ontwikkelen als spreker of leesbevorderaar. De raad ziet graag dat
activiteiten van de Schrijverscentrale open staan voor alle, ook niet bij de
centrale aangesloten schrijvers.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De balanspositie van De Schrijverscentrale getuigt naar de mening van de
raad van goed cultureel ondernemerschap. Ongeveer een derde van de

De Schrijverscentrale

3

inkomsten komt uit bemiddeling van schrijvers, de andere twee derde vloeit
voort uit subsidiëring. Wel is de instelling daarmee in grote mate afhankelijk
van een beperkt aantal inkomstenbronnen.
Het wegvallen van enkele subsidies heeft de instelling de afgelopen jaren
goed opgevangen met nieuwe plannen en andere subsidies. Maar uit de
structurele subsidies kan de komende periode geen positieve exploitatie
worden gegarandeerd, mede gezien enkele zorgelijke ontwikkelingen in het
boekenvak. Zo hebben bibliotheken en boekhandels steeds minder budget
voor een schrijversbezoek, waardoor inkomsten uit bemiddeling onder druk
staan. De Schrijverscentrale stelt dat de instelling dankzij de hogere BISsubsidie in 2021 –4 toch uitzicht heeft op een gezonde bedrijfsvoering.
Voor de auteurs int De Schrijverscentrale een totaal aan honoraria van bijna
twee miljoen euro. Zij hanteert een tarievenstructuur waarin de
marktwaarde van de schrijvers tot uiting komt. Een minimumtarief geeft
voldoende bescherming aan nieuwe auteurs die nog weinig marktwaarde
hebben. De Schrijverscentrale bemiddelt met name voor schrijvers en
dichters die bij professionele uitgeverijen publiceren. Daarbij werpt de
organisatie een drempel op die een bepaalde kwaliteit garandeert, maar
mogelijk ook een bepaald type schrijvers uitsluit. De raad ziet dat de
centrale het afgelopen jaar een aantal spoken word-auteurs in de spotlight
heeft gezet. Hij zou graag zien dat dit veel meer onderdeel wordt van de
reguliere dienstverlening.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad ziet dat De Schrijverscentrale zich inzet voor de bevordering van
educatie en participatie. Om basisscholen het soort schrijversbezoek te laten
kiezen dat past bij de leerlingen en het lesplan, heeft de instelling de
‘Menukaart Basisonderwijs’ ontwikkeld. Om organisatoren en leerkrachten
te helpen een schrijversbezoek goed voor te bereiden, is de online ‘Toolkit
Schrijversbezoek Basisonderwijs’ ontwikkeld. De Schoolschrijver beschikt
ook over een dergelijk instrument. De raad moedigt de instellingen aan deze
vorm van productontwikkeling meer op elkaar af te stemmen. Met behoud
van eigen identiteit kunnen de twee meer complementair opereren.
De raad is positief over plannen van De Schrijverscentrale om - naar
voorbeeld van de ‘Menukaart Basisonderwijs’ - een ‘Menukaart’ voor het
voortgezet onderwijs te ontwikkelen, en een ‘Toolkit Schrijversbezoek’ met
educatieve ondersteuning. Dat geldt ook voor de ambitie om vanuit
themagericht aanbod aan te sluiten bij ontwikkelingen als vakoverstijgend
onderwijs, en voor de samenwerking met Stichting Lezen om het
schrijversbezoek te integreren in het leesbeleid en het literatuuronderwijs op
middelbare scholen.

De Schrijverscentrale

4

De instelling richt zich op doelgroepen van alle leeftijden. Om de vraag naar
schrijversoptredens verder te stimuleren wil de instelling haar aanbod
optimaliseren en meer multimediaal presenteren. De raad ziet uit naar een
meer uitgewerkte visie op het schrijversbezoek. De communicatie richt zich
op organisatoren in het boekenvak en het onderwijs. De
marketingverkenning naar thematisch werken onderzoekt mede welke
impact de accentverschuiving heeft voor de marketing-communicatiestrategie. Het thematisch werken zal gepaard gaan met het aanboren van
andere klantsegmenten en communities. De raad is benieuwd naar de
uitkomsten en de consequenties van de verkenning.
Geografische spreiding
De Schrijverscentrale is in Amsterdam gevestigd, maar heeft een landelijk
bereik; de schrijversbezoeken vinden verspreid over het hele land plaats.
Jaarlijkse fluctuaties per provincie zijn gebruikelijk. De verhouding tussen
Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht en de rest van de provincies
vertoont echter al jaren eenzelfde patroon. In de Randstad, waar 55 procent
van de inwoners van Nederland woont, worden jaarlijks 50 procent van de
contracten afgesloten. Verhoudingsgewijs sluit De Schrijverscentrale dus
iets meer contracten in de rest van Nederland af. De raad mist een landelijke
vergelijking van de aantallen bezoekers die door de schrijvers worden
bereikt.
Toepassing Fair Practice Code
Voor salarisschalen, vakantie- en leeftijdsdagen en speciaal verlof volgt De
Schrijverscentrale het Algemeen Rijksambtenaren Reglement. Werknemers
zijn opgenomen in de pensioenregeling Zorg en Welzijn. Tijdelijke
werknemers krijgen, behalve bij tijdelijke projectondersteuning, bij goed
functioneren een vast contract. Zzp’ers ontvangen een marktconforme
vergoeding en een contract conform de Wet DBA. Stagiaires ontvangen een
stagecontract en een stagevergoeding. De organisatie besteedt in de
aanvraag minder aandacht aan de secundaire arbeidsvoorwaarden. De
werkdruk is hoog en daarom gaat de instelling meer personeel aannemen.
De begroting is naar de mening van de raad consistent met deze ambitie.
De Schrijverscentrale speelt een actieve rol in het realiseren van een eerlijke
arbeidsmarkt door middel van modelcontracten en minimumtarieven voor
schrijversbezoeken. De Schrijverscentrale stelt bij elke
bemiddelingsaanvraag contracten op met heldere afspraken over inhoud en
kosten. Het gehanteerde minimumtarief legt een bodem in de markt. De
Schrijverscentrale zorgt daarmee voor grotere inkomenszekerheid voor
beginnende en nieuwe auteurs.

De Schrijverscentrale

5

Toepassing Governance Code Cultuur
De Schrijverscentrale heeft een bestuur en een directie die dicht op elkaar
opereren. De raad vindt een controle op afstand meer in overeenstemming
met de uitgangspunten van de Governance Code. Bestuursleden ontvangen
geen beloning voor hun werkzaamheden. Zij ontvangen een
onkostenvergoeding en minimale vacatiegelden.
De raad zou graag zien dat de schrijvers vaker wordt gevraagd naar hun
verwachtingen van de centrale. Een denktank of adviesgroep kan een
manier zijn om de stem van de auteurs te laten doorklinken in de
organisatie.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het beleid van De Schrijverscentrale is gericht op een zo breed mogelijk
aanbod van schrijvers. De instelling wil in de bemiddeling extra aandacht
geven aan auteurs die schrijven over niet-westerse personages, lhbti of over
chronische ziektes en beperkingen. Daartoe is de zoekfunctie op de website
uitgebreid en inclusiever gemaakt, met thema’s als diversiteit, gender en
lhbti.
Met haar schrijversactiviteiten bereikt de instelling jaarlijks 260.000
leerlingen in het hele land met uiteenlopende culturele en sociale
achtergronden, zowel in regulier en speciaal als in openbaar en bijzonder
onderwijs.
Dezelfde diversiteit wil zij ook in het personeel en het bestuur. Het streven is
in 2024 minimaal één bestuurslid en werknemer te hebben met een nietwesterse achtergrond. De raad zou op dit punt graag een ambitieuzere
agendering zien, met behulp van het stappenplan uit de Code Diversiteit en
Inclusie.

De Schrijverscentrale

6

De Staat
Geadviseerd subsidiebedrag: € 225.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 225.000

Over de instelling
Stichting Kultuurbarbaar, podiumkunsten, muziekensembles en koren,
Nijmegen
Stichting Kultuurbarbaar is de stichting die verantwoordelijk is voor De
Staat, een popband die met creativiteit als centraal uitgangspunt een
eigenzinnige positie in de popmuziek wil innemen. De Staat speelt een grote
rol in het popklimaat in en rond de eigen standplaats Nijmegen en speelt
daarnaast veelvuldig op podia en festivals in de rest van het land en
internationaal. De Staat onderscheidt zich door een stevige, soms hoekige
ritmiek en lyrische zang met vaak maatschappijkritische teksten. Naast een
muzikale signatuur heeft De Staat een visuele signatuur ontwikkeld voor zijn
liveoptredens, dit zet de band de komende periode verder voort. De Staat
bestaat uit vijf bandleden en wordt artistiek geleid door componist, gitarist
en zanger Torre Florim. In de periode 2021 – 2024 wil De Staat zich verder
ontwikkelen tot kunstenaarscollectief.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Kultuurbarbaar een subsidie toe te
kennen van € 225.000, mits de instelling voldoet aan de volgende
voorwaarden:
-

-

De instelling dient een uitwerking in van het educatiebeleid, waarin
de educatieve activiteiten en de educatieve doelstellingen voor de
periode 2021 – 2024 nader worden vormgegeven.
De instelling geeft een nadere toelichting op de bedrijfsstructuur.

De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van De Staat, dat de
laatste jaren zijn artistieke signatuur heeft aangescherpt en steeds meer een
voortrekkersrol is gaan spelen voor de Nederlandse popmuziek. De raad ziet
De Staat als een vernieuwer in zijn genre door de gekozen vormen van
presentatie, zijn artistieke onderzoek en de wijze waarop de band debat en
ontwikkeling aanzwengelt in de popsector. Door te gaan werken als
kunstenaarscollectief en steeds meer disciplines te betrekken, geeft De Staat
de popmuziek in de periode 2021 – 2024 een nieuwe impuls. De Staat speelt

1

een belangrijke rol als talentontwikkelaar binnen de popmuziek en bereikt
met zijn muziek bovendien een groot en doorgaans jong publiek.
De Staat is transparant over de beloning van medewerkers en heeft deze de
afgelopen jaren sterk verbeterd. De bedrijfsvoering oogt solide. Omdat De
Staat als popensemble een andere bedrijfsstructuur kent dan gebruikelijk bij
BIS-instellingen, zou de raad hier graag een nadere toelichting op
ontvangen.
In de aanvraag geeft De Staat in grote lijnen een aantal plannen voor
educatieve activiteiten weer. De raad vindt dat de plannen goed bij het genre
passen, maar vindt ze te beknopt uitgewerkt.
De publieksbenadering en het publieksbereik van De Staat zijn zeer goed en
De Staat is goed verankerd in de popcultuur in de stedelijke cultuurregio
025 Arnhem Nijmegen.
De Staat reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair Practice Code en
de Governance Code Cultuur. De reflectie op de toepassing van de Code
Diversiteit en Inclusie vindt de raad te beknopt.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van De Staat. In de
afgelopen jaren heeft De Staat laten zien dat de productie van een album,
het maken van een Europese tour, de ontwikkeling van liveshows en een
aantal nieuwe samenwerkingsverbanden hebben geleid tot een verdere
ontwikkeling van de eigen signatuur. Het vakmanschap van de bandleden is
groot en ook de algehele artistieke kwaliteit die De Staat realiseert is hoog.
Dit komt tot uiting in de concepten, de uitwerking en de beeldbewerking van
onder andere liveoptredens. Het ensemble speelt in op de actualiteit op
zowel maatschappelijk als muzikaal-inhoudelijk vlak.
De raad signaleert dat De Staat zijn artistieke kwaliteit de afgelopen periode
mede door een meerjarige subsidie van het Fonds Podiumkunsten heeft
kunnen verbeteren en daarmee te meer een voortrekkersrol is gaan spelen
voor de Nederlandse popmuziek. De Staat stoelt zijn plannen voor de
komende periode duidelijk op een reflectie van wat het in de huidige periode
met fondssubsidie heeft bereikt. Een volgende stap is dat De Staat zich de
komende periode verder wil ontwikkelen tot kunstenaarscollectief. Dit vindt
de raad interessant.
De raad heeft op basis van de ontwikkeling in het verleden vertrouwen in
het plan voor de periode 2021 – 2024. De Staat ontvouwt hierin drie

De Staat

2

artistieke hoofdprojecten. Ten eerste zal een zesde album tot stand worden
gebracht, waarin naast schrijver en producer Torre Florim voor het eerst
ook andere componisten en producers worden betrokken. De raad vindt het
een goed idee om de muziek van De Staat een nieuwe impuls te geven, maar
vindt het wel een gemis dat de aan te trekken componisten en producers nog
niet worden benoemd in het plan.
Een tweede hoofdproject is de ontwikkeling van ‘De Staat Installations’.
Hierin wil De Staat zijn creatieve spectrum verbreden door tien (al dan niet
interactieve) reizende installaties te ontwerpen, waarin de luisterervaring
wordt gestuurd door middel van geluid, licht, tast, geur en ruimte.
Ten derde wil De Staat zich ontwikkelen tot kunstenaarscollectief, waarbij
onder de kapstok van De Staat door de bandleden verdiepende activiteiten
worden georganiseerd op het gebied van educatie, talentontwikkeling,
coaching en advies. Zo wil De Staat ‘headphone sessions’ en ‘clinics’
organiseren met publiek, andere artiesten begeleiden en coachen,
debatavonden organiseren in samenwerking met de Radboud Universiteit,
‘VIK-tours’ (‘Very Important Kids’) organiseren voor muzikanten van 8 tot
18 jaar, gastlessen geven op basisscholen et cetera. Over de debatavonden
die reeds zijn gehouden aan de Radboud Universiteit is de raad enthousiast.
De raad is verheugd over de visie van De Staat op popmuziek die aan het
plan ten grondslag ligt, waarin de band popmuziek ziet ‘als een dynamisch
proces in ontwikkeling’ waarin het publiek ‘van peuters tot academici’ wil
betrekken.
Vernieuwing
De raad ziet De Staat als een vernieuwer in de popmuziek door de gekozen
vormen van presentatie, zijn artistieke onderzoek en de wijze waarop de
band debat en ontwikkeling aanzwengelt in de popsector. Door te gaan
werken als kunstenaarscollectief en steeds meer disciplines te betrekken,
geeft De Staat de popmuziek een nieuwe impuls.
Met ‘De Staat Installations’ kiest De Staat voor een binnen de popmuziek
nieuwe werkwijze. In plaats van de gebruikelijke route af te leggen naar een
nieuw album of een nieuwe show, legt De Staat zich toe op het maximaal
ontwerpen van de context waarin een popconcert plaatsvindt. Met
gebruikmaking van zang, compositie, video, beeld en ruimte wil De Staat
contexten creëren waarin de luisteraar via gehoor, zicht, geur en tast het
multidisciplinaire kunstwerk tot zich neemt. Hiermee onderzoekt en
bevraagt De Staat de presentatiemogelijkheden binnen de muziek. Visuele
aspecten worden in de popmuziek steeds belangrijker. De Staat levert op
internationaal niveau een bijdrage aan de ontwikkeling hiervan.

De Staat

3

De raad oordeelt daarnaast positief over het voornemen om jonge artiesten
te gaan begeleiden. Hij merkt wel op dat dit plan beknopt is uitgewerkt in de
aanvraag; zo wordt niet duidelijk hoeveel talenten per jaar kunnen
deelnemen en hoe de begeleiding er precies uitziet.
Binnen de eigen stedelijke cultuurregio 025 Arnhem Nijmegen speelt De
Staat een belangrijke rol voor talentontwikkeling in de popketen. Sinds 2017
heeft De Staat een voortrekkersrol gespeeld in de ontwikkeling van het
muzikale ecosysteem De Basis in Nijmegen (het voormalige Doornroosje),
een hub voor nieuw muziektalent en ander creatief talent gedragen door vele
partners en podia in de regio. De verbouwing hiervoor start in 2020. In De
Basis heeft De Staat zijn eigen studio en werkt de band samen met andere
ervaren artiesten. De raad volgt de ontwikkelingen in De Basis met
belangstelling en meent dat deze van groot belang kunnen zijn voor de
popcultuur in de regio 025 Arnhem Nijmegen en daarmee indirect voor het
Nederlandse popklimaat.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
In de toelichting op de Fair Practice Code geeft De Staat aan dat het zoeken
naar een goede balans in de verhouding van artistieke ambitie, inzet en
beloning in het verleden geen eenvoudige opgave was. Vergoedingen van
medewerkers was en is een terugkerend onderwerp waarop met de raad van
toezicht wordt gereflecteerd.
De beloning vindt plaats op basis van dagvergoedingen, een beloningswijze
die in het popgenre gebruikelijk is. In 2016 zijn de dagvergoedingen en de
vergoedingen voor reiskosten, repetitie- en pre-productiedagen voor
medewerkers en bandleden met 60 procent toegenomen. Ook zijn de
vergoedingen voor optredens in binnen- en buitenland gelijkgetrokken.
Sinds 2017 heeft de band in samenspraak met de raad van toezicht en de
medewerkers onderzocht waar verbeteringen mogelijk zijn. De Staat geeft
niet alleen aan dat het nog beter kan, maar toont ook aan dat het in
samenspraak met medewerkers zoekt naar mogelijkheden om dit te
realiseren.
De bedrijfsvoering oogt solide. De uitgaven en inkomsten verschillen sterker
per jaar dan bij andere ensembles, wat eveneens samenhangt met de
gangbare praktijk in de popsector, waar activiteiten als een tournee en het
uitbrengen van een album niet jaarlijks plaatsvinden.
In het plan geeft De Staat een beschrijving van de bedrijfsvoering, die op
sommige punten afwijkt van wat gebruikelijk is onder BIS-instellingen.
Naast de stichting bestaat er ook een maatschap De Staat, waar uitgaven en
inkomsten rond geluidsdragers en merchandise zijn ondergebracht. De raad
zou meer informatie willen krijgen over deze structuur en omtrent de keuzes

De Staat

4

die gemaakt zijn, om zodoende meer inzicht te krijgen in de organisatie en
in wat gangbaar is in de popsector. Hij adviseert de minister De Staat
hierom te verzoeken.
Op basis van de aangeleverde documentatie kan gesteld worden dat
solvabiliteit, liquiditeit en weerstandsvermogen groot zijn en dat De Staat
daarmee een laag risico loopt dat activiteiten bij tegenvallende inkomsten
niet kunnen worden voortgezet.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
In de aanvraag geeft De Staat in grote lijnen een aantal plannen voor
educatieve activiteiten weer, die onder de paraplu van het
kunstenaarscollectief door en met de bandleden zullen worden ontwikkeld.
De raad vindt dat de plannen goed bij het genre passen, maar vindt ze te
beknopt uitgewerkt. Hij vindt het belangrijk dat BIS-instellingen bijdragen
aan muziekeducatie, vooral voor kinderen en jongeren, waar mogelijk in
samenwerking met scholen. De raad adviseert daarom de minister De Staat
om een uitgewerkt educatieplan te verzoeken, waarin de instelling ingaat op
de aard, de doelstellingen en het bereik van het educatieve beleid.
De publieksbenadering en het publieksbereik van De Staat zijn zeer goed. De
Staat geeft een groot aantal concerten voor grote publieksaantallen. In
tourjaar 2017 ontving De Staat ruim 865.000 bezoekers voor 52 concerten,
in 2018 bijna 138.000 voor 9 concerten. Dit zijn grote aantallen binnen deze
subsidiecategorie.
Het ensemble weet een breed publiek te bereiken, met een zwaartepunt op
de leeftijdsgroep 25 - 34 jaar. Het plan toont aan dat De Staat inzicht heeft
in de samenstelling van het eigen publiek en hoe dit te benaderen, zowel in
Nederland als over de grens. Met projecten op verschillende nieuwe locaties
en op kleinere festivals (naast de grote festivals waar De Staat al optreedt)
en met nieuwe samenwerkingspartners wil De Staat meer nieuw publiek
aanspreken. Dat waardeert de raad. Hij vindt het wel een gemis in de
aanvraag dat De Staat niet reflecteert op de huidige en beoogde (culturele)
diversiteit in het publiek.
Geografische spreiding
De Staat heeft zich stevig verankerd in de stedelijke cultuurregio
025 Arnhem Nijmegen en heeft daar onder andere door de vele
samenwerkingspartners een aanzienlijke impact. Het speelt er concerten en
neemt er deel aan het popklimaat door middel van de vele alternatieve
activiteiten en samenwerkingen. Ook buiten de standplaats is De Staat veel
te zien op podia en festivals, mede dankzij het hoge totaalaantal concerten
van 150 in tourneejaren; in deze jaren geeft De Staat ruim de helft van het

De Staat

5

aantal concerten in de rest van Nederland (80) geeft hij ook internationaal
veel optredens (30). De Staat scoort daarmee bovengemiddeld goed op het
criterium geografische spreiding.
In haar reflectie op de ingediende BIS-aanvragen benoemt de stedelijke
cultuurregio 025 Arnhem Nijmegen de sterke keten van popmuziek in de
regio – met kleine en grote podia, festivals en diverse poporganisaties. De
regio benadrukt het grote aantal mogelijkheden voor beginnende
muzikanten en bands om podium- en publiekservaring op te doen. De regio
erkent de inspanningen van deze band – zelf ook voortgekomen uit de 025popketen – voor de top in spe, onder andere door zijn voortrekkersrol in De
Basis (zie ‘Vernieuwing’). De Staat werkt verder samen met onder andere
Doornroosje, Popsport, Jacobiberg, Lindenberg, Kunstbende, Gelderland
Pop, de Radboud Universiteit, De Nieuwe Oost, Slak en GoShort. Ook geeft
De Staat vele muzieklessen, workshops, coachingstrajecten, (gast)colleges in
de regio. De regio benadrukt mogelijkheden te zien voor verdere
samenwerking tussen De Staat, De Nieuwe Oost en Popwaarts.
Toepassing Fair Practice Code
De Staat reflecteert uitgebreid op de toepassing van de Fair Practice Code.
Binnen de popmuziek was De Staat een van de eerste partijen die de
discussie over eerlijke beloning en financiering opende. Zakelijk leider Arjo
Klingens is nauw betrokken bij de algemene dialoog over fair practice
binnen de culturele sector, en houdt zich hier tevens mee bezig als directeur
van de Popcoalitie.
In haar toelichting op de toepassing van de code licht De Staat toe wat zij in
de periode 2017 – 2020 heeft gedaan om de code te implementeren. Hieruit
blijkt onder andere dat is gewerkt aan het bewustzijn over vergoedingen
onder crewleden en bij partners. Op basis van een onderzoek naar de
verhouding tussen de vergoedingen bij De Staat en bij andere
gesubsidieerde instellingen, werden de vergoedingen voor muzikanten met
60 procent verhoogd, door de dagvergoedingen te verbeteren en reiskosten
en repetitiedagen (beter) te belonen. Ook voor lichamelijke en mentale
gezondheid was aandacht, door de bandleden te laten reizen met een
zogenaamde ‘nightliner’ in plaats van met een goedkope bus. Het
management is verder bezig de inkomsten uit rechten en royalties te
maximaliseren door deze scherp te controleren en erover te onderhandelen.
De Staat beschrijft niet welke ontwikkelingen nodig zijn in de periode 2021
– 2024 om de toepassing van de Fair Practice Code nog verder te
verbeteren.

De Staat

6

Toepassing Governance Code Cultuur
De Staat behandelt beknopt de toepassing van de Governance Code Cultuur.
De Staat werkt met een raad-van-toezichtmodel en volgt de principes van de
code. Uit de toelichting komt naar voren dat bestuur en raad van toezicht
zeer geregeld reflecteren op het spanningsveld tussen cultureel
ondernemerschap in de popmuziek en de code. Zo werkt de manager van De
Staat ook met andere artiesten, wat hier niet gezien wordt als nevenfunctie
maar als onderdeel van de artistieke praktijk binnen de popmuziek. Ook
gaat De Staat kort in op het naast elkaar bestaan van Stichting
Kultuurbarbaar en Maatschap De Staat; deze maatschap blijft nodig omdat
het juridisch onverstandig is om een master met muziek te produceren
onder een stichting. De raad had hier graag een nadere toelichting op
gelezen. Hij adviseert de minister De Staat te verzoeken om een nadere
toelichting op de structuur van de organisatie, om hier meer inzicht in te
krijgen (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’).
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De Staat gaat beknopt in op de toepassing van de Code Diversiteit en
Inclusie door enkele voorbeelden te noemen van een inclusieve werkwijze.
Op dit moment werkt De Staat met een vrouwelijke manager en enkele
vrouwelijke crewleden. Aansluiting met mensen met een niet-westerse
achtergrond wordt zichtbaar in samenwerking met anderen, zoals DeLikt,
Rico&Sticks en hiphopregisseur Teemong. De Staat heeft samen met
Roosbief ook gewerkt aan een project met verstandelijk gehandicapte
mensen. De Staat schrijft dat zij bij toekomstige selectie van crew aspecten
als afkomst en geslacht meeneemt om diversiteit te bevorderen.
De raad vindt het opmerkelijk dat De Staat niet reflecteert op de vier p’s van
de code (programma, personeel, partners, publiek) en geen nulmeting of
stappenplan presenteert om in de periode 2021 – 2024 de implementatie
van deze code in de organisatie te bevorderen. Hij stelt vast dat daar op dit
moment geen beleid voor is ontwikkeld en vindt het belangrijk dat De Staat
hier de komende periode alsnog over nadenkt. De raad heeft waardering
voor de maatschappelijk betrokken werkwijze van De Staat en zijn sterke
inbedding in de eigen regio; hier liggen volgens hem voldoende
aanknopingspunten voor een actiever inclusiviteitsbeleid.

De Staat

7

de Stilte
Geadviseerd subsidiebedrag: € 700.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Stichting de Stilte, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten, Breda
Stichting de Stilte (hierna: de Stilte) is een jeugddansgezelschap dat
jonge kinderen laat kennismaken met moderne dans via
dansproducties en educatie. Zij heeft de ambitie om hierin wereldwijd
toonaangevend te zijn. De instelling laat in haar werk ruimte voor de
eigen verbeelding. In de voorstellingen en de educatieve activiteiten
belicht zij meerdere perspectieven en nodigt kinderen uit tot
zelfreflectie en uitwisseling. De Stilte is van plan meer livemuziek in
de producties te integreren en gaat daarvoor een samenwerking aan
met verschillende musici en ensembles.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting de Stilte een subsidiebedrag toe te
kennen van € 700.000.
De Stilte toont zich een expert in dans voor kinderen vanaf 2 jaar, met werk
dat ruimte laat voor de eigen verbeelding van de toeschouwer. Voor de
komende jaren ontvouwt de instelling plannen langs twee lijnen: integratie
van livemuziek in de producties, en ruimte voor nieuwe choreografen.
Hiermee ontstaan mogelijkheden voor artistiek-inhoudelijke vernieuwing, al
had de raad graag meer toelichting gelezen op de rol en inbreng van de
nieuwe choreografen.
De Stilte is ondernemend als het gaat om het ontwikkelen van innovatieve
educatietrajecten met relevante samenwerkingspartners. Ze realiseert
hiermee onder kinderen een groot bereik.
De instelling wil haar tijdelijke en freelance krachten in vaste dienst nemen
en vraagt hiervoor fors meer landelijke subsidie dan ze in 2017 – 2020
ontvangt van het Fonds Podiumkunsten.
De instelling reflecteert voldoende op de Fair Practice Code en beknopt op
de Governance Code Cultuur. Uit de reflectie op de Code Diversiteit en
Inclusie blijkt ruimte voor verbetering van de toepassing van deze code.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is positief over het functioneren van de instelling tot nu toe. Ze
maakt jeugddans op hoog niveau en weet daarbij in toenemende mate dans
en hoogwaardige muziekperformance op een sprekende manier te
integreren. De afgelopen periode was ‘Mankind’ met saxofonist Paul van
Kemenade en pianist Stevko Busch een voorbeeld hiervan. Verder
onderscheidt het gezelschap zich door haar vele speelbeurten op
internationale podia en festivals.
Voor de periode 2021 – 2024 presenteert de Stilte een mooie
verscheidenheid aan activiteiten, die een jong publiek op diverse manieren
laat kennismaken met dans. De instelling laat in haar producties ruimte
voor de eigen verbeelding van de toeschouwer. De ambitie om meer
multidisciplinair te werken, door structureel samen te werken met zangers,
musici en muziekensembles van hoge kwaliteit, vindt de raad interessant.
Hij is met name benieuwd naar de nieuwe werken met pianoduo Mephisto,
sopraan Kelly Poukens en componist-pianist Peter Lunow.
Op dit moment is de artistieke leiding in handen van oprichter Jack
Timmermans. In de loop van de periode 2021 – 2024 stapt de Stilte over
naar een nieuw organisatiemodel, waarbij meer makers zullen bijdragen aan
de artistieke signatuur. Naast producties van Timmermans staan producties
van choreografen Gertien Bergstra, Femke Somerwil en enkele
gastchoreografen op het programma. De raad had in de plannen graag
gelezen waarom juist voor deze makers gekozen is en wat hun inbreng zal
opleveren voor de signatuur of de werkwijze van de instelling. Het
verwondert hem dat een nadere toelichting ontbreekt op het toewerken naar
geleidelijke opvolging van de artistiek leider.
De raad waardeert de bewuste, eigenzinnige keuze van de Stilte voor het
medium abstracte dans in relatie tot een jong publiek, maar krijgt geen
volledig beeld van de dansinhoudelijke uitgangspunten of de onderwerpen
waarop de instelling zich baseert bij het maken van de producties. De
instelling schrijft kwalitatief hoogstaande dans te koppelen aan
maatschappelijk relevante thema’s, maar laat die thema’s onbenoemd. De
raad kan daardoor niet goed inschatten wat de zeggingskracht van de
producties voor de jonge doelgroep zal zijn.
Vernieuwing
De Stilte draagt bij aan vernieuwing van het dansaanbod voor de jongste
publieksgroepen, zoals dreumesen en peuters. Met de peutervoorstellingen,
waarvan de onderzoeksproductie ‘Skoft’ in 2021 de eerste zal zijn, werkt de
instelling aan een bijzondere expertise. Een van de ambities voor 2021 –

de Stilte

2

2024 is om deel uit te maken van een nieuw te vormen Europees netwerk
van dans voor de allerjongsten.
In artistiek-inhoudelijk opzicht constateert de raad geen bijzondere
vernieuwingsdrang; de academisch geschoolde dans lijkt het uitgangspunt te
blijven. Wel is de raad positief over het voornemen om dans meer te
integreren met livemuziek.
Het door de Stilte geïnitieerde Brabants Internationaal Kinderfestival
(BRIK) draagt bij aan artistieke vernieuwing, via de internationale
uitwisseling tussen jeugdgezelschappen en -makers die er plaatsvindt.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is positief over de bedrijfsvoering van de Stilte. De liquiditeit, de
solvabiliteit en het weerstandsvermogen geven op het moment van
aanvragen een positief beeld van haar financiële gezondheid. Er blijken uit
de cijfers geen grote risico’s. De instelling realiseerde in 2017 en 2018 een
mooi percentage eigen inkomsten: veertig procent.
Voor de periode 2021 – 2024 begroot de Stilte vijftig procent meer
landelijke subsidie. Met deze middelen wil de instelling het ensemble van
dansers waar zij structureel mee werkt in dienst nemen en investeren in fair
practice. Zo wil zij onder meer het personeel inschalen op basis van
ervaringsjaren, tijdelijke contracten omzetten in vaste contracten en ruimte
bieden voor scholing, zoals taalcursussen voor buitenlandse dansers. De
raad vindt dit goede inspanningen, maar meent dat de personeelslasten te
ruim zijn begroot, ook omdat de Stilte aangeeft op dit moment al volgens de
normen van fair pay te betalen.
De principes van de Fair Practice Code worden goeddeels al toegepast. De
Stilte beloont conform de cao Toneel en Dans. Zzp’ers ontvangen een opslag
van veertig procent voor sociale voorzieningen. Voor beloning van freelance
dansdocenten, componisten en juniorfuncties houdt de instelling rekening
met relevante beloningsrichtlijnen zoals de WNT-norm, het ‘zij-aan-zijprincipe’ van de ACM en de honorariumtabel voor composities van het
Fonds Podiumkunsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Activiteiten op het gebied van educatie en participatie maken een wezenlijk
deel uit van de activiteiten van de Stilte. Ze werkt structureel samen met
scholen in het basis- en voorgezet onderwijs en heeft met hen onder meer
een doorlopende leerlijn dans en muziek ontwikkeld.

de Stilte

3

De raad waardeert de daadkracht van de Stilte als het gaat om vernieuwende
initiatieven op het gebied van educatie en presentatie. Zo is de instelling
initiatiefnemer van het cultuureducatieprogramma ‘BrabantMenu’, waarin
verschillende kunstdisciplines in het onderwijs worden geïntroduceerd.
Hiermee bereikt zij veel jong (en nieuw) publiek in de regio. De Stilte werkt
samen met pabo’s in Breda en Rotterdam en werkt in samenwerking met
SALLY Dansgezelschap Maastricht aan een docentenpoule voor de hele
zuidelijke regio. De dans-cultuurcoaches van het gezelschap maken deel uit
van docententeams in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs,
kinderdagverblijven, voorscholen en buitenschoolse opvang. Haar expertise
wordt landelijk gedeeld door het Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie
en Amateurkunst (LKCA).
De Stilte wil een meer divers publiek bereiken door vervoersacties vanuit
achterstandswijken te organiseren en door structureel samen te werken met
scholen voor speciaal onderwijs en Theaterwerkplaats Tiuri. De raad
verwacht echter meer ambitie in haar aanpak van dit onderwerp: ook in de
regio Zuid is de bevolking in toenemende mate cultureel divers
samengesteld. De raad vindt dat een landelijk en internationaal opererend
gezelschap hier niet aan voorbij kan gaan. De casts van de Stilte zijn vaak
internationaal samengesteld, maar niet altijd cultureel divers. De nietwesterse blik en de bijbehorende verhalen zijn in haar werk bovendien nog
niet zichtbaar.
Geografische spreiding
De Stilte is gevestigd in Breda en is zowel wat betreft speelplekken als
educatie uitstekend geworteld in de zuidelijke regio. Het gezelschap heeft
vaste relaties met 25 podia, 30 stedelijke bemiddelingsinstanties, en bereikt
met het ‘BrabantMenu’ 140 scholen en 50 kinderdagverblijven/voorscholen.
Ze past goed in het regioprofiel van de stedelijke cultuurregio BrabantStad,
dat ‘innoveren’, ‘verbinden’ en ‘maken’ centraal stelt.
In het buitenland is de instelling een ambassadeur voor de Nederlandse
jeugddans. Zij werkt samen met tientallen internationale podia en festivals.
Het door haar georganiseerde tweejaarlijkse BRIK-festival creëert een
waardevolle uitwisseling tussen podiumkunstinstellingen voor een jong
publiek uit verschillende landen. Internationaal is zij als een van de
initiatiefnemers opgenomen in het wereldwijde Young Dance Network,
waarin festivals onderzoek en expertise uitwisselen.
Toepassing Fair Practice Code
De Stilte licht voldoende toe hoe zij de komende periode de toepassing van
de Fair Practice Code wil verbeteren. De instelling beloont naar eigen zeggen
conform de cao Toneel en Dans en wil overgaan tot het toekennen van
ervaringsjaren. Ze heeft een overlegstructuur waarin alle geledingen van het

de Stilte

4

bedrijf inspraak hebben, voert op regelmatige basis
functioneringsgesprekken en heeft een vertrouwenspersoon aangewezen.
Ook biedt zij haar personeel scholing aan.
Tot op heden werd structureel overwerk verricht. Het voornemen is om dit
vanaf 2020 actief te veranderen en de werkdruk duurzaam te verminderen.
De raad vindt dit een belangrijk voornemen.
In 2021 richt de instelling een personeelsvertegenwoordiging in en
ontwikkelt zij een model voor medezeggenschap. Vanaf dat moment voert zij
tweejaarlijks een personeelsaudit uit.
De Stilte is op de hoogte van de rol van de Sociale Commissie cao Toneel en
Dans en is lid van werkgeversorganisatie NAPK. Uit de aanvraag blijkt niet
expliciet of en welke rol de instelling speelt in de sociale dialoog over eerlijke
beloning, en welke onderwerpen daarin voor haar van belang zijn.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Stilte reflecteert beknopt op de Governance Code Cultuur. Ze hanteert
een raad-van-toezichtmodel. Het ontbreekt in de directie en de raad van
toezicht echter aan personen met een cultureel diverse achtergrond. De
Stilte brengt hier vanaf 2021 verandering in, wanneer de eerstvolgende
zittingstermijn verloopt. Dat vindt de raad een positief voornemen.
De instelling beschikt over een helder stappenplan om de toepassing van de
code te verbeteren.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De Stilte reflecteert voldoende op de Code Diversiteit en Inclusie. Zij werkt
structureel samen met het speciaal onderwijs en maakt producties met
onder meer Theaterwerkplaats Tiuri, waar spelers met een (cognitieve)
beperking werkzaam zijn. De instelling heeft daarnaast plannen voor
activiteiten in achterstandswijken en vervoersregelingen. Ook is de raad
positief over de keuze om buitenlandse dansers Nederlandse les aan te
bieden.
Bestuur en directie zijn echter niet cultureel divers en hoewel de instelling
met dansers van verschillende nationaliteiten werkt, is ook het beeld op de
vloer overwegend westers en niet-divers. De Stilte formuleert voor de
komende vier jaar een aantal goede acties om de diversiteit binnen
organisatie en publiek te verbeteren, onder meer het aantrekken van een
voorstellingsleider met een cultureel diverse achtergrond, en twee nieuwe
toezichthouders, van wie minimaal een met niet-westerse achtergrond.

de Stilte

5

De Theaterdagen
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 500.000

Over de instelling
Stichting De Theaterdagen, podiumkunsten, festivals, Amsterdam
Stichting De Theaterdagen (hierna: De Theaterdagen) organiseert jaarlijks
aan het begin van het theaterseizoen vier verschillende platforms gedurende
tien dagen in Amsterdam. Het Nederlands Theater Festival (NTF) toont
theaterproducties die zijn geselecteerd door de Nederlandse theaterjury.
NTF Pro omvat verdiepende activiteiten voor professionals. NTF Jong toont
een keuze uit het jeugdtheateraanbod. Het Amsterdam Fringe Festival ten
slotte functioneert als showcasefestival voor nieuw en jong talent. De
Theaterdagen stimuleert en promoot zo theater uit het Nederlands
taalgebied met een tweeledige missie: een breed publiek enthousiasmeren
voor toneel en theater en, als showcase-platform, de podiumkunstensector
aanjagen. De instelling signaleert ontwikkelingen en nodigt uit tot debat
over de huidige stand van het veld en over de toekomst.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over de aanvraag van De
Theaterdagen. Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen
dezelfde categorie adviseert de raad De Theaterdagen geen subsidie toe te
kennen. De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de
inleiding bij deze categorie.
De Theaterdagen heeft in de afgelopen periode een sterk eigen gezicht
ontwikkeld en is uitgegroeid tot een onbetwist ijkpunt voor het Nederlandse
theater. De vier onderscheiden platforms vullen elkaar goed aan en bieden
een breed palet aan het begin van het theaterseizoen. De instelling brengt
vernieuwende ontwikkelingen in het theater onder de aandacht van een
groter publiek. Binnen het Amsterdam Fringe Festival vindt bij uitstek
vernieuwing van de kunstpraktijk plaats. De raad is positief over de plannen
om het Amsterdam Fringe Festival steviger in te bedden in de stadsdelen
van Amsterdam. De instelling geeft echter onvoldoende invulling aan haar
platformfunctie voor internationale uitwisseling.
De Theaterdagen wil in de periode 2021 – 2024 haar team uitbreiden en
medewerkers conform de cao Toneel en Dans honoreren. De raad begrijpt

1

de uitbreiding in het licht van het verzwaarde takenpakket dat De
Theaterdagen heeft opgepakt na de bezuinigingen op cultuur, zoals de
uitreiking van de theaterprijzen. De financiële gezondheid van de stichting is
goed.
De Theaterdagen reflecteert goed op de toepassing van de Fair Practice
Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie en
formuleert meetbare doelstellingen voor de periode 2021 – 2024. De raad
vindt het tijdpad om te komen tot betere betaling van makers in het
Amsterdam Fringe Festival te lang.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De Theaterdagen ontwikkelde zich in de afgelopen periode van een
instelling met de focus op het tonen van een selectie van de meest
belangwekkende theaterproducties uit het afgelopen seizoen (NTF) naar een
instelling met een veelheid aan activiteiten die elkaar aanvullen en
versterken. Onderscheid in gearriveerd theater (NTF), jeugdtheater (NTF
Jong) en alternatief theater (Fringe) dekt het volledige veld van de
Nederlandse theaterproductie, waarop via de vierde activiteit (NTF Pro)
wordt gereflecteerd.
De Theaterdagen heeft gewonnen aan actuele urgentie door naast de selectie
binnen NTF ook andere voorstellingen te programmeren, zoals de keuze van
de Wijkjury en de nominaties voor de BNG Bank Theaterprijs. Het
Amsterdam Fringe Festival geeft door zijn focus op niche-talent tegenkleur.
De ontwikkeling van NTF Pro en de bundeling van NTF Pro met de Fringe
Showcase aan het begin van het festival zorgt voor een kwalitatief sterk
contextprogramma, dat het profiel van het festival verscherpt. De uitreiking
van de belangrijkste Nederlandse theaterprijzen genereert bovendien veel
aandacht in de media. Met zijn clustering van activiteiten, van jong en
aanstormend tot gelauwerd, is De Theaterdagen uitgegroeid tot een jaarlijks
ijkpunt voor het Nederlandse theater.
De plannen voor de komende periode bouwen voort op wat tot nu toe
bereikt is en wat het festival tot nationaal ijkpunt voor de branche heeft
gemaakt. De raad heeft respect voor de niet aflatende inspanningen van
algemeen directeur-bestuurder Jeffrey Meulman, die De Theaterdagen leidt
sinds de doorstart in 2005, om het festival tot relevante factor in het
discours over theater te maken. De selecties door de jury’s kunnen in het
veld tot discussie leiden, maar de kwaliteit van het gebodene staat buiten
kijf: het gaat om de presentatie van aanbod dat via een jury van
professionele programmeurs en critici is aangemerkt als kwalitatief
hoogstaand, vernieuwend en actueel volgens de criteria vakmanschap,

De Theaterdagen

2

zeggingskracht en oorspronkelijkheid. De plannen voor een pluriformer en
inclusiever programma zijn overtuigend en in lijn met wat de organisatie al
ingezet heeft.
Het Amsterdam Fringe Festival is in programmering en organisatie continu
in beweging. De komende jaren wil het zich met een aantal centrale
basispunten sterker positioneren in de stad en de stadsdelen, wat de
zichtbaarheid kan vergroten. De raad is daarnaast positief over de
verzwaarde verantwoordelijkheid die de organisatie wil nemen voor de
doorontwikkeling van jonge makers.
De Theaterdagen kwalificeert zich onvoldoende als platform voor
internationale uitwisseling. Deze is beperkt tot uitwisseling van fringevoorstellingen en betrokkenheid bij IETM, een internationale
netwerkorganisatie voor hedendaagse podiumkunsten. De plannen om te
investeren in boventiteling en de ontwikkeling van een eigen, centraal
gecoördineerde Art Industry Office kunnen wel een grotere toegankelijkheid
opleveren voor internationaal (professioneel) publiek, maar een uitgewerkt
plan voor internationale uitwisseling tussen vakgenoten ontbreekt.
Vernieuwing
In de afgelopen jaren heeft het festival een belangrijke bijdrage geleverd aan
het tonen van belangrijk theater in zowel de kleine als de grote en
middelgrote zalen. Vernieuwende ontwikkelingen worden op deze manier
onder de aandacht gebracht van een groter publiek. Daarnaast heeft het
festival een andere benadering van de seizoensprogrammering bij
gezelschappen bewerkstelligd, die met het oog op een mogelijke selectie
voor het festival succesvolle voorstellingen langer op het repertoire houden.
Dit lijkt nu bij vele gezelschappen een reële gedachtegang te zijn.
Ook het Amsterdam Fringe Festival is van oudsher een plek waar de
vernieuwing van de kunstpraktijk kan plaatsvinden door het stimuleren van
een doe-het-zelfmentaliteit, de ontwikkeling van jonge makers via
programma’s als ‘How to fringe’ en het faciliteren van nieuwe dingen door
een podium te creëren voor nieuwe makers. In het voorliggende plan richt
zich de instelling zich met name op organisatorische vernieuwingen. Door
innovatie van de werkprocessen verwacht de instelling de individuele
begeleiding van jonge makers te kunnen verstevigen. De raad krijgt uit het
plan onvoldoende beeld hoe de instelling dit wil aanpakken.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De instelling voert een grote hoeveelheid taken uit met een klein team van
freelancers. Deze worden in de huidige situatie onderbetaald in verhouding
tot de werklast. De Theaterdagen wil in de periode 2021 – 2024 toewerken
naar een team dat conform cao Toneel en Dans wordt betaald, met

De Theaterdagen

3

kernleden die het gehele jaar (parttime) voor de organisatie werkzaam zijn.
De instelling begroot een stevige verhoging van de beheerslasten personeel
om zo het vaste team ook te kunnen uitbreiden. De raad merkt daarbij op
dat een deel van die grote werkdruk ook veroorzaakt wordt, doordat De
Theaterdagen in de loop der jaren voor de sector belangrijke taken heeft
opgepakt en activiteiten is gaan uitvoeren die andere instellingen de
afgelopen jaren vanwege bezuinigingen afstootten, zoals de uitreiking van de
theaterprijzen. Uitbreiding vindt de raad een logische stap, gezien de
huidige situatie met alleen een parttime dienstverband voor de directeurbestuurder.
De financiële gezondheid van de stichting is goed en ook voor de toekomst
scoort De Theaterdagen hoog op de financiële indicatoren. De instelling
vraagt een verhoging van de rijkssubsidie aan - in de periode 2017 – 2020
ontvangt het festival 250.000 euro via het Fonds Podiumkunsten. In de
nieuwe begroting zijn naast de directeur-bestuurder ook de kosten voor de
zakelijk leider(s) en hoofd Fringe onder personele beheerslasten
opgenomen. Daarnaast is er in het kader van herverdeling van taken en
kennisoverdracht een aparte leider voor NTF begroot. De instelling
beschrijft verschillende risicostrategieën voor in het geval van tegenvallende
inkomsten, waaronder het verhogen van toegangsprijzen bij NTF en het
opzetten van een Vriendengroep bij NTF en Fringe.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De Theaterdagen is voor een belangrijk deel te beschouwen als
marketingtool voor het Nederlandstalige toneel. De instelling heeft in de
afgelopen jaren met verschillende publieksbenaderingen geëxperimenteerd
en zag daarmee haar publiek toenemen. De raad is positief over deze
organische groei van het festival. De instelling ontwikkelt weinig tot geen
activiteiten op het gebied van schoolgebonden cultuureducatie; wel doet zij
goede inspanningen om scholieren die van huis uit minder snel met theater
in aanraking komen naar voorstellingen te krijgen.
De nieuwe educatieve activiteiten die nu als NTF Extra in het plan zijn
opgenomen zijn weinig concreet. Er is sprake van een uitgebreid
participatief educatieprogramma voor kunstvakopleidingen en scholieren,
maar toelichting daarop ontbreekt. De verdiepende programma’s voor
professionals en theaterliefhebbers vindt de raad een zinnige toevoeging.
Ook de samenwerking met ICK in Amsterdam en Het Huis in Utrecht voor
residenties voor de winnaars van de ‘Try Again, Feel Better Award’ in de
Fringe ziet er veelbelovend uit.
De organisatie gaat nauwer samenwerken met de theaters in de stadsdelen,
zowel voor het aantrekken van nieuwe makers als een diverser publiek. Met

De Theaterdagen

4

deze combinatie van de juiste partners en programmering kan een toename
van een cultureel divers publiek bewerkstelligd worden. Ook ziet de raad dat
de jury’s diverser samengesteld worden en vervullen de (oud)juryleden van
de Wijkjury een ambassadeursfunctie.
De doelstellingen van een overkoepelend marketingbeleid voor NTF en de
Fringe zijn smart geformuleerd. Publieksbenadering en publiekswerking
zijn bij De Theaterdagen onderwerp van een continu onderzoeksproces. Het
grote publiek zal meer bij het festival betrokken worden door het plan om
vanaf 2022 de Publieksprijs nieuw leven in te blazen.
Geografische spreiding
De Theaterdagen maakt deel uit van de Metropoolregio Amsterdam en
wordt meerjarig gefinancierd binnen het Kunstenplan 2017 – 2020 van het
Amsterdams Fonds voor de Kunst. De organisatie werkt binnen Amsterdam
met een groot aantal strategische en inhoudelijke partners samen, van
Internationaal Theater Amsterdam en Podium Mozaïek tot Stadspas en de
Universiteit van Amsterdam. Daarnaast zijn er nauwe banden met het
Nederlandse en Vlaamse theaterveld, en met andere internationale
fringefestivals. De activiteiten en samenwerkingsverbanden sluiten goed aan
bij het regioprofiel van de Metropoolregio Amsterdam.
Toepassing Fair Practice Code
De Theaterdagen past naar eigen zeggen al veel uitgangspunten van de Fair
Practice Code toe, maar moet dit in de periode 2021 – 2024 verder
formaliseren en vastleggen. De instelling ziet op dit vlak nog belangrijke
mogelijke verbeteringen, zoals een honorering conform de cao Toneel en
Dans. Voor een betere betaling van jonge makers bij het Amsterdam Fringe
Festival wil de instelling het systeem van partage ombuigen naar
garantiebedragen. Hierbij gaat zij uit van een tienjarenplan, waarin de
komende tijd de eerste stappen gezet worden. De raad beschouwt dit als een
goede ontwikkeling, maar gezien de frictie met de principes van de Fair
Practice Code vindt hij dit tijdpad veel te lang.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Theaterdagen is vorig jaar overgestapt op een nieuwe, diverse raad van
toezicht die uit vijf leden bestaat, en een directeur-bestuurder, die
verantwoording aflegt aan de raad van toezicht. In 2020 worden werkwijze
en taakverdeling verder vastgelegd in een bestuursreglement. De reflectie op
de Governance Code Cultuur vindt de raad adequaat; hij ziet dat de
instelling de juiste maatregelen treft. Positief is de raad over de
nadrukkelijke voorbeeldfunctie die de instelling als pleitbezorger van het
Nederlandse theater op dit vlak wil innemen.

De Theaterdagen

5

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De organisatie reflecteert duidelijk op de Code Diversiteit en Inclusie en
heeft al veel actie ondernomen om deze tot integraal onderdeel van haar
bedrijfsvoering te maken. De raad waardeert de duidelijk meetbare doelen
van de instelling op de gebieden waar verbetering mogelijk is, zoals
personeel.

De Theaterdagen

6

De Toneelmakerij
Geadviseerd subsidiebedrag: € 830.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 887.443

Over de instelling
Stichting De Toneelmakerij, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten,
Amsterdam
Stichting De Toneelmakerij (hierna: de Toneelmakerij) in Amsterdam maakt
theaterproducties voor kinderen en jongeren tussen de 4 en 18 jaar. De
instelling maakt producties met de canon als uitgangspunt, maar ontwikkelt
ook producties op basis van nieuwe Nederlandse en internationale
jeugdtheaterteksten. De producties kaarten maatschappelijke onderwerpen
aan, zoals de diversiteit in de samenleving. De Toneelmakerij bespeelt elk
seizoen met één productie de grote zaal. Daarnaast maakt ze diverse
producties voor de Nederlandse kleine en middenzalen, voor schoolklassen,
en op locatie in Amsterdam. De instelling zet zich in voor talentontwikkeling
en heeft een uitgebreid educatieprogramma.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting De Toneelmakerij een
subsidiebedrag toe te kennen van € 830.000.
De Toneelmakerij presteert goed: ook sinds Paul Knieriem in 2019 de
artistieke leiding heeft overgenomen, is de artistieke kwaliteit van het werk
hoog. De instelling heeft een sterke eigen signatuur gericht op teksttoneel,
met aansprekende muzikale accenten. Hiervoor werkt zij samen met
verschillende interessante coproductiepartners. Ook uit de nieuwe plannen
spreekt duidelijk haar maatschappelijk engagement. Het verbreden van de
canon voorbij de gekende westerse verhalen is daarin een positieve
ontwikkeling.
De Toneelmakerij biedt weinig inzicht in de bedrijfsvoering. Een toelichting
op de begroting ontbreekt en de reflectie op de Fair Practice Code is
summier. Dat laatste geldt, in mindere mate, eveneens voor
de Governance Code Cultuur.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is positief over de artistieke kwaliteit van de producties van de
Toneelmakerij. Uit de gekozen verhalen en de samenstelling van de casts
blijkt duidelijk dat de instelling zich inspant om aan te sluiten bij de
bevolkingssamenstelling van haar standplaats Amsterdam, en bij wat er in
de stad leeft. Met de grote zaalvoorstelling ‘De Toverfluit’ gaven de
Toneelmakerij en partners Silbersee en Genevieve Murphy cross-disciplinair
en uitdagend vorm aan de opera. Met ‘Sweet Sixteen’ goot de instelling het
zware onderwerp zelfdoding in een sterke theatrale vorm. Ze won hiermee
een Zilveren Krekel.
Een interessante nieuwe ontwikkeling vindt de raad de lokale verhalen met
een geëngageerde invalshoek, die veelal met jong regietalent en
maatschappelijke partners worden ontwikkeld. Voorbeelden zijn ‘Een
stormachtig zondagskind’ over het syndroom van Down, en ‘Café ’t Mandje’,
over een van de eerste homocafés van Amsterdam.
De Toneelmakerij heeft een inhoudelijk gedegen plan, waaruit een sterk
maatschappelijk engagement spreekt. De raad vindt het positief dat de
instelling de klassieke westerse canon koestert, en deze uitbreidt met nietwesterse verhalen, zoals het Indiase epos ‘Mahabharata’ en het WestAfrikaanse sprookje ‘Kirikoe en de heks’. Dergelijke initiatieven illustreren
haar besef dat culturele diversiteit voor het jonge publiek een gegeven is.
De Toneelmakerij kiest voor haar producties relevante thema’s, zoals
klimaatverandering, identiteit en het leven online, en werkt die met
uiteenlopende samenwerkingspartners op aansprekende manieren uit.
Samen met een maker als Timothy de Gilde en gezelschappen als Trouble
Man, Circus Treurdier en Silbersee, geeft zij multidisciplinair en hedendaags
gestalte aan klassiekers. Op de vlakke vloer en in de klas komen spelers
dicht bij het publiek, in het werk dat jonge makers Belle van Heerikhuizen
en Steef de Jong bij de Toneelmakerij maken.
Om financiële redenen heeft de Toneelmakerij haar intentie uit de
voorgaande subsidieperiode om elk seizoen een grote zaalproductie te
maken, nog niet ten volle kunnen realiseren. De raad betreurt dat, en is
enthousiast over de voorgenomen samenwerkingen met Internationaal
Theater Amsterdam (ITA) en verschillende coproductiepartners. Deze
stellen de instelling in staat de komende vier jaar wél meerdere producties
voor de grote zaal te realiseren. De raad kijkt daar naar uit.

De Toneelmakerij

2

Vernieuwing
De Toneelmakerij beweegt met haar inclusieve themakeuzes mee met de
steeds diverser wordende samenleving. Positief is dat de Toneelmakerij
daarbij, tegen de trend in, de grote zaal en de canon blijft koesteren.
De instelling heeft zich in de periode 2017 – 2020 meer geconcentreerd op
de standplaats Amsterdam, en zet die koers voort. Met producties rond
lokale verhalen sluit de instelling meer aan bij wat er in de stad leeft.
Daarnaast verheugt het de raad dat de Toneelmakerij een meer intensieve
samenwerking aangaat met de Amsterdamse huizen waar zij speelt: ITA en
de Krakeling. Met die laatste wil zij op termijn samen een nieuw pand
betrekken. De raad volgt de nadere invulling met belangstelling.
De Toneelmakerij ontplooit goede activiteiten op het gebied van talent- en
genreontwikkeling. De instelling gaf de afgelopen periode jonge spelers de
kans zich met spannende rollen te presenteren aan het publiek en
organiseerde voor een kleine groep diverse makers en schrijvers intensieve
talentontwikkeltrajecten. Deze talentontwikkeling zet zij de komende
periode voort met onder meer Abdel Daoudi, Carmen Lamptey, Esther
Duysker, Tomer Pawlicki, Vera Morina.
De raad is positief over de samenwerking met diverse partners in ‘Onder
Twaalf’, een programma voor schrijvers met een migratieachtergrond die
voor de jeugd willen schrijven.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De liquiditeit, de solvabiliteit en het weerstandsvermogen van de
Toneelmakerij geven een positief beeld van de financiële gezondheid. Uit de
cijfers blijken geen grote risico’s. De instelling is voor ongeveer dertig
procent van de inkomsten afhankelijk van de subsidie van OCW en heeft een
goede financieringsmix met een eigen-inkomstenpercentage van gemiddeld
dertig procent.
De Toneelmakerij realiseerde in 2018 en 2019 grote zaalproducties, terwijl
haar reguliere budget niet voorziet in dergelijke kostbare projecten. Ze
resulteren in (ingecalculeerde) exploitatietekorten, die ten laste gaan van het
eigen vermogen. Door samenwerking te zoeken met ITA (dat zijn publiek wil
verbreden en verjongen) en jaarlijks een vaste speelperiode te kiezen, dekt
de instelling het risico van de kostbare grotezaalvoorstellingen in de periode
2021 – 2024 beter af.
Of de begroting voor de periode 2021 – 2024 realistisch is, is niet goed te
beoordelen, omdat een toelichting op de cijfers ontbreekt. De Toneelmakerij
begroot een flinke toename van subsidies. Ze is voornemens “meer
menskracht en middelen in te zetten voor consolidatie, groei, verbreding en

De Toneelmakerij

3

verdieping van het publiek”. De raadt vindt het niet duidelijk waar de
gevraagde subsidieverhoging precies voor is bestemd.
De raad is positief over de plannen van de Toneelmakerij om op de langere
termijn met Theater De Krakeling een pand te delen. Het komt de efficiency
ten goede als daarbij ook de backofficetaken worden gedeeld.
De Toneelmakerij honoreert vaste, tijdelijke en freelance medewerkers
conform de cao Toneel en Dans.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De Toneelmakerij presteert goed op het gebied van cultuureducatie. Zo
bereikt de instelling jong publiek in het speciaal onderwijs, op reguliere
basisscholen en in het praktijkonderwijs, binnen doorlopende leerlijnen.
Met achttien ‘Toneelmakerijscholen’ heeft het gezelschap een speciale band:
voor hen ontwikkelt ze workshops op maat. Ook ontwikkelt ze
inspiratieboxen voor leerkrachten en installaties en interactieve games voor
de leerlingen. Daarnaast schoolt zij leerkrachten uit het primair onderwijs,
docenten uit het voortgezet onderwijs en studenten aan pabo’s en het
wetenschappelijk onderwijs in het inbedden van kunst in de klas.
De raad vindt het positief dat de Toneelmakerij zitting neemt in het bestuur
van de European Theatre Convention (ETC), een internationaal netwerk
waarin educatieafdelingen samenwerken en kennis delen.
Ook is hij positief over het voornemen een publiekswerker aan te stellen
waarmee de instelling vanuit een steviger uitgangspositie banden met nieuw
publiek aangaat. Wel had de raad graag meer gelezen over de verwachtingen
die zij heeft bij het aanstellen van deze functie.
De samenwerking met MOCCA draagt verder bij aan het bereiken van nieuw
publiek, onder meer met het programma ‘Alle Kinderen naar Theater’.
Geografische spreiding
De Toneelmakerij richt zich sinds 2017 – 2020 sterker op standplaats
Amsterdam en zet deze koers voort. Het gezelschap trekt de wijken in met
producties op locatie en werkt samen met Podium Mozaïek, De Meervaart
en een groot aantal scholen. Ongeveer de helft van de driehonderd jaarlijkse
voorstellingen wordt gespeeld in Amsterdam.
De focus op educatie en de samenwerking met de maatschappelijke partners
sluiten goed aan bij het regioprofiel van de Metropoolregio Amsterdam.
Haar inspanningen om nieuwe publieksgroepen te bereiken zijn onderdeel
van de MRA-proeftuin ‘Bereikbaarheid en Promotie Cultuur’.

De Toneelmakerij

4

De Toneelmakerij bereikt jong publiek in het hele land: bijna twee derde van
haar educatieve activiteiten vindt plaats buiten de stad.
De Toneelmakerij neemt zitting in het bestuur van de European Theatre
Convention (ETC), waarmee het eerder internationale producties maakte.
Het gezelschap speelt geregeld in België. Ze laat impresariaat Alles voor de
Kunsten de mogelijkheden onderzoeken van internationale tournees of
speelbeurten op internationale festivals.
Toepassing Fair Practice Code
De Toneelmakerij reflecteert onvoldoende op de Fair Practice Code, en licht
de toepassing ervan te summier toe. Ook ontbreekt een visie op haar rol in
de sociale dialoog over eerlijke beloning. Wel is zij lid van de
werkgeversorganisatie NAPK en andere brancheorganisaties.
De Toneelmakerij zegt zich te houden aan de cao Toneel en Dans, en
gebruikt de cao ook als richtlijn voor de honorering van zzp’ers. Wat dit
concreet betekent, wordt echter niet toegelicht. Ze heeft oog voor scholing
en doorgroeimogelijkheden, maar werkt dit niet uit, en gaat niet verder in
op haar omgang met de secundaire arbeidsvoorwaarden. Om meer aandacht
te besteden aan fair practice is de organisatie in de loop van 2019
teruggekeerd naar een structuur met afdelingshoofden, wat naar eigen
zeggen leidde tot een betere taakverdeling en meer ontwikkelmogelijkheden
voor het personeel.
Vergoedingen voor auteursrechten worden volgens de richtlijnen van de
Vereniging van Letterkundigen (VVL) per opdracht overeengekomen. Ook
hierop ontbreekt verdere toelichting. De Toneelmakerij werkt samen met
coproducenten, maar geeft geen beschrijving van de onderlinge
werkafspraken met betrekking tot eerlijke bedrijfsvoering.
De Toneelmakerij beschrijft geen concrete acties om de code in de periode
2021 – 2024 beter te implementeren.
Toepassing Governance Code Cultuur
De instelling reflecteert goed op de Governance Code Cultuur, maar zou
haar toepassing ervan nog beter kunnen toelichten, net als de acties die zij
onderneemt om de code verder te implementeren.
De instelling voldoet niet aan de normen voor openbaarheid van gegevens
die bij een ANBI-status hoort, ondanks dat de raad haar daar eerder op
attendeerde.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De Code Diversiteit en Inclusie wordt gedeeltelijk goed nageleefd en
uitgedragen: de inclusieve aanpak komt tot uiting in gekozen thematieken,

De Toneelmakerij

5

de samenstelling van casts, en in samenwerkingsverbanden met
maatschappelijke organisaties en scholen.
Om een meer divers publiek te bereiken, moet de Toneelmakerij echter nog
stappen zetten. De instelling realiseert zich dat en heeft daarmee een begin
gemaakt. Zo brachten via het Jongerencultuurfonds circa vijfhonderd
kinderen een gratis bezoek aan ‘De Toverfluit’. Dit initiatief krijgt bij de
nieuwe voorstelling ‘Hamlet’ een vervolg. De raad is benieuwd naar de
volgende stappen.
Binnen de organisatie kan de diversiteit ook nog worden vergroot, zowel wat
betreft personeel als bestuur. De instelling heeft daarvoor een stappenplan
opgesteld en wil diversiteit mee laten wegen bij de werving van nieuwe
bestuursleden. De raad vindt wel dat de instelling erg lang heeft gewacht om
werk te maken van deze noodzakelijke ontwikkeling en verwacht dat zij dit
in de periode 2021 – 2024 realiseert.

De Toneelmakerij

6

de Veenfabriek
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 475.000

Over de instelling
Stichting De Veenfabriek (hierna: de Veenfabriek) maakt vanuit haar
standplaats Leiden interdisciplinair muziektheater en performances voor de
stedelijke cultuurregio Leiden, Nederland en het buitenland. De instelling is
opgericht in 2004, maar heeft haar oorsprong in De Veenstudio. Deze
ontwikkelde elektronisch muziektheater, gebaseerd op het gedachtegoed van
Dick Raaijmakers en Paul Koek. Voor de komende periode splitst de
instelling zich op in de Veenfabriek, waarvoor zij een meerjarige
productiesubsidie aanvraagt bij het Fonds Podiumkunsten, en Veenfabriek
Ontdekkingen waarvoor zij opteert voor een plek als ontwikkelinstelling in
de Culturele basisinfrastructuur. Binnen Ontdekkingen is er ruimte voor
talent- en genreontwikkeling.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting De Veenfabriek geen subsidie toe
te kennen.
Hij oordeelt positief over Stichting De Veenfabriek. Echter, na zorgvuldige
weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert de Raad voor
Cultuur Stichting De Veenfabriek geen subsidie toe te kennen. De raad
verwijst voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij deze
categorie.
De Veenfabriek wil zich met Veenfabriek Ontdekkingen gaan toeleggen op
talentontwikkeling en met Sleutelwerken op genreontwikkeling. Ze is
voornemens het Nederlandse muziektheater van de toekomst vorm te geven.
In het verleden is de Veenfabriek vaak toonaangevend geweest. De positie
die ze van oudsher innam op het terrein van vernieuwing, ziet de raad
onvoldoende in het plan terug. De ambitie om het toekomstige
muziektheater vorm te geven lijkt, gegeven het aantal talenten en de duur
van de trajecten, iets te hoog gegrepen. Educatie en participatie-activiteiten
zijn vooral gericht op de eigen organisatie. De uitwerking van de Code
Diversiteit en Inclusie is onvoldoende en verdient nog de nodige aandacht.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De Veenfabriek maakt interdisciplinair muziektheater. De zelfontworpen
Veenfabriek Methode, waarin ontmoeting tussen disciplines, makers,
samenleving en publiek centraal staat, vormt het uitgangspunt van ieder
project. Deze ontmoetingen beperken zich niet tot de eigen instelling maar
reiken verder tot samenwerking met culturele en onderwijsinstellingen. Het
doel van deze ontmoetingen is het Nederlandse muziektheaterlandschap te
verrijken met nieuwe ontdekkingen.
De Veenfabriek beoogt met Veenfabriek Ontdekkingen een stimulans te
geven aan de ontwikkeling van interdisciplinair muziektheater. Andere
genres worden niet in de aanvraag genoemd. Met Ontdekkingen richt de
instelling zich op talentontwikkeling; met Sleutelwerken op
genreontwikkeling. De raad vindt beide ontwikkeltrajecten helder
beschreven. Echter, hij leest het plan als een voortzetting van activiteiten die
de Veenfabriek al onderneemt en die in de toekomst een vervolg krijgen.
Veenfabriek Ontdekkingen biedt om de twee jaar zes jonge talenten parttime
de ruimte hun werk en vakmanschap te ontwikkelen en hun plek in het
muziektheater te ontdekken. Bij Ontdekkingen ligt de nadruk op
interdisciplinariteit en participerend kunstenaarschap. Daarbij staat
‘ontmoeting’ centraal; ontmoeting tussen disciplines, tussen makers en
samenleving en met het publiek. De raad krijgt geen goed beeld van de
betekenis hiervan voor de talentontwikkeling. De missie dat alles onderdeel
van de kunst kan en zal zijn, is voor hem evenmin voldoende helder. Van de
talenten wordt verwacht dat ze na afloop van hun ontwikkeltraject het
Nederlandse muziektheater van de toekomst vorm gaan geven. Dit streven is
tamelijk ambitieus. De geselecteerde makers die in het plan worden
genoemd, boezemen vertrouwen in. Begeleiding en ondersteuning geschiedt
door de ervaren artistieke leiding.
Bij Sleutelwerken gaat het om genreontwikkeling waarbij onderzoek naar
nieuwe stijl, vertelvorm, nieuwe samenwerkingen en/of nieuwe verhalen
centraal staan. Het vertrekpunt is de vraag en de nieuwsgierigheid van de
maker. Meerdere makers kunnen betrokken zijn bij hetzelfde project. De
projecten worden aan publiek getoond maar dit is geen doel op zich.
Vernieuwing
De raad is van mening dat de Veenfabriek van oudsher in de voorhoede
heeft gelopen van vernieuwend muziektheater, maar vindt het voorliggende
plan onvoldoende vernieuwend op het terrein van zowel talent- als
genreontwikkeling. Omdat de Veenfabriek zich niet onderscheidt door een

de Veenfabriek

2

brede spreiding en een ruim publieksbereik, weegt het ontbreken van
stevige vernieuwende impulsen in artistiek opzicht extra zwaar.
De instelling gaat gemakkelijk samenwerkingen aan. Zo startte ze met het
Koninklijk Conservatorium het project T.I.M.E. (This Is Music Theatre
Education) een master waarin de artistieke ontwikkeling van muziektheater
centraal stond. De raad betreurt het dat deze opleiding in 2018 is gestopt.
De Veenfabriek kent talrijke samenwerkingen met kunstvakopleidingen en
de Universiteit Leiden. Ze weet zelfs culinaire aspecten bij haar werkwijze te
betrekken.
De raad is positief dat de instelling ruimte geeft aan een maker om de eigen
duurzaamheid (in het kader van de klimaatverandering) onder de loep te
nemen en te verwerken in een handboek. Dit sluit aan bij de actualiteit en is
in die zin vernieuwend.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het vaste personeelsbestand van de Veenfabriek (beide onderdelen) gaat in
de periode 2021 – 2024 van 2,4 naar 2,6 fte. Het aantal tijdelijke
medewerkers blijft op 3 fte en de verwachte tijdelijke inhuur gaat van 12,0
naar 10,7. Het totaal neemt in deze periode daarmee af met 1,1 fte. De
instelling wil met een kleine vaste staf maximaal flexibel zijn. Voor de
contracten van alle medewerkers hanteert de instelling de cao Toneel en
Dans (vast, tijdelijk en zzp). In de aanvraag worden afspraken rondom
beloningsbeleid en loonindexering expliciet beschreven, maar afspraken
rondom pensioenen, arbeidsongeschiktheidsverzekeringen en een opslag
voor zzp’ers worden niet toegelicht. Het is onduidelijk of hiervoor ook de cao
wordt gevolgd.
De Veenfabriek vraagt subsidie aan voor het onderdeel Veenfabriek
Ontdekkingen. De begroting van de Veenfabriek betreft de gehele
organisatie, waardoor er beperkt inzicht kan worden verkregen in de
financiën van Veenfabriek Ontdekkingen. Het activiteitenplan behelst alleen
de activiteiten van Veenfabriek Ontdekkingen.
De instelling heeft een hoge liquiditeit, maar een lage (zelfs negatieve)
solvabiliteit en een laag weerstandsvermogen. Ze is in grote mate
afhankelijk van subsidie. Om financieel gezonder te worden is de intentie te
koersen op een positief exploitatieresultaat. Het valt de raad op dat weinig
subsidie wordt verkregen van de gemeente Leiden. Wel geeft de gemeente
de instelling zekerheid dat de bijdrage voor vier jaar geldt. De begroting lijkt
realistisch en er is ruimte om aan de Fair Practice Code te kunnen voldoen.

de Veenfabriek

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Educatie, participatie en ontmoeting zijn essentiële elementen van de
Veenfabriek. Dit komt onder meer tot uiting in de Veenfabriek Methode die
is gestoeld op ontmoeting, tussen disciplines, makers, de samenleving en het
publiek. De instelling is al jaren verbonden aan ArtEZ, HKU en de
Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten waarbij de focus is gericht op
interdisciplinair werken en muziektheater. Van 2010 tot 2018 was de
Veenfabriek verantwoordelijk voor de masteropleiding T.I.M.E..
De Veenfabriek schaart haar activiteiten die zijn gericht op impact en
draagvlak, participatie, onderwijs, analyse en onderzoek, onder de noemer
Waardetoevoeging Het Veen. Het Veen moet Ontdekkingen en
Sleutelwerken verrijking bieden. De instelling beschrijft niet wat ze
onderneemt op het gebied van schoolgebonden cultuureducatie. Wel richt ze
zich in het kader van cultuurparticipatie op (muziek)theaterminnende
scholieren uit Leiden die in een aantal weekenden een voorstelling gaan
maken. Met de Universiteit Leiden heeft ze een samenwerkingsafspraak.
Vanaf 2021 geeft de instelling een promovendus de mogelijkheid haar
onderzoek uit te voeren en te presenteren in samenwerking met makers die
zijn verbonden aan de Veenfabriek en of Veenfabriek Ontdekkingen.
Het valt de raad op dat de activiteiten op het gebied van educatie,
participatie en onderzoek vooral intern gericht zijn en in mindere mate op
de wereld buiten de eigen instelling. Een marketingstrategie of een methode
om nieuwe publieksgroepen aan te spreken worden niet in het plan
beschreven.
Geografische spreiding
De instelling is goed ingebed in haar vestigingsplaats Leiden. Ze maakt
prominent deel uit van de culturele infrastructuur van de stedelijke
cultuurregio Leiden en is eveneens van belang voor de regio Haaglanden. Ze
onderhoudt nauwe contacten met lokale onderwijsinstellingen en de
Universiteit Leiden. Tegelijkertijd heeft ze een landelijke focus. Ze werkt
samen met culturele partners uit het hele land, bijvoorbeeld Het Nationale
Theater, Frascati en Toneelschuur. Met HNT en verschillende
maatschappelijke organisaties heeft de Veenfabriek het initiatief genomen
voor de jaarlijkse Keti Koti-viering. Voorstellingen van de Veenfabriek zijn
onder andere te zien op Oerol, Karavaan Festival en Theaterfestival
Boulevard, maar veel beperkter in de reguliere theaters.
Toepassing Fair Practice Code
De Veenfabriek reflecteert voldoende op de Fair Practice Code. Het meest in
het oog springend is de zeer kleine vaste staf en de afname van het totaal fte

de Veenfabriek

4

in 2021 – 2024 van 17,4 naar 16,3. In het plan wordt niet duidelijk wat de
reden hiervoor is (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’).
De Veenfabriek is niet duidelijk over de rol die zij speelt in de sociale
dialoog. Ze geeft aan dat ze per 2021 lid wil worden van de NAPK. Er wordt
structureel samengewerkt met zowel zzp’ers als coproducenten. De
Veenfabriek evalueert met de eigen werknemers en geeft aan ook
samenwerkingen altijd te evalueren. Ze is voornemens in de
opdrachtovereenkomsten op te nemen dat ze alleen werkt met
opdrachtnemers die de codes onderschrijven. Daarnaast schrijft ze per 2020
de (auteurs)rechten voor zzp’ers te zullen regelen en rechtenafdracht te
willen checken en hier verder invulling aan te willen geven.
De instelling werkt met stagiairs, maar geeft in de aanvraag geen verdere
explicitering over vergoeding en gebruik van modelregelingen. In de
aanvraag is niets opgenomen over (de positie van) vrijwilligers.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Veenfabriek reflecteert voldoende op de Governance Code Cultuur. Ze
volgt de code en handelt ernaar. De instelling heeft een raad van toezicht,
bestaande uit drie leden. Voor de uitbreiding van de raad heeft ze goed in
beeld gebracht over welke expertises de nieuw te werven leden dienen te
beschikken. Voor de penningmeester is een actieve rol weggelegd. Van hem
wordt verwacht een ‘vinger aan de pols te houden’. Hij ondersteunt en
adviseert de directie bij de bedrijfsvoering. Bij de invulling van vacatures is
de Code Diversiteit en Inclusie richtinggevend. Het valt op dat de huidige
raad eenzijdig van samenstelling is. Er is een rooster van aftreden, echter de
leden van de zittende raad zijn tegelijkertijd aangesteld.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De Veenfabriek reflecteert voldoende op de Code Diversiteit en Inclusie. De
toepassing ervan behoeft nog de nodige aandacht. Tot nu toe is er amper
diversiteitsbeleid gevoerd. Ze is zich ervan bewust dat ze hier aan moet
werken. De raad vindt het positief dat ze het initiatief heeft genomen zich te
onderwerpen aan de scan diversiteit en inclusie van het Actieplan Cultuur
en Creatief Inclusief. Met name binnen de eigen organisatie dient de
instelling de toepassing van de code op orde te brengen. Maar ook op het
terrein van partners en publiek ziet de raad nog de nodige uitdagingen. Het
initiatief om jaarlijks aandacht te besteden aan ’Keti Koti’ is een mooi begin.
De instelling heeft een plan van aanpak om de code beter te implementeren.

de Veenfabriek

5

Digitaal Erfgoed Nederland
Geadviseerd subsidiebedrag: € 864.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 864.000

Over de instelling
Stichting Digitaal Erfgoed Nederland (hierna: DEN) is een onafhankelijke
kenniscentrum voor cultuur en digitalisering. De Nationale Strategie
Digitaal Erfgoed (2015) vormt het kader voor het functioneren van DEN. De
Koninklijke Bibliotheek, het Nationale Archief en het Nederlands Instituut
voor Beeld & Geluid vormen samen met DEN een netwerk om deze strategie
in samenspraak met de erfgoedsector ten uitvoer te brengen. DEN richt zich
hierbij niet alleen op de erfgoedinstellingen, maar ook op
cultuurproducerende instellingen. Ten behoeve van de digitaliseringsopgave
organiseert DEN kennisuitwisseling door middel van ontmoetingen, toolkits
en trainingstrajecten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.48 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Digitaal Erfgoed Nederland een
subsidiebedrag toe te kennen van € 864.000.
DEN speelt een rol in de bevordering van deskundigheid op het gebied van
digitalisering in het algemeen, de toepassing van digitale informatie, het
digitaal beschikbaar stellen van culturele content en het beheer daarvan.
Hierbij richt DEN zich ook op uitwisseling van kennis en kunde tussen de
erfgoedsector en het cultuurproducerende deel van de sector. DEN
verzamelt relevante, actuele informatie en verspreidt deze op diverse
manieren: via bijeenkomsten, via haar website, via symposia en een
‘academie’. DEN zet zich in voor aansluiting van culturele instellingen op
een duurzame, nationale ICT-infrastructuur. Hiermee voldoet DEN aan de
subsidievoorwaarden.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
DEN opereert op basis van de overtuiging dat de culturele sector zijn
maatschappelijke relevatie kan vergroten door middel van goed doordachte
digitaliseringsstrategieën. DEN wil de sector ondersteunen in het digitale
transformatieproces. De raad ziet dat DEN goed op weg is om haar functie
invulling te geven en te verbreden naar het cultuurproducerende deel van de
sector. Om haar opdracht in te kaderen, richt DEN zich met name op de

gesubsidieerde instellingen. De raad gaat ervan uit dat DEN hier niet alleen
de Rijksgesubsidieerde instellingen bedoelt, maar ook de instellingen die uit
diverse fondsen en van gemeenten subsidie ontvangen.
De raad bemerkt dat DEN de neiging heeft om zich vooral op grote
instellingen te richten. Daar heeft de raad begrip voor, maar hij vindt dat
DEN oog moet houden voor de noden van kleine en middelgrote instellingen
in zowel de erfgoedsector als in het cultuurproducerende deel van de sector.
Juist hier is heel veel werk te verzetten op het gebied van digitalisering.
De raad waardeert het dat DEN eerst in gesprek is gegaan met
cultuurproducerende instellingen voordat zij beleid voor dit deel van de
sector ontwikkelde. DEN signaleert naar aanleiding van die gesprekken dat
de prioriteit bij cultuurproducerende instellingen niet ligt bij archiveren en
het beheren van archieven. DEN wil daarom vooral het hogere doel van
digitalisering onder de aandacht brengen. Digitalisering biedt immers meer
dan alleen mogelijkheden voor het archiveren en ontsluiten van collecties.
Zo kunnen instellingen door middel van een uitgekiend digitaliseringsbeleid
hun publieksbereik en de toegankelijkheid van cultuur vergroten. Om
bewustzijn hierover te vergroten, heeft DEN een Academie in het leven
geroepen waar het hoger management van instellingen praktische
workshops en masterclasses krijgt aangeboden.
De raad verwacht dat DEN goed in staat is om haar missie waar te maken.
De raad moedigt DEN aan om haar doelstelling nauwer te omschrijven en
daar concrete prestatie-indicatoren aan te verbinden. Het in de aanvraag
gestelde doel om over vijf jaar alle grote instellingen aan een
digitaliseringsstrategie te hebben geholpen, vindt de raad te beperkt. Ten
eerste hebben de grote instellingen al een doordachte visie op het gebruik
van digitale content. Daarnaast hebben zij vaak ook het budget dat daarvoor
nodig is. Maar kleine en middelgrote (erfgoed)instellingen hebben meer
hulp nodig en mogen niet achterblijven.
Daarnaast wil de raad DEN waarschuwen voor een te brede scope. Zo
behoort het niet tot de opdracht om het gebruik van digitale middelen in
artistieke producties te bevorderen. Tegen die achtergrond ziet de raad het
uitschrijven van een call onder cultuurproducerende instellingen als een
eenmalige actie om informatie op te halen en de behoefte van het veld te
leren kennen.
DEN moet zich er volgens de raad nu op toeleggen dat er een
netwerkstructuur ontstaat, waarbinnen de kunsten en erfgoedsector van
elkaar kunnen profiteren. De collecties van archieven, bibliotheken, musea
en kennisinstellingen zijn immers deels al online beschikbaar. De
erfgoedsector werkt al samen in een landelijke digitale infrastructuur voor
digitaal erfgoed. De raad is positief over de ambitie van DEN om hier in de
nabije toekomst ook culturele content van cultuurproducenten aan toe te
voegen.

Digitaal Erfgoed Nederland

2

DEN is heel goed ingebed in het netwerk van partijen dat zich bezighoudt
met digitalisering van erfgoed. De instelling is positief over haar opdracht
om de cultuurproducerende instellingen hierbij te betrekken. De raad is
positief over de voortrekkersrol van DEN. Ze agendeert en is proactief
binnen het netwerk, ook op internationaal niveau. Veel waardering heeft de
raad ook voor de kennis van en aandacht voor onderwerpen als
auteursrechten en open acces.
Vernieuwing
DEN is in de afgelopen beleidsperiode getransformeerd naar een instelling
die de kennis over digitalisering bevordert in zowel de erfgoedsector als in
het cultuurproducerende deel van de culturele en creatieve sector. Daartoe
heeft de instelling nieuwe diensten ontwikkeld en haar netwerk vergroot. De
vernieuwde website functioneert goed en is informatief. DEN gaat uit van de
innovatieve kracht van digitalisering op het gebied van communicatie en
creatie. DEN werkt met cultuurproducenten aan de ontwikkeling van een
vorm van digitaal archiveren tijdens het creatieproces: ‘embedded
archiving’. Deze nieuwe werkwijze kan helpen om de cultuurproducerende
instellingen mee te krijgen in de vorming van collecties. De raad is van
mening dat DEN concrete prestatie-indicatoren aan haar doelstellingen
moet verbinden.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
DEN spreekt haar waardering uit over het team, dat het kapitaal van de
stichting is. Het team is niet groot. DEN heeft een vaste formatie van 6.9 fte
en kan in 2021 door de extra beschikbare subsidie in de BIS uitbreiden naar
7,9 fte. De uitbreiding vindt plaats in het inhoudelijk team, met name om de
activiteiten op de speciale inzet voor cultuurproducenten uit te voeren. De
raad vindt het goed om de extra financiële capaciteit in te zetten voor
inhoudelijke functies. DEN wil per slot van rekening een kennisinstituut
zijn, meer dan een kennisplatform.
DEN volgt de cao-OI (onderzoeksinstellingen). Hierin worden afspraken
gemaakt over onder andere beloning en honorering, pensioen en
(structureel) overwerk. Alle relevante primaire arbeidsvoorwaarden komen
hierin aan bod. DEN past deze ook toe indien zij gebruik maakt van zzp’ers.
In de cao zijn ook afspraken opgenomen over arbeidsongeschiktheid en
vakantie. Stagiairs krijgen een vergoeding. DEN maakt geen gebruik van
vrijwilligers. De instelling verwacht in de komende jaren meer eigen
inkomsten te verwerven uit de DEN-academie en uit publieksevenementen.
De financiële situatie is gezond, zij het dat subsidies de grootste batenpost
vormen.

Digitaal Erfgoed Nederland

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het ontwikkelen van educatieve programma’s voor scholen of publiek
behoort niet tot de taken van DEN. Wel levert DEN inbreng aan het
(kunstvak)onderwijs met gastlessen. In zichzelf is de doelstelling van DEN
educatief. Zij ontwikkelt en organiseert workshops en
opleidingsprogramma’s via de DEN Academie. DEN begroot dat zij 30
adviesgesprekken in de sector voert, naast de workshops. En zij heeft een
strategische toolkit ontwikkeld met modellen en methodes voor het
vormgeven van een digitale strategie. In de aanvraag ontbreekt een
beschrijving van de activiteiten die DEN onderneemt om de eigen kennis op
peil te houden. De raad gaat ervan uit dat een kennisinstelling zelf kennis in
huis heeft en niet alleen functioneert als kennisplatform.
Geografische spreiding
DEN is geen instelling die open staat voor bezoekers. De organisatie trekt
het land in en organiseert in de regio onder meer koffiebijeenkomsten die
goed bezocht en zeer goed gewaardeerd worden. In de aanvraag presenteert
DEN op de kaart van Nederland waar zij actief is. Daarop zijn nog wel een
paar grijze gebieden te zien in de periferie, zoals Limburg, Groningen en
Zeeland. In het algemeen moedigt de raad DEN aan om zich in de komende
beleidsperiode ook op middelgrote en kleine instanties te richten en
daarvoor nog verder het land in te trekken.
Toepassing Fair Practice Code
DEN past de Fair Practice Code toe en beloont haar werknemers conform de
cao voor onderzoeksinstellingen. Dit geldt ook voor de freelancers. Ook zijn
er goede secondaire arbeidsvoorwaarden. DEN is partner van het Platform
Arbeidsmarkt Culturele en Creatieve Toekomst. DEN geeft aan met
verschillende ondersteunende instellingen samen te werken, die alle de Fair
Practice Code onderschrijven. DEN controleert verder door middel van een
lijst met minimale vereisten gebaseerd op de code, in hoeverre de
samenwerkingspartners deze toepassen. Met deze partners worden ook
regelmatig evaluaties gehouden, waarin kansen en problemen belicht
worden.
Toepassing Governance Code Cultuur
DEN wordt bestuurd volgens het raad-van-toezichtmodel. De Governance
Code Cultuur wordt goed gevolgd en toegelicht. DEN noemt in haar
aanvraag dat zij adviesraden en programmaraden inzet. De verhouding van
deze raden ten opzichte van de raad van toezicht wordt niet toegelicht. De
raad is benieuwd wie deze raden benoemt en hoe het functioneren ervan
binnen de organisatie wordt geëvalueerd.

Digitaal Erfgoed Nederland

4

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
DEN toont zich bewust van de verantwoordelijkheid om de Code Diversiteit
en Inclusie te incorporeren. Maar er ontbreekt een plan om gestelde doelen
te halen. De samenstelling van de raad van toezicht en het
personeelsbestand is weinig cultureel divers. Het publiek wordt niet
benoemd. De raad beveelt DEN aan om een stappenplan te maken om de
doelstellingen te halen.

Digitaal Erfgoed Nederland

5

DOX
Geadviseerd subsidiebedrag: € 764.826
Gevraagd subsidiebedrag: € 765.353

Over de instelling
Stichting DOX (hierna: DOX), gevestigd in Utrecht, maakt sinds 1997
vernieuwende podiumkunst voor jongeren, met roots in de urban arts. DOX
is een ontwikkelinstelling met producerende functie, een broedplaats en een
gezelschap ineen.
Inhoudelijk focust de instelling op thema’s en expressievormen die spelen in
de grootstedelijke jongerencultuur in binnen- en buitenland. Alle disciplines
staan op het podium: dans, performance, muziek, zang en tekst. De
instelling bedient jongeren uit allerlei scenes, en is een schakel tussen
underground en professionele praktijk. Zo wil ze bijdragen aan een
vanzelfsprekend cultureel-diverse podiumkunstensector en aan de integratie
van de grootstedelijke jongerencultuur in het kunstklimaat, als permanente
bron van vernieuwend theater.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting DOX een subsidie toe te kennen
van € 764.826, mits zij:
-

een herziene begroting en dekkingsplan indient, die niet zijn
gebaseerd op een combinatie van subsidie vanuit de BIS en vanuit
een Rijkscultuurfonds, met een toelichting op de gevolgen daarvan
voor de inhoudelijke plannen.

DOX draagt al jaren overtuigend bij aan talentontwikkeling in de urban arts
en biedt daarbij expliciet ruimte aan jongeren met verschillende culturele
achtergronden en aan jongeren die geen reguliere kunstvakopleiding hebben
doorlopen. De raad is positief over de werkwijze waarbij makers uit
verschillende generaties elkaar inspireren en van elkaar leren, en waardeert
de breedte (transdisciplinair) waarover de instelling actief is. Hij waardeert
het voornemen van de instelling om de samenwerking met Theater Utrecht
te intensiveren en verwacht daarvan toegevoegde waarde voor de talenten
van DOX.
Wel heeft de instelling in haar dekkingsplan bovenop de beoogde BISbijdrage een bijdrage van 400.000 euro van het Fonds voor
Cultuurparticipatie opgenomen, bedoeld voor de ontwikkelfunctie. Deze
financieringsbronnen sluiten elkaar in de praktijk echter uit, wat een

1

begrotingstekort oplevert waarvan niet duidelijk is hoe de instelling dat kan
oplossen.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
DOX heeft in de afgelopen ruim twintig jaar naam gemaakt als brede
ontwikkelinstelling. Begonnen vanuit de dans, heeft de instelling een met
weinig andere organisaties vergelijkbare interdisciplinaire praktijk
ontwikkeld. Die ervaring, professionaliteit en artistieke signatuur springen
in het oog. De raad is lovend over de instelling en haar plannen.
DOX biedt jong talent de kans zich te bekwamen in het maken van
jongerentheater. De producties die daaruit voortvloeien zijn soms actueel en
spraakmakend, en soms van iets mindere kwaliteit, maar sluiten doorgaans
goed aan bij de belevingswereld van een jong en divers publiek.
Kenmerkend aan DOX is dat zij de urban arts steeds verbindt met andere
disciplines, waardoor het genre zich ontwikkelt en breed verbonden raakt
met de verdere culturele sector. Die interdisciplinariteit rekt de instelling de
komende jaren op naar transdisciplinariteit, waarbij de uitwisseling van
stijlen, genres, disciplines en domeinen verder wordt geïntensiveerd. Zij
maakt werk van de ontschotting tussen grassroots-initiatieven en de
gevestigde praktijk, en speelt hierin voor de urban arts een voortrekkersrol.
De raad is enthousiast over de vele samenwerkingsverbanden die zij hiertoe
heeft en aangaat, zowel met collega-ontwikkelinstellingen als met
gezelschappen in verschillende kunstdisciplines.
De ontwikkeltrajecten voor jongeren zijn helder beschreven en verhouden
zich logisch tot elkaar. Zowel jonge talenten als opkomende makers én
midcareers kunnen bij DOX terecht. Die drie generaties werken in cocreatie
en coachen en inspireren elkaar. De instelling voorziet duidelijk in een
behoefte: voor de audities melden zich jaarlijks meer dan 350 jongeren aan.
Het gaat om jongeren uit verschillende subculturen, vaak zonder reguliere
kunstvakopleiding.
De raad is positief over de geselecteerde talenten, over de brede ervaring die
ze bij DOX kunnen opdoen én over de uitstroom die dit oplevert. Veel
makers die bij de instelling een ontwikkeltraject hebben doorlopen, stromen
door naar de kunstvakopleidingen of vinden als autodidact hun weg naar het
podium en spelen dan vaak een zichtbare rol in de sector.
Dat DOX de samenwerking met Theater Utrecht intensiveert, is een mooie
ontwikkeling, die beide partijen veel kan opleveren. De talenten van DOX
krijgen hierdoor de gelegenheid aan grotezaalproducties mee te werken en
komen met uiteenlopende regisseurs en makers in aanraking. De

DOX

2

samenwerking op het gebied van marketing, productie en techniek kan
bijdragen aan een sterke bedrijfsvoering.
Vernieuwing
Met haar interdisciplinaire werkwijze draagt DOX bij aan de vernieuwing
van de urban arts én van andere disciplines. Nu transdisciplinariteit als
uitgangspunt centraal komt te staan en de instelling een artistieke
samenwerking met Theater Utrecht aangaat, verwacht de raad dat zij de
artistieke grenzen nog meer zal opzoeken en dat dat zal resulteren in
hybride werk- en presentatievormen.
De instelling is tevens voornemens samen met Theater Utrecht een nietproductiegebonden onderzoeksruimte (‘TransLab’) te realiseren waar
makers kunnen experimenteren met nieuwe, digitale media en nieuwe
technologie. De raad had daar in de aanvraag graag meer over gelezen. Hij
waardeert de blijvende aandacht van DOX voor innovatie van de
podiumkunsten.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
DOX hanteert de cao Toneel en Dans, is transparant over de gehanteerde
vergoedingen voor het personeel (vast en inhuur) en houdt rekening met
loonindexatie en ‘cao-gebonden carrièregroei’. In de loop van de periode
2021 – 2024 biedt de instelling haar vaste medewerkers zo mogelijk vaste
contracten aan. Vanaf 2020 komen uitvoerende performers gedurende
repetitie- en speelperiodes in loondienst en worden ze alleen nog bij
uitzondering als opdrachtnemer gecontracteerd. Met dit alles is in de
begroting rekening gehouden.
De instelling is minder concreet over de secundaire arbeidsvoorwaarden.
Wel zegt ze de komende periode te willen investeren in verlaging van de
werkdruk en in scholingsruimte voor haar medewerkers.
De instelling is financieel gezond, al zou een hoger weerstandsvermogen
voor de continuïteit van de bedrijfsvoering beter zijn. Begroting en dekking
zijn inzichtelijk en laten een realistische groei zien ten opzichte van de
afgelopen periode. De financieringsmix is breed.
Uit de begroting blijkt dat de instelling rekening houdt met financiële
bijdragen van het ministerie van OCW én het Fonds voor
Cultuurparticipatie. De aanvraag bij het fonds heeft betrekking op de
talentontwikkeling van jonge performers, wat ook onderdeel is van de
ontwikkelfunctie waarvoor de instelling subsidie aanvraagt in het kader van
de BIS. Het is niet mogelijk voor dezelfde activiteiten subsidie te ontvangen
uit de BIS en uit een Rijkscultuurfonds. Als gevolg hiervan ontstaat een fors
tekort op de begroting, waarvan niet duidelijk is hoe DOX het gaat oplossen.
De instelling zegt weliswaar bij tegenvallende resultaten snel te kunnen

DOX

3

ingrijpen in het uitgavenpatroon, maar maakt niet duidelijk welke
inhoudelijke consequenties dat heeft.
De raad heeft zorgen over het grote verloop van zakelijk leiders bij DOX en
over de mate waarin de organisatie in rust en continuïteit kan werken aan
haar doelen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Voor haar educatie en haar publiekswerk werkt DOX nauw samen met
Theater Utrecht. De twee instellingen delen een outreach-afdeling en
ontwikkelen gezamenlijke programma’s.
In haar educatiebeleid richt de instelling zich vooral op vmbo-leerlingen. De
raad juicht dit toe: dit doen nog altijd relatief weinig instellingen. De
instelling biedt keus uit drie verschillende programmalijnen en bedient
daarmee in de periode 2021 – 2024 een groeiend aantal vmbopartnerscholen. Ook maakt zij jaarlijks een schoolvoorstelling voor het
voortgezet onderwijs en een voor roc-scholen.
Verder heeft zij goede relaties met de kunstvakopleidingen (zowel mbo als
hbo) in het hele land: ze geeft er les, biedt studenten stagemogelijkheden, en
deelt kennis en ervaring, zodat de opleidingen daar met hun curriculum op
kunnen inspelen.
Ook ten opzichte van het publiek stelt DOX zich actief op. Zo organiseert de
instelling nagesprekken en workshops en is er een onderzoekstraject met
inwoners van Utrecht (‘StadsCLUB’). De komende jaren wil zij de relatie met
het publiek intensiveren door het op verschillende manieren bij het
maakproces te betrekken. Daarbij werkt ze samen met Utrechtse scouts, die
‘oren en ogen’ in de stad vormen. In een social learning program leren de
marketingafdeling, de makers en de performers van elkaar, met het oog op
een verdere groei van het publieksbereik. De diverse
samenwerkingsverbanden, ook met partners buiten het culturele domein,
kunnen bijdragen aan het bereiken van nieuw publiek.
Geografische spreiding
DOX is gevestigd in Utrecht en is daar zeer stevig geworteld. De instelling
werkt nauw samen met zowel partners in de stad als in de stedelijke
cultuurregio. Het gaat om samenwerkingen met een groot aantal culturele
instellingen, technische bedrijven (ten behoeve van het ‘TransLab’),
hogescholen en roc’s en verschillende maatschappelijke
jongerenorganisaties, zoals JINC en IMC on tour. DOX is daarmee goed
ingebed in de keten.
Ook buiten de eigen regio is de instelling van betekenis. Ze werkt voor de
talentontwikkeling onder meer samen met Productiehuis Theater

DOX

4

Rotterdam, Paradiso Melkweg Productiehuis en Silbersee, en continueert de
samenwerking met BonteHond en YoungGangsters. Voorstellingen van
DOX zijn in het hele land te zien. De instelling noemt bovendien een aantal
nieuwe partnerpodia in onder meer Eindhoven en Maastricht.
DOX is ook internationaal actief. Zo is samenwerking gepland met het
Oegandese danscentrum en -festival Batalo East en met Nest Collective uit
Kenia. Ook neemt ze deel aan een meerjarig uitwisselingsproject van
Dancing on the Edge voor makers uit Egypte, Libanon, Marokko, Palestina,
Tunesië, Turkije en Nederland.
Toepassing Fair Practice Code
DOX geeft blijk van een sterke visie op fair practice, hanteert de cao Toneel
en Dans en is transparant over het beloningsbeleid voor de verschillende
typen medewerkers. De instelling neemt via NAPK en Kunsten ’92, en via
samenwerkingsverbanden als het Utrechts Theater Overleg, actief deel aan
de sociale dialoog over eerlijke beloning.
De instelling is nog zoekende als het gaat om de jongeren die in de ‘DOX
Clubs’ een talentontwikkelingstraject doorlopen; zij worden nu niet betaald
voor hun deelname. Het gaat om jongeren die vanuit het traject
doorstromen naar een kunstvakopleiding, maar ook vaak als autodidact hun
weg naar het podium vinden. De instelling wil voor deze makers en
performers in 2024 een beloningsvorm hebben gevonden die recht doet aan
de principes die ten grondslag liggen aan de cao, en treedt hierover in
overleg met onder meer de brancheorganisatie. De raad waardeert het dat
de instelling hierin een voortrekkersrol speelt.
Toepassing Governance Code Cultuur
DOX reflecteert uitvoerig op de Governance Code Cultuur en formuleert
heldere stappen voor de komende jaren. Ze hanteert een bestuursmodel. In
2020 komen twee bestuurszetels vacant en wordt aanvullend een extra,
vijfde, lid geworven. Dit vormt volgens de instelling aanleiding om na te
gaan of het bestuursmodel nog het best passende model is. Verder wil de
instelling in 2020 de relatie tussen bestuur en directie vastleggen in een
reglement, en wordt een risico- en controlebeleid geformuleerd dat toeziet
op goede bedrijfsvoering en verantwoord personeelsbeleid. In 2021 stelt de
instelling met Theater Utrecht een gezamenlijke, externe
vertrouwenspersoon aan voor het personeel. De raad vindt dit goede
initiatieven.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
DOX is actief in de grootstedelijke jongerencultuur en heeft daardoor naar
eigen zeggen bijna vanzelfsprekend te maken met diverse makers en een
divers publiek. De instelling is aanjager van PACT Utrecht en is betrokken

DOX

5

bij ‘Theater Inclusief’ en ‘DanceAble’. De raad waardeert de actieve rol van
de instelling in het gesprek over inclusiviteit in de sector.
De instelling erkent dat zij nog stappen moet zetten. Zij noemt concreet de
aandacht voor diversiteit bij het werven van bestuursleden, directie (op
termijn) en medewerkers. Voor het overige stelt ze in 2020 een plan van
aanpak op. De visie van DOX op dit onderwerp lijkt zich voornamelijk toe te
spitsen op culturele diversiteit en op mensen met fysieke beperkingen. Zij
zou het onderwerp nog breder kunnen benaderen.

DOX

6

Drents Museum
Geadviseerd subsidiebedrag: € 250.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Drents Museum (hierna: Drents Museum) is een regionaal
museum, gevestigd in Assen. Het Drents Museum beheert meer dan
negentigduizend objecten, verdeeld over vier verzamelgebieden:
archeologie, Drentse geschiedenis, kunst tussen 1885 – 1935 en hedendaags
realisme. Binnen het collectie- en verzamelbeleid heeft de instelling sterke
aandacht voor jonge makers en de ‘Drentse Meestercollectie’. Zij heeft als
missie een blik op de wereld en op Drenthe te tonen. Zij wil een museum van
en voor iedereen zijn, en met verhalen over archeologie, kunst en
geschiedenis een verrijkende ervaring bieden. Behalve in het eigen
museumgebouw organiseert zij tentoonstellingen in ontmoetingsplek Kunst
in de Nieuwe Kolk (KINK).

Subsidieadvies
Het Drents Museum vraagt subsidie aan als instelling met als kernactiviteit
het beheer en behoud van een provinciale collectie cultureel erfgoed van
nationaal of internationaal belang. Het museum vraagt subsidie voor het
uitvoeren van publieksactiviteiten die verband houden met de collectie en
een aanvulling vormen op de activiteiten waarvoor de provincie Drenthe
subsidie verstrekt. Het museum is voorgedragen door de Gedeputeerde
Staten van de provincie Drenthe, waar de instelling haar standplaats heeft.
Het Drents Museum voldoet aan de eisen die de Regeling stelt met
betrekking tot artikel 3.26.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Drents Museum een
subsidiebedrag te verlenen van € 250.000.
Het Drents Museum is een innovatieve en maatschappelijk ondernemende
instelling, met een groot publieksbereik en een collectie van (inter)nationaal
belang. De raad is positief over de plannen, waarin het museum zich
concentreert op activiteiten buiten de eigen muren. De te ontwikkelen
portalfunctie bij de collectiepresentatie ‘The First Dutch’ ontsluit de collectie
op vernieuwende wijze. Ook positief is dat zij een rol als moedermuseum in
de regio op zich neemt.
De instelling is financieel gezond. De komende periode onderzoekt zij in
hoeverre zij voldoet aan de Fair Practice Code en de Code Diversiteit en
Inclusie, en welke stappen nodig zijn om deze beter toe te passen. Met de
toepassing van Governance Code Cultuur is zij al goed op weg.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad vindt het Drents Museum een hoogwaardig museum met een
unieke collectie van (inter)nationaal belang. De instelling heeft een duidelijk
profiel en het activiteitenplan is helder. In de komende periode wil zij zich
nog meer profileren als maatschappelijk ondernemer en financiële en
mentale drempels verlagen. Zij concentreert zich in de aanvraag op twee
pijlers. Zij richt zich ten eerste op grote contextuele (internationale)
archeologie- en kunsttentoonstellingen. Op de planning staan de
tentoonstellingen ‘Viva la Frida! Leven en werk van Frida Kahlo’ in 2020 –
2021 en ‘Van Gogh in Drenthe’ in 2023 – 2024. Ten tweede gaat zij de
komende jaren nadrukkelijk de geschiedenis van Drenthe vertellen. Zij
vernieuwt de collectiepresentatie onder de werktitel ‘The First Dutch’.
De instelling wil de BIS-subsidie aanwenden voor drie onderdelen. Bij
internationale tentoonstellingen over kunst en archeologie wil zij activiteiten
organiseren buiten de eigen muren, zoals lezingen op locatie en een excursie
naar de plek in Drenthe waar Vincent van Gogh verbleef. Daarnaast wil zij
een portalfunctie bij ‘The First Dutch’ ontwikkelen, waarmee ze bezoekers
uitnodigt de museale ervaring van binnen op verschillende plaatsen buiten
de deuren van het museum te verdiepen. Bezoekers worden via een app of
tour aangemoedigd om op expeditie te gaan naar bijzondere locaties in de
provincie, zoals partnermusea, culturele instellingen, natuurgebieden en
erfgoedlocaties. De instelling wil hierbij als zogenoemd moedermuseum
fungeren voor kleinere musea in Drenthe. Ten slotte wil zij met de BISgelden activiteiten in KINK organiseren.
De raad is positief over de plannen van het Drents Museum. ‘The First
Dutch’ geeft een vernieuwende blik op Drenthe en vergroot de trots van
diens inwoners. Met de portalfunctie kunnen bezoekers op twee manieren
de provincie ontdekken: met een georganiseerde tour of via een digitale
verwijzing in de nieuwe presentatie. De raad vindt het goed dat de eigen
collectie het uitgangspunt vormt en sympathiek dat het museum een
moederrol op zich wil nemen. Zij is daar uiterst geschikt voor: het beheert
collectiestukken die aansluiten op gespecialiseerde musea in de omgeving
op het gebied van bijvoorbeeld archeologie.
Een aanzienlijk deel van de bijdrage van het Rijk wil de instelling besteden
aan het organiseren van activiteiten in KINK. In KINK programmeert zij
onder andere tentoonstellingen van hedendaagse kunstenaars en nodigt zij
ook andere culturele organisaties uit om tentoonstellingen te maken en
activiteiten te ontwikkelen. Positief is dat zij kunst, archeologie en erfgoed
verbindt. Wel krijgt de raad de indruk dat het gaat om voortzetting van
bestaande activiteiten. Hij moedigt de instelling aan de programmering op

Drents Museum

2

een vernieuwende manier in te vullen, zodat deze een extra impuls geeft aan
de publieksactiviteiten.
Vernieuwing
Het Drents Museum is een innovatieve, maatschappelijk ondernemende
organisatie. De instelling ambieert expliciet een bijdrage aan kritisch
burgerschap te leveren, door een podium te bieden aan dialoog en
meerstemmigheid. Sinds kort beschikt zij over een eigen artist in residence,
Studio DM. In Studio DM nodigt zij kunstenaars, musici en auteurs uit
nieuw werk te maken. De raad is positief over de beweging die de instelling
daarmee maakt van tempel naar forum: het museum wil als huiskamer van
Drenthe fungeren. De portalfunctie is een mooie aanvulling op het aanbod
van het museum. Door te verwijzen naar (erfgoed)locaties in de provincie
stimuleert zij samenwerking en verbinding.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Drents Museum is transparant over de vergoedingen. Het museum volgt
sinds 1 januari 2020 de Museum cao en de functiebeschrijvingen zijn
geactualiseerd en gewaardeerd. Medewerkers die op inhuurbasis werken
worden ook betaald volgens afspraken in de cao. De instelling heeft
ongeveer 44 fte in dienst en werkt met circa vijftig vrijwilligers. Vrijwilligers
kunnen (reis)kosten declareren en stagiairs krijgen een stagevergoeding. De
overgang naar de Museum cao is nog niet volledig voltooid. Het beleid ten
aanzien van flexibel versus vast personeel behoeft volgens het museum nog
aandacht. De aanvraag bevat geen informatie over het wel of niet volgen van
de richtlijn voor kunstenaarshonoraria.
De secundaire arbeidsvoorwaarden zijn goed. Het museum voert
tevredenheidsonderzoeken uit en investeert in de ontwikkeling van het
personeel met een budget van vijfduizend euro per medewerker per vijf jaar.
De instelling is financieel gezond en heeft een hoog weerstandsvermogen.
Het percentage eigen inkomsten nam in de afgelopen periode sterk toe. Zij
begroot een aanzienlijke stijging in publieksinkomsten in 2021, door de
tentoonstelling over Frida Kahlo, waarvoor meer dan het gemiddelde aantal
bezoekers wordt verwacht. Uit de aparte begroting voor de besteding van de
BIS-gelden valt, wat betreft de portal en de extramurale activiteiten bij
exposities, in voldoende mate op te maken aan welke onderdelen het
museum de subsidie besteedt. Met betrekking tot KINK is dit niet precies
duidelijk.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Bij het maken van de educatieve producten volgt het Drents Museum het
principe ‘hoofd, hart & handen’. Zij richt zich voor het primair en voortgezet

Drents Museum

3

onderwijs in Drenthe op de ambachtelijke kant van kunst: het vakmanschap.
Dit is een mooie invalshoek. Voor ‘The First Dutch’ ontwikkelt zij een
crossmediaal programma, met onder andere filmpjes op YouTube,
kinderboeken, Facebook Live Tours en robotlessen.
Driekwart van de bezoekers van de instelling komt uit de Randstad. De
bezoekers zijn overwegend wit, ouder dan 60 jaar en hoogopgeleid. De
komende jaren wil zij dit publiek verbreden en verjongen. Met ‘The First
Dutch’ beoogt zij museale belangstelling te creëren bij groepen die normaal
gesproken niet zo snel een museum bezoeken, bij families met kinderen, en
nieuwe Nederlanders. Met regelmaat wil zij gratis toegankelijk zijn voor
bepaalde groepen. Hiervoor gaat zij gerichte acties organiseren in
samenwerking met bijvoorbeeld het UWV, de gemeente Assen en
zorginstellingen. De raad waardeert de beoogde inspanningen, maar ziet
graag een concretere uitwerking.
De afgelopen jaren bereikte het museum gemiddeld 185.000 bezoekers. De
komende jaren wil zij doorgroeien naar 200.000 bezoekers per jaar. Dit
vindt de raad een reële ambitie.
Geografische spreiding
Het Drents Museum is internationaal georiënteerd en tegelijkertijd sterk
geworteld in Assen en de regio Drenthe. In het activiteitenplan noemt de
instelling veel verschillende culturele en maatschappelijke organisaties
waarmee het samenwerkt, en beschrijft zij hoe ze die samenwerking de
komende jaren verdiept en uitbreidt. De raad is onder de indruk van de
goede contacten die het museum weet te leggen en te onderhouden, zowel
regionaal, nationaal als internationaal.
De provincie Drenthe ziet het museum als een belangrijke toeristische
bezienswaardigheid van de provincie. De instelling is medebestuurder van
het Platform Drentse Musea, dat als taak heeft kennisdeling en
professionele ondersteuning van alle musea in Drenthe. Met de ambitie om
als moedermuseum te fungeren breidt de instelling deze taak verder uit. Zij
is van plan om offline-campagnes en online strategieën te ontwikkelen om
nieuwe doelgroepen te bereiken. Een toeristische en economische impuls
genereren voor de regio is onderdeel van de strategie, die de raad toejuicht.
Toepassing Fair Practice Code
Het Drents Museum heeft niet eerder expliciet aandacht besteed aan de Fair
Practice Code. De komende periode wil zij onderzoeken in welke mate zij
voldoet aan deze code. Per jaar ontwikkelt zij concrete acties en voert deze
uit, te beginnen in 2020. De raad ziet uit naar deze acties.

Drents Museum

4

Het is niet duidelijk welke rol de instelling speelt in de sociale dialoog over
eerlijke beloning. Sinds 1 januari 2020 is de instelling aangesloten bij de
werkgeversvereniging van de Museumvereniging, en overlegt mee over een
nieuwe cao die in oktober 2020 wordt verwacht.
Toepassing Governance Code Cultuur
Eind 2017 heeft de raad van toezicht van het Drents Museum gekozen voor
wijzigingen in het bestuur: van een eenhoofdig naar een tweehoofdig
bestuur, met een algemeen en een zakelijk directeur. De instelling
onderschrijft de Governance Code Cultuur en zegt daar grotendeels naar te
handelen, maar dat dit nog explicieter te kunnen doen. Zij onderneemt
daartoe de komende periode acties, zodat uiterlijk 2024 de code op nog niet
gevolgde punten wordt toegepast. De raad waardeert dit streven en vindt het
een goed idee van het museum om alle acties uit te werken in een
implementatieplan dat in 2020 afgerond wordt.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Drents Museum onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie. Zij streeft
naar programma’s voor een divers publiek en wil een plek van en voor
iedereen zijn. Daarbij vindt de raad het een goed voorbeeld dat het museum
de tentoonstellingsteksten op het zogeheten B1-niveau schrijft.
Op het gebied van personeel is het Drents Museum weinig inclusief. Het
personeelsbestand is nog geen afspiegeling van de Nederlandse
samenleving. Het museum gaat onderzoeken in welke mate het voldoet aan
de code. Per jaar worden acties ontwikkeld en uitgevoerd, te beginnen in
2020. De raad vindt dat het museum de juiste weg kiest door concrete
actiepunten te formuleren.

Drents Museum

5

Dutch Design Week
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.000.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.000.000

Over de instelling
Stichting Dutch Design Foundation (hierna: DDF) is een in Eindhoven
gevestigd initiatief dat achttien jaar geleden is ontstaan. DDF organiseert
het ontwerpfestival de Dutch Design Week, alsmede programma’s als de
‘World Design Embassies’, de ‘What if Labs’, de internationale conferentie
‘Antenna’ en de Dutch Design Awards. Tijdens de Dutch Design Week komt
alles samen en krijgen ontwerpers een podium om zich (inter)nationaal te
presenteren en in contact te komen met relevante partijen: bedrijven,
maatschappelijke organisaties, overheden en andere ontwerpers.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.41 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Dutch Design Foundation een
subsidiebedrag toe te kennen van € 1.000.000.
De raad is positief over het festival Dutch Design Week, waar de diverse
programmaonderdelen uit de koker van DDF bij elkaar komen en daar een
groot en divers publiek vinden. De Dutch Design Week biedt ontwerpers een
relevant podium en heeft zowel landelijk als internationaal een goede
reputatie. De programmering is relevant. De organisatie is goed ingebed in
de regio en onderhoudt nauwe contacten met overheden, kennisinstellingen
en bedrijfsleven. De raad kijkt ernaar uit dat DDF de nationale en
internationale dimensie van het festival verder uitbreidt.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
DDF brengt ontwerpers samen met opdrachtgevers en overheden, veelal
rondom actuele, maatschappelijk relevante vraagstukken. Het hart van de
activiteiten van de DDF wordt gevormd door het festival Dutch Design
Week. Een week per jaar staat heel Eindhoven in het teken van ontwerp. Dit
evenement trekt een (inter)nationaal publiek, dat zowel uit professionals als
algemeen belangstellenden bestaat. Tijdens deze week krijgen ontwerpers,
van net afgestudeerde tot zeer ervaren, een podium om zich te presenteren
en een arena om met elkaar in debat te gaan. Tijdens het festival worden ook
ontmoetingen en andere activiteiten georganiseerd, zoals de tentoonstelling

naar aanleiding van de Design Award, die uitwisseling en matchmaking
bevorderen.
DDF presenteert een goed en overzichtelijk plan. De organisatie toont
ambitie en heeft in de afgelopen edities van de Dutch Design Week bewezen
consequent kwaliteit te leveren en zijn relevantie voor de sector te
behouden. Dutch Design Week is het belangrijkste en grootste
designevenement van het noordelijk deel van Europa en concentreert zich
op het ontwerp van de toekomst én de toekomst van ontwerp. Het festival
heeft, aldus de aanvraag, het karakter van een Research & Development
Department. De raad waardeert de veelzijdigheid van het festival, ook wat
betreft de partners. Zo zijn overheden, kennisinstituten en het bedrijfsleven
erbij betrokken. Ook is er waardering van de raad voor de combinatie van
een gecureerd en een vrij ingevuld deel van het festival.
De Dutch Design Week is goed ingebed op lokaal niveau. DDF werkt daartoe
samen met Eindhovense bedrijven, met de Design Academy Eindhoven en
de Technische Universiteit Eindhoven.
De raad vindt het lovenswaardig dat DDF jaarlijks actuele thema’s agendeert
en vindt het belangrijk dat de organisatie blijft investeren in het formuleren
van urgente, thematische vragen. De inhoudelijke lading is bepalend voor de
kwaliteit van het festival. DDF wordt hierbij geholpen door zijn
ambassadeurs en curatoren. De programmering gedurende de rest van het
jaar helpt de organisatie om het festival te voeden. De raad verwacht dat de
DDF dit hoge niveau continueert.
Op het terrein van internationalisering is er in de ogen van de raad groei
mogelijk. Het is immers een doelstelling van DDF om het Nederlandse
ontwerp internationaal te positioneren en te verbinden met het
internationale speelveld van innovators. Naar aanleiding van de evaluatie
van de festivals wil DDF de komende beleidsperiode de inbreng van
buitenlandse deelnemers vergroten. Het festival wil zijn bereik eveneens
vergroten door een nieuw digitaal platform te ontwikkelen en tot 2025 van
drieduizend naar vijfduizend actieve volgers te groeien.
De raad wijst erop dat het opschalen van online activiteiten arbeidsintensief
en kostbaar is. Hij zou graag zien dat de aanwezigheid van buitenlandse
deelnemers op het festival zelf toeneemt. De raad vindt het een goede
ontwikkeling dat DDF zich meer en meer als (inter)nationaal evenement
manifesteert. In dit kader is het passend dat de organisatie meer studenten
van verschillende opleidingen bij het festival wil betrekken en voornemens
is een internationale ‘graduation show’ te organiseren.
Vernieuwing
De activiteiten van DDF, met de Dutch Design Week als jaarlijks
hoogtepunt, richten zich op de ontwerpsector in den brede: van ruimtelijk

Dutch Design Week

2

tot industrieel tot digitaal. DDF heeft zich goed weten te vernieuwen,
bijvoorbeeld door de kwalitatief goede ‘World Design Embassies’, waarin
vruchtbaar wordt samengewerkt door verschillende partijen, zoals
ontwerpers, bestuurders, kennisinstituten en bedrijfsleven.
Het festival toont niet alleen nieuwe ontwikkelingen, het daagt ook uit om
tot de ontwikkeling van nieuwe inzichten, experimenten en oplossingen van
ontwerpvraagstukken te komen. DDF wil de designagenda bepalen. Het
festival is een van de belangrijkste in zijn soort in Nederland en in
Noordelijk Europa. Het weet zijn experimentele, onderzoekende karakter te
behouden en biedt een veelzijdig podium voor afstuderende ontwerpers.
De raad heeft er veel waardering voor dat hier ook een groot algemeen
publiek door wordt aangesproken. Dit is bijzonder en dient te worden
gekoesterd en uitgebouwd, eens temeer omdat de impact van de
designsector voor het brede publiek relatief onbekend is.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
DDF heeft een sterke financiële positie en een gezonde financieringsmix.
Het salarishuis is gelieerd aan dat van de Vereniging van Universiteiten
(VSNU). Inschaling van medewerkers geschiedt op basis van opleiding,
leeftijd en werkervaring.
Voor het gecureerde deel van het festival en voor de inzet van jury- en
commissieleden betaalt DDF een vergoeding. DDF is voornemens hiervoor
een transparant beloningsbeleid te ontwikkelen. Hoewel DDF zich bewust is
van de overbelasting tijdens festivalweken, besteedt hij hier verder geen
aandacht aan in de aanvraag.
DDF gaat in gesprek over de beloning en laat de voorkeur van de
medewerker leidend zijn om te bepalen of er een arbeidsovereenkomst of
een overeenkomst van opdracht gesloten wordt. In overleg met de
accountant wordt gewaakt voor schijnzelfstandigheid.
DDF werkt gedurende de Dutch Design Week met een gevarieerde groep van
zevenhonderd vrijwilligers. DDF schrijft een vrijwilligersbeleid te hebben,
maar licht dit niet nader toe. Het beleid wordt de komende jaren
gehandhaafd. Ook mist de raad informatie over tegenprestaties, de verdeling
van verantwoordelijkheden, en stagiairs. DDF werkt samen met het UWV
om mensen die langdurig werkloos zijn de kans te geven om via een
tijdelijke functie werkervaring op te doen.

Dutch Design Week

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
DDF ziet de Dutch Design Week als een groot educatief evenement. De
organisatie ontwikkelde niet eerder concreet educatief materiaal, maar wil
dit voor het primair onderwijs gaan doen met educatiepartners de
Ontdekfabriek en Cultuurstation. De plannen zijn nog in een beginstadium,
maar de raad verwacht dat DDF in samenspraak met educatiespecialisten
een degelijk educatiepakket voor schoolkinderen ontwikkelt. Het is in de
ogen van de raad belangrijk om jonge mensen het inzicht te geven dat veel
om hen heen ontworpen is.
DDF vermeldt ook samenwerking met mbo-opleidingen als Sint Lucas en
Fontys, de vier technische universiteiten en de Design Academy Eindhoven,
maar het is de raad niet duidelijk hoe die wordt ingevuld.
Voor het publiek worden verdiepende onderdelen geprogrammeerd. Een
aantal beproefde onderdelen wil DDF verder verfijnen, zoals de thematische
routes, de samenwerking met de VPRO en de DDW Talks. Nieuw te
ontwikkelen onderdelen zijn de audiotours/podcasts om verhaallijnen te
duiden en te verdiepen rondom thema’s. Deze podcast kan als voorbereiding
op een bezoek worden beluisterd, maar ook tijdens het bezoek aan de Dutch
Design Week. De raad denkt dat DDF alles in huis heeft om interessante
educatieprojecten op te zetten en moedigt DDF aan om hier gerichter op in
te zetten.
Geografische spreiding
De Brainportregio staat bekend om de combinatie van innovatie,
technologie en ontwerp. Er is een stevige infrastructuur voor technisch en
ontwerponderwijs, alsmede voor bedrijvigheid op deze terreinen. DDF is
onderdeel van dit netwerk en komt eruit voort. Tijdens de Dutch Design
Week komen veel lijnen bij elkaar. Heel Eindhoven staat in de periode van
het festival in het teken van ontwerp. Dit trekt vele bezoekers, uit de buurt,
de rest van Nederland en daarbuiten.
De raad benadrukt het landelijke belang van DDF en spreekt de verwachting
uit dat DDF zijn actieradius verder vergroot.
Toepassing Fair Practice Code
DDF onderschrijft de Fair Practice Code en heeft een stappenplan gemaakt
om deze te implementeren in de bedrijfsvoering. DDF wil in de komende
jaren met medewerkers bepalen op welke wijze zij meer kunnen worden
gemotiveerd en geïnspireerd om hun talenten en capaciteiten verder te
ontwikkelen, bijvoorbeeld door opleiding, training, verandering van
takenpakket en beperkte salarisverhoging.
DDF werkt met een redelijk vaste flexibele schil van ‘producenten’. Dit zijn
zzp’ers die vaak ook voor andere cultuurevenementen werken. Daarnaast is

Dutch Design Week

4

er een groot aantal structurele samenwerkingspartners. DDF gaat de
komende periode na of de samenwerkingspartners de code onderschrijven.
Het is de raad uit de aanvraag niet duidelijk geworden of er regelmatig
officiële evaluaties worden gehouden met werknemers en
samenwerkingspartners. Ook ontbreekt informatie over de aard van de
werkafspraken en over hoe er wordt omgegaan met auteursrechten.
Toepassing Governance Code Cultuur
DDF onderschrijft de Governance Code Cultuur. Er zijn twee vacatures voor
de raad van toezicht. DDF beschrijft verbeterpunten. Een daarvan is de
meer cultureel diverse invulling van de raad van toezicht . In 2024 moet dit
gerealiseerd zijn. De raad ziet reële kansen dit doel te halen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De stichting onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie, maar heeft geen
structureel beleid of plan om een grotere diversiteit in personeel, publiek en
programma te bereiken. De raad vindt alleen voornemens te mager. Door
invulling van de vacatures van zakelijk directeur en de twee leden van de
raad van toezicht kan de organisatie deze achterstand op korte termijn deels
inlopen.
De raad waardeert dat DDF in samenwerking met het UWV mensen die
langdurig werkloos zijn werkervaring laat opdoen en toegankelijke
evenementen organiseert. Voor dat laatste is zij onderscheiden door
Platform Gehandicapten Eindhoven.

Dutch Design Week

5

Dutch Festivals on Visual Storytelling
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 700.000

Over de instelling
Stichting Dutch Festivals on Visual Storytelling (hierna: Dutch Festivals on Visual
Storytelling) is op 24 januari 2020 opgericht door Stichting BredaPhoto (hierna:
BredaPhoto) uit Breda en Stichting Fotografie Noorderlicht (hierna: Noorderlicht)
uit Groningen.
Doel van Dutch Festivals on Visual Storytelling is BredaPhoto en Noorderlicht
sterker te positioneren en de samenwerking tussen beide organisaties te bevorderen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.42 van de Regeling op
het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Dutch Festivals on Visual Storytelling geen
subsidie toe te kennen.
In 2021 zullen BredaPhoto en Noorderlicht een alliantie aangaan, waarbij zij hun
eigen rechtsvorm behouden en elk om het jaar een festival voor fotografie en visual
storytelling zullen organiseren. Dutch Festivals on Visual Storytelling ondersteunt
deze samenwerking met activiteiten op het gebied van programmering,
talentontwikkeling, marketing en presentaties.
De raad vindt de samenwerking tussen BredaPhoto en Noorderlicht een eerste en
positieve stap richting een landelijk fotografiepodium. Hij mist echter een eenduidig
en samenhangend activiteitenplan waarin duidelijk wordt gemaakt wat de artistiekinhoudelijke meerwaarde is van deze samenwerking en van de organisatie Dutch
Festivals on Visual Storytelling, waarvan de activiteiten vooral ondersteunend en
procesmatig van aard zijn. De raad mist een gezamenlijke missie en visie, een
gezamenlijke ambitie en een gemeenschappelijke taal van de twee organisaties.
De raad vindt de aanvraag prematuur. Dutch Festivals on Visual Storytelling maakt
niet overtuigend duidelijk hoe zij haar doelstelling gaat bereiken. De raad moedigt
Dutch Festivals on Visual Storytelling aan de samenwerking tussen de organisaties
inhoudelijk vorm te geven, te ontwikkelen en uit te bouwen.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
In 2021 zullen BredaPhoto en Noorderlicht een alliantie aangaan, waarbij zij hun
eigen rechtsvorm behouden en elk om het jaar een een festival voor fotografie en
visual storytelling zullen organiseren. Doel van Dutch Festivals on Visual
Storytelling is om de internationale positie van BredaPhoto en Noorderlicht te
versterken en de samenwerking tussen beide organisaties te bevorderen. De raad is
van mening dat BredaPhoto en Noorderlicht beide een festival voor fotografie
organiseren met een landelijk en internationaal netwerk, wortels in de regio en een
platform voor ontmoeting en talentontwikkeling.
De raad vindt de samenwerking tussen BredaPhoto en Noorderlicht een eerste en
positieve stap richting een landelijk fotografiepodium. Deze samenwerking bestaat
uit een doorlopend landelijk programma van tentoonstellingen en activiteiten, een
gecombineerd talentontwikkelingsprogramma en een gecoördineerde
marketingaanpak. De raad mist echter een eenduidig en samenhangend
activiteitenplan waarin duidelijk wordt gemaakt wat de artistiek-inhoudelijke
meerwaarde is van deze samenwerking en van de organisatie Dutch Festivals on
Visual Storytelling.
In de aanvraag zijn de activiteiten van BredaPhoto en Noorderlicht afzonderlijk van
elkaar beschreven. De raad mist een gezamenlijke missie en visie, een gezamenlijke
ambitie en een gemeenschappelijke taal van beide organisaties. Uit de aanvraag
blijkt niet dat Dutch Festivals on Visual Storytelling als kernactiviteit de presentatie
van actueel of vernieuwend aanbod in internationale context van fotografie heeft.
De raad vindt de aanvraag prematuur. Dutch Festivals on Visual Storytelling is zeer
onlangs opgericht, heeft nog geen track record en maakt niet overtuigend duidelijk
hoe zij haar doelstelling gaat bereiken. De raad moedigt Dutch Festivals on Visual
Storytelling aan de samenwerking tussen BredaPhoto en Noorderlicht inhoudelijk
vorm te geven, te ontwikkelen en uit te bouwen.
Vernieuwing
Dutch Festivals on Visual Storytelling heeft nog geen activiteiten ontplooid. De
voorgenomen activiteiten met betrekking tot beide festivals zijn niet uitgewerkt en in
hun aard niet inhoudelijk. Ze kunnen daarom door de raad niet als vernieuwend
gekenmerkt worden.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Dutch Festivals on Visual Storytelling heeft nog geen inkomsten en geen financieel
verleden. Het is daarom niet mogelijk de huidige financiële gezondheid en
bedrijfsvoering te beoordelen.

Dutch Festivals on Visual Storytelling

2

De begroting is de optelsom van de begrotingen van BredaPhoto en Noorderlicht.
Dutch Festivals on Visual Storytelling wil het aangevraagde bedrag van 700.000
euro per jaar over een periode van vier jaar gelijkelijk verdelen over BredaPhoto en
Noorderlicht, waarbij de bedragen jaarlijks veranderen, afhankelijk van wie in het
betreffende jaar het fotografiefestival organiseert.
Afspraken binnen de samenwerking zijn niet omschreven. Zo ontbreekt informatie
over auteursrechten, regelingen, vergoedingen en keuzes ten aanzien van
stageplaatsen. Wel wordt in de toelichting op de begroting beschreven dat de Fair
Practice Code door zowel Noorderlicht als BredaPhoto wordt toegepast en op welke
wijze. Niet beschreven is of, en hoe Dutch Festivals on Visual Storytelling dat zelf
ook gaat doen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Over de twee organisaties schrijft Dutch Festivals on Visual Storytelling in haar
aanvraag dat BredaPhoto binnen haar International Talent Program samenwerkt
met tien kunstacademies uit zes landen. BredaPhoto ontwikkelde daarnaast
afgelopen jaren educatieprogramma’s waarbij circa 3.500 basisschoolkinderen en
2.000 leerlingen van het voortgezet onderwijs op het festival werden ontvangen.
Noorderlicht heeft met de Rijksuniversiteit Groningen een jaarlijkse foto-opdracht
opgezet en biedt interactieve rondleidingen, workshops, gastlessen op school. Zij
ontwikkelt lesmateriaal in samenwerking met docenten en leerlingen. Sinds 2018
werkt Noorderlicht mee aan de Noordelijke Scheurkalenders, die worden
samengesteld uit inzendingen van amateurfotografen en beeldend kunstenaars.
Hiermee worden duizenden mensen uit de regio bereikt.
Bezoekersaantallen van het BredaPhoto Festival groeiden de afgelopen jaren van
80.000 naar 90.000, en die van Noorderlicht Festival van 12.470 (Groningen) naar
14.042 (Friesland). Het jaarprogramma van Noorderlicht als presentatie-instelling
trok 120.000 bezoekers in 2017 en circa 170.000 bezoekers in 2018.
Dutch Festivals on Visual Storytelling verwacht een grote toename van publiek en
publieksinkomsten op BredaPhoto en Noorderlicht. Het is de raad onduidelijk
waarop die verwachting is gebaseerd. Dutch Festivals on Visual Storytelling heeft
zelf geen activiteiten op het gebied van educatie en participatie geformuleerd.
Geografische spreiding
Standplaats van Dutch Festivals on Visual Storytelling is Groningen, ten kantore van
Noorderlicht. De twee festivals zullen op twee plekken in Nederland plaatsvinden: in
Noord-Brabant en Noord-Nederland.
BredaPhoto vindt plaats in Breda. De organisatie werkt samen met andere festivals,
maatschappelijke organisaties, instellingen en bedrijven in Noord-Brabant.

Dutch Festivals on Visual Storytelling

3

BredaPhoto wil dit netwerk steeds verbreden en kijkt daarbij naar de stad, de regio,
de provincie en de internationale kunstwereld.
Noorderlicht heeft haar basis in de drie noordelijke provincies, waarbij wordt
samengewerkt met gemeenten, provincies en verschillende organisaties.
Noorderlicht is van belang voor de noordelijke provincies, die structureel bijdragen.
Toepassing Fair Practice Code
De raad mist een toelichting op de toepassing van de code door Dutch Festivals on
Visual Storytelling.
Dutch Festivals on Visual Storytelling schrijft dat BredaPhoto en Noorderlicht beide
de Fair Practice Code onderschrijven en toepassen.
Toepassing Governance Code Cultuur
Dutch Festivals on Visual Storytelling is een nieuwe organisatie met een
bestuursmodel. Het bestuur wordt gevormd door de twee voorzitters van
BredaPhoto en Noorderlicht en de directie door de twee directeuren ervan. De raad
mist een toelichting op de toepassing van de Governance Code Cultuur. Ook in haar
recente statuten staat hierover niets vermeld. Het valt de raad op dat de bestuurders
niet onafhankelijk zijn.
Dutch Festivals on Visual Storytelling schrijft dat BredaPhoto en Noorderlicht beide
de code onderschrijven en toepassen, en dat dit in 2020 in de afzonderlijke statuten
van de beide stichtingen zal worden vastgelegd. Beide organisaties werken met het
bestuur-directiemodel.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad mist een toelichting op de toepassing van de code Diversiteit en Inclusie
door Dutch Festivals on Visual Storytelling.
Dutch Festivals on Visual Storytelling schrijft dat BredaPhoto en Noorderlicht beide
de code onderschrijven en toepassen. Ook bij beide organisaties mist de raad een
toelichting op de toepassing van de code. Zo ontbreekt een stappenplan en een
beschrijving van de beoogde resultaten in de komende periode.

Dutch Festivals on Visual Storytelling

4

DutchCulture
Geadviseerd subsidiebedrag: € 984.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 984.000

Over de instelling
Stichting DutchCulture (hierna: DutchCulture) is de kennis- en
netwerkorganisatie voor internationale culturele samenwerking. Zij
ondersteunt makers, erfgoedprofessionals, culturele instellingen en
decentrale overheden bij het realiseren van hun ambities. Daarbij
ondersteunt DutchCulture de overheid bij de uitvoering van het Nederlands
internationaal cultuurbeleid (ICB). Uitvoering van specifieke onderdelen
van het ICB, zoals het Internationale Erfgoedprogramma en
subsidieprogramma’s van de Europese Commissie, behoren ook tot haar
verantwoordelijkheid.
Jaarlijks bezoeken gemiddeld 8.000 mensen informatiebijeenkomsten van
DutchCulture, verstrekt zij ca 2.500 keer informatie op verzoek en zijn er
ruim 400.000 unieke bezoekers van de website.
DutchCulture positioneert zichzelf als kennis-en netwerkorganisatie voor
internationale culturele samenwerking met een informerende, adviserende
en verbindende rol richting het Nederlandse veld en het Nederlandse
postennetwerk. Door te investeren in reflectie & debat en onderzoek &
ontwikkeling geeft DutchCulture invulling aan een agenderende rol.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.47 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting DutchCulture een subsidiebedrag
toe te kennen van € 984.000, mits zij:
•

een herziene uitwerking van het activiteitenplan indient waarin
de instelling
- de doelstellingen aanscherpt en haar toegevoegde waarde in
culturele zin kenbaar maakt.
- het activiteitenplan laat aansluiten op een meer dynamische
en maatschappelijk relevante rol voor het culturele veld.
- kwalitatieve monitoring van de activiteiten opneemt.

DutchCulture geeft invulling aan de uitvoering van het internationaal
cultuurbeleid en bevordert op vele fronten internationalisering van de
culturele en creatieve sector. De kracht van DutchCulture komt vooral naar
voren in bovensectorale internationale advisering en voorlichting over de

programma’s van de EU. De instelling heeft de afgelopen periode naar
behoren gefunctioneerd.
DutchCulture reflecteert onvoldoende op haar toegevoegde waarde en rol in
culturele zin ten opzichte van de veranderende samenleving. Het ingediende
plan is uitvoerend van aard en te weinig agenderend waardoor DutchCulture
er onvoldoende in slaagt haar relevantie en ambities kenbaar te maken. Zij
kan meer geluiden laten horen en een steviger positie innemen binnen de
culturele sector en de culturele diplomatie op mondiale podia. Daarbij kan
zij gebruik maken van de uitkomsten van het door haar medegeorganiseerde, voortreffelijke tweejaarlijkse Forum on European Culture.
Met de organisatie van een groot aantal informatiebijeenkomsten,
adviesgesprekken en DutchCulture on Tour geeft de instelling lokaal en
landelijk uitvoering aan haar rol van verbinder, adviseur en kenniscentrum.
DutchCulture maakt te weinig gebruik van indicatoren voor het meten van
kwalitatieve resultaten van het uitgebreide scala aan activiteiten. Hierdoor
blijven doel en nut van bijeenkomsten onderbelicht. Met de database
Buitengaats 3.0 heeft DutchCulture een innovatieve tool ontwikkeld om te
netwerken en internationalisering zichtbaar te maken
DutchCulture geeft onvoldoende invulling aan de Governance Code Cultuur
2019. Ze kan toepassing van de Fair Practice Code en de code Diversiteit en
Inclusie nog verbeteren.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De afgelopen periode heeft DutchCulture zich als proces-coördinator ingezet
voor de taken die voortvloeiden uit het gezamenlijke ICB-beleid van de
ministeries van OCW en BuZa. De voorlichting over de EU-programma’s
Creative Europe (cultuur en media) en Europe for citizens is succesvol
verlopen, met een relatief hoge Nederlandse deelname aan projecten. Met
haar inbreng heeft DutchCulture bijgedragen aan een efficiëntere uitvoering
van het ICB, de hoofdaanbeveling van de beleidsdoorlichting van het IOB
(Internationaal Onderzoek en Beleidsevaluatie) in 2016. De ICBvoortgangsrapportages geven een positief beeld van de afstemming met
fondsen en posten over culturele activiteiten in het buitenland en vice versa.
Ook droeg DutchCulture op verschillende fronten bij aan de
internationalisering van het veld, in samenwerking met Rijksfondsen en
culturele instellingen in Nederland en het buitenland. Zij zocht de actualiteit
op met bijeenkomsten over Brexit en de gevaren van het schenden van
individuele privacy door toenemende invloed van internetgiganten.

DutchCulture

2

In december 2019 is de beleidsbrief voor internationaal cultuurbeleid voor
2021 – 2024 gepubliceerd, waarin voor DutchCulture een bovensectorale rol
bij de uitvoering van het ICB wordt beschreven. De organisatie is
verantwoordelijk voor informatie en advies, voor een kennis- en
netwerkfunctie en uitvoering van onderdelen van het ICB. De raad kan zich
hierin vinden, maar is van mening dat een optimale uitvoering van taken
voor verschillende opdrachtgevers naast samenwerking ook vraagt om
afstemming tussen uitvoerders van het ICB, zoals de Rijkscultuurfondsen en
ondersteunende instellingen.
DutchCulture heeft een aanvraag ingediend waarin zij haar inzet als
informatiepunt, verbinder en verkenner beschrijft in het licht van drie
thema’s: ‘Europese Unie en Europa’, ‘Regio’s en culturele uitwisseling’ en
‘Fair International Cultural Cooperation’. Deze drie thema’s vloeien voort uit
drie algemeen en breed geformuleerde doelstellingen die niet nader worden
geconcretiseerd. Per thema worden activiteiten en een aantal speerpunten
beschreven. De raad vindt dat DutchCulture in de voorgestelde activiteiten
een te weinig dynamische positie kiest en een te uitvoerende houding
aanneemt. Om haar functie in culturele zin sterker uit te dragen past hier
een kritischer en maatschappelijk relevantere rol voor DutchCulture.
DutchCulture verwijst in de aanvraag wel naar haar agenderende functie,
maar geeft daar weinig inhoudelijke invulling aan. Zo refereert ze aan de
veranderende samenstelling en rol van Europa, maar beschrijft niet wat dit
betekent voor de culturele wereld en hoe daarop ingespeeld kan worden.
Ook wordt weinig aandacht besteed aan relevante trends en ontwikkelingen
in de globaliserende en digitaliserende samenleving, terwijl dit veel invloed
heeft op het functioneren van het culturele veld. Daarbij moet onder meer
worden gedacht aan andere perspectieven op mobiliteit en migratie en de
omgang met privacyregels op het internet.
Door zich ten opzichte van deze ontwikkelingen sterker te positioneren en
concreter te zijn over haar toegevoegde waarde kan DutchCulture haar
zichtbaarheid en waarde versterken.
Een ander bezwaar is dat DutchCulture niet verwijst naar eerder behaalde
kwalitatieve resultaten waardoor de raad geen indruk krijgt van vernieuwing
ten opzichte van haar eerdere activiteiten. Om verantwoording af te leggen
over de resultaten zijn meetbare indicatoren een vereiste voor zowel de
inhoud als de kwaliteit. Volgens een inventarisatie van Bureau Berenschot in
2017 meten ondersteunende instellingen nog onvoldoende wat het effect is
van hun diensten. De raad vindt het tijd dat DutchCulture hier actie op
onderneemt.
Een andere afweging is in hoeverre DutchCulture zich wil positioneren als
netwerkorganisatie met een verwijsfunctie. De organisatie heeft nu een erg
groot pakket aan taken. Het is ondoenlijk om voor dat hele pakket actuele en

DutchCulture

3

brede kennis te hebben. In de ogen van de raad ligt de kracht van
DutchCulture bij haar overzicht over de culturele sector en de vele ingangen
waarover zij beschikt via haar uitstekende netwerk. Daarin hebben de
posten en de culturele attachés een belangrijke plaats als steunpunt en
informatiemakelaar. Die toegevoegde waarde kan DutchCulture beter
belichten. Het is daarbij van belang dat DutchCulture zich nadrukkelijker
opstelt als verbinder van (boven)regionale initiatieven met internationale
mogelijkheden, zowel in de advisering als in het benoemen van best
practices.
Vernieuwing
Met de installatie van Buitengaats 3.0 heeft DutchCulture in 2018 een tool
gelanceerd om een beter beeld te krijgen van de internationalisering van het
veld en om de uitwisseling tussen individuen en instellingen te stimuleren.
De raad heeft veel lof voor de inzet van DutchCulture voor de organisatie
van Forum on European Culture, dat in 2018 onder de titel Act for
Democracy! voor de tweede maal in Amsterdam plaatsvond. De eerste keer
was in 2016 onder de titel Re:Creating Europe. Hiervoor werkt
DutchCulture samen met debatcentrum De Balie. Voor 2020 is het Forum
voor de derde keer gepland met als thema We, The People. Met een keur aan
invloedrijke sprekers uit de culturele wereld worden geopolitieke
vraagstukken verkend. DutchCulture kan de uitkomsten van het Forum veel
sterker integreren in haar activiteitenprogramma.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De financiële situatie van DutchCulture is stabiel. Vanwege haar rol als
ondersteunende instelling en uitvoerder van het internationaal
cultuurbeleid is zij afhankelijk van subsidie-inkomsten van de ministeries
OCW en BZ en van BZK voor het Europe for Citizens-programma. Voor de
helpdesk Creative Europe draagt ook de Europese Commissie bij. De
organisatie van Forum on European Culture wordt grotendeels gefinancierd
uit externe bijdragen.
De instelling heeft voor 2021 – 2024 een realistische begroting ingediend
met ruimte voor loon-en prijsbeleid. De omvang van de personeelsformatie
blijft met 28 fte gelijk aan 2018. De vele mutaties in het personeelsbestand
zijn zorgelijk, DutchCulture zou hier serieus aandacht aan moeten besteden.
DutchCulture geeft geen invulling aan de sociale dialoog. De raad had hier
graag een stappenplan beschreven willen zien.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
DutchCulture heeft met trainingen en colleges over internationaal
samenwerken goede stappen gezet om invulling aan educatie te geven. Er
werd in 2017 – 2018 gemiddeld 2.500 maal informatie aan het veld

DutchCulture

4

verstrekt, voor de komende periode gaat men uit van gemiddeld 3.650
contactmomenten. Voor de informatiebijeenkomsten gaat DutchCulture uit
van een lichte stijging van gemiddeld 8.400 bezoekers in 2017 – 2018 naar
9.250 in 2021 – 2024. De resultaten en ambities zijn realistisch maar de
raad vindt het een omissie dat er geen informatie beschikbaar is over de
kwaliteit en effecten van de geleverde adviezen en bijeenkomsten.
DutchCulture beschrijft publieksstrategieën en marketingmiddelen, maar
besteedt geen aandacht aan het genereren van kwalitatieve data. Nieuwe
gebruikersgroepen worden actief in de regio opgezocht door middel van
DutchCulture on Tour. Voor de komende jaren streeft de instelling naar 40
procent adviesvragen van buiten de Randstad van het totale aantal van
4.000. De raad juicht dit toe, de huidige, meer op vraag gerichte werkwijze
leidde er toe dat een aantal regio’s nog onvoldoende werd bediend.
Geografische spreiding
DutchCulture heeft in Amsterdam een stevig draagvlak ontwikkeld door
onder andere samenwerkingen met De Balie en Pakhuis de Zwijger,
Boekmanstichting en EYE. Uit gesprekken komt geregeld naar voren dat de
naamsbekendheid van DutchCulture vooral buiten de Randstad nog beperkt
is. Door DutchCulture on Tour te organiseren en door te kiezen voor het
thema ‘regio’s en culturele uitwisseling’ zet de instelling in op bereik van het
lokale veld, nieuwe doelgroepen en het ontwikkelen van good practices.
Samenwerkingspartners voor internationalisering en de uitvoering van het
ICB zijn de rijkscultuurfondsen, ondersteunende instellingen waaronder
EYE en Het Nieuwe Instituut, Nationaal Archief, Rijksdienst Cultureel
Erfgoed, Kennisinstituut Immaterieel Erfgoed, nationale Europese
instituten, culturele organisaties in het buitenland en de posten.
Toepassing Fair Practice Code
DutchCulture beschrijft stappen om beter invulling aan de Fair Practice
Code te geven, zoals het ontwikkelen van een nieuw
medewerkersbeoordelingssysteem, het onder de loupe nemen van het
functiehuis en het loongebouw en het toetsen van functies aan vergelijkbare
functies van ondersteunende instellingen en Rijksfondsen. Er is geen cao
van toepassing. Salarisschalen worden waar nodig aangepast en personeel
krijgt eerder een vast contract aangeboden. DutchCulture streeft er naar dat
alle aanpassingen binnen de arbeidsvoorwaarden in 2021 operationeel zijn.
De raad vindt dat er een positief toekomstgeluid klinkt maar krijgt nog
onvoldoende inzicht in de manier waarop de code wordt toegepast.

DutchCulture

5

Toepassing Governance Code Cultuur
De raad is kritisch over de manier waarop er aan de Governance Code
Cultuur invulling wordt gegeven. Met name het verloop bij het personeel op
staffuncties baart zorgen. Hij spoort de raad van toezicht en de bestuurders
aan hierover met elkaar in gesprek te gaan. De functie van
vertrouwenspersoon en de aanstelling van een personeelsvertegenwoordiger
voor overleg met de directie zijn stappen in de goede richting.
De bij de aanvraag ingediende statuten betreffen alleen een
statutenwijziging waardoor de raad geen beeld krijgt hoe besluitvorming
binnen de stichting tot stand komt. De raad wijst er voorts op dat de raad
van toezicht zich ervan bewust moet zijn hoe de governance zich verhoudt
tot de vele partnerships die DutchCulture aangaat. De werkwijze en rol van
de op te richten Adviesraad wordt in de aanvraag niet beschreven. Hier had
de raad graag meer over willen lezen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
DutchCulture reflecteert uitvoerig op de code Diversiteit en Inclusie en
formuleert ambities, zoals het monitoren van de programma’s op diversiteit,
het inrichten van een divers samengestelde Adviesraad en het bevorderen
van sociale en regionale inclusiviteit. Hierover is de raad positief. Het
personeelsbestand van de zogenaamde landenmedewerkers is divers en sluit
aan bij de expertise en taal die voor bepaalde functies zijn vereist. De raad
vindt echter dat DutchCulture te vanzelfsprekend aanneemt dat er intern
een goed bewustzijn is van inclusie en diversiteit en moedigt de instelling
aan om de medewerkers trainingen interculturele competenties aan te
bieden. Ook zou DutchCulture ambities moeten formuleren ten aanzien van
de samenstelling van de raad van toezicht, de directie en het MT, en voor het
bereiken van nieuwe doelgroepen of nieuw publiek bij evenementen. De
vertegenwoordiging is hier nog onvoldoende divers.

DutchCulture

6

EKWC
Geadviseerd subsidiebedrag: € 500.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 600.000

Over de instelling
Stichting Europees Keramisch Werkcentrum (hierna: EKWC) is een
postacademische instelling in de beeldende kunst, gevestigd in Oisterwijk.
De instelling legt zich toe op de ontwikkeling van keramiek in beeldende
kunst, toegepaste kunst en architectuur. Jaarlijks realiseert EKWC 12weekse residenties voor circa zestig deelnemers van over de hele wereld. De
meer ervaren kunstenaars, ook afkomstig uit andere kunstdisciplines, zijn
nadrukkelijk welkom. Ze kunnen gebruikmaken van werkplaatsen en
studio’s en worden begeleid door keramiekexperts.
EKWC profileert zich als een internationaal ‘Centre-of-Excellence’, waar
aandacht voor het ambacht en innovatie van keramiek hand in hand gaan.
Nieuwe kennis wordt vrij – open source – met vakgenoten gedeeld. Het
centrum heeft op de locatie in Oisterwijk bovendien een uitgebreid
programma voor publiek, onderwijs en bedrijfsleven. EKWC speelt een
actieve rol in het landelijke Platform Werkplaatsen. Internationale
samenwerking is er met kunstacademies in Europa en in vijf focuslanden:
China, Engeland, Japan, Korea en Taiwan.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.31 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Europees Keramisch
Werkcentrum een subsidiebedrag toe te kennen van € 500.000.
EKWC heeft de afgelopen jaren uitstekend gepresteerd en het nieuwe
activiteitenplan overtuigt. De raad beschouwt EKWC als een unieke
postacademische instelling. Met haar focus op keramiek, in een
onderzoeksmatige en experimentele context, is ze landelijk en internationaal
voorbeeldstellend. De instelling heeft een breed netwerk van
samenwerkingspartners in binnen- en buitenland, in zowel het onderwijs als
het bedrijfsleven. De technische faciliteiten en de begeleiding zijn goed, de
(interculturele en artistieke) uitwisseling tussen de deelnemers is een
toegevoegde waarde.
De raad heeft veel waardering voor de ondernemende houding van EKWC.
De eigen inkomsten zijn hoog en het publieksprogramma is uitgebreid.

1

Kritischer is hij over het gebrek aan visie in het plan op de beoogde
publieksdoelgroepen en -doelstellingen, de laconieke omgang met de Code
Diversiteit en Inclusie en de langzame inhaalslag op het gebied van fair pay.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
EKWC is volgens de raad een unieke postacademische instelling voor
beeldende kunst, die zowel lokaal, nationaal als internationaal van waarde
is. Geen enkele collega-instelling in Nederland laat het artistieke proces en
de artistieke ontwikkeling van haar deelnemers plaatsvinden via één
materiaalsoort, in dit geval keramiek. Met EKWC loopt Nederland voorop
als het gaat om het innovatief gebruik van keramische processen. Dankzij
structurele samenwerkingen profiteren ook Nederlandse
onderwijsinstellingen, zoals Design Academy Eindhoven, Universiteit van
Amsterdam (restauratorenopleiding), Fontys lerarenopleiding en Sint Lucas
Vakschool, van de kennis die binnen EKWC wordt ontwikkeld.
Over de prestaties van EKWC is de raad vol lof. In 2012 moest de instelling
door het wegvallen van de rijkssubsidie drastisch reorganiseren. Met een
relatief bescheiden budget heeft ze haar kernactiviteit talentontwikkeling de
afgelopen jaren goed uitgevoerd en nog sterker weten te positioneren. Het
nieuwe activiteitenplan straalt herwonnen zelfvertrouwen uit en is
ambitieus en realistisch.
De zeggingskracht van EKWC is groot. Het programma en de werkwijze
draaien om materiaalonderzoek en kruisbestuiving. De kunstenaars werken
en wonen gedurende hun korte maar intensieve residentie in hetzelfde
gebouw. De deelnemers, die ongeveer gelijkelijk uit Nederland, Europa,
Noord- en Zuid-Amerika en uit Afrika, Oceanië en Azië komen, werken op
basis van individuele werkplannen aan zeer uiteenlopende onderzoeken.
Maar doordat er elke week een deelnemer plaatsmaakt voor een volgende
kunstenaar en EKWC onderlinge uitwisseling entameert (presentaties,
gezamenlijke diners) is de talentontwikkeling toch zeer breed: de
deelnemers komen in aanraking met allerlei technieken en culturele
tradities. Dat deze aanpak waardevol is voor kunstenaars, blijkt ook uit de
honderden aanmeldingen per ronde, de terugkeer van deelnemers voor een
vervolgonderzoek of -project en de (internationale) tentoonstellingen met
werk van (voormalige) EKWC’ers.
Wel meent de raad dat EKWC haar methode meer zou moeten uitventen
door haar beter vast te leggen en te theoretiseren. Procesmatig leren is een
uitstekende en interessante manier van talentontwikkeling, waarmee de
instelling zich (nog) sterker kan profileren naar toekomstige deelnemers,
partners, fondsen et cetera. Ook het werken volgens het open source-

EKWC

2

principe – onderscheidend, ethisch en duurzaam – verdient serieuze
aandacht en uitwerking met onder meer een toegankelijkere database en een
betere website.
EKWC beschikt over unieke productiefaciliteiten en de intensieve
begeleiding is in handen van zes keramiekexperts. De raad zou het
toejuichen als EKWC met name de artistiek-inhoudelijke begeleiding
programmatisch duidelijker vormgeeft. Een goede stap is dat in de komende
beleidsperiode wordt geïnvesteerd in de doorontwikkeling van de
keramiekexperts. Ook door middel van maandelijks wisselende
gastsprekers, die tevens atelierbezoeken afleggen, wordt er gezocht naar
meer (conceptuele) verdieping.
Vernieuwing
Door het artistieke proces vanuit één ambacht aan te vliegen, maar wel
kunstenaars uit verschillende disciplines toe te laten tot de academie, draagt
EKWC op een heel eigen manier bij aan vernieuwing van zowel de
kunstpraktijk als de keramische kunst. Maar ook op andere niveaus ademt
EKWC onderzoek en experiment. In Europa participeert EKWC vanaf 2020
in drie onderzoeksprojecten, van Villa Arson, Kunsthochschule Kiel en de
Universiteit van Zaragoza. In samenwerking met Keramiekmuseum
Princessehof verdiept ze de komende jaren haar relatie met Zuid-Korea, een
van haar vijf focuslanden. Dit nieuwe accent is goed gekozen. De instelling
kiest hiermee voor de meerwaarde van wederkerigheid: Azië is volgens
EKWC de enige regio waar de stafleden hun keramische kennis nog kunnen
vergroten, en andersom is EKWC daar gewild vanwege haar innovatieve
werkwijze.
EKWC zet haar beleid goeddeels voort, maar zoekt intern wel naar
vernieuwing en verbetering. De instelling wil investeren in apparatuur,
waaronder ovens en cadcams, maar ook in de website en de digitalisering
van het archief. Ook worden ovens en werktechnieken duurzamer gemaakt.
Deze investeringen vindt de raad uiterst zinvol. Ook vindt de raad het sterk
dat er met de gastsprekers meer ruimte wordt gecreëerd. Verfrissend is de
ondernemende houding: EWKC zoekt samenwerking met commerciële
partijen en is begonnen met een uitbreiding van het publieksprogramma
(zie ‘Bevordering van educatie en participatie’).
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad begrijpt dat EKWC heeft moeten ‘herstellen’ van de periode 2013 –
2016 toen ze geen rijkssubsidie ontving. Maar de stappen die EKWC zet om
de sterk achterlopende beloning van medewerkers te repareren, zijn naar
zijn oordeel te traag en weinig doortastend. Pas in 2024 worden alle
medewerkers volgens cao betaald, een cao of richtlijn is nog steeds niet
gekozen. De raad spoort EKWC aan de fair pay eerder in orde te maken.

EKWC

3

Ook meent de raad dat EKWC haar toegankelijkheid goed zou moeten
evalueren. De relatief hoge deelnemerskosten zijn door de dure technische
faciliteiten wellicht onvermijdelijk en een uiting van goed ondernemerschap,
maar het is tevens van belang dat EKWC via andere financieringsbronnen of
prioriteiten ook kansen creëert voor minder vermogende kunstenaars. Zeker
in het licht van de huidige waarden en opvattingen op het gebied van fair
pay en inclusiviteit; de Code Diversiteit en Inclusie gaat ook over een aspect
als sociaaleconomische status.
EKWC heeft het eigen vermogen in de periode 2013 – 2020 bijna geheel
aangewend om de jaarlijkse exploitatietekorten te dekken en de
ingebruikname van het pand in Oisterwijk te bekostigen. (De rijkssubsidie
met ingang van 2017 was ruim drie keer lager dan de rijkssubsidie tot en
met 2012.) De organisatie is met ruim 7 fte weer op kracht en zet
onverminderd hard in op een hoog percentage eigen inkomsten, waarvoor
de raad grote bewondering heeft. De financieringsmix en het verdienmodel
scheppen vertrouwen. EKWC presteert op alle financiële indicatoren goed
en heeft daarmee lage risico’s in de bedrijfsvoering.
In de toelichting op de begroting geeft EKWC aan dat er sprake is van een
sterke stijging in loonkosten als gevolg van het voldoen aan de Fair Practice
Code en een jaarlijkse indexatie van 1,5 procent. De begroting zelf maakt
echter onvoldoende duidelijk of EKWC, ook gezien het grote aandeel vast
personeel, daadwerkelijk kan voldoen aan de Fair Practice Code. Het is een
punt van aandacht bij het indienen van de nieuwe begroting.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad waardeert de inzet van EKWC op het gebied van educatie en
participatie; ook voor niet-deelnemers is de zeggingskracht van EKWC
groot. EKWC biedt programma’s (masterclasses, stages, tijdelijke
werkplekken) aan hoger onderwijsstudenten, mbo-vakstudenten,
internationale PhD-studenten en werkplaatsmedewerkers van
kunstacademies. Ook internationale, mede door het bedrijfsleven
gefinancierde onderzoeksprojecten als ‘Cool Ceramic Hunt’, hebben
onderdak gevonden bij de postacademie. Daarnaast heeft de instelling zich
de afgelopen jaren nadrukkelijk opengesteld voor publiek door middel van
rondleidingen (zelfs 24/7) en vier open dagen per jaar.
De kwantitatieve ambities van deze publieksactiviteiten bleken moeilijker te
realiseren dan gedacht. Zoals de instelling zelf aangeeft: het trekken van
bezoekers naar Oisterwijk vergt een lange adem. De raad heeft hiervoor
begrip, maar mist in het plan wel een toekomstplan. Een postacademische
instelling is geen presentatie-instelling en heeft daarom andere

EKWC

4

publieksdoelstellingen. Toch vindt de raad dat de publieksbenadering van
EKWC professioneler zou moeten. Een visie op welk (nieuw, inclusief) nietspecialistenpubliek ze wil bereiken en een daarbij passende marketing- en
communicatiestrategie ontbreken nu. EKWC heeft haar zichtbaarheid wel
vergroot in 2019 door, in het kader van haar 50-jarig bestaan,
tentoonstellingen in bekende Nederlandse musea te organiseren. Dat vindt
de raad een inspirerende zet. Het is helaas niet duidelijk welke opvolging er
wordt gegeven aan de toen gegenereerde aandacht van media en publiek.
Geografische spreiding
EKWC is statutair gevestigd in ’s-Hertogenbosch, maar heeft haar
standplaats sinds 2015 in Oisterwijk. EKWC is nauw betrokken geweest bij
het opstellen van het Regioprofiel van de provincie Noord-Brabant en is
naar het oordeel van de raad ook in de praktijk goed geworteld in de regio.
Haar netwerk is conform haar profiel gefocust op makers en werkplaatsen.
Er is samenwerking en overleg met opleidingen – Fontys Hogeschool in
Tilburg, Design Academy Eindhoven, Sint Lucas Vakschool in Boxtel – en de
vele kleine werkplaatsen die Brabant van oudsher rijk is.
Toepassing Fair Practice Code
Nu EKWC weer op de rails staat, is het tijd om op onderdelen als fair pay
meer zelfkritisch te zijn en voortvarende maatregelen te nemen (zie ‘Eerlijke
beloning en gezonde bedrijfsvoering’). Het is goed dat EKWC in de komende
beleidsperiode aandacht besteedt aan scholing en ontwikkeling van
medewerkers, maar hun financiële welzijn heeft prioriteit, zeker omdat er al
jaren op goodwill is geteerd. Op basis van de aanvraag is het onduidelijk
welke rol EKWC speelt in de sociale dialoog. Slechts enkele
aandachtspunten worden – summier – benoemd. Ook de brede toepassing
van de Fair Practice Code, bijvoorbeeld aangaande de inzet van vrijwilligers
versus betaalde krachten of de vergoeding aan stagiairs, is onvoldoende
transparant.
Toepassing Governance Code Cultuur
De raad constateert dat EKWC de Governance Code Cultuur goed toepast.
Eind 2019 is de instelling overgegaan van een bestuursmodel naar een raadvan-toezichtmodel. De raad van toezicht is gevarieerd samengesteld, hoewel
er in de toekomst iets meer aandacht voor verjonging mag zijn. Sterk punt is
dat statutair is vastgesteld dat minstens twee leden 0ud-deelnemers van het
centrum zijn. Wel mist de raad zelfreflectie en doelstellingen voor 2024 en
vindt hij meer transparantie op deze punten belangrijk.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is teleurgesteld (en verbaasd) over de wijze waarop EKWC
reflecteert op de Code Diversiteit en Inclusie en hoe zij die toepast. In
tegenstelling tot de serieuze toelichting in de monitorgesprekken, spreekt uit

EKWC

5

de aanvraag een laconieke houding. Het centrum is weliswaar internationaal
van opzet en aard, maar dat is iets anders dan beleid maken op het punt van
diversiteit en inclusie. De instelling maakt niet duidelijk welke ambities en
doelstellingen zij heeft, zowel met betrekking tot personeel, raad van
toezicht, deelnemers als publiek, en hoe zij de organisatie als geheel daarvan
deelgenoot maakt. De raad vindt dat EKWC een serieus plan van aanpak
moet maken, hoezeer bepaalde doelen naar haar eigen idee al zijn
gerealiseerd.

EKWC

6

Emoves
Geadviseerd subsidiebedrag: € 540.867
Gevraagd subsidiebedrag: € 541.240

Over de instelling
Coöperatie Emoves U.A. (hierna: Emoves) is een Eindhovens platform voor
urban culture: art, dance, music, spoken word en sports. In de afgelopen
jaren heeft Emoves zich ontwikkeld van een driedaags festival tot een
professionele organisatie die alle urban uitingsvormen faciliteert, bijdraagt
aan innovatie en zorgt voor toestroom en ontwikkeling van jonge en nieuwe
talenten. Emoves in haar huidige organisatievorm werd in 2016 gesticht
door drie urban instellingen in de stad: Dynamo, een creatief platform voor
jong talent, danscollectief The Ruggeds en Area 51, een skatepark. Emoves is
een coöperatie met leden, die zogeheten communities vertegenwoordigen.
De instelling is snel gegroeid en beoogt deze groei in de komende periode
voort te zetten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Coöperatie Emoves U.A. een subsidie toe te
kennen van € 540.867 mits de instelling:
-

een concreet plan indient omtrent fair pay dat een richtlijn bevat die
talenten, coaches en medewerkers duidelijkheid biedt over redelijke
honoraria en de vergoedingen voor deelnemers;

-

een begroting indient waarin het bij het ministerie van OCW
aangevraagde bedrag overeenkomt met het daadwerkelijk
aangevraagde bedrag. In de ingediende totaalbegroting is het bij het
ministerie van OCW aangevraagde bedrag 100.000 euro hoger dan
het daadwerkelijk aangevraagde bedrag.

De raad is zeer positief over Emoves, dat hij kent als een snel groeiend en
succesvol platform voor urban culture in de breedste zin van het woord. De
instelling laat met een eigen visie op het genre zien hoe zij de kwaliteiten van
nieuw talent stimuleert en ontwikkelt. De inzet van peers om tot een eigen
handschrift te komen wordt bevlogen en inspirerend beschreven. De raad
heeft vertrouwen in de duurzame en goed doordachte
talentontwikkelingstrajecten die Emoves aanbiedt en is te spreken over de
brede instroom die de instelling mogelijk maakt. De kwaliteit van de
begeleiding is zeer hoog; de instelling heeft echt de vinger aan de pols van de

1

straatcultuur en vindt op die manier toptalent, om dat verder te begeleiden.
Emoves sluit goed aan bij het regionale cultuurprofiel van BrabantStad. De
instelling is naar eigen zeggen wars van bureaucratie. Zij voldoet niet aan
alle codes, maar de raad heeft vertrouwen in de toezegging van verbetering.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad kent Emoves als een bijzondere instelling met (inter)nationale
uitstraling, die vanuit Eindhoven een brede waaier aan urban vormen
bedient, waaronder hiphopdans, spoken word en graffiti art, maar ook
urban sports. Als coöperatie met leden in verschillende deelgebieden van
deze sector brengt Emoves uiteenlopende aandachtsgebieden samen,
resulterend in verschillende activiteiten, zoals het jaarlijkse Emoves urban
culture festival. Vanaf 2019 is de instelling een nieuwe koers gaan varen en
vinden de activiteiten verspreid over het jaar plaats. Daarbij is Emoves naar
eigen zeggen getransformeerd naar urban platform en is de focus verlegd
van zelf organiseren naar ondersteuning van de partnerorganisaties. In de
loop van 2020 wordt op Strijp-S een groot gebouw ingrijpend verbouwd om
talenten faciliteiten te bieden als dansstudio’s en expositieruimte. De
komende periode wil Emoves haar activiteiten op het gebied van
talentontwikkeling bestendigen en uitbouwen.
De plannen van Emoves zijn ambitieus en lezen als een pleidooi voor urban
culture en hiphop. De raad vindt dat met de ontwikkeltrajecten een lacune
wordt gevuld en is positief over de meerwaarde die de instelling kan bieden
als onderdeel van de keten binnen dit genre. De instelling is bij uitstek in
staat om brede instroom te realiseren, heeft goed zicht op makers en heeft
de vinger aan de pols van de straatcultuur, waar veel makers hun eerste
stappen zetten. Zo werkt zij verbredend in een cultuurbestel waar urban
vormen nog nauwelijks zijn vertegenwoordigd.
De raad is positief over de inhoudelijke kwaliteit van de
begeleidingstrajecten. Deze zijn helder en bevlogen beschreven en
voldoende duurzaam en doordacht. Emoves richt zich in de aanvraag vooral
op overdracht en talentontwikkeling, en in mindere mate op vernieuwing
van het genre. De instelling laat zien hoe zij de kwaliteiten van talenten
stimuleert en ontwikkelt. De inzet van de kwaliteiten van peers om tot een
eigen handschrift te komen wordt bevlogen en inspirerend beschreven,
evenals de wijze waarop zij hun kennis delen. De instelling heeft een breed
netwerk binnen en buiten de kunstwereld en zet dit in voor duurzame
ondersteuning van de makers. Zo is er een brede oriëntatie op toekomstige
podia en op een veelheid aan disciplines. Zij maakt de urgentie van
ondersteuning en ontwikkeling binnen het genre voelbaar. De instelling
werkt vanuit de basisprincipes van hiphop. Deze zijn niet nieuw, maar de

Emoves

2

raad vindt de insteek positief en aanstekelijk. Hij is daarnaast verheugd dat
er een grote nadruk ligt op deelname van kinderen en jongeren.
De in het plan genoemde coaches zijn geloofwaardige vakmensen. De raad is
evenwel van mening dat er nog weinig sprake is van een wisselwerking
tussen de verschillende trajecten. De coaches hebben met name expertise op
deelgebieden, wat het risico van verkokering met zich meebrengt.
Vernieuwing
De raad is zeer positief over de bijdrage van Emoves aan vernieuwing vanuit
de urban scene. De instelling heeft een echte grassroots-aanpak en zit dicht
op de huid van de urban scene in Eindhoven én daarbuiten. De
talentontwikkelingstrajecten bieden vertrouwen in de aanwas van nieuw
talent in disciplines als urban music, dans en urban arts als graffiti art. De
instelling begeeft zich in de volle breedte van urban, en heeft veel aandacht
voor de ontwikkeling van talenten en hun ondersteuning. Daarmee vervult
zij een essentiële rol in de professionalisering en innovatie binnen deze
vormen en disciplines. De raad is ervan overtuigd dat Emoves eveneens voor
vernieuwing van publiek voor de kunsten zorgt, met name jongeren en
mensen met een niet-westerse achtergrond.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is positief over de openheid waarmee Emoves reflecteert op de
stand van zaken omtrent eerlijke beloning. De instelling is jong, naar eigen
zeggen wars van bureaucratie, en moet nog een flinke ontwikkeling
doormaken op dit gebied. Zo heeft zij geen mensen in dienst: er wordt geen
pensioen opgebouwd en er zijn geen werknemersverzekeringen van
toepassing. Vergoedingen voor freelancers zijn volgens de instelling
marktconform. Er geldt echter geen cao in de sector. De verbeteringen die
Emoves in beeld brengt zijn nog schetsmatig. Een richtlijn die talenten,
coaches en medewerkers duidelijkheid biedt is dan ook noodzakelijk:
daaruit moet duidelijk blijken wat redelijke honoraria zijn en op welke
vergoedingen deelnemers recht hebben.
Emoves is de afgelopen jaren explosief gegroeid en zet deze lijn voort in de
komende periode. De raad heeft in beginsel vertrouwen in de financiële
huishouding van de instelling. In dat oordeel betrekt de raad dat de
tegenvallende cijfers in 2018 en de daaruit voortkomende slechte score op
de financiële indicatoren voor een groot deel te wijten waren aan een met
succes weerlegde beschuldiging van fraude in dat jaar. De instelling heeft
naar aanleiding van onafhankelijk onderzoek beheersmaatregelen genomen,
zoals het extern onderbrengen van de administratie. Er was ultimo 2018 een
negatief eigen vermogen; dat is inmiddels ingelopen.
Met het opdelen van haar activiteiten in modules wil de instelling risico’s bij
tegenvallende inkomsten ondervangen. Talentontwikkeling is een van die

Emoves

3

modules. Voor de kosten van dit onderdeel wordt een aanvraag gedaan in
het kader van de BIS.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is positief over de verhouding van Emoves tot educatie en
participatie. De instelling zorgt voor een brede instroom van nieuw talent.
Zij bevindt zich in de haarvaten van de straatcultuur en kan zodoende
jongeren laten aanhaken op activiteiten en talenten ontdekken. Zo wordt
veel tijd en aandacht besteed aan workshopprogramma's met en voor
kinderen uit achterstandswijken, onder de noemer ‘Emoves in de buurten’.
Dit is een goede invulling van de maatschappelijke rol die de instelling de
komende jaren kan uitbouwen.
De raad waardeert de wijze waarop de instelling bijdraagt aan creatieve
ontwikkeling én kansengelijkheid uitdraagt, specifiek voor jongeren, die
representatie bevordert. Samen met de kwaliteiten van de
partnerorganisaties biedt dat vertrouwen in de toegankelijke wijze waarop
Emoves het publiek benadert. Een concrete beschrijving van strategieën ten
behoeve van publieksbenadering ontbreekt echter.
Geografische spreiding
Emoves is goed ingebed in de Eindhovense en Brabantse infrastructuur. De
instelling wordt – meerjarig – ondersteund door de gemeente en de
provincie. In het kader van nieuwe huisvesting wordt nauw samengewerkt
met Brainport Eindhoven. De instelling sluit goed aan bij het regioprofiel
van BrabantStad. Er zijn veel professionele samenwerkingsverbanden met
andere organisaties, bijvoorbeeld podia en in het onderwijs.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is gematigd positief over de reflectie van Emoves op de Fair Practice
Code. Er wordt eerlijk en transparant uiteengezet dat de huidige stand van
zaken nog tamelijk ver verwijderd is van volledige toepassing van de
principes, bijvoorbeeld op het gebied van honoraria. De instelling is een
jonge organisatie en heeft summier geformuleerde plannen en ambities om
de situatie rondom fair practice te verbeteren.
De raad heeft in beginsel vertrouwen in de voorgenomen stappen om te
komen tot betere beloning en toepassing van de code. Een van de
belangrijkste daarvan is het op niveau brengen van de honoraria van
coaches en makers (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’).
Toepassing Governance Code Cultuur
De raad is positief over de reflectie op de Governance Code Cultuur. Emoves
is een coöperatie, opgericht in 2016 op initiatief van vijf Eindhovense

Emoves

4

instellingen. De instelling beschrijft hoe zij zich verhoudt tot de code en
waar zij daarvan afwijkt. Zij is in relatief korte tijd sterk gegroeid en heeft
goede maatregelen getroffen om de inrichting van de organisatie te
verstevigen en formaliseren. Zo is er begin 2020 een raad van
commissarissen ingesteld boven de algemene ledenvergadering en het
bestuur. Daarnaast is er een Creatieve Raad, bestaande uit
vertegenwoordigers van de leden. Deze is verantwoordelijk voor de
artistieke kwaliteit en ondersteunt het bestuur bij de dagelijkse
bedrijfsvoering. De toelichting op de omgang conform de code is helder en
wekt vertrouwen voor de toekomst. De instelling wil op korte termijn
groeien naar twaalf leden, maar niet duidelijk is om welke aspirant-leden
het gaat.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is positief over de verhouding van Emoves tot de Code Diversiteit en
Inclusie. De toepassing van principes omtrent diversiteit en inclusie is nauw
verweven met het profiel van de instelling en de activiteiten; de raad is
verheugd dat de instelling op een aantal fronten al heel ver is met de
implementatie van de code. Waar er nog stappen gezet moeten worden,
bijvoorbeeld in de samenstelling van de Creatieve Raad, zet de instelling
haar ambities helder uiteen. De raad is van oordeel dat Emoves bij uitstek
een vaandeldrager is van de uitgangspunten van de code.

Emoves

5

Epitome Entertainment
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 525.000

Over de instelling
Stichting Epitome Entertainment (hierna: Epitome) spant zich sinds 1999 in
voor de urban muziek in Nederland en faciliteert urban muziekmakers bij
het realiseren van een eigen werkpraktijk. Dat doet zij onder meer door het
jaarlijkse event ‘New Skool Rules’, waar de scene zich kan presenteren en
deel kan nemen aan masterclasses, panels en andere actieve werkvormen.
Ook jaarrond organiseert Epitome activiteiten waarbij urban muziekmakers
aan hun artistieke en zakelijke competenties kunnen werken of kunnen
optreden en netwerken. Bij dit alles zet Epitome professionals uit binnen- en
buitenland in. Daarnaast vervult de instelling een verbindende en
aanjagende rol richting het kunstvakonderwijs, beleidsmakers en het
bredere culturele veld.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Epitome Entertainment geen
subsidie toe te kennen.
De raad waardeert de rol die Epitome speelt ten aanzien van makers
(creators) van urban muziek, maar constateert dat de BIS-aanvraag
overwegend op de facilitators is gericht: diverse stakeholders die de makers
faciliteren. De rol van Epitome is daarbij veelal niet die van ontwikkelaar
maar die van adviesorgaan, lobbyist of verbindend platform. Ook zijn de
beoogde activiteiten weinig uitgewerkt en merkt de raad op dat het veelal
niet om ontwikkeltrajecten gaat maar om kortdurende activiteiten.
Verder plaatst de raad kanttekeningen bij de snelle opschaling van
organisatie en begroting. De plannen zijn erg subsidieafhankelijk en een
risicostrategie ontbreekt. Ten slotte is de raad kritisch op het
beloningsbeleid en op de wijze waarop Epitome op de codes reflecteert en ze
in de praktijk brengt.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Epitome is organisator van het jaarlijkse ‘New Skool Rules’, een driedaags
evenement dat zowel conferentie als festival is en dat verschillende
onderdelen omvat waarin makers (creators) van urban muziek kunnen

1

werken aan hun artistieke en zakelijke competenties. Daarnaast organiseert
de instelling voor dezelfde doelgroep door het jaar heen verschillende
masterclasses, workshops en panels. Met deze activiteiten voorziet zij,
blijkens de stijgende deelnemerscijfers, in een behoefte van urban
muziekmakers, een doelgroep die in de BIS nog niet vertegenwoordigd is.
De aanvraag is echter niet gericht op deze doelgroep van urban creators,
maar op versterking van de infrastructuur voor urban muziek. Het gaat
daarbij hoofdzakelijk om inspanningen van de instelling gericht op
facilitators, partijen die een rol spelen in het faciliteren van urban
muziektalent. Hierbij noemt zij onder meer kunstvakopleidingen,
muziekproducers, festivals en andere potentiële speelplekken, en een
subsidieconsulent en een jurist die ten behoeve van de sector worden
ingezet.
De raad is er in beginsel van overtuigd dat het voor de verdere ontwikkeling
van het genre urban muziek relevant is om de infrastructuur waarin de
makers werken, verder te versterken. Ook vindt hij de beschreven
inspanningen passen bij de staat van dienst van de instelling als gedreven
aanjager van en pleitbezorger voor de urban arts in brede zin. De
beschreven activiteiten overtuigen de raad echter onvoldoende.
Hij constateert dat Epitome zich bij verschillende activiteiten niet als
ontwikkelaar inzet, maar als adviesorgaan, lobbyist of als verbindend
platform. Verder ontbreekt een analyse: wat zijn precies de ontbrekende
schakels in de talentontwikkelingsketen waar Epitome over schrijft, en
waarom kiest de instelling in relatie tot die lacunes juist deze doelgroepen
en deze activiteiten? De raad had hier graag een meer artistiek-inhoudelijke
visie op gelezen. Verder zijn verschillende van de genoemde activiteiten
onvoldoende uitgewerkt, ontbreken namen van beoogde deelnemers en
hebben de activiteiten veelal een kortdurend karakter.
Ten slotte valt het de raad op dat de instelling in de periode 2021 – 2024 een
groei voorziet van de op de facilitators gerichte activiteiten, die niet in de
begroting tot uitdrukking komt.
Vernieuwing
Alle op de facilitators gerichte activiteiten zijn volgens Epitome al eerder
uitgevoerd, maar incidenteel. De aanvraag is erop gericht die activiteiten
structureel te kunnen aanbieden en te kunnen uitbouwen. Het innovatief
gehalte van de aanvraag is daarmee beperkt.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Met slechts twee betaalde krachten is Epitome een organisatie die zich, naar
eigen zeggen, niet optimaal heeft kunnen professionaliseren. Daar
reflecteert ze in de aanvraag transparant op: er is sprake van vele onbetaalde
uren en een onverantwoord hoge werkdruk. De raad vindt het goed dat de

Epitome Entertainment

2

instelling hier verandering in wil brengen, maar is kritisch op het beoogde
organogram vanaf 2021. De plotselinge groei van 5 naar 18,8 fte is niet
onderbouwd; de begeleiding van medewerkers is in dat scenario een groot
punt van zorg. Bovendien blijft ook in de beoogde situatie het merendeel van
het werk berusten bij stagiairs en trainees, hetgeen uit oogpunt van fair
practice niet wenselijk is.
Volgens de ingediende begroting verwacht Epitome de jaarcijfers van 2017
en 2018 bijna te verviervoudigen. Dat vindt de raad een onrealistisch snelle
groei. Hij had liever een gefaseerde opbouw gezien. Daarbij zijn de
activiteiten sterk subsidieafhankelijk, en die afhankelijkheid neemt vanaf
2021 toe: de beoogde eigen inkomsten stijgen niet navenant mee met de
beoogde subsidie-inkomsten en de stijging van de publieksinkomsten is
verwaarloosbaar. Ook is de toename van middelen vanuit de verschillende
financieringsbronnen onvoldoende onderbouwd; de toelichting op de
begroting is summier. Mede gezien het in 2018 afgenomen
weerstandsvermogen en vanwege het ontbreken van een risicostrategie,
vindt de raad de financiële opzet erg kwetsbaar.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Epitome onderhoudt contacten met verschillende conservatoria,
popacademies en andere relevante kunstvakopleidingen in Nederland. De
instelling adviseert enkele van die instellingen over het curriculum, over een
aanvullende summerschool en over docenten die zij kunnen inzetten. Ook
verzorgt zij zelf masterclasses over de muziekindustrie, en kunnen
studenten als vrijwilliger, stagiair of trainee meewerken aan haar
activiteiten. De raad vindt dit alles waardevol, maar kan op basis van de
beschrijvingen niet bepalen of de samenwerkingsverbanden een structureel
karakter hebben.
Uit de aanvraag blijkt slechts een beperkte oriëntatie op het bredere publiek.
De instelling vindt het weliswaar van belang dat urban muziekmakers een
grotere zichtbaarheid krijgen, maar richt haar inspanningen voornamelijk
op de ‘tussenlaag’ van festivals en showcasefestivals.
Het marketingplan dat deel uitmaakt van de aanvraag is gesteld in algemene
termen, en geeft daarmee onvoldoende vertrouwen in het bereiken van de
beoogde nieuwe doelgroepen.
Ten slotte blijkt uit de aanvraag geen oriëntatie op instellingen buiten het
culturele domein.
Geografische spreiding
Epitome is gevestigd in Rotterdam en is geworteld in de cultuurregio
Rotterdam en regio. De instelling werkt er samen met andere spelers in de
urban muziek en ook in de bredere urban arts en culturele sector. Waaruit

Epitome Entertainment

3

de samenwerking bestaat en hoe structureel de samenwerking is, wordt in
veel gevallen echter niet precies duidelijk.
In het bredere Nederlandse veld speelt de instelling op het vlak van de urban
muziek slechts een bescheiden rol. Haar focus is meer glocal: lokaal én
globaal. De internationale werking blijkt uit de actieve uitwisseling met
professionals en speelplekken in het buitenland.
Toepassing Fair Practice Code
Van een eerlijke beloningspraktijk is bij Epitome tot op heden geen sprake.
Een flink deel van het werk wordt verricht door onbetaalde krachten, en de
betaalde krachten werken veel meer uren dan waarvoor ze worden beloond.
Bovendien heeft de instelling nooit geïnvesteerd in pensioenopbouw,
verzekeringen en scholing voor het vaste personeel. Dat zij hier open op
reflecteert en verandering in wil brengen, vindt de raad een goede zaak. Het
is echter onduidelijk op basis van welke cao of richtlijnen de instelling haar
medewerkers wil belonen en hoe zij wil omgaan met overuren en
loonindexatie. Pensioensopbouw en scholingsbudget voor de medewerkers
worden vastgesteld ‘binnen de budgettaire mogelijkheden’, hetgeen op de
raad te vrijblijvend overkomt. Het leeuwendeel van het werk blijft vanaf
2021 berusten bij stagiaires en trainees. Verder is de instelling voornemens
de Nederlandse deelnemers van showcaseprogramma’s een compensatie te
betalen, maar is niet duidelijk of de daarmee gemoeide kosten al zijn
begroot of dat dat afhankelijk is van aanvullende financiering.
Ten slotte mist de raad een reflectie op andere aspecten van de Fair Practice
Code, zoals transparantie, duurzaamheid, vertrouwen en deelname aan de
sociale dialoog over eerlijke beloning.
Toepassing Governance Code Cultuur
Epitome reflecteert slechts ten dele op de Governance Code Cultuur. De
instelling hanteert een bestuursmodel en beschrijft in haar reflectie alleen
de recente veranderingen in het bestuur, het streven naar een
zittingstermijn van ten minste vier jaar en de uitbreiding van drie naar vier
jaarlijkse bestuursvergaderingen.
Volgens het jaarverslag over 2018 vervult het bestuur in toenemende mate
een actieve rol en springt met name de voorzitter vaak bij in de werkpraktijk
wanneer een van de directieleden verhinderd is. Dit roept de vraag op in
hoeverre er sprake is van werkelijk onafhankelijk toezicht; de raad mist een
reflectie op de verhoudingen en afspraken tussen bestuur en directie.
Het bestuur is niet onbezoldigd; leden ontvangen een vergoeding van 200
euro per vergadering; een toelichting hierop ontbreekt echter. Ten slotte
ontbreekt informatie over afspraken over zaken als het voorkomen van
belangenverstrengeling, scholing en zelfevaluatie van het bestuur.

Epitome Entertainment

4

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Als instelling die thuis is in de urban muziekscene, schrijft Epitome
diversiteit en inclusie in het DNA te hebben. De raad vindt het dan ook
opvallend dat de instelling in de reflectie op de code geen visie op dit
onderwerp formuleert. Wel geeft zij redelijk gedetailleerd aan welke
percentages medewerkers, deelnemers, professionals en publiek – op basis
van de resultaten van afgelopen jaren – een migratieachtergrond hebben en
hoe het in die groepen is gesteld met de man/vrouwverhoudingen, seksuele
geaardheid en de deelname van mensen met een handicap. Vooral aan de
man/vrouw-verhoudingen wil Epitome de komende jaren nog werken. De
raad mist een meer uitgebreide reflectie op de inspanningen van de
instelling die nodig zijn om nog inclusiever te werk te gaan en op de keuzes
die zij hierin maakt

Epitome Entertainment

5

Eurosonic Noorderslag
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 600.000

Over de instelling
Stichting Eurosonic Noorderslag, podiumkunsten, festivals, Groningen
Stichting Eurosonic Noorderslag (hierna: ESNS) organiseert jaarlijks in
januari gedurende vier dagen Eurosonic, een Europees showcasefestival met
een grote (inter)nationale muziekconferentie. Op de laatste dag vindt
Noorderslag plaats, met bands uit Nederland en de uitreiking van de
Nederlandse Popprijs. De muziekconferentie wordt door een groot aantal
professionals bezocht. Samen met de optredens die door de hele stad
plaatsvinden, genereert ESNS veel aandacht voor Nederlandse en Europese
popmuziek, en vormt zo een belangrijk exportplatform voor deze artiesten.
ESNS wil met kwalitatief hoogstaande en maatschappelijk betrokken
muziek laten zien wat er in Europa gaande is, wat een artistieke signatuur
oplevert die de instelling naar eigen zeggen onderscheidt van elk ander
showcasefestival.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Eurosonic
Noorderslag. Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen
dezelfde categorie adviseert hij Eurosonic Noorderslag geen subsidie toe te
kennen. De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de
inleiding bij deze categorie.
De raad kent ESNS een belangrijke functie toe als platform voor de
(inter)nationale muziekindustrie en als podium voor opkomende bands die
een mogelijk internationale carrière tegemoet gaan. Het plan richt zich
daarbij vooral op het creëren van marktdoorbraken, met als nieuw
speerpunt verdere marktontwikkeling buiten Europa.
De raad mist in het plan echter een artistieke visie of reflectie op de
artistieke ontwikkelingen in het genre. Binnen de conferentie komen
belangrijke innovatieve thema’s aan de orde, bijvoorbeeld op het gebied van
duurzaamheid, maar artistiek gerelateerde onderwerpen blijven grotendeels
buiten beschouwing. Talentontwikkeling blijft beperkt tot het bieden van
een podium voor onbetaalde showcase-optredens. De raad mist in de

1

aanvraag een artistieke focus en een visie op de positionering van het
festival. Ook doet het festival niets aan educatie.
Financieel staat ESNS er middelmatig voor. ESNS reflecteert helder op de
Fair Practice Code, maar koppelt geen concrete gevolgen en verbeteringen
aan bijvoorbeeld de problematiek rond het showcasekarakter van het
festival, waardoor artiesten geen vergoeding ontvangen voor hun optreden.
De reflectie op de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en
Inclusie is voldoende.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
ESNS heeft zich in de afgelopen periode bewezen als hét platform waar de
(inter)nationale muziekindustrie elkaar ontmoet. De raad oordeelt positief
over de functie van het festival als podium voor opkomende bands die een
mogelijk internationale carrière tegemoet gaan. Hij ziet een duidelijke groei
van de diversiteit van de programmering – en daarmee ook van het publiek – en is enthousiast over de specifieke aandacht voor evenredige
programmering van vrouwelijke artiesten.
De komende jaren wil ESNS in grote lijnen op dezelfde manier voortgaan
met het op de kaart zetten van Europese muziek. De instelling formuleert
daarbij een aantal speerpunten waaraan ze in komende jaren wil werken. Zo
wil ze sterker als kwaliteitstempel voor Nederlandse popmuziek in het
buitenland fungeren en deze muziek ook buiten Europa promoten.
De raad waardeert de wijze waarop ESNS een mooie, uitgebreide staalkaart
van nieuwe acts laat zien. Onduidelijk is echter op welke wijze de keuze voor
deze bands tot stand komt: dit wordt in de plannen onvoldoende toegelicht.
Als belangrijkste selectiecriterium wordt in het plan genoemd dat een artiest
aan het begin van de carrière staat met een kans op doorbreken. De rol van
de nieuwe inhoudelijke redactie wordt verder niet beschreven, net zomin als
de samenstelling van deze redactie en de relatie tot andere met het festival
verbonden partijen die acts aandragen. Dat vindt de raad een belangrijk
gemis.
Tijdens iedere editie hebben meerdere acts een wisselend niveau of zijn
onvoldoende doorontwikkeld als band. De raad vindt dat tot op zekere
hoogte inherent aan het aanbod van een showcasefestival. In de selectie mist
hij echter meer muzikale innovatie; er is sprake van een betrekkelijk veilige
programmering qua genres. Dat is begrijpelijk in het licht van de missie van
ESNS, die zich vooral richt op het creëren van marktdoorbraken, maar
tevens een gemiste kans omdat het alternatieve popsegment hierdoor geen
substantiële presentatiekansen wordt geboden, op een zeldzame

Eurosonic Noorderslag

2

uitzondering na. In het plan van ESNS is er slechts summier aandacht voor
de inhoudelijke doorontwikkeling en innovatie van de popmuziek. De raad
mist een meer uitgesproken artistieke visie en reflectie op de ontwikkelingen
in het genre.
De raad is eveneens kritisch over de geformuleerde ambitie om de Europese
muziek naar een intercontinentaal niveau te tillen. Dit streven wordt slechts
in algemene termen beschreven: de instelling gaat op zoek naar een relevant
netwerk buiten Europa en marketingactiviteiten worden naar een
wereldwijd niveau getild. Een concrete uitwerking ontbreekt. ESNS speelt in
de praktijk een zekere rol in het economische succes van bands, die sterker
in beeld van de markt komen na een showcase-optreden op het festival. Een
groot aantal acts wordt al ondersteund door een stevige speler uit de
muziekindustrie, zoals het muziekexportkantoor van het land waaruit de act
afkomstig is, de platenmaatschappij of het management. Met het oog op die
bepalende krachten in de muziekindustrie, is het realistischer om de
verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling van hun potentie in de
wereldwijde markt meer bij de acts zelf te leggen. In dat verband zou de raad
graag zien dat de instelling zich in haar strategie, verbonden met haar rol als
meet-up, sterker concentreert op wat zij nu al goed doet.
Vernieuwing
In afgelopen periode heeft ESNS bijgedragen aan de lancering van een
aantal artiesten en werpt de showcasefunctie zeker zijn vruchten af. De raad
vindt het van belang dat het festival als springplank fungeert voor jong
talent, maar vindt het jammer dat de talentontwikkeling van de instelling
zich voornamelijk beperkt tot het bieden van een podium voor onbetaalde
showcase-optredens. De raad zou een meer betekenisvolle vorm van
inhoudelijke talentontwikkeling toejuichen, waarbij de nieuwe
muziekmakers in zorgvuldige processen en doordachte
begeleidingstrajecten worden ondersteund.
De European Production & Innovation Conference, die ESNS organiseert,
staat geheel in het teken van productie en innovatie op festivals en podia.
ESNS besteedt daarbij veel aandacht aan duurzame innovaties op het gebied
van onder meer techniek, productie en klimaat. De raad is hier positief over
en juicht de doelstelling toe om over vijf jaar een circulair festival te zijn. De
conferentie heeft een grote jaarlijkse aantrekkingskracht op professionals in
de Europese muziekindustrie. De netwerkfunctie van ESNS is voor de
ontwikkeling van de popmuziek relevant. Des te meer vindt de raad het een
gemis dat bij dit belangrijke netwerkevenement vrijwel geen artistieke
ontwikkelingen en thema’s op de agenda staan.

Eurosonic Noorderslag

3

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De instelling is transparant over de gehanteerde vergoedingen.
Medewerkers worden betaald op basis van de cao Nederlandse Poppodia en
Festivals en zzp’ers krijgen daarnaast een opslag. De hoogte ervan wordt
niet gespecificeerd. De raad is positief over de zorg van de instelling om als
goed werkgever op te treden, met oog voor vermindering van de werkdruk.
ESNS schrijft randvoorwaarden te scheppen voor een goede en veilige
werkomgeving, maar maakt dit weinig expliciet. Ook schrijft ze dat het
opleiden en begeleiden van stagairs haar belangrijkste prioriteit is.
ESNS scoort middelmatig op de financiële indicatoren. De solvabiliteit is
goed, maar het weerstandsvermogen en de liquiditeit minder. Ze vraagt een
stevige verhoging van de rijkssubsidie aan – in afgelopen periode ontving ze
250.000 euro via het Fonds Podiumkunsten – om minder afhankelijk te
worden van incidentele en Europese subsidies. De verhoging voorziet onder
meer in een stijging van de personele beheerslasten door verdere uitbreiding
van het aantal vaste management- en staffuncties, en een stijging van de
beheerslasten materieel door met name investeringen in huisvesting. De
groei van de activiteitenlasten hangt samen met de wens om de conferentie
door te ontwikkelen en meer activiteiten gedurende het jaar te ondernemen,
maar niet met groei van de kernactiviteiten. Volgens ESNS heeft het festival
de afgelopen periode zijn optimale maat bereikt met een stabiel aantal
professionele bezoekers, en groeiden de inkomsten uit sponsoring en
fondsen. De raad ziet de noodzaak voor verdere groei niet overtuigend
onderbouwd in het plan.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
ESNS ontwikkelt geen activiteiten op het gebied van cultuureducatie. Ook
de komende periode is de aandacht beperkt tot begeleiding van de
optredende artiesten en life long learning via de conferentie. De raad zou
graag zien dat dit educatieve aspect meer aandacht krijgt.
De inspanningen van de ESNS om het publiek te verjongen, onder meer met
het project ESNS Young, hebben tot duidelijke resultaten geleid. De
verbreding van de programmering met hiphop trekt daadwerkelijk een
ander en jonger publiek. De raad is ook positief over de plannen om meer
jonge professionele bezoekers aan de conferentie te binden, maar merkt op
dat in het plan geen inhoudelijke acties worden beschreven (anders dan
goedkopere tickets) om deze doelgroep te interesseren. In het kielzog van
ESNS wordt in Groningen een ongekende diversiteit aan gratis popgerelateerde activiteiten georganiseerd, waardoor een breed publiek hier al
mee in aanraking komt.

Eurosonic Noorderslag

4

Geografische spreiding
ESNS maakt deel uit van de stedelijke cultuurregio We the North en wordt
meerjarig gefinancierd door de gemeente en de provincie Groningen. ESNS
is daarbij ook Cultuurpijler voor de popmuziek in gemeente en provincie,
wat inhoudt dat zij een ondersteunende functie heeft voor de gehele
popmuzieksector in deze regio. Daarnaast spreken gemeente en provincie in
de Kadernota ‘Kunst en cultuur voor iedereen’ 2021 – 2028 de intentie uit
de cultuurpijlers, waaronder ESNS, voor een periode van acht jaar te blijven
subsidiëren.
ESNS werkt op diverse manieren samen met partijen binnen de stedelijke
culturele regio: met podia en culturele instellingen in Groningen,
onderwijsinstellingen en festivals als Noorderzon, Oerol en Into The Great
Wide Open. Naast maatschappelijke partners, zoals Quiet Groningen, New
Faces, PRS Foundation, Take a Stand, spelen ook commerciële partners
zoals horeca, ondernemers, muziekindustrie en Marketing Groningen een
rol. Voor de regio hebben de vele nationale en internationale
samenwerkingspartners van ESNS grote betekenis. Hierdoor ontstaan
nieuwe verbindingen voor de regio en zet ESNS Groningen en NoordNederland mede op de kaart. Daarnaast heeft ESNS dankzij deze succesvolle
samenwerkingen en haar internationale netwerk een grote economische
impact.
ESNS is initiator en penvoerder van het Noord-Nederlandse popmuziektalentontwikkelingsnetwerk ‘Hit the North’, een interregionale
samenwerking tussen de noordelijke popkoepels (POPGroningen,
Popfabryk, Kunst & Cultuur Drenthe), podia (waaronder Neushoorn,
Simplon) en festivals (onder andere Into The Great Wide Open en
bevrijdingsfestivals). Hit the North heeft als doel de professionele
ontwikkeling van Noord-Nederlands popmuziektalent te stimuleren en de
infrastructuur duurzaam te verstevigen.
Toepassing Fair Practice Code
ESNS reflecteert helder op de Fair Practice Code, maar koppelt geen
concrete gevolgen en verbeteringen aan bijvoorbeeld de problematiek rond
het showcasekarakter van het festival, waardoor artiesten geen vergoeding
ontvangen voor hun optreden. ESNS schrijft in het plan over mogelijkheden
die hier verandering in kunnen brengen, maar geeft niet aan hier zelf werk
van te maken. Ze schrijft daarentegen wel actief bij te dragen aan de sociale
dialoog over eerlijke beloning in de muzieksector. Dit doet zij onder andere
door diverse panels te organiseren op de conferentie, deel te nemen aan de
werkgroep fair pay voor festivals en podia van de Popcoalitie, en het
lidmaatschap van de Verenigde Podiumkunstenfestivals. De raad vindt de
inzet in deze gremia schril contrasteren met de praktijk op het festival en is
van mening dat ESNS hier tekortschiet.

Eurosonic Noorderslag

5

Toepassing Governance Code Cultuur
ESNS volgt de principes van de Governance Code Cultuur en reflecteert daar
goed op. Ze hanteert een raad-van-toezichtmodel met vijf leden, die jaarlijks
een zelfevaluatie uitvoeren. Taken en bevoegdheden van de algemeen
directeur/bestuurder zijn vastgelegd in een directiereglement. Ook heeft de
instelling een auditcommissie ingesteld als gedelegeerd orgaan van de raad
van toezicht, die aan hem over financiële zaken verslag doet.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
ESNS onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie. In het plan gaat veel
aandacht uit naar diversiteit en inclusie, te beginnen op het podium. ESNS
participeert in ‘Keychange’ en ‘Take a Stand’, en zet zich zo in voor
diversiteit op het festival in de breedste vorm, van het inzetten van mensen
met een beperking tot de arbeidsmarkt in de festivalploeg, tot het zorgen
voor kolfplekken op de conferentie. Wel kan het programmateam van ESNS
diverser; de instelling wil in 2020 extern laten onderzoeken hoe diversiteit
en inclusie in de organisatie kan worden gestimuleerd. De raad mist op dit
vlak een concreet plan.

Eurosonic Noorderslag

6

Extrapool
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 435.000

Over de instelling
De Kulturele Nijmeegse Universele Stichting (hierna: Extrapool) is sinds
1983 actief in de risografie of stencildrukkunst. Op de hoofdlocatie in
Nijmegen beschikt de instelling over een stencilwerkplaats, een
boekbindatelier en diverse woon- en werkruimtes voor kunstenaars. Hier
brengt zij uiteenlopende makers samen in ‘sound, art en print’ en faciliteert
zij een maakproces waarin ruimte is voor cross-overs en onverwachte
uitkomsten. Tevens experimenteert de instelling met nieuwe manieren om
proces en uitkomsten aan het publiek te presenteren. Extrapool heeft in
Amsterdam een tweede werkplaats en wordt geregeld gevraagd om in het
buitenland haar kennis te delen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert de Kulturele Nijmeegse Universele Stichting
geen subsidie toe te kennen.
De deskundigheid van Extrapool op het gebied van de stencildrukkunst staat
volgens de raad buiten kijf: ze is op dit gebied toonaangevend, zowel in
Nederland als internationaal. De raad vindt de ontwikkelfunctie van de
instelling echter niet overtuigend: de focus van de instelling ligt meer bij de
presentatiefunctie en het faciliteren van makers door de werkplaats ter
beschikking te stellen, dan bij het gericht begeleiden van makers in hun
ontwikkeling of bij gerichte ontwikkeling van het genre. De raad vindt de
plannen onvoldoende uitgewerkt. Ook ontbreken concrete gegevens over inen uitstroom. Extrapool heeft, vanwege de niche waarin ze actief is, een
relatief smal bereik. Ten slotte heeft de raad vraagtekens bij het
beloningsbeleid en de subsidieafhankelijkheid van de instelling, en
kanttekeningen bij de reflectie op en toepassing van de codes.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De deskundigheid van Extrapool op het gebied van de stencildrukkunst staat
volgens de raad buiten kijf. De instelling is op dit gebied toonaangevend,
zowel in Nederland als internationaal. Extrapool is de aangewezen partij om

1

zich hard te maken voor behoud van de risografie als ambacht, door contact
te zoeken met het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland.
De ontwikkelfunctie van Extrapool vindt de raad echter niet overtuigend.
Hij ziet de potentie van de open processen die Extrapool wil organiseren,
met name als het gaat om een werkwijze waarbij maken en presenteren aan
publiek gelijk opgaan. Maar de plannen hiervoor zijn onvoldoende
uitgewerkt.
Bovendien is niet duidelijk om hoeveel deelnemers en trajecten het gaat,
welke rol de begeleiders spelen en wat de leeropbrengst daarvan is. De
beschreven werkvormen en begeleiders zijn relatief conventioneel en de
toegevoegde waarde van de beoogde kruisbestuiving met onder meer
geluidskunst en performance wordt onvoldoende duidelijk.
Naar het oordeel van de raad ligt de focus van Extrapool al met al meer bij
het ter beschikking stellen van werkplaats en presentatieruimten, dan bij het
gericht begeleiden van makers in hun eigen ontwikkeling of in de
ontwikkeling van het genre.
Vernieuwing
De vorm van de in 2020 gestarte, zogeheten ‘Klutser Weekenden’ waarbij
publiek een totaalprogramma beleeft met nieuw beeldend werk,
experimentele muziek en kleine interventies in de ruimte, vindt de raad
aansprekend. Dat geldt ook voor de wens om een tweede projectruimte in
Nijmegen te openen voor langere werktrajecten, waarbij een groter publiek
kan worden ontvangen. Uit de plannen blijkt echter niet hoe realistisch en
haalbaar dit is.
De raad vindt het verstandig dat Extrapool zich wil oriënteren op verdere
professionalisering van de organisatiestructuur en op een eerlijker
beloningsbeleid. Ook daarover mist de raad echter concrete informatie.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Extrapool heeft voor de honorering en salariëring jarenlang het
minimumloon gehanteerd en heeft pas recent stappen gezet naar een meer
marktconform tarief en betere afspraken over de werklastverdeling. De raad
vindt dit een goede ontwikkeling, maar het nieuwe tarief is nog bescheiden
ten opzichte van het functie- en loongebouw van De Zaak Nu en er worden
nog veel onbetaalde uren gemaakt. Van echt eerlijke beloning is dus nog
geen sprake. Extrapool is niet aangesloten bij een cao en zegt te streven naar
verbetering, maar de raad mist op dit vlak een concrete aanpak. Bovendien
constateert hij dat verbetering van de beloningspraktijk afhankelijk zal zijn
van de beoogde opschaling van de begroting, en dus kwetsbaar.
Extrapool heeft een sterke balanspositie, waardoor de financiële risico’s op
het vlak van liquiditeit en solvabiliteit klein zijn. Wel had de raad graag een

Extrapool

2

steviger onderbouwing van en toelichting op de beoogde opschaling van de
begroting gezien. Bovendien neemt de afhankelijkheid van
overheidssubsidies, die al groot is, toe. Dat maakt de instelling kwetsbaar.
De beschreven risicostrategie voor tegenvallende financiering - het
schrappen van activiteiten - getuigt volgens de raad niet van een
ondernemende houding.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Van een actief beleid op het gebied van educatie en participatie lijkt bij
Extrapool de afgelopen periode geen sprake te zijn geweest.
In haar plannen noemt de instelling wel een aantal beoogde inspanningen,
waaronder een Riso-avond waar een breed publiek op een informele manier
kennis kan maken met de stencilmachine, een summerschool met
workshops voor kinderen in het AZC Nijmegen, en een samenwerking met
het Eindhovense Carte Blanche, waarbij mensen met een beperking
betrokken zijn. De raad mist echter een meer structurele aanpak van de
educatieve en participatieve inspanningen. Onduidelijk is of de eerdere
samenwerking met ArtEZ Zwolle een vervolg krijgt.
Extrapool zegt een breed publiek te trekken, afhankelijk van de
geprogrammeerde activiteit. Ze beschrijft echter ook een kleine, loyale
kerngroep van bezoekers, die hoofdzakelijk bestaat uit kunstenaars en
makers uit de lokale culturele scene. In hoeverre het Extrapool lukt om een
breder publiek van geïnteresseerden te bereiken is de raad dan ook niet
duidelijk - ook omdat bezoekersaantallen en nadere gegevens over de
publiekssamenstelling ontbreken.
De instelling ambieert een breder en groter publiek, en wil dat bereiken door
het maakproces beter te ontsluiten, onder meer op een tweede, nog te
vinden locatie in Nijmegen. De raad mist echter een duidelijke analyse van
de gewenste doelgroepen en van de stappen die nodig zijn om die te
interesseren. Het marketingplan vindt de raad in dat licht te generiek.
Geografische spreiding
Extrapool is gevestigd in Nijmegen, heeft daar al een lange geschiedenis en
is er van waarde binnen het culturele bestel. De instelling noemt
verschillende partijen uit de stad waarmee ze samenwerkt, maar het valt de
raad op dat deze samenwerkingsverbanden tot op heden een weinig
intensief of structureel karakter lijken te hebben. Ook oriënteert Extrapool
zich nog op een passende samenwerking in het kader van de Cultuurregio
025.
Dat Extrapool internationaal wordt gezien als belangrijke speler op het
gebied van risografie staat vast. De instelling deelt haar specifieke kennis in
het buitenland en haalt buitenlandse kunstenaars naar Nederland. De rol

Extrapool

3

die Extrapool in het nationale veld speelt, is volgens de raad beduidend
minder overtuigend. De raad is van mening dat Extrapool zich sterker zou
kunnen verbinden met de vakopleidingen waarbinnen de bij risografie
betrokken technieken sterk in opkomst zijn. Ook mist hij in de aanvraag een
reflectie op de verhouding met collega-instellingen, zoals de andere leden
van het Platform Werkplaatsen.
Toepassing Fair Practice Code
De raad plaatst kanttekeningen bij het beloningsbeleid van Extrapool.
Bovendien constateert hij dat verbetering van de beloningspraktijk
afhankelijk is van de beoogde opschaling van de begroting, en dus
kwetsbaar. Daarnaast mist de raad reflectie op andere aspecten van de Fair
Practice Code, zoals transparantie, duurzaamheid en vertrouwen, in het
geheel.
Toepassing Governance Code Cultuur
Extrapool reflecteert summier op de Governance Code Cultuur. Ze werkt pas
relatief kort, sinds 2018, met een bestuursmodel. Leden van de raad van
advies zijn toen gevraagd bestuursleden te geworden. De instelling hanteert
een non-hiërarchische organisatiestructuur zonder directie, waarbij een
dagelijks bestuur van vijf personen de schakel vormt tussen bestuur en
programmateam. Het is de raad niet duidelijk hoe de
verantwoordelijkheden en bevoegdheden in dit model zijn belegd. Ook
maakt de instelling nauwelijks inzichtelijk hoe het onafhankelijk toezicht
wordt toegepast. Afspraken over onder meer belangenverstrengeling,
bezoldiging en opvolging van bestuursleden lijken nog niet zwart op wit te
staan. De instelling geeft aan dat verdere professionalisering van de
organisatie ook een andere rol betekent voor bestuur en ‘dagelijks bestuur’,
maar beschrijft hier geen visie op. Wel waardeert de raad het dat Extrapool
op dit vlak van plan is opnieuw advies in te winnen bij
Cultuur+Ondernemen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Extrapool hanteert een brede opvatting van diversiteit die de raad vooral
duidelijk terugziet in de programmering: zowel in de reeds gerealiseerde als
voorgenomen programma’s is ruimte voor thema’s zoals racisme, gender en
kansenongelijkheid. Die brede opvatting van diversiteit lijkt echter niet
bepalend voor de verdere werkwijze van Extrapool. Zo geeft de instelling
bijvoorbeeld aan dat het nooit beleid is geweest om diversiteit in de eigen
organisatie te agenderen. Wel kondigt de instelling een aantal stappen aan,
waaronder verschillende manieren om met meer divers personeel in
aanraking te komen. Deze plannen zijn echter nogal vrijblijvend
geformuleerd; de raad mist hier een meer daadkrachtige aanpak. Ook
betreurt de raad het dat Extrapool pas in 2024 een duidelijker
doelgroepenbeleid nastreeft.

Extrapool

4

Eye
Geadviseerd subsidiebedrag: € 2.081.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 2.081.000

Over de instelling
Stichting Eye Filmmuseum (hierna: Eye) is het nationale instituut voor de
filmsector, met zowel een publieksfunctie als een belangrijke taak voor
filmprofessionals. Eye vraagt aan als ondersteunende instelling voor film.
Haar taakgebieden in dat kader zijn: landelijke filmeducatie en
internationale promotie van de Nederlandse film(sector). De promotietaak
verricht ze in samenwerking met het Filmfonds.
Behalve een ondersteunende instelling is Eye ook een museum voor
filmerfgoed en filmcultuur. Eye presenteert haar collectie en nieuwe
(internationale) ontwikkelingen in de beeldcultuur door middel van
tentoonstellingen en filmvertoningen. Die filmvertoningen zijn enerzijds
uniek en anderzijds overlappend met filmaanbod dat ook elders te zien is.
De museale taken worden gefinancierd op grond van de Erfgoedwet en niet
beoordeeld in het kader van deze aanvraag.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.34 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Eye Filmmuseum een
subsidiebedrag toe te kennen van € 2.081.000, mits zij:
●

●

●

een concreet, separaat activiteitenplan voor haar taken als
ondersteunende instelling indient. Hierin zijn zoveel mogelijk
meetbare ambities opgenomen, voorzien van een tijdpad.
een gedetailleerde, separate begroting voor haar taken als
ondersteunende instelling indient. Hierin zijn de geldstromen, fte’s
en resultaten voor landelijke educatie en internationale promotie
uitgesplitst.
haar taken en resultaten in een midterm review evalueert.

De raad vindt Eye van groot nationaal en internationaal belang voor de
filmsector en heeft veel respect voor de stevige positie die de instelling heeft
ingenomen in de (inter)nationale filmcultuur. Eye is een boegbeeld én
voorbeeld voor de film en ook in die zin van grote betekenis voor de sector.
Specifiek op het gebied van landelijke educatie en internationale promotie
speelt de instelling eveneens een belangrijke rol, met name als coördinator
en lobbyist. Het activiteitenplan dat Eye voor deze taken als ondersteunende

1

instelling heeft ingediend, vindt de raad echter te summier en te weinig
transparant uitgewerkt. Het is noodzakelijk dat Eye haar beleid en
geldstromen op die twee fronten inzichtelijker maakt. Daarin schiet zij in de
aanvraag tekort. Welke concrete resultaten zijn er behaald, welke wil zij in
de periode 2021 – 2024 behalen en welke budgetten en fte’s zijn daaraan
gekoppeld?
Daarnaast is het van belang dat Eye haar museale en sectortaken scheidt en
zodoende transparant maakt waaraan middelen en menskracht worden
besteed. In de aanvraag wordt wederom te weinig gedaan met dit al vaker
door de raad geuite aandachtspunt.
Eye is een financieel redelijk gezonde instelling. Zij reflecteert goed op de
Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en
Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad vindt dat Eye een unieke positie inneemt in de Nederlandse
filmsector en van lokaal, nationaal en internationaal belang is. De instelling
heeft niet alleen een bijzondere collectie en een bijzonder programma, ze is
ook een uitstekende netwerker en lobbyist voor de film(sector). Voor de
periode 2021 – 2024 adviseert de raad voor het eerst over alleen de
sectorondersteunende taken van Eye; de museale taken worden gefinancierd
op grond van de Erfgoedwet.
Als ondersteunende instelling in de Culturele Basisinfrastructuur (BIS)
dient Eye op het terrein van landelijke filmeducatie en mediawijsheid kennis
te delen, innovatieve landelijke projecten te ontwikkelen en uit te voeren, en
landelijke activiteiten te coördineren. Eye’s belangrijkste inzet de afgelopen
jaren was het verkrijgen van een structurele plek voor film in het
onderwijscurriculum. Met dat doel voor ogen zijn enkele korte
(voor)filmpjes ontwikkeld en heeft Eye werkgroepen ingericht met leden uit
het Landelijk Netwerk Filmeducatie dat zij coördineert. Ook de komende
periode blijft de focus liggen op het realiseren van deze leerlijn. In de
periode 2021 – 2024 wordt verdergegaan met het inventariseren van
bestaand educatieaanbod en behoeften daaromtrent, en met het
ontwikkelen van lessen, modules en docentenhandleidingen. Ook
continueert Eye landelijke projecten als de Nederlandse Filmnacht.
Op het gebied van de internationale promotie en versterking van de
internationale positie van de Nederlandse film en de Nederlandse
filmsector, werkt Eye inmiddels samen met het Filmfonds. De drie pijlers
onder de internationale profilering van de Nederlandse film(sector) zijn:

Eye

2

aanwezigheid op buitenlandse festivals, promotie van Nederlands filmtalent
en een eenduidige communicatie- en promotiestrategie. Er zijn diverse
inhoudelijke aandachtsgebieden de komende jaren, waaronder immersieve
media, documentaires, animaties, publieksfilms en mogelijk ook nog
televisiedrama.
De raad ziet het belang van Eye maar heeft grote moeite met haar aanvraag.
Allereerst is hij er niet van overtuigd dat eerder gemaakte keuzes wel de
meest efficiënte en effectieve zijn. Eye’s geschiedenis met landelijke educatie
en internationale promotie gaat terug tot de fusie met Holland Film en het
Nederlands Instituut voor Filmeducatie. Daarbij zijn ook de budgetten voor
deze taken overgeheveld naar Eye. Beide taken staan dus al jaren op de
agenda. Toch wordt landelijke educatie met een ‘nulmeting’ in 2019 weer als
nieuw beleid gepresenteerd en is Eye voor de internationale promotie
wederom bezig met het ontwikkelen van een strategie, alsof er ook op dat
front nog niets is gerealiseerd. De raad verwacht een meer regisserende,
resultaatgerichte houding van Eye.
In de tweede plaats vindt de raad de aanvraag mager en niet transparant
uitgewerkt. Eye heeft een activiteitenplan voor de gehele organisatie
ingediend, met slechts twee beknopte hoofdstukken over landelijke educatie
en internationale promotie, de taken waarover de raad adviseert en
waarvoor 2.081.000 euro wordt aangevraagd. De plannen blijven –
wellicht daardoor – erg schetsmatig en de zeggingskracht ervan is
vrijblijvend. De raad vindt het symptomatisch dat Eye haar sectortaken
überhaupt niet heeft opgenomen in haar instellingsmissie. In de aanvraag
wordt geen aandacht besteed aan wat de doorlopende leerlijn film zou
moeten behelzen en de ambities op het gebied van promotie zijn zo breed
geformuleerd, dat de raad vreest dat Eye hiermee de focus verliest. Het
aantal leden van het Landelijke Netwerk Filmeducatie is in 2019 weliswaar
gegroeid van achttien naar tweehonderd, waaruit de raad opmaakt dat het
veld behoefte heeft aan krachtenbundeling en daarin ook vertrouwen heeft,
maar Eye maakt onvoldoende duidelijk wat de beoogde output van het
netwerk is en hoe het in de praktijk functioneert. De brede samenstelling,
met vertegenwoordigers uit onder meer de filmsector, het onderwijs en
koepelinstellingen is bijzonder, maar de vraag is wel: wat wordt er bereikt?
Dit wordt niet duidelijk in de aanvraag. Ook blijkt niet waaruit de
afstemming met overige relevante partijen in de filmsector bestaat, iets wat
de raad wel aanbeveelt. Alleen de collega-sectorondersteunende instellingen
Dutch Culture en Het Nieuwe Instituut worden genoemd.
Samenvattend kan worden gesteld dat concrete resultaten en prestaties
moeilijk te herleiden zijn en dat ook de ambities en doelstellingen voor de
komende periode weinig concreet worden gemaakt. Het prestatieoverzicht
in het aanvraagformulier vraagt om meer duiding. Steeds rijst de vraag:

Eye

3

welke concrete doelstellingen stelt Eye zichzelf? Wat is haar rol, haar
meerwaarde, ook in samenwerking met bijvoorbeeld het Landelijk Netwerk
Filmeducatie en het Filmfonds en in relatie tot internationale distributeurs
en sales agents?
Vernieuwing
Eye heeft het voornemen om naast films en filmplannen in het bijzonder ook
Nederlands filmtalent internationaal te promoten. Het gaat om talent in vele
vakgebieden: regie, scenario, productie, montage, camera en geluid. Dat
vindt de raad uiteraard een goed idee, maar ook hier geldt: de uitwerking
ontbreekt in de aanvraag. Er wordt gedacht aan het uitbreiden of
samenvoegen van reisbeurzen en aan (meer) samenwerking met Dutch
Culture en Nederlandse ambassades, maar het beleid is nog in ontwikkeling.
Ook is niet duidelijk in hoeverre de voorgenomen activiteiten afwijken van
reeds bestaande programma’s waarin Eye en Filmfonds samenwerken, zoals
‘Shooting Stars’ en ‘Producers on the Move’ van European Film Promoties.
Het online promotie- en presentatieportal SEE NL Live
(eyeinternational.nl), waarvoor in 2019 de basis is gelegd, vindt de raad een
waardevolle vernieuwende stap in de aanpak van de internationale promotie
van de Nederlandse film(sector).
Eye schrijft betrokken te zijn bij de oprichting van een breed door de
filmsector gedragen Ontwikkelinstelling voor film, met regionale
knooppunten in onder meer Limburg, Utrecht, Leeuwarden en Amsterdam
(MACA). Op dit initiatief en de rol van Eye daarin wordt in het plan niet
gereflecteerd.
Op het gebied van de landelijke educatie signaleert de raad vernieuwing in
de doorlopende leerlijn. Hij hoopt dat die leerlijn in de komende periode
ook daadwerkelijk gaat worden gerealiseerd.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Eye hanteert een eerlijk beloningsbeleid. Zij volgt de cao Museum.
Kunstenaars en artiesten worden marktconform of volgens de richtlijnen
van het Mondriaan Fonds betaald. De uitgangspunten van de Fair Practice
Code lijken te zijn verwerkt in de cijfers, maar Eye is hierover niet expliciet
en stelt ook dat adequate honorering afhankelijk is van de middelen die de
overheid hiervoor beschikbaar stelt.
Lichte zorgen heeft de raad over de financiële gezondheid van Eye. De
liquiditeit, solvabiliteit en het weerstandsvermogen waren hoog in 2018,
maar het verdienvermogen daalde de afgelopen jaren enigszins en in 2018
was Eye voor 57 procent afhankelijk van structurele subsidie van het
ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). De komende

Eye

4

jaren komt de financieringsmix meer onder druk te staan met, volgens Eye,
ruim 32 procent eigen inkomsten en een afhankelijkheid van subsidies van
ruim 67 procent. In de zomer van 2019 heeft Eye de minister van OCW een
knelpuntenbrief gestuurd en gevraagd om extra budget voor de
internationale promotie van Nederlandse films. Met ingang van 2021 wordt
de bijdrage vanuit het beleidskader Internationaal Cultuurbeleid (ICB)
verhoogd. Volgens de toelichting op de begroting komen deze structurele
gelden bovenop de aangevraagde BIS-subsidie.
Grote zorgen heeft de raad over het gebrek aan transparantie bij Eye. In de
begroting blijven geldstromen voor sectortaken en museale taken verweven,
een probleem dat de raad reeds herhaaldelijk heeft aangekaart. Zo is er nog
steeds één budget voor Eye’s eigen en Eye’s landelijke educatietaak en zijn
de 14,5 fte voor de ondersteunende taken niet opgesplitst in educatie en
promotie. Typerend voor de verwevenheid is dat de instelling voor haar
internationale promotietaak de overkoepelende naam SEE NL op de website
plaatst onder Eye International. Verder maakt Eye onvoldoende duidelijk
waaraan de gelden precies worden besteed. Zo is bijvoorbeeld niet zichtbaar
welk deel van het promotiebudget zij inzet voor eigen activiteiten en welk
deel als sponsoring gaat naar promotionele activiteiten door Nederlandse
producenten. Ook is uit de toelichting niet op te maken welke onderdelen
van de internationale promotie worden gefinancierd vanuit het extra ICBbudget.
De raad is ermee bekend dat Eye niet is verzocht deelbegrotingen in te
leveren en dat gelden voor de twee functies landelijke educatie en
internationale promotie niet geoormerkt zijn. Maar de relatie tussen budget,
activiteiten en prestaties is nu niet inzichtelijk genoeg, waardoor hij geen
goed beeld kan krijgen van de bestedingen en deze dus ook niet goed kan
beoordelen. Eye beheert een aanzienlijk bedrag ten behoeve van de sector,
dat de afgelopen jaren ook meermaals door de minister is verhoogd. Het is
in het belang van de sector en van Eye zelf dat de uitgaven transparant
worden besteed en verantwoord en goed kunnen worden gemonitord en
beoordeeld. Dat is nu niet het geval. Juist nu de museale taken sinds de
invoering van de Erfgoedwet niet meer uit de BIS-gelden worden
gefinancierd, dienen de bestedingen voor de verschillende functies duidelijk
in kaart te worden gebracht.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Eye richt zich zowel voor haar educatie- als haar promotietaak op
professionals, niet op consumenten. (Consumentenpromotie wordt in
Nederland gedaan door de distributeur en in het buitenland door de
filmfestivals of de buitenlandse distributeur.) De raad vindt het opmerkelijk
dat in het plan slechts een zeer beknopte en zeer globale paragraaf wordt
gewijd aan de internationale promotiestrategie.

Eye

5

Geografische spreiding
Met een breed gedragen landelijk netwerk (tweehonderd leden in 2019)
heeft Eye op het gebied van filmeducatie een goede regionale spreiding
gerealiseerd. Eye geeft aan met zowel haar digitale educatieve materialen,
als haar landelijke projecten (o.a. de Nederlandse Filmnacht en de Korte
Film Poule) 250.000 mensen te bereiken. De raad is benieuwd hoe en waar
een eventuele leerlijn zal worden geïmplementeerd. Eye maakt daarvan geen
melding.
Eye geniet in Amsterdam en onder landelijke (culturele) instellingen grote
bekendheid. De lokale worteling is uitstekend, met een keur aan
samenwerkingspartners – van musea, festivals en culturele wijkorganisaties,
tot scholenkoepels, vakopleidingen en maatschappelijke instellingen.
Toepassing Fair Practice Code
Wat betreft fair pay ligt Eye op koers (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde
bedrijfsvoering’). Ook de bredere toepassing van de code is in orde. Bij de
inhuur van personeel zet Eye medewerkers in via re-integratietrajecten van
de gemeente. De instelling neemt haar verantwoordelijkheid in de sociale
dialoog: ze is lid van de Museumvereniging en van Kunsten ’92.
Toepassing Governance Code Cultuur
Eye past de code Governance Code Cultuur actief en secuur toe. Eye werkt
met een raad-van-toezichtmodel. Er lijkt door de raad van toezicht echter
niet te worden gereflecteerd op de manier waarop de inhoudelijke en
financiële verslaglegging en verantwoording beter kan worden
georganiseerd, wat te meer relevant is nu Eye zowel op grond van de
Erfgoedwet als uit de BIS-gelden wordt gefinancierd.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad vindt dat Eye goed op de code reflecteert. Ze geeft niet alleen aan
wat ze onder diversiteit en inclusie verstaat – Eye richt zich nadrukkelijk
ook op slechthorenden en slechtzienden – maar beschrijft ook welke acties
ze onderneemt en wat er nog moet gebeuren. Er zijn voor de museale
programmering onderwijsprogramma’s voor alle schooltypes en niveaus en
specifieke programma’s om nieuwe, meer cultureel diverse doelgroepen te
bereiken, zoals ‘Eye Shadow’ en het ‘Keep an Eye Festival’. Het personeel
kreeg een training ‘Unconscious Bias’. Om op het niveau van
personeelsbeleid nog inclusiever te worden, is een organisatiebrede
werkgroep ‘Inclusie’ gevormd. In 2020 wordt een plan van die werkgroep
geïmplementeerd.
De raad moedigt Eye aan om ook voor haar landelijke educatietaak een visie
en een plan van aanpak op diversiteit en inclusie te formuleren.

Eye

6

Feikes Huis
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 400.000

Over de instelling
Stichting Feikes Huis (hierna: Feikes Huis) is een productiekern voor
beeldend theater in de breedste zin des woords. Zo wordt er gewerkt vanuit
verschillende disciplines en met objecten, installaties, poppen en projecties.
Als ontwikkelinstelling ondersteunt Feikes Huis naar eigen zeggen nieuw
beeldend talent van talentontwikkeling tot productie en presentatie. De
instelling biedt in de komende jaren meer ruimte voor artistiek onderzoek
en innovatie en legt verbindingen tussen jong en ervaren talent. Door
samenwerking wint het genre volgens Feikes Huis aan kwaliteit,
professionaliteit en zichtbaarheid. Als producent maakt de instelling zich
sterk voor stevige verankering van het beeldend theater binnen het
kunstenveld en introduceert makers bij het publiek. Feikes Huis is gevestigd
in Amsterdam.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Feikes Huis. Echter,
na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert
de Raad voor Cultuur Stichting Feikes Huis geen subsidie toe te kennen.
De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij
deze categorie.
De raad is in beginsel positief over de plannen van Feikes Huis als
ontwikkelinstelling voor het beeldend theater in Nederland. De aanvraag
maakt de betekenis van een dergelijke plek duidelijk, al is het de vraag of het
zelfstandige belang van beeldend theater als autonoom genre nog zodanig is
dat daarvoor een eigen ontwikkelinstelling nodig is. Duidelijk is dat Feikes
Huis verantwoordelijkheid wil nemen voor het landelijke speelveld. De raad
mist daarbij een oriëntatie op activiteiten op het gebied van educatie en
participatie. De raad kent Feikes Huis als een belangrijke speler in de niche
van het beeldend theater en het plan zet helder uiteen hoe de
ontwikkeltrajecten voor nieuwe makers eruitzien. De genoemde makers zijn
geloofwaardige vernieuwers van hun genre, maar de instelling bedient
slechts een klein deel van het podiumkunstenveld.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Feikes Huis is een gezaghebbende productiekern voor beeldend theater, die
met deze specialisatie al geruime tijd een eigen positie inneemt in het
Nederlandse podiumkunstenlandschap. De instelling is een geloofwaardige,
effectieve vertegenwoordiger gebleken van het genre, dat in de loop van de
jaren verruimd is van poppentheater tot meerdere vormen. Het genre
verhoudt zich op zijn eigen manier actief tot ontwikkelingen in technologie
en het digitale leven. Feikes Huis beweegt ook in deze verbreding met succes
mee, met als wellicht onbedoelde consequentie dat de instelling daarmee
een minder unieke positie is gaan innemen. De instelling is goed
georganiseerd: door de duurzame relaties met andere producenten en
presentatieplekken is zij goed in staat om talent ruimte te bieden om zich te
ontwikkelen en interessante voorstellingen te produceren.
De raad vindt het plan van Feikes Huis voor de komende periode helder van
opzet en bevlogen en getuigen van een deskundige blik op een relatief smal
speelveld. De voornemens om steviger in te zetten op talentontwikkeling en
artistiek onderzoek worden overtuigend vertaald in concrete trajecten en
activiteiten, zoals residenties en het ‘Performance Technology Lab’. De raad
waardeert de ambitie van Feikes Huis om het genre te profileren en
herdefiniëren. Mede dankzij de betrokkenheid van ervaren makers als
Servaes Nelissen en Ko van den Bosch is Feikes Huis landelijk zichtbaar; de
makers spelen ook een rol in de begeleiding van nieuwe makers. De raad is
positief over de manier waarop Feikes Huis zich verbindt met relevante
partners om invulling te geven aan de ontwikkelactiviteiten, en vindt de
groep makers met wie samenwerking gepland staat voor de komende
periode interessant en actueel.
Vernieuwing
De raad beschouwt de bijdrage die Feikes Huis levert aan de vernieuwing
van het beeldend theater op basis van de plannen als waardevol. Hij vindt de
in de aanvraag genoemde makers geloofwaardige vernieuwers van het
genre. Feikes Huis is een gedegen organisatie om dit type werk onder de
aandacht te brengen en binnen het eigen netwerk een wezenlijke aanvulling
te vormen. Waardering is er ook voor de aandacht van Feikes Huis in de
aanvraag voor ontwikkelingen op het gebied van technologie en de impact
daarvan op de kunstvorm; de raad heeft vertrouwen in de voorgestelde
werkwijze, zoals door middel van de inzet van de eigen makerscommunity
en door makerslabs en workshops, om ruimte te creëren voor experiment en
onderzoek.

Feikes Huis

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is positief over de manier waarop Feikes Huis zich verhoudt tot
eerlijke beloning. Feikes Huis is een kleine organisatie met een horizontale
werkwijze en opereert transparant. De Fair Practice Code wordt nageleefd
en in de aanvraag is het beleid grotendeels helder beschreven. Werknemers
en opdrachtnemers worden volgens de aanvraag gelijk behandeld. Overwerk
wordt gecompenseerd. Met werknemers voert de directie jaarlijks
functioneringsgesprekken, waarin ook de onderlinge samenwerking, de
ontwikkelbehoefte en het toekomstperspectief besproken worden. De
instelling stimuleert medewerkers om intern door te groeien en
vaardigheden te verbreden en verdiepen. Dit wil Feikes Huis de komende
periode formaliseren in beleid. Momenteel fungeert de directeur als
vertrouwenspersoon; de instelling gaat op zoek naar een vaste
vertrouwenspersoon. Uit de aanvraag wordt niet helder in hoeverre de
organisatie een rol speelt in de sociale dialoog over eerlijke beloning.
De financiële gezondheid van Feikes Huis is goed. Er is voldoende eigen
vermogen en de instelling kent lage financiële risico’s. De raad acht de
begroting voor de komende periode realistisch. Feikes Huis is weerbaar en
flexibel en de financieringsmix is voldoende gespreid. De afhankelijkheid
van subsidie is hoog, maar Feikes Huis kan door de beperkte omvang en de
flexibiliteit snel inspelen op tegenvallers. Bij financiële tegenvallers zal de
organisatie het ambitieniveau bijstellen en snijden in het aantal producties.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad mist in de aanvraag van Feikes Huis een beschrijving van beleid op
het gebied van cultuureducatie en participatie; er is geen integrale visie op
educatie, bijvoorbeeld in aansluiting op onderwijsinstellingen, en geen
reflectie op de verhouding tot andere maatschappelijke domeinen. Dit is een
gemis, zeker in het licht van de verantwoordelijke rol die Feikes Huis voor
zichzelf ziet binnen het beeldend theater als genre.
Wat betreft publieksbenadering is de raad gematigd positief. De aanvraag is
vooral geschreven vanuit de makers en de producties. Soms vloeit daaruit
een publieksstrategie voort, zoals de doelgroep jonge liefhebbers van anime
bij ‘Japanse Meisjes’. De raad acht het voornemen van Feikes Huis om de
publieksaantallen te laten stijgen in beginsel realistisch, maar mist een
gedegen uitgewerkt marketingplan om de haalbaarheid ervan te
onderbouwen; de beschrijving van de inzet van middelen is daarvoor te
vrijblijvend. Daarnaast ontbreekt een overkoepelende visie op
publieksbenadering, bijvoorbeeld inzake nieuwe doelgroepen.

Feikes Huis

3

Geografische spreiding
Feikes Huis is gevestigd in Amsterdam. De instelling is goed geworteld in de
stad en werkt samen met stedelijke en regionale partners, zoals
gezelschappen, opleidingen, podia en festivals, die een goede aanvulling
vormen op de activiteiten van Feikes Huis. De instelling is ook elders in het
land vertegenwoordigd, omdat de producties die voortkomen uit het
productiehuis landelijke tournees maken. Daarnaast heeft Feikes Huis een
aanzienlijk internationaal netwerk van speelplekken en coproducenten.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is over het algemeen positief over de reflectie van Feikes Huis op de
Fair Practice Code. Waar de organisatie nog tekortschiet, worden stappen
geformuleerd om dit in de loop van de komende periode recht te trekken.
Dit getuigt volgens de raad van kennis en bewustzijn van de code (zie
‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’).
Toepassing Governance Code Cultuur
De raad is positief over de reflectie van Feikes Huis op de Governance Code
Cultuur. Er is een directiereglement. De raad vindt de beschrijving van de
rolverdeling en de wijze waarop de organisatie functioneert helder en heeft
vertrouwen in deze gang van zaken. De aanvraag legt goed uit waar en hoe
de verschillende verantwoordelijkheden belegd zijn. Feikes Huis hanteert
het bestuursmodel.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is positief over de reflectie op en actieve houding ten aanzien van de
Code Diversiteit en Inclusie van Feikes Huis. De instelling geeft een helder
beeld van de stand van zaken en biedt inzicht in hoe zij de code interpreteert
en toepast. Zo realiseert zij zich dat er mogelijkheden zijn om de diversiteit
in het eigen personeelsbestand te vergroten en daarmee een
representatiever afspiegeling te zijn van haar omgeving, Amsterdam.
Positief is dat de groep makers verbonden aan Feikes Huis relatief divers is
in leeftijd, achtergrond en gender.

Feikes Huis

4

Festival Oude Muziek
Geadviseerd subsidiebedrag: € 659.613
Gevraagd subsidiebedrag: € 804.454

Over de instelling
Stichting Organisatie Oude Muziek, podiumkunsten, festivals, Utrecht
Stichting Organisatie Oude Muziek is organisator van het Festival Oude
Muziek en vraagt daarvoor subsidie aan. Daarnaast organiseert de stichting
het Seizoen Oude Muziek, dat buiten deze aanvraag valt. Festival Oude
Muziek wil dé organisatie voor oude muziek in Nederland zijn en
organiseert met het festival naar eigen zeggen het grootste
oudemuziekfestival ter wereld. De instelling presenteert oude muziek in een
tiendaags festival op verschillende locaties in Utrecht, met als centrum
TivoliVredenburg. De concerten en voorstellingen bevatten een repertoire
dat zich uitstrekt van de vroegste bronnen tot gisteren, met de
middeleeuwen, renaissance en barok als kernperiodes. De organisatie maakt
onderzoek naar repertoire en uitvoeringspraktijk toegankelijk en stimuleert
creatieve toepassing door middel van symposia,
(populair)wetenschappelijke publicaties, lezingen en presentaties.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid. De Raad voor Cultuur adviseert Stichting
Organisatie Oude Muziek een subsidiebedrag toe te kennen van € 659.613.
De raad oordeelt positief over het artistieke profiel en het functioneren van
Festival Oude Muziek. Het festival functioneert als platform voor de oude
muziek op internationaal niveau. Het draagt bij aan het vernieuwen van
interpretaties en presentatievormen binnen de oude muziek en stimuleert
het discours in de klassieke muziek. Het festival draagt ook bij aan
talentontwikkeling.
Festival Oude Muziek is de afgelopen jaren op professioneel vlak gegroeid en
staat er organisatorisch en financieel goed voor. De raad oordeelt positief
over het aangescherpte personeelsbeleid en over de inspanningen van de
organisatie om de komende periode eerlijker te belonen.
Het Festival Oude Muziek vindt plaats in Utrecht en is goed ingebed in de
regio. Het festival bereikt een groot publiek van doorgaans oudere
bezoekers. Het afgelopen decennium verdubbelde het publiek voor het
festival. De organisatie zou wel meer kunnen doen om de diversiteit onder

1

het publiek te vergroten, vooral in leeftijd en culturele achtergrond. Op het
gebied van de Code Diversiteit en Inclusie is meer ambitie wenselijk.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over het artistieke profiel en het functioneren van
Festival Oude Muziek. De instelling presenteert het neusje van de zalm op
het gebied van oude muziek en bestrijkt daarbij het gehele, brede spectrum
van het genre. Zij is ondernemend en spant zich in om nieuwe interpretaties
van bestaand repertoire te stimuleren, te tonen en met elkaar in relatie te
brengen. In haar aanvraag toont zij een heldere artistiek-inhoudelijke visie
en blijkens de monitoring door de raad heeft zij de afgelopen
subsidieperiode de identiteit van het festival verder uitgewerkt.
Met zijn programmering speelt Festival Oude Muziek internationaal mee op
het hoogste niveau. In een omvangrijk, relevant contextprogramma deelt het
festival de resultaten van het onderzoek naar repertoire en
uitvoeringspraktijk in de oude muziek. Nieuwe ideeën en reflectie komen
aan bod in symposia, wetenschappelijke publicaties, lezingen en
presentaties. Ook in de artistieke programmering worden onderzoek en
experiment niet geschuwd. Uit de samenstelling van het festival wordt
zichtbaar dat de organisatie zich inspant voor uitbreiding en verdieping van
het repertoire, en voor innovatie binnen de uitvoeringspraktijk. Hierbij haalt
het festival de wereldtop van de oude muziek naar Utrecht.
Festival Oude Muziek functioneert als platform voor de oude muziek op
internationaal niveau. Het programmeert ensembles, ontvangt
belangstellende vakgenoten uit heel Europa en mengt zich actief in de
organisatie van internationale conferenties. Het festival was van 2015 tot
2019 voorzitter van het Réseau Européen de Musique Ancienne, het
Europese koepelorgaan voor oude muziek. Het festival beleefde mooie, goed
bezochte edities in 2017, 2018 en 2019.
De raad is enthousiast over de plannen voor de periode 2021 – 2024. De
afgelopen jaren koos het festival steeds voor een jaarlijks thema, zoals ‘het
Bourgondische leven’ in 2018 en ‘Napoli’ in 2019. De komende periode
werkt het festival opnieuw met thema’s, ditmaal rond grote
cultuurhistorische dossiers, zoals ‘neo’ rond de gothic revival in Engeland in
de achttiende eeuw en de intrede van neostijlen in het culturele landschap
(2022), en ‘over the top’ over de buitensporige stijlen in de uitloop van de
hoog-renaissance (2023). De thema’s overstijgen en verbinden het
repertoire van de afzonderlijke concerten. De keuze om co-curatoren uit
andere domeinen aan te stellen om programmaonderdelen vorm te geven, is
verfrissend. Deze experts, zoals Simon Schama en Rosi Braidotti, moeten

Festival Oude Muziek

2

ramen en deuren van het festival openen en zorgen voor een ‘breedmaatschappelijke blik’. Ook wordt oude muziek de komende periode meer in
verband gebracht met literatuur, theater, beeldende kunst en architectuur.
De raad kijkt belangstellend uit naar de uitvoering van deze
multidisciplinaire aanpak, waarmee het festival een basis wil leggen voor het
‘Utrecht Early Music Theatre Festival’ waar de instelling van droomt.
Vernieuwing
Festival Oude Muziek draagt bij aan het vernieuwen van interpretaties en
presentatievormen binnen de oude muziek. Dat doet het onder andere door
kruisverbanden te leggen met andere disciplines en kunstenaars. Zo maakte
het Orlando Consort in 2018 een renaissance-soundtrack voor de zwijgende
film ‘Passion de Jeanne d’Arc’ (1928) van Carl Dreyer. In een editie van de
vernieuwende concertformule ‘Pieces of Tomorrow’ in TivoliVredenburg in
2017 bereikte het festival een publiek van jonge pop- en rockliefhebbers met
een veertigstemmige polyfonie uit de contrareformatie. Het festival
overtuigt met deze niet-dogmatische benadering van oude muziek.
Festival Oude Muziek draagt bij aan talentontwikkeling door fringeconcerten te organiseren met conservatoriumstudenten. Binnen de serie
‘Fabulous Fringe’ probeert de organisatie de doorstroom van studenten naar
het hoofdprogramma te stimuleren. De organisatie heeft daarnaast het
Internationaal Van Wassenaer Concours binnengehaald, waardoor zij
jaarlijks prijswinnende musici en ensembles coaching, vervolgtrajecten
en/of meerjarige begeleiding kan bieden. Met genoemde projecten zorgt de
organisatie voor een constante aanwas van nieuw talent. De organisatie
biedt daarnaast speelkansen aan Nederlandse musici en ensembles, zoals
Vox Luminis, Lucie Horsch, Eva Saladin, Odyssee en Stile Galante.
Enthousiast is de raad ook over de aanjagende rol van het festival in de
discoursvorming in de klassieke muziek. Vanaf 2021 krijgt een denktank van
adviseurs, wetenschappers en commentatoren als opdracht het kritische
potentieel van de sector aan te jagen met publicaties en conferenties.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Festival Oude Muziek maakt sinds 2017 weer deel uit van de BIS. De
instelling is de afgelopen jaren op professioneel vlak gegroeid en staat er
organisatorisch en financieel goed voor. Zij behaalt positieve
exploitatieresultaten en heeft een hoog percentage aan eigen inkomsten.
Tegenvallende resultaten kan zij opvangen met reserves uit de Stichting
Vrienden Oude Muziek.
Festival Oude Muziek reflecteert transparant op het gevoerde
beloningsbeleid. De raad oordeelt positief over het aangescherpte
personeelsbeleid dat de organisatie sinds 2017 voert, na een grondige

Festival Oude Muziek

3

benchmarking met belendende sectoren en organisaties. Het
personeelsbeleid steunt op een loonhuis met schalen, treden en jaarlijkse
indexeringen, waarbij ook aandacht uitgaat naar de compensatie van
overuren. De medewerkers van de kernploeg hebben een vast contract met
onder meer een pensioenregeling. De vergoeding voor freelancers en
tijdelijk personeel loopt achter; de instelling is van plan dit recht te trekken
met het loonhuis als referentie. Personeel wordt in staat gesteld scholingen
en trainingen te volgen.
De organisatie beloont geprogrammeerde musici en ensembles eerlijk; zij
betaalt correcte gages en verschuldigde auteursrechten aan musici. De
organisatie zegt verder als lid van platforms actief deel te nemen aan de
sociale dialoog over eerlijke beloning; dit laatste licht ze echter niet toe.
De organisatie toont zich maatschappelijk betrokken door onder andere
statushouders een plek te geven in de (vrijwilligers)ploeg, zodat zij een
netwerk kunnen opbouwen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Festival Oude Muziek richt zich in haar educatieve programma voornamelijk
op volwassenen, onder andere met lezingen, toelichtingen en talkshows.
Onderdelen als debatten en symposia zijn helder uitgewerkt en passen bij
het profiel van de organisatie.
De plannen bevatten evenwel geen uitwerking van een educatief aanbod
voor kinderen. Dit betreurt de raad, omdat juist een organisatie van dit
formaat de draagkracht heeft om ook het publiek van de toekomst te laten
kennismaken met oude muziek. In zijn advies over de periode 2017 – 2020
schreef de raad dat het toenmalige buitenschoolse aanbod voor kinderen en
het bereik hiervan verder mocht groeien. Hij betreurt het dat dit niet is
gebeurd, en dat de instelling haar activiteiten voor kinderen ook nu
onbesproken laat.
Festival Oude Muziek onderneemt diverse activiteiten op het gebied van
participatie, zowel voor amateurmusici als publiek. In groeiende mate biedt
de instelling een platform voor amateurmusici, door workshops te
organiseren. Ouderen genieten hierbij de bijzondere aandacht. Ook geeft de
organisatie het ‘Tijdschrift Oude Muziek’ uit.
Festival Oude Muziek bereikt een groot publiek, van doorgaans oudere
bezoekers. Het festival ontving in 2018 ruim 70.000 bezoekers. Daarnaast
waren er circa 30.000 bezoekers voor Seizoen Oude Muziek. Voor het eerst
kwam het totaal aantal bezoeken hiermee boven de 100.000. Het afgelopen
decennium verdubbelde het publiek voor het festival.

Festival Oude Muziek

4

In haar plan onderscheidt de instelling vier publieksgroepen waarop zij zich
wil richten; fans, liefhebbers, culturele omnivoren en passanten. Hier past
ze haar communicatiestrategieën op aan. Met betrekking tot nieuw publiek
zoekt zij naar culturele omnivoren, maar de plannen om deze doelgroep te
bereiken zijn niet uitgewerkt. De instelling kan volgens de raad meer doen
om de diversiteit onder het publiek te vergroten, vooral in leeftijd en
culturele achtergrond. De community voor oude-muziekliefhebbers tot 35
jaar (‘Ambassadors of Early Music’) lijkt nog niet te leiden tot een
gemêleerder publiek.
Geografische spreiding
Het Festival Oude Muziek vindt plaats in Utrecht; een groot deel van de
programmering staat in festivalcentrum TivoliVredenburg. Daarnaast wordt
de Janskerk een tweede festivalhart. Concerten, workshops en lezingen
vinden plaats op vele locaties in de stad, waaronder veel kerken. Voor
publiek dat de weg naar de gebruikelijke zalen minder goed weet te vinden,
zijn er artistieke producties en pop-upvoorstellingen in de wijken.
Door middel van het Seizoen Oude Muziek kan de organisatie zichzelf en het
festival ook bekendmaken onder een breder publiek in Nederland; de
concerten in dat kader reizen door het hele land. Niet duidelijk is echter hoe
het festivalpubliek is samengesteld in termen van regionale afkomst, en dus
in hoeverre ook landelijk publiek wordt aangetrokken.
Het festival is stevig geworteld in Utrecht en regio. De Stedelijke Regio
Utrecht ziet Festival Oude Muziek als een vaste waarde in muziekregio
Utrecht. De activiteiten van het festival passen volgens de regio binnen de
thema’s uit het regioprofiel ‘ruimte voor talent’, ‘talentontwikkeling’,
‘erfgoed’, ‘educatie’, ‘inclusie’ en ‘samenwerking’. Festival Oude Muziek
werkt samen met Utrechtse ensembles (Nederlands Kamerkoor, de
Nederlandse Bachvereniging) en is lid van het Utrechts Muziek Overleg en
het Utrechts Festival Overleg. Ook werkt de instelling samen met de HKU,
de Universiteit Utrecht en andere Utrechtse culturele en maatschappelijke
organisaties.
Toepassing Fair Practice Code
Festival Oude Muziek heeft oog voor de Fair Practice Code en heeft de
afgelopen periode het beloningsbeleid aangescherpt. De instelling toont zich
bewust van de noodzaak om eerlijk te betalen en heeft oog voor andere
arbeidsvoorwaarden - zowel voor vaste en tijdelijke medewerkers als voor
freelancers. Zij reflecteert goed op de toepassing van de code: zij heeft in
beeld waar ze op dit moment staat op het gebied van personeel en makers,
en formuleert concrete stappen om de toepassing van de code de komende

Festival Oude Muziek

5

periode te verbeteren. Onder meer wil zij het aantal fringe-ensembles
verminderen om de vergoedingen te verhogen.
Toepassing Governance Code Cultuur
Festival Oude Muziek past de Governance Code Cultuur toe en gaat
summier in op de wijze waarop de bevoegdheden, de taakverdeling en de
deskundigheid van het bestuur zijn geregeld. Hierin worden alle acht
principes van de codes beknopt besproken.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Festival Oude Muziek reflecteert redelijk op de Code Diversiteit en Inclusie.
De instelling beschrijft waar zij nu staat met betrekking tot diversiteit en
inclusie in het programma, het publiek, het personeel en de partners, en
presenteert de stappen die ze de komende periode wil zetten om op elk vlak
tot verbetering te komen.
Op het gebied van het programma verstevigt de organisatie de doorkijkjes
naar andere culturen, betrekt co-curatoren die divers zijn qua gender,
leeftijd, specialisme en achtergrond, en zoekt meer de buurthuizen en
openbare plekken op. Diversiteit en inclusie van publiek zoekt het festival
met name in bezoekers met minder middelen en bezoekers met een fysieke
beperking. Om ook publiek met een cultureel diverse achtergrond te
trekken, worden iedere festivaleditie tien mensen met een cultureel diverse
achtergrond uitgenodigd met vrienden en familie het festival te bezoeken.
Diversiteit onder het personeel wordt voornamelijk gezocht in de
vrijwilligerspool en de tijdelijke medewerkers, door tien jonge vrijwilligers
aan te trekken, naast tien vrijwilligers of tijdelijke medewerkers met een
cultureel diverse achtergrond. Er zijn partnerschappen met
maatschappelijke organisaties als de Armoedecoalitie, De
Tussenvoorziening en Stichting Present, en er wordt samengewerkt met
duurzame en sociale organisaties.
De raad prijst het concrete karakter van de inventarisatie en de
gepresenteerde stappen, maar vindt dat de organisatie zich nog meer kan
inspannen om culturele diversiteit te bevorderen, zowel qua publiek als qua
programma, personeel en partners. De gepresenteerde diversifiëring is
betrekkelijk minimaal en aan de inspanningen om op langere termijn de
nodige diversiteit te bereiken in het reguliere publiek en het reguliere
personeelsbestand worden geen doelstellingen gekoppeld.

Festival Oude Muziek

6

Festival Tweetakt
Geadviseerd subsidiebedrag: € 390.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 530.000

Over de instelling
Stichting Storm, podiumkunsten, festivals, Utrecht
Stichting Storm (hierna: Tweetakt) organiseert jaarlijks in het voorjaar in
Utrecht een ruim twee weken durend jeugdpodiumkunstenfestival:
Tweetakt. Tweetakt wil jeugdkunst in een bredere context van jeugdcultuur
plaatsen en kiest nadrukkelijk voor een multidisciplinair
festivalprogramma. Het programma omvat toneel, dans, performance,
muziektheater, spoken word, muziek, beeldende kunst/installaties,
shortfilms en interactieve games. Het festival presenteert ervaren en nieuwe
podiumkunstenaars, en kiest voor Nederlands en internationaal aanbod.
Het festival richt zich op alle leeftijdscategorieën, van peuters tot
jongvolwassenen. Met een verdiepend randprogramma en een uitgebreid
internationaal bezoekersprogramma biedt Tweetakt tevens een platform
waar jeugd(podium)kunstenaars uit binnen- en buitenland elkaar kunnen
ontmoeten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Storm een subsidiebedrag toe te
kennen van € 390.000.
De raad is enthousiast over de ontwikkeling van Tweetakt naar een
kwalitatief sterk, multidisciplinair festival, dat jeugdkunst in de bredere
context van grootstedelijke jeugdcultuur zet. Het festival is uitgegroeid tot
een van de grootste jeugd(podium)kunstenfestivals van Europa en trekt een
groot en breed publiek. De soms rebelse houding tegenover de Nederlandse
jeugd(theater)cultuur is verfrissend en uitdagend. Het festival signaleert en
stimuleert ontwikkelingen en presenteert deze als aanvulling op het
reguliere aanbod. De plannen voor de komende jaren zijn prikkelend en
geven duidelijk richting aan een nieuwe ontwikkeling in de
jeugdpodiumkunsten. Het festival is goed geworteld in de lokale omgeving,
met een groot aantal maatschappelijke samenwerkingspartners waarmee
programma’s ontwikkeld worden. Internationaal heeft Tweetakt een sterke
reputatie door de vernieuwende programmering die jaarlijks onder meer
aan een grote groep internationale programmeurs wordt gepresenteerd.

1

Tweetakt is financieel gezond en de instelling hanteert een helder beleid op
het gebied van eerlijke betaling. De instelling reflecteert goed op de
toepassing van de Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de
Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Tweetakt heeft zich de afgelopen jaren stevig op de kaart gezet met een
kwalitatieve en inhoudelijk sterke programmering. Het is de plek waar de
top van het Nederlandse jeugdtheater en -dans te zien is, maar waar ook
veel ruimte is voor aanstormend talent uit alle disciplines. Het festival heeft
zich bewezen als opdrachtgever en coproducent van onorthodoxe
voorstellingen met een grote impact. Door het ontwikkelen van een eigen
lijn heeft de muziekprogrammering in deze periode een duidelijk eigen
gezicht gekregen, dat zich ook uitstrekt naar de beeldende-kunstactiviteiten
op Fort Ruigenhoek.
De raad is positief over de plannen van Tweetakt voor de komende periode,
waar in ieder onderdeel de zorg voor vernieuwing van de jeugdkunstsector
doorklinkt. De inhoudelijke plannen en ambities zijn sterk verweven met de
sociaal-maatschappelijke verantwoordelijkheid die Tweetakt voelt. De
plannen sluiten naadloos aan bij de tijdgeest met een programmering van
projecten die op een innovatieve manier de diverse en inclusieve
samenleving weerspiegelen. De kwaliteit van de gezelschappen waar het
festival mee werkt is hoog. In dat verband is de raad met name benieuwd
naar de uitkomst van een plan dat Tweetakt ondersteunt en dat bestaat uit
een aantal remakes van succesvolle jeugdvoorstellingen met jongeren met
een migratieachtergrond. Deze worden gemaakt door een aantal
gerenommeerde buitenlandse gezelschappen, zoals Schauspielhaus
Bochum, L’Art Rue uit Marseille en het Antwerpse HETPALEIS en Kabinet
K.
Deze plannen sluiten aan op een trend die Tweetakt de afgelopen jaren
nadrukkelijk propageerde: kinderen en jongeren als mede-maker en
volwaardige vertolker op het podium. Dat leidde tot oorspronkelijke
producties, die door de herkenning op het toneel voor een jong publiek een
grote zeggingskracht blijken te hebben. De raad waardeert het geloof van
Tweetakt in de kracht van een oorspronkelijke, door vakmanschap
ondersteunde creativiteit. Het is positief dat Tweetakt in de komende
periode aanjager en (co)producent van dergelijke producties wil zijn. Ook de
plannen voor beeldende en interactieve dansproducties voor peuters en
kleuters leveren een bijdrage aan de ontwikkeling van het genre.

Festival Tweetakt

2

Tweetakt wil de muziekprogrammering kwalitatief verder ontwikkelen door
te kiezen voor muzikanten die met een breed publiek kunnen
communiceren. Aan de al bestaande selectie van opkomende Nederlandse
bands, jonge rappers en wereldmuzikanten worden concerten van jonge
klassieke musici van middelbareschoolleeftijd toegevoegd, veelbelovende
talenten die meedoen aan het Prinses Christina Concours. Met die keuze
wint de programmering aan zeggingskracht.
Ten slotte heeft de raad waardering voor het verdiepende programma voor
Nederlandse professionals, waarin actuele thema’s een plek krijgen naast
het vierdaagse internationale bezoekersprogramma met ontmoetingen en
een overzicht van de state of the art. Dit programma speelt niet alleen een
belangrijke rol in de export van Nederlands jeugdtheater; het draagt ook bij
aan internationale uitwisseling van gedachten over de artistieke inhoud en
positionering van jeugdtheater binnen de (podium)kunsten.
Vernieuwing
Tweetakt heeft de afgelopen jaren veel ruimte geboden aan (jonge) makers
om te experimenteren met nieuwe kunst- en presentatievormen voor de
jeugd. Goede voorbeelden daarvan zijn het stimuleren van producties van
hoogwaardige artistieke kwaliteit waarin kinderen zelf spelen, en
interactieve installaties van beeldende kunstenaars.
Ook in de plannen voor 2021 – 2024 legt Tweetakt de nadruk op artistieke
vernieuwing. De raad is positief over de heldere visie die Tweetakt
formuleert op artistieke ontwikkelingen van de jeugdkunsten in Nederland
en daarbuiten en op het belang van grote deelname van jeugdige spelers en
makers. Artistieke vernieuwing komt ook tot stand doordat
meerstemmigheid en nieuwe verhalen een duidelijke plek krijgen op het
podium. De raad is enthousiast over de vanzelfsprekendheid waarmee
Tweetakt een weerspiegeling toont van een jonge en diverse samenleving.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Tweetakt hanteert sinds 2017 de cao Nederlandse podia, die leidend is voor
de vaststelling van salarissen en honoraria van medewerkers. Om
overbelasting van medewerkers te voorkomen, zijn er kaders afgesproken in
het werkreglement. Professionele groei en monitoring daarvan maakt sinds
2020 deel uit van de organisatie. Makers en kunstenaars waarmee het
festival samenwerkt, krijgen een honorarium voor de voorbereiding,
productiegeld en een vergoeding voor het spelen van een voorstelling, alles
binnen de normen die de cao daarvoor stelt. Stagiairs krijgen een
vergoeding voor hun werkzaamheden, net als vrijwilligers met een bepaalde
verantwoordelijkheid. Tweetakt heeft een groot aantal structurele
samenwerkingspartners en werkt samen met zzp’ers, waarbij de organisatie

Festival Tweetakt

3

streeft naar gelijkwaardige relaties. De raad vindt dat de instelling een
helder beleid hanteert op het gebied van eerlijke betaling.
De instelling verwacht in de komende periode een flinke afname van
bijdragen van private fondsen, door veranderd beleid bij deze fondsen. De
raad constateert dat de bedrijfsvoering ondanks deze terugloop gezond is,
met een goede liquiditeit en solvabiliteit, en een realistische begroting.
Verschuivingen aan de inkomstenkant komen met name door de aanvraag
van rijkssubsidie voor 2021 – 2024, waarmee de instelling minder
afhankelijk wil worden van private fondsen en de continuïteit wil
waarborgen. Wel merkt de raad op dat de gevraagde toename van de
subsidie groter is dan de verwachte afname van de private fondsen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Educatie en publieksbenadering zijn integrale onderdelen van het plan van
Tweetakt. De raad is met name enthousiast over het educatieve
uitgangspunt van Tweetakt, dat een jong en onervaren publiek aanmoedigt
om autonoom te kijken en reageren. Niet het uitleggen van kunstwerken
staat centraal, maar het prikkelen van de eigen gedachten en fantasie.
In de afgelopen jaren heeft Tweetakt langdurige samenwerkingsverbanden
opgebouwd met scholen uit Utrecht en omgeving, zowel in het primair,
voortgezet als middelbaar beroepsonderwijs. De educatieve activiteiten zijn
uitgebreid en verstevigd, waarbij de instelling ervoor zorgt dat alle kinderen
als voorbereiding op een festivalvoorstelling een workshop in de klas volgen.
De raad is positief over deze inspanningen, waarmee jaarlijks zo’n
zevenduizend leerlingen bereikt worden. Een nieuwe toevoeging aan het
educatieve aanbod van de instelling is de educatieworkshop voor ouders van
kinderen met een migratieachtergrond, die Tweetakt sinds 2019 organiseert.
De raad vindt dat een interessant en mogelijk voorbeeldstellend initiatief;
hij is benieuwd naar de aanpak en de eerste resultaten van dit project.
In de periode 2021 – 2024 wil Tweetakt het aantal multiculturele
programma’s uitbreiden, gecombineerd met een toegespitst publieksbeleid.
Het festival wil meer en prominenter producties van makers met een diverse
achtergrond presenteren, maar is ook voornemens om een meerjarig
muzikaal educatieproject uit te voeren, samen met kinderen uit
achterstandswijken en asielzoekerscentra. Door op het gebied van
programma en publiciteit nauw samen te werken met een groot aantal
maatschappelijke organisaties bereikt het festival een breed publiek. De
raad constateert dat de instelling een uitgebreid en efficiënt pakket
marketingtools tot haar beschikking heeft, toegespitst op de diverse
doelgroepen, en dat zij een goed beeld van haar bezoekers heeft, mede door
kwantitatief en kwalitatief publieksonderzoek.

Festival Tweetakt

4

Geografische spreiding
Het belang van Tweetakt voor de stedelijke cultuurregio Utrecht is groot.
Tweetakt is het grootste jeugdkunstenfestival van Nederland en van Europa.
Het festival is met het festivalhart op de Neude sterk verankerd in de stad,
heeft een groot Utrechts netwerk en is uitnodigend naar het Utrechtse
publiek. Tweetakt ontvangt meerjarige subsidies van de provincie en van de
gemeente Utrecht.
De stedelijke regio Utrecht heeft als regioprofiel gekozen voor ‘Eeuwig
Jong’, met een nadruk op onder meer talentontwikkeling en ruimte voor
makers. Tweetakt past goed binnen dat profiel. Het festival heeft een lokale,
regionale en landelijke uitstraling naar het publiek. Utrechtse kunstenaars
en gezelschappen staan op Tweetakt naast (inter)nationaal bekende
kunstenaars en jeugdpodiumkunstengroepen, zoals Back tot Back uit
Australië en de Franse Jérôme Bel.
Het festival werkt nauw samen met de Utrechtse kunstopleidingen van de
Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, zet studentenproducties op onder
leiding van ervaren jeugdkunstmakers, toont afstudeerproducties en nodigt
in Utrecht afgestudeerde kunstenaars uit voor de eigen producties. Daarmee
helpt het jonge Utrechtse (podium)kunstenaars hun weg in de
beroepspraktijk te vinden.
Tweetakt onderhoudt nauwe banden met Utrechtse podia als de
Stadsschouwburg Utrecht, Akademietheater, Theater Kikker, Het Huis
Utrecht, De Paardenkathedraal en Podium Hoge Woerd in Leidsche Rijn.
Op het gebied van publieksparticipatie werkt het festival samen met;
stichting Present, New Neighbours Utrecht, Utrecht in Dialoog, Welkom in
Utrecht, de Vrijwilligers Centrale Utrecht, uitwisselingstraject Xposed
Xchange, welzijnsorganisatie U-Centraal, zorgorganisaties Stichting Obliek
en De Wilg voor mensen met een beperking, stichting De Vrolijkheid en Taal
Doet Meer.
Toepassing Fair Practice Code
Tweetakt geeft in het plan een duidelijke integrale visie op de drie codes,
waaruit duidelijk wordt dat de instelling de Governance Code Cultuur en
Code Diversiteit en Inclusie als onlosmakelijke onderdelen ziet van de Fair
Practice Code en van het eigen beleid. De instelling beschrijft in een
implementatieplan de doelstellingen voor de toekomst en de stappen die
nodig zijn om deze doelstellingen te bereiken. Deze stappen dragen bij om
het bewustzijn rondom de principes van de codes te vergroten bij alle
huidige en nieuwe medewerkers. De raad is positief over de reflectie op en
toepassing van de code.

Festival Tweetakt

5

Toepassing Governance Code Cultuur
De instelling hanteert het raad-van-toezichtmodel, waarbij de dagelijkse
leiding bij de bestuurder/directeur berust. De raad van toezicht
onderschrijft de Governance Code Cultuur en past deze toe. De raad komt
minimaal drie keer per jaar bij elkaar. Bij de werving van nieuwe
toezichthouders is diversiteit een belangrijke factor. De raad van toezicht zal
jaarlijks de toepassing van de codes evalueren. De uitkomsten worden in het
jaarverslag opgenomen. De reflectie op deze Governance Code Cultuur vindt
de raad adequaat.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Tweetakt geeft een heldere reflectie op de Code Diversiteit en Inclusie.
Diversiteit is in de visie van de instelling verankerd en wordt steeds meer
onderdeel van het integrale beleid. Niet alleen als een vanzelfsprekend
onderdeel van artistieke vernieuwing, ook wordt er gestreefd naar meer
diversiteit binnen de bedrijfsvoering. De instelling is aangesloten bij PACT
Utrecht, een netwerk van Utrechtse cultuurmakers dat samen zoekt naar
manieren om diverser en inclusiever te worden. Het plan maakt duidelijk
dat de instelling op het gebied van programmering, publiek en partners al
een grote diversiteit en inclusiviteit uitstraalt. De instelling benoemt het
samenstellen van een divers personeelsbestand en geeft aan hoe zij hieraan
wil werken. De raad vindt dat de organisatie goede stappen neemt om het
beleid duurzaam te verankeren in de hele organisatie.

Festival Tweetakt

6

FlevoLAB
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 600.000

Over de instelling
Stichting StrandLAB Almere is de penvoerder van een nieuw netwerk van
vijf culturele instellingen uit Flevoland: Suburbia, Vis à vis, BonteHond, 2
Turven Hoog en StrandLAB. Tezamen hebben zij onder de noemer
FlevoLAB een nieuw laboratorium opgericht voor artistiek onderzoek en
ontwikkeling van talent. FlevoLAB zal ontwikkeltrajecten aanbieden aan
artistieke makers en zakelijk leiders die zich verhouden tot
identiteitsvraagstukken in relatie tot hun directe leefomgeving. FlevoLAB
stelt zich ten doel nieuw artistiek talent tot ontwikkeling te brengen, en
hierbij actief het publiek in de regio te betrekken. Deze nieuwe culturele
infrastructuur moet zo het provinciale weefsel versterken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting StrandLAB Almere geen subsidie
toe te kennen.
De gedeelde ambities van de vijf instellingen om gezamenlijk een
buitenlaboratorium in de kunst te vormen, passen goed bij het profiel van
deze stedelijke regio. Maar omdat de onderlinge samenwerking op het
gebied van talentontwikkeling nog in de kinderschoenen staat, is de raad
huiverig om dit nieuwgevormde netwerk meteen tot de BIS toe te laten.
Daarnaast is de raad van mening dat het welslagen van dit netwerk wordt
bemoeilijkt door de geringe onderliggende infrastructuur van podia en
presentatieplekken in de provincie. Ten slotte vindt de raad de ingediende
begroting niet transparant en zijn de getoonde ambities op het gebied van de
Fair Practice Code en de Code Diversiteit en Inclusie bescheiden en weinig
concreet.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Dit samenwerkingsverband is recent opgericht, maar de deelnemende
instellingen zijn al langer actief. BonteHond is een producent van
jeugdtheater die zich in de afgelopen vijftien jaar heeft gespecialiseerd in
publiekswerk en multidisciplinaire projecten. Vis à vis maakt sinds 2010
grootscheepse theaterspektakels in de open lucht voor een breed publiek. 2

1

Turven Hoog is een jaarlijks festival voor de allerkleinsten met aanbod op
het gebied van beeldende kunst, performance, muziek, dans en theater.
Theatergroep Suburbia produceert geëngageerde theatervoorstellingen voor
de schouwburg en op locatie. Het StrandLAB ten slotte is in 2018 opgericht
als broedplaats voor beeldend kunstenaars en studenten van design-,
architectuur- en kunstopleidingen uit de regio.
Op basis van de getoonde kwaliteit van met name de vier
podiumkunstinstellingen heeft de raad vertrouwen in de artistieke invulling
van deze ontwikkelinstelling. Wel maakt hij een voorbehoud bij het
multidisciplinaire karakter van het netwerk. De expertise van FlevoLAB lijkt
in eerste instantie vooral bij (jeugd)podiumkunsten te liggen.
De ontwikkeltrajecten die het netwerk wil aanbieden, zullen per maker
verschillen. FlevoLAB werkt vraaggericht. In overleg met de makers en een
programmaraad, waarin de artistieke of zakelijk leiders van de vijf partners
zitting hebben, wordt gekozen voor een aanpak en wijze van begeleiding.
Doel is het ontwikkelen van een beroepspraktijk als maker, hetzij als
autonome kunstenaar, hetzij binnen een van de deelnemende organisaties.
Aspirant-deelnemers komen van de kunstvakopleidingen of zijn autodidact.
Selectie vindt plaats door de professionals verbonden aan de FlevoLABpartners. Behalve voor een artistiek ontwikkelspoor, kunnen makers ook
kiezen voor een zakelijk spoor, onder de vleugels van een zakelijk leider.
De raad heeft fiducie in deze op maatwerk gestoelde ontwikkeltrajecten. De
focus op de menselijke identiteit in relatie tot de eigen leefomgeving is
maatschappelijk relevant en past goed bij deze regio, waar nieuwe bewoners
op zoek moeten naar manieren van samenleven op een kunstmatig stuk
land.
De deelnemende partners zijn op dit moment allemaal in Almere gevestigd,
feitelijk een onderdeel van de Metropoolregio Amsterdam. Gecombineerd
met de beperkte culturele infrastructuur in Flevoland, zal dit de
zichtbaarheid in de rest van de provincie niet ten goede komen, ook omdat
het niet voor alle vijf de instellingen usance is om kunst op locatie te maken.
Vernieuwing
Het netwerk presenteert zich als levende, beweeglijke instelling, die van
vorm kan veranderen en nieuwe verbanden kan aangaan, binnen het sociale
domein of het bedrijfsleven. Voor 2022 wil het netwerk zich bijvoorbeeld
verbinden met De Floriade en de Flevocampus. Met deze fluïde identiteit is
FlevoLAB in staat zich continu te vernieuwen en in te spelen op actuele
behoeften vanuit de sector.
Als nieuw netwerk biedt FlevoLAB kansen op innovatie, zowel in de regio als
binnen de cultuursector als geheel. Toch is de raad van oordeel dat er op dit
moment nog geen sprake is van evidente chemie tussen de instellingen. Het
geheel is bij dit initiatief nog niet meer dan de som der delen. Of de
samenwerking vruchtbaar zal blijken, is vooralsnog ongewis. Een stap naar
de BIS komt nu te vroeg.

FlevoLAB

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Vooralsnog is de financiering van StrandLAB geheel afhankelijk van
subsidie, maar de instelling streeft naar een gezonde mix van private en
publieke inkomstenbronnen. De vijf partners in het netwerk nemen de
overheadkosten voor het platform op in hun eigen begrotingen. De subsidie
voor het platform vloeit dus rechtstreeks naar de makers, de
ontwikkeltrajecten en de begeleiders. Ook eventuele risico’s worden
gespreid over het netwerk. De partners zullen deze werkwijze regelmatig
evalueren om tijdig aanpassingen te kunnen doen als dat nodig is.
De verschillende partners hanteren uiteenlopende cao’s, 2 Turven Hoog
werkt zonder cao. FlevoLAB is nog doende een passende cao te vinden om
de honorering van de makers en hun begeleiders te bepalen. Op dit moment
zijn er dus ook nog geen afspraken over andere arbeidsvoorwaarden, zoals
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen, pensioenen, vakantiegelden en
sociale lasten. Voor het ramen van personeelskosten is de instelling
uitgegaan van tarieven die ruimschoots binnen de normen van fair pay
vallen. Bij de beloning van zzp’ers worden hun onkosten verdisconteerd. In
de aanvraag wordt niet toegelicht of overwerk wordt uitbetaald en of er
loonindexering plaatsvindt.
In de begroting wordt afwisselend het perspectief van StrandLAB, FlevoLAB
en de netwerkpartners gekozen. Dit geldt voor het overzicht van baten en
lasten, en voor het prestatie-overzicht. De raad vindt de begroting daardoor
onvoldoende transparant.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Op het gebied van educatie brengen de verschillende partners in het netwerk
ieder hun eigen expertise in. 2 Turven Hoog en BonteHond hebben
educatieprogramma’s voor de kinderopvang en het basis- en voortgezet
onderwijs. De educatieve activiteiten van StrandLAB zijn meer gericht op
het kunstvakonderwijs. Bij Vis à vis kunnen jeugdige talenten op een
laagdrempelige manier hun eerste podiumervaring opdoen in het
theaterrestaurant. Hier bewijst het kersverse netwerk in de ogen van de raad
haar waarde als schakel in het culturele veld.
Hetzelfde kan gezegd worden over de participatie-activiteiten. De
instellingen in het netwerk profileren zich op uiteenlopende wijze als het
gaat om het vinden en actief bij de kunst betrekken van nieuwe
publieksgroepen. Zo heeft Vis à vis de handen ineen geslagen met Mezrab,
een podium voor interdisciplinaire kunstvormen, om in het
theaterrestaurant op zoek te gaan naar verhalen uit de buurt. Suburbia doet
iets dergelijks met het project ‘In de buurt’, waarin makers vier maanden
lang te gast zijn in een straat in Almere.
De raad vindt dit mooie projecten, waarmee een divers publiek uit de regio
wordt bereikt, die uit zichzelf niet zo snel een theater zouden binnen
stappen. Maar als de kunst in cocreatie met bewoners tot stand komt, zal de

FlevoLAB

3

weg naar het theater gemakkelijker worden gevonden. Als jonge makers in
de ontwikkeltrajecten met dit soort participatieprojecten aan de slag gaan,
snijdt het mes aan twee kanten.
Geografische spreiding
Het FlevoLAB is vooral geworteld in Almere, waar ook de vijf partners
gevestigd zijn. De rest van Flevoland komt er nog bekaaid vanaf, al is het de
bedoeling dat een deel van de talentontwikkeling zich buiten en op locatie
afspeelt. De raad juicht het initiatief tot samenwerking binnen de eigen regio
toe, maar meent dat de samenwerkende partners onevenwichtig over de
regio zijn verdeeld.
FlevoLAB wil uitgroeien tot een speler van nationaal en zelfs internationaal
formaat. De instelling zoekt daartoe samenwerking met omliggende regio’s
als Utrecht en Zwolle. De raad meent dat FlevoLAB eerst werk moet maken
van versterking van de regionale worteling.
Toepassing Fair Practice Code
De vijf partners die participeren in FlevoLAB onderschrijven de Fair
Practice Code. Toch past niet iedereen deze op dezelfde manier toe. Wat
betreft de honorering hanteren de instellingen bijvoorbeeld verschillende
cao’s en sommige zelfs in het geheel geen cao (zie ‘Gezonde bedrijfsvoering
en eerlijke beloning’).
De partners willen de komende vier jaar gebruiken om met elkaar in gesprek
te gaan over de code, zodat zij voldoende bewust worden van de code en de
toepassing ervan. De raad vindt dit een weinig ambitieus tijdpad.
Toepassing Governance Code Cultuur
De partners in het netwerk hanteren het raad-van-toezichtmodel, op
Suburbia na, dat een bestuur heeft. Het netwerk zelf zal bestuurd gaan
worden door een stuurgroep, waarin de directeuren van de verschillende
partners zitting nemen. Deze stuurgroep komt minimaal een maal per jaar
bijeen.
De inhoudelijke afstemming van de partners gebeurt in een
programmaraad, die minimaal driemaal per jaar bij elkaar komt. Hierin
hebben de artistiek en zakelijk leiders van de partners zitting. Hoe de
verhouding tussen programmaraad en stuurgroep precies komt te liggen, is
nu nog niet tot in detail uitgewerkt. De instelling wil de komende jaren op
een organische manier, werkendeweg uitvinden hoe het netwerk optimaal
functioneert en wordt bestuurd. De raad kan zich vinden in zo’n
stapsgewijze inkadering.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
FlevoLAB onderschrijft de code Diversiteit en Inclusie en streeft ernaar deze
toe te passen, zowel op het gebied van programmering, publiek als
personeel. Vanwege de samenstelling van de bevolking in deze regio liggen

FlevoLAB

4

er kansen voor de verbreding van het publiek. De stappen die FlevoLAB
formuleert zijn in de ogen van de raad nog bescheiden. Ze beperkt zich
vooralsnog tot het uitspreken van de intentie diverse makers te gaan
benaderen, zodat een diverser publiek zich uitgenodigd gaat voelen.
Ook mensen met een fysieke beperking zijn welkom. Voor blinde
theaterbezoekers werkt FlevoLAB samen met de stichting Komt ’t zien.
Zoals bij de andere twee codes, zegt de instelling ook hier toe de komende
vier jaar de voortgang in diversiteit te zullen evalueren binnen het netwerk.
De raad mist een concreet plan om binnen de komende periode aan de code
te voldoen.

FlevoLAB

5

Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten
Geadviseerd subsidiebedrag: € 423.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 423.000

Over de instelling
Stichting Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (hierna: FBJP) is een
ondersteunende instelling voor de letterensector, gevestigd in Amsterdam.
Het FBJP financiert bijzondere, diepgravende en tijdrovende journalistieke
projecten die leiden tot journalistieke of andere non-fictie-publicaties. Het
fonds is een onafhankelijke schakel tussen het ministerie van OCW en
(freelance) journalisten en auteurs. De instelling ontvangt jaarlijks tussen de
honderdvijftig en tweehonderd projectaanvragen en honoreert daarvan
ongeveer een derde. De subsidie van het FBJP is sinds 2019
platformonafhankelijk, zodat een scala aan publicatievormen het licht ziet.

Subsidieadvies
Het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten vraagt aan als instelling met
als kernactiviteit de landelijke ondersteuning van bijzondere journalistieke
projecten die leiden tot journalistieke producten of andere non-fictiewerken. De instelling voldoet volgens de raad aan de eisen die de Regeling
stelt met betrekking tot artikel 3.36.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Fonds Bijzondere Journalistieke
Projecten een subsidiebedrag te verlenen van € 423.000 per jaar.
De raad is enthousiast over de aanvraag van het FBJP. De onafhankelijke
journalistiek ligt onder vuur. De betrouwbaarheid van informatie raakt vaak
ondergesneeuwd in een stortvloed van dagelijkse berichten. Journalisten
kunnen als betrouwbare duiders van informatie een tegenwicht bieden. Dat
het FBJP daaraan bijdraagt, bewijzen de spraakmakende publicaties die met
hulp van het fonds tot stand komen. Gezien het beperkte budget en het
personeelsbestand (1,4 fte) is de raad blij verrast door de kwaliteit en de
kwantiteit van de output.
Dat het FBJP vernieuwing omarmt, blijkt uit zijn platformonafhankelijke
subsidiëring. Dat leidt niet alleen tot meer crossmediale en interdisciplinaire
aanvragen, maar ook tot verjonging van de aanvragers. Het recent
gepresenteerde Talentontwikkelingsprogramma draagt daar nog extra aan
bij. In perspectief van fair practice heeft de beloning van freelancers de volle
aandacht van het FBJP. Voor een (nog) betere regionale zichtbaarheid pleit
de raad voor intensievere samenwerking met de verschillende opleidingen
voor de journalistiek.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
In de vorige subsidieperiode constateerde de raad dat het FBJP een
belangrijke bijdrage levert aan de journalistieke vitaliteit in Nederland. Het
fonds kon haar positie zelfs nog versterken dankzij twee stevige aanvullende
subsidies: een miljoen euro voor projecten onderzoeksjournalistiek en
zeshonderdduizend euro voor talentontwikkeling. Het geld is adequaat
ingezet voor de versterking van de organisatie en uitbreiding van de
activiteiten. Gezien de penibele staat van de regionale journalistiek was de
raad van mening dat het fonds zich moet blijven inspannen om ook
projecten in de regio te blijven ondersteunen.
De raad is van mening dat het FBJP zich nog steeds met succes sterk maakt
voor borging van de kwaliteitsjournalistiek. Het ambacht zit in de
verdrukking, tijd en geld voor diepgravende en onderzoekende verhalen is er
nauwelijks. Fenomenen als ‘feitenvrij betoog’ en ‘alternatieve waarheden’
zijn het publieke debat binnengeslopen. Journalisten zijn als betrouwbare
duiders van informatie in deze ontwikkelingen een tegenkracht. Met zijn
projectsubsidies draagt het FBJP in sterke mate bij aan de kwaliteit van de
maatschappelijk relevante journalistiek.
Dat de instelling slaagt in haar missie blijkt uit de vele kwalitatief
hoogwaardige producties die met subsidie van het fonds verschijnen. Een
van de vele voorbeelden is het prijswinnende boek ‘Laura H.’ van Thomas
Reub. Het leidde tot een podcast, een toneelstuk, de verkoop van de
filmrechten en veel maatschappelijke impact. Het fonds geniet brede
bekendheid, zo bewijst de structurele overvraging van het budget. Een derde
van de aanvragers ontvangt een toekenning. De kwaliteit van de output
toetst het fonds aan de hand van de impact: publieksbereik, extra
publicaties, gewonnen prijzen, afgeleide activiteiten en politiekmaatschappelijke gevolgen.
De raad vindt de ambities van het FBJP realistisch. Het activiteitenplan
geeft een helder beeld van zowel de gevestigde als de nieuwe activiteiten.
Het plan getuigt van zelfreflectie en bezinning op veranderende
maatschappelijke en journalistieke omstandigheden. De breedte van
activiteiten is indrukwekkend en gericht op resultaat. Met relatief weinig
middelen slaagt de instelling erin zeer veel zichtbare resultaten te boeken.
Het fonds opereert in samenwerking met andere relevante organisaties en
fondsen, zoals het Letterenfonds, het Stimuleringsfonds voor de
Journalistiek en diverse opleidingen Journalistiek. Het is de raad niet
duidelijk hoe criteria van de FBJP-subsidies zich verhouden tot die van de
non-fictiebeurzen van het Letterenfonds. Ook internationaal zijn er

Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

2

activiteiten en contacten, zoals een residentie in Griekenland. De raad zou
graag zien dat deze internationale component wordt uitgebouwd,
bijvoorbeeld met meer residenties, en dat samenwerking wordt gezocht met
internationale organisaties als PEN, Free Voice en Press Now. De raad vindt
residenties in eigen land ook een interessante optie.
Vernieuwing
De raad is te spreken over de innovatieve kracht van het FBJP. Met zijn
platformonafhankelijke subsidiëring stelt het fonds zich niet alleen open
voor vernieuwing van vertelvormen, maar ook voor verjonging van het
aanvragersbestand. Steeds vaker kent het FBJP een bijdrage toe aan
audiovisuele en multimediale projecten. De verschijningsvormen lopen
uiteen van podcasts tot artikelen, van documentaires tot non-fictieboeken.
De raad is van mening dat het FBJP zich in deze tijden van fake news volop
moet inzetten voor het versterken van de betrouwbare digitale journalistiek.
Ook ontplooit het fonds activiteiten voor reflectie op innovaties in de
journalistiek. Onder de noemer ‘Nieuwe Journalistiek’ volgde het FJBP
journalistieke start-ups op de voet. Inmiddels is besloten het project in
andere vorm voort te zetten. Nu staan niet zozeer uitgeefmodellen centraal
als wel innovaties die voor journalisten relevant zijn in hun zoektocht naar
nieuwe vertelvormen, analysemethoden en nieuw publiek.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het FBJP is gedeeltelijk transparant over de arbeidsvoorwaarden van het
eigen personeel. Zo is het fonds duidelijk over de honorering, maar niet over
de onderdelen waarop het de cao Uitgeverijbedrijf volgt en op welke niet,
bijvoorbeeld de secundaire voorwaarden.
De raad meent dat het FBJP solide en verantwoord omgaat met de
beschikbare middelen. De raad zou wel graag verduidelijkt zien hoe de
(substantiële) incidentele financiering doorwerkt in de totale organisatie,
om zicht te krijgen op wat er gebeurt als dit bedrag wegvalt. Het fonds heeft
lage financiële risico’s. Het fonds is in hoge mate afhankelijk van subsidie,
maar dit past bij het type instelling. De basis is en blijft de financiering in de
BIS. Daarnaast werkt het fonds aan aanvulling met incidentele gelden, zoals
financiering uit het Lira-fonds, projectgeld voor regionale
onderzoeksjournalistiek en talentontwikkeling, en projectgeld Caribisch
gebied.
Het FBJP werkt nu met een staf van 1,4 fte. Dat is bescheiden gezien de
ambitie en het aantal aanvragen per jaar. De raad is benieuwd naar de
personeelsplannen van het FBJP.

Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het fonds startte in 2019 met het Talentontwikkelingsprogramma,
bestaande uit een Beurs Jong Talent en een Beurs Expertisebevordering.
Dat juicht de raad toe. In het najaar van 2019 begon de eerste groep
journalisten met een Beurs Jong Talent op negen onderzoekredacties. De
eerste evaluaties zijn positief.
Om aankomende journalisten en onderzoekers beter voor te bereiden op de
beroepspraktijk is het fonds een samenwerking aangegaan met de
Christelijke Hogeschool Ede en de masteropleidingen journalistiek aan de
Universiteit van Amsterdam en de Universiteit Leiden. Een
fondsmedewerker geeft een gastles waarin studenten bijvoorbeeld meer
leren over aanvragen bij het fonds. Deze vorm van samenwerking breidt de
instelling vanaf 2020 uit naar andere journalistieke opleidingen.
Geografische spreiding
Het FBJP is een landelijk werkend fonds en erkent nadrukkelijk het belang
van regionale spreiding. De meeste subsidies vloeien evenwel nog naar
landelijke of Randstedelijke initiatieven. Het FBJP heeft sinds 2018 een
aanvullende taak in ondersteuning van onderzoeksjournalistiek in de regio.
De concrete invulling daarvan verkeert echter nog in de pilotfase, en
onduidelijk is in hoeverre de doelen worden gehaald.
Wel heeft het fonds de afgelopen periode via regionale journalistieke
bijeenkomsten en congressen geïnvesteerd in grotere zichtbaarheid;
daardoor is het aantal aanvragen van ‘regioprojecten’ toegenomen. Toch is
de raad van mening dat de regionale uitstraling van het fonds voor
verbetering vatbaar is. Zo ontbreekt op de homepage van de website een
verwijzing naar regionale journalistiek. Het FBJP gaat de komende
beleidsperiode onderzoeken of het een aanvullend programma kan opzetten
met lokale en Nederlandse partners om de journalistiek op de Caribische
eilanden een kwalitatieve impuls te geven. De raad ziet de uitwerking
hiervan met belangstelling tegemoet.
Toepassing Fair Practice Code
In een sector waarin de financiële positie van (freelance) journalisten onder
druk staat, ijvert het FBJP voor een eerlijke beloning van de aanvragers.
De financiële norm waarop het fonds de honorering van journalisten baseert
is meer in overeenstemming gebracht met het uitgangspunt van fair
practice. Ook heeft het fonds de zogenoemde recoupementregeling rond
copyright-inkomsten op de producten van gesubsidieerd onderzoek
aangepast. Daarbij houdt het nu meer rekening met de soms
disproportionele inspanning die onderzoeksjournalisten moeten doen om
een bevredigend resultaat te boeken.

Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

4

Met instemming ziet de raad dat het fonds zich hard maakt voor goede
arbeidsvoorwaarden en een goede juridische positie van freelance
journalisten. FBJP doet dat samen met partners in de sector. Het fonds
toont aan samenwerkingen regelmatig te evalueren.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het FBJP is bezig het bestuursmodel te moderniseren en om te vormen tot
een model waarin de directeur/bestuurder gecontroleerd wordt door een
raad van toezicht. In 2019 startte een traject dat dit mogelijk maakt; dit
wordt in de eerste helft van 2020 afgerond. De raad vindt het positief dat
het fonds externe juridische expertise inhuurt om deze transitie naar het
nieuwe bestuursmodel te begeleiden. Tegelijkertijd herijkt het fonds zijn
bezwaarprocedures, benoemingsprocedures, adviesprotocollen en
administratieve organisatie, en past deze waar nodig aan.
Beoordeling van aanvragen geschiedt binnen het bestuur. Het fonds is in
2018 gestart met speciale adviescommissies voor onderzoeksjournalistiek
die bestaan uit een delegatie van het bestuur, aangevuld met externe
adviseurs. Daarbij besteedt het fonds aandacht aan het tegengaan van
belangenverstrengeling in zijn advies- en beoordelingspraktijk.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het FBJP streeft naar diversiteit in culturele achtergrond, gender en leeftijd
in de samenstelling van personeel, bestuur, adviescommissies en jury's. De
raad constateert dat het fonds daarin nog niet altijd succesvol is. De
overgang van het bestuursmodel naar een raad van toezicht biedt kansen om
de diversiteit van de organisatie te vergroten.
Wel heeft het fonds een toenemend aantal Nederlandse aanvragers met een
niet-westerse culturele achtergrond. Bovendien vergemakkelijkt het fonds
het aanvragen van subsidies voor niet-Nederlandstalige journalisten: zij
kunnen hun aanvraag in het Engels indienen en in hun begroting een bedrag
voor vertaling opvoeren. De website van het FBJP is inmiddels ook in het
Engels beschikbaar.

Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

5

Framer Framed
Geadviseerd subsidiebedrag: € 480.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 480.000

Over de instelling
Stichting Framer Framed (hierna: Framer Framed) is een presentatieinstelling in Amsterdam gericht op interculturele processen in de
hedendaagse kunst. Ze onderzoekt de rol van culturele instituties in een
globaliserende wereld. Framer Framed wil curatoren, kunstenaars en
bezoekers een gelijke stem geven binnen haar tentoonstellingspraktijk. Met
deze werkwijze komt er ruimte voor herinneringen en persoonlijke verhalen.
De agenda is activistisch met keuzes voor onderwerpen als emancipatie,
protest, transitie en verdrongen kennis van oorspronkelijke bewoners.
Framer Framed neemt culturele diversiteit als uitgangspunt en richt zich op
het ‘dekoloniseren’ van instituties. Zij wil een publieke instelling zijn, een
ontmoetingsplek die midden in de samenleving staat, waar nieuwe
bezoekers kennismaken met hedendaagse kunst en een steeds breder
publiek meepraat.
Framer Framed is in 2010 opgericht, beschikt sinds 2014 over een vaste
tentoonstellingsruimte en is vanaf 2019 gehuisvest in Amsterdam-Oost.
Vanaf 2018 programmeert Framer Framed met Werkplaats Molenwijk op
een tweede locatie in Amsterdam-Noord.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.30 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Framer Framed een
subsidiebedrag te verlenen van € 480.000. De raad heeft de extra
aangevraagde, geoormerkte, gelden voor verbreding van het publieksbereik
niet beoordeeld.
Framer Framed onderscheidt zich met internationaal toonaangevende en
maatschappijkritische tentoonstellingen, en met publieksparticipatie. De
instelling heeft de afgelopen periode goed gefunctioneerd. Framer Framed
heeft diversiteit en inclusie in haar werkwijze ingebed en is daarin een
pionier geweest. Door de consequenties van globalisering op een artistieke
manier te onderzoeken, is zij van grote waarde voor het landelijke en
stedelijke bestel. Richtinggevend voor de manier van werken is het begrip
‘gesitueerde kennis’ van sociologe Donna Haraway, waarmee Framer
Framed buiten de canon werkt en een eigen verhaal laat horen. Het

1

activiteitenplan is goed uitgewerkt en heeft een duidelijke focus op
maatschappelijke vraagstukken.
Met een gevarieerd educatieaanbod en een keur aan publieksactiviteiten
positioneert Framer Framed zich als een publieke instelling midden in de
samenleving. De raad vindt de geschatte bezoekersaantallen van Framer
Framed ambitieus. De instelling zou haar werkwijze sterker moeten
expliciteren.
Framer Framed is een organisatie die volop in ontwikkeling is. De hoge
mate van afhankelijkheid van subsidies is een risico. De raad heeft er
vertrouwen in dat de organisatie haar ambitie om te professionaliseren
doorzet in de omgang met de criteria Governance Code Cultuur en Fair
Practice Code. Omgang met Code Diversiteit en Inclusie verdient een
explicietere beschrijving en uitwerking.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De afgelopen periode heeft Framer Framed goed gecureerde
tentoonstellingen in de Tolhuistuin geprogrammeerd die ook elders in
Europa en daarbuiten te zien zijn geweest. In haar locatie Werkplaats
Molenwijk in Amsterdam-Noord organiseerde Framer Framed
buurtprojecten met kunstenaars en bewoners. De raad is onder de indruk
van de consistente visie waarmee Framer Framed complexe thema’s als
dekolonisatie van musea, diversiteits- en representatievraagstukken en
globalisering uitwerkt. Door andere perspectieven te betrekken bij de
hedendaagse kunstpraktijk, verzamelbeleid en collectiepresentaties was (en
is) zij een voorbeeld voor fondsen en andere culturele instellingen. In de
grotere tentoonstellingsruimte in Amsterdam-Oost, waar Framer Framed
vanaf september 2019 haar intrek heeft genomen, winnen de exposities aan
beeldende kwaliteit ten opzichte van hetgeen zij in de Tolhuistuin
programmeerde.
Framer Framed neemt voor haar benadering het begrip ‘gesitueerde kennis’
van Donna Haraway als uitgangspunt, de opvatting dat ‘geen enkel verhaal
over de geschiedenis van de aarde is afgerond, ook het onze niet’. Deze keuze
is passend bij de ambitie om een tentoonstellingspraktijk te ontwikkelen
buiten de dominante canon.
Voor de komende periode agendeert Framer Framed het sociaalgeëngageerde thema ‘UPROOT’ waarin systemen van in- en uitsluiting
worden onderzocht. Zo zal de tentoonstelling ‘Digital Earth’ gaan over
handel en grondstoffen en ‘Beyond the evidence’ over de status van bewijs
op internet waar met propaganda kennis en consensus in twijfel worden

Framer Framed

2

getrokken. Een tweede thema is ‘SHAKE THE DUST’, waarin de
mogelijkheid wordt onderzocht om de wereld daadwerkelijk te veranderen
en onderliggende machtsstructuren te omzeilen. Met Jonas Staal gaat
Framer Framed een klimaattribunaal ontwikkelen om klimaatrecht voor de
21ste eeuw tot stand te brengen.
Het activiteitenplan is goed uitgewerkt en legt een duidelijke focus op
maatschappijkritische vraagstukken. Presentaties komen tot stand door een
gelijke stem te geven aan alle betrokkenen als curatoren en kunstenaars,
kunstenaarscollectieven en maatschappelijke organisaties. De meerwaarde
van de werkwijze zit volgens de raad ook in het bij elkaar brengen van
kennis- en onderzoeksmateriaal in bijvoorbeeld een open source kennisbank
of artistiek handboek. Hierop kan door anderen worden voortgeborduurd
met kunstproductie of het inrichten van een rechtvaardiger toekomst.
Het derde programma, ‘WE CURATE’, is een lokale en buurtgerichte
programmering in Amsterdam-Noord en -Oost. Framer Framed had haar
werkwijze en benadering van deze programmering met lokale
gemeenschappen beter moeten uitwerken.
In het activiteitenplan worden allerlei projecten beschreven, zoals kunst in
de publieke ruimte in samenwerking met Public Art Amsterdam, een
kunstprogramma met maatschappelijke partners en de Rijksakademie,
talentontwikkelingstrajecten met Cultuurhuis Oost, een leertraject met
jonge makers van Nowhere en kunstenaars van De Ateliers en
samenwerking met MAMA binnen Pathfinders Fellowship. Het
activiteitenprogramma getuigt van energie en ambitie.
Vernieuwing
Met haar plannen kiest Framer Framed opnieuw vanuit intrinsieke
motivatie en engagement voor een actieve voorloperrol. De thema’s zijn
internationaal relevant en vernieuwend en geven inhoud aan diversiteit en
inclusie. De raad vindt dat bewonderenswaardig en belangrijk, zeker in de
Metropoolregio Amsterdam. Andere instellingen volgden de afgelopen jaren
haar voorbeeld.
Onder het kopje ‘Democratisering, toegankelijkheid en rechtszekerheid’
formuleert Framer Framed de ambitie om minder mondige mensen te
ondersteunen bij het verkrijgen van meer zeggenschap en zichtbaarheid.
Hiervoor zoekt zij samenwerking met partners als het Van Abbe Museum in
het project ‘The Constituent Museum’, dat is gebaseerd op de aanpak Arte
Útil van Tania Bruguera. Framer Framed is kernpartner binnen
‘Empathielab’ van Museum De Lakenhal in Leiden waar onderzocht wordt
hoe de rol van het ‘empathische museum’ kan worden ingevuld en versterkt.
Met Het HEM in Zaandam wordt een gezamenlijke educatieaanpak
ontwikkeld voor een divers samengestelde samenleving, met het Cobra
Museum in Amstelveen een programma over identiteitsvraagstukken. De

Framer Framed

3

samenwerkingen op gebied van methodiek en kennisdeling op
instellingsniveau zijn stuk voor stuk relevant en vernieuwend.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Framer Framed was de vorige beleidsperiode nog een startende organisatie.
De kleine staf had geen vaste aanstelling en vrijwilligers deden het werk dat
medewerkers zouden moeten doen. Framer Framed heeft de intentie om
vanaf 2021 naar een eerlijke vergoeding voor alle medewerkers toe te
werken. De kosten die het gevolg zijn van het wegwerken van achterstanden
om te kunnen voldoen aan de normen van de Fair Practice Code zijn
opgenomen in de begroting.
Framer Framed heeft op alle financiële indicatoren een lage score. Voor de
komende periode zijn de subsidie-inkomsten fors hoger begroot. Framer
Framed heeft hoofdzakelijk inkomsten uit subsidie van het ministerie van
OCW en de Amsterdam bis en het percentage eigen inkomsten is niet
stabiel. In de aanvraag is geen strategie bij tegenvallende inkomsten
beschreven. De raad vindt dit zorgelijk. Framer Framed legt zich de
komende periode wel meer toe op cultureel ondernemerschap met
coproducties van tentoonstellingen, hogere sponsorinkomsten,
publieksinkomsten door educatieprogramma’s voor ouders en kinderen en
ondersteunende horeca. Ook wordt een fondsenwerver aangesteld en heeft
zij in 2019 een vriendennetwerk opgericht.
Extra gelden publieksbereik
Voor de periode 2021 – 2024 lijkt Framer Framed een beroep te doen op de
extra gelden die de minister beschikbaar stelt voor twee presentatieinstellingen die zich specifiek richten op verbreding van een groot landelijk
en internationaal publieksbereik. Althans: in het aanvraagformulier vinkt ze
dat aan. Echter, noch in de begroting, noch in de toelichting op de begroting
en noch in het activiteitenplan refereert ze expliciet aan die 250.000 euro.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Framer Framed was tot halverwege 2019 gevestigd in de Tolhuistuin. Om
haar bereik te verbreden, met een aangepaste programmering voor
bewoners van Noord, betrok zij in 2018 een nieuwe locatie: Werkplaats
Molenwijk. De raad vindt het positief dat Framer Framed zich met cultureel
aanbod ook verbindt met stadsdeel Noord, waar de voorzieningen nog
achterlopen bij het centrum. Vanaf september 2020 start zij hier een
culturele jeugdprogrammering op voor het primair onderwijs.
Framer Framed was op verschillende fronten actief met educatieaanbod met
eigen lesprogramma’s voor middelbare scholen. Ook de allerjongsten van 3
tot 8 jaar werden betrokken met de start van een kinderatelier. Framer

Framer Framed

4

Framed is er goed in geslaagd om, in lijn met haar missie en visie, haar
programmering via educatie en participatieve activiteiten breed uit te
dragen. In totaal realiseerde zij met 55 schoolgebonden activiteiten en 61
openbare activiteiten in 2018 bijna het dubbele van de activiteiten die waren
afgesproken binnen de prestatie-eisen.
De komende periode continueert Framer Framed samen met Toeval
Gezocht de activiteiten met peuters in het kinderatelier, wordt de
Kinderslavernijherdenking voor leerlingen van het primair onderwijs
georganiseerd met NiNsee en De Rode Loper op School en zijn er
programma’s voor primair en voortgezet onderwijs, vmbo en mbo. Het doel
is nieuwsgierigheid aan te moedigen en jongeren te stimuleren hun eigen
kracht en identiteit te ontwikkelen. Met het Sandberg Instituut wordt een
Summerschool georganiseerd voor hbo en wo. Als mede-uitgever van Errant
Journal, een nieuw kunst- en cultuurtijdschrift besteedt Framer Framed ook
aandacht aan het verslagleggen van theorievorming binnen haar
kunstpraktijk.
Framer Framed trekt een relatief jong publiek vanuit de hoek van
academies, universiteiten en maatschappelijke instellingen. Ook is Framer
Framed door internationale programmering en samenwerking met
internationale partners, curatoren en kunstenaars en Engelstalige
publieksprogramma’s toegankelijk voor internationaal publiek.
Framer Framed gaat er echter soms te gemakkelijk vanuit dat haar aanpak
succesvol zal zijn. Het vraagt inzet om nieuwe mensen mee te krijgen die
niet vertrouwd zijn met het gedachtegoed van Framer Framed. De raad is
daarom niet overtuigd van de haalbaarheid van haar voornemen om in 2024
25.000 bezoekers aan tentoonstellingen en 10.000 aan overige activiteiten
te trekken; de publieksbenadering van Framer Framed is nog onvoldoende
uitgewerkt. De raad spoort Framer Framed aan een strategie te ontwikkelen
om publiek echt te verbinden aan haar gedachtegoed en bezoekersaantallen
te laten groeien. Pas dan kan Framer Framed de beloftes invullen en
verwachtingen waarmaken een publieke instelling te zijn, die midden in de
samenleving staat en waar nieuwe bezoekers kennismaken met hedendaagse
kunst.
Geografische spreiding
Framer Framed heeft zich binnen Amsterdam aangesloten bij initiatieven
als UNSEEN, Amsterdam Art Week, Read My World, het POI (Platform
Ontwikkel Instellingen) en Public Art Amsterdam, een initiatief om
aandacht te vestigen op kunst in de publieke ruimte. ‘School of Slow
Reading’ is een project met Amsterdamse en internationale partners voor
vluchtelingen in Amsterdam-Oost. ‘Art Exchange’ in 2015 door Framer

Framer Framed

5

Framed gestart, is een digitaal uitwisselingsproject tussen jongeren in
Amsterdam en andere steden in de wereld.
De komende jaren draagt Framer Framed bij aan artistiek-wetenschappelijk
onderzoek binnen (inter)nationale partnerschappen zoals ‘Pressing Matter:
Ownership, Value and the Question of Colonial Heritage in Museums’,
waarbij onder andere ook betrokken zijn Research Centre for Material
Culture, Rijksmuseum, Universiteit Leiden, Universiteit van Amsterdam en
de Vrije Universiteit. Een ander voorbeeld is ‘Refugee Youth in Public Space’
met onder andere de Universiteit Utrecht en universiteiten en
maatschappelijke partners in Leipzig, Newcastle en Brussel.
De raad heeft waardering voor het grote aantal partners dat Framer Framed
in een tijdsbestek van enkele jaren heeft bereikt, zowel lokaal, nationaal als
internationaal.
Toepassing Fair Practice Code
De raad heeft er begrip voor dat Framer Framed een inhaalslag moet maken
wat betreft fair pay (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’) en
spoort haar aan door te gaan op de ingeslagen weg. In 2021 wil zij de Fair
Practice Code implementeren voor vaste, tijdelijke en ingehuurde krachten
en hen betalen volgens ‘Loongebouw middelgrote en grote presentatieinstellingen’. Kunstenaars kregen al vanaf 2018 betaald volgens de ‘Richtlijn
kunstenaarshonoraria’. Framer Framed neemt actief deel aan de sociale
dialoog en leverde onder andere een bijdrage aan de totstandkoming van de
‘Richtlijn functie- en loongebouw presentatie-instellingen voor beeldende
kunst’ zoals opgesteld door De Zaak Nu.
Toepassing Governance Code Cultuur
Framer Framed is in 2019 overgestapt van een bestuursmodel naar een
raad-van-toezichtmodel. Voor die tijd had zij een directiereglement waarin
afspraken en verantwoordelijkheden van de directie waren vastgelegd. De
raad vindt de overstap een logisch vervolg in het proces van
professionalisering. Framer Framed beschrijft echter summier hoe zij verder
invulling geeft aan de principes van de code.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad vindt de omgang met de code uitstekend. Framer Framed is al vanaf
de oprichting sterk doordrongen van het belang van de code, en de thema’s
diversiteit en inclusiviteit zijn sterk vertegenwoordigd in het programma.
Niettemin kan Framer Framed sterker reflecteren op de code door haar
ideeën en benadering beter uit te leggen. Nu is zij te weinig expliciet in de
uitwerking van de vier p’s en krijgt de raad onvoldoende beeld van de
vervolgstappen die de instelling gaat zetten in Molenwijk en van de inzet op
publieksbereik in Amsterdam-Oost.

Framer Framed

6

Frans Hals Museum
Geadviseerd subsidiebedrag: € 250.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Frans Hals Museum (hierna: Frans Hals Museum) is een regionaal
museum, gevestigd in Haarlem. Sinds 2018, na een samengaan met De
Hallen Haarlem, programmeert het museum op twee locaties: Hof en Hal.
De collectie van de instelling bestaat uit zeventiende-eeuwse kunst uit
Haarlem en actuele kunst uit de twintigste en eenentwintigste eeuw. Het
museum stelt zich ten doel om een zo breed mogelijk publiek te laten
kennismaken met de bloei en vernieuwing van de schilderkunst in de
‘Hollandse Gouden Eeuw’ en met ontwikkelingen in de eigentijdse
beeldende kunst. Zij wil nieuwe en alternatieve perspectieven bieden op
kunst, en het publiek stimuleren anders te kijken en meer te zien.
Het Frans Hals Museum is penvoerder van een gezamenlijke aanvraag met
het Amsterdam Museum, gevestigd in Amsterdam. Het algemene doel van
de twee instellingen is de productie van (groeps)portretten, geïnspireerd op
de zeventiende-eeuwse collecties. Op deze manier willen zij nieuwe
publieksgroepen aan zich verbinden, en nieuwe verhalen en perspectieven in
de musea brengen en delen met bestaande publieksgroepen.

Subsidieadvies
Het Frans Hals Museum vraagt als penvoerder subsidie aan als instelling
met als kernactiviteit het beheer en behoud van een gemeentelijke collectie
cultureel erfgoed van nationaal of internationaal belang. Het museum vraagt
subsidie voor het uitvoeren van publieksactiviteiten die verband houden met
de collectie en een aanvulling vormen op de activiteiten waarvoor de
gemeente Haarlem subsidie verstrekt. Het museum is voorgedragen door de
Gedeputeerde Staten van de provincie Noord-Holland, waar de instelling
haar standplaats heeft. Het Frans Hals Museum voldoet aan de eisen die de
Regeling stelt met betrekking tot artikel 3.26.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Frans Hals Museum een
subsidiebedrag te verlenen van € 250.000.
De raad vindt het Frans Hals Museum toonaangevend en het voorliggende
plan vernieuwend. Met het programma ‘Gezichten van Noord-Holland’ gaan
het Frans Hals Museum en het Amsterdam Museum actief op zoek naar
nieuwe publieksgroepen die zij mede-eigenaar maken van het project. De
raad is te spreken over de inzet van artists in residence en de te vormen
onderzoeksgroep die de impact van het programma gaat meten.

1

De instelling kent een kwetsbare exploitatie. De gemeente Haarlem en het
museum onderzoeken scenario’s die moeten leiden tot een gezonde
bedrijfsvoering. De instelling doet voldoende inspanningen in het kader van
de Fair Practice Code, De Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit
en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad vindt het Frans Hals Museum een toonaangevend museum met een
uitzonderlijke collectie. Het profiel sluit goed aan op de missie, visie en
programmering, en het activiteitenplan is gedegen opgesteld. De instelling
legt in tentoonstellingen en collectieopstellingen dwarsverbanden tussen
oude, moderne en hedendaagse kunst. De komende periode werkt zij in het
kader van de BIS samen met het Amsterdam Museum in het programma
‘Gezichten van Noord-Holland’.
In ‘Gezichten van Noord-Holland’ focussen de musea op
publieksparticipatie en cocreatie, waarbij portretten uit de zeventiende eeuw
aan selfies worden gekoppeld. De instellingen vullen de bestaande collecties
portretten aan met verhalen en gezichten van de inwoners van NoordHolland, die deze zelf of onder begeleiding van een kunstenaar
vervaardigen. Met de portretten willen zij gemeenschappen een gezicht
geven, die minder zichtbaar zijn in de gevestigde musea. Een belangrijk
uitgangspunt is het ervaren en actief zelf beelden maken. ‘Gezichten van
Noord-Holland’ wordt afgesloten met een dubbeltentoontelling in beide
musea, een werkconferentie en een praktisch handboek voor musea voor het
samenwerken met gemeenschappen.
De musea hebben drie concrete sporen uitgewerkt om de inwoners van
Noord-Holland te bereiken. Het eerste spoor is intensieve samenwerking
met twee nader te bepalen regionale musea die via een open call worden
benaderd. De uitgekozen regionale musea nodigen een hen onbekende
gemeenschap uit, om samen met het museum en een artist in residence een
transhistorische tentoonstelling te maken. In 2021 gaat het Frans Hals
Museum op deze manier samenwerken met een gemeenschap uit de
Haarlemse wijk Schalkwijk. In de volgende jaren worden daar nieuwe
gemeenschappen aan toegevoegd. Een tweede spoor is het aanbieden van
een online cursus portretfotografie. Het derde spoor is een mobiel fotohokje,
waarin mensen een (groeps)foto kunnen maken. Het fotohokje wordt
geplaatst in verschillende culturele instellingen in de provincie. De raad is
zeer te spreken over het participatieve karakter van de drie sporen, waarbij
de collectie het vertrekpunt vormt en wordt verruimd door de toevoeging
van nieuwe en meer diverse beelden.

Frans Hals Museum

2

De samenwerking tussen de instellingen is overtuigend en de plannen zijn
origineel en goed doordacht. Het is mooi dat er een verbinding tot stand
komt tussen het transhistorisch cureren van het Frans Hals Museum en de
uitgebreide ervaring van het Amsterdam Museum op het gebied van
cocreatie. Ten slotte is de raad ook positief over de te vormen
onderzoeksgroep met de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit
Leiden, die het project kritisch analyseert en de impact ervan meet.
Voor de komende jaren stellen de musea een community manager voor
‘Gezichten van Noord-Holland’ aan. Deze manager wordt gekoppeld aan
Gonca Yalciner, de projectleider van ‘Vrouwen van Nieuw West’. Artists in
residence worden geselecteerd op hun ervaring met participatief werken. De
raad heeft vertrouwen in de aanpak en de borging van kennis en ervaring, en
is benieuwd naar de kunstenaars die worden gevraagd.
Vernieuwing
In 2018 traden het Frans Hals Museum en De Hallen Haarlem symbolisch
in het huwelijk. Zij transformeerden naar één museum op twee locaties, met
een nieuwe huisstijl, nieuwe communicatiestrategie, vernieuwd educatief
aanbod en een nieuwe programmering.
Met ‘Gezichten van Noord-Holland’ wordt een nieuwe samenwerking gestart
en worden met een nieuw programma actief nieuwe publieksgroepen
aangesproken. Dit juicht de raad toe. De manier waarop het Frans Hals
Museum en het Amsterdam Museum de eigen historische collectie en die
van lokale musea in Noord-Holland in dialoog brengen met hedendaagse
portretten, die door de deelnemende gemeenschappen en kunstenaars zijn
gemaakt, is verrassend. De raad is benieuwd naar de manier waarop de
dialoog vorm krijgt.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Frans Hals Museum is transparant over de vergoedingen. Medewerkers
van het museum worden gehonoreerd volgens de cao Gemeenten. In 2020
verkent het museum of een overstap kan worden gemaakt naar de Museum
cao. Aanleiding hiervoor is onder andere de noodzaak om te kunnen werken
met een cao die aansluit bij de specifieke werking en daarbij behorende
functieomschrijvingen van een museum. De instelling werkt alleen met
vaste contracten. Voor de honorering van kunstenaars volgt de instelling de
richtlijn kunstenaarshonoraria. Leden van de raad van toezicht ontvangen
voor hun werkzaamheden geen vergoeding.
Tussen 2017 en 2018 zijn de totale inkomsten van het Frans Hals Museum
flink gedaald: met iets meer dan 13 procent. De bijdragen uit private
middelen en overige inkomsten namen sterk af in deze periode. De
publieksinkomsten stegen wel. De begroting voor de komende periode is

Frans Hals Museum

3

realistisch en het museum besteedt voldoende aandacht aan mogelijke
risico’s en strategieën bij tegenvallende inkomsten. De instelling kent een
kwetsbare exploitatie: volgens het museum is dat voornamelijk het gevolg
van opeenvolgende bezuinigingen op gemeentelijke subsidies, gebrek aan
indexering en oplopende loonkosten. Eind januari 2020 besloot de
gemeenteraad van Haarlem een eenmalige subsidie te verstrekken van
350.000 euro ter dekking van het exploitatietekort, en 50.000 euro als
bijdrage voor de overgang naar de Museum cao. In het voorjaar 2020
werken gemeente en museum aan toekomstscenario’s om voor de komende
jaren tot een structurele oplossing van de financiële vraagstukken te komen.
Het gekozen scenario moet leiden tot een gezonde bedrijfsvoering. De raad
vertrouwt erop dat het museum en de gemeente in goed overleg tot een
oplossing komen.
De programmabegroting ‘Gezichten van Noord-Holland’ is volgens de raad
goed ingevuld. Uit de begroting blijkt dat een projectleider, communitymanager, junior onderzoeker en publieksmedewerker worden aangesteld.
De raad heeft er vertrouwen in dat met de invulling van deze functies een
evenwichtig team ontstaat.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het educatieve programma van het Frans Hals Museum heeft als motto
‘anders kijken, meer zien’. Het onderwijsaanbod bevat onder andere
introductiefilms voor in de klas, workshops en een alternatief museum voor
8 tot 13-jarigen. ‘Gezichten van Noord-Holland’ gaat uit van participatie. De
middelen en activiteiten die worden ingezet, worden met name ontwikkeld
voor niet-schoolgebonden groepen en gemeenschappen.
Onderwijsinstellingen kunnen instappen in het project, bijvoorbeeld via de
online cursus (groeps)portretfotografie. De kennis die het Frans Hals
Museum en het Amsterdam Museum opdoen met het project, gebruiken zij
ook in hun reguliere educatieve projecten.
De afgelopen jaren bereikte het Frans Hals Museum gemiddeld 140.000
bezoekers per jaar. Om nieuwe doelgroepen te bereiken werkt het museum
onder andere samen met een zorginstelling voor rondleidingen voor minder
mobiele senioren. Volgens de raad heeft ‘Gezichten van Noord-Holland’
grote potentie om nieuw publiek nieuwsgierig te maken naar het Frans Hals
Museum en het Amsterdam Museum. De musea gaan actief op zoek naar
gemeenschappen die zij mede-eigenaar kunnen maken van het project. De
raad moedigt het bouwen van duurzame relaties met deze gemeenschappen
aan, zodat het contact en de uitwisseling ook na afloop van het project
beklijven.

Frans Hals Museum

4

Geografische spreiding
Het Frans Hals Museum is een belangrijke speler in het Nederlandse
museumlandschap. Het museum onderhoudt veel
samenwerkingsverbanden op regionaal, nationaal en internationaal niveau,
en speelt een actieve rol in het internationale kunstdiscours.
Het Frans Hals Museum en het Amsterdam Museum maken deel uit van de
Metropoolregio Amsterdam. De raad is positief over de manier waarop zij
met ‘Gezichten van Noord-Holland’ andere musea in de provincie betrekken
bij het programma. Met behulp van een open call worden regionale musea
benaderd. Hoe de spreiding er uiteindelijk uitziet, is afhankelijk van de
keuze: de musea hebben een voorkeur voor musea uit een middelgrote stad
met een stadscollectie.
De spreiding in de provincie en het aantal deelnemende locaties worden
vergroot met het mobiele fotohokje. Organisaties in Noord-Holland kunnen
het fotohokje reserveren en laten plaatsen op hun locatie. De raad vindt dit
een toegankelijke manier om te komen tot regionale samenwerking en
participatie.
Toepassing Fair Practice Code
Het Frans Hals Museum onderschrijft de Fair Practice Code. De instelling
omschrijft de werkdruk in het museum als hoog, ondanks de mogelijkheden
om overwerk te compenseren. Dit heeft onder meer te maken met de
prestatie-eisen die op gespannen voet staan met de beperkte middelen. De
instelling heeft duidelijk voor ogen waar zij de komende periode aan wil
werken. Om verzuim te voorkomen wil zij inzetten op betere monitoring en
verdere implementatie van een verzuimbeleid. Ook is zij voornemens het
scholingsbudget te verhogen. De raad vindt dit heldere voornemens.
Onduidelijk is welke rol de instelling speelt in de sociale dialoog over
eerlijke beloning. De raad ziet graag dat deze rol uitgewerkt wordt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Frans Hals Museum onderschrijft de Governance Code Cultuur. Het
museum is een stichting met een raad-van-toezichtmodel. Het bestuurlijke
proces is in handen van de directeur. Het museum heeft ook een raad van
advies, bestaande uit vakgenoten en vertegenwoordigers uit andere
sectoren. Deze adviseert de bestuurder en de raad van toezicht over beleid,
de positie van het museum en strategische vraagstukken. Een belangrijk
verbeterpunt is de diversiteit van de raad van toezicht en de medewerkers
(zie ‘Toepassing Code Diversiteit en Inclusie’).
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Ook de Code Diversiteit en Inclusie onderschrijft het Frans Hals Museum.
Het museum is aangesloten bij ‘Musea bekennen kleur’, een

Frans Hals Museum

5

samenwerkingsverband van diverse Nederlandse musea om diversiteit en
inclusie te verankeren in het DNA. De raad juicht dit toe en is benieuwd
naar de concrete projecten die elk van de deelnemende musea gaat initiëren.
In de huidige tentoonstellingsprogrammering en het aankoopbeleid van
moderne en hedendaagse kunst besteedt de instelling consequent aandacht
aan de genderbalans. Zij vindt de raad van toezicht en het
personeelsbestand nog geen afspiegeling van de maatschappij. In de raad
van toezicht wil zij in 2024 ten minste één lid met een niet-westerse of
cultureel gemengde achtergrond. Ook in het personeelsbestand ziet het
museum kansen voor meer diversiteit. Bij komende vacatures zal zij daar in
de werving en selectie extra aandacht aan besteden. De raad is benieuwd
naar de overige stappen die de instelling de komende jaren gaat zetten.

Frans Hals Museum

6

Frascati
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Stichting Gasthuis Frascati (hierna: Frascati) is een productiehuis met een
eigen theater, gevestigd in Amsterdam. De instelling is erop gericht
vooruitstrevende, onafhankelijke podiumkunst en podiumkunstenaars te
ontwikkelen. Het profiel is pluriform: regisseurs, mimers, choreografen,
performancekunstenaars, schrijvers en autodidacten zoeken bij Frascati de
grenzen op, en rekken die op met onder meer beeldende kunst en film, maar
ook met journalistiek, wetenschap en politiek.
De drie kerntaken produceren, programmeren en verbinden zijn bij Frascati
onlosmakelijk met elkaar verbonden. Daarbij staat steeds de grootstedelijke
dynamiek centraal. Voor de periode 2021 – 2024 zijn vier specifieke
‘ankerpunten’ geformuleerd: locatietheater, cocreatie met gemeenschappen
en maatschappelijke partners, internationaliteit en diversiteit.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Gasthuis Frascati,
maar adviseert, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde
categorie, Stichting Gasthuis Frascati geen subsidie toe te kennen.
De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij
deze categorie.
De raad vindt Frascati een toonaangevende plek voor talentontwikkeling
met een hoge kwaliteitsstandaard, met name voor toneel, journalistiek en
documentair theater. De ontwikkeltrajecten kennen een goede, gefaseerde
opbouw en worden op een kwalitatief hoogwaardige manier begeleid,
resulterend in een uitstroom van een groot aantal eigenzinnige en autonome
makers.
Er is echter ook een aantal punten van aandacht. Zo is Frascati er de
afgelopen jaren niet in geslaagd de genres dans en performance een stevige
positie binnen het productiehuis te geven. De raad vindt het aandeel makers
met een cultureel-diverse achtergrond voor een productiehuis in een
grootstedelijke context nog relatief bescheiden. Hij mist een concreet plan
voor het vergroten van de zichtbaarheid van de gerealiseerde producties
buiten Amsterdam.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad vindt Frascati een toonaangevende plek voor talentontwikkeling
met een hoge kwaliteitsstandaard, met name voor toneel, journalistiek en
documentair theater. De ontwikkeltrajecten resulteren in een rijke
uitstroom: veel van de makers die bij Frascati beginnen, verwerven daarna
aansprekende posities in de podiumkunstensector. Het gaat om
eigenzinnige en autonome makers wiens werk vaak een landelijke uitstraling
heeft.
De selectie – zowel bij de verschillende kunstvakopleidingen in het land als
onder autodidacten – en het daarop volgende ontwikkelprogramma zitten
goed in elkaar en zijn logisch opgebouwd. Een aantal hoogwaardige
artistieke coaches verleent medewerking en de samenwerking met ITA
rondom grotezaalregisseurs wordt gecontinueerd, opdat de talenten
begeleiding op maat kan worden geboden. Daarbij beschikt Frascati met
haar eigen zalen over ruime mogelijkheden om makers te presenteren en
aan het eind van hun trajecten te laten uit- en doorstromen.
In haar aanvraag voor de periode 2017 – 2020 formuleerde Frascati onder
meer de ambitie om een impuls te geven aan het Amsterdamse dans- en
performanceveld. De raad koos destijds bewust voor productiehuizen
“waarin talenten uit verschillende disciplines de mogelijkheid krijgen om
zich te ontwikkelen”, maar constateert nu dat Frascati er niet in is geslaagd
de genres dans en performance een stevige positie in het productiehuis te
geven. Hij vindt het teleurstellend dat productiehuis Frascati minder genres
bedient dan gehoopt. In de aanvraag voor periode 2021 – 2024 wordt aan de
ondersteuning van dans- en performancemakers geen bijzondere aandacht
gegeven.
Frascati noemt een aantal interessante namen van talenten die zij de
komende jaren wil begeleiden. De raad vindt het aandeel makers met een
cultureel-diverse achtergrond – in het licht van het grootstedelijke
cultuurhuis dat Frascati wil zijn – tot nog toe relatief bescheiden, terwijl de
instelling met haar uitgebreide selectieproces wel toegang heeft tot een
breed palet aan talenten. Hij is van mening dat dit weerspiegeld wordt in de
publiekssamenstelling in de zalen van Frascati, die in een grote stad als
Amsterdam veel diverser zou kunnen zijn, al geeft de instelling wel aan dat
hierin verbetering plaatsvindt. In dit licht is het positief dat het
productiehuis een intensieve samenwerking aangaat met Podium Mozaïek
en Bijlmer Parktheater. Het is echter een zwaktebod dat deze samenwerking
afhankelijk wordt gemaakt van extra subsidie.

Frascati

2

De raad is positief over de manier waarop Frascati artistieke ontwikkeling
wil verbinden met maatschappelijke impact. Ze werkt in toenemende mate
aan een samengestelde praktijk waarbij kunstenaars zich ook breed
maatschappelijk oriënteren. Met name de programmalijn ‘De (on)vertelde
stad’ biedt volop ruimte aan de maatschappelijke betrokkenheid die veel
jonge makers drijft, en aan maatschappelijke instellingen en
gemeenschappen met het doel hen te betrekken bij het artistieke proces.
Vernieuwing
De kwaliteit van de makers die bij Frascati uitstromen is veelal hoog; zij
zorgen voor vernieuwing in het podiumkunstenlandschap. Frascati heeft een
goed oog voor nieuw talent. De ontwikkeltrajecten die zij aanbiedt zijn
gedegen, maar niet vernieuwend.
De raad is positief over het ‘Frascati Verbond’, een nieuwe werk- en
ontmoetingsplek voor makers in Frascati 4. Makers die lid worden kunnen
de ruimte gebruiken en dragen als wederdienst bij aan een inhoudelijk
programma, waarin het discours over (podium)kunst centraal staat.
Nieuw zijn ook de coproducties met Podium Mozaïek en Bijlmer
Parktheater, gericht op divers talent. Jaarlijks zullen de instellingen per
partner twee makers gezamenlijk produceren. Daarmee bieden ze deze
talenten een breder platform en een diverser begeleiding in hun artistieke
ontwikkeling.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Frascati volgt voor haar personeel de cao Toneel en Dans en hanteert deze
tevens als uitgangspunt voor de honorering van de zzp’ers, waarbij zij een
opslag van 40 procent hanteert. Ook de makers in het productiehuis worden
conform de cao gehonoreerd. Voor schrijvers hanteert zij de LIRA-norm.
Het beloningsbeleid van Frascati is transparant en eerlijk. Niet duidelijk is
echter of lonen worden geïndexeerd en of overwerk wordt gecompenseerd.
Frascati is een financieel gezonde organisatie. Wel is zij, ondanks dat
verschillende typen financieringsbronnen worden aangeboord, in vrij grote
mate afhankelijk van subsidie van de gemeente Amsterdam. Een financiële
risicostrategie wordt daarom node gemist. De begroting is slechts
gedeeltelijk gespecificeerd, waarbij opvalt dat de indeling in drie kerntaken
zoals die in het activiteitenplan wordt gehanteerd, in de toelichting op de
begroting niet terugkomt.
Frascati vraagt een bijdrage van 800.00 euro per jaar, 300.000 euro meer
dan de toekenning in de periode 2017 – 2020. Met deze verhoging wil zij het
voortraject ‘Fraslab’ (dat nu met andere middelen wordt gefinancierd)
continueren, internationaal steviger (co)produceren en structureel

Frascati

3

samenwerken met Podium Mozaïek en het Bijlmer Parktheater. Ook gaan de
productiebudgetten – mede uit oogpunt van fair pay – omhoog. De raad
vindt dat deze plannen de forse stijging van 300.000 euro per jaar niet
rechtvaardigen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het productiehuis heeft een smal educatiebeleid, dat er voornamelijk uit
bestaat studenten van verschillende opleidingen bij de organisatie stage te
laten lopen. De verdere (schoolgebonden) educatieve inspanningen van
Frascati hebben betrekking op de podium-/presentatiefunctie en niet
specifiek op het productiehuis, op de makers die in het productiehuis actief
zijn of op hun werk.
Het participatiebeleid en de oriëntatie op andere domeinen lijkt
voornamelijk tot uiting te komen in de kerntaak ‘verbinden’. Onder die
kerntaak vallen onder meer de ‘Frascati Issues’ (voorstellingen over
maatschappelijke thema’s, voorzien van een kritisch contextprogramma), en
ook ‘De (on)vertelde stad’ (projecten die in cocreatie met publiek en
maatschappelijke instellingen tot stand komen). Dit zijn projecten waarmee
Frascati zich nadrukkelijk verhoudt tot de verschillende gemeenschappen,
tot maatschappelijke uitdagingen in de stad én tot nieuwe publieksgroepen.
In hoeverre deze inspanningen deel uitmaken van de ontwikkelfunctie
waarvoor Frascati een aanvraag doet, is niet helemaal duidelijk; het
productiehuis lijkt in een aparte kerntaak ‘produceren’ te zijn gevat, ook in
financieel opzicht.
De raad waardeert de manier waarop Frascati onderzoek doet naar haar
publiek. Via verschillende datasystemen is zij in staat de volledige customer
journey te volgen en gedrag van klanten te segmenteren en te voorspellen.
Uit deze analyses blijkt dat het publiek opvallend jong is (38 procent onder
de 30 jaar) en dat er veel belangstelling voor ‘jong werk’ is.
Geografische spreiding
Frascati is gevestigd in Amsterdam en speelt daar een vooraanstaande rol in
de podiumkunsten. Ze werkt nauw samen met kunstvakopleidingen,
gezelschappen, cultuurhuizen en festivals. Ze maakt deel uit van de
Amsterdamse BasisInfraStructuur (A-Bis). Uit de aanvraag blijkt niet dat ze
zich specifiek verhoudt tot de bredere cultuurregio Metropool Regio
Amsterdam.
Frascati is tevens goed ingebed in de landelijke keten voor de
podiumkunsten. Dit blijkt onder meer uit samenwerkingen met collegaproductiehuizen, met opleidingen in verschillende steden en met ervaren

Frascati

4

makers, verbonden aan gezelschappen elders in het land, die in het
productiehuis als begeleiders worden ingezet.
Frascati heeft de ambitie haar producties in Nederland en in het buitenland
te laten spelen en is aangesloten bij het netwerk van vlakke vloertheaters en
bij het samenwerkingsverband De Coproducers. In de praktijk blijkt het
echter vaak moeilijk om buiten de eigen standplaats speelplekken voor
nieuwe makers te realiseren. Hier reflecteert Frascati niet op; wel schrijft zij
verder te bouwen aan een betrokken netwerk van podia.
Toepassing Fair Practice Code
Frascati reflecteert goed op de Fair Practice Code. Zij is relatief transparant
over haar beloningsbeleid en maakt duidelijk een veilige werkomgeving na
te streven, onder meer door functioneringsgesprekken te voeren, coaching
en scholing aan te bieden, en door de aanstelling van een
vertrouwenspersoon. Ze formuleert, op het aanbieden van
loondienstverbanden voor de zaaldienstmedewerkers na, voor de komende
jaren geen concrete actiepunten om de code nog verder te implementeren.
Frascati schrijft met en via gevorderde en uitgestroomde makers deel te
nemen aan de sociale dialoog over eerlijke beloning. Niet blijkt of zij ook via
aansluiting bij een (koepel)vereniging deelneemt aan de sociale dialoog.
Toepassing Governance Code Cultuur
Frascati reflecteert goed op de Governance Code Cultuur. Ze hanteert het
bestuursmodel, maar stapt in 2020 over op het raad-van-toezichtmodel, dat
volgens haar meer recht doet aan haar positie en aan de manier waarop
directie en toezichthouders in de praktijk functioneren. In het kader van
deze transitie worden de statuten en reglementen aangepast, met aandacht
voor de verdere invulling van de code. Zo zullen er afspraken worden
gemaakt over het werven van toezichthouders, over de kwaliteitsbewaking
en het organiseren van tegenspraak. Jaarlijks beschrijft Frascati in haar
bestuursverslag hoe de code wordt toegepast.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Frascati reflecteert weinig zelfkritisch op de Code Diversiteit en Inclusie. Ze
heeft geen kenbare visie op diversiteit en inclusie, hetgeen opvallend is
gezien de aandacht die in het activiteitenplan naar het onderwerp uitgaat.
Frascati noemt de samenstelling van het eigen personeel als grote uitdaging
en wil haar organisatie per afdeling en als geheel een sterkere representatie
van de diversiteit van de omgeving laten zijn. De raad mist op dit vlak echter
een concreet plan van aanpak. Frascati reflecteert beperkt op de diversiteit
van haar publiek. Ook ontbreekt een concreet plan om de diversiteit van het
publiek van de reguliere productiehuisproducties te vergroten.

Frascati

5

Fries Museum
Geadviseerd subsidiebedrag: € 250.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Fries Museum (hierna: Fries Museum), gevestigd in Leeuwarden,
is een provinciaal museum. In 2009 integreerde het museum met het
Keramiekmuseum Princessehof. Het Fries Museum beheert ruim
tweehonderdveertigduizend voorwerpen. De collectie is onderverdeeld in
vijf gebieden: terpencultuur en middeleeuwen, oude kunst, toegepaste kunst
en textiel, Fries Verzetsmuseum en moderne en hedendaagse kunst. Het
Fries Museum positioneert zich als de schatkamer van Friesland. Het wil het
regionale erfgoed van Friesland presenteren en beheren, en samen met de
inwoners van de provincie de toekomst ervan vormgeven. Als museum wil
het bijdragen aan herwaardering van het platteland.

Subsidieadvies
Het Fries Museum vraagt subsidie aan als instelling met als kernactiviteit
het beheer en behoud van een provinciale collectie cultureel erfgoed van
nationaal of internationaal belang. Het museum vraagt subsidie voor het
uitvoeren van publieksactiviteiten die verband houden met de collectie en
een aanvulling vormen op de activiteiten waarvoor de provincie Friesland
subsidie verstrekt. Het museum is voorgedragen door de Gedeputeerde
Staten van de provincie Friesland, waar de instelling haar standplaats heeft.
Het Fries Museum voldoet aan de eisen die de Regeling stelt met betrekking
tot artikel 3.26.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Fries Museum een subsidiebedrag
te verlenen van € 250.000, mits zij:
-

-

concreter uitwerkt welke tentoonstellingen en activiteiten zij met de
rijksbijdrage organiseert, gekoppeld aan het educatieve programma
en publieksbereik, en aan de rol als Fries moedermuseum.
een aangepaste begroting indient in lijn met het activiteitenplan en
een toelichting geeft op de besteding van de subsidie.

De raad vindt het Fries Museum een toegankelijk museum en het
tentoonstellingsprogramma geschikt voor een breed publiek. Met de
bijdrage van het Rijk kan de instelling grote tentoonstellingen blijven
programmeren. De raad begrijpt deze ambitie van het museum om de
komende tijd te bestendigen, maar niet duidelijk is voor welke
tentoonstellingen en nieuwe publieksactiviteiten het museum de BIS-

1

subsidie precies wil gebruiken, en hoe deze zich verhouden tot het
voornemen om als moedermuseum te fungeren.
De instelling biedt een interessant educatief en participatief programma,
waarmee zij bewoners van Friesland bij het museum betrekt. Uit de
aanvraag blijkt echter niet welke educatieve of participatieve activiteiten zij
wil organiseren met de rijksbijdrage.
Het museum past de Fair Practice Code en Governance Code Cultuur toe,
maar formuleert geen concrete verbeterpunten voor de komende periode.
De raad had graag een uitgebreidere toelichting gezien op de toepassing van
de Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Volgens de raad is het Fries Museum een toegankelijk museum met een rijke
collectie. De instelling maakt drie typen tentoonstellingen. Met Atentoonstellingen toont zij spraakmakende werken uit de eigen collectie,
aangevuld met bruiklenen. B-tentoonstellingen zijn uitgebreide presentaties
van de eigen collectie. Met C-tentoonstellingen richt het museum zich met
kwalitatief hoogstaande actuele presentaties op een kleinere, specifieke
doelgroep. Daarnaast programmeert zij blockbusters, zoals ‘Alma-Tadema’
in 2016 – 2017.
Het tentoonstellingsprogramma van het Fries Museum voor de komende
periode is geschikt voor een breed publiek. De instelling heeft een eigen
signatuur ontwikkeld die de bezoeker centraal stelt. In 2022 staat een Atentoonstelling op het programma over de hoge middeleeuwen in Friesland
in relatie tot de rest van Nederland, en in 2023 organiseert de instelling de
A-tentoonstelling ‘Say Yes to the Dress’ over bruidsjurken en de
geschiedenis van de trouwjurk. Bij elke A-tentoonstelling ontwikkelt zij een
activiteitenprogramma met lezingen en drempelverlagende evenementen,
zoals een Valentijnsavond.
Leeuwarden-Fryslân was in 2018 Culturele Hoofdstad van Europa. De
instelling heeft zich in dat jaar landelijk en internationaal goed op de kaart
gezet en wil deze lijn voortzetten. Met de rijksbijdrage kan zij Atentoonstellingen organiseren met een uitgebreid onderwijs- en
activiteitenaanbod, en zo haar maatschappelijke, toeristische en
economische impact in de regio vergroten. Zij heeft de ambitie om twee Atentoonstellingen per jaar te tonen en elke twee jaar een blockbuster te
organiseren. Daarnaast stellen de extra middelen de instelling in staat om de
rol als moedermuseum van Friesland te blijven vervullen.

Fries Museum

2

De raad heeft er vertrouwen in dat de instelling ook de komende jaren
spraakmakende publieksactiviteiten organiseert met een eigen signatuur.
Niet duidelijk is echter voor welke tentoonstellingen zij de BIS-subsidie
precies wil gebruiken, voor welke activiteiten in het kader van de
randprogrammering en hoe de activiteiten zich verhouden tot het
voornemen om als moedermuseum te fungeren, een ambitie die het
museum ook expliciet verbindt aan de BIS-bijdrage.
Vernieuwing
De raad vindt het activiteitenplan van het Fries Museum degelijk. De keuze
van de instelling om de positie en kwaliteit de komende periode vast te
houden is begrijpelijk.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Fries Museum is redelijk transparant over de gehanteerde
vergoedingen: de instelling volgt de Museum cao. De vaste formatie is na de
reorganisatie in 2013 – 2014 vastgesteld op 37 fte, en is sindsdien
nauwelijks gewijzigd. Jaarlijks biedt de instelling plaats aan gemiddeld 54
stagiairs. Zij werkt met 144 vrijwilligers. Onduidelijk is in hoeverre er wordt
gewerkt met zzp’ers.
Kunstenaars en vormgevers krijgen een vergoeding voor de bruikleen van
eigen werken en de tijd die ze in projecten met het museum investeren. Wel
heeft het museum in de berekening van de kunstenaarshonoraria twee
grenzen aangebracht, om het betaalbaar te houden: het budget
kunstenaarshonorarium verhoudt zich op een redelijke en vooraf bepaalde
wijze tot het budget van het volledige tentoonstellingsproject, en de
vergoeding is begrensd voor presentaties die langer lopen dan een halfjaar.
De raad juicht de transparantie van de instelling toe en begrijpt deze keuze,
maar benadrukt dat zij kunstenaars een passende betaling moet kunnen
bieden en gaat er vanuit dat eerlijke beloning het uitgangspunt is bij elke
afspraak van het museum met makers.
De begroting voor 2021 toont aan de baten- en aan de lastenkant een
afname ten opzichte van de realisatie in 2017 en 2018. Volgens de instelling
komt dit doordat het programma- en marketingbudget wordt verlaagd. Het
gevolg daarvan is dat er minder tentoonstellingsplannen worden
ontwikkeld, waardoor er minder fondsen kunnen worden geworven. Volgens
de toelichting op de begroting wil de instelling de BIS-subsidie besteden aan
een wintertentoonstelling, project- en publieksbegeleiding en marketing,
maar niet duidelijk is om welke wintertentoonstelling het gaat.

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)

Fries Museum

3

Het Fries Museum wil de komende periode het educatieve programma
uitbreiden, zowel binnen als buiten de muren van het museum. De instelling
is van plan om residenties van kunstenaars te koppelen aan wijkprojecten
die bewoners betrekken bij het museum. Zij wil met het ‘Fries Museum on
Tour’ Friezen in wijken en dorpen betrekken bij hun eigen erfgoed. Met de
extra middelen kan zij de samenwerking met het mbo en hbo intensiveren
en de onderwijsprogramma’s van de afgelopen jaren een vervolg geven, en
onderwijsmateriaal ontwikkelen bij A-tentoonstellingen.
In de periode dat Leeuwarden Culturele Hoofdstad was, had de instelling
een groot publieksbereik: in 2017 bereikte zij 143.000 bezoekers en in 2018
350.000. Het museum heeft drie doelgroepen: cultuurliefhebbers uit het
hele land, inwoners van Friesland en toeristen. Voor de komende periode
begroot zij 80.000 bezoekers per jaar. Dit lijkt de raad een realistische
ambitie, maar hij mist inzet van het museum op het bereiken van nieuwe
publieksgroepen. Ook ontbreekt informatie over de educatieve en
participatieve activiteiten van het museum met de rijksbijdrage en de visie
van waaruit dat gebeurt.
Geografische spreiding
Het Fries Museum is onderdeel van de cultuurregio We the North. Volgens
de aanvraag zoekt de instelling actief verbinding met de inwoners van de
provincie Friesland. Zij wil een internationaal zichtbaar en ruimhartig
regionaal museum zijn, dat bijdraagt aan brede welvaart van de regio en aan
de landelijke spreiding van het groeiende aantal toeristen. De raad leest
echter weinig terug in het plan over de concrete invulling van
samenwerkingen met (culturele) partners.
Toepassing Fair Practice Code
Het Fries Museum geeft aan de Fair Practice Code toe te passen. De
instelling hanteert met betrekking tot het betalen van kunstenaars en
vormgevers een aangepaste richtlijn kunstenaarshonoraria (zie ‘Eerlijke
beloning en gezonde bedrijfsvoering’). Uit de aanvraag blijkt niet welke rol
het Fries Museum speelt in de sociale dialoog over eerlijke beloning. De raad
ziet graag dat deze rol uitgewerkt wordt. Ook mist de raad concrete stappen
die het museum de komende jaren wil zetten om de code beter te kunnen
toepassen.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Fries Museum onderschrijft de Governance Code Cultuur. De
bestuurlijke organisatie werkt volgens een model met een bestuur en een
raad van toezicht. Stichting Fries Museum en stichting Keramiekmuseum
Princessehof zijn verbonden ondernemingen met een gemeenschappelijke
ondernemingsraad. De instelling licht de toepassing van de code en de rol en

Fries Museum

4

verantwoordelijkheden van de raad van toezicht en het bestuur in voldoende
mate toe, maar de raad mist daarbij actiepunten voor de komende periode.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
In de toelichting op de toepassing van de Code Diversiteit en Inclusie gaat
het Fries Museum onvoldoende in op het programma, het publiek, de
partners en het personeel. De instelling zegt voor iedereen toegankelijk te
willen zijn en het bereiken van regionale bezoekers als belangrijk speerpunt
te zien, maar beschrijft niet hoe zij dat wil realiseren. Zij benoemt diversiteit
als doelstelling onder vrijwilligers en medewerkers in een reintegratietraject, maar niet van de vaste staf, tijdelijke krachten en de raad
van toezicht. Een concreet actieplan voor de komende periode op het gebied
van diversiteit en inclusie ontbreekt.

Fries Museum

5

Garage TDI
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 375.000

Over de instelling
Stichting Garage TDI, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten, Assen
Stichting Garage TDI (hierna: Garage TDI) is een jeugdtheaterinstelling
gevestigd in Assen. Zij heeft vier kernactiviteiten: het produceren van
professionele jeugdtheater- en dansproducties, het organiseren van een
jeugdtheaterfestival (‘Art of Wonder’), het ontplooien van activiteiten op het
gebied van educatie en participatie, en talentontwikkeling. Garage TDI zet
zich naar eigen zeggen in voor de ontwikkeling van jeugd en jongeren tot
nieuwsgierige, empathische en ruimdenkende mensen. Daartoe maakt ze
eigen producties, gebaseerd op verhalen uit de omgeving. De instelling heeft
een eigen jeugdtheaterschool met zes vestigingen verspreid over de
provincie Drenthe. Ook heeft ze een vooropleiding waar jongeren uit
Noordoost-Nederland zich voorbereiden op een hbo-theateropleiding.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Garage TDI geen subsidie toe te
kennen.
Garage TDI is een ondernemende instelling die in de provincie Drenthe
jeugdtheaterproducties creëert, een eigen festival organiseert, een
jeugdtheaterschool en een vooropleiding heeft en zich inzet voor educatie en
talentontwikkeling. Daarmee is de instelling van grote waarde binnen deze
regio. De raad signaleert echter dat Garage TDI nog onvoldoende een regiooverstijgend belang kent. Daarnaast zijn de artistiek-inhoudelijke plannen
voor de komende periode te summier uitgewerkt om in aanmerking te
komen voor een plek in de BIS. Het artistieke profiel van de instelling
verdient de komende periode nog versteviging.
De instelling reflecteert beknopt op de Fair Practice Code. De reflectie op de
Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie is nog niet
voldoende.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Garage TDI verwoordt in het activiteitenplan goed wat haar motiveert: ze
ziet theater als een verbindende kracht die de verbeelding levend houdt in
een maatschappij waarin die onder druk staat. De instelling is zich goed
bewust van de omgeving waarin zij functioneert en maakt werk dat een
duidelijke relatie heeft met het landschap en de inwoners van Drenthe.
Garage TDI heeft hiermee op dit moment echter een voornamelijk lokale en
regionale impact: haar landelijke betekenis is beperkt. Voor productie en
talentontwikkeling kijkt de instelling voornamelijk naar regionaal talent uit
de eigen jeugdtheaterschool en vooropleiding. Zij sluit minder aan bij de
landelijke artistieke ontwikkelingen. De raad ziet de bredere potentie van
het ondernemende gezelschap en volgt met belangstelling hoe zij zich de
komende periode verder zal ontwikkelen.
Garage TDI presenteert een grote hoeveelheid activiteiten, waaronder
plannen voor verschillende jeugdtheater- en jeugddansproducties. De
meeste van deze plannen zijn te globaal uitgewerkt. Een betekenisvolle
verbinding tussen de verschillende kernactiviteiten ontbreekt, terwijl die in
het jeugdpodiumkunstenveld juist van meerwaarde zou kunnen zijn.
Artistiek leider Frederieke Vermeulen is hoofd van een artistiek team dat
verder bestaat uit jonge makers Céline Hoex en Malou van Sluis.
Choreograaf Andreas Denk is aangetrokken om de dans binnen het
gezelschap verder te ontwikkelen. Omdat in de plannen echter maar één
project met hem beschreven is, plaatst de raad vraagtekens bij de
haalbaarheid van deze doelstelling. De instelling werkt verder met
gastmakers, zoals Daniëlle Wagenaar en Herman van Baar.
Garage TDI stelt zich ten doel verhalen op te halen bij kinderen uit Drenthe
en het noordoosten van Nederland, en die om te zetten in voorstellingen en
educatieprojecten. Dit doorlopende ‘Oerlab’ is een aanjager voor het
ontwikkelen van theater- en dansproducties. De raad vindt dit een goede en
onderscheidende aanpak.
De beschrijving van ‘De Grondloze Kuil’, het eerste van twee
locatieprojecten, maakt de raad nieuwsgierig: in het project komen de
kernwaarden van de instelling samen. Ook de onderwijsvoorstellingen ‘100
Kilo Watten’ en ‘Soekarno’ spreken aan. Ze behandelen relevante, inclusieve
thema’s voor de doelgroep.
Garage TDI zegt te willen investeren in betekenisvolle, reizende
jeugdtheatervoorstellingen en maakt daarom jaarlijks één dans- of

Garage TDI

2

theaterproductie voor de kleine of middenzaal. De uitwerking hiervan is
echter summier, waardoor de raad dit plan niet goed kan beoordelen.
Vernieuwing
De raad waardeert de aanpak van het grootschalige ‘Oerlab’-project, waarin
het jonge publiek de rol van cocreator van nieuw te ontwikkelen projecten
krijgt. Dat vindt de raad van grote waarde in gemeenschappen waar
theaterbezoek niet altijd vanzelfsprekend is. Hij is benieuwd hoe deze vorm
van publiekswerking in de praktijk leidt tot interessante producties.
Garage TDI vindt talentontwikkeling belangrijk. Twee net afgestudeerde
theatermakers maken deel uit van het artistieke team. De instelling zegt
graag te werken met talent van de eigen jeugdtheaterschool of
vooropleiding. De raad mist een bredere blik op makerschap en vraagt zich
af in hoeverre de instelling instroom van buitenaf nastreeft.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Garage TDI is op het moment van aanvragen financieel gezond. De
liquiditeit en de solvabiliteit zijn hoog en het weerstandsvermogen is
middelmatig hoog. Het gezelschap heeft een hoog percentage eigen
inkomsten van zestig procent. De raad is positief over het cultureel
ondernemerschap van Garage TDI. Mede dankzij de inkomsten uit de
jeugdtheaterscholen is de organisatie financieel gezond.
De begroting oogt realistisch. Garage TDI voorziet ten opzichte van de
periode 2017 – 2020 een forse toename aan de baten- en lastenkant, en licht
dit goed toe. Ze geeft aan dat het activiteitenplan is aangepast om in
aanmerking te komen voor opname in de BIS: met de groei van het
activiteitenprogramma neemt de personele bezetting ook toe. Ze omschrijft
tevens een uitgebreide risicoanalyse voor tegenvallende resultaten, inclusief
mogelijke maatregelen.
De cao Toneel en Dans is leidend voor het aangaan van dienstverbanden en
het bepalen van honoraria voor zzp’ers. Garage TDI hecht er belang aan dat
haar medewerkers hun professionele kennis en vaardigheden kunnen
blijven ontwikkelen en heeft daarom het scholingsbudget voor werknemers
verhoogd.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Garage TDI heeft op zes plekken in de provincie Drenthe een
jeugdtheaterschool en biedt jongeren in de leeftijd van 14 tot 21 jaar een
vooropleiding in de podiumkunsten. Daarnaast ontwikkelt zij voor scholen
educatieprojecten bij de eigen theater- en dansproducties en verzorgt zij
theatrale rondleidingen door de schouwburgen van Assen en Hoogeveen.

Garage TDI

3

Garage TDI kiest bewust voor voorstellingsthema’s die leven bij het publiek
in haar omgeving, zoals laaggeletterdheid en gebiedsontwikkeling. Deze
thema’s passen goed bij het profiel van de instelling.
Nieuw publiek wordt duurzaam geworven via de publiekswerking in het
doorlopende ‘Oerlab’-traject. Wel vindt de raad dat Garage TDI de
marketingstrategie erg summier toelicht, en dat hier een verhoudingsgewijs
klein budget voor is gereserveerd. Als speerpunt voor 2021 – 2024 noemt de
instelling publieksonderzoek. Op basis van de resultaten van
bezoekersonderzoek is de instelling voornemens de producten en impact te
verbeteren en haar publiek in kaart te brengen. Een specifiek tijdspad
hiervoor ontbreekt, evenals een nadere uitwerking.
Geografische spreiding
Garage TDI is goed geworteld in de regio. Ze maakt deel uit van Station
Noord en Up North, netwerken voor talentontwikkeling in respectievelijk de
podiumkunsten en de urban- en popcultuur, waarin instellingen uit
Groningen, Friesland en Drenthe met elkaar samenwerken.
De talentontwikkelingsactiviteiten van Garage TDI zijn in de provincie
duidelijk van toegevoegde waarde en sluiten goed aan op de ambitie van de
stedelijke cultuurregio We The North, waarin onder meer
talentontwikkeling en de verbinding tussen stad en platteland centraal
staan. In dat licht is ook het festival ‘Art of Wonder’ noemenswaardig, dat
bezoekers in het noordoosten van Nederland kennis laat maken met
(inter)nationale jeugdtheatergezelschappen en jonge makers.
In de eigen regio werkt het gezelschap ook samen met culturele instellingen
uit andere disciplines, zoals het Drents Museum en Gevangenismuseum
Veenhuizen, en met maatschappelijke partners zoals de rechtbank NoordNederland.
Op landelijk niveau is Garage TDI nog weinig zichtbaar. De raad vindt de
ambitie van de instelling om landelijk te werken prijzenswaardig maar nog
onvoldoende uitgewerkt. Hij meent echter dat de instelling hier nog wat tijd
voor nodig heeft en dat zij op dit moment nog onvoldoende landelijke
betekenis heeft. De raad volgt de ontwikkelingen van de instelling richting
een meer landelijk profiel met belangstelling en is benieuwd met welke
podia en festivals zij de komende jaren een samenwerking aangaat.
Garage TDI heeft de ambitie om een internationaal netwerk te vormen met
gelijksoortige instellingen. De instelling gaat een meerjarige samenwerking
en uitwisseling aan met het Italiaanse Campsirago Residenza. De raad ziet
vervolgstappen met belangstelling tegemoet.

Garage TDI

4

Toepassing Fair Practice Code
Garage TDI stelt op basis van zelfevaluatie aan de hand van de Fair Practice
Code dat zij haar rol als werkgever overwegend goed invult, maar dat er
ruimte voor verbetering is. De raad onderschrijft dit.
De instelling geeft aan dat de cao Toneel en Dans leidend is, maar maakt
niet duidelijk of dit betekent dat honorering en secundaire
arbeidsvoorwaarden conform de cao zijn, of dat het gaat om een streven.
Stichting Garage TDI neemt op lokaal en provinciaal niveau deel aan de
sociale dialoog over eerlijke beloning. De instelling werkt samen met
(internationale) theatergezelschappen; onderlinge werkafspraken over de
Fair Practice Code worden echter niet beschreven. Ze schrijft afspraken te
maken over auteursrechten met haar werknemers en derden, maar licht dit
niet nader toe.
De instelling werkt, buiten het kantoorpersoneel, hoofdzakelijk met zzp’ers
en formuleert een aantal verbeteringen, zoals periodieke groei en een vast
beleid voor stages.
Garage TDI benoemt in haar reflectie op de code enkele acties om de code
verder te implementeren: de werkdruk wordt verlaagd door stapsgewijs
meer mensen in dienst te nemen, en in de dialoog met de regionale
overheden staat zij op het standpunt dat als subsidies niet geïndexeerd
worden, de prestatieafspraken moeten worden aangepast.
Toepassing Governance Code Cultuur
Garage TDI reflecteert summier op de Governance Code Cultuur. Zij werkt
met een raad-van-toezichtmodel. De instelling schrijft dat de code in het
algemeen goed wordt nageleefd en dat zij in hoge mate voldoet aan de acht
principes van de code: zij past de code toe en legt uit waar dat niet het geval
is. Deze uitleg leest de raad echter niet terug.
Ook benoemt de instelling dat uit evaluatie van de code aandachtspunten
voortkwamen. Welke dit zijn, en welke acties het gezelschap daaraan
koppelt, wordt echter niet duidelijk. De raad kan daarom niet beoordelen of
Garage TDI deze code toepast.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Garage TDI vindt “dat zij gebaat is bij een goede afspiegeling van de
diversiteit die de bevolkingssamenstelling laat zien” en heeft daarbij
aandacht voor onder meer culturele en sociaaleconomische achtergronden,
diversiteit in leeftijd en seksuele geaardheid. Door samen te werken met
partners als Urban House Groningen en Don’t Hit Mama is er volgens de
instelling vernieuwing gebracht in het team en in de lesprogramma’s voor
jongeren. Voor individuele projecten werkt zij samen met maatschappelijke

Garage TDI

5

partners zoals azc’s of Vluchtelingenwerk. De raad vindt dat Garage TDI zich
in wel erg algemene termen over diversiteit uitlaat. Bovendien mist hij een
goed actieplan om de diversiteit van met name het eigen kernteam te
vergroten. Garage TDI toont zich hierbij terughoudend door te stellen
diversiteit in het team belangrijk te vinden, maar de samenstelling niet te
willen aanpassen omdat men zo ‘tevreden’ is.

Garage TDI

6

Gaudeamus
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 267.750

Over de instelling
Stichting Gaudeamus Muziekweek, podiumkunsten, festivals, Utrecht
Stichting Gaudeamus Muziekweek (hierna: Gaudeamus) presenteert
jaarlijks in een vijfdaags festival in Utrecht een programma van actuele
muziek. Het festival stelt zich ten doel de nieuwste muziek van jonge
muziekpioniers te stimuleren en te ondersteunen. Naast het festival
verstrekt Gaudeamus compositieopdrachten, reikt ze jaarlijks de
Gaudeamus Award uit, en organiseert ze concertreeksen en residenties. De
organisatie bestaat sinds 1945 en was tot 2010 onderdeel van het toenmalige
Muziek Centrum Nederland. Naast het festival is de organisatie door het
jaar heen actief met eigen concertseries en samenwerkingsverbanden rond
talentontwikkeling.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Gaudeamus
Muziekweek. Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen
dezelfde categorie adviseert de raad Stichting Gaudeamus Muziekweek geen
subsidie toe te kennen. De raad verwijst voor een toelichting op de afweging
naar de inleiding bij deze categorie.
De kernactiviteiten van Gaudeamus zijn van goede artistieke kwaliteit.
Gaudeamus signaleert met veel expertise en ervaring ontwikkelingen in de
hedendaagse muziek en speelt daarmee een gewaardeerde rol in het genre.
Ook draagt het bij aan de ontwikkeling van jonge componisten en musici. De
focus op jonge componisten en musici levert echter ook beperkingen op voor
de mogelijkheid een breder publiek aan te spreken. De activiteiten op het
gebied van educatie, die voornamelijk gericht zijn op jonge professionals,
zijn aansprekend. Het educatieve aanbod is voor overige doelgroepen
minder overtuigend uitgewerkt.
Gaudeamus is transparant over de gehanteerde vergoedingen voor vast en
tijdelijk personeel en heeft een stabiele financiële positie. Gaudeamus
reflecteert onvoldoende op de Fair Practice Code en de Governance Code
Cultuur. Op de Code Diversiteit en Inclusie geeft Gaudeamus een goede

1

reflectie, waarin het duidelijk beschrijft welke doelstellingen het de
komende periode wil behalen en op welke wijze.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad vindt de kernactiviteiten van Gaudeamus van goede artistieke
kwaliteit. De zeggingskracht van het festival is zowel nationaal als
internationaal groot. Het festival benadert hedendaagse gecomponeerde
muziek met een ondogmatische, open visie. Gaudeamus signaleert met veel
expertise en ervaring de stand van zaken in de actuele muziek, en draagt bij
aan de reflectie op ontwikkelingen in de muziek. Het festival wil een
verbinding tot stand brengen tussen oudere werken uit de canon van
moderne gecomponeerde muziek en meer recente genre-uitingen.
De kernactiviteiten zijn van grote betekenis voor de jonge componisten die
Gaudeamus centraal stelt. Het festival fungeert als een belangrijk
presentatiemoment voor nieuwe Nederlandse muziek. Omdat het festival
vaak ‘onderzoekende’ muziek van pioniers brengt, zijn de uitvoeringen vaak
interessant, maar niet van een constant hoog uitvoeringsniveau. Dat lijkt
onvermijdelijk, omdat het festival een podium biedt aan nieuwe makers en
componisten.
Gaudeamus heeft aansprekende plannen om in de komende periode een
curator aan te stellen om componisten uit de Arabische regio en het
Midden-Oosten te selecteren voor uitwisselingsprojecten. De curator moet
de componisten begeleiden in het schrijven van nieuwe composities voor
Catching Cultures Orchestra, een ensemble bestaande uit musici van
asielzoekerscentra en Nederlandse musici. De raad vindt het seminar
‘Kansen voor componisten in een veranderende kosmopolitische cultuur’
een mooi initiatief en is benieuwd naar de verdere ontwikkeling hiervan.
Vernieuwing
De talentontwikkelingsactiviteiten van Gaudeamus zijn van zeer hoog
niveau. Het festival verstrekt compositieopdrachten, biedt jonge
componisten een podium en vergroot hun zichtbaarheid onder vakgenoten.
Ook verbindt Gaudeamus via tweejarige residenties jong talent voor langere
tijd aan de organisatie, waarbij onderzoek en het ontwikkelen van een eigen
signatuur centraal staan. Bij selectie van talent geeft de instelling de
voorkeur aan talenten met een frisse, eigen kijk op hedendaagse muziek; een
benadering die past bij het profiel van het festival.
Gaudeamus streeft naar een gelijkwaardige genderbalans in de
muziekpraktijk. Dit moedigt hij aan door in gelijke mate opdrachten te
verstrekken aan, en coproducties aan te gaan met, vrouwelijke en

Gaudeamus

2

mannelijke musici en componisten. Zo worden in 2020 twee vrouwelijke en
twee mannelijke componisten/musici genomineerd voor de Gaudeamus
Award. De raad oordeelt hier zeer positief over.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad oordeelt positief over het beloningsbeleid van Gaudeamus. Het
festival is transparant over de gehanteerde vergoedingen voor vast en
tijdelijk personeel; het baseert deze op de richtlijnen van de cao Toneel en
Dans en de cao voor muziekensembles die in 2021 van kracht wordt. Voor
compositieopdrachten hanteert de instelling de normen van Nieuw Geneco.
Gaudeamus wil de komende periode geleidelijk ook zzp’ers honoreren op
basis van de genoemde cao’s. De kosten voor eerlijke betaling zijn verwerkt
in de begroting. Gaudeamus neemt op verschillende manieren deel aan de
sociale dialoog over eerlijke beloning; zo organiseerde het festival in 2019
een debat over fair practice, in samenwerking met Nieuw Geneco.
De financiële positie van Gaudeamus is stabiel. Een exploitatietekort kon in
2018 worden opgevangen met een bestemmingsreserve. De bedrijfsvoering
is goed, blijkens de beschrijving van de organisatie en de onderbouwing van
de begroting. Het festival signaleert wel het risico dat subsidie van een
aantal grote private fondsen de komende periode wegvalt. Het festival wil
dit opvangen met hogere structurele publieke subsidie. De raad is positief
over de gerealiseerde groei van particuliere donaties. De beoogde
stapsgewijze groei oogt realistisch, maar het lijkt de raad verstandig dat
Gaudeamus ook andere strategieën ontwikkelt voor tegenvallende
inkomsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Met de deelname aan het Utrechts Muziek Overleg en de samenwerking met
diverse (onderwijs)instellingen in de stad vervult Gaudeamus een actieve rol
in het Utrechtse muziekveld. Gaudeamus faciliteert HKU-studenten Muziek
& Technologie met onderzoeks- en presentatiemogelijkheden. De
activiteiten op het gebied van educatie, die voornamelijk gericht zijn op
jonge professionals, zijn aansprekend. Het educatieve aanbod is voor
overige doelgroepen minder overtuigend uitgewerkt.
Gaudeamus heeft oog voor Utrechtse muziekliefhebbers met een
economische achterstand en organiseert daarvoor jaarlijks een gratis
lunchconcert en activiteiten in de openbare ruimte. Met acties als ‘Geef een
Toegift’ werkt Gaudeamus samen met sociaalmaatschappelijke organisaties
als de Tussenvoorziening, de Armoedecoalitie en Geef Armoede een Gezicht.
Gaudeamus heeft de publieksgroepen van het festival in kaart gebracht en
doelstellingen geformuleerd. Met het presenteren van elektronische muziek

Gaudeamus

3

aan de randen van het programma poogt het festival zijn profiel te
verbreden. Ondanks deze experimenten blijft Gaudeamus dicht bij de
traditionele harde kern van hedendaagse gecomponeerde muziek. De raad
ziet beperkte mogelijkheden voor Gaudeamus om zich te ontwikkelen tot
een festival voor een breder en diverser publiek.
Geografische spreiding
Gaudeamus neemt in het speelveld van de hedendaagse muziek
internationaal, nationaal en regionaal een belangrijke positie in. Gaudeamus
is medeoprichter van het Europese Ulysses Network, dat tot doel heeft de
hedendaagse klassieke muziek te promoten. De raad waardeert het dat
Gaudeamus zijn expertise en netwerk de komende subsidieperiode wil
inzetten voor samenwerkingsverbanden op landelijk en regionaal niveau.
Gaudeamus is als actief lid van het Utrechts Muziek Overleg goed verankerd
in de stad Utrecht. De programmering van Gaudeamus maakt deel uit van
het aanbod op verschillende lokale (festival)podia, zoals TivoliVredenburg,
Theater Kikker en SPRING. In haar reflectie op de aanvraag schrijft de
Stedelijke Regio Utrecht dat de instelling past bij de thema’s uit het
regioprofiel ‘ruimte voor talent’, ‘talentontwikkeling’, ‘erfgoed’, ‘educatie’,
‘inclusie’ en ‘samenwerking’.
Toepassing Fair Practice Code
Gaudeamus past de Fair Practice Code toe en schrijft doordrongen te zijn
van de noodzaak van goede voorwaarden voor iedereen die werkzaam is in
de cultuursector. Het festival reflecteert echter matig op de code en
formuleert nauwelijks doelstellingen en concrete acties voor de komende
periode. Gaudeamus beschrijft hoe het de code toepast met betrekking tot
eerlijke betaling, maar gaat niet in op andere aspecten van de code, zoals
goed werkgeverschap. De raad waardeert het dat Gaudeamus actief
investeert in de ontwikkeling van medewerkers.
Toepassing Governance Code Cultuur
Gaudeamus past de Governance Code Cultuur toe, maar gaat summier in op
de wijze waarop de bevoegdheden, de taakverdeling en de deskundigheid
van het bestuur zijn geregeld. Het festival reflecteert daarmee onvoldoende
op de code. De verantwoording in het jaarverslag is goed, maar de raad mist
een rooster van aftreden. Gaudeamus hanteert het bestuursmodel.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Gaudeamus onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie en reflecteert
uitvoerig op de toepassing van deze code. Het festival is zich bewust van de
urgentie van het bevorderen van diversiteit en inclusie. Gaudeamus geeft
aan waar het festival op dit moment staat en welke doelen het zich stelt voor

Gaudeamus

4

de periode 2021 – 2024. Als het festival zijn doelstelling op het gebied van
gender en diversiteit niet behaalt, wil het in 2024 ‘nieuw talent’ opleiden.
De instelling is sinds 2018 aangesloten bij PACT Utrecht, een (informeel)
netwerk van cultuurmakers die zich samen actief inzetten voor een diverse,
inclusieve Utrechtse culturele sector. Met critical friends ontwikkelt
Gaudeamus een visie op hoe het festival in het veld wil staan.

Gaudeamus

5

GOGBOT
Geadviseerd subsidiebedrag: € 337.670
Gevraagd subsidiebedrag: € 445.000

Over de instelling
Stichting Planetart (hierna: Planetart) is een kunstenaarsinitiatief dat events
organiseert die cross-overs bewerkstelligen tussen kunst, muziek en cuttingedge technologie. Planetart reflecteert kritisch op technologische
ontwikkelingen, wil spraakmakend zijn en kunst van internationale kwaliteit
toegankelijk maken voor een breed publiek.
Kernactiviteit van de organisatie is het jaarlijks terugkerende GOGBOT
Festival for Creative Technology. GOGBOT is een meerdaags festival in
Enschede dat sinds 2004 wordt georganiseerd in het tweede weekend van
september. Hiernaast organiseert Planetart sinds 2014 jaarlijks het festival
TEC Art tijdens de Art Rotterdam Week, waarbij de wisselwerking tussen
kunst en technologie centraal staat.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.42 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Planetart een subsidiebedrag toe
te kennen van € 337.670 mits zij:
-

voor 2021 een aangepast activiteitenplan opstelt, inclusief
aangepaste begroting.

De raad is positief over de inhoudelijke kwaliteit van Planetart. De
organisatie is oorspronkelijk, vernieuwend en grensverleggend in zijn crossover-programmering. GOGBOT speelt in op de actualiteit en is daardoor
spannend en onderscheidend. Het festival inspireert het veld tot
vernieuwing, door de selectie van deelnemers, de wijze van presenteren, de
ontwikkeling van jong talent en de urgente maatschappelijke thema’s. De
meeste activiteiten zijn gratis toegankelijk voor publiek.
Planetart heeft veel samenwerkingspartners in het onderwijs,
kunstinstellingen en het bedrijfsleven en is maatschappelijk betrokken bij de
ontwikkeling van Twente. De link Rotterdam-Twente is interessant en het
belang van het festival voor de regio Twente is groot.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Sinds 2004 organiseert Planetart het GOGBOT Festival. Het festival komt
jaarlijks met een aansprekend programma en werkt met curatoren, denkers,
schrijvers, journalisten, critici en filosofen uit diverse sectoren van het veld.
Op het jaarlijkse festival TEC Art in Rotterdam staat een wisselwerking
tussen kunst en technologie centraal.
Planetart presenteert op GOGBOT actueel en vernieuwend aanbod waarbij
cross-overs bewerkstelligd worden tussen kunst, muziek en cutting-edge
technologie. De context is internationaal door deelname van internationale
kunstenaars. GOGBOT biedt een platform voor internationale uitwisseling
tussen vakgenoten door middel van acts en installaties, exposities, lezingen,
awards, workshops en een conferentie. De charme van het festival is dat het
mede door de locatiekeuzes een breed publiek trekt.
Vanuit de gedachte dat alles eindig is, inclusief de mensheid, verbeeldt het
festival de toekomst, waarbij de blik verder reikt dan het leven en de aarde.
Uitgaande van het aanpassingsvermogen van de mens aan zijn omgeving wil
GOGBOT de zintuigen prikkelen met evenementen, lesprogramma’s en
partnerschappen rond kunst, muziek en creatieve technologie. Ambitie is
om over vier jaar vanuit Enschede een belangrijke rol te spelen in het
regionale, landelijke en internationale veld van de creatieve technologie en
avant-gardekunst als initiator, verbinder en producer.
Planetart wil spraakmakend zijn en kunst van internationale kwaliteit
toegankelijk maken voor een breed publiek. GOGBOT toont het effect van
innovaties op de maatschappij door de ogen van internationale kunstenaars
en artiesten. Het wil uitdagen tot ideeën of andere denkwijzen over de
wereld, choqueren, en een broedplaats zijn voor creatieve techniek en
innovatie.
TEC Art is een stuk kleiner dan GOGBOT. Uitgangspunt van TEC Art is dat
kunstenaars een belangrijke rol vervullen in een maatschappij die bepaald
wordt door de exponentiële groei van technologie. Dit festival presenteert
hedendaagse kunst en introduceert het thema van GOGBOT.
De raad is positief over de inhoudelijke kwaliteit van Planetart. De
organisatie is oorspronkelijk, vernieuwend en grensverleggend in haar
cross-over-programmering, ze speelt in op de actualiteit en is daardoor
spannend en onderscheidend.
De raad constateert echter ook dat het activiteitenplan vooral inzet op een
consolidatie van de evenementen. Daarvoor is begrip, maar de raad zou
graag ook een perspectief op de toekomst zien.

GOGBOT

2

Vernieuwing
In de visie van Planetart is creativiteit een van de belangrijkste factoren in
samenleving en cultuur: zij verbindt en stelt de mens in staat om zich te
ontwikkelen en de potentie van de wereld te benutten. Planetart draagt deze
visie uit in de programmering en laat op GOGBOT op circa tien
verschillende locaties multimedia, avant-gardekunst, geluidskunst,
podiumkunst en technologie samenkomen in acts en installaties, exposities,
lezingen, awards, workshops en een conferentie. Op GOGBOT komen
verschillende partijen in contact met elkaar en met het publiek. Daaruit
ontstaan nieuwe ontwikkelingen, met actuele kunst en e-cultuur als basis.
De raad vindt dat Planetart met beide festivals het veld tot vernieuwing
inspireert, door de selectie van deelnemers, wijze van presenteren,
ontwikkeling van jong talent en urgente maatschappelijke thema’s. Planetart
is daarnaast jaarlijks vernieuwend in haar programmering. De
samenwerking met onderwijsinstellingen is daarbij van belang.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Planetart is ontstaan vanuit de undergroundscene, waar een sterke
verbondenheid was tussen bestuursleden, curatoren en kunstenaars. Uit de
aanvraag blijkt de wil om verder te professionaliseren en het bewustzijn van
de veranderingen die daarmee gepaard gaan. De organisatie heeft stappen
geformuleerd, maar de concrete invulling daarvan behoeft volgens de raad
nog aandacht.
Planetart had de afgelopen jaren geen structurele financiële ondersteuning.
De instelling is financieel kwetsbaar en heeft een negatief eigen vermogen.
Het percentage eigen inkomsten is laag maar stabiel. Met een gerealiseerd
en begroot positief exploitatieresultaat probeert Planetart het eigen
vermogen te laten toenemen. De raad is hierover positief, maar mist een
toelichting op de wijze waarop Planetart daarbij omgaat met tegenvallende
inkomsten.
Planetart heeft geen personeel in loondienst en de bestuursleden zijn
onbezoldigd. In de toelichting op de begroting is de verwachte bezetting
aangegeven. Planetart werkt momenteel met een klein team bestaande uit
zzp’ers, een pool van inzetbare mensen in de festivalperiodes en een grote
groep vrijwilligers. De betaling van zzp’ers en vrijwilligers is momenteel nog
niet conform de Fair Practice Code. Planetart zegt de wens te hebben om te
professionaliseren en met name te consolideren en daarom over te stappen
van grotendeels inhuur van zzp’ers naar een kernteam dat verantwoordelijk
is voor de primaire organisatieprocessen.
De circa tweehonderd vrijwilligers ontvangen een vrijwilligersvergoeding,
maar er wordt in de aanvraag niets genoemd over een vergoeding voor

GOGBOT

3

stagiairs. Wel zet Planetart voor 2022 en 2023 de actie uit om een
vrijwilligersbeleid en een stagebeleid op te stellen en te implementeren.
De betaling aan de kunstenaars voldoet volgens Planetart aan de richtlijnen
van het Mondriaan Fonds. Dit is echter niet altijd expliciet opgenomen in de
contracten. In 2022 wil Planetart een externe doorlichting doen op het
gebied van auteursrechten.
Planetart wil in de periode 2021 – 2024 meer activiteiten organiseren en
hiervoor werknemers in dienst nemen. Ze wil hen betalen volgens een
passende cao, waarbij wordt gedacht aan de samenvoeging van de cao
Kunsteducatie met die van de openbare bibliotheken. De begroting
verdubbelt daardoor. De raad heeft zorgen over het realiteitsgehalte van de
professionaliseringsambitie en zou graag zien dat Planetart daarvoor een
stappenplan maakt.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Planetart wil dat haar activiteiten toegankelijk zijn voor een breed publiek
en de meeste activiteiten op GOGBOT zijn daarom gratis. Het publiek is
divers en varieert van liefhebbers van experimentele techno en radicale
mediakunstinstallaties tot families met kinderen die voor het eerst robots
bouwen of een interactief kunstwerk ervaren. De raad is hierover positief.
Dat Planetart professionals en studenten samenbrengt wordt door de raad
ook positief beoordeeld. Op GOGBOT komen zowel internationale
kunstenaars als jong talent van de Nederlandse kunstacademies en van de
opleiding Creative Technology (University of Twente). Bij laatstgenoemde
opleiding worden sinds 2008 jaarlijks drie maanden lang colleges met
opdrachten gegeven rondom actuele thema’s. Studenten werken daarbij aan
nieuwe installaties en prototypes die worden geëxposeerd tijdens GOGBOT.
Ook studenten van Aki ArtEZ, Saxion, ROC Twente, ArtEZ Conservatorium
en diverse andere opleidingen uit de regio worden actief betrokken bij het
festival door middel van opdrachten, wedstrijden en awards.
Aan talentontwikkeling geeft Planetart adequaat invulling door op de
academies jonge talenten te ontdekken en te begeleiden door de netwerkers
en scouts van Planetart én docenten. Het voortgezet onderwijs in de regio
wordt met lesbrieven voor CKV bij GOGBOT betrokken.
Geografische spreiding
GOGBOT is sterk ingebed in Enschede en omstreken. Als broedplaats voor
creatieve techniek en innovatie is het festival betekenisvol voor de hele
regio. Planetart werkt actief samen met het onderwijs, kunstinstellingen en
het bedrijfsleven en is maatschappelijk betrokken bij de ontwikkeling van

GOGBOT

4

Twente. Omdat GOGBOT zich grotendeels in de openbare ruimte van de
binnenstad van Enschede afspeelt, bereikt het een groot en breed publiek.
De provincie Overijssel heeft GOGBOT voor de periode 2020 – 2023 tot een
beeldbepalend evenement benoemd. De raad vindt de positie van Planetart
en GOGBOT in Oost-Nederland, en de geografisch aanvullende link met
Rotterdam, belangrijk.
Op internationaal niveau verzorgde GOGBOT presentaties en
deelprogrammeringen bij partnerfestivals, zoals Transmediale Berlijn,
Conflux New York, Japan Media Art festival Tokyo, Tech Fest Mumbai en
Digital Art Festival Athens.
Toepassing Fair Practice Code
Planetart erkent dat zij de Fair Practice Code nog onvoldoende toepast en
wil de komende jaren acties ondernemen om er wel aan te voldoen. Daarbij
wordt gedacht aan voortzetting van het betalingsbeleid aan de kunstenaars
en een explicitering in 2021 van de wijze waarop de honoraria voor
kunstenaars worden bepaald (gebaseerd op de beloningsrichtlijn van het
Mondriaan Fonds). Werknemers worden in dienst genomen volgens een
passende cao, er wordt een ontwikkelings- en opleidingssystematiek voor
het personeel opgesteld en geïmplementeerd, er komt een externe
doorlichting op het gebied van verzekeringen, en er vindt een herijking
plaats van de zzp-tarieven. Ook wordt een vrijwilligersbeleid en stagebeleid
opgesteld en zal er een externe doorlichting op het gebied van
auteursrechten plaatsvinden.
Planetart is zich ervan bewust bovengenoemde zaken te expliciteren en
implementeren om te voldoen aan de code. Zij schrijft hiervoor extra
middelen nodig te hebben.
Toepassing Governance Code Cultuur
Planetart werkt volgens het bestuursmodel met drie bestuursleden en een
creatief directeur. De instelling is ontstaan vanuit een undergroundscene,
met langdurige en nauwe verbondenheid tussen bestuursleden, uitvoerende
curatoren en kunstenaars. De afgelopen tien jaar vond er een ontwikkeling
plaats naar een duidelijker scheiding tussen verantwoordelijkheden van het
bestuur en producenten van het festival.
Planetart schrijft nog niet te voldoen aan de Governance Code Cultuur
en daartoe een artistiek statuut te willen opstellen om de scheiding tussen
bestuur en artistieke invulling te garanderen. Daarnaast wil zij een interne
evaluatie opzetten en een uitwisseling met partners in het culturele veld op
het gebied van governance in de jaarcyclus. In 2020 wil zij twee nieuwe
bestuursleden laten toetreden: een uit het hoger onderwijs en een uit het
Twentse bedrijfsleven. De raad is hierover positief, benadrukt dat daarbij

GOGBOT

5

moet worden gewaakt voor belangenverstrengeling en merkt op een
onafhankelijke raad van advies een overweging te vinden.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Planetart wil in de periode 2020 – 2024 van impliciete diversiteit en
inclusie doorgroeien naar een expliciete, aantoonbare diverse en inclusieve
organisatie. Zij wil daarvoor het stappenplan gebruiken. De raad mist echter
een beschrijving van de beoogde resultaten in de komende periode.

GOGBOT

6

Grand Futura
Geadviseerd subsidiebedrag: € 599.587
Gevraagd subsidiebedrag: € 600.000

Over de instelling
Stichting Grand Futura (hierna: Grand Futura), gevestigd in Groningen, is
penvoerder voor de gecombineerde talentontwikkelingsactiviteiten van haar
eigen organisatie (onder de naam Grand Theatre) én die van het netwerk
Station Noord, dat naast Grand Theatre uit een dertiental andere
podiumkunstinstellingen in Groningen, Friesland en Drenthe bestaat.
Station Noord verzorgt de eerste fase van de talentontwikkeling van
noordelijke jonge makers. Vervolgens is doorstroom mogelijk naar fase
twee, begeleid door Grand Theatre. Gezamenlijk doel is het artistieke
klimaat in de podiumkunsten in Noord-Nederland te versterken, door
duurzame artistieke en zakelijke ontwikkeling van nieuwe makers.
Station Noord bestaat uit Grand Theatre, Oerol, Noorderzon, Noord
Nederlands Toneel/Club Guy & Roni, Noord Nederlands Orkest, PeerGrouP,
Tryater, Jonge Harten, Het Houten Huis, Garage TDI, Loods13,
Noorderlingen en Meeuw Jonge Theatermakers.
De festivals Explore the North, Welcome tot the Village en Oranjewoud
Festival zijn voornemens per 2021 tot het netwerk toe te treden.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Grand Futura een subsidiebedrag
toe te kennen van € 599.587, mits zij:
-

-

een nadere toelichting indient van de wijze waarop Stichting Grand
Futura en Stichting Station Noord zich tot elkaar verhouden, zowel
bestuurlijk als financieel.
een toelichting indient op de wijze waarop omschreven activiteiten
zich verhouden tot de talentontwikkelingsactiviteiten van de
netwerkpartners die ook op eigen titel in de BIS zijn opgenomen,
zowel inhoudelijk als financieel.

De raad is positief over deze gecombineerde aanvraag van het netwerk
Station Noord en Grand Theatre. Station Noord heeft de laatste jaren haar
waarde als talentontwikkelaar in de podiumkunsten in de provincies
Groningen, Friesland en Drenthe bewezen. De partners zijn goed ingebed in
de cultuurregio en de toegevoegde waarde van de gezamenlijke selectie en

1

begeleiding van makers is groot. Nu uit evaluatie blijkt dat makers na een
ontwikkeltraject bij Station Noord vaak nog niet klaar zijn voor een
zelfstandige werkpraktijk, wordt een tweede fase ingericht waarin Grand
Theatre getalenteerde makers verder begeleidt en coproduceert. De kans op
landelijke zichtbaarheid en doorstroom van makers wordt daarmee
vergroot.
De raad is kritisch over het beloningsbeleid en de complexiteit en gebrekkige
inzichtelijkheid van de financiële constructie. Hij mist in de plannen
aandacht voor educatie, participatie en voor samenwerking met instellingen
buiten de culturele sector.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is zeer positief over de betekenis van Station Noord voor de
podiumkunsten in de noordelijke provincies. Het netwerk levert er een
zichtbare bijdrage aan het artistieke klimaat en heeft, sinds de start enkele
jaren geleden, geleid tot meer en betere noordelijke producties, zowel
binnen als buiten de theaterzalen. Makers die een ontwikkeltraject hebben
doorlopen, zijn doorgestroomd naar een positie als artistiek leider van een
noordelijk gezelschap, of bespelen vanuit een zelfstandige werkpraktijk de
landelijke en internationale podia.
De verscheidenheid van de instellingen binnen Station Noord – van
dansgezelschap tot festival, van orkest tot jeugdtheaterschool – is een
belangrijke kracht: de toegevoegde waarde van de gezamenlijke selectie en
begeleiding van makers is groot. Noemenswaardig is de ruimte die het
netwerk met Het Houten Huis, Jonge Harten en Garage TDI biedt voor
talentontwikkeling in de jeugd- en jongerenpodiumkunsten. Ook waardeert
de raad de aandacht voor de ‘totaalontwikkeling’ (artistiek, zakelijk en
persoonlijk) van makers en voor de ontwikkeling van jonge producenten.
Nu uit evaluatie blijkt dat makers na een ontwikkeltraject bij Station Noord
vaak nog niet klaar zijn voor een zelfstandige werkpraktijk, wordt een
tweede fase ingericht waarin Grand Theatre getalenteerde makers verder
begeleidt en coproduceert. Hiermee ontstaat een meer gelaagd
ontwikkeltraject dat makers ‘op maat’ kunnen doorlopen. De raad vindt dit
een logisch vervolg, en verwacht dat hiermee de kans op landelijke
zichtbaarheid en doorstroom van makers wordt vergroot. Ook kan de
uitwisseling met internationale artists-in-residence voor de noordelijke
makers een goed tegenwicht bieden voor de anders wellicht al te grote focus
op de eigen regio.
De in het plan genoemde makers die in de periode 2021 – 2024 een plek
zullen (of kunnen) krijgen in fase een en twee, zijn interessant. Station

Grand Futura

2

Noord en Grand Theatre richten zich expliciet ook op makers die geen
kunstvakopleiding hebben doorlopen en op talenten met een cultureeldiverse achtergrond. De raad vindt wel dat de samenwerking die hiertoe
wordt aangegaan met Urban House en Clash beter had kunnen worden
uitgewerkt.
Vernieuwing
De samenwerking van noordelijke culturele instellingen heeft een positieve
impact op de ontwikkeling van het artistieke klimaat en op de ontwikkeling
van nieuw podiumkunsttalent in Groningen, Friesland en Drenthe. De
toevoeging van een tweede fase bij Grand Theatre zal deze werking naar
verwachting nog verder versterken.
De raad waardeert het voornemen om samen met de netwerken PLAN in
Noord-Brabant en VIA ZUID in Limburg workshops aan makers aan te
bieden; hij vindt die interregionale samenwerking en uitwisseling kansrijk.
Ditzelfde geldt voor de nieuwe samenwerkingen met Third Space en
Quarantine, gericht op de begeleiding van makers in een sociaal-artistieke
praktijk.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Grand Futura is onvoldoende transparant over het gevoerde
beloningsbeleid. Het is onduidelijk welke primaire arbeidsvoorwaarden voor
de medewerkers gelden, of er sprake is van (compensatie van) overwerk en
of er loonindexatie plaatsvindt. Op de secundaire arbeidsvoorwaarden gaat
de aanvraag vrijwel niet in. De jonge makers en jonge producenten worden
conform cao uitbetaald. Welke cao dit is, en in welke mate die wordt
toegepast, blijkt echter niet uit de aanvraag.
Grand Futura is financieel gezond. Over de financiële gezondheid van
Stichting Station Noord en de betrokken netwerkpartners is in de aanvraag
niets beschreven.
De kosten van de talentontwikkelingsactiviteiten verdubbelen in de periode
2021 – 2024 bijna ten opzichte van de afgelopen jaren, terwijl de instroom
van deelnemende makers ten opzichte van 2017 en 2018 (opstartjaren)
afneemt, en het aantal producties en uitvoeringen maar beperkt toeneemt.
Deze kostenstijging heeft volgens Grand Futura enerzijds te maken met de
doorvoering van de fair pay-uitgangspunten, anderzijds met de invoering
van fase twee, die de makers langduriger en diepgaander ondersteunt in hun
ontwikkeling. Een specificatie hiervan ontbreekt echter. Het dekkingsplan
oogt in grote lijnen realistisch. Een risicostrategie voor tegenvallende
inkomsten ontbreekt.
In de gekozen structuur vloeien er financiële middelen van Stichting Grand
Futura naar Stichting Station Noord, en van die stichting verder naar de

Grand Futura

3

netwerkpartners, waarvan Grand Theatre er zelf ook een is. De
samenwerkende instellingen krijgen vanuit de totaalbegroting een bijdrage
voor de projecten die zij begeleiden, maar ze dragen zelf ook bij aan de
totaalbegroting. Tegelijkertijd maken de samenwerkende instellingen (en de
makers die zij begeleiden) voor de projecten kosten en genereren zij voor de
projecten inkomsten, die niet in de begroting van penvoerder Grand Futura
zijn opgenomen.
Die constructie komt op de raad nodeloos ingewikkeld over. Het is niet
helder wat er wel en niet is mee-begroot en hoe de verschillende activiteiten
zich financieel tot elkaar verhouden. Ook is onduidelijk of de ingediende
begroting álle talentontwikkelingsactiviteiten van de aangesloten
instellingen omvat, of een deel daarvan. Dat is mede van belang omdat
Station Noord ook verschillende BIS-instellingen omvat, die rechtstreeks
door het ministerie van OCW worden gefinancierd.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Er is in de aanvraag geen sprake van educatiebeleid door Grand Futura en
Station Noord, al wordt wel genoemd dat studenten van de noordelijke
kunstvakopleidingen betrokken kunnen worden bij internationale
residenties. De raad merkt op dat veel van de instellingen binnen Station
Noord individueel wel degelijk een educatief aanbod hebben.
De makers die een talentontwikkelingstraject doorlopen, benaderen zelf
speelplekken en publiek voor hun projecten. Vanuit Station Noord wordt
hun zichtbaarheid ondersteund met een ‘Makersdag’, gericht op
professionals, en met een ‘Teaser Night’ waarin de makers zich aan publiek
kunnen presenteren. Door deze decentrale publieksaanpak ontbreekt in de
aanvraag een specificatie van doelgroepen en een plan om nieuw publiek te
bereiken, of een betekenisvolle relatie met het publiek aan te gaan. Wel
wordt een groeiend publieksbereik nagestreefd (van 8.500 bezoekers in
2018 naar 12.500 bezoekers in 2024), onder meer doordat de projecten uit
fase twee relatief geschikt kunnen zijn voor uitvoeringen in het landelijke en
internationale speelcircuit.
Om makers te kunnen begeleiden in een sociaal-artistieke manier van
werken, gaat Grand Theatre een samenwerking aan met de gezelschappen
Third Space en Quarantine. De raad is benieuwd naar de uitwerking
hiervan, en ziet op dit vlak mogelijkheden voor samenwerking met
instellingen van buiten het culturele domein.
Geografische spreiding
De samenwerkende instellingen zijn gevestigd in de drie noordelijke
provincies Groningen, Friesland en Drenthe. Ze spelen er een belangrijke rol
en zijn goed geworteld in cultuurregio We the north. Samen zorgen ze voor

Grand Futura

4

een sterke verbinding met de omringende culturele infrastructuur, zoals met
de kunstvakopleidingen. De raad vindt het opmerkelijk dat er nauwelijks
samenwerking lijkt te zijn met het Platform Popcultuur Noord-Nederland.
Dat vindt de raad betreurenswaardig, mede gezien de ‘vormvrije’ en
interdisciplinaire werkwijze die makers volgens Grand Futura hanteren.
De samenwerkende instellingen hebben, ieder op hun eigen wijze, goede
verbindingen met de culturele infrastructuur in andere delen van het land,
en deels ook internationaal. De voorstellingen die voortvloeien uit de
talentontwikkelingsactiviteiten – met name uit de door Grand Theatre
begeleide fase twee – zullen een bredere zichtbaarheid hebben dan alleen in
de noordelijke provincies. De aanvraag bevat echter geen plan van aanpak
voor de verkoop en marketing daarvan, aangezien dat een taak is van de
individuele makers.
Toepassing Fair Practice Code
De jonge makers en producenten die door Grand Theatre en Station Noord
worden begeleid, krijgen conform cao betaald. De talenten worden
vervolgens gestimuleerd om zelf aanvullende middelen te verwerven om hun
artistieke plannen in optima forma te realiseren: ‘Zo worden makers en
producenten gecoacht in het schrijven en realiseren van plannen en
begrotingen, binnen bestaande, reële markt- en arbeidsomstandigheden,
met de code als basis.’
De raad waardeert deze aandacht voor de zakelijke kant van
talentontwikkeling, maar vindt dat de reflectie op de Fair Practice Code
verder nog vraagtekens oproept. Zo is onduidelijk welke cao wordt
gehanteerd en in welke mate deze wordt toegepast, ontbreekt informatie
over de secundaire arbeidsvoorwaarden en is onbekend in welke mate de
netwerkinstellingen deelnemen aan de sociale dialoog over eerlijke
beloning.
Toepassing Governance Code Cultuur
Stichting Grand Futura, die penvoerder is voor deze aanvraag, hanteert een
bestuursmodel. Afspraken met de directie zijn vastgelegd in een
directiereglement. Het bestuur let erop dat belangenverstrengeling wordt
voorkomen.
Uit de reflectie op de Governance Code Cultuur blijkt dat het netwerk
Station Noord ook over een eigen stichting beschikt. Stichting Station Noord
heeft uitsluitend een bestuur, geen organisatie, noch uitvoerende taken of
verantwoordelijkheden. Wel ontvangt Stichting Station Noord subsidies,
doet het bestuur betalingen aan de netwerkpartners en houdt zij toezicht op
de besteding van het subsidiegeld. Wie er in het bestuur van Station Noord
zitting hebben, blijkt echter niet uit de aanvraag. Ook is onduidelijk welke
(contractuele) afspraken er tussen Stichting Grand Futura en Stichting
Station Noord zijn gemaakt.

Grand Futura

5

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Grand Futura stelt dat het netwerk door de verscheidenheid aan betrokken
instellingen een diverse groep makers bedient, en daaruit volgend een divers
publieksbereik realiseert. Jaarlijks evalueert het netwerk of het als geheel
voldoende plek biedt aan de diversiteit die de regio kent.
Deze beschrijving komt op de raad relatief vrijblijvend over. Er spreekt geen
urgentie uit om gericht te werken aan een meer inclusieve praktijk. De raad
betwijfelt of er met een diverse groep makers en speellocaties
‘vanzelfsprekend’ een divers publiek wordt bereikt. De instelling laat na om
concrete stappen voor de periode 2021 – 2014 te formuleren – op de
samenwerking met Urban House en Clash na. Ook laat ze na om te
reflecteren op de diversiteit van de eigen organisatie en van de organisaties
die deel uitmaken van Station Noord.

Grand Futura

6

Groninger Museum
Geadviseerd subsidiebedrag: € 250.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Groninger Museum voor Stad en Lande (hierna: Groninger
Museum) is een regionaal museum, gevestigd in Groningen. De collectie van
het museum bestaat uit tien deelgebieden: De Ploeg, postmodern design,
moderne en hedendaagse kunst, Aziatische keramiek, Haagse School en
omgeving, Buiten-Europese kunst, fotografie, graffiti en street art, mode en
design. De instelling positioneert zich als een extraverte, eigenzinnige en
veelkleurige instelling. Zij wil een zo breed mogelijk publiek verwonderen en
aanzetten tot meningsvorming. Centraal staat de verbinding tussen publiek
en museum en tussen de bezoekers onderling. Binnen de regio Groningen
wil zij een bindende factor zijn, die reflecteert op heden, verleden en
toekomst van de regio en relaties aangaat met de wereld daarbuiten.

Subsidieadvies
Het Groninger Museum vraagt subsidie aan als instelling met als
kernactiviteit het beheer en behoud van een gemeentelijke en provinciale
collectie cultureel erfgoed van nationaal of internationaal belang. Het
museum vraagt subsidie voor het uitvoeren van publieksactiviteiten die
verband houden met de collectie en een aanvulling vormen op de
activiteiten waarvoor de gemeente en provincie Groningen subsidie
verstrekken. Het museum is voorgedragen door de Gedeputeerde Staten van
de provincie Groningen, waar de instelling haar standplaats heeft. Het
Groninger Museum voldoet aan de eisen die de Regeling stelt met
betrekking tot artikel 3.26.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Groninger Museum voor Stad en
Lande een subsidiebedrag te verlenen van € 250.000.
De raad heeft waardering voor de activiteiten van het Groninger Museum.
De instelling is innovatief en ambitieus en heeft de afgelopen jaren goed
gepresteerd. Opvallend is het grote aantal internationaal reizende
tentoonstellingen. Met de BIS-subsidie wil het museum vier projecten
ontwikkelen die het publieksbereik en de activatie van bezoekers versterken.
De raad is te spreken over de kwaliteit van de plannen.
Uit de (toelichting op de) begroting blijkt voldoende waaraan de instelling
per project de middelen wil besteden. Zij onderschrijft de Fair Practice
Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie. Met
name die laatste moet de komende jaren verdere invulling krijgen.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het Groninger Museum is een toonaangevend kunstmuseum in Nederland.
De instelling heeft een indrukwekkende collectie en organiseert veelzijdige
tentoonstellingen. Zij heeft de afgelopen jaren goed gepresteerd en stelt zich
ambitieus op. Voor de BIS-aanvraag presenteert zij vier projecten voor de
versterking van het publieksbereik en de activatie van de bezoekers: ‘Achter
de schermen’, ‘Kinderbiënnale’, ‘Actief tegen eenzaamheid’, en ‘Onbekende
trots’. De raad vindt dat de projecten goed passen bij de identiteit van het
museum en waardeert het dat deze worden verbonden aan de collectie.
Met het project ‘Achter de schermen’ wil de instelling de collectie op een
vernieuwende en participatieve wijze toegankelijk maken, en het nietzichtbare deel van de kunstverzameling ontsluiten voor het brede publiek, in
eerste instantie met een online platform. Vervolgens worden de
collectiestukken uit de depots ook fysiek getoond in presentaties, gekoppeld
aan onderwerpen als restauratie, beoordeling van waarde en
herkomstonderzoek. Het project ‘Kinderbiënnale’ is een presentatie van
eigentijdse kunst van (inter)nationale en regionale kunstenaars die een
installatie leveren waarbij interactiviteit voorop staat. Kinderen worden
vanaf het begin betrokken bij de keuze en ontwikkeling van de
tentoonstelling. Met ‘Actief tegen eenzaamheid’ verzorgt de instelling voor
senioren een busje die hen naar het museum brengt, zodat zij kennismaken
met de collectie. Het vierde project, ‘Onbekende trots’, gaat over de relatie
tussen Vincent van Gogh en Groningen. De instelling onderzoekt de impact
van de Van Gogh-tentoonstelling in Groningen eind negentiende eeuw,
onder andere op het culturele klimaat en Kunstkring De Ploeg.
De raad is positief over de plannen. De instelling benoemt concrete
resultaten en doelgroepen, en de projecten zijn inhoudelijk voldoende
uitgewerkt. Elk project wordt geëvalueerd. De raad zou graag zien dat de
instelling voor de ‘Kinderbiënnale’ en ‘Actief tegen eenzaamheid’ expertise
van andere organisaties zoekt, die eerder ervaring met dergelijke projecten
hebben opgedaan. Ook moedigt hij de instelling aan de projecten te laten
aansluiten op de reguliere programmering van het museum, zodat deze
elkaar kunnen versterken.
Vernieuwing
Groninger Museum is een ambitieus, internationaal georiënteerd museum.
De presentaties en de inrichting zijn onderscheidend. In 2018 maakte zij een
begin met een wijkenprogramma, wat in 2019 de eerste zichtbare resultaten
opleverde. Zij wil dit outreach-programma uitbreiden, met als doel families
uit alle wijken in Groningen en daarbuiten bij het museum te betrekken,
onder andere door familiedagen, met gratis toegang voor bewoners en een

Groninger Museum

2

museumcaravan die kunst naar de wijken brengt. De raad vindt dergelijke
activiteiten van belang en waardeert deze ambitie.
De raad is in het kader van talentontwikkeling positief over het
stipendiumprogramma van de instelling, waardoor kunstenaars, vormgevers
en modemakers een langdurige binding krijgen met het museum en
internationaal aanzien verwerven. Hun werk wordt door het museum
langdurig gevolgd en verzameld.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Groninger Museum is transparant over de gehanteerde vergoedingen.
Medewerkers worden betaald conform de Museum cao. Stagiairs ontvangen
een vergoeding en stipendiumovereenkomsten moeten zorgen voor een
rechtvaardige financiële relatie met artiesten en kunstenaars.
In 2017 en 2018 was het exploitatieresultaat van de instelling negatief. Dit
ging ten koste van het eigen vermogen, maar had geen negatief effect op de
balanspositie van het museum. Voor de komende jaren voorziet zij een
positief resultaat. Wel nemen de inkomsten naar verwachting af met
ongeveer een miljoen euro ten opzichte van 2017 – 2018. In de toelichting
op de begroting en het activiteitenplan wordt niet ingegaan op risico’s en
strategieën bij tegenvallende inkomsten.
De vier projecten voor de aanvraag kunnen volgens het museum
evenwichtig uit de middelen van de BIS (mede)gefinancierd worden. Uit de
begroting en de toelichting daarop blijkt waaraan de instelling per project de
middelen wil besteden. Niet helder is wanneer de projecten en de daaraan
gekoppelde voorbereiding verdeeld over de komende vier jaar plaatsvinden.
Zo staat de biënnale één keer in de komende vier jaar op de begroting.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Educatie is vanaf het begin nauw betrokken bij de ontwikkeling van elk
project in het Groninger Museum. De afdeling Educatie is recent versterkt
met een medewerker buitendienst voor outreach-projecten en met vaste
museumdocenten. De instelling vindt dat elke leerling uit de provincie
Groningen het Groninger Museum tenminste een keer bezocht moet
hebben. Zij wil ook scholieren uit Drenthe en Friesland ontvangen. Extra
aandacht gaat daarbij uit naar vmbo en mbo. Jongeren en jongvolwassenen
die in Groningen studeren hebben gratis toegang.
De voorgestelde ‘Kinderbiënnale’ is participatief vernieuwend. In dit project
zijn kinderen mede-curatoren van de tentoonstelling. Een speciaal
benoemde kinderraad kiest uit de voorselectie van de museumstaf de meest
spraakmakende kunstenaars en installaties. De raad is ook enthousiast over

Groninger Museum

3

het online platform, waarop kinderen hun favoriete top drie-kunstwerken
kunnen vermelden.
In 2017 en 2018 had de instelling respectievelijk 213.000 en 236.000
bezoekers. De komende jaren streeft zij naar 250.000 bezoekers per jaar.
Dit is een mooie ambitie. Met op maat gemaakte programma’s en
aanpassingen in de presentaties wil de instelling een zo groot mogelijk
publiek aan zich binden. Zij heeft in de afgelopen periode meerdere
specifieke doelgroepen bereikt, zoals patiënten met Alzheimer, doven en
slechthorenden. Met de nieuwe projecten richt zij zich op eenzame ouderen
en mensen met diverse culturele achtergronden en voor blinden en
slechtziende bezoekers worden tekstborden met reliëf en braille
geïnstalleerd. De raad waardeert deze aandacht voor specifieke groepen.
Geografische spreiding
Het Groninger Museum is een belangrijk museum voor de regio en
(inter)nationaal. De collectie heeft een regionale, nationale en internationale
uitstraling. Tentoonstellingen organiseert zij in samenwerking met diverse
nationale en internationale musea. Zij noemt in het activiteitenplan een
indrukwekkend aantal partners, maar licht de inhoudelijke invulling van de
samenwerkingen niet toe.
Met de ‘Kinderbiënnale’ wil de instelling zoveel mogelijk kinderen uit de
stad Groningen en de ommelanden betrekken. Twaalf scholen uit de
provincie Groningen leveren 24 leerlingen die ambassadeurs worden van de
biënnale. Ook het speciaal onderwijs wordt daarbij betrokken. De raad zou
graag zien dat de instelling gebruikmaakt van de beschikbare landelijke
expertise rond participatieprojecten, tentoonstellingen voor kinderen en het
betrekken van (buurt)bewoners, en haar eigen kennis deelt.
Toepassing Fair Practice Code
Het Groninger Museum onderschrijft de Fair Practice Code. De instelling
zegt de codes regelmatig te toetsen in workshops met medewerkers,
betrokkenen en toezichthouders. De Fair Practice Code wordt naar eigen
zeggen conform de letter toegepast. Werknemers krijgen
opleidingsmogelijkheden om de kernwaarden toe te kunnen passen in de
werkzaamheden. Het is niet duidelijk of de instelling concrete plannen of
verbeterpunten heeft op dit gebied voor de komende periode. In de aanvraag
staat niet beschreven welke rol zij speelt in de sociale dialoog over eerlijke
beloning. De raad ziet graag dat deze rol uitgewerkt wordt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Groninger Museum onderschrijft de Governance Code Cultuur. De
instelling is ondergebracht in de Stichting Groninger Museum voor Stad en
Lande. De directie vormt het bestuur van de stichting. Met een definitieve

Groninger Museum

4

invulling van de positie van zakelijk directeur zijn beide directeuren
statutaire bestuurders. De code wordt jaarlijks besproken in een vergadering
van de raad van toezicht en directie. De instelling zegt de code conform de
letter toe te passen. Het is niet duidelijk of zij concrete plannen of
verbeterpunten heeft op dit gebied voor de komende periode.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Groninger Museum onderschrijft de Code Culturele Diversiteit en
Inclusie, en werkt aan de nadere invulling van de code. De instelling wil een
afspiegeling zijn van de Nederlandse samenleving, passend bij de regionale
situatie. Aan de hand van de vier p’s (programma, publiek, personeel en
partners) doorloopt zij de toepassing van de code. In het kader van
verbreden van het publieksbereik zijn belangrijke stappen gezet, zoals gratis
toegang voor kinderen en alle in Groningen studerende jongeren. De
afdeling Educatie ontwikkelt programma’s voor eenzame ouderen, mensen
met een beperking en mensen met diverse culturele achtergronden.
De instelling stelt een personeelsplan op waaruit zal blijken wat de huidige
situatie is, wat de gewenste situatie is en op welke manier zij die kan
bereiken. Culturele diversiteit is daarbij een van de criteria. Dat geldt ook
voor de raad van toezicht. De raad is positief over deze manier om culturele
diversiteit te integreren in de personele samenstelling van de organisatie.

Groninger Museum

5

Het Balletorkest
Geadviseerd subsidiebedrag: € 4.467.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 4.467.000

Over de instelling
Stichting Het Balletorkest, podiumkunsten, symfonieorkest met
begeleidingsactiviteiten voor dans, Amsterdam
Stichting Het Balletorkest (hierna: Het Balletorkest) verzorgt symfonische
muziek bij dansproducties van Het Nationale Ballet (onderdeel van
Nationale Opera & Ballet) en het Nederlands Dans Theater. Het orkest is
gespecialiseerd in de begeleiding van dansproducties en besteedt sinds 2013
het merendeel van de orkestcapaciteit aan deze kerntaak. Het Balletorkest
heeft de ambitie om het beste balletorkest van de wereld te worden.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.15 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert stichting Het Balletorkest een
subsidiebedrag toe te kennen van € 4.467.000.
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van Het Balletorkest.
Het orkest toont zich flexibel, kent een goede uitvoeringskwaliteit en
functioneert goed in zowel klassiek ballet als modern repertoire voor
danstheater. Het is voor dit orkest niet eenvoudig zich artistiek te profileren
buiten de kerntaak, maar het orkest ontplooit enkele waardevolle
initiatieven op het vlak van educatie, familievoorstellingen en
talentontwikkeling die bijdragen aan de eigen signatuur. Het voorgenomen
experiment met improvisatievormen waarin muziek en dans samenkomen,
is vernieuwend.
Het orkest probeert binnen de mogelijkheden de Fair Practice Code zo goed
mogelijk toe te passen. Het orkest toont zich een goed werkgever. In
financieel opzicht is Het Balletorkest gezond en ondanks de beperkte
mogelijkheden blijft het zich inspannen om de eigen inkomsten te
vergroten. De reflectie op de Governance Code Cultuur en de Code
Diversiteit en Inclusie is matig.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van Het Balletorkest.
Het orkest werkt mee aan dansvoorstellingen van Het Nationale Ballet
(onderdeel van Nationale Opera & Ballet) en het Nederlands Dans Theater.
Het begeleidt jaarlijks tevens het Young Patrons Gala van Nationale Opera &
Ballet en einduitvoeringen van de Nationale Balletacademie in Amsterdam.
Het Balletorkest toont zich flexibel en functioneert goed in zowel grote
klassieke balletten als in dansvoorstellingen met kleinere bezetting en
modern repertoire. De uitvoeringskwaliteit is hoog, waarbij ook de solo’s en
de bijzondere klankeffecten opvallen.
Het is voor Het Balletorkest moeilijker dan voor andere BIS-orkesten om
zich artistiek duidelijk te profileren jegens de buitenwereld. Als
‘begeleidingsorkest’ speelt het vanuit de orkestbak een cruciale, maar
minder zichtbare rol. De raad vindt het jammer dat de twee
dansgezelschappen in hun publiciteitsmateriaal en via hun
communicatiekanalen het aandeel van Het Balletorkest in hun werk weinig
ruimte geven, en vindt dat Het Balletorkest zijn rol in dit opzicht meer mag
opeisen. De raad heeft er geen zicht op in hoeverre het orkest invloed heeft
op het repertoire van de dansgezelschappen en of het de programmering
mede kan bepalen.
De raad constateert dat de bewegingsruimte voor Het Balletorkest om zich
in artistiek opzicht te profileren buiten de dansvoorstellingen gelimiteerd is,
gegeven de kerntaak van het orkest. Hij stelt echter verheugd vast dat het
orkest toch de grenzen van die ruimte opzoekt. Zo vindt de raad het
motiverend en goed voor de ontwikkeling van de orkestleden dat zij de
mogelijkheid krijgen te soleren.
Ook presenteert Het Balletorkest een aantal initiatieven die het naast de
kerntaak wil ontwikkelen. Zo zal het op bescheiden schaal een vervolg geven
aan de eerdere succesvolle familievoorstellingen, die het onder andere
maakte met het urban dansgezelschap ISH en met Orkater. In deze
voorstellingen maken het orkest en de musici integraal onderdeel uit van de
enscenering. Het orkest zal deze producties presenteren in Haarlem en
Zaandam, in een goed klinkende zaal (respectievelijk Philharmonie Haarlem
en het Zaantheater) en in samenwerking met een educatieve partner
(respectievelijk Hart Haarlem en Fluxus). Door deze producties zo op te
zetten dat ze gemakkelijk herneembaar zijn, kunnen de investeringskosten
over meerdere jaren worden terugverdiend. De raad begrijpt deze wens van
het orkest en ziet uit naar de producties die op deze manier zullen ontstaan.

Het Balletorkest

2

Vernieuwing
Hoewel de artistieke vernieuwingsmogelijkheden voor Het Balletorkest
beperkt zijn, zoekt ook hier het orkest de ruimte op. Zo heeft het zich in het
recente verleden onder meer georiënteerd op het spelen van Indiase muziek.
In de komende periode wil het orkest binnen het project ‘Music & Dance’, in
samenwerking met Het Nationale Ballet en het Nederlands Dans Theater,
choreografen en componisten elkaars praktijk laten verkennen en hen
uitdagen tot samenwerking. Tevens gaat het orkest verder met een
experiment met improvisatievormen waarbij muziek en dans samenkomen.
Het orkest zoekt nog naar mogelijkheden om deze kleinschalige activiteit te
presenteren.
De raad vindt dit lovenswaardige initiatieven en ziet de innovatieve
meerwaarde voor de ontwikkeling van de musici en voor de sector als
geheel. Hij merkt wel op dat de plannen nog globaal zijn uitgewerkt.
Talentontwikkeling is geen onderdeel van de kerntaak van Het Balletorkest.
Het orkest participeert niettemin in de Nationale Master Orkestdirectie en is
betrokken bij de leerlijn muziek voor studenten van de Nationale
Balletacademie.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Balletorkest hanteert voor de staf het BBRA van de rijksoverheid en
voor de eigen musici de cao Nederlandse Orkesten, waarbij de musici zijn
ingeschaald in de laagste schaal. Om de loongroei van staf gelijke tred te
laten houden met die van de musici, is voor de staf de loongroei volgens het
BBRA losgelaten. Vanwege de hogere kosten voor levensonderhoud in de
Randstad streeft het orkest ernaar de vaste musici de komende periode in te
schalen in een hogere schaal (schaal 2). Dit wordt dankzij de hogere
rijksbijdrage voor de komende periode mogelijk gemaakt. De raad vindt het
positief dat Het Balletorkest binnen de mogelijkheden een zo goed mogelijke
beloning realiseert en daarbij ook nadenkt over andere contractvormen in
de toekomst.
Gastmusici werken op freelance basis en worden beloond aan de hand van
de cao voor remplaçanten met een opslag van 17 procent. Dit is volgens het
orkest ‘relatief fair’, maar het orkest wijst erop dat de bedragen in absolute
zin laag zijn. Het orkest geeft aan dat het uurtarief idealiter zou stijgen,
maar dat dit binnen de te verwachten financiële ruimte niet kan. Ook de
meerkosten van de invoering van de Wet Arbeidsmarkt in balans zegt het
orkest niet te kunnen opbrengen. Het orkest roept het Rijk op haar aandeel
in het bereiken van fair practice voor gastmusici te dragen.
De liquiditeit, de solvabiliteit en het weerstandsvermogen van Het
Balletorkest zijn goed. Het eigen vermogen is relatief groot. Het orkest heeft,

Het Balletorkest

3

door de aard van de kerntaak, minder mogelijkheden om eigen inkomsten te
verwerven dan andere orkesten. Zo komen alle publieksinkomsten van de
ballet- en dansvoorstellingen ten goede aan de dansgezelschappen en zijn er
door de minder grote zichtbaarheid van het orkest beperkte kansen voor
sponsoring. De raad constateert dat het orkest ondanks de beperkingen blijft
zoeken naar mogelijkheden om eigen inkomsten te genereren. Voorbeelden
daarvan zijn de leiderschapscursussen die het orkest aanbiedt aan het
bedrijfsleven.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
In het verleden heeft Het Balletorkest een goed educatief beleid gevoerd en
de raad waardeert het dat het orkest op dit gebied activiteiten wil
ontplooien. Het doet dit in samenwerking met partners die zowel expertise
als een netwerk met zich meebrengen. Met de Nationale Balletacademie
ontwikkelt het orkest een leerlijn muziek en er is een voornemen om met de
organisatie Hart Haarlem een lespakket te ontwikkelen voor het primair
onderwijs. Daarnaast blijft het orkest scholieren de gelegenheid bieden
aanwezig te zijn bij repetities en geven musici workshops op scholen
voorafgaand aan voorstellingsbezoeken.
Het Balletorkest bereikt via de dansproducties waaraan het meewerkt een
groot publiek. Op het gebied van publieksbereik is Het Balletorkest
hoofdzakelijk aangewezen op communicatie- en marketinginspanningen van
de dansgezelschappen. Zelf heeft het hier beperkte capaciteit en middelen
voor. De raad meent dat de zichtbaarheid van Het Balletorkest voor het
publiek kan worden verstevigd indien de balletgezelschappen in hun
communicatiekanalen meer aandacht besteden aan de wezenlijke rol die Het
Balletorkest speelt voor hun voorstellingen. Het Balletorkest beschrijft in
zijn plan niet hoe het publiek attent wil maken op de eigen
familievoorstellingen.
Geografische spreiding
Het Balletorkest is gevestigd in Amsterdam. De locaties van de
voorstellingen worden bepaald door de programmering van het Nationale
Ballet en (in mindere mate) het Nederlands Dans Theater. Het Balletorkest
speelt voor het overgrote deel in Amsterdam en speelt daarnaast een
aanzienlijk kleiner aantal voorstellingen in Den Haag. Binnen Amsterdam
werkt het orkest met diverse partners samen, zoals de conservatoria van
Den Haag en Amsterdam, de Nationale Ballet Academie en Hart Haarlem.
De spreiding is daarmee passend bij de opdracht van het orkest.
De familievoorstellingen van Het Balletorkest worden gespeeld buiten de
eigen standplaats, in Haarlem en in Zaandam.

Het Balletorkest

4

In haar reflectie op de BIS-aanvragen gaat de Metropoolregio Amsterdam
beperkt in op de aanvraag van Het Balletorkest. Het orkest heeft geen
subsidierelatie met de stad Amsterdam.
Toepassing Fair Practice Code
Het Balletorkest reflecteert goed op de toepassing van de Fair Practice Code.
Het Balletorkest geeft blijk van goed werkgeverschap en gaat uitgebreid in
op de kernwaarden in deze code. Binnen de Vereniging van Nederlandse
Orkesten neemt het orkest deel aan de sociale dialoog. Met de medewerkers
wordt jaarlijks een functionerings- en ontwikkelingsgesprek gevoerd en er is
samen met de ondernemingsraad beleid ontwikkeld om gezondheid,
ontwikkeling en betrokkenheid te bevorderen. Het budget voor persoonlijke
ontwikkeling van de medewerkers is ruimer dan de cao voorschrijft. Het
orkest werkt aan een gedragscode, er is per 2020 een klachtencommissie
ingesteld en er is zowel een interne als externe vertrouwenspersoon.
In het driemaandelijks overleg met Nationale Opera & Ballet over de
werkomstandigheden wil het orkest de planningsproblematiek met de
dansgezelschappen oplossen, zodat musici andere activiteiten naast de
deeltijdaanstelling gemakkelijker kunnen realiseren.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Balletorkest reflecteert beknopt op de toepassing van de Governance
Code Cultuur. Het orkest stelt in de aanvraag de code te onderschrijven en
de principes en aanbevelingen toe te passen. Verdere uitleg of reflectie
ontbreekt, evenals een verantwoording ten aanzien van de omgang met de
code in de openbare bestuursverslagen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Balletorkest onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie maar
reflecteert hier summier op. Zo gaat het orkest slechts beperkt in op het
gebrek aan diversiteit in de samenstelling van de raad van toezicht, het
bestuur, de staf en het orkest. Wel geeft het orkest aan dat bij vacatures in
de staf gezocht zal worden naar kandidaten met een cultureel diverse
achtergrond. De musici komen uit alle windstreken, maar zijn via de
klassieke muziektraditie vooral westers georiënteerd. Opvallend is dat 90
procent van de orkestleden ouder is dan 40 jaar. De raad hoopt dat de
aanstaande uitbreiding van de formatie met vijf deeltijdbanen zal bijdragen
aan een grotere diversiteit op het gebied van gender en culturele
achtergrond.
Het orkest geeft aan dat het weinig invloed heeft op de diversiteit en inclusie
binnen het programma en het publiek, omdat het hierin afhankelijk is van
de dansgezelschappen. De raad vindt dat het orkest met zijn voorgenomen
familievoorstellingen en zijn educatieve programma’s op deze vlakken wel

Het Balletorkest

5

een verantwoordelijkheid te nemen heeft, waaraan ook de keuze voor
samenwerkingspartners kan bijdragen.

Het Balletorkest

6

Het Filiaal theatermakers
Geadviseerd subsidiebedrag: € 800.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Stichting Het Filiaal theatermakers, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten,
Utrecht
Stichting Het Filiaal theatermakers (hierna: Het Filiaal theatermakers) is
gevestigd in Utrecht en maakt multidisciplinaire theatervoorstellingen voor
“iedereen” tot veertien jaar. De instelling breidt in de periode 2021 – 2024
haar doelgroep uit door producties speciaal voor peuters en voor jongeren
van 13 en 14 jaar te ontwikkelen.
In de voorstellingen komen spel, objecttheater, video en muziek samen,
maar staat soms ook één discipline centraal. De thematiek kan voortkomen
uit de actualiteit, uit bestaande verhalen, of ontstaat associatief vanuit de
muziek. De instelling maakt producties voor de grote zaal, kleine en
middenzalen, (peuter)speelzalen en festivals. Via de voorstellingen en de
educatieprogramma’s wil ze jonge mensen aanzetten tot creatief en
autonoom denken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Filiaal theatermakers een
subsidiebedrag toe te kennen van € 800.000.
Het Filiaal theatermakers heeft een sterke, interessante artistieke signatuur
waarin (poppen- en object)theater, muziek en live film kenmerkende
componenten zijn. De instelling maakt aansprekende voorstellingen, waarin
het maakproces vaak op het podium zichtbaar is.
De instelling presenteert gedegen educatieplannen. De raad waardeert haar
inspanningen op het vlak van deskundigheidsbevordering van
basisschooldocenten. Ook wat betreft inclusiviteit zet zij goede stappen;
ieder jaar maakt de instelling van één productie een ‘prikkelarme’ versie en
in 2021 – 2024 gaat zij een samenwerking aan met een school voor speciaal
onderwijs. Daarnaast verbreedt zij haar doelgroep door producties te
ontwikkelen voor peuters en voor jongeren vanaf 14 jaar.
Door de langlopende trajecten met basisscholen, maar ook door haar inzet
op talentontwikkeling (in samenwerking met de Hogeschool voor de
Kunsten en andere culturele instellingen in de provincie) is de instelling
goed verankerd in de eigen regio.

1

De instelling reflecteert voldoende tot goed op de codes.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Met haar multidisciplinaire werk is Het Filiaal theatermakers
onderscheidend in het Nederlandse bestel voor jeugdpodiumkunsten. De
raad waardeert de hoge kwaliteit van de beeldende, veelal woordeloze
producties, waarin film en muziek vaak een plek krijgen. Hij vindt het werk
betekenisrijk, veelkleurig en meerduidig: de voorstellingen bevatten
meerdere betekenislagen, zowel voor kinderen als voor volwassenen. Ze zijn
poëtisch en zintuiglijk zonder dat de makers maatschappelijke kwesties uit
de weg gaan.
Het verheugt de raad dat de instelling veel samenwerkt met makers uit
andere disciplines zoals literatuur, muziek en beeldende kunst. Met
theatrale concerten als ‘Tap ’n Tabla’ en ‘Tomte’ heeft zij expertise
opgebouwd in het aanbrengen van een beeldende, theatrale laag in
concerten. Verschillende orkesten en ensembles tonen interesse in deze
expertise. Voor de periode 2021 – 2024 heeft de instelling plannen voor
coproducties met Insomnio en Slagwerk Den Haag.
Het Filiaal theatermakers mixt het 'oude' ambacht van poppenspel en
objecttheater met moderne technieken, zoals live camerawerk. Dat geeft op
het podium veel dynamiek, zoals in de voorstelling ‘Falling Dreams’ goed te
zien was. In de periode 2021 – 2024 wil de instelling het poppen- en
objecttheater een nog grotere rol geven. De raad kijkt uit naar de meer
radicale, abstracte benadering die ze voorstaat met bijvoorbeeld de
productie ‘Poppulisme’.
De instelling spant zich in om meer inclusief te werken, zoals blijkt uit de
inzet van een gebarentolk en sign dancing in de productie 'Handenvol Tijd',
uit het thema transgender in de voorstelling 'Boerderij Drieluik', en uit de
voorstelling 'Weesland', over mensen die opgroeien tussen twee culturen en
zelf een derde cultuur creëren. Dit zijn interessante actuele thema's die de
raad nieuwsgierig maken.
Vernieuwing
Het Filiaal theatermakers vernieuwt door haar doelgroep uit te breiden,
zowel richting voortgezet onderwijs als richting peuters. Ze installeert een
kinderraad, een 'volksvertegenwoordiging' van kinderen uit alle lagen van de
bevolking en uit alle wijken van Utrecht. Op die manier betrekt ze de
primaire doelgroep rechtstreeks bij het maakproces. De raad is benieuwd
wat dit de instelling zal opleveren.

Het Filiaal theatermakers

2

De instelling heeft veel aandacht voor talentontwikkeling. Het verheugt de
raad dat ze haar expertise op het gebied van multidisciplinaire
jeugdvoorstellingen deelt met jonge makers, zoals de afgelopen jaren Jan
Jasper de Vries en FLOYD & HENKE. In de periode 2021 - 2024 begeleidt
de instelling onder andere Mirthe Klieverik bij haar regiedebuut. Voor de
kleuterproductie(s) werkt ze met jonge componisten van het Koninklijk
Conservatorium. Ook neemt Het Filiaal vanaf 2021 deel aan Standplaats
Midden, een netwerk van podiumkunstinstellingen in de provincie Utrecht,
dat zich inzet voor de ontwikkeling van nieuw podiumkunstentalent.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De liquiditeit, de solvabiliteit en het weerstandsvermogen geven een positief
beeld van de financiële gezondheid van Het Filiaal theatermakers. Er blijken
uit deze cijfers geen grote risico’s. De instelling is voor ongeveer 45 procent
van de inkomsten afhankelijk van de subsidie van OCW en heeft een eigen
inkomstenpercentage van twintig procent.
De begroting en het dekkingsplan ogen realistisch. De instelling begroot een
toename van subsidies (ook die van OCW) en van de eigen inkomsten
(vanuit private fondsen en coproductiebijdragen). De instelling investeert in
haar personeel: ze wil meer mensen aannemen om de werkdruk te verlagen.
Dat vindt de raad in het licht van fair practice een verstandig besluit.
Voor haar medewerkers past de instelling de cao Toneel en Dans toe. De
raad is kritisch over de honorering van zelfstandigen: voor hen hanteert Het
Filiaal theatermakers dezelfde bedragen als voor vaste werknemers, zonder
daarbij een opslag voor sociale lasten te noemen. Wel houdt zij zich aan de
richtlijnen voor auteursrechten (schrijvers, componisten), ook bij reprises.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het Filiaal theatermakers heeft een sterk, uitgebreid educatief aanbod en
realiseert daarmee een groot bereik. Ze heeft diverse, veelal langdurige
partnerschappen met scholen in Utrecht en zet daarbij eigen vakdocenten
in. Daarnaast stimuleert ze deskundigheidsbevordering van
basisschooldocenten, vaak in het kader van een ‘Cultuureducatie met
Kwaliteit’-programma.
Het Filiaal theatermakers richt haar educatieve aanbod met name op het
primair onderwijs. Programma’s als ‘FiliaalLab’ (artistiek onderzoek in de
klas), ‘FiliaalLabXL’ (artistiek onderzoek op locatie, vaak met een
samenwerkingspartner zoals de Botanische Tuinen Utrecht) en ‘Helemaal
Filiaal’ (een klas is een dagdeel te gast bij de instelling) zijn succesvol
gebleken. De instelling werkt al ruim tien jaar samen met vijf basisscholen
in de Utrechtse wijk Hoograven en heeft vanuit het lerend netwerk ‘Creatief

Het Filiaal theatermakers

3

Vermogen Utrecht’ een partnerschap met nog eens drie scholen. De raad is
benieuwd hoe de instelling ook het voortgezet onderwijs en de
peuterdoelgroep meer zal gaan betrekken.
Mooi vindt de raad de inspanningen om “iedereen” te bereiken, ongeacht
mentale en fysieke beperkingen. Het Filiaal theatermakers en de
Stadsschouwburg Utrecht trekken daarbij samen op. Interessant in dit licht
vindt hij de ‘prikkelarme’ versie die zij ieder jaar van een productie maakt en
de producties met en voor doven, slechthorenden en slechtzienden. Ook
gaat de instelling in de periode 2021 – 2024 een samenwerking aan met een
school voor speciaal onderwijs.
Geografische spreiding
Het Filiaal theatermakers is goed geworteld in Utrecht. Ze is huisgezelschap
van de Stadsschouwburg Utrecht en werkt samen met andere Utrechtse
gezelschappen zoals De Dansers, Insomnio en Stut Theater. Ook staat ze,
samen met vijf partners uit de provincie, aan de basis van de nieuwe
ontwikkelinstelling Standplaats Midden, en speelt ze een actieve rol in het
netwerk ‘Creatief Vermogen Utrecht’.
De raad is verheugd over het voornemen om meer te gaan spelen in
regionale theaters en in kleine zalen in de provincie. De stedelijke
cultuurregio Utrecht onderschrijft het belang van Het Filiaal theatermakers
voor de regio, onder meer als vaste partner van de provinciale instelling
Kunst Centraal in het kader van ‘Cultuureducatie met Kwaliteit’. De
bevolkingsgroei in de provincie Utrecht maakt het volgens de stedelijke
cultuurregio noodzakelijk dat er kwalitatief en breed aansprekend
jeugdaanbod aanwezig is.
Het Filiaal theatermakers is in de periode 2017 – 2020 meer
schoolvoorstellingen gaan spelen, ten koste van het aantal vrije
voorstellingen. Daarmee liep haar zichtbaarheid in de stad én de rest van het
land wat terug. Dit brengt de instelling de komende periode weer meer in
balans, wat de raad een goede ontwikkeling vindt. De instelling zet de
samenwerking voort met Podiumkids.
Het Filiaal theatermakers is veelgevraagd in het buitenland en kan zelfs niet
altijd aan deze vraag voldoen. De raad vindt het positief dat de instelling
haar ervaringen in het buitenland toepast in Nederland, bijvoorbeeld als het
gaat om inclusieve voorstellingsconcepten.
Toepassing Fair Practice Code
Het Filiaal theatermakers reflecteert voldoende op haar toepassing van de
Fair Practice Code.

Het Filiaal theatermakers

4

De instelling hanteert de cao Toneel en Dans voor haar medewerkers én
voor zelfstandigen, maar schijnbaar zonder een opslag voor
pensioenopbouw en verzekeringspremies. Ze zegt volgens de richtlijnen
afspraken over auteursrechten te maken, maar licht deze afspraken niet toe.
Ook gaat ze in haar reflectie niet in op zaken als loonindexering,
pensioensopbouw en verzekering voor arbeidsongeschiktheid. Wel benoemt
ze dat overwerk wordt gecompenseerd in tijd of in loon.
Vanwege de toenemende werkdruk waren medewerkers de afgelopen jaren
soms overbelast. Daarom is er tijdelijke ondersteuning ingezet en breidt de
instelling het aantal fte’s uit. Dat vindt de raad een goede ontwikkeling.
Het Filiaal begroot jaarlijks per vast personeelslid een bedrag voor scholing
en laat werknemers daar werktijd in investeren. Met alle medewerkers voert
ze jaarlijkse evaluatiegesprekken
De instelling werkt samen met diverse partners, maar licht niet toe welke
onderlinge werkafspraken zij over fair practice maakt. Haar medewerkers
zijn betrokken bij de sociale dialoog over eerlijke beloning: ze zijn
afgevaardigd in de cao-commissie, zowel aan de werkgevers- als aan de
werknemerskant.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Filiaal theatermakers reflecteert transparant op de Governance Code
Cultuur. Ze hanteert een bestuursmodel en waarborgt de principes uit de
code in een bestuursreglement. Ook is zij duidelijk over de wijze waarop zij
de code toepast. Ze omschrijft enkele verbeterpunten waarop al actie is
ondernomen, zoals het aanstellen van een bestuurslid dat is belast met het
verandermanagement diversiteit en inclusie. De instelling formuleert echter
geen concrete acties om de code nog verder te implementeren.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Filiaal theatermakers reflecteert uitvoerig op de Code Diversiteit en
Inclusie. Zowel op het podium als erachter is de instelling nog onvoldoende
divers. Daarom vindt de raad het positief dat zij concrete acties formuleert,
zowel wat betreft haar programma en partners, als op het gebied van haar
personeel en haar publiek.
Het team van Het Filiaal theatermakers heeft een masterclass inclusie van
Mavis Carilho gevolgd en een concreet stappenplan ontwikkeld om
inclusiever en meer divers te worden. Zo ontwikkelt de instelling
prikkelarme versies van voorstellingen en producties met en voor doven,
slechthorenden en slechtzienden. Ze biedt een podium aan niet-westerse
musici en wisselt expertise uit met het sociaal-cultureel diverse Stut Theater.
Ook kiest zij voor voorstellingsthema’s die een breed publiek aanspreken,
zoals transgenders en het opgroeien tussen twee culturen.

Het Filiaal theatermakers

5

Het team van Het Filiaal is nog weinig divers samengesteld. De instelling is
van plan haar medewerkers te scholen om de werving en selectie van nieuw
personeel ‘bias proof’ te maken. De raad ziet dit als een eerste stap in een
noodzakelijke ontwikkeling en verwacht dat de instelling deze in 2021 –
2024 realiseert.

Het Filiaal theatermakers

6

Het HEM
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 575.000

Over de instelling
Stichting Het HEM (hierna: Het HEM) is de organisatie achter de nieuwe
invulling van de voormalige kogelfabriek op het Hembrugterrein in
Zaandam. Het HEM presenteert bestaande kunstprojecten en nieuwe
artistieke producties van lokale, nationale en internationale makers. Het wil
een levendige ontmoetingsplaats zijn. Het HEM nodigt kunstenaars uit om
vrijuit te experimenteren en bezoekers om zich persoonlijk te verbinden met
de kunst. Het HEM ontwikkelt zich naar eigen zeggen in drie fases tot dé
culturele buitenplaats van Amsterdam. De eerste fase (2019 – 2024) verkent
de verschillende mogelijkheden die het pand biedt. In 2025 zal een
ingrijpende verbouwing plaatsvinden; in 2027 zal Het HEM weer openen.
Stichting Het HEM is organisatorisch en financieel nauw verbonden met
Het HEM bv: de stichting is onder meer verantwoordelijk voor het artistieke
beleid, de bv exploiteert het pand.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het HEM geen subsidie toe te
kennen.
De raad krijgt op basis van het plan weinig zicht op de ontwikkelfunctie van
Het HEM: hij ziet de instelling als een presentatieplek voor onder andere
hedendaagse beeldende kunst, veelal van reeds gearriveerde makers. Het
wordt de raad uit het plan onvoldoende duidelijk in hoeverre de activiteiten
van Het HEM gericht zijn op de begeleiding van nieuwe makers, of op welke
wijze de instelling invulling geeft aan de ontwikkeling van een genre of
discipline. Daarnaast constateert de raad dat Het HEM subsidie aanvraagt
voor de jaren 2021 – 2024, terwijl het in 2025 weer – tijdelijk – dichtgaat.
Dit strookt volgens de raad niet met de veronderstelling van duurzame
ondersteuning die inherent is aan een toekenning binnen de Culturele
basisinfrastructuur (BIS).
De raad heeft niettemin onverminderd waardering voor de invulling die Het
HEM geeft aan de presentatie van kunst en de visie en urgentie die uit het
plan spreken. De instelling is in korte tijd een belangwekkende plek
geworden die veel teweegbrengt. De raad is van mening dat Het HEM, onder

1

meer door diens multidisciplinaire aanpak, een nieuwe doelgroep kan
aanspreken voor beeldende kunst.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is in beginsel positief over de plannen van Het HEM, maar
benadrukt dat de aanvraag niet voldoet in de context van het artikel
Ontwikkelinstellingen. De raad is van mening dat Het HEM voornamelijk
opereert als presentatie-instelling. De aanvraag gaat ook nauwelijks in op
activiteiten op het gebied van talentontwikkeling of ontwikkeling van een
genre of discipline, nieuwe makers of ontwikkeling van de eigen artistieke
praktijk als ontwikkelinstelling. Binnen de zogeheten ‘Chapters’, de tijdelijke
programma’s waarin de programmering van Het HEM is onderverdeeld,
krijgen volgens de aanvraag jonge en ervaren kunstenaars ruimte, maar de
raad mist een beschrijving van ontwikkeltrajecten of begeleiding. Ook waar
Het HEM in de aanvraag ingaat op onderzoek, is dit volgens de raad
voornamelijk onderzoek naar het eigen functioneren en de aanpak van een
interdisciplinaire manier van presenteren, en in mindere mate gericht op
artistieke ontwikkeling.
De raad vindt Het HEM een toonaangevende landelijke presentatieplek, die
in korte tijd naam heeft weten te maken door de internationale kunstwereld
naar binnen te halen, en die ook internationaal van betekenis kan zijn. De
condities daarvoor zijn aanwezig, met een spectaculair gebouw en een
spannende programmering. Die is tot eind 2024 opgedeeld in ‘Chapters’, die
een aantal vaste onderdelen kennen waar steeds door andere makers
invulling aan wordt gegeven. De raad is lovend over de uiteenlopende
plannen voor de ‘Chapters’, waarbij hij opmerkt dat popcultuur en
highbrow kunst bij Het HEM op een prettige en overtuigende manier door
elkaar lopen. Zo heeft Het HEM de potentie om een nieuw, jong publiek te
trekken voor (beeldende) kunst.
De plannen voor de tentoonstellingen in de komende vier jaar vindt de raad
helder, doordacht en artistiek sterk. De ambities zijn groot maar realistisch,
mede dankzij de financiering, die grotendeels zeker is dankzij de bijdragen
van Amerborgh. De raad heeft vertrouwen in het vakmanschap van het team
van Het HEM. Daarnaast waardeert hij de wijze waarop het programma
wordt samengesteld en de verbinding wordt aangegaan met relevante
partijen ter ondersteuning en realisatie van de visie. De raad is van mening
dat Het HEM met succes grenzen tussen genres en disciplines opheft en
experiment stimuleert, in uitwisseling tussen verschillende
(kunst)disciplines, wetenschappen en bezoekers met uiteenlopende
achtergronden en ideeën. De raad waardeert daarnaast de wijze waarop Het

Het HEM

2

HEM zich verhoudt tot zijn omgeving en zelfbewust een rol speelt in de
herontwikkeling van een stedelijk gebied.
Vernieuwing
De raad vindt dat er in de plannen van Het HEM veel vernieuwende
elementen voorkomen. Hij vindt echter dat deze activiteiten niet of
nauwelijks bijdragen aan de vernieuwing van een kunstdiscipline of een
artistieke praktijk: daarvoor ligt de nadruk te zeer op het presenteren en
produceren van de ‘Chapters’, en te weinig op relevante activiteiten als
ontwikkelinstelling.
De raad is wel positief over de vernieuwende elementen op het vlak van
publieksparticipatie in het plan van Het HEM, bijvoorbeeld over de manier
waarop publiek participeert in de tentoonstellingen en installaties. Dat geldt
ook voor de wijze waarop Het HEM leerdoelen stelt en zo reflecteert op de
eigen praktijk. De raad waardeert het inhoudelijke vertrekpunt om
onderzoek te doen naar de verhouding tussen kunst en markt, met Het HEM
zelf als voorbeeld. De raad ziet de activiteiten van Het HEM als
pionierswerk. Naast de vernieuwende inhoud van de ‘Chapters’, waarbij
popcultuur vermengd wordt met hoogdravende highbrow kunst en waar een
zeer brede diversiteit aan genres en disciplines wordt ingezet, zit volgens de
raad de vernieuwende kracht ook in de organisatiestructuur zelf, met de
samenwerking tussen een bv en stichting op grote schaal.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het HEM realiseert haar cultuurprogramma in samenwerking met Het
HEM bv. Vanuit de samenwerkingsovereenkomst belast Het HEM bv een
deel van de productiekosten door aan Stichting Het HEM.
De raad is gematigd positief over de manier waarop Het HEM bv (de
stichting heeft geen werknemers of opdrachtnemers) omgaat met eerlijke
beloning. Zo worden er goede en transparante afspraken gemaakt met
medewerkers en opdrachtnemers over beloning, auteursrecht en
arbeidsvoorwaarden. Tussentijds en na afloop van dienstverband of
samenwerking wordt geëvalueerd om de sociale dialoog in de culturele
sector te stimuleren; de aanvraag vermeldt echter geen deelname aan de
discussie via koepel- of brancheorganisaties. De instelling is beperkt
transparant over de gehanteerde vergoedingen. Medewerkers van Het HEM
ontvangen ‘eigen samengestelde arbeidsvoorwaarden’. In de aanvraag wordt
niet verder toegelicht of deze voorwaarden cao-conform zijn of hoe wordt
omgegaan met overwerk en loonindexatie.
De raad is in beginsel positief over de bedrijfsvoering van Het HEM.
Stichting Het HEM is een nieuwe stichting en er zijn derhalve niet of
nauwelijks relevante cijfers beschikbaar over de afgelopen jaren. De

Het HEM

3

financieringsmix van Het HEM is goed: financiering voor het programma
komt voor bijna 80 procent uit eigen inkomsten. Dat maakt de organisatie
financieel wendbaar en beperkt de risico’s. Door de constructie van de
samenwerking is er uit de begroting slechts beperkt informatie af te leiden.
De toelichting op de begroting biedt weliswaar inzicht in de samenwerking,
maar hanteert niet dezelfde posten als het begrotingsmodel in de aanvraag.
Desalniettemin is de raad positief over het ondervangen van de risico’s in de
financiering, waarbij Amerborgh Groep als vangnet fungeert bij
tegenvallende inkomsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Er is nog nauwelijks sprake van activiteiten op het gebied van
cultuureducatie bij Het HEM, maar de instelling formuleert hiertoe wel
ambities en benoemt diverse onderwijsinstellingen als mogelijke
samenwerkingspartners. De raad is in beginsel positief over de voornemens.
Hij is te spreken over de beschrijving van ‘radicale gastvrijheid’ die Het
HEM hanteert. Zo vindt de raad de al uitgeprobeerde formats ‘De
Boksclinic’ en ‘Het Wisselgesprek’ innovatieve manieren om publiek te
betrekken dat doorgaans minder goed vertegenwoordigd is onder bezoekers
van culturele instellingen.
De raad is ook positief over de plannen op het gebied van
publieksbenadering. Hij heeft vertrouwen in de eigentijdse aanpak van Het
HEM en verwacht op basis van de organisatorische slagkracht dat de
instelling de forse beoogde publieksgroei kan waarmaken. De raad
waardeert de nadruk die Het HEM legt op het bereiken van nieuwe
doelgroepen, inwoners uit de omgeving en mensen die niet of nauwelijks in
contact komen met kunst en cultuur. Daartoe zet zij onder andere
‘Mediators’ in, goed geïnformeerde medewerkers die als vraagbaak
fungeren. De raad is positief over de beschreven strategie en de inzet van
middelen. Elk ‘Chapter’ heeft ook een aantal specifieke doelgroepen,
passend bij het thema, naast vaststaande groepen die Het HEM doorlopend
wil bereiken. Dit lijkt de raad een vruchtbare aanpak.
Geografische spreiding
Het HEM is gevestigd en stevig ingebed in Zaandam, net buiten Amsterdam.
Er is een groot aantal samenwerkingsverbanden tussen de instelling en
(culturele) organisaties uit Amsterdam. Het HEM heeft daarnaast landelijke
en internationale samenwerkingspartners. In samenwerking met de
gemeente Amsterdam is een pontverbinding Zaandam-Amsterdam
gerealiseerd. Dit draagt bij aan ontsluiting van Zaanstreek-Waterland en de
spreiding van kunst en cultuur rondom Amsterdam.

Het HEM

4

Toepassing Fair Practice Code
De raad is positief over de reflectie van Het HEM op de code. Er is sprake
van helder beleid en de code is van meet af aan in de bedrijfsvoering
opgenomen; Het HEM is goed in staat om de toepassing van de code te
verbinden aan de opzet en het profiel van de organisatie.
Toepassing Governance Code Cultuur
Stichting Het HEM hanteert het bestuursmodel. De raad is positief over de
reflectie van Het HEM op de code. Als jonge organisatie toont Het HEM zich
zeer bewust van het belang van de code. De raad vindt de beschrijving van
de toepassing van de code helder en constateert dat in de samenwerking
tussen stichting en bv de scheiding tussen de twee in juridische zin goed is
geregeld. Er is een bestuurs-directiereglement.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is positief over de transparante reflectie op de code. Als jonge
organisatie toont Het HEM zich zeer bewust van het belang van de code.
Diversiteit en inclusie zijn deel van de missie en visie van Het HEM. De
instelling wil niet vaak gehoorde groepen een stem geven. Er wordt in de
reflectie op de code uitgebreid stilgestaan bij de vier p’s (programma,
publiek, personeel en partners) en er worden stappen geformuleerd voor
de komende periode. Zo is de instelling kritisch over de diversiteit in de
personele bezetting en zal hier beleid op maken. Ook in de zoektocht naar
samenwerking met maatschappelijke partners speelt inclusiviteit een grote
rol.

Het HEM

5

Het Houten Huis
Geadviseerd subsidiebedrag: € 815.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 815.000

Over de instelling
Stichting Het Houten Huis, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten,
Groningen.
Stichting Het Houten Huis (hierna: Het Houten Huis) is gevestigd in
Groningen en maakt voorstellingen voor kinderen vanaf 4 jaar tot en met 12
jaar en ouder. Ze maakt beeldend, mimisch theater met een grote
inventiviteit, weinig tekst en een hoge bewegingskwaliteit. De instelling
werkt met interdisciplinaire casts en gaat zware thema’s niet uit de weg. Ze
ontwikkelt educatieprogramma’s die zijn gericht op
‘verbeeldingskrachttraining’.

Subsidieadvies
Het Houten Huis voldoet aan de eisen die gesteld worden met betrekking tot
artikel 3.24 van de Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Houten Huis een subsidie toe
te kennen van € 815.000.
De raad is lovend over de artistieke kwaliteit van de producties van Het
Houten Huis en over haar nieuwe plannen. De instelling heeft een duidelijk
eigen signatuur en weet zware thema’s aan kinderen over te brengen op een
voor hen aansprekende manier.
Het Houten Huis heeft een sterk educatieprogramma gericht op
‘verbeeldingskrachttraining’ dat goed aansluit bij haar artistieke profiel. Ze
toont veel ambitie in het bereiken van doelgroepen die de weg naar het
theater minder vanzelfsprekend weten te vinden, zoals kinderen die in
krimpgebieden wonen en kinderen met een taalachterstand.
De bedrijfsvoering van Het Houten Huis is op orde en de begroting
realistisch. Ze is goed verankerd in de regio en versterkt haar positie door te
verhuizen naar de Kunstwerf, een nieuw onderkomen waar verschillende
Groningse gezelschappen hun intrek in nemen. Het Houten Huis is
transparant in haar reflectie op de codes, maar in de toepassing is ruimte
voor verbetering.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is lovend over de artistieke kwaliteit van Het Houten Huis.
De instelling heeft een sterke artistieke signatuur waarin zware thema’s niet
uit de weg gegaan worden. Zij werkt met interdisciplinaire casts. Het
beeldende, mimische theater dat zo ontstaat, heeft een grote inventiviteit en
een hoge bewegingskwaliteit. Steeds vaker vinden de producties hun weg
naar de grotere podia en worden ze bekroond met prijzen.
Het Houten Huis zoekt de komende periode meer samenwerking met
andere kunstdisciplines. In 2019 werd voor het eerst dans geïntegreerd in de
succesvolle coproductie ‘Ruimtevlucht’ (met Pand D- en Holland Opera). De
dans gaf deze voorstellingen een extra belevingslaag. De instelling gaat in
2021 – 2024 vaker dans integreren in producties. Daarnaast neemt ze zich
voor in een aantal producties tekst een iets grotere rol te laten spelen.
Het Houten Huis geeft in haar plan blijk van een duidelijke visie op wat zij
bij de doelgroep beoogt: ze hoopt met de voorstellingen en
educatieprojecten de verbeeldingskracht te vergroten die, volgens haar,
nodig is voor communicatie, zelfreflectie, het uitoefenen van een beroep en
andere wezenlijke zaken in het leven.
De vaak wat zware thema’s die in de producties worden behandeld vormen
geen belemmering voor het jonge publiek door de aansprekende wijze
waarop deze worden gebracht. Dat vindt de raad bewonderenswaardig. Ook
in de komende periode blijft het gezelschap producties maken waarin het
ongemak niet wordt geschuwd, zoals een drieluik over mensen met een
mentale of fysieke beperking.
Het Houten Huis verhuist naar de Kunstwerf in Groningen, nieuwbouw
waar ook Club Guy & Roni, het Noord Nederlands Toneel en andere
Groningse cultuurmakers hun intrek in nemen. De raad verwacht dat de
nieuwe huisvesting zal bijdragen aan verdere kruisbestuivingen tussen deze
instellingen.
Vernieuwing
Het Houten Huis draagt met haar verschillende activiteiten goed bij aan
vernieuwing binnen de jeugdpodiumkunsten.
De instelling heeft een aantal proeftuinen gepland waaruit nieuwe ideeën
voor voorstellingen of educatie kunnen ontstaan. Eerder is uit zo’n proeftuin
het idee ontstaan voor de ontwikkeling van een quadrofonisch
geluidssysteem (waardoor het publiek de muziek overal om zich heen
hoort), dat huismuzikant en componist Martin Franke en componist Eef van
Breen verder ontwikkelen tot een nieuwe productie in 2021. De raad ziet de

Het Houten Huis

2

aanpak met proeftuinen als een goede manier om experiment en
vernieuwing te borgen in de werkwijze.
Op het gebied van talentontwikkeling is Het Houten Huis aangesloten bij
Station Noord: een netwerk van podiumkunstorganisaties uit de drie
noordelijke provincies, dat jonge makers begeleidt in hun artistieke en
zakelijke ontwikkeling. De raad vindt het waardevol dat de instelling aan dit
netwerk bijdraagt door bijvoorbeeld nieuw talent binnen de organisatie
producties te laten maken of artistieke, organisatorische of technische
ondersteuning te bieden.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Houten Huis is financieel gezond: de liquiditeit, solvabiliteit en het
weerstandsvermogen laten een positief beeld zien. De instelling maakt een
gestage groei door en speelde in 2018 meer voorstellingen dan in eerdere
jaren. Ze geeft aan meer te moeten prioriteren, omdat het aantal activiteiten
soms te groot dreigt te worden. Daarom plant zij zorgvuldig de inzet van
menskracht en financiën. Door de extra 100.000 euro subsidie die de
minister in 2018 aan de BIS-jeugdtheatergezelschappen toekende, heeft de
instelling het team kunnen uitbreiden, waardoor taken en
verantwoordelijkheden beter kunnen worden verdeeld. Het Houten Huis is
voor ongeveer 60 procent afhankelijk van subsidies en genereert 20 procent
eigen inkomsten.
Het Houten Huis begroot voor 2021 – 2024 een kostenstijging. Die is
volgens haar onder andere het gevolg van verbeterd beloningsbeleid: een
kleine toename van het aantal fte’s, relatief hoge transitievergoedingen (voor
tijdelijke werknemers) en verhoging van de WW-premie. Ook worden zzpcontracten vervangen door tijdelijke en vaste contracten. Met de verhuizing
naar het nieuwe onderkomen stijgen bovendien de huisvestingskosten. De
raad vindt deze kostenstijging realistisch.
De noordelijke provincies (met name Friesland en Drenthe) verlenen de
instelling relatief weinig financiële steun. Hun bijdragen staan in schril
contrast tot de ondersteuning van provinciale overheden elders in het land,
al verwacht Het Houten Huis hierin wel verbetering.
Het Houten Huis honoreert vaste, tijdelijke en freelance medewerkers
conform de cao Toneel en Dans. Uit de plannen rijst het beeld op dat het
beter kan en dat de instelling daaraan werkt, onder meer door de beloning
meer in balans te brengen met het daadwerkelijk gewerkte aantal uren.

Het Houten Huis

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De inzet van Het Houten Huis op educatie en op vergroting en verbreding
van het publiek is zeer sterk. De instelling investeert in
samenwerkingsverbanden met scholen en initieert educatieve projecten op
maat, vaak met een duurzame relatie tot gevolg. In 2021 – 2024 richt Het
Houten Huis zich meer dan voorheen ook op het speciaal onderwijs.
De binnenschoolse cultuureducatie is vooral gericht op het stimuleren van
de creativiteit door middel van ‘verbeeldingskrachttraining’. De raad vindt
de ‘Verbeeldingsboom’ een bijzondere manier om school en theater
langdurig met elkaar te verbinden. Deze houten boom staat een jaar lang in
de klas en geeft elke dag een nieuwe opdracht in
‘verbeeldingskrachttraining’. Ook is de raad enthousiast over het voornemen
om in samenwerking met de Rijksuniversiteit Groningen de impact van de
‘Verbeeldingsboom’ te onderzoeken. De raad vindt het goed dat de instelling
in de deskundigheidsbevordering op het gebied van cultuureducatie, niet
alleen samenwerkt met docenten in het onderwijs zelf, maar ook met pabo’s.
Het Houten Huis gaat zich in toenemende mate inspannen om doelgroepen
te bereiken voor wie theaterbezoek minder vanzelfsprekend is, zoals mensen
met een beperking, mensen met een niet-westerse culturele achtergrond of
voor wie het Nederlands niet de eerste taal is. In samenwerking met scholen
zijn al projecten opgezet voor kinderen met een taalachterstand en
educatieve trajecten in krimpgebieden in de omgeving.
De raad is enthousiast over het voornemen om de buurt rondom de
Kunstwerf te betrekken bij haar activiteiten middels open repetities en
kijkjes achter de schermen. Ook wordt samengewerkt met
maatschappelijke- en welzijnsorganisaties in Groningen, zoals de
Koninklijke Vereeniging voor Volksvermaken Groningen en Sint Martinus’
Pronkjewailn, een stichting die zich inzet voor mensen in de stad Groningen
die in armoede leven.
In de komende periode maakt de instelling een voorstelling met Theater
Stap!, een gezelschap voor acteurs en dansers met een fysieke of mentale
beperking. De raad vindt dit een interessante ontwikkeling in het licht van
de inclusiviteit binnen de jeugdpodiumkunsten.
Het Houten Huis verwacht de komende periode een toename van de
bezoekersaantallen per voorstelling als gevolg van de toegenomen
naamsbekendheid en steviger inzet op marketing en publiekswerk. Ook
verwacht zij meer publiek als gevolg van een aantal coproducties voor de
grote zaal.

Het Houten Huis

4

Geografische spreiding
Het Houten Huis speelt het leeuwendeel van haar voorstellingen in de
noordelijke provincies. Ook is zij een van de kernpartners van Station
Noord, het netwerk voor talentontwikkeling in Groningen, Friesland en
Drenthe. De instelling draagt hiermee in hoge mate bij aan het culturele
klimaat voor de jeugd in de stedelijke cultuurregio ‘We The North’. De
cultuurregio onderschrijft het belang van de instelling, met name in het licht
van de ambitie “om in te zetten op talentontwikkeling en makers na hun
studie aan de regio te blijven binden”.
De gemeente Groningen heeft Het Houten Huis aangewezen als
‘Cultuurpijler’ en in dat licht deelt zij kennis, materiaal en expertise met
andere organisaties en theatermakers in de stad. Ze is huisgezelschap van
Grand Theatre en Stadsschouwburg Groningen en De Lawei in Drachten. De
nieuwe huisvesting in de Kunstwerf geeft haar naar verwachting
mogelijkheden tot interessante nieuwe samenwerkingsverbanden binnen
stad en regio.
Ongeveer een kwart van de voorstellingen wordt opgevoerd in de overige
provincies en in het buitenland. Impresariaat STIP verzorgt de verkoop van
tournees langs scholen en in theaters door het land. Het Houten Huis heeft
daarmee voldoende landelijke uitstraling.
Toepassing Fair Practice Code
Het Houten Huis is transparant in haar reflectie op de Fair Practice Code. Ze
past de code nog in beperkte mate toe, maar formuleert een aantal
verbeterpunten waaraan de komende periode zal worden gewerkt. Vanaf
2021 wil zij haar omgang met auteursrechten onderzoeken. Ook gaat zij
gewerkte overuren en reisdagen vergoeden. Daarnaast wil de instelling meer
zzp’ers een (al dan niet tijdelijk) dienstverband aanbieden. De raad vindt dit
passende maatregelen.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Houten Huis hanteert een bestuursmodel en gaat onderzoeken of dit
model nog wel bij haar past. De instelling noemt een aantal actiepunten
waaruit blijkt dat de Governance Code Cultuur momenteel nog niet volledig
wordt toegepast. Zo stelt zij in 2020 voor het eerst een rooster van aftreden
voor de bestuursleden op en start zij met het online toegankelijk maken van
haar jaarverslagen. In 2021 worden spelregels over belangenverstrengeling
en de interne gedragscode vastgesteld. De raad is positief over deze
verbeterpunten, maar begrijpt niet waarom met het laatste tot 2021 wordt
gewacht.

Het Houten Huis

5

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Houten Huis past de Code Diversiteit en Inclusie toe. Ze heeft een
inclusieve werkwijze. Zo spant ze zich in kinderen in krimpgebieden en
kinderen met een taalachterstand te betrekken, en bereikt zij via de scholen
kinderen van diverse afkomst en inkomensniveaus. Er staan voorstellingen
met fysieke en mentaal beperkte acteurs op het programma, evenals
producties over indringende thema’s als armoede en rouw.
Het Houten Huis streeft ernaar de diversiteit ook een plek te geven in de
eigen organisatie. In de komende periode streeft de instelling ernaar
minimaal één bestuurslid en één medewerker met een cultureel diverse
achtergrond aan te trekken.

Het Houten Huis

6

Het Laagland
Geadviseerd subsidiebedrag: € 800.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Stichting Het Laagland, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten, Sittard.
Stichting Het Laagland (hierna: Het Laagland) maakt jeugdtheater voor
kinderen van vrijwel alle leeftijden, van peuters tot jongeren in het
voortgezet onderwijs. Peuters zijn voor het gezelschap een nieuwe
doelgroep. In de interdisciplinaire producties staan vaak grote wereldse
thema’s centraal die door de makers in essentie teruggebracht worden tot de
mens en zijn emoties. Het Laagland wil de komende vier jaar vaker
persoonlijke verhalen brengen, bijvoorbeeld van de makers zelf of verhalen
die opgehaald worden in de wijken van Limburgse steden. Ze werkt samen
met een groot aantal andere culturele instellingen in de regio.

Subsidieadvies
Het Laagland voldoet aan de eisen zoals gesteld in artikel 3.24 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid .
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Laagland een subsidiebedrag
toe te kennen van € 800.000.
Het Laagland maakt interdisciplinaire jeugdtheaterproducties voor kinderen
en jongeren van alle leeftijden. De raad vindt de artistieke kwaliteit van de
producties goed en is enthousiast over de nieuwe plannen. De instelling
neemt in de komende periode vaker persoonlijke verhalen als uitgangspunt
voor de producties. Dit ziet de raad als een positieve ontwikkeling, passend
bij de huidige tijd. De instelling maakt werk voor grote, midden en kleine
zalen. Daarnaast maakt ze locatieproducties en gaat ze vaker voorstellingen
spelen in buurthuizen en wijkcentra onder de noemer ‘Laagland Mobiel’.
De instelling gaat zich (nog) sterker inbedden in de regio door producties te
maken met verhalen uit de regio als basis, en door meer samen te werken
met Limburgse artistieke en maatschappelijke partners. Daarnaast wordt
een matchmaker aangesteld die de relaties met maatschappelijke partners
en het speciaal onderwijs gaat versterken. De raad hoopt dat deze sterke
focus op (Zuid-)Limburg, niet ten koste gaat van de zichtbaarheid van de
instelling elders in het land.
De bedrijfsvoering van de instellingen is op orde. Het Laagland reflecteert
goed op de codes maar de raad constateert dat ze nog het nodige moet doen

1

om de Code Diversiteit en Inclusie beter na te leven, met name op het gebied
van personeel.

Beoordeling
Artistieke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is positief over het functioneren van Het Laagland. De producties in
de periode 2017 – 2020 waren kwalitatief goed. De instelling maakt sterke
grote en kleine producties die de doelgroep steeds weten te raken. Ze neemt
vaak mythes of sprookjes als uitgangspunt en geeft daar een eigentijdse
draai aan, wat een jong publiek aanspreekt. Centraal staan veelal grote
thema’s die het gezelschap terugbrengt tot de essentie van de mens en zijn
emoties: van het oudere ‘Zujerleech’, over de heftige ontploffing van de
Naftakraker bij DSM in 1975, met rouw en verliesverwerking tot gevolg, tot
haar nieuwste voorstelling ‘Kanonnenvoer’, over oorlog, kindsoldaten en
vriendschap.
Het Laagland is recent begonnen meer producties over actuele thema’s te
maken. In de nieuwe beleidsperiode gaat zij door op die weg. Dat past
volgens de raad goed bij de huidige tijd, waarin het publiek vraagt om
nieuwe verhalen, naast verhalen uit de klassiek westerse canon. Zo vond de
raad de voorstelling ‘App je even voor mij’ zeer geslaagd, over thema’s als
privacy en samenleven.
De laatste jaren maakt Het Laagland meer interdisciplinaire voorstellingen,
door bijvoorbeeld livemuziek op het podium te brengen zoals in
‘Assepoesters Assepesters’ met philharmonie zuidnederland of ‘Joris & de
drakentemmers’. Dit zorgt voor extra dynamiek, net als de toevoeging van
extra geluid- en lichteffecten en de samenwerkingen met jonge talenten van
andere instellingen als SALLY Dansgezelschap Maastricht en Toneelgroep
Maastricht.
Het Laagland koerst de komende jaren op sterkere inbedding in de regio,
waarmee ze haar zeggingskracht vergroot. Dat doet zij door voorstellingen te
maken over thema’s die in dit deel van het land spelen, zoals armoede onder
kinderen en uitdagingen op het gebied van - geestelijke - gezondheid. Zo
krijgt ‘Wijkzone #1’ een vervolg in Venlo en andere steden in de regio. In dit
project haalt de instelling de verhalen op in een bepaalde wijk en vertaalt die
naar kleine en grote producties op locatie. Daarnaast gaat ze
partnerschappen aan met maatschappelijke partners en bedrijven in de
regio, zoals Brightlands Chemelot.
Bijzonder is de persoonlijke invalshoek die voor een aantal voorstellingen
wordt gekozen. Artistiek leider Inez Derksen gaat met haar transseksuele
zoon een voorstelling maken waarin hun eigen verhaal centraal staat.

Het Laagland

2

Huisschrijver Benny Lindelauf neemt zijn eigen ervaringen mee in de
voorstellingen ‘Het Zwembad’. De coproducties met Theatercollectief Alter
hebben ook allemaal een autobiografische aanleiding. De raad is benieuwd
naar deze producties.
Vernieuwing
Door haar activiteiten op het gebied van talentontwikkeling draagt Het
Laagland bij aan vernieuwing van de jeugdpodiumkunsten. De instelling ziet
zichzelf als groeiplaats voor jonge makers. Zij ondersteunt een nieuwe
generatie (jeugd)theatermakers met artistieke coaching en biedt zakelijke en
facilitaire ondersteuning in samenwerking met Via Zuid, het Limburgse
netwerk voor talentontwikkeling. Ook zet zij haar netwerk in om nieuwe
makers verder te helpen.
Het Laagland start in de periode 2021 – 2024 met het ontwikkelen van
aanbod voor peuters. Elke twee jaar staat er voor die doelgroep een nieuwe
productie op het programma. Hiermee draagt zij bij aan vernieuwing van
doelgroepen voor de jeugdpodiumkunsten.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Laagland heeft een financieel gezonde bedrijfsvoering. De liquiditeit, de
solvabiliteit en het weerstandsvermogen zijn gezond. Op basis van de
begroting zijn geen financiële risico’s te verwachten. Wel constateert de raad
dat de instelling geen strategie heeft om tegenvallende inkomsten op te
vangen.
Het Laagland is voor ongeveer de helft van de inkomsten afhankelijk van de
subsidie van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en heeft
een eigen inkomstenpercentage van 25 procent. Deze percentages komen
overeen met de meeste andere instellingen in deze subsidiecategorie. Het
Laagland heeft een zeer sterke focus op de eigen regio en draagt veel bij aan
de regionale culturele infrastructuur. Ze ontvangt echter geen structurele
subsidie van de gemeente Sittard-Geleen. De raad hoopt dat de
vestigingsgemeente gehoor geeft aan het appèl dat de instelling op haar
doet.
Ondanks een vrijwel gelijkblijvend aantal producties en speelbeurten
verwacht de instelling in de periode 2021 – 2024 een stijging van de
inkomsten én van de uitgaven. Die stijging komt met name ten goede aan
extra personeel en hogere personele lasten. Deze nemen onder andere toe
als gevolg van de hogere transitievergoeding voor acteurs, die vaak tijdelijk
in dienst zijn.
Het Laagland hanteert de cao Toneel en Dans voor medewerkers in
loondienst en ook als basis voor de beloning van zelfstandigen. Zij
ontvangen het geldende cao-tarief, plus een toeslag ter dekking van hun

Het Laagland

3

sociale lasten. Niet alleen kantoorpersoneel, maar ook acteurs worden
gedurende projecten in dienst genomen, indien gewenst. Diverse
maatregelen en procedures illustreren dat Het Laagland veel oog heeft voor
de belangen van haar medewerkers. Zo zijn er een personeelshandboek, een
integriteitscode en een vertrouwenspersoon. Het Laagland is lid van
werkgeversorganisatie NAPK en neemt actief deel aan reguliere overleggen
over de sociale dialoog en eerlijke beloning.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het Laagland wil meer publiek bereiken door meer aandacht aan educatie te
besteden en haar educatieprojecten uit te breiden naar het noorden van de
provincie Limburg. Dit vindt een raad uit oogpunt van spreiding een goed
streven. Het Laagland heeft een omvangrijk educatieprogramma voor
peuterspeelzalen, primair en voortgezet onderwijs en is aangesloten bij het
‘Cultuureducatie met Kwaliteit’-programma in de regio.
De instelling ontwikkelt haar educatieaanbod samen met andere BISinstellingen in de regio, zoals Toneelgroep Maastricht en SALLY. Het
aanbod bestaat onder meer uit klassenvoorstellingen rondom thema’s die
aansluiten bij de doelgroep. De voorstelling ‘App je even voor mij’ over de
invloed, verleidingen en gevaren van sociale media was daar een goed
voorbeeld van. Het Laagland gaat in 2021 – 2024 intensiever samenwerken
met eerdergenoemde partners.
De raad heeft waardering voor de initiatieven die Het Laagland neemt om de
sociale diversiteit binnen haar publiek te vergroten. Volgens het gezelschap
groeien in Zuid-Limburg relatief veel kinderen op met een sociale
achterstand. Met het initiatief ‘Laagland Mobiel’ speelt zij voorstellingen in
kleinschalige theaters, buurthuizen en wijkcentra.
In 2020 wordt het team uitgebreid met een matchmaker. Deze medewerker
(publiekswerker) gaat de verbinding aan met maatschappelijke partners,
woningbouwcorporaties en bedrijven. Ook hiermee beoogt zij een breder
publiek te bereiken. De raad vindt het een goed initiatief en is benieuwd
naar het resultaat.
Geografische spreiding
Het Laagland heeft zich in de periode 2017 – 2020 stevig geworteld in de
regio en is intensiever gaan samenwerken met culturele partners,
bijvoorbeeld door zich te vestigen in schouwburg De Domeinen in Sittard.
Zij werkt samen met Toneelgroep Maastricht, SALLY, Opera Zuid en
philharmonie zuidnederland, en ook incidenteel met enkele Duitse
gezelschappen. Samenwerkingen met maatschappelijke partners en partners
in het bedrijfsleven dragen bij aan haar verankering in de regio. Alhoewel

Het Laagland

4

Zuid-Limburg haar uitvalsbasis blijft, heeft Het Laagland de ambitie met
haar activiteiten een groter deel van de provincie te bedienen, ook op andere
locaties dan in de theaters.
Doordat Het Laagland hoogwaardig professioneel jeugdtheater aanbiedt op
multimediale platforms en omdat zij zich de komende periode nog sterker
tot haar regio verhoudt, ziet de raad haar als een onmisbare schakel in het
kunst- en cultuurlandschap van de zuidelijke provincie. De stedelijke
cultuurregio onderschrijft dit. De samenwerking van Het Laagland met
maatschappelijke instellingen sluit goed aan bij de ambities van de provincie
om fysieke, sociale of financiële drempels voor cultuurparticipatie weg te
nemen, waarmee ze de maatschappelijke relevantie van de sector wil
vergroten.
Het Laagland speelt haar voorstellingen veelal in Limburg en Brabant, en in
mindere mate in de andere provincies. De raad vindt het van belang dat Het
Laagland nog wel met enige regelmaat buiten de provincie te zien blijft; de
concentratie op de provincie Limburg vindt hij nu wel erg groot.
Het voornemen uit de plannen van de vorige subsidieperiode om meer voet
aan de grond te krijgen in de Euregio, wordt voor de periode 2021 – 2024
losgelaten. De raad betreurt dit.
Toepassing Fair Practice Code
Het Laagland is zeer transparant over haar toepassing van de Fair Practice
Code. De door de instelling zelf uitgevoerde evaluatie van de code leverde
geen actiepunten op voor de onderdelen fair pay, transparantie,
duurzaamheid en vertrouwen. Eén van de maatregelen die zij wel neemt, is
een uitbreiding van het scholingsbudget vanaf 2021. De raad vindt dit een
goed voornemen.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Laagland reflecteert voldoende op de Governance Code Cultuur. Op
enkele punten worden concrete acties benoemd ter verbetering van naleving
van deze code. Zo zullen de nevenfuncties van bestuursleden op de website
gepubliceerd worden. Ook het vergroten van de culturele diversiteit binnen
de raad van toezicht is een actiepunt voor de komende jaren. Het Laagland
heeft besloten haar raad van toezicht uit te breiden om verjonging en meer
diversiteit te kunnen realiseren. De raad is positief over deze
verbeterpunten.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad constateert dat Het Laagland goed reflecteert op de Code Diversiteit
en Inclusie maar nog het nodige moet doen om deze beter na te leven, met
name op het gebied van personeel. De instelling zoekt naar cultureel diverse

Het Laagland

5

castleden, maar geeft aan dat het moeilijk is om acteurs voor een rol naar
Limburg te krijgen. Dit lijkt de raad onwaarschijnlijk, aangezien het andere
instellingen in de regio wel lukt. Het Laagland wil voor de komende
producties de diversiteit binnen de casts vergroten door op andere plekken
te scouten, zoals bij hbo- en mbo-kunstvakopleidingen én
opleidingstrajecten van onder meer DOX en Likeminds. De raad heeft hier
goede verwachtingen van.
Diversiteit in publiek wordt vooral bereikt en nagestreefd in termen van
inkomens- en opleidingsverschillen, gender en seksuele voorkeur.

Het Laagland

6

Het Literatuurhuis
Geadviseerd subsidiebedrag: € 300.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Stichting Het Literatuurhuis (hierna: Het Literatuurhuis), gevestigd in
Utrecht, is een festivalorganisatie die het jaarlijkse International Literature
Festival Utrecht (hierna: ILFU) organiseert. De eerste editie van het ILFU,
volgens de nieuwe opzet, vond plaats in 2018. Daarvoor organiseerde Het
Literatuurhuis vier afzonderlijke festivals, waarvan vooral de Nacht van de
Poëzie en het NK Poetry Slam al een lange historie kennen. In het ILFU
komt dit in een programma van twee weken samen. Het ILFU biedt een
podium voor alle literaire cultuur en is niet genre- maar lezersgericht.
Behalve het festival organiseert Het Literatuurhuis ook een expertmeeting
voor programmamakers en directeuren van literatuurfestivals.

Subsidieadvies
Het Literatuurhuis vraagt aan als instelling met als kernactiviteit de
presentatie van actueel of vernieuwend aanbod in internationale context
primair op het terrein van de letteren. De activiteiten zijn er mede op gericht
een platform te bieden voor internationale uitwisseling tussen vakgenoten
en vinden jaarlijks of tweejaarlijks gedurende in de tijd beperkte periode
plaats. De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.37 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Literatuurhuis een
subsidiebedrag te verlenen van € 300.000 per jaar.
De raad is zeer positief over de aanvraag van Het Literatuurhuis. De raad
vindt het activiteitenplan van Het Literatuurhuis onderscheidend en
inhoudelijk van hoge kwaliteit. Het gekozen profiel komt consequent terug
in het plan. Het ILFU is een vernieuwend festival met mooie
programmalijnen, aandacht voor alle leeftijden en een heldere visie op
literatuureducatie en leesbevordering. De instelling werkt nauw samen met
partners in de regio en heeft een groot landelijk bereik.
Het Literatuurhuis is financieel gezond en onderschrijft de drie codes. De
instelling heeft goed voor ogen wat beter moet om meer inclusief te zijn.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is zeer te spreken over de aanvraag van Het Literatuurhuis voor het

1

ILFU. Hij vindt de aanvraag goed verzorgd en het activiteitenplan
prikkelend en erg ambitieus. Gezien de staat van dienst van Het
Literatuurhuis en zijn voorgangers en de succesvolle eerste editie van het
ILFU, heeft de raad er veel vertrouwen in dat de voorgenomen plannen met
succes worden uitgevoerd.
Het Literatuurhuis heeft zich bij het ontwikkelen van het ILFU laten
inspireren door het Edinburgh Book Festival, een festival met een brede
programmering van internationale literatuur, poëzie, non- fictie en
kinderboeken. Twee weken lang staat Edinburgh in het teken van de
literatuur. Het Edinburgh Book Festival heeft een aantrekkende werking
voor andere partijen in de stad, vergelijkbaar met bijvoorbeeld de werking
van de Dutch Design Week (DDW) in Eindhoven en het Amsterdam Dance
Event (ADE) in Amsterdam. De raad meent dat het ILFU in de komende
jaren een vergelijkbare impact kan hebben voor Utrecht en net als DDW en
ADE, een landelijke, zelfs internationale uitstraling en dito bereik krijgt.
Het Literatuurhuis profileert het ILFU als een jaarlijks festival en online
platform voor alle literaire cultuur; van boeken tot films, theater, series,
spoken word, popsongs, graphic novels en podcasts. Met deze brede
benadering van de literatuur in het ILFU wil Het Literatuurhuis een zo
divers mogelijk publiek laten zien hoe rijk de internationale literaire cultuur
is en bezoekers inspireren tot avontuurlijke literaire keuzes. Dit doet het
festival vanuit de overtuiging dat literatuur een essentiële factor kan zijn in
de persoonlijkheidsvorming.
Gedurende twee weken biedt het ILFU uiteenlopende activiteiten aan die
aansluiten bij terugkerende programmalijnen, zoals internationale
literatuur, Nederlandse poëzie, niet-westerse literatuur en educatie en
talentontwikkeling. In 2020 staan de literatuur en cultuur van Marokko
centraal. Voor de nieuwe periode is dat de literatuur uit Indonesië, Brazilië,
Suriname en India. Het valt de raad op dat er veel thematische overlap is
met het festival Read My World. De raad spreekt de hoop uit dat deze (en
mogelijk andere) festivals elkaar versterken, samenwerken, en waar nodig
programma’s op elkaar afstemmen.
Daarnaast biedt het ILFU een platform voor internationale uitwisseling
tussen festivalmakers. Vanaf 2021 is een jaarlijkse festivalmeeting voor
vakgenoten van over de hele wereld onderdeel van het ILFU. Deze meeting
draait om het uitwisselen van best practices en overleg over de wijze waarop
festivals kunnen bijdragen aan het stimuleren van lezen en de literaire
cultuur. Een dergelijke uitwisseling tussen professionals vindt de raad zeer
relevant.

Het Literatuurhuis

2

Door de benoeming van Utrecht als ‘UNESCO City of Literature’ in 2017,
opereert Het Literatuurhuis in een internationaal netwerk van 39
literatuursteden. Na deze benoeming ontwikkelde het ILFU samen met
relevante Utrechtse partners een visie op een ‘stedelijke agenda
leesbevordering’, ter aanvulling op het bestaande (nationale)
leesbevorderingsbeleid. De raad vindt het bewonderenswaardig dat het
ILFU naast de artistieke ambities ook verantwoordelijkheid voelt voor
leesbevordering. Dat getuigt volgens de raad van grote betrokkenheid en een
heldere visie op de reikwijdte en het belang van literatuur.
Vernieuwing
De raad vindt het ILFU een vernieuwend festival. Dit uit zich onder andere
in het aanbod. Voor het ILFU bestaat literatuur niet alleen uit de klassieke
romanvorm, maar uit alle dragers van verhalen die de wereld om ons heen
duiden. De raad is zeer positief over de aandacht van het ILFU voor jonger
publiek en de specifieke literatuur (young adult) die voor die doelgroep
verschijnt (zie ‘Bevordering van educatie en participatie’).
In de komende beleidsperiode is het festival ook een online platform voor de
hedendaagse literaire cultuur. Maandelijks vraagt het ILFU beginnende en
ervaren schrijvers verhalen, gedichten en reportages te schrijven die
aansluiten bij de festivalthema’s. Op deze manier genereert het festival
oorspronkelijk werk. Dit vindt de raad een goede stimulans om
maatschappelijk relevante thema’s nader te belichten. Onduidelijk is voor de
raad echter welk publiek het ILFU hiermee wil bereiken en hoe de
organisatie dat doet.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Literatuurhuis is voldoende transparant over de vergoedingen. Voor de
vijf vaste medewerkers en twee tijdelijke krachten hanteert de instelling
haar eigen salarisgebouw en arbeidsvoorwaarden die zijn afgestemd op
andere cao’s in de culturele sector. Het is de raad echter onduidelijk om
welke cao’s dit gaat en of er een specifieke cao is die de organisatie ook volgt.
De salarissen voor freelancers zijn marktconform: 30 tot 40 euro per uur
voor jonge, startende productie- en marketingmedewerkers, tot 50 tot 75
euro voor ervaren projectleiders en programmamakers. Het valt de raad op
dat de salariskosten vier jaar lang gelijk blijven. Hij benadrukt dat het van
goed werkgeverschap getuigt om de salarissen jaarlijks te indexeren.
Het Literatuurhuis hecht waarde aan een eerlijke beloning voor optredende
schrijvers, dichters en vertalers. De tarieven komen overeen met de tarieven
die De Schrijverscentrale en het Lira Fonds hanteren.
Het Literatuurhuis is financieel gezond en de begroting is realistisch. In
2017 ontving de instelling 300.000 euro subsidie van de gemeente Utrecht

Het Literatuurhuis

3

en 30.000 euro van de provincie Utrecht. Vanaf 2021 is 400.000 euro van
de gemeente en 100.000 euro van de provincie begroot. Daarnaast verwerft
Het Literatuurhuis veel eigen inkomsten. Het is voornemens dat te blijven
doen, oplopend tot 494.000 euro in 2024. De raad vindt dat getuigen van
goed ondernemerschap. In de nieuwe begroting is ruimte gemaakt voor het
aanstellen van meer personeel. Dit vindt de raad goed passen bij de ambitie
van Het Literatuurhuis om het ILFU jaarlijks te organiseren en bij de
realisatie van het bestaande jaarprogramma.
Het Literatuurhuis onderkent het risico van tegenvallende inkomsten uit
fondsen, sponsoren en donaties. Verplichtingen gaat de instelling daarom
alleen aan op basis van gerealiseerde middelen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het ILFU omvat diverse educatieve programma’s en evenementen voor
verschillende leeftijdsgroepen. Zo is er de jaarlijkse Kindernacht van de
Poëzie voor jonge lezers, en brengen festivalauteurs een bezoek aan
middelbare scholen. Ook is er een speciale festivaldag voor young adultlezers en geven festivalauteurs gastcolleges binnen het curriculum van
letterenopleidingen. Doordat educatie en talentontwikkeling vaste
programmaonderdelen zijn, heeft het ILFU structureel aanbod voor
kinderen, jongeren en adolescenten. De raad vindt het positief dat in dit
aanbod de literatuur voorop staat en niet de educatieve activiteit an sich.
Een sprekend participatieproject op het festival vindt de raad de ‘Anna
Karenina-Marathon’, waarbij duizend vrouwen ieder een bladzijde in hun
moedertaal voorlazen op station Utrecht Centraal. De raad heeft waardering
voor dit originele project. Hij is verheugd te lezen dat een dergelijk
participatieonderdeel, dat enorm bijdraagt aan de zichtbaarheid van het
festival, jaarlijks terugkomt in het festivalprogramma.
Het Literatuurhuis onderscheidt vier doelgroepen voor het ILFU: de
toegewijde liefhebber, de vrijblijvende consument, een cultureel divers
publiek en een internationaal publiek, waaronder expats en internationale
studenten. De komende jaren heeft de instelling de ambitie om te groeien
naar vijftigduizend bezoekers. Dat is een verdubbeling van het aantal
bezoekers ten opzichte van 2018. De raad heeft er vertrouwen in dat dit gaat
lukken, mede op basis van eerder gerealiseerde groei en de heldere
marketingstrategie, met goede samenwerkingspartners, zoals Utrecht
Marketing en partners met een achterban in specifieke publieksgroepen.
Geografische spreiding
Het Literatuurhuis is sterk geworteld in de regio Utrecht. Het Literatuurhuis
ziet het ILFU als de spil in de literaire sector in de regio. De instelling werkt

Het Literatuurhuis

4

naar aanleiding van de eerdergenoemde visie op een ‘stedelijke agenda
leesbevordering’ samen met gemeente, provincie, bibliotheken, onderwijs,
literaire evenementen, boekhandels en uitgevers in de regio.
Tegelijkertijd heeft Het Literatuurhuis een groot landelijk bereik. ILFU voert
structureel publieksonderzoek bij haar activiteiten uit. Tijdens de eerste
editie kwam veertig procent van de ondervraagden van buiten de regio
Utrecht. Het ILFU bereikt al expats en internationale studenten in Utrecht
en op termijn beoogt het bezoekers woonachtig in het buitenland te trekken.
De raad zou graag zien dat de website beter toegankelijk wordt voor een
internationaal publiek.
Toepassing Fair Practice Code
Het Literatuurhuis onderschrijft de Fair Practice Code. Het Literatuurhuis
geeft aan dat het personeel de afgelopen jaren een hoge werkdruk kende,
maar dat deze is verminderd na de samenvoeging van de programmering in
één festival.
De instelling heeft duidelijk voor ogen waar zij de komende periode aan wil
werken: het omvormen van het huidige incidentele aanbod aan scholing en
coaching voor medewerkers naar een structureel aanbod, het scherp
monitoren en in balans houden van de werkdruk, en het bieden van een
passende vergoeding aan de deelnemers aan talentontwikkelings- en
participatieprogramma’s. Dit zijn heldere voornemens.
Het Literatuurhuis maakt niet duidelijk welke rol zij speelt in de sociale
dialoog over eerlijke beloning. De raad ziet graag dat deze rol uitgewerkt
wordt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Literatuurhuis onderschrijft ook de Governance Code Cultuur. De
organisatie kent een bestuur-directie-model. De bestuursleden ontvangen
alleen een vergoeding voor gemaakte onkosten. Het bestuur voert jaarlijks
een zelfevaluatie uit.
Stichting Het Literatuurhuis is in 2012 ontstaan uit een fusie van vier
bestaande stichtingen. Elke stichting leverde een of twee bestuursleden.
Voor alle bestuursleden geldt dat hun zittingstermijn per maart 2020 is
verlopen. Om continuïteit te waarborgen heeft Het Literatuurhuis ervoor
gekozen de bestuursleden getrapt te vervangen. Nog drie bestuursleden van
het eerste uur moeten aftreden. Dat gebeurt voor december 2021.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Literatuurhuis schrijft dat de wens en de noodzaak om meer inclusief te
zijn een van de redenen was het nieuwe ILFU te introduceren. In de nieuwe

Het Literatuurhuis

5

opzet komt een variëteit aan genres aan bod, waarmee het festival zich richt
op verschillende doelgroepen. In de komende periode wil Het Literatuurhuis
deze verbreding doorzetten met speciale aandacht voor culturele diversiteit,
onder meer met een cultureel diverse programmering en door
samenwerking aan te gaan met organisaties met een cultureel diverse
achterban.
Op personeelsgebied is het nog niet gelukt medewerkers met een
multiculturele achtergrond aan te trekken. De raad waardeert het dat de
instelling concrete stappen wil zetten om dat te veranderen: per jaar
gemiddeld 1 fte van het organisatieteam (in loondienst of in
freelanceverband) invullen met een personeelslid of personeelsleden met
een niet-westerse achtergrond. Daarnaast is het doel binnen vier jaar twee
bestuursleden met een biculturele achtergrond en minimaal één bestuurslid
jonger dan 35 jaar aan te stellen.

Het Literatuurhuis

6

HNTjong
Geadviseerd subsidiebedrag: € 830.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 930.000

Over de instelling
Stichting Het Nationale Theater (HNTjong), podiumkunsten,
jeugdpodiumkunsten, Den Haag
Stichting Het Nationale Theater (hierna: HNT) vraagt subsidie aan voor de
jeugdtheateractiviteiten die ze ontplooit onder de naam HNTjong.
HNTjong maakt theatervoorstellingen voor families en jongeren. Ze richt
zich op jonge mensen en ziet dat die zich steeds sterker proberen te
verhouden tot de wereld om hen heen. HNTjong wil in die ontwikkeling een
rol spelen: ze wil haar publiek uitdagen om stelling te nemen en de eigen
horizon te verbreden. Modern repertoire en bewerkingen van klassiekers
vormen het uitgangspunt van de producties. HNTjong kiest voor nieuwe
formats en actuele thematieken, en bedt haar producties in bredere
programma’s in.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Nationale Theater (HNTjong)
een subsidiebedrag toe te kennen van € 830.000.
HNTjong heeft in de periode 2017 – 2020 aansprekende, prikkelende
producties en voorbeeldstellende educatietrajecten gerealiseerd. De
instelling presenteert plannen voor sterke, geëngageerde producties die door
de frisse en eigentijdse artistieke keuzes goed aansluiten bij het jonge
publiek. Zij draagt sterk bij aan de vernieuwing in de jeugdpodiumkunsten
door de ontwikkeling van nieuwe formats zoals ‘bingewatch’-voorstellingen,
een goede kijk op diversiteit en participatieve vormen van educatie en
publieksbenadering.
De raad betreurt het dat de instelling gestaag minder reist, waardoor het
landelijk bereik afneemt.
De instellling reflecteert goed op de codes.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is zeer te spreken over de prestaties van HNTjong in de
subsidieperiode 2017 – 2020. Hij prijst het engagement dat uit de
producties spreekt, de samenwerking met partners in de standplaats en de
initiatieven die de diversiteit in aanbod en publiek hebben versterkt.
HNTjong brengt vaak verhalen op het scherpst van de snede, zoals over
botsende culturen in de grootstedelijke omgeving. Hierbij kiest de instelling
voor aansprekende coproductiepartners, zoals DOX voor de productie
‘Bloedlink’. Een gebleken voordeel van de verwevenheid tussen jeugd- en
volwassenentheatergezelschap is dat acteurs zowel in jeugd- als in
volwassenenvoorstellingen te zien zijn en dat er een overlap ontstaat tussen
de publieksgroepen.
In de periode 2021 – 2024 put HNTjong voor zijn familievoorstellingen en
coming-of-age producties opnieuw inspiratie uit een mix van de literaire
canon en populaire (jeugd)cultuur. Het gezelschap vertaalt de canon op
aansprekende wijze naar de doelgroep, met bewerkingen en invloeden uit de
jeugdcultuur, zoals urban culture en gaming. Ook werkt het gezelschap met
jonge schrijvers. De raad heeft vertrouwen in de gepresenteerde plannen.
Hij kijkt in het bijzonder uit naar de interactieve productie ‘The Game’,
waarbij de uitkomst mede door het publiek wordt bepaald, de
Bollywoodversie van ‘Romeo en Julia’ en de productie ‘Queer’, waarin
gender en identiteit centraal staan.
De raad oordeelt positief over het voornemen jaarlijks een
grotezaalproductie te blijven maken. Hij vindt het prijzenswaardig dat de
instelling de komende vier jaar de jonge regisseur Eline Arbo ondersteunt
bij het creëren van werk voor de grote zaal.
De uitbreiding van de groep bij HNTjong betrokken regisseurs vindt de raad
veelbelovend. HNTjong gaat volgens een doordachte structuur aan het werk
met studerende, pas afgestudeerde en al langer werkzame makers. De raad
kijkt uit naar het werk van Belle van Heerikhuizen, Abdel Daoudi en Loek de
Bakker in aanvulling op de al langer bij HNT werkzame midcareer makers
Casper Vandeputte en Eva Line de Boer.
Vernieuwing
Al sinds de periode 2017 – 2020 vindt de raad dat HNTjong op het gebied
van educatie vooroploopt, met de ontwikkeling van lange leerlijnen en
interactieve formats voor scholen, toneelkijkersavonden, een
jongerenredactie en grootschalige jongerenprojecten rond grotere

HNTjong

2

voorstellingen. De raad is verheugd te constateren dat de instelling op
diezelfde voet verder gaat.
Het gezelschap draagt bij aan artistieke vernieuwing van de
jeugdpodiumkunsten, onder meer door het van streamingdiensten bekende
bingewatchen toe te passen op het theatergenre. In dit format presenteert
zij een verhaal in meerdere ‘afleveringen’ op een dag achter elkaar in een
festivalachtige setting, waarbij tussendoor maaltijden worden geserveerd. In
het jongerentheater is deze marathonvorm nieuw.
De raad is ook positief over het talentontwikkelingstraject
‘#wijzijnNederland’, waarin vier beginnende schrijvers, twee makers, een
ontwerpster en een groep jonge spelers samen vier voorstellingen voor
basisschoolleerlingen maken. De kinderen hebben invloed op het verloop
van het verhaal, net als in een game, wat aansluit bij de belevingswereld van
de nieuwe generatie theaterpubliek.
HNTjong ontwikkelt daarnaast vernieuwende manieren om publiek voor
theater te winnen. Het idee om publiek met een bus op te halen in de wijken
vindt de raad sympathiek. Het gezelschap deelt haar kennis en ervaring op
het vlak van publiekswerking: het ondersteunt theaters in het benaderen en
bereiken van jongeren via de ‘theatermakelaar’, die naar elke speelplek in
het land gaat om met de schouwburg een beeld te vormen van de sociale
samenstelling van het potentiële publiek daar en met hen in gesprek te gaan.
De raad waardeert deze inzet op de verspreiding van expertise.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De bedrijfsvoering van HNTjong wijkt af van die van andere
jeugdtheatergezelschappen, omdat zij deel uitmaakt van HNT, dat zowel
produceert voor jeugd en volwassenen, als presenteert in verschillende
theaters en op andere plekken in de standplaats.
HNT hanteert een totaalbegroting voor de instelling als geheel en geeft aan
hieruit voor de subsidieaanvraag een deelbegroting voor HNTjong te hebben
gedestilleerd. Op basis van zowel deze deelbegroting als de toegestuurde
totale begroting van HNT, concludeert de raad dat de bedrijfsvoering
gezond is. De liquiditeit is middelmatig en de solvabiliteit en het
weerstandsvermogen zijn hoog. HNT is voor 21 procent afhankelijk van
subsidie van OCW en ontvangt ruim de helft van de inkomsten uit overige
subsidies. De instelling behaalt 27 procent eigen inkomsten.
De raad is kritisch over de lage inkomsten die voor HNTjong zijn begroot uit
private bronnen. Hij ziet het als een gemiste kans dat een organisatie die
deel uitmaakt van HNT, een instelling met een grote naamsbekendheid,

HNTjong

3

slechts beperkt aanspraak maakt op bijdragen van private fondsen,
sponsoren en particuliere financiers.
HNTjong heeft ten opzichte van de periode 2017 – 2020 een sterke stijging
van de BIS-bijdrage begroot, waarvan zij het grootste deel reserveert om
producties voor de grote zaal te kunnen blijven maken. De raad is van
mening dat de instelling hiervoor niet alleen bij OCW kan aankloppen, te
meer daar HNTjong ervoor kiest om minder te reizen en dus een afnemend
landelijk bereik heeft.
De raad mist in het gepresenteerde plan een strategie bij tegenvallende
inkomsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Bij HNTjong zijn educatie, participatie en actualiteit nauw met elkaar
verweven. De raad is benieuwd hoe deze integratie de komende jaren
versterkt wordt. In eigen stad experimenteert de instelling met nieuwe
concepten, die zij bij succes exporteert door het hele land. Ze ondersteunt
andere theaters bij het benaderen en bereiken van jongeren.
HNTjong doet op diverse manieren aan publieksbinding en benadert de
doelgroep als mede-makers van de eigen theaterbeleving. Het ‘maken’
vormt de basis van alle educatieve activiteiten. De afdeling educatie heet dan
ook ‘educatie en interactie’. De inspiratie- en workshopdagen voor mbotheaterstudenten die meewerken aan projecten rond de voorstellingen of die
meespelen in de voorstelling, vindt de raad belangwekkend. Dat geldt ook
voor de MAAK-bijeenkomsten voor het onderwijs: manifestaties waarin
kinderen, jongeren, studenten, leerkrachten, docenten en beleidsmakers in
groepen met elkaar hun eigen ‘maker-schap’ verkennen.
De raad is zeer positief over het permanente centrum voor cultuureducatie
aan het Spuiplein en over jongerenredactie ‘De Motor’. De peer-topeeraanpak is eigentijds en veelbelovend: jongeren initiëren activiteiten,
bloggen en vloggen en zetten zo alle socialemediakanalen in om hun
leeftijdsgenoten te bereiken en te interesseren voor het werk van HNTjong.
Het Haagse publiek in al zijn verscheidenheid wordt intensief betrokken bij
producties. Gebouwen worden toegankelijk gemaakt door fysieke drempels
weg te nemen, en ook zorgt de instelling voor vervoer naar voorstellingen.
HNTjong toont zich initiatiefrijk op het vlak van inclusie als initiatiefnemer
van het stimuleringstraject ‘Theater Inclusief’ voor diversiteit, met het
ontwikkelen van prikkelarme versies van bestaande voorstellingen en de
voorstellingen die in het kader van ‘HNT Onbeperkt’ worden gemaakt voor
bezoekers met een beperking.

HNTjong

4

Geografische spreiding
HNTjong is gevestigd in Den Haag en werkt daar met vele instellingen
samen, onder andere in de ontwikkeling van het Spuiplein tot Haags
centrum voor cultuuronderwijs en -participatie en met Kunstgebouw,
Bureau Babel en CultuurSchakel. Daarmee beweegt HNTjong in lijn met de
plannen van de stedelijke cultuurregio Haaglanden, waarin het werken in de
wijken en in cocreatie worden onderstreept.
HNTjong speelde in de periode 2017 – 2020 bijna de helft van de eigen
producties en bijna tweederde van de schoolvoorstellingen in Den Haag. De
zichtbaarheid van de jeugdvoorstellingen buiten de Randstad is daarmee
een punt van aandacht geworden. HNTjong beperkt bovendien in de
komende periode het aantal speelplaatsen in het land. Het aantal beoogde
speelbeurten buiten de standplaats neemt gestaag af; van 89 in 2017 naar 55
in 2018 en 43 in 2021 en 2024. De raad heeft waardering voor de hechte
samenwerking die HNTjong met een kleiner aantal theaters aangaat, maar
maakt zich zorgen om de verschraling die dit betekent voor de spreiding van
haar aanbod door het land.
Toepassing Fair Practice Code
HNTjong reflecteert summier op de toepassing van de Fair Practice Code.
De raad prijst het beleid van de instelling op overuren, maar vindt de zeer
hoge werkdruk een risicofactor. Overwerk is alleen toegestaan na
toestemming van de leidinggevende, die tevens bepaalt of het daadwerkelijk
overwerk betreft. Deze overuren worden niet uitbetaald, maar tijd-voortijdcompensatie is mogelijk. In de praktijk blijkt echter dat veel
medewerkers overuren maken, die men niet registreert of compenseert. De
raad is positief over het voornemen van de instelling om hierin als
werkgever meer verantwoordelijkheid te tonen, door de komende periode de
werkdruk voor vaste medewerkers te verlagen door het activiteitenniveau
terug te brengen en zo min mogelijk te bezuinigen op personeel. Behalve
deze maatregel formuleert de instelling geen concrete acties om de code de
komende periode beter te implementeren.
Toepassing Governance Code Cultuur
HNTjong reflecteert voldoende op de toepassing van de Governance Code
Cultuur. De toelichting is transparant en uitgebreid; dat wekt vertrouwen.
Verbeterpunten voor de toekomst ontbreken echter in het plan. De
organisatie is sinds de fusie goed ingericht met een ondernemingsraad,
directie en raad van toezicht. Het bestuur heeft regulier overleg met de raad
van toezicht en legt belangrijke beslissingen en strategische documenten ter
goedkeuring aan hem voor. De raad-van-toezichtleden hebben behalve een
toezichthoudende functie ook een rol als ambassadeur voor de instelling.

HNTjong

5

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
HNTjong reflecteert goed op de toepassing van de Code Diversiteit en
Inclusie; de raad vindt de instelling op dit vlak een voorbeeld. Zij heeft grote
stappen gezet om diversiteit en inclusie tot een wezenlijk onderdeel van alle
lagen van de organisatie te maken en toont aan dat toepassing van de code
haalbaar is. De instelling voert culturele diversiteit en inclusie door in casts
en publiek en bedient daarnaast een ruimere groep mensen voor wie
theaterbezoek niet vanzelfsprekend is. In haar marketing vertoont ze een
goede omgang met diversiteit. Ook is zij initiatiefnemer van ‘Theater
Inclusief’, dat de BIS-gezelschappen moet helpen inclusiever te werken.
Diversiteit in de eigen organisatie was de afgelopen jaren een
aandachtspunt. In de plannen vermeldt de instelling uitvoerig en naar
tevredenheid van de raad welke maatregelen zij de komende jaren wil
treffen om hier verbetering in aan te brengen.

HNTjong

6

Het Nationale Theater
Geadviseerd subsidiebedrag: € 2.824.500
Gevraagd subsidiebedrag: € 2.824.500

Over de instelling
Stichting Het Nationale Theater, podiumkunsten, theater, Den Haag
Stichting Het Nationale Theater (hierna: HNT) is in 2017 voortgekomen uit
een fusie van het Nationale Toneel, jeugdtheatergezelschap NTjong, de
Koninklijke Schouwburg en Theater aan het Spui in Den Haag. De instelling
wil het mooiste en meest relevante theater maken, programmeren en delen
met zo veel mogelijk mensen. Ze maakt geëngageerde drama’s,
geactualiseerde klassiekers en feestelijke theaterspektakels voor jong en
oud. Onder artistieke leiding van Eric de Vroedt wil het gezelschap bouwen
aan een ‘huis van gemeenschappen’, waar verschillende groepen
stadsbewoners zich thuis voelen en elkaar ontmoeten. HNT speelt een
aantal voorstellingen exclusief in Den Haag en reist daarnaast naar festivals
en theaters in heel Nederland en België.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.9 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Nationale Theater een
subsidiebedrag toe te kennen van € 2.824.500.
Het Nationale Theater heeft sinds de fusie in 2017 een succesvolle
koerswijziging doorgevoerd en een gezonde bedrijfsvoering gecreëerd. De
raad prijst het engagement van de voorstellingen, de samenwerking met
partners in de stad en de actieve zoektocht naar diversiteit in aanbod en
publiek. Op het gebied van educatie en publiekswerking loopt de instelling
voorop. De raad is onder de indruk van de manieren waarop zij zich in alle
regionen van de stad beweegt. Ook is hij positief over het voornemen om
voorstellingen steviger in te bedden door nauwere samenwerking met lokale
partners aan te gaan. Wel is het van belang dat de instelling met haar
hoogwaardige aanbod voldoende zichtbaar blijft in het land.
HNT reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair Practice Code en de
Governance Code Cultuur, en goed op de toepassing van de Code Diversiteit
en Inclusie. De instelling heeft uitvoerige maatregelen getroffen om
diversiteit en inclusie tot een wezenlijk onderdeel van alle lagen van de
organisatie te maken.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
HNT heeft de afgelopen jaren op een succesvolle manier vormgegeven aan
de fusie, wat door pers en publiek niet onopgemerkt is gebleven. In 2017
ging de fusie van start en in 2018 nam Eric de Vroedt de artistieke leiding
over van Theu Boermans. Door het stevige artistiek stempel dat hij op het
gezelschap drukt, heeft de instelling een duidelijk eigen gezicht. Haar
voorstellingen zijn geëngageerd, vertellen verhalen van nu, en betrekken
actief verschillende publieksgroepen. In het bijzonder is de raad positief
over ‘Othello’ van Daria Bukvić, een kleinezaalvoorstelling die wegens succes
is doorontwikkeld voor de grote zaal, en de marathonproductie ‘The Nation’
van De Vroedt, waarvoor onderzoek in de eigen stad het uitgangspunt
vormde. De instelling trekt goede makers aan (onder anderen Bukvić en
Jeroen De Man) en brengt interessante artistieke samenwerkingsverbanden
van de grond. Door de verwevenheid met HNTjong spelen acteurs in jeugden volwassenenvoorstellingen, wat een positieve bijdrage levert aan hun
artistieke ontwikkeling.
HNT streeft ernaar theater een prominente plek in het hart van de
samenleving te geven. In de komende periode wil de instelling de
effectiviteit van haar werk vergroten door de activiteiten sterker te
bundelen. Zij creëert een nauwere samenhang tussen, en zichtbaarheid van
alle activiteiten en produceert per seizoen een nieuwe titel minder. De
educatie-, interactie- en marketingprogramma’s worden jaarlijks
gecentreerd rondom de twee grootschalige totaalproducties en de
inhoudelijke samenhang wordt versterkt door nadrukkelijk te werken langs
drie thematische lijnen: waar komen wij vandaan, hoe leven wij samen,
waar gaan wij naartoe? De raad prijst de keuzes die de instelling durft te
maken en haar keuze voor kwaliteit boven kwantiteit.
HNT verbindt zich de komende jaren met interessante regisseurs, onder wie
theatermakers Eline Arbo en Saman Amini. Toneelauteurs, onder wie Tom
Lanoye, Esther Duysker en Nathan Vecht, schrijven nieuw werk en actuele
stukken uit de Verenigde Staten en Engeland worden voor de instelling
vertaald. De raad kijkt met belangstelling uit naar de resultaten.
Vernieuwing
HNT geeft blijk van een vernieuwende visie op publieksbenadering en
verbindt zich op verrassende manieren actief met de thema’s en inwoners
uit de stad. Volgens de instelling is zij er ‘in de eerste plaats voor het
publiek’. De raad ziet deze missie geconcretiseerd in vrijwel alle onderdelen
van de organisatie. Zo verkoopt zij theaterkaartjes aan huis, verbindt zij zich
jaarlijks intensief aan een andere Haagse wijk onder de noemer ‘Hotspot’ en
lezen wijkbewoners in steeds meer Haagse bibliotheken, buurthuizen en

Het Nationale Theater

2

wijktheaters gezamenlijk teksten van voorstellingen. Ook wil de instelling
een permanent centrum voor theatereducatie op het Spuiplein bouwen en
maakt zij de foyers en voorhuizen van haar theaters – de Koninklijke
Schouwburg, Theater aan het Spui en Zaal 3 – aantrekkelijker voor nieuw
publiek.
HNT biedt langlopende trajecten aan enkele talentvolle (jonge) regisseurs.
De komende periode zijn dat Eline Arbo en Saman Amini. Daarnaast krijgen
jonge makers de kans om werk te creëren in Zaal 3 en volgen twee acteurs
een tweejarig ontwikkelingstraject binnen het vaste ensemble. Ook werkt de
instelling samen met andere BIS-gezelschappen om talentontwikkeling te
stimuleren. De afgelopen jaren ondersteunde zij samen met Toneelgroep
Oostpool de ontwikkeling van Jeroen De Man. Deze verbintenis wordt
voortgezet voor de begeleiding van Charlie Chung, het duo Jan Hulst &
Kasper Tarenskeen en Daria Bukvić. De begeleiding van Eline Arbo vindt
plaats in samenwerking met het Noord Nederlands Toneel.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Na de fusie is HNT erin geslaagd een gezonde bedrijfsvoering te creëren. De
instelling scoort middelmatig op liquiditeit en hoog op solvabiliteit en
weerstandsvermogen. Hoewel zij voor 2018 een tekort had begroot, sloot ze
het jaar positief af. De instelling schrijft dat zij eind 2019 de grenzen
bereikte van wat de organisatie aankan, omdat de cao-lonen en
pensioenlasten vanaf 2020 fors stegen. Ook worden de programmeerlasten
de komende periode hoger omdat gastbespelers de Fair Practice Code zullen
toepassen. Om deze kostenstijging en druk op de organisatie te ondervangen
verlaagt de instelling de komende periode het aantal nieuwe producties,
brengt ze risicovolle voorstellingen eerst in het vlakkevloercircuit uit, en
spreidt ze haar voorstellingen selectiever in het land. Dit vindt de raad
slimme keuzes.
Tijdelijke, vaste en freelancemedewerkers worden gehonoreerd conform de
cao Toneel en Dans. De instelling investeert in opleiding, training en
coaching van werknemers. Zij is lid van werkgeversorganisatie NAPK en
neemt actief deel aan het reguliere overleg van BIS-producenten en ander
sectoroverleg en sectorinitiatieven.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Educatie en interactie vormen een integraal onderdeel van de praktijk van
HNT, dat hierin voorop loopt. Om te voorzien in de groeiende behoefte aan
workshops, lessen en programma’s opent de instelling in 2021 een
permanent Centrum voor Educatie & Interactie bij Theater aan het Spui. Dit
moet een bruisende plek worden voor schoolklassen, docenten en
theaterminnende jongeren, en de vaste plek van jongerenredactie De Motor.

Het Nationale Theater

3

De publieksbenadering van HNT vindt de raad een goed voorbeeld; hij
hoopt en verwacht dat andere instellingen deze lijn de komende jaren
volgen. HNT plaatst de mens centraal en zet haar deuren wijd open, door
vele connecties aan te gaan met bewoners en organisaties in de stad (zie
‘Vernieuwing’). Hieruit spreekt een groot engagement. Wel ontbreken de
namen van de lokale partners en een toelichting op het marketingbeleid.
Onder de noemer ‘HNTonbeperkt’ verzorgt de instelling voorstellingen met
ondertiteling, met doventolken en in prikkelarme versies. Om dit traject
voort te zetten vraagt de instelling een extra bijdrage van 100.000 euro aan
de gemeente Den Haag. De raad hoopt dat zij deze activiteiten ook voortzet
bij tegenvallende subsidieresultaten. Hij vindt dat een dergelijk traject goed
past binnen de verantwoordelijkheden van een grote instelling als HNT.
Geografische spreiding
HNT speelt een aantal voorstellingen exclusief in Den Haag en reist
daarnaast naar zomerfestivals, vlakkevloertheaters en schouwburgen in heel
Nederland en België. Met twaalf kernschouwburgen vormt de instelling een
hechte alliantie, bestaande uit een groots gemonteerde productie die langere
tijd exclusief in deze twaalf steden te zien zal zijn. Samen met de theaters
ontwikkelt de instelling een contextprogrammering en mediacampagne die
op de stad is toegesneden. De raad stimuleert dit en is positief over het
voornemen om voorstellingen steviger in de geselecteerde steden in te
bedden, door nauwere samenwerking aan te gaan met lokale partners. Wel
is van belang dat de instelling met haar hoogwaardige aanbod voldoende
zichtbaar blijft in het land, nu zij haar voorstellingen selectiever in het land
wil spreiden. Als enige BIS-theatergezelschap speelt zij immers
grootgemonteerde klassieke en canonieke stukken in het land.
De raad is onder de indruk van de manieren waarop HNT zich in alle
regionen van de stad beweegt. De instelling biedt een uitvoerige
contextprogrammering in de eigen stad en werkt daarmee verbindend. Ook
vindt de raad de toegankelijkheid van Zaal3, die ruim beschikbaar wordt
gesteld aan (jonge) makers die een podium zoeken, een toevoeging voor het
theaterlandschap. In haar reflectie op de BIS-aanvraag van HNT schrijft ook
de stedelijke cultuurregio Haaglanden dat het plan is doorspekt met
samenwerkingspartners uit de eigen regio. De raad had echter graag gezien
dat de instelling de lokale partners en cultuurankers bij naam had genoemd.
Vermeldenswaard is dat HNT door middel van een ‘trial’ in de
vlakkevloerzaal bepaalt welke voorstellingen buiten Den Haag worden
vertoond. De raad heeft waardering voor de samenwerking met de
Theateralliantie en het eigen alliantiemodel voor seriebespelingen.

Het Nationale Theater

4

Toepassing Fair Practice Code
HNT reflecteert summier op de toepassing van de Fair Practice Code. De
raad prijst het beleid van de instelling op overuren, maar vindt de zeer hoge
werkdruk een risicofactor. Overwerk is alleen toegestaan na toestemming
van de leidinggevende, die tevens bepaalt of het daadwerkelijk overwerk
betreft. Deze overuren worden niet uitbetaald, maar tijd-voortijdcompensatie is mogelijk. In de praktijk blijkt echter dat veel
medewerkers overuren maken, die men niet registreert of compenseert. De
raad is positief over het voornemen van de instelling om hierin als
werkgever meer verantwoordelijkheid te tonen, door de komende periode de
werkdruk voor vaste medewerkers te verlagen door het activiteitenniveau
terug te brengen en zo min mogelijk te bezuinigen op personeel. Behalve
deze maatregel formuleert de instelling geen concrete acties om de code de
komende periode beter te implementeren.
Toepassing Governance Code Cultuur
HNT reflecteert voldoende op de toepassing van de Governance Code
Cultuur. De toelichting is transparant en uitgebreid; dat wekt vertrouwen.
Verbeterpunten voor de toekomst ontbreken echter in het plan. De
organisatie is sinds de fusie goed ingericht met een ondernemingsraad,
directie en raad van toezicht. Het bestuur heeft regulier overleg met de raad
van toezicht en legt belangrijke beslissingen en strategische documenten ter
goedkeuring aan hem voor. De raad-van-toezichtleden hebben behalve een
toezichthoudende functie ook een rol als ambassadeur voor de instelling.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
HNT reflecteert goed op de toepassing van de Code Diversiteit en Inclusie –
de raad vindt de instelling op dit vlak een voorbeeld. Zij heeft grote stappen
gezet om diversiteit en inclusie tot een wezenlijk onderdeel van alle lagen
van de organisatie te maken en toont aan dat toepassing van de code
haalbaar is. De instelling voert culturele diversiteit en inclusie door in casts
en publiek en bedient daarnaast een ruimere groep mensen voor wie
theaterbezoek niet vanzelfsprekend is. In haar marketing vertoont ze een
goede omgang met diversiteit. Ook is zij initiatiefnemer van Theater
Inclusief, dat de BIS-gezelschappen moet helpen inclusiever te werken.
Diversiteit in de eigen organisatie was de afgelopen jaren een
aandachtspunt. In de plannen vermeldt de instelling uitvoerig en naar
tevredenheid van de raad welke maatregelen zij de komende jaren wil
treffen om hier verbetering in aan te brengen.

Het Nationale Theater

5

Het Nieuwe Instituut
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.625.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.625.000

Over de instelling
Stichting Het Nieuwe Instituut (hierna: HNI) is het nationale instituut voor
de ontwerpsector en bestrijkt met haar activiteiten en programma’s de
subsectoren ruimtelijk ontwerp (architectuur), vormgeving (inclusief mode)
en digitale cultuur. Het gebouw van HNI herbergt een archief,
tentoonstellingsruimten, een bibliotheek, debatruimtes, kantoren en een
restaurant. HNI heeft een publieksfunctie en een functie voor professionele
onderzoekers en ontwerpers. HNI is tevens een museum met een
Rijkscollectie. Met ingang van 2020 vallen de activiteiten met betrekking tot
deze museumfunctie, inclusief het archief en de architectuurcollectie, onder
de Erfgoedwet.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.39 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Nieuwe Instituut een
subsidiebedrag toe te kennen van € 1.625.000, mits zij:
-

-

-

Nog voor 2021 een uitgewerkt activiteitenplan voor de periode 2021
– 2024 voorlegt, met daarin aandacht voor de wijze waarop de
ontwerpsector betrokken wordt bij de beleidsvorming.
De activiteiten in de nieuwe situatie, waarbij taken enerzijds onder
de Erfgoedwet en anderzijds onder de Basisinfrastructuur vallen, in
een midterm review evalueert.
Voor 2021 een stappenplan presenteert waarin zij uiteenzet hoe zij
haar doelen met betrekking tot de toepassing van de Code Diversiteit
en Inclusie gaat realiseren.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
HNI bevordert samenwerking in de ontwerpsector. De instelling wil een
agenderende rol spelen en ontwikkelt ten behoeve daarvan een visie op de
gevolgen van een antropocentrische omgang met de aarde en integraal
ontwerpen met aandacht voor ecologische belangen. Zij faciliteert en
initieert onderzoek, al dan niet in samenwerking met kennisinstituten, en is
actief op het gebied van kennisoverdracht en de bevordering van debat. Ten
behoeve van de internationale promotie en versterking van de internationale

positie van het Nederlands ontwerp en de Nederlandse ontwerpsector
verzorgt zij bezoekersprogramma’s, uitwisselingen, biënnale-inzendingen
en, via het agentschap, kennisuitwisseling. Een en ander in samenwerking
met het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie. HNI vervult voorts een
coördinerende en ondersteunende functie op het terrein van behoud en
beheer, kennisoverdracht, ontsluiting en netwerkvorming voor de
sectorcollecties.
HNI wijst in de aanvraag op haar unieke positie in de wereld. Deze positie
ontleent zij aan de combinatie van functies van het gebouw en de diverse
beleidsonderdelen. Zij combineert tentoonstellingsruimtes, archief, research
en debat. Daarnaast stelt zij werkruimtes beschikbaar aan ontwerpers. De
raad oordeelt hier positief over.
De raad erkent de complexe, meervoudige opdracht van HNI. Het is niet
eenvoudig de activiteiten die in het kader van de Basisinfrastructuur worden
ontwikkeld los te koppelen van de activiteiten die onder de Erfgoedwet
vallen. HNI benadrukt terecht dat het de mogelijkheid om integraal te
programmeren aangrijpt en onderdelen van HNI op elkaar wil betrekken. In
de aanvraag wordt door middel van een schema weergegeven hoe de taken
in het kader van respectievelijk de Basisinfrastructuur en de Erfgoedwet zijn
verdeeld en waar de activiteiten elkaar overlappen. De raad vindt hier nog
onvoldoende concrete aanknopingspunten voor de uitwerking. De aanvraag
leest als een missiestatement en kent een hoog abstractie niveau, maar er
worden weinig concrete activiteiten aan verbonden.
Het is de raad niet duidelijk in hoeverre het beleid voor 2021 – 2024 in
samenspraak met de sector tot stand is gekomen. Als ondersteunende
instelling heeft HNI de taak om in samenwerking met de ontwerpsector en
andere relevante partijen de culturele, maatschappelijke en economische
meerwaarde van de ontwerpsector te bevorderen. In dat kader ziet de raad
voor zich dat HNI de behoeften van de sector peilt.
De raad waardeert het dat HNI door middel van informatieve en educatieve
events zoals Thursday Night Live! meer aandacht heeft voor
publieksontwikkeling. HNI wil met het plan voor Gallery 3 nog een stap
verder zetten door niet alleen werkruimtes, maar ook tentoonstellingsruimte
beschikbaar te stellen. Onder de titel By You wil HNI experimenteren met
tentoonstellingen in Gallery 3 die op basis van een open oproep in huis
gehaald worden. Hiermee krijgen programmamakers, ontwerpers of
curatoren de gelegenheid om een eigen tentoonstelling in te richten.
HNI zet zich in om de waarde van de ontwerpsector zichtbaar te maken.
Hierbij ligt meer de nadruk op maatschappelijke en culturele, dan op de
economische waarde. HNI ontwikkelt vanuit een ecologisch perspectief – in
samenwerking met Natuurmonumenten – een nieuw instrument dat zij de
Zoöp noemt. Met dit instrument kan, zo is het doel, de waarde van een

Het Nieuwe Instituut

2

ecosysteem zichtbaar worden gemaakt door er een stem (en juridische
status) aan te geven in besluitvormings- en ontwerpprocessen. Hiermee
geeft HNI invulling aan haar agenderende rol.
HNI is ook een agentschap voor de ontwerpsector. Hiermee wordt de
economische meerwaarde van de sector bevorderd. Zij speelt de rol van
bemiddelaar en matchmaker en zorgt samen met relevante
brancheorganisaties en het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie voor upto-date informatie voor ontwerpers die aspiraties hebben om in het
buitenland te werken. In dit kader is er vanuit het veld veel waardering voor
het Internationaal Bezoekers Programma. Ook de raad is positief over de
inspanningen op dit gebied van HNI.
HNI zet zich in voor de erfgoedcollecties op het gebied van ontwerp in brede
zin. HNI wil ook hier optreden als verbinder. De raad is hier positief over en
kijkt uit naar de resultaten. Hij verwacht dat de inzet van middelen en
mensen ertoe leidt dat een deltaplan voor waardevolle archieven tot stand
gebracht wordt en collecties niet alleen in kaart worden gebracht, maar ook
worden ontsloten. HNI formuleert stevige ambities voor het netwerk dat
zich hiervoor gaat inzetten.
Vernieuwing
Met ingang van 2020 valt een groot deel van de activiteiten onder de
Erfgoedwet. Hoe de nieuwe scheiding van functies uitwerkt, zal in de
komende beleidsperiode blijken. Omdat HNI integraal programmeert,
zullen de functies in veel gevallen overlappen en/of elkaar voeden. Met
betrekking tot de taken die zij in het kader van de Basisinfrastructuur
uitvoert, wil zij eerder consolideren en uitbouwen dan vernieuwen. Wel
presenteert HNI een nieuwe, sterk agenderende attitude, waarmee zij in de
sector nieuwe inzichten, werkwijzen en producten wil uitlokken.
De ondersteuning van een brede aanpak van ontwerparchieven is volgens de
raad hard nodig en belangrijk. Evenals de ruimte die HNI maakt voor nieuw
onderzoek. HNI beantwoordt met haar onderzoeksactiviteiten aan de
behoefte aan onafhankelijke onderzoeksmogelijkheden van ontwerpers. In
dit verband is het programma van de Fellowships vruchtbaar. De Fellows
brengen nieuwe inzichten en zorgen voor informatie-uitwisseling in een
internationale context.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
HNI is voor 90 procent afhankelijk van subsidies. Het verdienvermogen
stijgt niet in de komende beleidsperiode. In 2019 had HNI 100 mensen in
dienst, waarvan 55,2 fte vaste contracten (ca. 4 miljoen euro), 16,2 fte
tijdelijke contracten (ca. 1 miljoen euro), 7,3 fte ingehuurde krachten (ca. 2,7
ton euro) en 42 vrijwilligers.
Uit de aanvraag blijkt niet dat beleid is ontwikkeld rondom vrijwilligers en
werkervaringsplekken. Er is wel een stagebeleid. HNI heeft het voornemen
de verhouding tussen vaste en tijdelijke contracten aan te passen van 70/30

Het Nieuwe Instituut

3

in 2021 naar 60/40 in 2024, omdat zij een hybride organisatie is en het
nodig is om medewerkers flexibel in te kunnen zetten. In 2018 is een nieuw
functiehandboek in werking getreden. Niet blijkt hoe loonafspraken
aansluiten bij de gevolgde cao, wat de vergoeding aan stagiairs is en of er
door de inzet van vrijwilligers sprake is van verdringing van betaald werk.
HNI is aangesloten bij de pensioenregeling van Pensioenfonds Zorg en
Welzijn.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Eerder was de raad kritisch over het educatiebeleid van HNI. Inmiddels
heeft HNI een aantal nieuwe educatieve activiteiten ontwikkeld. Vanaf 2018
bood HNI een vaste maakplek voor alle leeftijden, met activiteiten die
inspelen op de actuele presentaties. Zij introduceerde ook FamilieFests: drie
dagen waarop families als speciale gasten worden ontvangen en kunnen
leren van ontwerpers en kunstenaars. De Thursday Night Workshops zijn
bestemd voor volwassen deelnemers, die van makers en ontwerpers uit de
wereld van architectuur, design en digitale cultuur leren over hun
technieken, experimenten en vraagstukken. Ook speelt HNI in
samenwerking met lokale educatiepartners en basisscholen een steviger rol
in het primair onderwijs.
Geografische spreiding
HNI verzorgt buitenlandse presentaties, waarbij het Nederlandse paviljoen
op de Venetiaanse Biënnale zal worden ingericht in samenwerking met de
gemeenten Rotterdam en Amsterdam. HNI heeft onder meer via de
educatieve programmering de relaties met Rotterdamse partners versterkt.
Zij zoekt in het kader van regionalisering allereerst naar partners met een
langetermijnagenda. Ze is in gesprek met de provincies Gelderland en
Overijssel in verband met een langlopend onderzoek naar het landschap.
Staatsbosbeheer is een partner die landelijk, regionaal en lokaal actief is en
een verwante opdracht heeft om erfgoed en innovatie te verbinden. HNI ziet
hier een mooie kans om maatschappelijke opgaven en vraagstukken te
verbinden aan ontwerp. HNI is ook partij in de Actieagenda Ruimtelijk
Ontwerp. Zij heeft geen specifiek regionaal beleid.
Toepassing Fair Practice Code
HNI past de Fair Practice Code toe. Zij is met de werknemers in gesprek
over het beloningsbeleid. Een aantal aspecten van de code blijft onderbelicht
in het beleidsplan. Zo wordt niet aangegeven welke cao van toepassing is,
wat het beleid is ten aanzien van vrijwilligers en of in de beloning van zzp’ers
rekening wordt gehouden met hun extra kosten, zoals verzekeringen en
sociale voorzieningen.
Het interne gesprek over groei en ontwikkeling wordt gestimuleerd. Er is
aandacht voor een goed werkklimaat, door bijvoorbeeld aantrekkelijke

Het Nieuwe Instituut

4

arbeidsvoorwaarden en flexibel werken. Ook heeft HNI aandacht voor
talentontwikkeling en participatie van arbeidsgehandicapten en hanteert ze
een op pluriformiteit gericht wervingsbeleid. Het ontwikkel- en
opleidingsbeleid is gericht op aansluiting met de (creatieve)
kennissamenleving, de ontwerpsector, de eigen organisatie en de individuele
medewerkers.
Toepassing Governance Code Cultuur
HNI heeft een raad van bestuur met twee directeur-bestuurders en hanteert
een raad-van-toezichtmodel. De bestuurssecretaris ondersteunt het bestuur
en de raad van toezicht in het toezien op de uitvoering van de code. De
omvang van de organisatie vraagt om een goede planning en control-cyclus,
ondersteund door een administratief handboek. Dit handboek wordt in
2020 herzien. Voor de uitvoering, monitoring, bijsturing en verantwoording
wordt gewerkt met structurele werkoverleggen, een PJP-cyclus (HR) en
regelmatige financiële rapportages.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
HNI reflecteert op de vier p’s en voegt daar de p voor ‘planeet’ aan toe. De
personeelsbezetting is divers qua leeftijd, gender, nationaliteit en culturele
achtergrond. Het streven naar inclusiviteit, en daarmee diversiteit, blijft een
belangrijk uitgangspunt bij de keuze van nieuw te werven personeel. Op een
mogelijke verbetering van diversiteit van het publiek wordt nauwelijks
ingegaan. HNI formuleert geen kwantitatieve doelen noch een bijbehorend
stappenplan. Gelet op haar omvang en statuur is dit een serieuze
tekortkoming.

Het Nieuwe Instituut

5

Het Toneelschap B & D
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 485.000

Over de instelling
Stichting Het Toneelschap B & D, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten,
Deventer.
Stichting Het Toneelschap B & D (hierna: B&D) uit Deventer maakt
beeldende, associatieve voorstellingen met veel humor voor iedereen vanaf 8
jaar. Naast de regisseur en acteurs worden in het maakproces
ook vormgevers, componisten, schrijvers en videomakers uitgenodigd om
mee te creëren. Voorstellingen ontstaan al associërend en zijn pas af nadat
de laatste speelbeurt voorbij is. Vanuit het gilde-principe biedt zij nieuwe
makers de ruimte te groeien in hun vakmanschap. B&D speelt haar
voorstellingen in theaters, maar ook op festivals, scholen, (buiten)locaties en
in buurthuizen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Toneelschap B & D geen
subsidie toe te kennen.
B&D maakt producties voor een brede doelgroep en heeft een duidelijke
eigen signatuur, die gekenmerkt wordt door humor en inventiviteit. De raad
is positief over de oorspronkelijkheid en het vakmanschap van het werk in
de periode 2017 – 2020. De plannen voor de nieuwe producties zijn echter
te mager uitgewerkt. De raad krijgt hierdoor geen goede indruk van wat de
instelling de komende periode wil gaan maken en wat de artistieke kwaliteit
hiervan zal zijn. Ook mist hij een duidelijke visie op het maken voor een
jonge doelgroep.
Alhoewel de raad gecharmeerd is van het concept ‘Plug & Play’, mist hij een
goed uitgewerkte visie op educatie. B&D draagt daarnaast onvoldoende bij
aan vernieuwing van de jeugdpodiumkunsten en de regionale samenwerking
beperkt zich te veel tot partners in de standplaats. De instelling is financieel
gezond en voldoende transparant over de toepassing van de codes, maar ze
formuleert onvoldoende concrete plannen om de implementatie ervan te
verbeteren.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is positief over het vakmanschap en de oorspronkelijkheid van het
werk van B&D. Zij maakt voorstellingen met een duidelijk eigen signatuur.
Kenmerkend voor de producties zijn een grote inventiviteit en veel humor.
Geregeld worden op aansprekende wijze filmprojecties ingezet.
De plannen voor de nieuwe producties zijn over het algemeen mager
uitgewerkt, net als de plannen voor samenwerking met coproducenten.
Verder mist de raad een visie op het maken van producties voor de jeugd. In
de plannen is de beoogde leeftijdsgroep niet consequent benoemd, en
ontbreekt een vertaling van de gekozen thematieken naar de
belevingswereld van het jonge publiek. B&D maakt op die manier
onvoldoende duidelijk of de nieuwe producties daadwerkelijk geschikt zijn
voor jonge bezoekers. De raad vindt dat een punt van zorg, aangezien de
humor in de voorstellingen soms meer op een volwassen publiek, dan op de
jeugd gericht lijkt.
Vanaf 2020 neemt Maurits van den Berg het artistiek leiderschap over van
Peter Drost. Als gevolg heeft de instelling haar officiële naam niet hoeven
wijzigen. Waar de ‘B’ in B&D eerst voor Beumer stond (die in 2012 met
pensioen ging), staat deze nu voor (van den) Berg. Van den Berg is al een
aantal jaren betrokken bij de instelling, als acteur en als regisseur. Hij
brengt, naar eigen zeggen, een netwerk met veel nieuw talent met zich mee.
Een samenwerking met auteur Rik van den Bos kan het beeldende
jeugdtheater van B&D bijvoorbeeld verrijken met tekst. De instelling wil
meer mensen de kans geven mee te werken aan producties, zowel voor als
achter de schermen. Vanuit het gilde-principe biedt zij nieuwe makers de
ruimte te groeien in hun vakmanschap. De raad is hier verheugd over, maar
mist uitwerking van het gilde-principe.
De raad betreurt het dat de visie van de nieuwe artistiek leider in de plannen
voor de producties nauwelijks naar voren komt. De indruk ontstaat dat de
bestaande koers wordt aangehouden. De scheidend artistiek leider blijft
betrokken als ‘coördinator Oost’, maar wat deze functie precies behelst,
wordt in de plannen slechts summier omschreven. De raad krijgt geen
helder beeld van de rolverdeling tussen de vorige en de nieuwe artistiek
leider.
Vernieuwing
B&D draagt onvoldoende bij aan vernieuwing van de jeugdpodiumkunsten.
De instelling biedt weliswaar ruimte aan nieuwe makers en performers,
maar beschrijft hun ontwikkeltrajecten niet. Ook is niet duidelijk hoe zij de
artistieke signatuur van B&D zullen beïnvloeden.

Het Toneelschap B & D

2

B&D wil in de periode 2021 – 2024 meer voorstellingen gaan spelen in
buurthuizen en kleine theaters in de regio, en heeft daarvoor het
‘Tafeltheater’ ontwikkeld. De raad is positief over dit voornemen en ziet het
als een kans om nieuw publiek te bereiken. De inzet van dergelijke mobiele
speelplekken is echter niet uniek of vernieuwend. Ook met de ‘culinaire
theatertours’ wil B&D nieuw publiek in aanraking brengen met theater. De
raad vindt dit concept niet bijdragen aan de vernieuwing binnen de
jeugdpodiumkunsten. Bovendien lijkt het niet specifiek bedoeld voor een
jonge doelgroep. Hij is er niet van overtuigd dat hiermee daadwerkelijk
nieuw theaterpubliek kan worden bereikt.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De liquiditeit, de solvabiliteit en het weerstandsvermogen van B&D zijn
solide: er blijken uit deze cijfers geen risico’s. Wel is de instelling voor een
hoog percentage (74 procent) afhankelijk van subsidies.
Ze begroot voor de periode 2021 – 2024 een kleine groei van het aantal
producties per jaar, maar voorziet een afname van het aantal bezoeken.
Oorzaak is een aantal contextprogramma’s voor scholen, die wel zijn
meegeteld als producties, maar niet meetellen in de bezoekersaantallen.
Over het algemeen vindt de raad de begroting en het dekkingsplan enigszins
summier onderbouwd, waardoor hij niet goed kan beoordelen of deze
realistisch zijn.
B&D begroot een toename van haar personeelsbestand. Hoe deze extra fte’s
ingevuld worden, is niet helder beschreven. De begrote toename lijkt
voornamelijk betrekking te hebben op tijdelijk personeel voor de twee
zomerproducties ‘Parking’ en ‘De eeuw waarin wij waren’. Het aantal
personen met een vast dienstverband blijft zeer beperkt (1,8 fte). Een groot
deel van de medewerkers heeft een tijdelijke aanstelling of werkt op
inhuurbasis. Het is een reëel risico, dat hierdoor opgebouwde kennis uit de
instelling wegvloeit. B&D geeft aan de cao Toneel en Dans te volgen, maar
hanteert voor bijvoorbeeld decorbouwers soms een “vaste prijs- en
urenafspraak”. Dit is niet in overeenstemming met de Fair Practice Code.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
B&D biedt verschillende vormen van educatie aan, waaronder het
interessante concept ‘plug & play’: in een uitklapbaar decor worden op
scholen voorstellingen gespeeld door kunstvakstudenten, die qua thematiek
aansluiten bij een productie die in diezelfde periode langs de theaters toert.
Daarnaast ontwikkelt ze het educatieprogramma de ‘Leerfabriek’, maar wat
dit inhoudt wordt nauwelijks toegelicht.

Het Toneelschap B & D

3

De raad mist een goed onderbouwde visie op cultuureducatie. De instelling
is geen uitgesproken voorstander van voorstellingseducatie; ze wil de
interpretatie aan het publiek overlaten. Voorstellingseducatie omvat echter
meer dan duiding van het werk. B&D zegt moeite te hebben om op
structurele basis contact met scholen te onderhouden, als gevolg van
afnemende bemiddeling tussen scholen en aanbieders. Desondanks
verwacht zij in de periode 2021 – 2024 meer op scholen te zullen spelen. Dat
vindt de raad een opmerkelijke inconsistentie.
B&D wil nieuwe doelgroepen bereiken met de culinaire theatertour ‘Bij de
mensen thuis’, waarbij muzikanten en theatermakers optredens geven in
huiskamers en de gastheer of gastvrouw vervolgens het diner serveert. De
raad is niet overtuigd dat hiermee daadwerkelijk nieuw publiek bereikt
wordt en mist hier een strategie voor. Bovendien lijkt het concept te wringen
met de doelgroep van deze subsidiecategorie: publiek tot 18 jaar.
Voor de productie ‘Fight Club’ gaat B&D samenwerken met vechtscholen uit
Deventer en laat zij hun leden participeren in de productie. Hiermee
verwacht de instelling aansluiting te vinden bij publiek met een nietwesterse achtergrond. De raad merkt op dat dezelfde productie ook werd
genoemd in de plannen voor de periode 2017 – 2020, maar vooralsnog niet
is gerealiseerd. Desondanks is hij enthousiast over het project.
Geografische spreiding
B&D is gevestigd in Deventer en is in die stad, blijkens de reflectie van de
stedelijke cultuurregio Stedendriehoek, goed geworteld. De regionale
samenwerking beperkt zich volgens de raad echter te veel tot partners in de
standplaats. De instelling noemt een aantal regionale coproductiepartners
en overlegstructuren, maar deze zijn, op de introductie van ‘Ticketstrip Oost’
na, weinig concreet toegelicht. De raad verwacht van een BIS-instelling een
meer omvattende aanpak ten aanzien van de samenwerkingen binnen de
hele regio als geheel.
B&D speelt zijn voorstellingen door heel Nederland, op festivals en in
theaters, en daarnaast ook in Vlaanderen. Het Belgische Theaterbureau
Thassos verzorgt de Vlaamse tourneeplanning en promotionele
ondersteuning.
Toepassing Fair Practice Code
B&D reflecteert voldoende op haar toepassing van de Fair Practice Code. Ze
is lid van werkgeversorganisatie NAPK en neemt deel aan het gesprek over
de collectieve belangen in het veld. De instelling betaalt medewerkers met
een vast dienstverband volgens de cao en wil medewerkers in dienst
nemen, die momenteel flexibel ingezet worden. Ze is zich bewust dat
transparantie, vertrouwen en duurzaamheid daarbij punten van aandacht

Het Toneelschap B & D

4

zijn. B&D wil daarom een externe vertrouwenspersoon aanstellen en de
formele evaluatiesystematiek breder implementeren, die nu alleen voor
functioneringsgesprekken met de vaste kern geldt. Ook noemt zij bijscholing
als punt van aandacht. Concrete acties ten aanzien van dat punt ontbreken
echter.
De raad vindt het een punt van zorg dat de artistiek leider ook acteur is in
een aantal producties. Dit gebrek aan duidelijke (hiërarchische)
functiescheiding brengt risico’s met zich mee voor de sociale veiligheid op de
werkvloer.
Toepassing Governance Code Cultuur
B&D beschrijft slechts in beperkte mate hoe zij de Governance Code Cultuur
toepast en waar zij verbeterpunten ziet. Het huidige bestuursmodel
functioneert volgens de instelling goed. De raad is echter van mening, dat de
onafhankelijkheid van het toezicht bij B&D onvoldoende is geborgd. De
rollen en bevoegdheden zijn momenteel nog onvoldoende beschreven en
vastgelegd. De instelling gaat onderzoeken of een raad-van-toezichtmodel
beter past. Indien zij daar niet voor kiest, zal alsnog een directie- en
bestuursreglement worden opgesteld waarin ook de toepassing van de codes
en een clausule over het voorkomen van belangenverstrengeling worden
opgenomen. Ook gaat de instelling bij het aanstellen van nieuwe
bestuursleden een breder en cultureel diverser netwerk inzetten.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
B&D reflecteert voldoende op de Code Diversiteit en Inclusie en geeft aan
waar zij verbeterpunten ziet. De instelling bereikt door schoolbezoek een
divers publiek. B&D wil de diversiteit van het personeel, de programmering
en de partners waarmee zij werkt vergroten. De nieuwe artistiek leider
neemt een multicultureel en divers netwerk met zich mee, maar wat dit
precies voor de instelling betekent, wordt onvoldoende duidelijk. Daarnaast
wil de instelling brainstormen met andere cultuuraanbieders, vrijkaarten
aanbieden aan mensen met een beperkt budget, meer voorstellingen
uitvoeren voor leerlingen in het speciaal onderwijs, de toegankelijkheid voor
rolstoelen en mensen die slecht ter been zijn bevorderen, en op festival De
Parade een doventolk inzetten bij de voorstellingen. Ook de samenwerking
met vechtscholen voor de productie ‘Fight Club’ draagt bij aan een meer
inclusief bereik. De raad waardeert deze plannen, maar vindt sommige nog
weinig concreet.

Het Toneelschap B & D

5

Het Zuidelijk Toneel
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.692.500
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.692.500

Over de instelling
Stichting Het Zuidelijk Toneel, podiumkunsten, theater, Tilburg
Stichting Het Zuidelijk Toneel (hierna: Het Zuidelijk Toneel) is een
middelgroot theatergezelschap, gevestigd in Tilburg. Het Zuidelijk Toneel
maakt voorstellingen voor de grote en kleine zaal en is stevig verankerd in
BrabantStad. Niet-regisserend intendant Piet Menu nodigt een grote
variëteit aan (jonge) Nederlandse en Vlaamse makers en collectieven uit om
onder de vlag van Het Zuidelijk Toneel een voorstelling te maken. Het
perspectief van ‘de ander en anderszijn’ staat in alle producties centraal. De
instelling beschouwt haar publiek en partners als mede-eigenaren en betrekt
hen uitvoerig bij haar artistieke plannen. Ze reist door het hele land en is te
zien in het buitenland, waaronder veelvuldig in Vlaanderen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.9 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Zuidelijk Toneel een
subsidiebedrag toe te kennen van € 1.692.500, mits de instelling voldoet aan
de volgende voorwaarde:
•

De instelling dient een concrete uitwerking in van de in de aanvraag
genoemde thema’s, waarin ze toelicht welke makers zij wil
uitnodigen en hoe zij de komende tijd de eigen signatuur en
herkenbaarheid zal verstevigen.

Het Zuidelijk Toneel presenteerde in de periode 2017 – 2020 voorstellingen
van aansprekende (jonge) makers en collectieven. De instelling is er echter
nog te weinig in geslaagd om een herkenbaar artistiek profiel te
ontwikkelen. De plannen tonen aan dat zij de aansporing om de eigen
identiteit beter zichtbaar te maken ter harte heeft genomen, onder meer met
de aanstelling van Sarah Moeremans als gezichtsbepalende maker. De raad
betwijfelt echter of uitvoering van de nieuwe thematische aanpak het
gezelschap een meer herkenbare signatuur zal geven. De werkwijze om per
project de op dat moment meest geschikte maker te selecteren, draagt het
risico van te veel vrijblijvendheid in zich.

1

De instelling reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair Practice
Code en de Governance Code Cultuur, maar vermeldt geen verbeteringen
voor de toekomst. Over de toepassing van de Code Diversiteit en Inclusie
oordeelt de raad kritischer. De instelling verwoordt duidelijk waarom ze
diversiteit en inclusie belangrijk vindt, maar vertaalt dit nog onvoldoende
naar het beleid.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het Zuidelijk Toneel werkt met een niet-regisserend intendant als artistiek
directeur, die aansprekende (jonge) makers en collectieven aan de instelling
heeft verbonden. De vele coproducties, onder andere met Theater Artemis,
Kris Verdonck, Berlin en Lucas De Man, resulteerden in geslaagde
voorstellingen. De eigenstandige producties, zoals ‘De achterkant van…’ en
‘Achttien’, vond de raad van matige kwaliteit. De beoogde thematiek kwam
hierin onvoldoende uit de verf. Een gezichtsbepalende maker of groep, die
bijdraagt aan de herkenbaarheid van het gezelschap, ontbrak in de periode
2017 – 2020. De raad relateert de coproducties eerder aan de afzonderlijke
makers dan aan Het Zuidelijk Toneel. Deze ontwikkelingen hebben ertoe
geleid dat de instelling er niet in is geslaagd de afgelopen jaren een
herkenbaar artistiek profiel te ontwikkelen.
In de komende periode kiest de instelling voor een nieuw format waarin elk
half jaar een ander thema centraal staat, telkens geïnspireerd op ‘de ander
en anderszijn’. De thema’s, waaronder ‘helden’ en ‘absurdisme’, zijn tot
stand gekomen dankzij gesprekken met bezoekers, schouwburgen, makers,
festivaldirecteuren en andere betrokkenen. De instelling benoemt tevens een
vaste regisseur voor de komende periode: Sarah Moeremans. Zij wordt lid
van het artistieke team en zal jaarlijks twee of drie regies bij het gezelschap
maken. De raad is positief over haar aanstelling en heeft vertrouwen in de
artistieke kwaliteit van haar werk. Hij is benieuwd hoe de relatie tussen
haar, als enige vaste regisseur, en niet-regisserend intendant Piet Menu
eruit komt te zien. Net als in de periode 2017 – 2020 blijft Jetse Batelaan
tweejaarlijks een grotezaalvoorstelling maken en ook blijft de instelling ‘in
gesprek’ met makers die ze de afgelopen jaren aan haar verbond. Verder
noemt zij geen concrete makers: ze kiest voor een flexibele houding en wil
per project de op dat moment meest geschikte maker selecteren.
Het is positief dat de instelling een nieuwe manier zoekt om invulling te
geven aan een BIS-gezelschap en haar publiek en partners mede-eigenaar
maakt van dat proces. Ook het aantrekken van Moeremans als
gezichtsbepalende maker kan de herkenbaarheid van de instelling
vergroten. Daaruit blijkt dat de instelling zich de kritiek over de onzichtbare
eigen identiteit heeft aangetrokken. De raad betwijfelt echter of uitvoering

Het Zuidelijk Toneel

2

van de nieuwe plannen het gezelschap een meer herkenbare signatuur
oplevert. De flexibele aanpak draagt het risico van te veel vrijblijvendheid in
zich en geeft hem nog onvoldoende het vertrouwen dat de herkenbaarheid
de komende periode een verbetering laat zien. De raad zou graag een meer
concretere uitwerking zien van de thema’s, waarin de instelling benoemt
welke makers zij wil uitnodigen en hoe zij de komende tijd de eigen
signatuur en herkenbaarheid van de instelling zal verstevigen.
Vernieuwing
Het werken met democratisch opgehaalde thema’s is een vernieuwende
aanpak. Ook de vele regionale samenwerkingsverbanden die de instelling
hierbij aangaat, zoals die met het Van Abbemuseum en de TU Eindhoven,
zijn in dit kader interessant.
De werkwijze van Het Zuidelijk Toneel komt in grote mate overeen met de
aanpak van een productiehuis. Op het gebied van talentontwikkeling heeft
de instelling de afgelopen jaren dan ook interessante stappen gezet. Zij bood
plaats aan veelbelovende (jonge) makers en collectieven, onder wie
Benjamin Moen, Eva Line de Boer, BOG en Nieuwe Helden. De instelling
stelde zich ten doel om hen in vier jaar tijd een steviger positie in het
Nederlandse kunstenveld te geven. De raad is positief over de ontwikkeling
die deze makers hebben doorgemaakt.
Positief is ook de actieve deelname van de instelling aan de Brabantse
‘talenthub’ PLAN. Hierin werken theaters, festivals en producenten in
Brabant samen om theater-, dans- en circusmakers maximale
ontwikkelkansen te geven. De instelling streeft ernaar een aantal talenten,
van PLAN maar ook van daarbuiten, langere tijd te begeleiden. Dit komt de
ontwikkeling van talent ten goede. Ook neemt de instelling met PLAN en
Broedplaats Tilburg verantwoordelijkheid voor makers in een vroeger
stadium van hun ontwikkeling dan voor een BIS-gezelschap gebruikelijk is.
De instelling verwoordt niet op basis van welke criteria zij haar makers
selecteert.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De bedrijfsvoering is zeer gezond: de instelling heeft een hoge liquiditeit en
solvabiliteit en een hoog weerstandsvermogen. De verwachte inkomsten uit
private middelen en sponsoring zijn echter onzeker. Sponsoring bestond tot
op heden vooral uit bijdragen in natura. In de periode 2021 – 2024 wil de
instelling met haar keuze voor thema’s bedrijven, organisaties en overheden
enthousiasmeren om te coproduceren. De raad hoopt dat zij hierin slaagt.
De instelling volgt de cao Toneel en Dans, biedt scholingsmogelijkheden aan
vaste en freelance medewerkers, en maakt deelbegrotingen transparant voor
de betrokkenen. Ook zet zij zich in om het Brabantse artistieke veld en jonge

Het Zuidelijk Toneel

3

makers uit heel Nederland en Vlaanderen te ondersteunen op productioneel,
zakelijk, artistiek en marketinggebied. Zij geeft echter geen inzicht in
afspraken over eerlijke beloning bij de vele coproducenten.
De instelling maakte naar eigen zeggen de afgelopen jaren een woelige tijd
door, waarin ze (noodgedwongen) afscheid nam van een groot aantal
medewerkers. Het ontbrak aan focus en de tijd om adem te halen. Als gevolg
daarvan besteedt ze de komende periode meer aandacht aan de onderlinge
samenwerking en maakt ze tijd om meer rust in te bouwen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het Zuidelijk Toneel biedt voorstellingsbezoek en thematische workshops
aan voor middelbare scholieren en studenten van het mbo en hbo. Dit vindt
de raad een weinig innovatieve vorm van cultuureducatie. Ook mist hij een
samenwerking met Fontys Hogeschool voor de Kunsten.
Met het jongerenplatform ‘HZTeam’ biedt de instelling niet-schoolgebonden
activiteiten aan vijftig jongeren tussen de 14 en 25 jaar. Zij spelen in
projecten, bezoeken voorstellingen en repetities en doen verslag van
verschillende culturele activiteiten. De komende periode wil de instelling dit
ledental verdubbelen. Zij beschrijft niet wat het doel van dit platform is,
welke resultaten zij hiermee heeft behaald en wat de ambities voor de
komende periode zijn.
De instelling is positief over de kaartverkoop in de afgelopen jaren en wil
haar zichtbaarheid nog verder vergroten door zich te richten op potentieel
nieuw publiek. Volgens de instelling is er in de culturele sector een te grote
gerichtheid op herhaalbezoek, terwijl een landelijke trend aantoont dat 80
procent van het publiek slechts een keer in de vijf jaar naar gesubsidieerd
theater komt. Zij kiest er de komende periode voor om de focus op
herhaalbezoek los te laten en te experimenteren met doelgroepen, waarbij
zij niet meteen een langdurige relatie voor ogen heeft. De raad vindt dit een
interessante aanpak, maar tegelijkertijd blijft hij het belangrijk vinden dat
de instelling zich inzet om terugkerend publiek aan zich te binden.
Met interessante projectmatige samenwerkingsverbanden zoekt de
instelling aansluiting bij maatschappelijke domeinen. Zo heeft zij in de
periode 2017 – 2020 met New Dutch Connections workshopreeksen voor
nieuwkomers georganiseerd en werkt zij in een meerjarige Europese
samenwerking met de gemeente Tilburg en partners uit de stad aan de
empowerment van jongeren in Tilburg-Noord.

Het Zuidelijk Toneel

4

Geografische spreiding
Het Zuidelijk Toneel heeft een sterke verbinding met de stedelijke
cultuurregio Brabantstad. Zij heeft de opdracht om in vijf steden en het
bijhorende achterland aanwezig te zijn: een groot werkgebied. Door nauwe
samenwerking met regionale partners wil zij de verbinding met de
partnersteden verstevigen. De raad is ervan overtuigd dat dit de connectie
met de Brabantse regio kan versterken. In haar reflectie op de aanvraag
schrijft de stedelijke cultuurregio Brabantstad dat de instelling goed
samenwerkt met verschillende podia in de regio en bekend en geliefd is bij
het Brabantse publiek.
De instelling heeft een traditie in reizende voorstellingen. Volgens haar is
het enthousiasme voor haar voorstellingen onverminderd, maar wordt het
steeds moeilijker om te voorspellen welke producties schouwburgen
afnemen. Dit resulteert in kortere speelreeksen en voorstellingen die langer
op het repertoire blijven staan.
De afgelopen jaren was de instelling veelvuldig te zien in Vlaanderen, in
enkele andere Europese landen en in Azië en Amerika. Zij mag haar
successen op internationaal vlak meer uitdragen. De raad is eveneens
positief over de ‘Language No Problem’-projecten waarmee de instelling de
internationale gemeenschap in Brabant bedient, evenals over de
voorstellingen met boventiteling en het lidmaatschap van de European
Theatre Convention.
Toepassing Fair Practice Code
Het Zuidelijk Toneel reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair
Practice Code. Ze toont zelfreflectief vermogen door gebruik te maken van
de quickscan. Ze toont zich solidair met het Brabantse artistieke veld en
jonge makers uit heel Nederland en Vlaanderen door hen waar mogelijk op
artistiek, zakelijk of productioneel vlak bij te staan. Ook benoemt ze
aandachtspunten voor de toekomst: externe medewerkers meer scholing
aanbieden, meer inclusie in de personeelsploeg aanbrengen en de
protocollen voor een veilige werkomgeving verder aanscherpen. Concrete
stappen om hier verbetering in te brengen vermeldt ze echter niet.
Toepassing Governance Code Cultuur
De instelling beschrijft op een heldere manier hoe zij de Governance Code
Cultuur toepast, door aandacht aan alle acht principes te schenken. Zij
reflecteert daarbij echter alleen op de huidige invulling van de code:
concrete stappen voor de nabije toekomst ontbreken. Zij werkt met een
raad-van-toezichtmodel en hanteert een bestuursreglement waarin een
goede rolverdeling binnen het bestuur is gewaarborgd. De afspraken worden
tweejaarlijks tegen het licht gehouden, waaronder recent bij het aantreden
van de nieuwe zakelijk directeur. De raad van toezicht evalueert zichzelf en

Het Zuidelijk Toneel

5

het bestuur jaarlijks. Zij maakt hiervoor gebruik van zakelijke en artistieke
terugblikken, jaarverslagen en tussentijdse rapportages. Voor de evaluatie
van het bestuur vraagt zij schriftelijke input bij medewerkers en makers.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Zuidelijk Toneel verwoordt in het plan duidelijk waarom diversiteit en
inclusie belangrijk zijn, maar de goede intenties worden nog onvoldoende
vertaald in het beleid. De instelling kiest ervoor om via losse, concrete acties
beleidsontwikkeling op dit gebied te stimuleren, waardoor diversiteit en
inclusie nog te veel een experimenteel karakter houden. De thema’s die zij
de komende periode centraal stelt bieden echter volop aanknopingspunten
om diversiteit en inclusie in te bedden in het (artistieke) beleid. De raad
meent dat de instelling diversiteit en inclusie structureler moet integreren in
de organisatie en in de artistieke plannen.

Het Zuidelijk Toneel

6

High Arts
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 350.000

Over de instelling
Stichting High Arts (hierna: High Arts), opgericht in januari 2020, stelt zich
ten doel om nieuw talent en nieuw programma-aanbod te ontwikkelen op
het snijvlak van popmuziek en andere genres en disciplines. De instelling is
erop gericht om naast de reguliere line-ups bijzondere, onverwachte
programmering te realiseren op popfestivals, en om nieuw cross-disciplinair
talent en programma’s te ontwikkelen. De activiteiten vinden plaats bij vier
aan de instelling verbonden festivals: Lowlands, Down The Rabbit Hole,
Woo hah! en North Sea Jazz. Deze vinden plaats onder de vlag van Mojo
Concerts BV (hierna: Mojo Concerts).
High Arts heeft twee BIS-aanvragen ingediend: een in het kader van het
artikel Podiumkunstenfestivals voor de multidisciplinaire (nietmuziek)programmering en een in het kader van het artikel
Ontwikkelinstellingen voor de talentontwikkeling van midcareer makers.
Dit advies heeft betrekking op de aanvraag in het kader van de
ontwikkelfunctie.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting High Arts geen subsidie toe te
kennen.
De raad erkent het belang van de vier festivals waarmee High Arts
samenwerkt en de bijdrage die de instelling via de beoogde activiteiten zou
kunnen leveren aan de ontwikkeling van jongeren- en popcultuur. De raad is
er op basis van de aanvraag echter niet van overtuigd dat High Arts
onafhankelijk van Mojo Concerts zal functioneren, zowel organisatorisch als
in artistiek opzicht. De ontwikkeltrajecten lijken primair gericht op de
presentatie op de vier betrokken festivals en niet primair op bredere
uitstroom naar andere speelplekken.
Daarnaast is de toelichting op de begroting en het bijbehorende
dekkingsplan te summier. Daardoor is niet duidelijk hoe de begrotingen van
de ontwikkelfunctie en de festivalfunctie zich tot elkaar verhouden, en hoe
deze twee samen zich tot de bijdrage van Mojo Concerts verhouden. Ook de
toelichting op het beloningsbeleid schiet tekort. Ten slotte mist de raad een
visie van High Arts op passende educatieve en participatieve activiteiten en

1

plaatst hij kanttekeningen bij de reflectie op de Governance Code Cultuur en
de Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
High Arts heeft zelf nog geen staat van dienst, maar het belang van de vier
festivals waarmee High Arts samenwerkt staat volgens de raad buiten kijf.
Het zijn gevestigde muziekfestivals met een nationale uitstraling die als
presentatieplek voor (pop)muziek en jongerencultuur een belangrijke
functie in de keten vervullen.
De festivals zetten zich in voor de ontwikkeling van midcareer makers via
enerzijds gerichte opdrachten aan makers en anderzijds ontwikkeltrajecten.
De raad vindt de aanpak helder, mede door de voorbeelden uit het verleden
waarmee de aanvraag is onderbouwd. Wel vindt de raad dat veel van de
genoemde makers niet meer tot de midcareers kunnen worden gerekend:
Wende, De Staat en het Metropole Orkest bijvoorbeeld zijn namen die bij
het grotere publiek al bekendheid hebben opgebouwd.
De raad heeft er vertrouwen in dat de beschreven opdrachten en
ontwikkeltrajecten aansluiten bij de behoefte van makers en dat er projecten
uit kunnen volgen die het publiek van de festivals als prikkelend en
verrassend ervaart. De context van een (pop)festival biedt de makers
mogelijkheden tot schaalvergroting van hun werk en biedt de
festivalbezoekers kansen om makers en genres te ontdekken waar ze zelf
wellicht geen kaartje voor zouden kopen.
In de ontwikkelprocessen worden de makers begeleid door een artistieke
coach en door een team van artistieke en productionele professionals uit het
netwerk van Mojo Concerts en de festivals. De raad mist hierbij concrete
namen en vindt het onduidelijk met welke productiehuizen wordt
samengewerkt. Ook merkt de raad op dat nog onbekend is wie de directeur
van High Arts wordt, terwijl juist aan die persoon een sleutelrol wordt
toebedeeld in het verbinden van de makers met de curatoren en de
festivalteams.
De raad plaatst vraagtekens bij de mate waarin de makers werkelijk ruimte
krijgen om te experimenteren; de processen moeten immers altijd leiden
naar een presentatie die voor het publiek van een van de vier festivals
aansprekend is – en daarbij zijn de festivalprogrammeurs bepalend. Ten
slotte vindt de raad het opvallend dat de ontwikkelprocessen geen langere
looptijd lijken te kunnen hebben dan tot de presentatie op het festival. De
beoogde talentontwikkeling lijkt te worden beperkt door het feit dat die
primair gericht is op de aan High Arts verbonden festivals, en niet primair
op bredere uitstroom naar andere speelplekken.

High Arts

2

Vernieuwing
High Arts wil ruimte bieden aan makers die hun eigen disciplinegrenzen
willen doorbreken, ‘de festivalcontext willen uitdagen’ of zich willen
ontwikkelen door hun werk aan te passen aan de context van een festival
met een groot (muziek)publiek. De raad vindt dat waardevol, zowel voor de
betreffende makers als voor het genre. De inspanningen kunnen leiden tot
vernieuwende projecten en kunnen bijdragen aan een groter, meer divers
publieksbereik voor de cross-disciplinaire performancekunsten.
Via een aparte stichting worden de festivals in staat gesteld hun
inspanningen op het vlak van talentontwikkeling op te schalen en te
verduurzamen, hetgeen de raad toejuicht. Hij had echter graag gezien dat er
in de aanvraag meer aandacht was besteed aan de potentiële synergie in de
onderlinge samenwerking tussen de festivals. Ook is het niet helder in
hoeverre andere festivals, al dan niet betrokken bij Mojo Concerts, toe
kunnen treden tot de samenwerking en onder welke voorwaarden. De raad
had graag gezien dat hier al meer duidelijkheid over was gegeven.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
High Arts neemt volgens het plan zelf maar weinig mensen in dienst. Het is
de raad niet duidelijk of deze werknemers volgens een cao worden betaald.
Veel van de bij de talentontwikkeling betrokken programmeurs, technici en
andere medewerkers zijn in dienst van Mojo Concerts en op hun
dienstverband is geen cao van toepassing, noch is duidelijk of Mojo Concerts
de Fair Practice Code onderschrijft en daarnaar handelt. Uit de aanvraag
blijkt niet of die medewerkers een redelijke beloning krijgen of welke
invloed High Arts daarop kan uitoefenen. Ook wordt in de aanvraag niets
vermeld over zaken als loonindexatie, pensioenen, verzekeringen en
scholingsbudget.
Volgens High Arts hadden de vier festivals tot op heden geen budget om de
voorbereidingstijd en het onderzoek van makers in de
talentontwikkelingstrajecten eerlijk te belonen. Een BIS-subsidie zou daar
verandering in moeten brengen. Het verwondert de raad dat de festivals,
gezien de betrokkenheid van Mojo Concerts, daarvoor niet zelf al het
initiatief hebben genomen.
High Arts heeft twee BIS-aanvragen ingediend, in het kader van het artikel
Podiumkunstenfestivals en in het kader van het artikel
Ontwikkelinstellingen. Begroting en dekkingsplan zijn echter niet
gespecificeerd, waardoor niet inzichtelijk is hoe de gevraagde bijdrage voor
beide functies zich verhoudt tot de daarvoor te maken kosten. Omdat de
begroting op hoofdlijnen is opgesteld en de toelichting summier is, blijkt
niet om hoeveel makers of projecten het gaat. Ook is onduidelijk hoe de
hoogte van de financiële bijdrage van Mojo Concerts precies is bepaald en of
de bijdrage puur de inzet van personeel en faciliteiten betreft of ook een out-

High Arts

3

of-pocket bijdrage omvat. Mede gezien de nauwe betrokkenheid van Mojo
Concerts had de raad een meer transparante toelichting hierop op zijn plek
gevonden. In organisatorisch opzicht vindt de raad dat High Arts te weinig
onafhankelijk van Mojo Concerts opereert. Personeel van High Arts deelt
een kantoor met personeel van Mojo Concerts en de instelling laat de
financiële administratie via de boekhouding van Mojo Concerts lopen,
zonder inzichtelijk te maken hoe de onafhankelijkheid daarbij geborgd is.
De raad had graag gezien dat afspraken daarover bijvoorbeeld per
overeenkomst zouden zijn vastgelegd, zeker waar het de boekhouding en
administratie betreft.
Ten slotte constateert de raad dat de beoogde financieringsmix relatief smal
is en dat de beoogde groei in inkomsten uit fondsenwerving niet is
onderbouwd. Een risicostrategie ontbreekt.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
High Arts voert nog geen beleid op het gebied van educatie en participatie.
Wel hebben drie van de vier festivals eigen programmaformats waarin
bijvoorbeeld studenten een podium wordt geboden of waarbij het publiek in
gesprek kan gaan met gasten over maatschappelijke thema’s. Bij die formats
zijn soms maatschappelijke partners betrokken. High Arts wil deze
bestaande inspanningen in 2020 verder in kaart brengen, uitbouwen en de
zichtbaarheid ervan vergroten. De raad constateert echter dat de beschreven
activiteiten alleen tijdens de festivals plaatsvinden en nauwelijks een relatie
lijken te hebben met de activiteiten die in de aanvraag centraal staan.
De vier festivals hebben goed in kaart hoeveel publiek ze de afgelopen jaren
bereikten, hoe dat publiek is samengesteld en hoe de bezoekers hun
festivalervaring waardeerden. De marketingaanpak van de vier festivals is
professioneel en eigentijds; samen hebben ze een groot en breed bereik.
Het valt de raad op dat de marketingaanpak, als optelsom van de
inspanningen van de vier festivals en van High Arts zelf, wel versnipperd
overkomt. Een centrale ambitie en bijbehorende aanpak ten aanzien van het
bereiken van (nieuw) publiek voor de makers die in de aanvraag centraal
staan, ontbreken.
Geografische spreiding
High Arts is statutair gevestigd in Delft, maar heeft geen verbinding met de
stedelijke cultuurregio. De activiteiten van de stichting vinden elders plaats,
vanuit de vestigingsplekken van de vier festivals: Biddinghuizen, Rotterdam,
Ewijk/Nijmegen en Hilvarenbeek/Tilburg. Daarmee draagt de stichting bij
aan de spreiding van het cultuuraanbod over Nederland.
De mate waarin de vier festivals geworteld zijn in de culturele infrastructuur
van hun regio verschilt per festival. De aanvraag bevat een schematische

High Arts

4

weergave van het netwerk waarin High Arts opereert, maar hoe de
samenwerking met productiehuizen zoals Paradiso Melkweg en De Nieuwe
Oost of het Nederlandse clubcircuit worden ingevuld, komt uit de plannen
nauwelijks naar voren. Ten slotte mist de raad een concrete aanpak voor de
uitstroom van door de stichting geproduceerd werk naar andere
presentatieplekken, festivals of podia.
Toepassing Fair Practice Code
De raad waardeert het voornemen van High Arts om makers beter te gaan
belonen, maar is verbaasd dat Mojo Concerts dit niet al heeft geregeld.
Bovendien blijft in de toelichting onduidelijk hoe de makers en het
personeel precies worden beloond en of daarvoor een cao wordt gehanteerd.
De raad had graag een meer kritische, gedegen reflectie gelezen op de
primaire en secundaire beloning van respectievelijk het vaste personeel van
High Arts, de ingehuurde makers en het personeel dat via de inzet van Mojo
Concerts betrokken is. Ook mist hij hierbij concrete plannen voor de
komende jaren.
Toepassing Governance Code Cultuur
High Arts is opgericht in januari 2020. De instelling is het bestuur nog aan
het inrichten; pas een van de drie bestuursleden is ingeschreven bij de
Kamer van Koophandel. De instelling is nog op zoek naar een bestuurslid
met een andere culturele achtergrond.
Een rooster van aftreden en een huishoudelijk reglement moeten nog
worden opgesteld; daardoor is onder meer nog onduidelijk welke afspraken
er gemaakt worden over de interactie tussen bestuur en directie.
High Arts schrijft door de keuze voor onafhankelijke bestuursleden en een
onafhankelijke directie haar onafhankelijkheid van de belangrijkste
samenwerkingspartner Mojo Concerts te waarborgen. De raad is daar echter
niet van overtuigd: zoals hiervoor beschreven, vindt de raad de
verwevenheid met Mojo Concerts erg groot.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
High Arts presenteert een brede visie op diversiteit en inclusie, waarin naast
culturele achtergronden ook gender, geaardheid en fysieke beperkingen een
rol spelen. De programmering van de vier festivals is divers en trekt van
oudsher ook een relatief divers publiek aan, bij het ene festival meer dan bij
het andere. Ook in de randprogrammering zijn diversiteit en inclusie
onderwerp van gesprek. Bovendien voeren de festivals een actief beleid op
het gebied van fysieke toegankelijkheid, waardoor bezoekers met een
beperking gefaciliteerd worden.
De raad waardeert dit, maar mist concrete verbeterpunten voor de komende
jaren. Zo is onduidelijk welke rol diversiteit krijgt bij het selecteren van
makers en aanstellen van personeel van de stichting, en of de vier festivals
ook meer kennis zullen delen wat betreft diversiteit en inclusie, nu ze op het

High Arts

5

vlak van bijzondere programmering en talentontwikkeling in één stichting
samenwerken.

High Arts

6

High Arts
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 350.000

Over de instelling
Stichting High Arts, podiumkunsten, festivals, Delft
Stichting High Arts (hierna: High Arts), opgericht in januari 2020, stelt zich
ten doel om nieuw talent en nieuw programma-aanbod te ontwikkelen op
het snijvlak van popmuziek en andere genres en disciplines. De instelling is
erop gericht om naast de reguliere line-ups bijzondere, onverwachte
programmering te realiseren op popfestivals, en om nieuw cross-disciplinair
talent en programma’s te ontwikkelen. De activiteiten vinden plaats bij vier
aan de instelling verbonden festivals: Lowlands, Down The Rabbit Hole,
Woo hah! en North Sea Jazz. Deze vinden alle plaats onder de vlag van Mojo
Concerts B.V. (hierna: Mojo Concerts).
High Arts heeft twee BIS-aanvragen ingediend: een in het kader van artikel
3.22 (Festivals) en een in het kader van artikel 3.44 (Ontwikkelinstellingen).
Onderstaand advies richt zich op de aanvraag voor de festivalactiviteiten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting High Arts geen subsidie toe te
kennen.
High Arts is opgericht ten behoeve van de presentatie van bijzondere
programmering op vier festivals die zijn gelieerd aan Mojo Concerts. De
raad vindt het een aansprekend idee om de programmering op deze festivals
een extra impuls te geven. Echter, High Arts organiseert zelf geen festival.
Daarnaast ontbreekt een artistieke visie op de bijzondere programmering
die High Arts voorstaat, en worden de plannen onvoldoende
geconcretiseerd. Ook is de toelichting op de begroting en het bijbehorende
dekkingsplan te summier. Daardoor is niet duidelijk hoe de begrotingen van
de ontwikkelfunctie en de festivalfunctie zich tot elkaar verhouden en hoe
deze twee samen zich verhouden tot de bijdrage van Mojo Concerts. De
toelichting op het beloningsbeleid schiet tekort. Ten slotte mist de raad een
visie van High Arts op passende educatieve en participatieve activiteiten en
plaatst hij kanttekeningen bij de reflectie op de Governance Code Cultuur en
de Code Diversiteit en Inclusie.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Stichting High Arts is in 2020 nieuw opgericht om onder de merknaam
‘High Arts’ bijzondere programmering te (blijven) verzorgen op vier festivals
van Mojo Concerts. De stichting wil de festivalervaring van het publiek
verbeteren door cross-disciplinair werk te ontwikkelen en te programmeren,
als aanvulling op het reguliere festivalaanbod. Hiermee wil zij voor een
divers publiek de drempel wegnemen naar bijvoorbeeld jazz, klassieke
muziek, theater en dans, die normaliter in zalen zijn geprogrammeerd waar
dit festivalpubliek niet snel komt. De raad vindt dit een aansprekend idee.
De context van een (pop)festival biedt de festivalbezoekers kansen om
makers en genres te ontdekken waar ze zelf wellicht geen kaartje voor
zouden kopen. High Arts heeft zelf nog geen staat van dienst, maar het
belang van de vier festivals waarmee High Arts samenwerkt staat volgens de
raad buiten kijf. Het zijn gevestigde muziekfestivals met een nationale
uitstraling die als presentatieplek voor (pop)muziek en jongerencultuur een
belangrijke functie in de keten vervullen.
Het plan beschrijft hoe de bijzondere programmering onder leiding van een
nog aan te stellen directeur en festivalprogrammeurs tot stand zal komen.
Een concretisering van de voorgenomen programmering ontbreekt echter.
Aansprekend is dat High Arts op Lowlands onder meer de Juliet-zaal zal
programmeren, die bekendstaat om voorstellingen van zowel grote, bekende
gezelschappen als makers die op het punt staan door te breken. Ook noemt
het plan enkele klinkende voorbeelden uit de literaire programmering van
de ‘Lowlands Bookstore’. De instelling beperkt zich echter voornamelijk tot
voorbeelden uit het verleden en werkt voor de komende periode
onvoldoende uit met welke kunstenaars zij wil werken, hoe deze worden
geselecteerd, wat zij gaan maken en presenteren, en hoe dat werk aansluit
bij de artistieke identiteit van de festivals. Daardoor blijft de toegevoegde
waarde van de programmering voor de festivals en welke betekenis High
Arts zal kunnen hebben als matchmaker en voor de ontwikkeling van
podiumkunstenaars uit verschillende disciplines onduidelijk.
Ook merkt de raad op dat nog onbekend is wie de directeur van High Arts
wordt, terwijl juist aan die persoon een sleutelrol wordt toebedeeld in het
aansturen van de artistiek-inhoudelijk experts, waaronder de curatoren, en
de festivalteams.
Vernieuwing
Met haar voorgenomen activiteiten draagt High Arts bij aan de vernieuwing
van de festivalformule, door populair aanbod te verbreden met artistiek
risicovollere programma’s. Via een aparte stichting worden de festivals in
staat gesteld om hun inspanningen op het vlak van bijzondere

High Arts

2

programmering verder te ontwikkelen en te verduurzamen, wat de raad
toejuicht. De raad had echter graag meer gelezen over de artistieke
meerwaarde die High Arts van de samenwerking tussen de vier festivals
verwacht. Ook is niet helder in hoeverre andere festivals, al dan niet
betrokken bij Mojo Concerts, kunnen toetreden tot de samenwerking en
onder welke voorwaarden.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
High Arts neemt blijkens de aanvraag zelf maar weinig mensen in dienst. Zij
maakt niet duidelijk of deze werknemers volgens een cao worden uitbetaald.
Veel van de bij de talentontwikkeling betrokken programmeurs, technici en
andere medewerkers zijn in dienst van Mojo Concerts en op hun
dienstverband is geen cao van toepassing, noch is duidelijk of Mojo Concerts
de Fair Practice Code onderschrijft en daarnaar handelt. Uit de aanvraag
blijkt niet of die medewerkers een redelijke beloning krijgen of welke
invloed High Arts daarop kan uitoefenen. Ook wordt in de aanvraag niets
vermeld over zaken als loonindexatie, pensioenen, verzekeringen en
scholingsbudget.
Volgens High Arts stijgen de kosten van muzikale acts en hun bijbehorende
productie-eisen in hoog tempo, maar de instelling maakt niet aannemelijk
wat dat betekent voor de noodzaak van structurele ondersteuning voor
bijzondere programmering. Een BIS-subsidie zou daar verandering in
moeten brengen. Het verwondert de raad dat de festivals, gezien de
betrokkenheid van Mojo Concerts, daarvoor niet zelf al het initiatief hebben
genomen.
High Arts heeft twee BIS-aanvragen ingediend, voor een subsidie als
podiumkunstfestival en voor een subsidie als ontwikkelinstelling. Begroting
en dekkingsplan zijn echter niet gespecificeerd, waardoor niet inzichtelijk is
hoe de gevraagde bijdrage voor beide functies zich verhoudt tot de daarvoor
te maken kosten. Omdat de begroting op hoofdlijnen is opgesteld en de
toelichting summier is, blijkt niet om hoeveel makers of projecten het gaat.
Ook is onduidelijk hoe de hoogte van de financiële bijdrage van Mojo
Concerts precies is bepaald en of de bijdrage puur de inzet van personeel en
faciliteiten betreft of ook een out-of-pocketbijdrage omvat. Mede gezien de
nauwe betrokkenheid van Mojo Concerts had de raad een meer transparante
toelichting hierop op zijn plek gevonden.
In organisatorisch opzicht vindt de raad dat High Arts te weinig
onafhankelijk van Mojo Concerts opereert. Personeel van High Arts deelt
een kantoor met personeel van Mojo Concerts en de instelling laat de
financiële administratie via de boekhouding van Mojo Concerts lopen,
zonder inzichtelijk te maken hoe de onafhankelijkheid daarbij geborgd is.
Afspraken hierover lijken niet per overeenkomst vastgelegd. De raad vindt

High Arts

3

dit wel noodzakelijk, zeker waar het de boekhouding en administratie
betreft.
Ten slotte constateert de raad dat de beoogde financieringsmix relatief smal
is en dat de beoogde groei in inkomsten uit fondsenwerving niet is
onderbouwd. Een risicostrategie ontbreekt.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
High Arts voert nog geen beleid op het gebied van educatie en participatie.
Wel hebben drie van de vier festivals eigen programmaformats waarin
bijvoorbeeld studenten een podium wordt geboden of waarbij het publiek in
gesprek kan gaan met gasten over maatschappelijke thema’s. Bij die formats
zijn soms maatschappelijke partners betrokken. High Arts wil deze
bestaande inspanningen in 2020 verder in kaart brengen, uitbouwen en de
zichtbaarheid ervan vergroten. De raad constateert echter dat de beschreven
activiteiten alleen tijdens de festivals plaatsvinden en nauwelijks een relatie
lijken te hebben met de activiteiten die in de aanvraag centraal staan.
De vier festivals hebben goed in kaart hoe veel publiek ze de afgelopen jaren
bereikten, hoe dat publiek is samengesteld en hoe de bezoekers hun
festivalervaring waardeerden. De marketingaanpak van de vier festivals is
professioneel en eigentijds; samen hebben ze een groot en breed bereik.
Het valt de raad op dat de marketingstrategie, als optelsom van de
inspanningen van de vier festivals en van High Arts zelf, wel versnipperd
overkomt. Een centrale ambitie en bijbehorende strategie ten aanzien van
het bereiken van (nieuw) publiek voor de makers die in de aanvraag centraal
staan, ontbreken.
Geografische spreiding
High Arts is statutair gevestigd in Delft, maar heeft geen verbinding met de
stedelijke cultuurregio ‘Rotterdam en regio’. De activiteiten van de stichting
vinden elders plaats, vanuit de vestigingsplekken van de vier festivals:
Biddinghuizen, Rotterdam, Ewijk/Nijmegen en Hilvarenbeek/Tilburg.
Daarmee draagt de stichting bij aan de spreiding van het cultuuraanbod
over Nederland.
De mate waarin de vier festivals geworteld zijn in de culturele infrastructuur
van hun regio verschilt per festival. De aanvraag bevat een schematische
weergave van het netwerk waarin High Arts opereert, maar hoe de
samenwerking met productiehuizen zoals Paradiso Melkweg en De Nieuwe
Oost of het Nederlandse clubcircuit worden ingevuld, komt uit de plannen
nauwelijks naar voren. Ten slotte mist de raad een concrete aanpak voor de
uitstroom van door de stichting geproduceerde programma’s naar andere
presentatieplekken, festivals of podia.

High Arts

4

Toepassing Fair Practice Code
De raad waardeert het voornemen van High Arts om makers beter te gaan
belonen, maar is verbaasd dat Mojo Concerts dit niet al heeft geregeld.
Bovendien blijft in de toelichting op de toepassing van de Fair Practice Code
onduidelijk hoe de makers en het personeel precies worden beloond en of
daarvoor een cao wordt gehanteerd. De raad mist een kritische, gedegen
reflectie op de primaire en secundaire beloning van respectievelijk het vaste
personeel van High Arts, de ingehuurde makers en het personeel dat via de
inzet van Mojo Concerts betrokken is. Ook mist hij concrete plannen met
betrekking tot de implementatie van de Fair Practice Code voor de komende
jaren.
Toepassing Governance Code Cultuur
High Arts reflecteert onvoldoende op de toepassing van de Governance Code
Cultuur. High Arts is opgericht in januari 2020. De instelling is het bestuur
nog aan het inrichten; pas een van de drie bestuursleden is ingeschreven bij
de Kamer van Koophandel. De instelling is nog op zoek naar een bestuurslid
met een cultureel diverse achtergrond. Een rooster van aftreden en een
huishoudelijk reglement moeten nog worden opgesteld; daardoor is onder
meer nog onduidelijk welke afspraken er gemaakt worden over de interactie
tussen bestuur en directie. High Arts schrijft door de keuze voor
onafhankelijke bestuursleden en een onafhankelijke directie haar
onafhankelijkheid van de belangrijkste samenwerkingspartner Mojo
Concerts te waarborgen. De raad is daar echter niet van overtuigd: zoals
hiervoor beschreven, vindt de raad de verwevenheid met Mojo Concerts erg
groot.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
High Arts presenteert een brede visie op diversiteit en inclusie, waarin naast
culturele achtergronden ook gender, geaardheid en fysieke beperkingen een
rol spelen. De programmering van de vier festivals is divers en trekt van
oudsher ook een relatief divers publiek aan, bij het ene festival meer dan bij
het andere. Ook in de randprogrammering zijn diversiteit en inclusie
onderwerp van gesprek. Bovendien voeren de festivals een actief beleid op
het gebied van fysieke toegankelijkheid, waardoor bezoekers met een
beperking gefaciliteerd worden. De raad waardeert dit, maar mist in de
toelichting op de toepassing van de Code Diversiteit en Inclusie concrete
verbeterpunten voor de komende jaren. Zo is onduidelijk welke rol
diversiteit krijgt bij het selecteren van makers en het aanstellen van
personeel van de stichting, en blijft onbenoemd of de vier festivals ook meer
kennis zullen delen wat betreft diversiteit en inclusie, nu ze op het vlak van
bijzondere programmering en talentontwikkeling in één stichting
samenwerken.

High Arts

5

HipHopHuis
Geadviseerd subsidiebedrag: € 307.988
Gevraagd subsidiebedrag: € 308.200

Over de instelling
Stichting HipHopHuis (hierna: HipHopHuis) is een centrum voor de
ontwikkeling van de urban arts. Met een breed aanbod van cursussen en
trainingen wordt de creativiteit van jongeren gestimuleerd en worden urban
talenten opgeleid. Jonge mensen met diverse achtergronden krijgen zo een
sense of belonging. Op die manier beoogt het HipHopHuis niet alleen bij te
dragen aan de versterking van het weefsel van de hiphop-community, maar
ook van de gehele samenleving. Voor de komende periode wil het
HipHopHuis zich meer gaan concentreren op de leiders binnen de urban
sector, door middel van een leadership program waarin vaardigheden
worden aangeleerd zoals het verbeteren van het eigen ondernemerschap en
het versterken van het netwerk.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting HipHopHuis een subsidiebedrag
toe te kennen van € 307.988, mits de instelling
-

met een aanvullend plan komt, waarin concrete doelstellingen
geformuleerd worden ten aanzien van de artistieke ontwikkeling van
urban talent.

Het HipHopHuis heeft zich in de afgelopen periode bewezen als verbinder
en aanjager binnen de urban sector als geheel. De raad is enthousiast over
de ontwikkeling van nieuwe urban makers bij het HipHopHuis. Ook heeft de
raad vertrouwen in de stappen die de instelling heeft gezet om de
community leaders te versterken.
De komende periode wil het HipHopHuis zich inzetten om dit
leiderschapstraject verder te ontwikkelen. De raad begrijpt deze
gedachtegang, maar vindt de focus op de leiders in de urban scene te
eenzijdig. Voor een plek in de BIS acht de raad het noodzakelijk dat
HipHopHuis zich ook blijft richten op de brede artistieke ontwikkeling van
urban talent.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad waardeert het HipHopHuis als het bloeiende centrum van de
hiphopcultuur. In de studio’s en kantoren kunnen dansers, dj’s, kunstenaars
en rappers terecht. Zij krijgen begeleiding in de vorm van lessen en
cursussen, maar kunnen ook deelnemen aan community events, open podia,
wedstrijden, jamsessies en dergelijke, of een van de drie grote signature
events bijwonen die ieder jaar worden georganiseerd: ‘The Jump-Off’, ‘Tuff
Enuff’ en ‘Make a Scene’.
Het vakmanschap van de aan het HipHopHuis verbonden makers is
onomstreden. Veel van de coaches en trainers behoren tot de internationale
top. De instelling is doordesemd van de waarden en principes van de hiphop
(creatieve zelfexpressie, authenticiteit, rechtvaardigheid, vernieuwing en
mentorschap), wat haar een voorbeeldfunctie verschaft binnen de sector.
De laatste jaren heeft het HipHopHuis zich toegelegd op de versteviging van
de infrastructuur van de urban sector, door de ontwikkeling van het
leiderschapsprogramma ‘Take over Tactics’. De raad is onder de indruk van
de eerste resultaten, onder andere met de lezingenreeks getiteld
‘Powertalks’. De komende periode wil het HipHopHuis dit programma
verder uitbouwen, teneinde urban makers en organisatoren te stimuleren in
hun ontwikkeling, hun zichtbaarheid te helpen vergroten, hun relaties met
fondsen, overheden en andere organisaties te versterken, en kennis te delen
over de urban arts binnen en buiten het netwerk. Zo worden de reeds
erkende makers zichtbaarder en is er meer ruimte voor de doorstroom van
jonge talenten. Dit is, aldus het HipHopHuis, waar de sector op dit moment
het meest behoefte aan heeft.
De raad heeft vertrouwen in het HipHopHuis en gelooft dat deze stap
inderdaad zal bijdragen aan de verdere professionalisering van de sector.
Tegelijk mist de raad een concrete uitwerking van de plannen voor de
artistieke ontwikkeling van de makers. De beschrijving die het HipHopHuis
hiervan geeft is nog te summier en generiek.
Vernieuwing
De ontwikkeltrajecten bij het HipHopHuis vinden plaats volgens het each
one teach one-principe, waarbij iedere pupil op een zeker moment zelf weer
de mentor van een volgende leerling wordt. Dat is op zichzelf binnen de
urban scene geen vernieuwende aanpak, maar voor de culturele sector in
zijn totaliteit wel.
Ook het leiderschapsprogramma dat het HipHopHuis wil uitrollen is niet
per se vernieuwend: al eerder richtte de organisatie zich op de community
leaders in de sector, bijvoorbeeld met de ‘Powertalks’. Nieuw is wel dat deze
incidentele activiteiten nu in een structurele, duurzame mal worden
gegoten.

HipHopHuis

2

Volgens de raad draagt het HipHopHuis vooral bij aan de vernieuwing van
de samenleving als geheel. Ze slaagt erin een brug te slaan naar groepen die
zich vaak niet gezien voelen binnen het culturele veld. Dat draagt bij aan een
sterker stedelijk en maatschappelijk weefsel.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het HipHopHuis was in 2018 in hoge mate afhankelijk van subsidies. Ze
heeft de ambitie om in de komende periode een groter publiek te bereiken
en zo meer eigen inkomsten te genereren. Daartoe wil zij haar
activiteitenprogramma intensiveren en het marketing- en
communicatieteam uitbreiden. De raad ziet deze plannen als realistisch en
vertrouwenwekkend.
De rol van de artistiek leider bij het HipHopHuis is groot en veelomvattend.
De raad realiseert zich dat dit binnen de urban sector, waar het draait om
credibility en vertrouwen, welhaast onvermijdelijk is. Niettemin ziet de raad
de aanstelling van een zakelijk directeur als een verstandige stap.
De aanvraag geeft weinig inzicht in de eerlijke beloning van de eigen
medewerkers. Het HipHopHuis stelt dat de lonen moeten worden verhoogd,
maar volgens welke cao is onduidelijk. Ook is niet helder of er sprake is van
een sociale dialoog over de beloning, zowel wat betreft het vaste personeel
als de freelancers en vrijwilligers. Op dit punt schiet de aanvraag tekort.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is zeer positief over de manier waarop het HipHopHuis optreedt als
verbinder en bruggenbouwer. Ze heeft een hecht netwerk van contacten, dat
reikt tot in de haarvaten van de samenleving. Door een goed aanvoelen van
de informele structuren binnen de urban sector slaagt het HipHopHuis erin
daadwerkelijk andere publieksgroepen te vinden en te mobiliseren. In
cocreatie met grassroots-organisaties worden events georganiseerd waarbij
specifieke subculturen, zoals de lgbtq-gemeenschap, aansluiting vinden.
Het HipHopHuis neemt haar functie als platform en kennisorganisatie
serieus. Voor de komende periode wil zij die kennis nog breder gaan
inzetten en delen, met de publicatie van video’s en podcasts. Dit zijn
lovenswaardige initiatieven die goed passen bij de positie die het
HipHopHuis als ‘leiderschapsacademie’ wil bekleden.
Op het gebied van educatie zijn de plannen nog zeer tentatief. Het is de
bedoeling van HipHopHuis in de komende jaren de band met het LKCA te
versterken, maar hoe en met welke programma’s is vooralsnog onduidelijk.
Geografische spreiding
Het HipHopHuis is sterk geworteld in Rotterdam en de regio. Geregeld
werkt de instelling samen met lokale partners zoals de Kunsthal en het
Rotterdam Street Culture Weekend. De identiteit van het HipHopHuis sluit

HipHopHuis

3

goed aan bij het culturele profiel van de regio Rotterdam, met zijn focus op
nieuwe vormen voor een divers publiek.
Maar ook buiten Rotterdam is het HipHopHuis actief, zoals tijdens het
jaarlijkse Notorious IBE-festival in Heerlen en in het Stedelijk Museum
Amsterdam. Ook heeft het HipHopHuis in de afgelopen periode samen met
het Bijlmerparktheater een adviserende en programmerende rol vervuld bij
het Eindhovense Van Abbe Museum onder de noemer ‘As Long As It Takes’.
De raad beschouwt het HipHopHuis als toonaangevend binnen de urban
sector, en verwacht dat de instelling in de komende periode met evenveel
verve haar verantwoordelijkheid op het nationale niveau zal nemen.
Toepassing Fair Practice Code
HipHopHuis reflecteert voldoende op de Fair Practice Code. De instelling is
zich ervan bewust dat ze nog niet voldoet aan de doelstellingen zoals die in
de code zijn vastgelegd. Wel hanteert ze een aantal vuistregels, bijvoorbeeld
voor de manier waarop werkgever en werknemers in een gelijkwaardige
onderlinge verhouding staan, met wederzijds inzicht in en zeggenschap over
financiën en intellectueel eigendom.
De instelling is bereid en van plan een inhaalslag te maken op het gebied van
fair pay en heeft dit budgettair ook voorzien in het ingediende plan. Wel
vindt de raad de invulling van de te nemen stappen nog weinig concreet.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het HipHopHuis reflecteert voldoende op de Governance Code Cultuur. De
instelling hanteert een bestuursmodel. De wijze van besturen is vastgelegd
in een reglement. Mogelijke belangenverstrengeling wordt gemeld en
besproken. Nevenfuncties zijn bekend. Er vindt jaarlijks verslaglegging
plaats, ook naar de gemeente. Over de verhouding tussen bestuur en directie
wordt in de aanvraag weinig vermeld.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het HipHopHuis past de Code Diversiteit en Inclusie toe en reflecteert er
goed op. De eigen organisatie is meerstemmig en inclusief, de programma’s
zijn gericht op een divers publiek. Het HipHopHuis slaagt erin cultureel
diverse makers te vinden en aan zich te binden. Zij doet dit met een
duidelijke emancipatoire missie: door meer biculturele cultuurprofessionals
op een podium te zetten, zullen meer Nederlanders met een migratieachtergrond zich vertegenwoordigd voelen in het culturele leven.
Het is prijzenswaardig dat de instelling ook consequenties aan de code
verbindt. Ieder jaar vinden er gesprekken plaats tussen het eigen personeel
en experts op het gebied van intersectionaliteit en inclusie, onder de noemer
‘Ring The Alarm’. Zo wordt er kennis gedeeld en blijft de eigen organisatie
gespitst op eventuele blinde vlekken.

HipHopHuis

4

Holland Baroque
Geadviseerd subsidiebedrag: € 550.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 550.000

Over de instelling
Stichting Holland Baroque Society, podiumkunsten, muziekensembles en
koren, Utrecht
Stichting Holland Baroque Society (hierna: Holland Baroque) is gevestigd in
Utrecht en organiseert concerten en educatieve activiteiten in de eigen
standplaats, door het land heen en internationaal. Holland Baroque
opereert als zelfsturend ensemble met een vaste kern van zestien musici.
Het ensemble verbindt het repertoire en het gedachtegoed uit de barok met
eigentijdse stijlen en culturen. Daarbij nodigt Holland Baroque gasten met
verschillende achtergronden uit en slaat het bruggen naar andere genres,
zoals Afrikaanse, Chinese en Oosterse klassieke muziek, cabaret, gospel, pop
en musical. Het ensemble werkt samen met diverse koren, festivals,
operagezelschappen en solisten. Holland Baroque bestaat sinds 2006 en
staat onder artistieke leiding van oprichters en musici Judith Steenbrink en
Tineke Steenbrink.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Holland Baroque Society een
subsidiebedrag toe te kennen van € 550.000, mits de instelling voldoet aan
de volgende voorwaarde:
-

De instelling dient een uitwerking in van het educatiebeleid, waarin
de educatieve activiteiten en de educatieve doelstellingen voor de
periode 2021 – 2024 nader worden vormgegeven.

De raad ziet Holland Baroque als een onvermoeibaar creatief ensemble. Het
ensemble presenteert verrassende samenwerkingen, heeft een open houding
en een enthousiaste en toegankelijke presentatie. Holland Baroque geeft een
nieuwe impuls aan de authentieke uitvoeringspraktijk en heeft een
signatuur die internationaal uniek is.
De raad oordeelt positief over de vernieuwende houding van het ensemble
ten opzichte van barokmuziek, met name over het vernieuwende karakter
van de vele samenwerkingen met inspirerende gastartiesten. Het

1

talentontwikkelingsprogramma van het ensemble is een goede kweekvijver
waarbij veel doorstroming naar het ensemble zelf plaatsvindt.
Het ensemble neemt actief deel aan het cao-overleg van de
muziekensembles, waarin ook de volledige arbeidsvoorwaarden van zowel
de musici als de ondersteunende staf geborgd zullen worden. Op het gebied
van bedrijfsvoering heeft het ensemble enkele goede stappen gezet om
risico’s te verminderen. Ook heeft het bedrijf een duurzaamheidsagenda.
Holland Baroque richt zijn educatieprogramma als een van de weinige
muziekensembles op mbo- en hbo-studenten. De insteek van dit programma
vindt de raad positief, maar hij adviseert de minister om de instelling te
vragen zijn educatiebeleid verder uit te werken.
Qua publieksbereik weet het ensemble op een creatieve manier een steeds
breder en diverser publiek te bereiken. Het ensemble laat verder voldoende
geografische spreiding zien en is goed ingebed in de stedelijke cultuurregio
Utrecht.
Het ensemble reflecteert voldoende op de Governance Code Cultuur en de
Code Diversiteit en Inclusie en formuleert goede ambities op het gebied van
de Fair Practice Code.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad ziet Holland Baroque als onvermoeibaar creatief. Het ensemble gaat
de dialoog aan en durft daarbij uit zijn comfortzone te stappen. Holland
Baroque heeft een nieuwe impuls aan de authentieke uitvoeringspraktijk
gegeven en gaat getuige het activiteitenplan voort met het vindingrijk
verbinden van heden en verleden, het verbinden van verschillende culturen
en genres. Het ensemble is vakbekwaam, heeft flexibiliteit hoog in het
vaandel staan en gaat bijzondere samenwerkingen aan.
De raad signaleert bij Holland Baroque een vanzelfsprekendheid in de
samenwerkingen met muziek uit andere culturen. Het ensemble presenteert
verrassende samenwerkingen niet als incidentele experimenten maar als
onderdeel van zijn signatuur.
Holland Baroque heeft een open houding en laat zich artistiek inspireren
door de visie en werkwijze van anderen. Zo legde het ensemble in een
muzikale uitwisseling met het London Community Gospel Choir
verwantschappen tussen delen uit Händels oratoria en gospelsongs uit
verschillende tijden. In een programma met Daniël Lohues werd een
Andante van Händel gemixt met een lied van Lohues. Daarnaast wist het

Holland Baroque

2

ensemble moeiteloos gloedvol samenspel te creëren met de Poolse
jazzpianist Leszek Modzer. De presentatie van de concerten van Holland
Baroque is vrolijk, enthousiast en toegankelijk. Dit zorgt in combinatie met
de hoge kwaliteit van de samenwerkingspartners voor een grote
zeggingskracht van het ensemble.
De raad oordeelt positief over het voornemen van Holland Baroque om
naast nieuwe samenwerkingen ook eerdere samenwerkingen, zoals de
genoemde samenwerkingen met het London Community Gospel Choir en
met Daniël Lohues, verder uit te werken. Dit stelt het ensemble in staat de
eigen kennis en het eigen vakmanschap nog verder te verdiepen en te
ontwikkelen. De raad waardeert dat het ensemble ook geregeld optreedt
zonder een van de artistiek leiders, en stelt vast dat ook dan de artistieke
signatuur onverminderd overeind blijft.
De signatuur van Holland Baroque is in internationaal opzicht uniek door de
spannende samenwerkingen en verbanden die het ensemble legt. Het
ensemble speelt geregeld in het buitenland, zoals met sheng-speler Wu Wei
in China. Ook speelde het ensemble recent in Polen, België, Spanje,
Duitsland en Hongarije.
De raad prijst verder de manier waarop Holland Baroque op zoek gaat naar
manieren om muziek op ongebruikelijke locaties uit te voeren.
Vernieuwing
De raad oordeelt positief over de vernieuwende houding van het ensemble
ten opzichte van barokmuziek. De raad is met name positief over het
vernieuwende karakter van de vele samenwerkingen met inspirerende
gastartiesten, zoals de samenwerking met de Zuid-Afrikaanse cellist Abel
Selaocoe, die verbanden legt tussen Afrikaanse en westerse klassieke
muziek, en de concerten met organist en Grammy Award-winnaar Cameron
Carpenter, die toert met een ‘International Touring Organ’ dat hij zelf liet
bouwen.
De raad oordeelt ook positief over de resultaten van het
talentontwikkelingsprogramma van Holland Baroque. De raad signaleert
dat het fellowshipprogramma van Holland Baroque een goede kweekvijver
is en vindt het positief dat een substantieel aantal musici uit dit programma
is doorgestroomd naar het ensemble zelf; acht musici uit het
talentontwikkelingsprogramma maken nu deel uit van de vaste kern en een
aantal anderen speelt regelmatig mee. De raad is bovendien positief over de
samenwerking van het ensemble met verschillende conservatoria.

Holland Baroque

3

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Holland Baroque neemt actief deel aan het cao-overleg van de
muziekensembles. Voor de bedrijfsvoering van Holland Baroque betekent
invoering van deze cao een substantiële verhoging van de honoraria van de
musici, die het ensemble gefaseerd zal doorvoeren. Dit is in de begroting van
2021 – 2024 verwerkt.
De liquiditeit van Stichting Holland Baroque Society was in 2018 aan de lage
kant en de solvabiliteit en het weerstandsvermogen waren laag. Daarmee
stond de stichting er in dat jaar niet geheel gezond voor. Dankzij enkele
maatregelen heeft het ensemble de risico’s inmiddels verminderd. In het
activiteitenplan geeft het ensemble aan scherp te zullen toezien op
productiekosten en financiële afspraken met podia, zodat op tijd kan
worden ingegrepen. Het eigen inkomstenpercentage van de stichting is
tussen 2017 en 2018 toegenomen.
De raad is positief over de mate van zelfreflectie van Holland Baroque op de
financiële bedrijfsvoering. De begroting voor 2021 en 2024 lijkt realistisch
op basis van de realisatie in 2017 en 2018.
De raad is positief over de ambities van Holland Baroque op het gebied van
duurzaamheid. Het ensemble probeert zijn musici en publiek te betrekken
bij het ontwikkelen van een duurzame organisatie, onder andere door zo
min mogelijk papier te gebruiken, duurzaam in te kopen, zo veel mogelijk
vegetarisch te eten, per trein te reizen en een tas te verkopen die gemaakt is
van oud spandoekmateriaal.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad vindt het een goede keuze van Holland Baroque om een
educatieprogramma op mbo- en hbo-studenten te richten en constateert dat
Holland Baroque een van de weinige ensembles is die hiervoor kiest. Ook de
insteek om muziek als creatief proces te benaderen in het
educatieprogramma ziet de raad als positief en passend bij de identiteit van
het ensemble, maar hij vindt dit programma wel te summier uitgewerkt.
Daarnaast vraagt de raad zich af waarom het ensemble is gestopt met zijn
‘Kids Only’ programma, dat een groot bereik had. De raad kan zich
voorstellen dat het ensemble dit programma weer oppakt en verder
ontwikkelt tot een leerlijn die past bij de identiteit van het ensemble.
In de uitwerking van het educatieprogramma wordt niet genoemd dat er
plannen zijn om een educatiemedewerker aan te stellen. Op basis van het
ingediende plan heeft de raad onvoldoende vertrouwen in een gedegen en
effectieve uitwerking van de voorgenomen educatieve activiteiten van

Holland Baroque

4

Holland Baroque. De raad adviseert de minister daarom de instelling om
een uitgewerkt educatieplan te verzoeken.
Uit de aanvraag blijkt dat Holland Baroque gaat samenwerken met
TivoliVredenburg in het educatie- en participatieprogramma ‘Connect’. In
dit kader benoemt Holland Baroque dat het ensemble een editie van ‘Pieces
of Tomorrow’ zal verzorgen. De raad vindt het positief dat het ensemble zich
verbindt aan een initiatief dat zich richt op jong publiek voor klassieke
muziek.
De raad vindt de ambities en visie van Holland Baroque op het gebied van
publieksbenadering positief. Het ensemble weet een steeds breder en
diverser publiek te bereiken en laat een duidelijk stijgende lijn zien in
zaalbezetting. Ook blijft het ensemble de ontwikkelingen goed in de gaten
houden door bij elk concert een publieksonderzoek uit te voeren. Holland
Baroque is nog een relatief jong ensemble, en de raad ziet ruimte voor nog
meer zichtbaarheid, vooral internationaal gezien. In dat kader vindt de raad
het positief dat Holland Baroque het aantal fte’s op marketinggebied wil
uitbreiden.
De raad oordeelt positief over de manier waarop Holland Baroque
vrijwilligers betrekt als lokale ambassadeurs. Ook de wijze van
publieksbenadering door het contact tussen leden van het ensemble en
publiek in de foyer ziet de raad als positief en voorbeeldstellend. Het
ensemble weet bovendien de juiste toon en beelden te vinden in zijn online
marketingbeleid voor het bereiken van een brede doelgroep. Het
ontwikkelen van ‘guerrilla-interviews’ met mensen uit het publiek is een
goed voorbeeld van hoe het ensemble ook zijn publiek op een frisse manier
betrekt bij het vergroten van zijn publieksbereik.
Geografische spreiding
De raad oordeelt positief over de manier waarop Holland Baroque geworteld
is in Utrecht en over de ambities van het ensemble met betrekking tot het
opzetten van residenties in andere stedelijke regio’s.
In Utrecht voert Holland Baroque activiteiten uit die aansluiten bij het
regioprofiel van de stedelijke cultuurregio Utrecht, met name op het gebied
van talentontwikkeling, ruimte voor makers, erfgoed, inclusie en
samenwerking. Het ensemble deelt zowel kennis als kantoor met het
Nederlands Kamerkoor en is op verschillende gebieden verbonden met
TivoliVredenburg. Het ensemble is ook lid van het Utrechts Muziek Overleg.
Holland Baroque speelt met enige regelmaat in het buitenland en heeft
volgens de raad een nog veel grotere internationale potentie omdat de
activiteiten van het ensemble uniek zijn in de wereld. Het ensemble gaf de
afgelopen periode gemiddeld zes concerten per jaar in het buitenland.

Holland Baroque

5

Toepassing Fair Practice Code
Holland Baroque reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair Practice
Code. Op dit moment is de beloning van musici bij Holland Baroque nog
onvoldoende, maar het ensemble vraagt voor de komende periode meer
middelen aan om eerlijk te gaan betalen. De raad vindt dit realistisch. De
stichting moet een achterstand wegwerken en zal daarom de honoraria
gefaseerd verhogen in de periode 2021 – 2024, zodat in 2024 aan de
doelstellingen van de Fair Practice Code kan worden voldaan.
Holland Baroque neemt deel aan de sociale dialoog: het ensemble is lid van
het Utrechts Muziek Overleg en is als lid van de NAPK actief betrokken bij
de overleggen over een cao-muziekensembles waarin de volledige
arbeidsvoorwaarden van musici en staf besproken worden.
Holland Baroque licht niet toe hoe het op dit moment met aspecten als
scholing of duurzame inzet van musici en staf omgaat. Een reflectie op het
inhuren van freelancers ontbreekt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Holland Baroque is een stichting met een bestuursmodel, waarbij
zittingstermijn, verantwoordelijkheden en taken van het bestuur zijn
vastgelegd. Ook beschikt Holland Baroque over een directiereglement. Het
bestuur past naar eigen zeggen de principes en relevante aanbevelingen van
de Governance Code Cultuur toe.
De raad signaleert dat Holland Baroque kritisch naar de eigen
organisatiestructuur kijkt. De raad vindt het positief dat het ensemble een
zelfsturende bedrijfscultuur heeft. Met betrekking tot het duo-leiderschap
op artistieke zaken beveelt de raad Holland Baroque aan de structuur zo
vorm te geven dat duurzaamheid gegarandeerd is bij opvolging van (een
van) de artistiek leiders.
Holland Baroque zegt de functie van vertrouwenspersoon ondergebracht te
hebben bij Mores. De raad waardeert dat het ensemble hiermee voorziet in
een externe vertrouwenspersoon maar geeft aan dat een interne
vertrouwenspersoon daarnaast ook wenselijk is.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Holland Baroque reflecteert voldoende op de toepassing van de Code
Diversiteit en Inclusie. De raad constateert dat het ensemble zeer divers is in
zowel partners als programmering, zowel in het heden als in de toekomst.
Enkele plannen hadden echter uitgebreider uitgewerkt kunnen worden.
De reflectie van het ensemble op publieksbereik is volgens de raad nog erg
gebaseerd op het bereiken van divers publiek door gastmusici met een

Holland Baroque

6

biculturele achtergrond aan te trekken. Het ensemble zou een grotere
diversiteit aan publiek kunnen bereiken door ook in programmering en
eigen personeel nog actiever een divers beleid te voeren. De raad is positief
over de manier waarop Holland Baroque met lokale partners wil
samenwerken en ziet hierin kansen op het gebied van het bereiken van een
diverser publiek voor zijn projecten.

Holland Baroque

7

Holland Dance Festival
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 310.000

Over de instelling
Stichting Holland Dance Festival, podiumkunsten, festivals, Den Haag
Stichting Holland Dance Festival (hierna: Holland Dance Festival)
organiseert tweejaarlijks aan het begin van het jaar een internationaal
dansfestival dat gedurende drie weken in Den Haag plaatsvindt. De
instelling beoogt de positie van de dans te versterken en dans voor iedereen
toegankelijk te maken. Het festival presenteert een eclectisch dansaanbod
dat veelal voor het eerst in Nederland te zien is en toont zo de internationale
dans in al zijn veelzijdigheid. Het Holland Dance Festival legt de nadruk op
producties die de fysieke virtuoze kant van de dans benadrukken en bereikt
daarmee een breed publiek. Naast het organiseren van de biënnale houdt de
organisatie zich gedurende het jaar structureel bezig met activiteiten op het
vlak van danseducatie en -participatie en organiseert zij tournees van
(inter)nationale dansgezelschappen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Holland Dance
Festival. Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde
categorie, adviseert de raad Stichting Holland Dance Festival geen subsidie
toe te kennen. De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de
inleiding bij deze categorie.
Holland Dance Festival heeft zich bewezen als een plek waar een ‘venster op
de wereld van de internationale dans’ wordt geboden. De raad waardeert de
visie en het vakmanschap waarmee het festival wordt geprogrammeerd. Het
festival heeft een ruime oriëntatie en richt zich op een brede doelgroep,
zowel wat betreft publiek als deelnemers aan de diverse programma’s. De
afgelopen periode groeide de focus op inclusiedans. Positief oordeelt de raad
ook over de talentontwikkeling die het festival initieert en de activiteiten die
het ontplooit door het jaar heen.
De raad is van oordeel dat de onderscheidende rol die het Holland Dance
Festival in het verleden heeft gespeeld minder prominent is geworden. Zo is
de internationale programmering solide, maar binnen de context van het
Nederlandse danslandschap minder uitdagend. Ook krijgt de

1

platformfunctie voor internationale uitwisseling tussen vakgenoten tijdens
het festival slechts in beperkte mate vorm.
Holland Dance Festival honoreert medewerkers conform de cao Toneel en
Dans en onderhandelt met internationale gezelschappen volgens het
uitgangspunt van fair practice. De organisatie is financieel gezond en haalt
voldoende eigen inkomsten binnen. Het festival reflecteert voldoende op de
toepassing van de Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de
Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het Holland Dance Festival heeft zich in zijn ruim dertigjarige geschiedenis
bewezen als een plek waar een ‘venster op de wereld van de internationale
dans’ wordt geboden. De afgelopen periode groeide de focus op inclusie van
ouderen en mindervaliden. Zo toonden de edities van 2018 en 2020
voorstellingen als ‘Dancing Grandmothers’ van Eun-Me Ahn Company uit
Zuid-Korea en voorstellingen van de Britse Stopgap Dance Company en het
Zweedse Skånes Dansteater, waarmee het festival inclusiedans stevig op de
kaart zette.
De raad waardeert de visie en het vakmanschap waarmee het festival de
afgelopen jaren door artistiek directeur Samuel Würsten is
geprogrammeerd. Het festival heeft een ruime oriëntatie en richt zich op een
brede doelgroep, zowel wat betreft publiek als deelnemers aan de diverse
programma’s. Het biedt een overzicht van wat er internationaal speelt voor
met name een publiek dat minder bij dans betrokken is. Bij het Holland
Dance Festival staat de ‘pure’ vorm van fysieke dans centraal, waarbij de
zeggingskracht van de voorstellingen voor een groot deel te danken is aan de
virtuositeit van de bewegingen. De raad waardeert ook de kwaliteit en
oorspronkelijkheid van de programmering die naast het grote internationale
hoofdprogramma gepresenteerd wordt.
Binnen de Nederlandse danscontext zijn de gepresenteerde grotere
internationale producties echter beperkt wat betreft artistieke vernieuwing
en oorspronkelijkheid. Ook constateert de raad dat de platformfunctie voor
internationale uitwisseling tijdens het festival niet concreet wordt, door
bijvoorbeeld het organiseren van ontmoetingen of debatten tussen
vakgenoten.
Daarnaast zijn in het voorliggende plan festivalactiviteiten en activiteiten
gedurende de rest van het jaar niet helder onderscheiden. Zo noemt de
organisatie het waardevolle streven om het erfgoed van de dans, zoals het
werk van Martha Graham, Alvin Ailey American Dance Theatre en Jiří

Holland Dance Festival

2

Kylián, te tonen aan nieuwe generaties, maar de daaruit voortvloeiende
activiteiten vallen buiten het directe festivalprogramma. Ook over de
invulling van de festivaledities van 2022 en 2024 is het plan weinig
concreet. Zo worden de keuzes voor dans uit diverse Afrikaanse landen en
voor een coproductie met Maas in 2024 wel genoemd, maar niet
onderbouwd.
Vernieuwing
Het Holland Dance Festival had in het verleden een goede neus voor
ontwikkelingen in de internationale dans. Zo was de instelling een van de
voorlopers bij het presenteren van urban dance en hedendaagse
dansvoorstellingen uit andere, niet-westerse werelddelen. Die specifieke
artistiek-inhoudelijke en aanjagende rol van de internationale
programmering vindt de raad inmiddels minder evident, ook omdat er op
dat vlak inmiddels veel meer aanbieders zijn.
Positief is de raad over de ruimte die het festival binnen zijn programma
inbouwt voor talentontwikkeling, zoals het project ‘Dance Date’, waarin
jonge dansers uit heel Nederland een optreden kunnen voorbereiden onder
leiding van professionele choreografen. Ook waardeert de raad de brede kijk
van het festival op dans. Daarbij vindt de raad activiteiten als ‘Free to Move’
en ‘DanceAble’ waardevol voor iedereen, met of zonder beperking. Deze
activiteiten vormen een verrijking en een verbreding van het cultuuraanbod
en stimuleren een groeiend inclusief bewustzijn in het culturele leven.
Eerlijke betaling en gezonde bedrijfsvoering
Holland Dance Festival volgt de cao Toneel en Dans voor personeel. De
honoraria voor (in Nederland wonende) kunstenaars en dansers waarmee
het festival samenwerkt zijn ook afgeleid van deze cao. Fair practice is ook
het uitgangspunt voor onderhandelingen met internationale gezelschappen
en artiesten. Informatie over secundaire arbeidsvoorwaarden, zoals een
veilige werkplek, ontbreekt.
Het Holland Dance Festival is een gezonde organisatie met voldoende
liquide middelen en een positief eigen vermogen. De eigen inkomsten ten
opzichte van de totale baten stegen tussen 2017 en 2018 en stijgen ook de
komende jaren. Dit drukt zich voornamelijk uit in de toename van de private
middelen van meer dan 400.000 euro per jaar. In het plan en de begroting
zijn de specifieke beheers- en activiteitenlasten, activiteiten en
publieksbereik van de biënnale niet onderscheiden van de activiteiten die
structureel gedurende het jaar georganiseerd worden. De raad kan de
begroting voor het festival daardoor moeilijk beoordelen.

Holland Dance Festival

3

Educatie, participatie en publieksbenadering/publieksbereik
Holland Dance Festival heeft de afgelopen jaren een uitgebreid en
indrukwekkend educatie- en participatieprogramma ontwikkeld. De raad is
positief over het grote aantal (maatschappelijke) partners waarmee het
festival samenwerkt en de diversiteit van de doelgroepen die bereikt
worden. Het dans- en voetbalproject ‘geRAAKt’ is daarvoor exemplarisch.
Waardering is er ook voor de stevige relatie met Codarts, Fontys en andere
dansacademies, voor het uitgebreide workshopprogramma en voor de
Talent on the move-tournee, die de talenten van de toekomst presenteert.
Ook een programma waarin het publiek zelf choreograaf kan zijn spreekt tot
de verbeelding.
De raad waardeert de grote aandacht van het festival voor belangrijke crossovers met sport, zorg en onderwijs en onderwerpen als inclusie en
diversiteit. In de periode 2021 – 2024 wil het festival de prioriteit leggen bij
de meest kwetsbare doelgroepen in de samenleving, waarvoor het aanbod
van dansactiviteiten beperkt is. Zo werkt het festival nauw samen met
tehuizen voor kwetsbare ouderen en voert het community-projecten uit met
vitale ouderen. De raad constateert echter dat dergelijke educatie- en
participatieprojecten grotendeels los van het festival zelf georganiseerd
worden, ondersteund door het Fonds Cultuur Participatie.
Geografische spreiding
Holland Dance Festival valt binnen de stedelijke cultuurregio Haaglanden.
Het tweejaarlijkse festival maakt al sinds 1991 deel uit van het
meerjarenbeleidsplan van de gemeente Den Haag. De raad constateert dat
de instelling sterke banden onderhoudt binnen de stedelijke cultuurregio. In
zijn reflectie onderstreept de regio het sterke profiel van Den Haag op het
terrein van dans. Zo verenigt het Haagse Dansoverleg naast voorzitter Korzo
en het Nederlands Dans Theater, het Holland Dance Festival en
HNT/Theater aan het Spui nog twaalf dansinstellingen. Voor
festivalproducties werkt het Holland Dance Festival samen met onder meer
Theater de Veste in Delft, de theaters in Den Haag en met grotere dans- en
muziekinstellingen in Den Haag en daarbuiten.
Toepassing Fair Practice Code
Holland Dance Festival past de Fair Practice Code toe. Uit zijn reflectie op
de toepassing van de code blijkt dat het festival meer aandacht kan besteden
aan de ontwikkeling en arbeidsomstandigheden van met name de tijdelijke
medewerkers. De raad is positief over de betrokkenheid van de instelling bij
de sociale dialoog door het initiëren van debat en rondetafelgesprekken om
vanuit het dansveld een collectief geluid aan stakeholders en overheden te
laten horen.

Holland Dance Festival

4

Toepassing Governance Code Cultuur
Het Holland Dance Festival reflecteert beknopt op de toepassing van de
Governance Code Cultuur. De instelling hanteert een raad-vantoezichtmodel en geeft een korte reflectie op de werkzaamheden en
samenstelling van deze raad.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Holland Dance Festival reflecteert uitvoerig op de toepassing van de
Code Diversiteit en Inclusie. Diversiteit en inclusie maken deel uit van de
missie en visie van de organisatie. De raad oordeelt positief over de wijze
waarop de organisatie hier in de loop der jaren invulling aan heeft gegeven.
Het Holland Dance Festival toont voorstellingen uit alle werelddelen en
heeft de afgelopen jaren de focus gelegd op programma’s die uitdragen dat
dans niet alleen gaat om jeugd en perfectie. Daartoe heeft de organisatie in
2019 het initiatief genomen tot het opstellen van een ‘Agenda Inclusieve
Podiumkunsten’. De organisatie werkt daarnaast bewust aan het meer
divers maken van het eigen personeel en werkt op educatiegebied binnen
Den Haag in wijken met een cultureel zeer gevarieerde samenstelling.

Holland Dance Festival

5

Holland Festival
Geadviseerd subsidiebedrag: € 3.000.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 3.784.500

Over de instelling
Stichting Holland Festival, podiumkunsten, festivals, Amsterdam
Stichting Holland Festival (hierna: Holland Festival) bestaat sinds 1947 en is
het grootste internationale podiumkunstenfestival in Nederland. Missie van
het Holland Festival is het brengen van hoogstaande podiumkunsten die
grensverleggend en vernieuwend zijn, met makers van over de hele wereld.
Het aanbod is gevarieerd: van theater, dans, muziek, muziektheater en
opera tot multidisciplinaire vormen en cross-overs met beeldende kunst,
digitale kunst, fotografie en film. In 2019 is een nieuwe directeur
aangetreden.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Holland Festival een
subsidiebedrag toe te kennen van € 3.000.000.
De raad vindt dat Holland Festival zich de afgelopen periode goed heeft
ontwikkeld en is eveneens positief over de plannen voor 2021 – 2024.
Artistieke vernieuwing komt tot stand door jaarlijks samen te werken met
een of twee uiteenlopende associate artists van wie bestaand en nieuw
geproduceerd werk wordt getoond en die ook nieuwe artiesten en
inspiratiebronnen inbrengen. De raad heeft er vertrouwen in dat met deze in
2019 ingezette benadering een kwalitatief hoogwaardig festivalaanbod
gegarandeerd blijft.
In combinatie met het aantrekken van een educatief medewerker en de
ambities met betrekking tot contextprogrammering, wordt ook de
toegankelijkheid van het festival vergroot. De veranderende koers in de
selectie van artiesten, genres en festivallocaties begint vruchten af te werpen
voor een breder publieksbereik.
Wel blijft de uitstraling van het festival achter op de ingezette verbreding; de
communicatie blijft relatief hoogdrempelig van aard. Op dit gebied kan het
festival nog verdere maatregelen treffen.

1

Holland Festival schenkt aandacht aan eerlijk beloningsbeleid en staat er
financieel redelijk gezond voor. Het festival reflecteert voldoende op de
toepassing van de Governance Code Cultuur, de Fair Practice Code en de
Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het staat voor de raad buiten kijf dat Holland Festival een internationaal
gerenommeerd festival is met een artistiek hoogwaardig aanbod. Het is een
katalysator van exceptionele voorstellingen die in het Nederlandse bestel
zijn gelijke niet kent. Holland Festival sluit aan bij een reeks grote
internationale festivals, zoals Festival d’Avignon, Wiener Festwochen en
Ruhrtriënnale. Daardoor trekt het ook een groot internationaal publiek van
professionals en critici, en is het een boegbeeld voor de Nederlandse
podiumkunstenwereld.
Holland Festival heeft zich in de afgelopen periode positief ontwikkeld. De
raad is in het bijzonder enthousiast over de uitwerking van het associate
artists-model, als vervanging van een artistiek leider. In 2019 waren
William Kentridge (Zuid-Afrika) en Faustin Linyekula (Congo) verbonden
aan het festival. Deze – zeer verschillende – kunstenaars brachten niet
alleen hun eigen producties en projecten mee, maar ook verwante artiesten
en inspiratiebronnen. Dit breekt het festival open, en geeft ruimte aan
nieuwe (artistieke en culturele) perspectieven.
Een ander hoogtepunt was het grootschalige project ‘Aus Licht’ dat het
festival organiseerde in coproductie met De Nationale Opera, het Koninklijk
Conservatorium en de Stockhausen-Stiftung für Musik, en dat veel
(inter)nationale aandacht trok.
De plannen voor 2021 – 2024 zijn concreet en vormen een voortzetting van
de lijn van de afgelopen jaren. De aanvraag geeft blijk van een goede
reflectie op de positie van het festival in de maatschappij en de
veranderende situatie in het kunstenveld. Eerder al constateerde de raad
aan de hand van veelbesproken festivaledities in de media dat de instelling
goed in staat is tot zelfreflectie en vernieuwing.
Voor 2021 zijn de Franse theatermaker Gisèle Vienne en de Japanse
componist Ryuichi Sakamoto als associate artists aangetrokken. De helder
omschreven koers ondervangt het lichte versnipperingsrisico van een deels
wisselende artistieke invulling. De aangekondigde makers, ensembles en
producties zijn aansprekend: Dimitris Papaioannou, Louis Andriessen en
Romeo Castellucci, maar ook de hedendaagse uitvoering van de vijf

Holland Festival

2

‘Europeras’ van John Cage en Julian Rosefeldt, die een nieuwe
filminstallatie maakt met livemuziek en jeugdkoor.
Inhoudelijk interessant en van meerwaarde is het archief vanaf 1948 en
aanvullend daarop ‘Holland Festival Parels’, met historische
beeldfragmenten, gerealiseerd in samenwerking met de VPRO, de NTR en
het Instituut voor Beeld en Geluid.
Vernieuwing
Hoewel de bijdrage van de associate artists aan het totaalprogramma nog
niet voor alle toekomstige edities even helder is, heeft de raad veel
vertrouwen in deze werkwijze: deze is spannend en vernieuwend en kan
mogelijk ook een breder publiek aanspreken.
In de programmering gaat de aandacht niet direct uit naar nieuwe jonge
talenten, maar naar theatermakers die een (of meer) fase(n) verder zijn in
hun carrière. De raad waardeert de trouw van het festival aan kunstenaars:
dit biedt het publiek de mogelijkheid met hen mee te groeien in hun
carrière. Tegelijkertijd heeft nieuw publiek de mogelijkheid om kennis te
maken met makers die zich internationaal hebben bewezen. Wel is de vraag
in hoeverre deze continuïteit aansprekend is voor een jonger publiek.
De talentontwikkeling van het Holland Festival lijkt met name te bestaan uit
het openstellen van zijn internationale netwerk voor midcareer kunstenaars
en (jonge) professionals. Zo wil het festival met het traject ‘Immerse@HF’
jaarlijks een genodigde groep (internationale) kunstenaars inspireren en
verbinden in hun artistieke ontwikkeling en praktijk. De raad had hiervan
graag een concrete uitwerking gezien.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Holland Festival schenkt veel aandacht aan een eerlijk beloningsbeleid, ook
voor stagiairs. De instelling heeft de salarisschalen en het functiegebouw van
de cao Toneel en Dans opgenomen in een eigen personeelsregeling en volgt
deze cao in loonstijgingen. Deze cao vormt tevens het vertrekpunt voor de
zzp-beloningen. Met de gezelschappen, artiesten en makers spreekt de
instelling marktconforme honoraria af. Positief is ook, dat volgens de
aanvraag voor de individuele ontwikkeling en ontplooiing van medewerkers
budgetten beschikbaar zijn. Holland Festival wil dit jaar zijn
personeelsregeling herzien, maar gaat niet in op de wijzigingen.
Financieel staat Holland Festival er redelijk gezond voor. Dit mag ook
verwacht worden van een instelling van deze statuur, met haar grote
ervaring. Volgens de instelling hebben subsidievereisten op het gebied van
inclusiviteit, diversiteit en publieksverbreding mogelijk een verdringend
effect op het (internationale) coproductiebudget. De internationale

Holland Festival

3

bijdragen die gevraagd worden voor coproducties bepalen mede of
kunstenaars werk kunnen realiseren en of dat werk in Nederland te zien zal
zijn. De raad verwacht op dat terrein meer interne oplossingsgerichtheid
van een voorbeeldstellend festival: het Holland Festival zou ook andere
afwegingen kunnen maken op grond van de beschikbare middelen, en
kunnen kiezen voor een beperking van het aantal activiteiten ten gunste van
het coproductiebudget. Ook verwacht de raad dat een festival van deze
omvang en aantrekkingskracht op een consistenter aandeel corporate
sponsoring inzet, ook in financiële middelen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het Holland Festival bereikte in 2017 en 2018 gemiddeld 75.500 bezoekers.
Het publiek bestaat van oudsher vooral uit het hoogopgeleide, relatief goed
verdienende segment van de samenleving. Zeker in dit licht betreurt de raad
de keuze om te stoppen met de ‘Proms’, bij uitstek een podium waar
diversiteit en inclusie op een vanzelfsprekende manier een plek en diepgang
kregen. Via diverse andere programmalijnen richt de organisatie zich op een
breder publiek, en afhankelijk van het specifieke programma lukt dat goed.
De veranderende koers in de selectie van artiesten, genres en festivallocaties
begint vruchten af te werpen in de publiekssamenstelling. Ook de inzet op
randprogrammering en activiteiten door het jaar heen is waardevol in het
kader van het betrekken en binden van (nieuw) publiek. De raad vindt het
daarom jammer dat de uitstraling van het festival achterblijft op de
ingezette verbreding; de communicatie blijft relatief hoogdrempelig van
aard. Dit staat in contrast met de aanvraag, waaruit blijkt dat het festival een
duidelijk beeld van zijn doelgroepen heeft. Voor de komende periode
beschrijft het Holland Festival hoe het de specifieke publieksgroep van 20
tot 45 jaar met voornamelijk digitale campagnes gaat benaderen. De raad
kijkt uit naar de resultaten van deze aanpak.
Het educatieaanbod in de afgelopen periode richtte zich met name op jonge
bezoekers via ‘HF Young’ en workshops voor studenten en reguliere
bezoekers. De raad is positief over de projecten met studenten van het
kunstvak- en universitair onderwijs; de complexiteit van het internationale
aanbod sluit deels juist bij die doelgroep goed aan. De raad kijkt uit naar de
uitbreiding naar mbo’s in de regio.
Het binnenschoolse aanbod voor jongere leerlingen was beperkt. Het is goed
dat het Holland Festival zijn expertise en capaciteit wil uitbreiden via een
(nog te werven) educatiemedewerker. Ook hoopgevend is de samenwerking
met het Mocca Expertisecentrum Cultuuronderwijs, hoewel de uitwerking
nog te weinig concreet is om de waarde ervan precies te kunnen beoordelen.

Holland Festival

4

De raad zou graag zien dat Holland Festival de ondervonden barrières blijft
ombuigen naar kansen: alhoewel het educatieve aanbod in Amsterdam
inderdaad groter is dan elders, bevinden zich in grote steden ook meer
scholieren. Met de CKV-dag als pilot onder middelbare scholieren schept het
Holland Festival een mooi precedent.
Geografische spreiding
Holland Festival heeft Amsterdam als vestigingsplaats van organisatie en
kernactiviteiten, verspreid over de stad. De locaties voor
(rand)programmering variëren van podia als ITA, het Muziekgebouw aan ’t
IJ, Westergasfabriek, Carré en Frascati, tot niet louter als theater gebruikte
plekken als Podium Mozaïek, het Zuid-Afrikahuis, het Bijlmer Parktheater,
Park Frankendael, het Bimhuis, Food Center Amsterdam, Cultureel
Educatief Centrum Amsterdam en OT301.
De aantrekkingskracht van het festival op bezoekers uit het land is relatief
groot in vergelijking met andere festivals. Het merendeel van de bezoekers
komt uit de Metropoolregio Amsterdam.
In het regioprofiel wordt de Metropoolregio Amsterdam gepositioneerd als
de cultuurregio van Nederland met een nationale en internationale functie
en aantrekkingskracht op excellentie en talent uit Nederland en de rest van
de wereld. Dit is van toepassing op de wijze waarop het Holland Festival
functioneert en in lijn met de geformuleerde doelen van het festival. Qua
artistieke inhoud, publiek en organisatie past het festival volgens de raad bij
uitstek in dit profiel.
Toepassing Fair Practice Code
Holland Festival past de Fair Practice Code toe met oog voor primaire,
secundaire en tertiaire arbeidsvoorwaarden. Het is positief dat de aanvraag
hierop transparant reflecteert. Het huidige beleid biedt vertrouwen in een
solide voortzetting. Voor stagiairs biedt het festival een zeer professioneel
begeleide oriëntatie op de nationale en internationale beroepspraktijk.
Uit de aanvraag blijkt dat de instelling op verschillende wijzen aandacht
besteedt aan de sociale dialoog over eerlijke beloning, zoals door deelname
aan het overleg van Amsterdamse Culturele Instellingen en van De
Verenigde Podiumkunstenfestivals. De instelling licht echter niet toe welke
rol zij hierin vervult.
Toepassing Governance Code Cultuur
Holland Festival past de Governance Code Cultuur toe en reflecteert globaal
op de wijze waarop de bevoegdheden, de taakverdeling en de deskundigheid
van de raad van toezicht zijn geregeld. De herbenoeming van twee leden van
de raad buiten de termijn is toegelicht in het jaarverslag.

Holland Festival

5

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Holland Festival heeft veel aandacht voor diversiteit. Met de keuze voor
associate artists en andere makers neemt de instelling dit onderwerp vanuit
artistieke motivatie serieus en zet ze waardevolle stappen richting een meer
cultureel divers aanbod. In het programmeringsproces wordt gericht
gezocht naar kunstenaars, voorstellingen en concerten die niet tot de
westerse canon behoren en publiek dat daarin specifiek is geïnteresseerd.
Het Holland Festival probeert ook het personeelsbestand te diversifiëren,
maar vindt dit een lastig traject. Het feit dat de organisatie een stevige vaste
kern medewerkers heeft met vaste aanstellingen speelt hierbij een rol.
Gezien de plannen voor personele uitbreiding, hoopt de raad in de komende
periode professionals met een biculturele achtergrond in de organisatie te
zien, zoals het Holland Festival zichzelf voorneemt.
De raad vindt het positief dat de instelling haar stafleden een biastraining
wil laten volgen en dat in 2018 twee vacatures voor de raad van toezicht zijn
ingevuld door mensen met een cultureel diverse achtergrond. Het is echter
verbazingwekkend dat het Holland Festival stelt dat een lagere
subsidietoekenning dan gevraagd onder andere ten koste zal gaan van de
publieksverbreding en diversiteitsdoelstellingen. De raad gaat ervan uit dat
het Holland Festival hiervoor de komende periode een oplossing vindt
binnen de beschikbare middelen.

Holland Festival

6

Holland Opera
Geadviseerd subsidiebedrag: € 600.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 600.000

Over de instelling
Stichting Holland Opera Xpress, Podiumkunsten, Jeugdpodiumkunsten,
Amersfoort
Stichting Holland Opera Xpress (hierna: Holland Opera) maakt vanuit de
Veerensmederij in Amersfoort nieuwe opera’s voor een jong publiek. Deze
worden opgevoerd in het eigen theater, op scholen in de regio, in theaters
door het hele land en in het buitenland. In de opera’s worden verschillende
muziekstijlen gecombineerd en in toenemende mate andere disciplines als
film en poppentheater geïntegreerd. De instelling ontwikkelt een eigen
muziekeducatie-aanbod en zet zich in voor talentontwikkeling binnen het
genre. Zij richt zich vooral op de leeftijdscategorie van 6 tot 12 jaar en maakt
daarnaast jaarlijks één opera voor volwassenen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Holland Opera Xpress een
subsidiebedrag toe te kennen van € 600.000.
Holland Opera is het enige gezelschap in Nederland dat zich primair richt op
jeugdopera. De instelling ontwikkelt ieder jaar een aantal nieuwe opera’s en
breidt in de periode 2021 – 2024 haar publieksgroep uit door ook opera’s te
maken voor kleuters en voor kinderen vanaf 12 jaar. Via coproducties en
samenwerkingen met makers uit andere disciplines draagt zij bij aan de
artistieke vernieuwing van het genre. Ook biedt ze nieuw talent de kans zich
onder haar begeleiding te ontwikkelen, en verleent ze compositieopdrachten
aan jonge, vrouwelijke componisten.
Holland Opera levert een grote bijdrage aan de cultuureducatie in de regio.
Ze is goed geworteld in de provincie Utrecht en uitstekend in staat publiek
aan zich te binden. Ze heeft een gezonde bedrijfsvoering met een hoog
percentage eigen inkomsten. De raad ziet echter nog ruimte voor
verbetering in de toepassing van de codes.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Holland Opera maakt artistiek hoogwaardige producties. Ze bedient een
jong publiek met grote verhalen over actuele thema's als gender, milieu en
oorlog en blijft zich ontwikkelen, onder meer door interessante
samenwerkingen aan te gaan. Daar is het zeer geslaagde ‘Ruimtevlucht’, een
coproductie met Het Houten Huis, een voorbeeld van.
De raad is enthousiast over de plannen voor periode 2021 – 2024. De
instelling brengt een gevarieerd aanbod aan onderwerpen en
maatschappelijke thema’s. Holland Opera wil nog beter aansluiten bij de
belevingswereld van het jonge publiek, door grote, universele verhalen te
vertalen naar persoonlijke dilemma’s. De raad verwacht dat dit de
zeggingskracht van het werk zal vergroten. De instelling daagt hedendaagse
componisten uit zich te verhouden tot het werk van de klassieke
componisten en geeft ruimte aan niet-westerse invloeden en andere nieuwe
geluiden. Ook is de raad enthousiast over de voorgenomen interdisciplinaire
samenwerkingen. De instelling gaat onder meer urban genres, poppenspel
en film in de nieuwe jeugdoperaproducties integreren.
Omdat de ervaring leert dat er behoefte is aan aanbod voor kleuters en voor
kinderen van 12 jaar en ouder, gaat Holland Opera ook voor deze
doelgroepen producties ontwikkelen. Naast aanbod voor de jeugd ontwikkelt
ze jaarlijks een opera op locatie voor volwassen publiek.
Holland Opera vervult nationaal en internationaal een voorstrekkersrol op
het gebied van jeugdopera. Dit blijkt onder meer uit het feit dat operahuizen
in Duitsland en Denemarken de producties van Holland Opera jaarlijks in
hun repertoire opnemen. Daarnaast speelt Holland Opera ook geregeld
voorstellingen op festivals in het buitenland.
Vernieuwing
Holland Opera levert een goede bijdrage aan de vernieuwing van het
jeugdpodiumkunstenlandschap. Zij speelt een belangrijke rol in de
ontwikkeling van het genre door ieder jaar een aantal nieuwe opera’s te
produceren en daarbij genre-overstijgend te werk te gaan. Zo wordt
samengewerkt met choreografen uit de urban dans, met Mr. Beam, Duda
Paiva Company en met componisten in uiteenlopende muziekstromingen.
Niek Idelenburg en Joke Hoolboom vormen de artistieke kern van het
gezelschap. De raad is verheugd over de ambitie ook andere makers de
ruimte te geven onder de vlag van Holland Opera hun eigen producties te
ontwikkelen.

Holland Opera

2

De raad waardeert de inzet voor de ontwikkeling van nieuw operatalent. De
instelling organiseert jaarlijks pitches, waarbij nieuwe (niet altijd jonge)
makers voorstellingsconcepten indienen. Een aantal van deze concepten
wordt verder ontwikkeld tot nieuwe jeugdoperaproducties. Ook neemt
Holland Opera vanaf 2021 deel aan Standplaats Midden, een netwerk van
podiumkunstinstellingen in de provincie Utrecht, dat zich inzet voor de
ontwikkeling van nieuw podiumkunstentalent.
Holland Opera geeft vier jonge vrouwelijke componisten de opdracht nieuw
werk te schrijven. De raad is daar enthousiast over, aangezien composities
van vrouwen nog steeds ondervertegenwoordigd zijn.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Holland Opera is een financieel gezonde organisatie. Haar liquiditeit, haar
solvabiliteit en haar weerstandsvermogen zijn goed. De instelling heeft een
zeer hoog eigen inkomstenpercentage van ongeveer 60 procent en heeft
substantiële sponsorinkomsten. Daarnaast genereert ze inkomsten uit de
verhuur van het eigen pand en uit donaties van Vrienden (particulieren).
De locatieproducties voor volwassen publiek genereren sponsor- en
publieksinkomsten en dragen bij aan het vergroten van de
naamsbekendheid. Uit eigen publieksonderzoek blijkt dat bezoekers van
deze opera’s vervolgens met hun (klein)kinderen ook de jeugdopera’s
bezoeken.
Holland Opera volgt de cao Toneel en Dans voor de honorering van haar
kantoorpersoneel. Deze cao dient ook als richtlijn voor het honoreren van
zzp’ers, waarbij een opslag van 40 procent voor de sociale lasten wordt
toegepast. Met technici, dramaturgen en ontwerpers spreekt de instelling
een projectprijs af. Dit is niet in overeenstemming met de Fair Practice Code
omdat hierdoor niet inzichtelijk is of de gemaakte uren daadwerkelijk
worden uitbetaald.
Holland Opera beschrijft dat de directie in de uitvoering van de producties
meewerkt als regisseur, dirigent of zanger. De raad vindt dat een
onwenselijke situatie. Het onvoldoende scheiden van bestuur en uitvoering
brengt een risico met zich mee voor de sociale veiligheid op de werkvloer.
De raad vindt de personele beheerslasten en aantal fte’s hiervoor, aan de
lage kant. De begroting laat een bescheiden toename zien in tijdelijk/vast
personeel, maar het aantal fte’s voor deze post blijft relatief laag. Per 2020 is
een zakelijk assistent aangenomen, ter versterking van de directie en om de
werkdruk te verlagen, die mogelijk doorgroeit tot zakelijk directeur. De raad
vindt dit verstandig.

Holland Opera

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Holland Opera heeft een sterk educatieprogramma. Zowel de educatieve
activiteiten rondom de voorstellingen als de binnenschoolse educatie zijn
van hoge kwaliteit. De instelling is betrokken bij ‘Klasse Theater’, een
‘Cultuureducatie met Kwaliteit’-project voor de uitwisseling van educatief
aanbod en schoolvoorstellingen in verschillende regio’s. Naast Holland
Opera zijn Het Houten Huis, Het Laagland, de Stilte en Kwatta hierbij
aangesloten.
De instelling heeft een eigen educatieprogramma ‘Muziek-Xpress’, dat is
ontwikkeld in samenwerking met het basis- en voortgezet onderwijs en vier
Amersfoortse scholen uit het speciaal onderwijs. De raad is erg enthousiast
over het initiatief ‘Tafelmuziek’ waarbij kinderen klassikaal de tafels leren
zingen. Hiermee wordt muziekeducatie vakoverstijgend ingezet. Het idee is
niet geheel nieuw, maar slaat goed aan. Vijftig scholen in Drenthe hebben
interesse getoond in deze methode.
Holland Opera heeft, dankzij publieksonderzoek, een goed beeld van haar
publiekssamenstelling. Ze bereikt een jong publiek dat doorgaans geen
opera bezoekt. Via samenwerking met steunfunctie-instelling Scholen in de
Kunst spelen er kinderen mee met de jaarlijkse kerstvoorstelling in de
Veerensmederij. Zo verstevigt de instelling de band met haar jonge
bezoekers. Aan de locatievoorstellingen voor volwassenen werken veel
vrijwilligers mee; zij fungeren als ambassadeurs.
Geografische spreiding
Holland Opera is stevig geworteld in haar omgeving. 65 procent van de
voorstellingen vindt plaats in de Stedelijke Regio Utrecht en circa 70 procent
van de bezoeken komt uit de provincie. Ook uit de samenwerkingen op het
gebied van cultuureducatie blijkt een goede worteling in de regio.
Met het educatieproject ‘Muziek-Xpress’ bereikt de instelling inmiddels
bijna de helft van alle (basis)scholen in Amersfoort. Kunst Centraal
bemiddeld in de afzet van schoolvoorstellingen in de provincie.
De stedelijke cultuurregio Utrecht onderschrijft haar belang voor de
culturele infrastructuur in de regio.
De samenwerking met gezelschappen uit andere regio’s, zoals met Het
Houten Huis, geeft Holland Opera gelegenheid om ook in de rest van
Nederland meer zichtbaar te zijn. De raad vindt dat een goede ontwikkeling.
Ook internationaal is de instelling actief en speelt zij opera’s, in onder meer
Duitsland en Denemarken.
De raad is positief over de ontwikkeling van een online streamingsdienst
waarmee de producties nog breder toegankelijk worden gemaakt. Ook zendt

Holland Opera

4

NPO Start registraties van de opera’s uit. Holland Opera bereikt ook
daarmee een landelijk publiek.
Toepassing Fair Practice Code
Holland Opera past de Fair Practice Code toe, maar laat ruimte voor
verbetering. De instelling hanteert de cao Toneel en Dans als uitgangspunt
voor het beloningsbeleid van medewerkers. Zzp’ers ontvangen een toeslag
van 40 procent voor de sociale lasten. Of de instelling de cao ook met
betrekking tot andere (secundaire) arbeidsvoorwaarden volgt, is niet
duidelijk.
Holland Opera houdt functioneringsgesprekken met vaste werknemers en
wil een standaardprocedure inrichten om samenwerkingspartners en
uitvoerenden bij projectevaluaties te betrekken. Bij de werving van nieuwe
medewerkers en makers zoekt Holland Opera actief naar mensen die
bijdragen aan het diversifiëren van de instelling.
Toepassing Governance Code Cultuur
Holland Opera is transparant over de toepassing van de Governance Code
Cultuur. De raad van toezicht kent een evenwichtige man-vrouwverhouding,
maar is wat betreft culturele diversiteit eenzijdig samengesteld. Uit de
toelichting blijkt niet dat de instelling voornemens is hier actie op te
ondernemen. De raad verwacht dat de instelling werk zal maken van deze
noodzakelijke ontwikkeling en dit in de periode 2021 – 2024 realiseert.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad vindt dat Holland Opera de afgelopen jaren weliswaar enige
vooruitgang heeft geboekt in het naleven van de Code Diversiteit en Inclusie,
maar dat zij meer ambitie mag tonen, zowel in het vergroten van de
diversiteit onder het publiek als bij het personeel en de raad van toezicht.
De instelling bereikt via schoolvoorstellingen een breed, cultureel divers
publiek en in de Veerensmederij zijn rolstoelvoorzieningen aanwezig en een
ringleiding voor slechthorenden. Voor het vergroten van de diversiteit onder
het publiek van de vrije voorstellingen beschrijft Holland Opera echter geen
strategie.
De raad is positief over de plannen van Holland Opera om meer met
vrouwen te werken. Zo krijgen vier vrouwelijke componisten de opdracht
om nieuw werk te maken en wil Holland Opera met meer vrouwelijke
technici werken.
De raad vindt het goed dat de instelling met uitvoerenden uit verschillende
delen van de wereld gaat werken. Holland Opera schrijft klassiek geschoolde
zangers te zoeken die in het Nederlands kunnen zingen. Die groep is volgens
de instelling vrij klein. De raad vindt het daarom goed dat Holland Opera

Holland Opera

5

ook producties maakt, waarin de Nederlandse taal minder van belang is. In
die producties kunnen zangers in andere talen zingen.

Holland Opera

6

ICP
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 200.000

Over de instelling
Stichting Instant Composers Pool, podiumkunsten, muziekensembles en
koren, Amsterdam
Stichting Instant Composers Pool (hierna: ICP) is gevestigd te Amsterdam
en geeft concerten onder de namen ICP Orkest, ICP Orchestra en ICP. Het
ensemble specialiseert zich in geïmproviseerde muziek en neemt ‘instant
composing’ als uitgangspunt voor zijn concerten. Het ensemble treedt op in
verschillende bezettingen, waarbij naast de kern van tien musici ook een
pool van andere musici wordt betrokken. Een van de missies van ICP is de
overdracht en de conservering van het eigen culturele erfgoed, met een focus
op het werk en gedachtegoed van Misha Mengelberg. ICP bestaat uit tien
leden en heeft geen artistiek leider.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Instant Composers Pool geen
subsidie toe te kennen.
ICP is een ensemble met een zeer goede internationale reputatie. De
zeggingskracht en vakmanschap van het ensemble zijn groot en het
ensemble heeft binnen de internationale jazz een ambassadeursfunctie voor
de Nederlandse vrije improvisatie verworven.
Wat betreft vernieuwing brengt het ensemble wel nieuwe composities en
improvisaties, maar uit het plan blijkt onvoldoende op welke wijze het
ensemble zich inzet voor de verdere ontwikkeling, verbreding of innovatie
van het genre instant composing.
Op het gebied van educatie, participatie en publieksbenadering zijn de
plannen van het ensemble onvoldoende uitgewerkt. De uitgangspunten van
de Fair Practice Code lijken verwerkt te zijn in de begrotingen, maar een
nadere toelichting ontbreekt. De raad maakt zich zorgen over de
bedrijfsvoering van het ensemble. Ook op dit gebied ontbreken diverse
toelichtingen.

1

De geografische spreiding van het ensemble is voldoende en het ensemble
sluit goed aan bij het profiel van zijn stedelijke cultuurregio.
ICP reflecteert onvoldoende op de toepassing van de Fair Practice Code, de
Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
ICP zet een traditie voort die zijn oorsprong vindt in de ‘Third Stream’, een
synthese van jazz en eigentijdse klassieke muziek waarin improvisatie een
belangrijke component is. Deze stroming kreeg begin jaren zestig en vooral
in de jaren zeventig en tachtig vanuit de Nederlandse improvisatiescene veel
internationale bekendheid. ICP werd in 1967 opgericht door Misha
Mengelberg, Willem Breuker en Han Bennink. Bennink speelt op het
moment van aanvragen nog in het ensemble. Het ensemble bestaat uit tien
kernleden en heeft geen artistiek leider.
De raad constateert dat ICP een zeer goede internationale reputatie heeft,
die ook sinds het overlijden van Misha Mengelberg in 2017 stand heeft
gehouden. Het ensemble heeft binnen de internationale jazz een
ambassadeursfunctie voor de Nederlandse vrije improvisatie verworven. De
raad signaleert dat ICP een Europese identiteit heeft gegeven aan free jazz
door improvisatie bekendheid te geven onder de term ‘instant composing’.
De zeggingskracht en vakmanschap van het ensemble zijn groot en het
ensemble bekleedt een onderscheidende positie in het Nederlandse
muzieklandschap en het internationale veld. De raad waardeert de ambities
van het ensemble om het culturele erfgoed van zijn oprichters en
aanverwante componisten door te geven aan nieuwe generaties. In het plan
zijn de activiteiten op dit gebied echter onvoldoende uitgewerkt.
De raad onderschrijft het belang van de waarde van het cultureel erfgoed
van ICP en vindt het positief dat ICP de ambitie heeft om dit te digitaliseren.
Het ensemble noemt in de aanvraag een aantal samenwerkingsplannen met
onder andere De Roode Bioscoop, Nieuw Amsterdams Peil, De Warme
Winkel en de Waterlandse Harmonie uit Ransdorp. De raad waardeert deze
plannen en vraagt zich af waarom deze niet uitgewerkt worden tot
verderstrekkende ambities, zoals het bereiken van een grotere doelgroep in
de amateursector.
Vernieuwing
De oorsprong van instant composing ligt in de jaren zestig. De raad moet
constateren dat de kernactiviteiten van ICP van hoge kwaliteit zijn, maar dat
ICP geen vernieuwende plannen presenteert, anders dan in de vorm van

ICP

2

nieuwe composities en improvisaties die in lijn zijn met de traditie van het
ensemble. Het is uit het plan niet op te maken op welke wijze het ensemble
zich inzet voor de verdere ontwikkeling, verbreding of innovatie van het
genre instant composing. Ook presenteert ICP geen vernieuwende
presentatievormen, werkwijzen, locaties of publieksbenaderingen.
Uit de aanvraag blijkt onvoldoende of het ensemble de vertaalslag naar het
nu kan maken en een innovatieve verbinding kan realiseren met de vragen
en behoeftes in de huidige samenleving. ICP schrijft in de aanvraag dat zij
een website wil maken waarin bezoekers op elkaar kunnen reageren. In de
aanvraag staat niet beschreven hoe dit concept zich verhoudt tot bestaande
social media.
ICP draagt bij aan talentontwikkeling door te participeren in het Incubate
Project van Codarts. Internationaal draagt het ensemble bij aan
talentontwikkeling met het geven van masterclasses in New York. De raad
vindt dit waardevolle initiatieven. De raad oordeelt eveneens positief over
het voornemen van het ensemble om samen met het Koninklijk
Conservatorium en andere conservatoria een Master of Improvisation op te
zetten.
ICP geeft aan zich ervan bewust te zijn dat integratie van een jonge generatie
in het ensemble van belang is om de continuïteit te waarborgen, maar in het
plan komt niet naar voren hoe deze integratie structureel plaatsvindt in het
ensemble. De tweejaarlijkse Dutch Impro Academy (in samenwerking met
het Koninklijk Conservatorium, ArtEZ, Codarts en twee Italiaanse
conservatoria) richt zich op het doorgeven van de kernwaarden van ICP,
maar het wordt uit het plan niet duidelijk of en op welke wijze deelnemers
kunnen doorstromen naar het vaste ensemble van ICP.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad kan zich geen goed beeld vormen van de honorering bij ICP. De
stichting heeft geen musici of staf in dienst, maar werkt met freelancers. De
musici ontvangen een beloning die volgens de organisatie hoger is dan de
normen in de aankomende cao voor muziekensembles. De uitgangspunten
van de Fair Practice Code lijken verwerkt te zijn in de begrotingen, maar een
nadere toelichting ontbreekt. Ook secundaire arbeidsvoorwaarden worden
niet toegelicht.
De raad oordeelt niet positief over de bedrijfsvoering van het ensemble. De
liquiditeit van ICP was hoog in 2018, maar de solvabiliteit en het
weerstandsvermogen waren laag. Ook nam het eigen-inkomstenpercentage
tussen 2017 en 2018 af met 13 procent. De stichting was in 2018 voor 65
procent afhankelijk van overheidssubsidies, en in de begroting van 2021
stijgt dit percentage naar 68 procent. De raad maakt zich zorgen over de

ICP

3

grote afhankelijkheid van subsidies en het lage weerstandsvermogen van
ICP. De stichting heeft de begrote cijfers voldoende onderbouwd, maar een
toelichting op het verlagen van de activiteiten ontbreekt, terwijl het aantal
fte’s voor inhuur toeneemt. ICP benoemt niet duidelijk de financiële risico’s
en heeft ook geen strategie bij tegenvallende inkomsten in de aanvraag
opgenomen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
ICP geeft aan dat educatie, overdracht en concerten bij het ensemble in
elkaar overlopen. In de aanvraag beschrijft ICP echter niet op welke
doelgroepen het ensemble zich wil richten met zijn educatieve activiteiten.
Ook is niet duidelijk of er een educatiemedewerker betrokken zal worden
voor de verdere ontwikkeling van deze vorm van educatie.
ICP heeft een lange traditie om rondom concerten in binnen- en buitenland
schoolconcerten en workshops te geven. De raad waardeert het initiatief van
ICP om de komende jaren op een aantal vaste plekken langere tijd aanwezig
te zijn. Dit geeft de mogelijkheid om deze vorm van educatie uit te breiden.
Een uitwerking van de plannen ontbreekt echter. Het is niet duidelijk voor
welke doelgroepen en in welk maatschappelijk domein het ensemble deze
schoolconcerten en workshops ontwikkelt. De raad vraagt zich ook af in
welke mate de workshops afhankelijk zijn van en leunen op oprichter Han
Bennink.
Op het gebied van participatie is de raad positief over de samenwerking met
de Waterlandse Harmonie. Tegelijkertijd ziet de raad kansen voor het
ensemble om deze plannen verder uit te werken en samenwerkingen aan te
gaan met andere amateurensembles en zo zijn bereik te vergroten.
De raad onderschrijft dat improvisatie veel mogelijkheden biedt voor
publieksparticipatie maar ziet een uitwerking van de wijze waarop het
ensemble deze manier van participatie wil inzetten niet terug in de
aanvraag.
Wat betreft publieksbenadering heeft ICP een eigen (internationaal) publiek
dat het ensemble zeer waardeert. De raad constateert dat nog niet alle
kansen benut worden om ook een breder of nieuw publiek te bereiken.
Geografische spreiding
ICP heeft Amsterdam en het Bimhuis als thuis, maar speelt het overgrote
deel van de concerten op verschillende podia en festivals in het land. Door
de grote internationale waardering van ICP speelde het ensemble de
afgelopen jaren ongeveer een kwart van het aantal concerten op
internationale podia. Binnen Nederland speelt het ensemble regelmatig

ICP

4

buiten Amsterdam. De raad beoordeelt de geografische spreiding als
voldoende.
ICP sluit met zijn profiel en samenwerkingen daarnaast goed aan op de
belangrijke thema’s en het profiel van de Metropoolregio Amsterdam. ICP
behoudt en ontwikkelt bijzonder nationaal cultureel erfgoed, de
Nederlandse improvisatiemuziek, vanuit standplaats Amsterdam, waar het
ensemble sterk ingebed is. Ook heeft het ensemble verbindingen met
Haarlem en Zaanstad.
Toepassing Fair Practice Code
ICP reflecteert onvoldoende op de toepassing van de Fair Practice Code. Het
ensemble gaat in zijn toelichting op de code alleen kort in op de wijze van
betalen. De raad vindt het positief dat de betaling van de musici van het
ensemble transparant is en dat alle leden gelijk beloond worden. Waar
mogelijk wordt het tarief per concert verhoogd. De raad mist echter een
toelichting op de toepassing van de overige waarden van de code. Ook
ontbreekt een toelichting op secundaire arbeidsvoorwaarden. Het ensemble
licht zijn beleid om enkel met freelancers te werken niet toe.
Toepassing Governance Code Cultuur
ICP reflecteert onvoldoende op de Governance Code Cultuur. ICP schrijft
enkel de principes uit de code te onderschrijven en het bestuursmodel te
hanteren. De statuten zijn sinds de oprichting van het ensemble in 1967 niet
aangepast. Uit de toelichting blijkt niet in hoeverre het bestuur aan
zelfreflectie doet en of er een vertrouwenspersoon aanwezig is.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
ICP reflecteert zeer beknopt op de toepassing van de Code Diversiteit en
Inclusie. Diversiteit en inclusie worden door ICP vooral uitgelegd als
artistieke begrippen die passen binnen de eigen missie. ICP gaat niet in op
een bredere opvatting van diversiteit en inclusie; diversiteit in leeftijd,
geslacht en culturele achtergrond binnen het ensemble worden bijvoorbeeld
niet besproken. Wel schrijft het ensemble dat het op jazzpodia en minder
formele podia zoals het Zwarte Cross Festival een divers publiek bereikt. De
raad is positief over de samenwerking met een harmonie op het Zwarte
Cross Festival. De raad constateert dat de aard van ICP zich goed leent voor
meer samenwerking met andere genres en domeinen, en aldus het bereiken
van een grotere diverse doelgroep. Uit de aanvraag blijkt helaas niet dat het
ICP concrete plannen in deze richting ontwikkelt.

ICP

5

If I Can’t Dance
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 375.000

Over de instelling
Stichting If I Can’t Dance, I Don’t Want To Be Part Of Your Revolution,
(hierna: If I Can’t Dance) noemt zich een productie- en onderzoekscentrum
voor performance. Zij is een schakel tussen opleidingsinstituten en
residenties aan de ene kant, en presentatie-instellingen, musea, theaters en
productiehuizen aan de andere kant. Het genre van de performing arts
wordt hier breed opgevat. Performances kunnen plaatsvinden binnen de
muren van een museum, een theater, op een catwalk, een concertpodium of
in een nachtclub. Een rode draad in de performances van If I Can’t Dance
vormt het maatschappelijk engagement. If I Can’t Dance beschouwt
performance als een kritische en emancipatoire beweging. Het is al vijftien
jaar haar missie om de praktijk van deze performing arts te ondersteunen
en te ontwikkelen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting If I Can’t Dance, I Don’t Want To
Be Part Of Your Revolution geen subsidie toe te kennen.
If I Can’t Dance werkt met kunstenaars die vaak al gerenommeerd zijn
binnen het genre. Een ontwikkeltraject voor jonge talenten gaat in 2021 van
start maar de plannen hiervoor zijn nog nauwelijks uitgewerkt. Wel wordt er
onderzoek verricht naar het genre van de performing arts, een uitgewerkte
artistieke visie zit daar echter niet achter. If I Can’t Dance ontplooit een
veelheid van activiteiten, maar een focus op de ontwikkelfunctie wordt
gemist. Daarbij heeft If I Can’t Dance geen educatie- of
participatieprojecten, en voldoet zij momenteel aan geen van de codes.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Om kunstenaars te begeleiden die performance als medium willen
verkennen, werkt If I Can’t Dance met verschillende programmalijnen.
Talentontwikkeling is er daar een van, maar vormt zeker geen kernactiviteit.
De activiteiten van If I Can’t Dance zijn ondergebracht in tweejarige
programma’s, die telkens een ander maatschappelijk relevant thema
hebben. Daarbinnen worden gemiddeld vier gerenommeerde kunstenaars

1

uitgenodigd om een performance te ontwikkelen (‘commissions’), en krijgen
gemiddeld vier onderzoekers de opdracht een performance in theoretisch of
historisch perspectief te plaatsen (‘research projects’). De raad ziet en
waardeert de kwaliteit van deze themaprogramma’s in de afgelopen periode,
al stelt hij vast dat lang niet alle performances zo onderscheidend waren als
If I Can’t Dance claimt – bij Veem in Amsterdam en BAK in Utrecht worden
vergelijkbare performances gepresenteerd.
De begeleiding van If I Can’t Dance bestaat uit reflectie en onderzoek maar
ook productionele ondersteuning. Zo organiseert zij twee openbare events,
en mag het publiek tussentijds try-outs en openbare repetities bijwonen. De
instelling heeft zelf geen presentatieplek maar garandeert wel dat de
performances opgevoerd kunnen worden. Ook verzorgt zij van elk van de
producties een publicatie.
Daarnaast ontplooit If I Can’t Dance nog een handvol andere
werkzaamheden met betrekking tot performance art. Zij werkt aan
archivering, organiseert publieke programma’s, doet aan
expertisebevordering en ontwikkelt een programma rond de geschiedenis
van het Mickery Theater. Binnen dit brede palet was talentontwikkeling
volgens de instelling het ondergeschoven kind, maar vanaf 2021 komt daar
verandering in met het ‘Young Practice Programme’. Het is de bedoeling dat
jonge makers dan in dialoog met de ‘commissions’ en de ‘research projects’
een nieuwe performance ontwikkelen en presenteren. De raad kan uit de
aanvraag niet opmaken waaruit de begeleiding van If I Can’t Dance zal
bestaan bij dit programmaonderdeel.
Al met al concludeert de raad dat If I Can’t Dance met liefde en
gedrevenheid de belangen van de performance als kunstvorm behartigt.
Maar in haar enthousiasme maakt zij geen duidelijke keuzes. Zij wil een
netwerkorganisatie, een sectorinstituut, een discussieplatform, een
producent, een archief en een ontwikkelinstelling tegelijk zijn. Voor een
kleine organisatie met weinig publieksinkomsten en zonder eigen huis vindt
de raad dat een onhaalbare kaart.
Vernieuwing
If I Can’t Dance heeft een vrij conventionele organisatie met een weinig
vernieuwende werkwijze. Het meest vernieuwend is zij in haar omgang met
het performance-erfgoed. Door archieven te ontsluiten en kunstenaars in
aanraking te brengen met performance art uit het verleden, kan er een
gesprek op gang komen over de eigen artistieke drijfveren.
Waar het om talentontwikkeling gaat, ontbreekt het aan vernieuwende
ideeën. Hetzelfde geldt voor de plannen met betrekking tot marketing en
communicatie. Omdat If I Can’t Dance geen eigen presentatieplek heeft, is
men geneigd ‘mee te liften’ op de communicatie van de uiteenlopende
gastinstellingen. De raad denkt dat zij hier actiever het voortouw zou
moeten nemen, teneinde een duidelijker eigen identiteit te ontwikkelen. De
instelling plaatst zichzelf nu in een artistiek isolement, waar de

If I Can’t Dance

2

performancekunsten erbij gebaat zouden zijn uit de niche tevoorschijn te
treden.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
If I Can’t Dance volgt voor alle functies de richtlijn functie- en loongebouw
presentatie-instellingen beeldende kunst. Dit geldt ook voor zzp’ers. Er is
een WA-verzekering, een ongevallenverzekering, een verzuimverzekering en
een pensioenverzekering voor het vaste personeel. De periodieken worden
ontleend aan de cao Toneel & Dans.
De organisatie heeft een goede balanspositie en lage risico’s. De
personeelskosten zullen met ingang van de nieuwe periode toenemen als de
talentontwikkelingsactiviteiten hun beslag krijgen. De begroting is hierop
aangepast, de toelichting is realistisch. Hierbij wordt wel uitgegaan van
hogere subsidie-inkomsten. De raad mist een risicoanalyse bij tegenvallende
inkomsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Op het gebied van educatie wil If I Can’t Dance vanaf 2021 een Talentlab
opzetten in samenwerking met CBK Zuidoost in Amsterdam, specifiek op
het gebied van performances in de beeldende kunst. Deze plannen bevinden
zich nu nog in een pril stadium en worden in de aanvraag nauwelijks
uitgewerkt.
Voor het overige is educatie bij If I Can’t Dance zuiver gericht op het
kunstvakonderwijs. Er wordt gewerkt met Dutch Art Institute (DAI) – een
Masteropleiding voor beeldende kunst – en de School voor Nieuwe
Dansontwikkeling (SNDO) – een Bacheloropleiding voor dans en
choreografie. Vanaf 2022 komt daar DAS Theatre bij – een Masteropleiding
voor theater.
Op het gebied van participatie vindt de raad de ambities van If I Can’t Dance
erg bescheiden. De publieksbenadering laat men als gezegd over aan de
gastinstellingen. Voor 2021 heeft If I Can’t Dance het voornemen een
communicatiemedewerker aan te trekken. Er wordt geen beleid ontwikkeld
op de andere domeinen.
Geografische spreiding
If I Can’t Dance is een nomadische organisatie zonder eigen vaste
presentatieplek. Hoewel zij van plan is vanaf 2021 een pand in Amsterdam
te betrekken, is If I Can’t Dance voorlopig sterk afhankelijk van de
samenwerking met andere organisaties in de Metropool Regio Amsterdam.
In de aanvraag worden CBK Zuidoost, Bijlmer Parktheater en Not Yet
Shebang genoemd. Voor het onderzoeksprogramma betreffende archivering
van performance art gaat If I Can’t Dance een samenwerking aan met de
Appel en LIMA in Amsterdam en de universiteiten van Amsterdam en
Maastricht.

If I Can’t Dance

3

Al met al is If I Can’t Dance vooral zichtbaar in de hoofdstad en te weinig in
de rest van Nederland om van een instelling met nationale uitstraling te
kunnen spreken. Internationaal is de impact van deze instelling
verhoudingsgewijs zelfs groter dan nationaal, met presentaties in Tate
Modern in Londen, Reina Sofia in Madrid, Moma in New York en Lacma in
Los Angeles.
Toepassing Fair Practice Code
If I Can’t Dance reflecteert matig op de Fair Practice Code. De verschillende
onderdelen van de code worden kort aangestipt en er worden geen doelen
geformuleerd. Voor de beloning van personeel en freelancers zie ‘Eerlijke
beloning en gezonde bedrijfsvoering’.
Toepassing Governance Code Cultuur
If I Can’t Dance past het raad-van-toezichtmodel toe. Zij zegt de code te
onderschrijven, maar in de toelichting geeft If I Can’t Dance weinig inzicht
over het functioneren van deze raad. Hoe belangenverstrengeling wordt
vermeden, hoe het rooster van aan- en aftreden eruit ziet, hoe de
taakverdeling met de directie is geregeld, dergelijke zaken mist de raad om
de toepassing van de code te kunnen beoordelen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
If I Can’t Dance past de code tot dusver niet toe, en zij is zich hier ook van
bewust. Met name op het gebied van de eigen organisatie en het publiek dat
de presentaties bezoekt, kan If I Can’t Dance nog een flinke diversificatieslag maken. De performende kunstenaars zelf hebben over het algemeen wel
diverse achtergronden, maar hier missen vaak nog de Nederlandse
kunstenaars met een migratie-achtergrond.
In de toelichting op de codes toont If I Can’t Dance zich zelfkritisch, en
formuleert ze duidelijke en haalbare ambities om de eigen instelling en het
beoogde publiek diverser en inclusiever te maken.

If I Can’t Dance

4

Illusionary Rockaz Company
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 342.804

Over de instelling
Stichting Illusionary Rockaz Company (hierna: IRC) is een
hiphopdansgezelschap, geleid door choreograaf Shailesh Bahoran. IRC is
actief in de underground, de battlescene en in het theatercircuit en voelt zich
medeverantwoordelijk voor de ontwikkeling van de hiphopcultuur in
Nederland. In de komende periode bouwt IRC in dat kader aan
talentontwikkeling, zowel voor dansers als voor nieuwe makers. Vanuit een
visie die diverse dansvormen, etnische en culturele achtergronden omarmt,
wil IRC naar eigen zeggen artistiek hoogstaande producties,
talentontwikkelingstrajecten, educatie en evenementen ontwikkelen die een
sterke bijdrage leveren aan de underground scene, het danslandschap en de
maatschappij. IRC is gevestigd in Utrecht.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Illusionary Rockaz Company geen
subsidie toe te kennen.
De raad krijgt weinig zicht op de ontwikkelfunctie van IRC. Er is tevens te
zeer sprake van activiteiten die afhangen van, en georganiseerd zijn rondom
één artistiek leider, Shailesh Bahoran, van wie IRC voor diens artistieke
continuïteit afhankelijk is. De aanvraag behelst het totale activiteitenpakket
van IRC, waaronder voor een flink deel ook (co)producties die door Shailesh
Bahoran worden gemaakt. Hij heeft een eigen artistieke signatuur die in het
activiteitenplan expliciet als pijler wordt benoemd. Er is weliswaar ruimte
voor talentontwikkeling die (deels) wordt verzorgd door andere begeleiders,
maar de raad vindt de verhouding tussen de voorgenomen producties en de
talentontwikkelingstrajecten scheef in relatie tot de beoogde functie van
ontwikkelinstelling. Daarnaast ontbreekt er in de aanvraag een heldere
beschrijving van beleid op educatie, participatie en publiek. De groei van de
begroting die gepaard zou gaan met een plek in de BIS is erg groot en wordt
slechts mager onderbouwd.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is in beginsel positief over de activiteiten van IRC, maar vindt dat de
aanvraag tekortschiet in de context van het artikel Ontwikkelinstellingen
vanwege enerzijds de verhouding tussen de beoogde
talentontwikkelingstrajecten en de eigen producties van artistiek leider
Shailesh Bahoran en anderzijds de afhankelijkheid van IRC van diens
artistiek leider. De raad constateert dat de artistieke kracht van IRC
voornamelijk uitgaat van de persoon Shailesh Bahoran, die bepalend is voor
de producties en voor de signatuur die de nieuwe makers onder zijn hoede
ontwikkelen.
De raad vindt IRC een interessant en vernieuwend dansgezelschap, dat
hiphopdans in de afgelopen periode met succes een plek heeft gegeven in
het reguliere theatercircuit. Hij is positief over het uitgangspunt van
onderlinge gelijkwaardigheid tussen de leden van het gezelschap. De raad
waardeert de ambitie om actief te zijn in een veelheid aan speelcircuits,
locaties en voor verschillende publieksgroepen. Het vakmanschap en de
vertelkracht van Shailesh Bahoran hebben zich inmiddels ruimschoots
bewezen; onderscheidend is zijn artistieke signatuur die hiphop verdiept,
onder meer door het te plaatsen in een theatrale structuur. Hoewel de raad
de kwaliteiten van Shailesh Bahoran waardeert, mist hij een gedegen
beschrijving van een curriculum. De plannen blijven enigszins steken in een
filosofie, uitgewerkt aan de hand van een metafoor (‘stenen’). De raad had
graag een vertaling gelezen van die filosofie naar de toepassing ervan. De
inhoudelijke kwaliteit van de activiteiten is nu enigszins diffuus.
De makers die IRC in de afgelopen periode heeft gecoacht en hun
vervolgstappen zijn geloofwaardig. Zowel de artistiek leider, die makers
begeleidt, als de begeleiders van de talentontwikkelingstrajecten voor
dansers zijn stevig geworteld in de hiphop. De raad heeft vertrouwen in hun
kwaliteiten, zowel in het kader van de eigen producties als in beginsel
omtrent de talentontwikkelingstrajecten. Die laatste vindt hij echter te
algemeen omschreven. Zo mist hij een toelichting op de selectie van makers
en de structuur van de trajecten. Daarom krijgt de raad weinig zicht op de
inhoudelijke kwaliteit van de begeleiding.
Vernieuwing
De raad krijgt op basis van de plannen beperkt zicht op de bijdrage van IRC
aan de vernieuwing van hiphopdans. Hij vindt de beschreven aanpak van de
talentontwikkelingstrajecten daarvoor weinig onderscheidend en
onvoldoende toegelicht. Wel is hij in algemene zin overtuigd van de
vernieuwende werking die IRC heeft als gezelschap: de vernieuwing zit met
name in de inhoudelijke verdieping en verbreding van de hiphop, onder

Illusionary Rockaz Company

2

meer door samenwerking met andere disciplines. IRC is een geloofwaardige
speler die met zijn producties een positieve impact heeft op het
podiumkunstenveld. Toch wordt in de aanvraag onvoldoende belicht hoe het
gezelschap verantwoordelijkheid neemt voor die verdieping en verbreding in
de komende periode.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is positief over de wijze waarop IRC omgaat met eerlijke beloning.
Zij volgt de cao Toneel en Dans, zowel wat betreft het salarisniveau als de
arbeidsvoorwaarden. Ook heeft zij afspraken gemaakt over uitbetaling en
compensatie van overuren. IRC heeft tevens, conform de cao, afspraken over
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen en pensioenen. Deze zijn ook van
toepassing op freelancers, voor wie een toeslag is opgenomen voor sociale
lasten en dergelijke. Bij de inschaling van dansers wordt rekening gehouden
met podiumervaring binnen en buiten het theaterveld. De instelling is niet
aangesloten bij een brancheorganisatie.
De raad is kritisch over de onderbouwing van de beoogde groei in de
komende periode. Het is onzeker of de schaalvergroting daadwerkelijk
gerealiseerd kan worden. De begroting van IRC is exponentieel hoger dan in
de huidige periode. In de toelichting wordt niet ingegaan op een strategie bij
tegenvallende inkomsten. Mochten de begrote subsidies niet worden
toegekend of de overige eigen inkomsten niet worden verworven, dan is het
de raad niet duidelijk hoe IRC dit ondervangt. IRC beschrijft, maar
analyseert onvoldoende, dat de schaalvergroting risico’s met zich
meebrengt. De raad is in beginsel positief over het inhuren van een
gespecialiseerd bureau dat adviseert over de opschaling, maar is hierdoor
nog onvoldoende overtuigd van de haalbaarheid van de plannen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
IRC beschrijft geen helder beleid op het gebied van educatie, participatie en
publieksbenadering. Zij geeft wel een aantal voorbeelden van voorgenomen
activiteiten, zoals de ‘Buurtbattle’, een initiatief dat de raad in beginsel
interessant lijkt, en voorbeelden van huidige activiteiten in Utrecht en
daarbuiten. De raad krijgt uit het plan evenmin een beeld van het bereik en
de impact van die educatieactiviteiten. Ook vindt de raad de reflectie op haar
verhouding tot participatie beperkt en onvoldoende uitgewerkt.
De raad is ook kritisch over de kwaliteit en verwachte effectiviteit van de
voorgenomen publieksstrategieën. Zo mist hij een reflectie op doelgroepen
en vindt hij de beschrijving van de voorgenomen marketingstrategie
tamelijk algemeen verwoord en nog niet doordacht. Daardoor kan hij slechts
beperkt vertrouwen uitspreken in de aanpak voor de komende jaren.

Illusionary Rockaz Company

3

Geografische spreiding
IRC is goed ingebed in Utrecht. Zo ontplooit zij wijkgerichte activiteiten als
de ‘Buurtbattle’ op verschillende locaties in de stad. Daarnaast reizen
voorstellingen van IRC door heel Nederland. Er wordt in de aanvraag
beperkt gereflecteerd op de verbinding met de stad en regio. Wel zijn er
samenwerkingen met stedelijke partijen, zoals de Stadsschouwburg Utrecht.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is gematigd positief over de reflectie van IRC op de Fair Practice
Code. De reflectie is tamelijk summier en beschrijft de huidige situatie
zonder stappen voor de toekomst te formuleren. De raad had, gezien de
forse beoogde groei van de begroting, graag een uitgebreidere visie gelezen
op de verhouding tot de code in het licht van de groeiplannen.
Toepassing Governance Code Cultuur
IRC hanteert het bestuursmodel. Zij reflecteert beperkt op de Governance
Code Cultuur. In de aanvraag wordt weinig aandacht besteed aan het
functioneren van het bestuur, terwijl het juist bij een kleine instelling die
draait rondom een artistiek leider, van belang is de risico’s te benoemen en
te ondervangen. Er worden geen doelen bepaald of stappen beschreven voor
de komende periode.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
IRC reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. Zij vindt dit
vanzelfsprekend en brengt diversiteit en inclusie al in de praktijk, niet alleen
qua culturele achtergrond maar ook op andere vlakken, zoals voor mensen
met een fysieke beperking. De raad onderkent dit, maar mist een heldere
visie voor de toekomst. De reflectie is vooral een samenvatting van de
huidige diverse praktijk. De instelling beschrijft de huidige stand van zaken
wat betreft programma, publiek en partners.

Illusionary Rockaz Company

4

International Documentary Filmfestival
Amsterdam
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.158.684
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.271.100

Over de instelling
Stichting International Documentary Filmfestival Amsterdam (hierna:
IDFA) is het grootste documentairefestival ter wereld. IDFA groeit gestaag
met in 2019 een recordaantal van 295.000 bezoeken. Jaarlijks vertoont het
festival ongeveer driehonderd documentaires uit binnen- en buitenland.
Deze worden geselecteerd op basis van artistieke kwaliteit, urgentie en
toegankelijkheid. IDFA streeft ernaar een zo groot mogelijk publiek kennis
te laten maken met artistieke documentaires. Tijdens het festival organiseert
IDFA onder andere tentoonstellingen, installaties en live events. Ook
organiseert IDFA voor scholieren, in het kader van educatie, workshops en
schoolvoorstellingen. Naast publiek richt IDFA zich op professionals: met
een markt, het Forum, waar filmmakers, producenten en belanghebbenden
samenkomen en projecten worden gepresenteerd.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.33 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting International Documentary
Filmfestival Amsterdam een subsidiebedrag toe te kennen van € 1.158.684.
De raad is zeer positief over de aanvraag die IDFA heeft ingediend. Het plan
zit solide in elkaar, heeft inhoudelijke visie en is concreet en realistisch. Het
belang van IDFA is groot en veelzijdig.
Het festival maakt al jaren een continue positieve ontwikkeling door,
waarbij ze een voortdurende hoge kwaliteit biedt en zich telkens weet te
verbeteren. Met faciliteiten als het Forum en Docs for Sale is IDFA er niet
alleen voor publiek, maar ook voor professionals afkomstig uit vele landen.
Het festival trekt circa 40 procent publiek van buiten Amsterdam. Het
landelijk belang wordt nog versterkt door ‘IDFA on Tour’ en de
samenwerking met de NPO, die IDFA-documentaires op televisie uitzendt.
De spin-off van het festival is groot en IDFA heeft aantoonbaar nationaal en
internationaal effect op de waardering voor en de kennis van documentaires.
Ook de spin-off in de media is groot.
IDFA past de Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code
Diversiteit en Inclusie redelijk goed toe. Het festival loopt tegen haar

1

financiële grenzen aan, onder andere door onvoldoende structurele
financiering, een relatief laag eigen vermogen en stijgende kosten van de
huisvesting en festivallocaties.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad vindt IDFA een uiterst relevant festival in binnen- en buitenland,
met een goede reputatie. IDFA heeft een unieke positie in Nederland en
onderscheidt zich van andere festivals, met een nadruk op de artistieke
cinematografische documentaire. Met de aanscherping van de artistieke
kwaliteit en de nadruk op diversiteit, nam de hoeveelheid publiek voor het
festival de afgelopen jaren toe. Het festival richt zich op publiek én op
filmmakers. Jaarlijks komen ruim drieduizend professionals samen om
zaken te doen, kennis te vergaren, inspiratie op te doen en te netwerken.
Het aanbod op IDFA is divers en inclusief, zowel vanwege de focus op nietwesterse culturen en het vertonen van werk van vrouwelijke makers, als
vanwege de variëteit aan onderwerpen en thema’s. Als een van de
belangrijkste en grootste documentairefestivals ter wereld is IDFA - naast
een netwerkplatform - een agenderend instituut dat samenwerkt met veel
verschillende partners. Met onder meer IFFR heeft IDFA de afgelopen
periode het initiatief genomen tot International Coalition of Filmmakers at
Risk, gericht op het ondersteunen van filmmakers die met politieke
vervolging worden bedreigd.
Voor de komende jaren ziet de raad een solide en goed doordacht plan met
duidelijke artistieke uitgangspunten met betrekking tot de selectie van
producties en te leggen accenten. Zo geeft IDFA tegenwicht aan de westerse
dominantie en the male gaze binnen de filmindustrie door ruimte te bieden
aan films die vanuit een niet-westers ideologisch perspectief of het
vrouwelijk standpunt zijn gefilmd. Andere accenten zijn DocLab, de plek
voor non-lineaire interactieve documentaire projecten, en de
jeugddocumentaire via IDFA Junior en Kids &Docs. Daarnaast besteedt
IDFA aandacht aan de Nederlandse documentaires. Niet alleen door deze te
vertonen maar ook door het ondersteunen, promoten en opleiden van
Nederlands talent. Door deze aandacht geeft IDFA zich rekenschap van de
verankering in Nederland.
Vernieuwing
De vernieuwing van IDFA zit de komende periode in activiteiten rondom
nieuwe media, zoals immersieve media (bijvoorbeeld virtual reality) en
interactieve media. DocLab is het platform van IDFA voor interactieve
documentairekunst en storytelling. Het biedt een programma met

International Documentary Filmfestival Amsterdam

2

tentoonstellingen, events en een conferentie. In 2018 is een samenwerking
aangegaan met het Massachusetts Institute of Technology (MIT) in een
research en development-programma, gericht op het initiëren van
grensverleggende, artistieke pilots en de productie van prototypes van
nieuwe vormen van interactieve documentairekunst.
De komende periode breidt IDFA haar DocLab-activiteiten uit. Met MIT en
andere partners wordt een internationaal onderzoeksplatform gerealiseerd
voor onafhankelijke mediakunst en reflectie. De raad is benieuwd hoe dit
concreet wordt ingevuld. Voor het publieksprogramma voor nieuwe media
wil DocLab zich sterker positioneren en op zoek gaan naar een duurzame
centrale festivallocatie. De raad is er positief over dat IDFA deze lijn van
vernieuwing van de afgelopen jaren continueert en uitbouwt.
Met de IDFAcademy heeft het festival de ambitie om het belangrijkste
opleidingstraject ter wereld voor documentairetalent te initiëren. De
komende periode worden scherpere keuzes gemaakt bij de selectie van
talenten en vindt er meer begeleiding op maat plaats. Andere initiatieven
zijn een tweede IDFAcademy Lab, fellowships en IDFAcademy Online.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
IDFA is transparant over beloning. De salarissen bij IDFA zijn gebaseerd op
een in 2005 door KPMG ontwikkeld salarishuis met schalen en periodieken
waarover jaarlijks inflatiecorrectie plaatsvindt. In 2015 is dit aangepast naar
een generiek functiehuis. Het voeren van een duurzaam en transparant
personeelsbeleid, met ruimte voor persoonlijke ontwikkeling en het jaarlijks
belonen van goed functioneren, staat onder druk, omdat er onvoldoende
structurele financiering is. Voor zzp’ers wordt het brutoloon vermeerderd
met de vakantietoeslag en een percentage voor de afdracht van sociale
lasten.
IDFA heeft een matige financiële gezondheid en de publieksinkomsten zijn
de grootste batenpost. De raad maakt zich hier enigszins zorgen over.
Daarnaast heeft IDFA een relatief laag eigen vermogen dat haar kwetsbaar
maakt. Een van de uitdagingen waar IDFA de komende jaren mee te maken
heeft, is de grens aan de groei van het aantal bezoekers. De raad heeft
waardering voor het realisme van IDFA op dat gebied: nu inzetten op meer
bezoekers is niet opportuun, wegens de beperkte stoelcapaciteit in de stad,
de kosten van spreiding en de stijgende (locatie)kosten in (de binnenstad
van) Amsterdam en de beperkte financiële middelen.
IDFA anticipeert met een aanvraag bij de Nationale Postcode Loterij op het
(gedeeltelijk) wegvallen van de bijdrage van de Ford Foundation van
750.000 euro in 2022. Het is de vraag of dit voldoende is, en wat de
strategie is als die aanvraag niet wordt gehonoreerd.

International Documentary Filmfestival Amsterdam

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Educatie is belangrijk voor IDFA; met een totaal van 40.000 werd in 2019
een indrukwekkend aantal scholieren bereikt. Het aanbod bestaat uit
schoolvoorstellingen tijdens het festival. Hierbij wordt gekeken naar de
documentaire, is er een nagesprek, een ontmoeting met de regisseur en
lesmateriaal. Deze voorstellingen vinden plaats in Amsterdam en elders in
het land, zoals in Boxtel en Zwolle. Daarnaast biedt IDFA met ‘DOCSchool
Online’ een kanaal aan met honderd documentaires die gratis in de klas
bekeken en behandeld kunnen worden, met daarbij ontwikkeld lesmateriaal.
Ook organiseert IDFA workshops en heeft het IDFA Meets ontwikkeld:
events buiten het festival met documentaires en discussies voor
(Amsterdamse) jongeren met verschillende achtergronden. De komende
periode wordt dit programma verder uitgebreid. De raad is positief over
deze events.
De raad constateert een aanzienlijke stijging van het aantal scholieren ten
opzichte van voorgaande jaren. Naast leerlingen van de middelbare school
gaat het ook om mbo-studenten. Dit is een positieve ontwikkeling, ook met
oog op de diversiteit van toekomstig publiek. IDFA wil de komende periode
50.000 leerlingen bereiken. Ze ziet voornamelijk groeimogelijkheden in de
programmering door het jaar heen, niet zozeer tijdens het festival. De raad
is benieuwd naar de concrete plannen.
IDFA richt zich op een nationaal én een internationaal publiek. Dat publiek
is grotendeels hoogopgeleid. Zo’n 40 procent van het publiek komt van
buiten Amsterdam. Ook op andere manieren wordt de rest van Nederland
bediend. Zo worden de prijswinnaars via The Best of ‘IDFA on Tour’
vertoond in theaters in het land. IDFA heeft de ambitie om deze
partnerships te versterken en waar mogelijk uit te breiden. Ook werkt zij
samen met de NPO, waardoor jaarlijks festivaldocumentaires op televisie
worden uitgezonden.
Geografische spreiding
IDFA is goed geworteld in de regio en maakt werk van geografische
spreiding. In Amsterdam is IDFA actief bezig om jongeren te bereiken in
verschillende stadsdelen. Het festival heeft satellietlocaties in Amsterdam
Zuidoost, -West en -Noord. Om spreiding én een jonger en cultureel divers
publiek te bereiken, werkt IDFA nauw samen met (Amsterdamse) culturele
instellingen. IDFA Meets, gericht op (diverse) jongeren in de wijken van
Amsterdam, wordt de komende jaren verder ontwikkeld, samen met nieuwe
stedelijke partners.

International Documentary Filmfestival Amsterdam

4

Buiten de stad, zoals in Boxtel en Zwolle, vonden er schoolvoorstellingen
plaats en waren er activiteiten in Nijmegen, Groningen en Rotterdam. Als
het festival is afgelopen, worden de prijswinnaars in ruim zestig theaters in
het land vertoond tijdens ‘The Best of IDFA on Tour’. Voor de periode 2021
– 2024 is het doel dit aantal uit te breiden. Een landelijk publiek wordt
verder bereikt via de samenwerking met de NPO. Hierbij worden
festivaldocumentaires tijdens het festival op televisie vertoond.
Toepassing Fair Practice Code
De raad waardeert de inspanning van IDFA op dit gebied. Het team wordt
betrokken bij de ontwikkeling van de organisatie (beleidsplan en
jaarplannen), het verduurzamen van werkrelaties, het vastleggen van
werkprocessen en het evalueren met medewerkers. IDFA vergoedt
reiskosten woon-werk. Vaste en tijdelijke werknemers kunnen deelnemen
aan de pensioenvoorziening. Ook is er voor hen een verzuimverzekering
afgesloten en worden reiskosten vergoed. Het is echter onduidelijk hoe
IDFA invulling geeft aan de sociale dialoog.
Toepassing Governance Code Cultuur
IDFA maakt werk van de Governance Code Cultuur. De afgelopen periode is
een nieuw bestuurs- en directiereglement opgesteld, zijn de statuten
aangepast en heeft het bestuur een zelfevaluatie uitgevoerd. De komende
periode wordt het (nieuwe) bestuur verder samengesteld op basis van
deskundigheid en diversiteit. Ook wordt onderzocht of het bestuur zal
worden omgevormd tot een raad van toezicht. Daarnaast worden de
stichtingen IDFA en IDFA Bertha Fund bestuurlijk omgevormd tot een
personele unie, onder één directie en één bestuur.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is positief over de omgang met de Code Diversiteit en Inclusie.
Zowel in programma, organisatie als publiek werkt IDFA aan meer
diversiteit. Zo wordt gelet op een goede verhouding tussen het aantal
mannelijke en vrouwelijke makers. Het streefpercentage van fiftyfifty is in
2019 behaald. Ook is de afgelopen periode het aandeel niet-westerse films
gestegen van 25 procent naar 40 procent. Van de professionals kwam 30
procent uit niet-westerse landen. IDFA streeft ernaar dit aandeel de
komende jaren te laten stijgen. Ook probeert IDFA samen met culturele
instellingen een jonger en meer divers publiek te bereiken. Met de ‘IDFA
Meets’ zijn voorstellingen voor bijna drieduizend jongeren georganiseerd.
De raad is benieuwd naar concrete maatregelen van IDFA om een lager
opgeleid en minder vermogend publiek te bereiken.
Diversiteit streeft IDFA ook in de organisatie na. IDFA laat zich adviseren
over inclusieve vacatureteksten, er is een taalgids ontwikkeld voor inclusief
taalgebruik en er is een survey uitgevoerd om in kaart te brengen hoe divers

International Documentary Filmfestival Amsterdam

5

het festivalteam is en of medewerkers zich betrokken, welkom en veilig
voelen. De uitkomsten kunnen worden gebruikt om waar nodig het
introductieprogramma aan te passen. De raad is zeer positief over de acties
die IDFA op dit gebied heeft ondernomen.

International Documentary Filmfestival Amsterdam

6

International Film Festival Rotterdam
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.666.990
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.839.343

Over de instelling
Stichting International Film Festival Rotterdam (hierna: IFFR) presenteert,
tijdens het twaalf dagen durende festival in Rotterdam, honderden
voornamelijk artistieke filmproducties uit tientallen landen. IFFR is een van
de grootste filmfestivals van Nederland én de wereld dat zich profileert door
naast vernieuwende filmproducties ook tentoonstellingen, optredens,
masterclasses en interviews te programmeren. IFFR is er daarnaast voor de
filmprofessional, met de internationale coproductiemarkt CineMart en met
het Hubert Bals Fonds dat filmmakers ondersteunt. IFFR programmeert het
festival in vier inhoudelijk samenhangende secties. Dit zorgt voor duidelijke
keuzemogelijkheden voor publiek en professionals.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.33 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting International Film Festival
Rotterdam een subsidiebedrag toe te kennen van € 1.666.990.
Over de aanvraag van IFFR is de raad positief. IFFR heeft een duidelijk
profiel en een heldere visie. De afgelopen jaren heeft ze hard gewerkt aan
haar positionering en een herkenbaar(der) profiel. Het plan vormt een
verdieping en verdere inbedding van de lijn die in de periode 2017 – 2020 is
ingezet. Met name daarin ziet de raad vernieuwing, hoewel IFFR ook
activiteiten rondom talentontwikkeling wil samenvoegen en uitbouwen.
Educatie is belangrijk voor IFFR en de organisatie toont zich wat dat betreft
ambitieus.
IFFR heeft een matige financiële gezondheid. Het is de raad onduidelijk wat
de strategie van de organisatie is bij tegenvallende inkomsten in de
toekomst. IFFR reflecteert goed op haar toepassing van de codes.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
IFFR is een internationaal filmfestival met grootstedelijke allure, verweven
met de stad Rotterdam en met een breed bereik. Het is relevant voor de
regio, het landelijk bestel, en heeft ook internationaal veel aanzien.

1

IFFR presenteert naast uiteenlopende lange en kortere films, visuele kunst
in exposities, interactieve werken en muzikale optredens en organiseert een
brede line-up aan masterclasses. Naast het publiek bedient IFFR de
filmprofessionals met IFFR Pro. Onder deze noemer vallen activiteiten als
coproductiemarkt CineMart, filmfinancieringsfonds Hubert Bals Fonds,
industrieconferentie Reality Check en Talks & Masterclasses. Deze
activiteiten zijn er niet alleen tijdens het festival maar ook gedurende de rest
van het jaar.
De raad vindt dat IFFR duidelijk blijk geeft van een scherpe, open blik op de
toekomst bij het vervolgen van de ingeslagen weg. Hij waardeert de keuze
voor eigenzinnigheid en originaliteit. IFFR heeft een uitgesproken profiel en
zoekt tegelijk een breed publiek. De raad is positief over het plan en de visie
van IFFR, maar vindt de uitwerking niet altijd duidelijk. Zo ontbreekt een
toelichting bij de ambities ‘versterking door flexibiliteit en innovatie’.
Vernieuwing
De raad kan zich vinden in het plan van IFFR waarbij de vernieuwing vooral
zit in het bestendigen en verdiepen van de lijn die in de vorige periode is
ingezet. Wat er concreet op het gebied van artistieke vernieuwing wordt
gedaan, blijft ongewis.
IFFR zegt continu te onderzoeken hoe nieuwe innovatieve spelers, creatieve
partners en financiers betrokken kunnen worden bij IFFR Pro, zodat dit
relevant blijft. Daarnaast zet IFFR in op talentontwikkeling en impactmeting
bij educatie.
In de vorige periode heeft IFFR de activiteiten rondom talentontwikkeling
ondergebracht in IFFR Talent. De komende jaren wil IFFR
talentontwikkelprogramma’s uitwerken, samenvoegen en versterken met
‘IFFR Talent Trax’. De internationale component is hierbij van belang. In
2020 startte IFFR met het programma ‘Young Curators’, dat een jonge
curator de mogelijkheid biedt om zelfstandig een programma vorm te geven.
De raad ziet dit als een mooie aanvulling op het programma.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is redelijk positief over het beloningsbeleid van IFFR. Personeel in
dienst wordt beloond conform het IFFR-salarishuis, gebaseerd op het
salarishuis van de gemeente Rotterdam. Voor het
functiewaarderingssysteem geldt hetzelfde. Ook zijn er een
arbeidsvoorwaardenreglement en een onkostenvergoedingsregeling. Het is
echter niet duidelijk of er afspraken zijn over pensioen en
arbeidsongeschiktheidsverzekering.
Volgens IFFR zijn training, coaching en ontwikkeling gericht op
professionalisering en duurzaamheid van groot belang; de organisatie zet

International Film Festival Rotterdam

2

daar de komende periode dan ook verder op in. IFFR heeft ook te maken
met internationale tarieven en vergoedingen voor buitenlandse experts. Fair
pay staat hierbij altijd centraal.
IFFR heeft een matige financiële positie. De begroting van de afgelopen
jaren laat een stabiel beeld zien. In 2018 was het aandeel eigen inkomsten in
de totale baten 62 procent, en de afhankelijkheid van subsidie van OCW 15
procent. IFFR onderkent de kwetsbare financiële positie en geeft aan dat
versterking hiervan nodig is ook om de ambities met betrekking tot
educatie, inclusiviteit, fair pay en talentontwikkeling waar te maken. De
raad heeft oog voor de zorgen van IFFR, maar mist een strategie bij
tegenvallende inkomsten. Daarnaast geeft IFFR aan, de komende periode in
te zetten op het verhogen van de publieksinkomsten en het aantrekken van
nieuwe partners om de eigen inkomsten te verhogen. De raad ziet dit echter
niet terug in de begroting, waarin de eigen inkomsten voor de periode 2018
– 2021 naar verwachting afnemen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
IFFR biedt gedurende het jaar activiteiten op alle onderwijsniveaus in
Rotterdam. Met de programma’s biedt de organisatie leerlingen van alle
leeftijden context en verdieping. Dit educatiepubliek vormt een
representatieve afspiegeling van de diverse samenstelling van de bevolking
van Rotterdam. Hierbij is een groei gerealiseerd van 3.400 in 2011, tot bijna
25.000 leerlingen in 2019. Tijdens het festival kunnen alle doelgroepen (van
primair tot hoger onderwijs) een bezoek brengen met een speciaal aangepast
programma, inclusief presentatie en gesprek met een filmmaker en
voorbereidingsmateriaal voor in de klas. Gedurende het jaar zijn er
workshops, masterclasses en colleges voor de verschillende
onderwijsgroepen.
De eerste resultaten van de in 2019 gestarte impactmeting laten zien dat
IFFR met educatieprogramma’s een directe culturele afspiegeling van de
stad Rotterdam bereikt, maatwerk biedt voor de verschillende schoolniveaus
en dat de programma’s impact hebben op gestelde doelen. Zo wil IFFR
bijvoorbeeld met educatie-activiteiten een toename van kennis over film en
media bewerkstelligen. IFFR heeft de ambitie om alle leerlingen in het
primair onderwijs van Rotterdam te bereiken. De raad vindt dit een mooi
streven, maar is ook benieuwd naar de landelijke ambitie van IFFR.
De komende periode richt IFFR zich op groei van het aantal
educatieactiviteiten en een verbeterde impact ervan op de verschillende
onderwijsniveaus. Resultaten van impactmetingen worden gebruikt bij
toekomstige programma’s. De raad is positief over dit beleid.

International Film Festival Rotterdam

3

IFFR zet zich de komende periode in om met Rotterdamse partners een
filmeducatie-hub te realiseren in de regio, mogelijk in samenwerking met de
filmeducatie-hub in Den Haag, zodat er meer coördinatiekracht is voor deze
grote regio. Op deze manier kunnen groei en reikwijdte van het film- en
mediaonderwijs worden versterkt. De raad mist de uitwerking van de wijze
waarop de groei concreet wordt gerealiseerd. Hij is ook benieuwd wat de
verhouding is tot Eye, die een sectorverantwoordelijkheid heeft voor de
landelijke coördinatie van filmeducatie in Nederland.
Geografische spreiding
IFFR is sterk geworteld in de regio Rotterdam. Meer dan 50 procent van de
bezoekers komt uit Rotterdam en de regio. IFFR werkt samen met
verschillende culturele en maatschappelijke organisaties in Rotterdam. Met
die samenwerkingen wil IFFR nieuwe en meer diverse publieksgroepen
aanspreken.
Buiten de regio is IFFR actief met vertoningen van onder andere de Big
Screen Award-winnaar in filmtheaters en maandelijks IFFR-vertoningen in
verschillende filmtheaters. Ook is er een Previewtour in tientallen theaters
in Nederland en België, een IFFR-editie in Groningen, vertoningen in
Rotterdamse wijken en een festival op Curaçao.
Toepassing Fair Practice Code
IFFR reflecteert redelijk op de Fair Practice Code. Op basis van de begroting
en de toelichting daarop, is het de raad niet duidelijk in hoeverre verschillen
in de realisatie (2017 en 2018) en de begroting (2021 en 2024)
samenhangen met de code of met structurele indexatie van de
personele lasten. IFFR is lid van Kunsten ’92 en betrokken bij
ontwikkelingen op het gebied van de codes. Ze maakt niet duidelijk welke
rol ze speelt in de sociale dialoog of dat ze is verbonden met het Platform
Arbeidsmarkt Culturele en Creatieve Toekomst.
Toepassing Governance Code Cultuur
IFFR reflecteert goed op de code. Ze heeft een onbezoldigde raad van
toezicht. De raad van toezicht werkt conform de code met aandacht voor
onder andere risicobeheersing, deelname van een accountant aan de
vergadering, zelfevaluatie en een aanstellingsprocedure voor nieuwe
raadsleden. IFFR wil op haar website informatie openbaar maken die
bijdraagt aan de transparantie en werkwijze van de organisatie, bestuur en
toezicht met betrekking tot de codes. IFFR geeft aan nog verbeteringen te
kunnen realiseren als het huidige beleid wordt getoetst aan de nieuw
geformuleerde codes. De raad is benieuwd naar verdere concrete acties.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie

International Film Festival Rotterdam

4

IFFR gelooft niet in het opleggen van quota voor de selectie van films, maar
let wel op balans in diversiteit in de programmering, zodat het publiek zich
kan herkennen. Met betrekking tot personeel en publiek wil ze de juiste
tools inzetten – onder andere via bias-training en gericht publieksonderzoek
– om de aanwas te diversifiëren en toegankelijkheid van films en zalen te
vergroten. In 2019 is ze gestart met biastrainingen voor het team. Het is de raad niet duidelijk op welke manier ze de
code toepast bij de samenstelling van het team.
In 2020 werkt IFFR een plan van aanpak uit voor de drie codes. Dan wordt
feedback getoetst en opgehaald binnen de teams, de raad van toezicht en
waar nodig externe partijen. Directie en bestuur zullen de codes actief
uitdragen en het team meenemen in de uitvoering van het plan van aanpak.
De raad kijkt met belangstelling uit naar de uitvoering van het plan, dat
moet leiden tot een meer inclusieve organisatie en een breed, inclusief
publiek.

International Film Festival Rotterdam

5

Internationale Architectuur Biennale Rotterdam
Geadviseerd subsidiebedrag: € 607.046
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Stichting INTERNATIONALE ARCHITECTUUR BIENNALE ROTTERDAM
(hierna: IABR) organiseert een tweejaarlijks festival in Rotterdam rondom
een thema, veelal gerelateerd aan de stad, de wateragenda en de
klimaatagenda. De presentaties, workshops en debatten tijdens de festivals
zijn afgeleid van het ontwerpend onderzoek dat de teams van IABR
tussentijds in ateliers verrichten, vaak ook buiten Rotterdam en Nederland.
IABR vat het begrip architectuur breed op: als een ontwerpdiscipline in het
ruimtelijke domein, met een sterk sociaal-maatschappelijk belang.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.42 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting INTERNATIONALE
ARCHITECTUUR BIENNALE ROTTERDAM een subsidiebedrag toe te
kennen van € 607.046 mits de organisatie:
-

-

voor 2021 in overleg met het ministerie van OCW een inhoudelijk
kader en een stappenplan presenteert voor de opvolging van de
huidige directeur en raad van toezicht, waarin aandacht wordt
besteed aan de toepassing van de Fair Practice Code, met specifieke
aandacht voor het onderdeel ‘eerlijke beloning’, vernieuwing en
culturele diversiteit.
voor 2022, na benoeming van de nieuwe directeur, een nieuw
beleids- en activiteitenplan voor de periode 2023 – 2024 aan de raad
voorlegt ter beoordeling. Het activiteitenplan moet passen bij de
(eventueel nieuwe) visie van IABR op ruimtelijk ontwerp, in relatie
tot maatschappelijke kwesties. Ook verwacht de raad dat het
activiteitenplan duidelijk maakt wat IABR voor de (inter)nationale
vakgemeenschap, het publiek en de samenleving betekent.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
IABR organiseert tweejaarlijks een festival in Rotterdam waar actuele
resultaten van ontwerpend onderzoek worden tentoongesteld en met
publiek worden besproken. Er is tevens een tweejaarlijkse festivalpublicatie
en een uitgebreide website, waar verslag wordt gedaan van lopend

onderzoek. Het festival wordt gevoed door de resultaten van ontwerpend
onderzoek rond concrete ruimtelijke vraagstukken. IABR biedt een platform
waar vakgenoten en studenten uit Nederland en daarbuiten elkaar
ontmoeten en kennis uitwisselen.
De raad vindt het instituut biënnale een belangrijk podium voor de
ontwerpsector in het algemeen en voor de subsector architectuur in het
bijzonder. Dit vanwege de congresfunctie en de mogelijkheid om een
overzicht te bieden van relevante ontwerpopgaven. IABR neemt in de wereld
van architectuurbiënnales ontegenzeggelijk een bijzondere positie in, onder
meer vanwege het accent op ontwerpend onderzoek en de nadrukkelijke
relatie die de organisatie legt met concrete maatschappelijke opgaven.
In de laatste edities legt IABR de nadruk op urbane ontwikkelingen en
verbindt hij de stad aan maatschappelijke kwesties als klimaatverandering
en groeiende sociale ongelijkheid. Het valt de raad daarbij op dat de
programmering steeds meer een afgeleide wordt van het ontwerpend
onderzoek dat in Ateliers wordt uitgevoerd onder leiding van professionele
teamleiders.
De traditionele hoofdtentoonstelling kwam in de afgelopen editie op de
achtergrond te staan, wat in de aanvraag onder meer wordt verklaard door
budgettaire krapte. De raad zou graag zien dat de hoofdtentoonstelling weer
een centrale plek in IABR krijgt. Architectuur is geen gemakkelijk
onderwerp om tentoon te stellen, maar het is volgens de raad de moeite
waard om met presentaties publiek dat geïnteresseerd is in
maatschappelijke vraagstukken en hun ruimtelijke consequenties te
informeren en te inspireren. Hij is dan ook positief over het voornemen van
IABR om voor de editie van 2020 weer een grotere hoofdtentoonstelling te
organiseren, met als thema Water as Leverage, mede gevoed door Water
School 2.0 in het M4H-gebied in Rotterdam. De raad vindt het wel
verbazingwekkend dat voor de hand liggende samenwerkingspartners
ontbreken, zoals Het Nieuwe Instituut en het Architectuur Instituut
Rotterdam.
De raad vindt het positief dat IABR als meewerkende partij ontwerpkracht
inzet bij complexe maatschappelijke vraagstukken. Zo speelt IABR met de
Ateliers ook een lokale rol in Rotterdam, en blijft de instelling tegelijkertijd
in contact met de rest van de wereld. IABR is actief op wijkniveau in de stad
en is tegelijkertijd een van de hosting partners van de Climate Adaptation
Action Summit die in oktober 2020 in Nederland plaatsvindt. Een ander
project is de Wereld Water Atlas, een initiatief van de Nederlandse
Watergezant, Henk Ovink. De raad is er positief over dat IABR zich
nadrukkelijk verbindt aan concrete opgaven.

Internationale Architectuur Biennale Rotterdam

2

De raad vindt echter dat dergelijke activiteiten niet de programmering van
de Biënnale moeten domineren. Hij zou graag zien dat IABR zijn
doelstelling aanscherpt, onderscheidende keuzes maakt, en daarmee zijn
reputatie hooghoudt als belangrijk platform waar Nederland zijn rijke
ontwerptraditie etaleert.
Vernieuwing
IABR is een van de weinige podia voor architectuur en ruimtelijk ontwerp
met een internationale aantrekkingskracht. De profilering en zichtbaarheid
van IABR zijn kleiner geworden in de afgelopen jaren. IABR is in 2020 aan
het einde van een (bestuurs)cyclus en zal zich per 2021 vernieuwen onder
leiding van een nieuwe directie. De raad zou graag zien dat gekozen wordt
voor duaal leiderschap: een zakelijk en een artistiek leider. Daarbij
benadrukt hij het belang van een goede overdracht en van de mogelijkheid
die de directeurswissel biedt om te vernieuwen. Omdat de organisatie van
IABR kwetsbaar is, stelt de raad voor om bij de tussentijdse monitoring het
beleids- en activiteitenplan voor 2023 – 2024 ter beoordeling aan de raad
voor te leggen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
IABR werkt met een kleine bezetting, die in de periode van een Biënnalejaar
uitdijt. Vanwege deze cyclus ziet IABR tijdelijke contracten als een gegeven.
Alle arbeids- en zzp-contracten zijn tijdelijk, meestal korter dan een jaar,
waardoor een cao niet aan de orde is. Het werken met zzp’ers is structureel.
IABR vermeldt dat niemand onbetaald werk verricht en dat tijdelijke
arbeidscontracten en overeenkomsten met zelfstandigen met elkaar in
evenwicht zijn. Het is niet duidelijk wat dit betekent. IABR zegt de nieuwe
cao van de architectuursector te volgen, die regelt dat zzp’ers ten minste 150
procent verdienen van het salaris van degenen die hetzelfde werk doen in
dienstverband. Het is de raad niet duidelijk hoe de organisatie dat bepaalt,
aangezien zij niemand in vaste dienst heeft.
In de aanvraag wordt geen aandacht geschonken aan de wijze waarop
arbeidsovereenkomsten en overeenkomsten van opdracht tot stand komen.
Ook biedt de aanvraag geen zicht op beleid ten aanzien van vrijwilligers of
stagiaires. Zoals vaker het geval is met festivals, wordt tijdens piekperiodes
structureel overgewerkt, maar IABR reflecteert hier niet op in zijn aanvraag.
IABR schrijft dat de financiële situatie kwetsbaar is en dat de organisatie in
2020 door zijn reserves heen is. Volgens de raad blijkt dit echter niet direct
uit de begroting: die wekt de verwachting dat de stichting financieel gezond
blijft. Wel is IABR in grote mate afhankelijk van een enkele batenpost. En er
staan grote veranderingen voor de deur. Het is de verantwoordelijkheid van

Internationale Architectuur Biennale Rotterdam

3

het bestuur en de raad van toezicht om de overdracht goed te organiseren en
een passende opvolger te vinden voor de directeur.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
IABR benadert zijn publiek volgens de aanvraag als ‘deelnemers’. De raad
heeft hier begrip voor, maar verwacht een breder publieksbeleid. Eerdere
IABR-manifestaties trokken 70.000 belangstellenden. Dit niveau moet
worden vastgehouden om relevant te blijven voor de sector. De raad ziet hier
een kans om te groeien en vernieuwen, want er is een groot en divers
publiek geïnteresseerd in de huidige maatschappelijke transities.
De tentoonstelling in het Biënnalejaar 2020 vindt plaats in de nieuwe
Keilezaal: een grote tentoonstellingsruimte in een stadshaven waar een
nieuw cultureel cluster ontstaat. De raad ziet hier een kans om meer en
nieuw publiek aan te trekken. IABR moet een plek voor inspiratie,
uitwisseling en educatie zijn. IABR trok in het verleden veel
mediabelangstelling: festivalthema’s vonden via de media hun weg naar het
grotere publiek. De raad verwacht ook nu van IABR dat hij een rol speelt in
het publieke debat en dus zoekt naar media exposure.
IABR ontwikkelt geen pakketten voor binnenschoolse cultuureducatie. De
organisatie is gericht op studenten aan de hogeschool en de universiteit. Zo
heeft IABR een relatie met de hogescholen en technische universiteiten, en
trekt daardoor veel studenten.
Geografische spreiding
IABR is ingebed in Rotterdam en werkt met zijn Ateliers ook in andere
steden in Nederland en daarbuiten. Rotterdam manifesteert zich als
architectuurstad. De gemeente is betrokken bij enkele ateliers en activiteiten
van IABR. Het valt de raad op dat de aanvraag geen toelichting bevat op de
relatie met verwante Rotterdamse culturele instellingen als Architectuur
Instituut Rotterdam (AIR), Het Nieuwe Instituut en Architectuur Film
Festival Rotterdam.
Toepassing Fair Practice Code
IABR ziet het toepassen van de Fair Practice Code in zichzelf als een bijdrage
aan het halen van de Sustainable Development Goals van de Verenigde
Naties en onderschrijft de code.
IABR is een kleine organisatie, waarbij door de jaren heen de werklast niet
gelijk verdeeld is, want zij kent tweejaarlijkse hoogtepunten. Daarom ziet de
organisatie tijdelijke contracten als een gegeven. Door ingrijpende
bezuinigingen in 2012 ging een onevenredig groot deel van de bezuinigingen
ten koste van de personeelsformatie. Niemand is momenteel in vaste dienst.
Alle arbeids- en zzp-contracten zijn tijdelijk, meestal korter dan een jaar.
IABR heeft structureel te maken met onderbezetting, overuren en
overbelasting. IABR is zich ervan bewust dat zij veel vraagt van mensen, en

Internationale Architectuur Biennale Rotterdam

4

vindt dat er goede arbeidsvoorwaarden moeten worden geboden. In de
aanvraag wordt niet toegelicht of er sprake is van een sociale dialoog met de
werknemers. De aanstelling van een nieuwe directeur en een nieuwe raad
van toezicht is een uitgelezen moment om aandacht te schenken aan het
beloningsbeleid. De raad vindt het huidige beleid niet transparant.
Toepassing Governance Code Cultuur
IABR kent een raad-van-toezichtmodel. De raad van toezicht en de
directeur-bestuurder stelden in 2019 vast dat er op het punt van diversiteit
– wat betreft leeftijd, geslacht en culturele achtergrond – stappen moeten
worden gezet. De raad van toezicht mag uit maximaal zeven leden bestaan.
Vanwege aflopende zittingstermijnen en de mogelijke uitbreiding ziet IABR
kans om gericht op diversiteit vijf nieuwe leden te werven, waarvan ten
minste drie vrouwelijke. In 2020 en begin 2021 worden deze vijf nieuwe
leden volgens een transparante procedure geworven. De raad verwacht dat
IABR deze kans om te vernieuwen met beide handen aanpakt. Ten aanzien
van de opvolgingsprocedure van de zittende directeur is de raad zeer
kritisch. Hij vindt dat de leden van de raad van toezicht hun
verantwoordelijkheid ten volle moeten nemen om een geschikte kandidaat
te vinden die het festival een nieuwe periode in loodst en het voor de
subsector architectuur zo belangrijke podium van nieuw elan en focus
voorziet.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Door zich op de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties te
richten onderschrijft IABR de toepassing van de Code Diversiteit en
Inclusie. IABR toont zich bewust van de noodzaak daarvan, en spreekt in
haar aanvraag over het tegengaan van ‘klimaat-apartheid’. In de praktijk wil
IABR bij elk programma en project uitgaan van het principe dat diversiteit
en inclusie voorop staan. De raad mist hiervoor echter een concreet,
gedegen stappenplan, met kwantitatieve doelen. De aankomende werving
voor nieuwe leden van de raad van toezicht en een nieuwe directeurbestuurder biedt kansen om de code in praktijk te brengen. De raad
verwacht daarnaast dat IABR dan ook zo snel mogelijk een stappenplan
produceert, met daarin een uiteenzetting hoe de instelling tot en met 2024
haar doelen met betrekking tot de toepassing van de code gaat realiseren.

Internationale Architectuur Biennale Rotterdam

5

Into Nature
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 337.500

Over de instelling
Stichting Into Nature Drenthe (hierna: Into Nature) organiseert
tweejaarlijks Into Nature, een tijdelijke kunstroute door het Drentse
landschap met werken van internationale kunstenaars. Na de eerste editie in
2016 was Into Nature in 2018 te zien op verschillende locaties in
Frederiksoord en op het Holtingerveld. In 2020 is Into Nature te zien in het
Bargerveen en Emmen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.42 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Into Nature Drenthe geen subsidie toe
te kennen.
Into Nature presenteert actuele beeldende kunst van internationale kunstenaars
tijdens een tweejaarlijkse tentoonstelling in het Drentse landschap. Into Nature
is een aantrekkelijk en laagdrempelig initiatief dat zich volgens de raad verder
zou kunnen ontwikkelen. De raad vindt Into Nature echter meer een
tentoonstelling dan een festival, weinig vernieuwend en artistiek-inhoudelijk
nog onvoldoende overtuigend.
Into Nature heeft de ambitie om binnen zes tot acht jaar de meest
toonaangevende biënnale in Nederland te zijn die kunst met landschap en
actualiteit verbindt. De raad vindt dit een mooie ambitie, maar ziet in het
activiteitenplan niet terug hoe dit redelijk kleinschalige initiatief daartoe in de
komende jaren kan uitgroeien. Hij heeft daardoor twijfels over de haalbaarheid
ervan.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Into Nature presenteert actuele beeldende kunst van internationale
kunstenaars tijdens een tweejaarlijkse tentoonstelling in het Drentse
landschap. De provincie Drenthe wil met Into Nature de bijzondere
kenmerken van Drenthe onder de aandacht brengen bij een zo breed
mogelijk publiek door daarop te reflecteren met internationale en nationale
kunstenaars. Into Nature is een tweejaarlijkse kunstroute die telkens in een
ander gebied van Drenthe plaatsvindt en waarbij verschillende culturele
instellingen samenwerken. Zij heeft nu twee keer plaatsgevonden. Into
Nature wil kunst verbinden met het landschap en ‘een dialoog aangaan’ met
cultureel erfgoed, natuur en landschap, innovatie en technologie, landbouw

en duurzaamheid, stedenplanners en landschapsarchitecten. Het genereren
van een toeristische en daardoor economische impuls aan de regio is
integraal onderdeel van de (communicatie)strategie.
De ambitie van Into Nature is om binnen zes tot acht jaar de meest
toonaangevende biënnale in Nederland te zijn die kunst met landschap en
actualiteit verbindt. De raad vindt dit een mooie ambitie en ziet potentie,
ook in de opbouw van een internationaal netwerk. Hij ziet echter in het
activiteitenplan niet terug hoe dit redelijk kleinschalige initiatief met 20 tot
25 kunstenaars daartoe in de komende jaren kan uitgroeien. Hij heeft
daardoor twijfels over de haalbaarheid ervan, ook wat betreft de
bezoekersaantallen en de financiering.
De raad vindt de kunstroute laagdrempelig en voor een breed publiek, maar
artistiek-inhoudelijk nog onvoldoende overtuigend. Ook is onduidelijk wat
er gebeurt met site-specifieke kunstwerken na de tentoonstelling. De raad
vindt dat uit de aanvraag niet blijkt dat er een platform geboden wordt voor
internationale uitwisseling tussen vakgenoten. Daarnaast betreft de
aanvraag meer een tentoonstelling dan een festival.
Vernieuwing
De raad vindt Into Nature een aantrekkelijk en publieksvriendelijk initiatief.
Beeldende kunst presenteren in de openbare ruimte en daarmee een verbinding
laten aangaan is interessant, maar niet vernieuwend. De opzet bewerkstelligt ook
geen vernieuwing in de kunst zelf.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Into Nature heeft in 2018 een laag eigen vermogen, waardoor er financiële
risico’s zijn. Into Nature heeft als projectorganisatie nog niet de
zelfstandigheid om deze risico’s te kunnen dragen zonder de back-up van
Stichting Kunst & Cultuur en het Drents Museum, die garant staan voor
tegenvallende bezoekersinkomsten.
Into Nature heeft geen personeel in dienst. Het bestuur is verantwoordelijk
voor goed opdrachtgeverschap aan freelancers en marktconforme betaling.
Into Nature wil vanaf 2021 medewerkers in dienst nemen en voor inschaling
de Museum cao volgen.
Kunstenaars ontvangen een honorarium op basis van de ‘Richtlijn
kunstenaarshonorarium’ van het Mondriaan Fonds (2018). Into Nature werkt
met een team van circa dertig vrijwilligers onder leiding van een
vrijwilligerscoördinator. Ook zijn er enkele stagiairs. Niet duidelijk is of zij een
vergoeding ontvangen.

Into Nature

2

De raad merkt op dat de aangeleverde cijfers niet consistent zijn. Het
verschil tussen de totale baten en de totale lasten in 2018 is niet gelijk aan
het opgegeven exploitatieresultaat.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Into Nature richt zich op kunst- en natuurliefhebbers, en specifiek op
toeristen, (inter)nationale kunstenaars, mensen met een beperking,
buurtbewoners en haar eigen vrijwilligers. Uit publieksonderzoek van Into
Nature (2018) bleek dat een groot deel van de bezoekers van buiten de
provincie Drenthe komt, waarvan ruim een derde uit de Randstad.
Into Nature werkt samen met Stichting Kunst & Cultuur, de organisatie voor
cultuureducatie in Drenthe en Groningen. Kunst & Cultuur coördineert het
educatieve programma, dat wordt uitgevoerd door een aantal
kunstenaars/docenten, en de samenwerking met de scholen in Drenthe.
De komende jaren wil Into Nature met de kunstacademies Artez en Minerva
gedurende een week een Summer University voor circa dertig studenten
organiseren.
Into Nature werkt ook samen met Marketing Drenthe en toeristische
accommodaties om verblijfstoeristen uit met name Nederland en Duitsland
te bereiken. Daarbij worden toeristische arrangementen ontwikkeld.
Geografische spreiding
Into Nature werkt samen met voornamelijk Drentse partners, zoals Drents
Museum, Stichting Kunst & Cultuur, Marketing Drenthe, Tourist Info, Land
Art Contemporary, CBK Emmen en buurt- en amateurkunstverenigingen.
Ook werkt zij samen met de landschapsorganisaties Het Drentse Landschap,
Landschapsbeheer Drenthe, Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer.
Naar de mening van de raad benadrukt Into Nature sterk de regionale
inslag. De raad ziet het belang voor Drenthe, maar nog onvoldoende een
nationaal belang.
Toepassing Fair Practice Code
Into Nature wil de komende jaren groeien naar een professionele
organisatie. De raad heeft echter geen visie op fair practice en (plannen
voor) secundaire arbeidsvoorwaarden van toekomstig personeel
aangetroffen. Voor de beloning volgt Into Nature de Museum cao.
Toepassing Governance Code Cultuur
Into Nature heeft een bestuursmodel. Het bestuur van Into Nature is
onbezoldigd en bestaat uit de directeuren van Stichting Kunst & Cultuur
(voorzitter), Drents Museum (penningmeester) en een onafhankelijk lid uit de
omgeving van de tentoonstellingslocatie.

Into Nature

3

Om te voorkomen dat de belangenverstrengeling ongewenst wordt is in
2019 een commissie ingesteld voor eventuele geschillen binnen het bestuur.
Ook wil het bestuur op termijn overstappen op het raad-van-toezichtmodel,
waarbij de zakelijk leider de directeur-bestuurder van Into Nature zal gaan
worden. De raad is hier positief over.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Volgens Into Nature is het streven naar sociale diversiteit op dit moment in
Drenthe relevanter en urgenter dan het streven naar culturele diversiteit.
Into Nature maakt daarbij onderscheid tussen vergrijzing, armoede,
mobiliteit, gezondheid en onderwijs en heeft een actieplan om inclusiever te
worden. Hiervoor heeft de raad begrip, maar hij merkt daarbij op dat
aandacht voor sociale diversiteit de aandacht voor culturele diversiteit niet
uitsluit. Bovendien beschrijft Into Nature niet wat de komende periode de
beoogde resultaten zullen zijn.

Into Nature

4

Introdans
Geadviseerd subsidiebedrag: € 3.073.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 3.073.000

Over de instelling
Stichting Introdans, podiumkunsten, dans, Arnhem
Stichting Introdans (hierna: Introdans) is een reizend
repertoiredansgezelschap voor volwassenen en jeugd, gevestigd in Arnhem.
Introdans streeft ernaar een zo groot mogelijk publiek te bereiken met
toegankelijke moderne dansprogramma’s. Ze typeert haar danstaal als
extravert, internationaal, gedurfd, toegankelijk, vol elan en humorvol. Ze
besteedt veel aandacht aan het erfgoed van het Nederlandse en
internationale dansrepertoire door het werk van iconische choreografen aan
haar volwassenen- én jeugdrepertoire toe te voegen. Daarnaast ontwikkelt
ze veel activiteiten op het gebied van educatie en participatie, vanuit een
inclusieve visie op de danskunst. Introdans treedt op in landsdeel Oost, de
rest van Nederland en het buitenland.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.11, lid 2, sub c van
de Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Introdans een subsidiebedrag toe
te kennen van € 3.073.000, mits de instelling voldoet aan de volgende
voorwaarde:
•

De instelling dient een aangepast activiteitenplan en een aangepaste
begroting in, rekening houdend met het subsidieplafond voor dit
artikel.

De raad oordeelt positief over de innemende en toegankelijke voorstellingen
voor volwassen en jeugdig publiek. Met de afdeling Interactie heeft het
gezelschap daarnaast een frisse tak in huis die artistieke projecten verbindt
met maatschappelijke vraagstukken. Introdans ontplooit veel educatieve
activiteiten en voert een duidelijk inclusief beleid. Ze is stevig ingebed in de
cultuurregio en reist daarnaast veel door het land. De raad maakt zich
zorgen over de beloning van de medewerkers en de bedrijfsvoering.
Introdans onderneemt veel: ze zet bijzonder veel producties op het
programma en maakt daarnaast interactie- en coproducties. Ze verkeert
financieel in zwaar weer en door de hoge werkdruk in de afgelopen jaren is
de rek er bij de medewerkers uit.

1

Introdans reflecteert goed op de Fair Practice Code en huurde een extern
bureau (Berenschot) in voor een evaluatie. De reflectie op de Governance
Code Cultuur is voldoende, de reflectie op de toepassing van de Code
Diversiteit en Inclusie (alsmede de toepassing zelf) is goed.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Introdans brengt innemende en toegankelijke voorstellingen en
programma’s voor een breed publiek. Dit doet zij met twee ensembles: een
voor volwassenen met zestien dansers en een voor jeugd- en
schoolvoorstellingen met twaalf dansers. In het bijzonder was de raad onder
de indruk van de familievoorstelling ‘Grupo Sportivo’, het
hommageprogramma ‘Icoon’ met werk van Lucinda Childs en het originele
en veelzijdige herdenkingsprogramma ‘The Battle’. De keuze voor
choreografen is voldoende gevarieerd, de kwaliteit van de producties is goed
en de dansers zijn sterk in hun performance en theatraliteit. De verbintenis
met choreografen als Lucinda Childs, Robert Battle en Sidi Larbi Cherkaoui
is waardevol, evenals de opvoering van klassiekers van Jiří Kylián en Hans
van Manen. Wel is de keuze voor nieuwe choreografen weinig
vooruitstrevend. Introdans kiest eerder voor traditie dan voor een nieuwe,
onbekendere weg. Interessant is wel de keuze voor samenwerking met urban
dansmaker Ruben Chi.
Naast de twee ensembles werkt Introdans met een afdeling Interactie,
bestaande uit vier docenten. De raad is vol lof over de projecten rondom
Introdans Interactie: ze zijn energiek, fris en uitnodigend. Ook is hij positief
over de manier waarop Adriaan Luteijn verbinding legt tussen
maatschappelijke vraagstukken en artistieke inhoud. Luteijn kan met
verschillende doelgroepen overweg en neemt daarin risico’s. Met zijn werk
draagt hij bij aan vernieuwing in het aanbod van Introdans; de raad is
benieuwd wat het zou opleveren als zijn voorstellingen aan het
hoofdprogramma worden toegevoegd.
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van Introdans, maar
vindt dat zij erg veel onderneemt: ze zet bijzonder veel producties op het
programma (24 in de komende periode) en maakt daarnaast interactie- en
coproducties. Ook wil Introdans haar kennis over inclusief werken gaan
delen in een nieuwe ‘inclusiehub’. De raad is onder de indruk van de
gedrevenheid en de prestaties van de instelling, maar vraagt zich af of de
gevoelde urgentie om te produceren niet ten koste gaat van de artistieke
kwaliteit en de toekomstige ontwikkeling. Hij mist een onderbouwing van de
artistieke keuzes en een visie op de repertoirekeuze voor de komende
periode.

Introdans

2

Vernieuwing
Introdans loopt voorop met haar inclusieve visie en toont veel
betrokkenheid in de regio. Dit vindt de raad zeer lovenswaardig. Met
Introdans Interactie creëert ze bijzondere programma’s voor en door
verschillende doelgroepen, waarmee ze een zeer diverse groep deelnemers
bereikt. Introdans focust hierin niet alleen op culturele diversiteit, maar
betrekt ook homoseksuele ouderen en kinderen van nieuwkomers.
Talentontwikkeling uit zich met name in de nauwe samenwerkingen in de
stedelijke cultuurregio. Met Toneelgroep Oostpool creëert Introdans de
komende periode twee nieuwe producties. Urban dansmaker Ruben Chi
maakt in 2023 een choreografie voor een nieuw familieprogramma, met
steun van productiehuis De Nieuwe Oost. De resultaten van de proeftuin
‘jeugddans- en theaterproductienetwerk’, die Introdans met zes culturele
partners uit de regio uitvoert, bepalen de invulling van de overige
talentontwikkelingsprojecten.
Ook talentontwikkeling binnen de eigen organisatie heeft de aandacht. Zo
kunnen dansers met choreografieambities op live muziek leren creëren.
Daarnaast biedt het gezelschap veel stageplekken aan studenten van
dansopleidingen; de helft van het huidige tableau is er ooit als stagiair
gestart. Introdans wil het talentonwikkelingsbeleid verdiepen en verbreden,
maar geeft prioriteit aan het in stand houden van de twee ensembles en het
vervangen van dansers op hetzelfde hoge niveau.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Introdans betaalt haar medewerkers conform de cao Toneel en Dans, biedt
een gunstige pensioenregeling en is betrokken bij de Omscholingsregeling
Dansers. Freelancers betaalt zij zoveel mogelijk naar internationale
maatstaven. De raad maakt zich echter zorgen over de beloning van de
medewerkers en de bedrijfsvoering.
De instelling verkeert financieel in zwaar weer. Na de bezuinigingen in 2013
heeft het gezelschap, ondanks subsidievermindering, alles in werking
gesteld om het aanbod in stand te houden. Dit heeft de afgelopen jaren veel
van de medewerkers en dansers gevraagd. Door de hoge werkdruk is de rek
er bij hen uit. Ook worden choreografieën geregeld om-niet geleverd.
De instelling wil hierin verbetering aanbrengen door extra subsidie aan te
vragen bij de vier subsidiërende overheden (OCW, gemeente Arnhem en
provincies Gelderland en Overijssel). De raad mist een reflectie op de
gevolgen voor de organisatie indien de additioneel gevraagde subsidie niet
wordt toegekend. Introdans biedt hiervoor geen alternatieve scenario’s. Ook
is hij van mening dat het gezelschap beter iets minder kan gaan produceren
om ruimte te creëren voor verbetering van de financiële gezondheid. Daarbij

Introdans

3

past het voorgenomen activiteiten- en prestatieniveau niet bij de
aangevraagde subsidie; een aangepast plan dat gebaseerd is op de
beschikbare subsidie is daarom vereist.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is onder de indruk van de veelheid aan activiteiten die Introdans
ontwikkelt op het gebied van educatie en participatie. Ze bereikt in de hele
regio kinderen in de basisschoolleeftijd dankzij samenwerkingen met de
gemeente en met culturele- en onderwijspartners. Via het programma
‘Cultuureducatie met Kwaliteit’ betrekt ze leerkrachten bij de creatie van
dansaanbod op scholen, waarbij deskundigheidsbevordering het
uitgangspunt is.
Ook de inclusieve werkwijze van Introdans vindt de raad interessant. Onder
de noemer ‘Iedereen kan dansen’ ontwikkelt het gezelschap op basis van het
actuele repertoire interactieve projecten voor het onderwijs, sociaal domein,
het vrijetijdscircuit en voor talent in de samenleving.
Het werk van het jeugdensemble loopt goed over in het volwassenenaanbod
en de inleidingen op film zijn interessant voor een breed publiek. Ook is hij
positief over de samenstelling van het publiek: jong en oud door elkaar,
trouw, breed in achtergrond en opleiding. Op het gebied van marketing zou
de instelling een meer innovatieve houding kunnen aannemen.
Geografische spreiding
Met een groot verantwoordelijkheidsgevoel reist Introdans door het hele
land. Daarnaast is de instelling stevig geworteld in de eigen regio. Ze werkt
succesvol samen met nabijgelegen culturele instellingen, brengt
voorstellingen en projecten in kleinere steden en dorpen, en speelt in op de
behoefte van de inwoners en verhalen uit de regio. Introdans is hierin
voorbeeldstellend.
De raad is benieuwd naar de uitwerking van de Lauwersgrachtalliantie, een
samenwerking tussen Introdans, Toneelgroep Oostpool, Phion en Musis &
Stadstheater Arnhem. Gezamenlijk willen zij een podiumkunstenhuis
vormen op de locatie van Stadstheater Arnhem, ondersteund door de
gemeente Arnhem en de provincie Gelderland. Het wekt vertrouwen dat in
een haalbaarheidsstudie eerst enkele scenario’s op het gebied van
schaalgrootte, inhoudelijke ambities en kosten worden verkend.
De stedelijke cultuurregio 025 Arnhem Nijmegen schrijft in haar reflectie op
de BIS-aanvraag van Introdans dat de instelling een belangrijke schakel is in
de productie, educatie en talentontwikkeling binnen de podiumkunsten in
de regio. De bestuurders van de gemeente Arnhem en de provincies

Introdans

4

Gelderland en Overijssel beschouwen de continuïteit van een hoogwaardig
dansgezelschap in Oost-Nederland als een gedeelde verantwoordelijkheid
van alle betrokken overheden.
Toepassing Fair Practice Code
Introdans reflecteert goed op de Fair Practice Code. Ze huurde bureau
Berenschot in voor een analyse van de organisatie. Daaruit bleek dat de
organisatie en bedrijfsvoering aandacht behoeft. Er is minimaal 6 fte aan
extra personeel nodig om de bedrijfsvoering gezond te krijgen bij een
gelijkblijvend activiteitenniveau. Als oplossing kiest zij om meer subsidie bij
de financierende overheden aan te vragen. De raad meent dat de instelling
in plaats hiervan het activiteitenniveau omlaag moet brengen.
Toepassing Governance Code Cultuur
Introdans reflecteert voldoende op de toepassing van de Governance Code
Cultuur. Ze hanteert het raad-van-toezichtmodel, waarin onafhankelijkheid
en integriteit als de belangrijkste pijlers gelden. Jaarlijks houdt de raad van
toezicht functioneringsgesprekken met de bestuurders.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Introdans reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie en formuleert
een helder stappenplan. Ze maakt zich sterk voor een inclusieve organisatie
en loopt daarin voorop (zie ook onder ‘Vernieuwing’). Op de gebieden
partners, programmering en publiek scoort het gezelschap hoog, maar de
diversiteit van de personeelssamenstelling behoeft nog verbetering.

Introdans

5

ITA
Geadviseerd subsidiebedrag: € 3.107.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 3.107.000

Over de instelling
Stichting Internationaal Theater Amsterdam, podiumkunsten, theater,
Amsterdam
Internationaal Theater Amsterdam (hierna: ITA), gevestigd in Amsterdam,
is in 2018 voortgekomen uit een fusie van Toneelgroep Amsterdam en
Stadsschouwburg Amsterdam. Hiermee zijn programmeren en produceren
samengebracht in één organisatie met een overkoepelende visie: ITA wil ‘hét
huis zijn voor dans en theater in Nederland’ voor de stad, het land en de
wereld. Als grootschalig internationaal repertoiregezelschap speelt het vaste
acteursensemble onder leiding van Ivo van Hove eigentijdse
theatervoorstellingen in binnen- en buitenland. De instelling stelt zichzelf
ten doel jaarlijks gemiddeld vijf nieuwe grotezaalproducties te creëren voor
een groot en breed publiek, waarin de grote thema’s van deze tijd en de
verhalen van nu worden weerspiegeld. De meest succesvolle producties
blijven op het repertoire staan. Komende jaren verbreedt de instelling haar
internationale afzetmarkt in Azië; dicht bij huis intensiveert zij haar
samenwerking met onder meer Amsterdamse culturele instellingen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.9 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Internationaal Theater Amsterdam een
subsidiebedrag toe te kennen van € 3.107.000. Dit bedrag is inclusief een
vermeerdering van 10 procent voor haar internationale excellentie (art. 3.10
lid 2).
ITA is een vooraanstaand gezelschap met een indrukwekkend internationale
reikwijdte. De instelling brengt voorstellingen van hoge artistieke kwaliteit,
gedragen door een sterk gezelschap. ITA werkt de komende periode met een
brede waaier aan (inter)nationaal toonaangevende regisseurs, waar de raad
enthousiast over is. Om het landelijke bereik van de voorstellingen te
vergroten zoekt ITA naar nieuwe digitale strategieën. Daarnaast is de raad te
spreken over het educatiebeleid van de instelling. De financiële positie van
ITA wekt vertrouwen.
De raad mist een nadere toelichting op de beoogde producties. Hij had graag
eveneens gelezen welke keuzes de artistieke leiding maakt om de eigen

1

producties toegankelijk te maken voor een breder publiek. Daarnaast was hij
graag op de hoogte gebracht van nieuwe namen voor het
talentontwikkelingstraject.
ITA heeft een toonaangevende positie in de (inter)nationale theaterwereld.
De komende jaren zijn erop gericht deze positie verder te versterken en uit
te breiden.
ITA reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair Practice Code, de
Governance Code Cultuur, en de Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
ITA brengt voorstellingen van hoge artistieke kwaliteit, gedragen door een
sterk gezelschap. De raad is te spreken over een flink aantal producties die
de instelling de afgelopen jaren op de planken bracht. Onder leiding van Ivo
van Hove brengt een aantal (inter)nationale regisseurs hoogwaardige
voorstellingen, met als hoogtepunten ‘Een klein leven’, ‘Ibsen huis’ en
‘Oedipus’. Deze producties worden gekenmerkt door groot vakmanschap en
grote zeggingskracht, waarin de acteurs schitteren.
Ook bleef het werk van ITA ver buiten de Nederlandse grenzen
onverminderd geliefd om haar vernieuwende en eigentijdse ensceneringen.
De sterke internationale positie stelt de instelling tevens in staat om met
internationaal vermaarde regisseurs te werken en grootse producties op te
zetten.
De komende periode wil ITA deze koers voortzetten. Van Hove neemt vijf
‘grootschalige maatschappelijke projecten’ voor zijn rekening en Robert Icke
creëert als nieuwe huisregisseur drie producties. Naast een aantal
terugkerende regisseurs worden ook nieuwe regisseurs geïntroduceerd:
Halina Reijn, FC Bergman, Marcus Azzini, Milou Rau, Wim Vandekeybus,
Stephen Daldry en Barrie Kosky. De raad is daar enthousiast over, omdat
hun werk over het algemeen van groot vakmanschap getuigt, maar hij had
graag een toelichting op hun beoogde producties gelezen. Nu ontbreekt het
zicht op de aansluiting van hun producties bij de door ITA genoemde
thema’s als identiteit, leiderschap, migratie en multiculturaliteit,
vooruitgang of conservatisme.
ITA wil de komende periode hét huis zijn voor dans en theater in Nederland,
met een bereik van Amsterdamse buurten tot de rest van de wereld. De
missie ten aanzien van ‘de wereld’ blijkt uit de samenwerking met
vooraanstaande internationale regisseurs en geplande grootschalige
producties van Van Hove. Een reflectie op de directe omgeving van de

ITA

2

instelling ontbreekt echter; het wordt onvoldoende duidelijk hoe zij de te
maken verhalen inbedt in de stad Amsterdam en hoe de instelling de
(diversiteit van de) stad vertegenwoordigt. Deze verantwoordelijkheid is in
de plannen voor het grootste gedeelte bij de programmerende kant van ITA
belegd, zoals in het jaarlijkse festival Lieve Stad. De raad had graag gelezen
welke keuzes de artistieke leiding maakt om de eigen producties
toegankelijk te maken voor een breder publiek.
De raad is positief over de zes nieuwe en veelal jonge, getalenteerde acteurs
die aan het gezelschap zijn toegevoegd. In de keuze voor regisseurs mist de
raad echter diversiteit; voor de komende vier jaar wordt slechts één
vrouwelijke regisseur genoemd (Halina Reijn), en ontbreken regisseurs met
een bi-culturele achtergrond. Van een instelling die een afspiegeling wil zijn
van Amsterdam, Nederland en de wereld mogen op dit vlak ambitieuzer
keuzes worden verwacht.
Vernieuwing
ITA bekleedt een voorhoedepositie in de internationale theaterwereld. De
raad vindt het bewonderenswaardig wat de instelling de afgelopen jaren
wereldwijd voor elkaar heeft gekregen. Hiermee draagt zij in grote mate bij
aan de internationalisering van het Nederlandse theaterlandschap. ITA wil
in de periode 2021 – 2024 haar meerjarige samenwerkingsverbanden in
Azië uitbreiden met nieuwe partners in Tokio en Shanghai. Ook gaat ze
nieuwe partnerschappen aan met twee theaters in Engeland en Portugal.
De instelling werkt komende jaren aan de ITA-Academy, een nieuw concept
waarbinnen alle perspectiefprogramma’s en educatie- en
talentontwikkelingsactiviteiten vanuit één visie worden ontworpen.
Onderdeel daarvan zijn de talentontwikkelingstrajecten. Naast een groot
aantal stageplekken gaat de instelling de komende jaren door met ‘ITA-2
regie’, samen met Frascati en Toneelschuur. In de afgelopen periode is het
traject ‘ITA-2 schrijvers’ toegevoegd. De raad waardeert dit, maar is kritisch
over de uitwerking: niet duidelijk is wie de regisserende en schrijvende
talenten in deze trajecten zijn, en hoe en door wie zij begeleid worden. Na
een aantal jaren waarin het gezelschap veelbelovende talenten afkomstig
van de Nederlandse toneelscholen wist te begeleiden, mist de raad in het
plan nieuwe namen. Juist ITA verkeert dankzij haar internationale allure in
de uitzonderlijke positie om verantwoordelijkheid te nemen voor jonge
talenten en om getalenteerde, in Nederland opgeleide regisseurs een
wereldpodium te bieden.
Net als in de voorafgaande jaren begeleidt het gezelschap, buiten de vaste
trajecten om, regisseurs uit andere vakgebieden bij hun eerste regie voor het
theater. Zo wordt Halina Reijn als debuterend theaterregisseur
geïntroduceerd met de voorstelling ‘Wie is er bang voor Virginia Woolf’. De

ITA

3

raad vindt het goed dat Reijn zich binnen de organisatie verder kan
ontwikkelen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Vanaf de start van de fusie in 2018 wordt de instelling geleid door een
driehoofdige directie (sinds 2019 Ivo van Hove, Wouter van Ransbeek en
Margreet Wieringa) en functioneert zij volgens het principe van collegiaal
bestuur.
In 2017 heeft ITA de cao’s van beide organisaties op één lijn gebracht. Alle
medewerkers worden sinds de fusie betaald conform de cao Toneel en Dans.
Ook voor zzp’ers houdt ITA zich aan de cao. Voor de overbruggingsperiode
is een sociaal plan opgesteld. De instelling streeft ernaar zo veel mogelijk
medewerkers een vast dienstverband aan te bieden. In 2018 en 2019 kende
de instelling een opvallend hoog ziekteverzuim: 6,1 procent. Dit kan
verklaard worden door de fusie: dergelijke trajecten leggen de eerste jaren
vaker extra beslag op organisaties.
De raad oordeelt positief over de wijze waarop de instelling haar
medewerkers de komende jaren beloont. Zij vergoedt ook
voorbereidingsdagen, rustdagen en reisdagen. Daarnaast inventariseert zij
de behoeften van het personeel aan ontwikkeling, en heeft daarover contact
met het Sociaal Fonds Podiumkunsten.
De financiële situatie van ITA (tot 2018 Toneelgroep Amsterdam) was de
afgelopen periode solide. Door de fusie kan de instelling naar eigen zeggen
meer voorstellingen laten zien, wat financiële voordelen biedt. Zo stegen de
eigen inkomsten met 361.000 euro. Voor de komende periode presenteert
ITA een totaalbegroting voor de gehele organisatie. Gezien de aard van de
meerjarige subsidie van het ministerie van OCW doet de raad alleen
uitspraken over de begroting van het gezelschap, al is vanzelfsprekend ook
de financiële gezondheid van de organisatie als geheel bekeken. De
financiële positie van ITA wekt vertrouwen. De financieringsmix is goed in
balans. De instelling verwacht dat de totale baten in 2024 wat hoger zullen
zijn dan in 2021 door een toename van de publieksinkomsten.
ITA heeft daarnaast externe risico’s goed in beeld. De Fair Practice Code
komt terug in de begrote cijfers. Ook is het verheugend dat het de nieuwe
organisatie is gelukt om de langdurige partnerschappen met sponsoren te
bestendigen. De raad hoopt dat de instelling er de komende periode in slaagt
om de financiële ondersteuning door sponsoren en particulieren te
continueren en uit te bouwen.

ITA

4

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De kwaliteit van het educatieve programma is van hoog niveau. ITA
organiseert programma’s, workshops en MAAK-dagen voor primair en
voortgezet onderwijs, mbo, hbo en wo. Ook biedt de instelling al jaren op
succesvolle wijze Amsterdamse jongeren tussen de 15 en 20 jaar de kans om
mee te werken aan een juniorproductie. Zij heeft daarnaast de afgelopen
jaren de intensieve relatie met twaalf Amsterdamse middelbare scholen
voortgezet en actief gewerkt om haar bereik op deze scholen te vergroten.
Ook heeft zij met de TheaterToolkit een methodiek ontwikkeld om
kunstvakdocenten in heel Nederland in de klas te ondersteunen.
Komende periode wordt deze koers voortgezet onder de vlag van de ITAacademy, waarin de instelling de drie pijlers educatie, talentontwikkeling en
perspectiefprogramma’s samenbrengt. De raad is benieuwd naar de
overkoepelende visie van de ITA-academy en welke invloed zij heeft op het
educatie- en participatiebeleid. Daarnaast is niet duidelijk hoe de genoemde
streamingsambities, volgens de instelling een mogelijk ‘breekijzer’ voor
jongeren en het onderwijs, geïntegreerd worden in het educatiebeleid.
Positief is de raad over het in 2019 gestarte programma ‘The Pack’, een
‘community’ van een twintigtal theaterliefhebbers tussen de 17 en 25 jaar die
samen voorstellingen bezoeken en meedenken met speciale programma’s.
ITA is veelbezocht in binnen- en buitenland. In 2018 ontving zij 99.000
bezoekers bij de eigen (co)producties. De instelling speelt vaak in het
buitenland, conform haar internationale opdracht (en toelage), en in de
eigen standplaats. Voor de tournees in Nederland onderhoudt ze nauwe
banden met de podia in kernsteden. Tijdens de tournees wordt ongeveer 10
procent van het totale aantal bezoekers bereikt.
Via digitale technieken en strategieën wil de instelling de relatie met
bestaande doelgroepen verstevigen en nieuwe doelgroepen bereiken. Nieuw
is het platform ‘ITA-Media’, waar bezoekers onder meer podcasts en
inleidingen ter introductie van de voorstellingen kunnen vinden. Ook wil de
instelling livestreams van haar voorstellingen tonen in tachtig bioscopen
verspreid over Nederland. Het is positief dat zij nieuwe manieren zoekt om
haar landelijke bereik te vergroten, maar het is niet duidelijk waar deze
livestreams plaatsvinden en hoe (met welke strategie) deze de genoemde
jonge doelgroep, mensen met een functiebeperking en ouderen moeten
bereiken.
ITA werkt komende periode samen met een aantal interessante partners en
gaat (nog steviger) de verbinding aan met instellingen uit de eigen stad,
zoals het Amsterdamse Bostheater, Meervaart Theater, Urban Myth,

ITA

5

Theater RAST, de Toneelmakerij, De Balie, Holland Festival en IDFA.
Hierdoor kunnen deze instellingen onderling kennis delen op het gebied van
publieksbereik en ondernemerschap. De raad waardeert dit. Het is echter
een gemis dat ITA slechts constateert dat deze samenwerkingen de
mogelijkheid bieden om een meer divers publiek te bereiken. De raad had
graag meer willen lezen over haar rol als het grootste gezelschap binnen dit
ecosysteem en op welke wijze de kennis van de afgelopen jaren veel
structureler uitgewerkt kan worden in de organisatie en in de artistieke
plannen om op deze wijze meer kleur zowel in de zaal als op het podium te
krijgen.
Geografische spreiding
Naast voorstellingen in de eigen standplaats Amsterdam en wereldwijd,
speelt ITA de succesvolle voorstellingen op podia in kernsteden waarmee zij
een band heeft opgebouwd. Zij wil, los van haar grote internationale
ambities, ook voldoende zichtbaar blijven in Nederland en probeert waar
mogelijk deze verantwoordelijkheid te nemen. In dit kader is het goed dat
ITA met Het Nationale Theater een complementair profiel ontwikkelt, om te
garanderen dat verspreid over Nederland hoogwaardig en grootschalig
repertoiretheater wordt aangeboden.
In haar reflectie op de aanvraag geeft de Metropoolregio Amsterdam aan dat
ITA met haar lokale, nationale en internationale oriëntatie goed aansluit bij
de deelregio Amsterdam in het regioprofiel. Vanuit het Metropoolregio
Amsterdam-programma ziet zij kansen om de samenwerking met de andere
deelregio’s in de Metropoolregio Amsterdam verder te ontwikkelen.
Toepassing Fair Practice Code
ITA reflecteert zorgvuldig op de Fair Practice Code. De instelling heeft goed
oog voor zowel primaire als secundaire arbeidvoorwaarden en de
ontwikkeling van de teams en individuele medewerkers krijgt komende
jaren extra aandacht. Ook toont zij zich bewust van veiligheid en gezondheid
op de werkvloer en heeft daar duidelijke richtlijnen voor.
Toepassing Governance Code Cultuur
ITA reflecteert voldoende op de Governance Code Cultuur en past die goed
toe. Zij hanteert het raad-van-toezichtmodel. De raad van toezicht is
verantwoordelijk voor toezicht op en advies aan ITA. De activiteiten van de
raad van toezicht worden jaarlijks geëvalueerd. De raad vindt het goed dat
ITA de komende jaren blijft waken voor een evenwichtige samenstelling van
de raad van toezicht.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
ITA schrijft in haar toelichting op de toepassing van de Code Diversiteit en
Inclusie uit te gaan van een ruim diversiteitsbegrip. De instelling wil een

ITA

6

afspiegeling zijn van Amsterdam, Nederland en de wereld. Daartoe heeft zij
een Actieplan Diversiteit & Inclusie opgesteld. De acties die hieruit
voortkomen zijn het verder ontwikkelen van een meer diverse en inclusieve
programmering, het bewerkstelligen van een betere afspiegeling van
bezoekers in leeftijd, woonplaats en nationaliteit, het werken met nieuwe
partners die een nieuwe doelgroep bereiken en het aantrekken van meer
medewerkers met een diverse achtergrond, waarvoor een projectgroep
wordt ingericht. De raad juicht dit toe, maar mist kwantificeerbare doelen
(de doelen zijn uitgedrukt in percentages, maar niet vermeld is wat de
huidige stand van zaken is). Ook ontbreekt in de toelichting op de code hoe
de keuze na de fusie voor een meer diverse en inclusieve programmering
zich verhoudt tot het eigen aanbod van het gezelschap.

ITA

7

JOC
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 624.818

Over de instelling
Stichting Jazz Orchestra of the Concertgebouw, podiumkunsten,
muziekensembles en koren, Amsterdam
Stichting Jazz Orchestra of the Concertgebouw (hierna: JOC) is gevestigd in
Amsterdam en organiseert concerten en overige activiteiten in de eigen
standplaats, overig Nederland en internationaal. Het ensemble ziet zichzelf
als hoeder van het culturele jazzerfgoed en als innovator. Het wil
programma’s ontwikkelen vanuit actuele maatschappelijke thema’s. Onder
het motto ‘connecting through jazz’ houdt het JOC het jazz- en
bigbandrepertoire levend, met als inspiratiebronnen historische en actuele
invloeden uit de jazz en uit andere muziekgenres. De vaste bezetting bestaat
uit zeventien musici, daarnaast werkt het ensemble geregeld met
remplaçanten. Samen vormen zij de ‘JOC-community’. Chef-dirigent is
Dennis Mackrel, artistiek leider Juan Martinez.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert de Stichting Jazz Orchestra of the
Concertgebouw geen subsidie toe te kennen.
Het JOC is een gekwalificeerde bigband, die het jazzerfgoed levend houdt en
werkt met goede Nederlandse orkestleden. Het artistieke succes wordt door
een groot deel ook bepaald doordat het ensemble jazzcomponisten en
arrangeurs van het hoogste (internationale) niveau aan zich weet te
verbinden. De raad mist soms wel de voor jazz noodzakelijke dynamiek op
het podium. Ook vindt hij het een punt van zorg dat het orkest relatief
weinig met zijn vaste kern speelt.
Voor de periode 2021 – 2024 presenteert het ensemble een paar artistiek
interessante plannen die de blik op jazz verruimen met een historisch en
intercultureel perspectief. Het ensemble draagt daarnaast bij aan de
totstandkoming van nieuw repertoire binnen de jazz door het verstrekken
van compositieopdrachten. De raad vindt het JOC in zijn uitvoeringspraktijk
echter te weinig vernieuwend. In dat licht wijst hij ook op de traditionele en
uniforme samenstelling van het ensemble. De raad vindt de oriëntatie op
andere maatschappelijke domeinen en de activiteiten op het gebied van

1

educatie, talentontwikkeling en publieksbenadering te beperkt en te weinig
overtuigend.
Het JOC speelt een derde van zijn concerten in Amsterdam en wil verder
een betere spreiding door het land realiseren, maar het beschrijft niet met
welke zalen het afspraken heeft gemaakt en hoe het nieuw publiek elders in
het land wil bereiken.
Het JOC is financieel gezond en betaalt medewerkers conform de Fair
Practice Code. Het ensemble reflecteert voldoende op de Fair Practice Code,
de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie. Met
betrekking tot deze laatste code vindt de raad dat het ensemble kansen laat
liggen in het diversifiëren van de eigen bezetting.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het JOC is opgericht in 1996 om jazz in een grote bezetting te kunnen
voortzetten volgens de Amerikaanse bigbandtraditie. Inmiddels heeft het
ensemble zich ontwikkeld tot een gekwalificeerde bigband, die het
jazzerfgoed levend houdt en tegelijk ook nadrukkelijk vooruitkijkt. Het JOC
werkt met goede Nederlandse orkestleden en weet jazzcomponisten en
arrangeurs van het hoogste (internationale) niveau aan zich te verbinden,
die voor een groot deel het artistieke succes bepalen.
In de periode 2017 – 2020 heeft het ensemble onder andere het succesvolle
album ‘Crossroads’ opgenomen, en hernieuwde het zijn
samenwerkingsrelatie met het Bimhuis. De raad oordeelt positief over de
artistieke kwaliteit en met name het vakmanschap van het JOC tot nu toe.
Hij constateert wel dat er een spanningsveld bestaat tussen enerzijds de
dynamische energie die het jazzgenre vraagt in het spel, en anderzijds de
hoge concentratie die dit complexe materiaal vraagt van de musici. Soms
gaat dit laatste ten koste van de uitstraling op het podium, en daarmee van
de zeggingskracht van de muziek en de kwaliteit van de verbinding met het
(nieuwe) publiek. De raad waardeert daarom de stappen die het JOC op dit
gebied probeert te zetten.
Het JOC speelt met een wisselende kern. Het heeft zeventien ‘vaste’ spelers
die al geruime tijd bij het ensemble betrokken zijn, maar die echter door
alternatieve werkzaamheden (onder andere in het buitenland) minder dan
de helft van het aantal concerten kunnen meespelen. Daarnaast doet het
ensemble een beroep op remplaçanten; het ensemble spreekt zelf van de
‘JOC-community’. De raad vindt het gebrek aan continuïteit in de bezetting
een zorg.

JOC

2

In zijn plan voor de periode 2021 – 2024 presenteert het JOC ambities op
het gebied van erfgoed, innovatie, educatie en participatie, en
internationalisering. De raad constateert dat het plan ambitieus is en dat de
programmalijnen goed in elkaar grijpen. In het plan komt een mooie balans
naar voren van een bigband die niet alleen het erfgoed koestert en
presenteert, maar ook de blik vooruitwerpt en zich daarin laat uitdagen door
spannende samenwerkingen.
Met betrekking tot erfgoed wil het JOC de brede jazzgeschiedenis in de
schijnwerpers blijven zetten en de verbinding met de Afro-Caribische
gemeenschap in Nederland intensiveren. Hiertoe wordt een aantal projecten
van de grond gebracht, zoals ‘Dutch Jazz Heritage’ (een serie over
belangrijke momenten in de jazzgeschiedenis) en ‘Jazz & Vrijheid’ (met
onder andere een programma rond Nina Simone). De raad waardeert de
keuze om binnen deze lijn ook te gaan cocreëren met Nederlandse musici
van Surinaamse of Antilliaanse afkomst, zoals in de totstandkoming van de
compositie ‘Requiem voor de Slavernij’ met Yvette Forster, Vincent Soekra
en Ronald Snijders.
Verdere plannen die tot de verbeelding spreken zijn het voorgenomen
samenwerkingstraject met een Chinees jazzfestival en een Chinese
componist, waarin traditionele Chinese muziek wordt geïntegreerd met jazz
en klassieke muziek, en de inbreng van het JOC bij de organisatie van de
Jazz Biënnale, samen met het Koninklijk Concertgebouw, het
Conservatorium van Amsterdam en het Bimhuis. Voor deze biënnale
worden aparte fondsen geworven.
Het JOC benoemt in zijn plan dat het geregeld op buitenlandse podia speelt.
In 2019 stond het ensemble in tien landen en steden, waaronder New York,
Moskou, Sjanghai en Londen. In de periode 2017 – 2020 viel het aantal
concerten tegen en behaalde het ensemble niet het beoogde aantal van 45
concerten; ook stond het ensemble toen slechts driemaal op buitenlandse
podia. Volgens het ensemble is dit te wijten aan de laat verkregen
duidelijkheid over meerjarige subsidie van het Fonds Podiumkunsten; de
raad had een nadere reflectie verwacht op het achterblijven van de beoogde
prestaties.
Vernieuwing
De jazz- en bigbandtraditie leent zich er volgens de raad goed voor om te
innoveren door nieuwe samenwerkingsverbanden te zoeken, nieuwe
presentatievormen te ontwikkelen en door in te spelen op actuele
vraagstukken uit de cultuur en de maatschappij. De raad ziet dit helaas te
weinig terug in de praktijk van het JOC. Ook op basis van het plan voor de
periode 2021 – 2024 is de raad er niet van overtuigd dat het JOC in de
toekomst de uitvoeringspraktijk in zijn genre vernieuwt. De raad constateert

JOC

3

dat het repertoire een (te) smal gebied van de jazztraditie representeert. Ook
wijst hij erop dat het JOC eerder traditioneel is samengesteld; het ensemble
laat weinig diversiteit zien op het gebied van geslacht, leeftijd en culturele
achtergrond. De raad constateert dat de ambitie die het JOC ontvouwt in
zijn plan om het genre te innoveren zich nog onvoldoende terugvertaalt naar
het podium.
Het JOC levert wel een bijdrage aan de vernieuwing van het repertoire
binnen de jazz door het uitvoeren van nieuwe muziek van de eigen musici en
door het geven van compositieopdrachten voor bigband aan jazzmusici uit
een jonge generatie.
Ook ontplooit het JOC op bescheiden schaal activiteiten ter bevordering van
talent, zoals met ‘JOC gaat vreemd’. Hierin krijgen vijf musici uit de pop- en
urban cultuur de ruimte om muzikale ideeën te ontwikkelen en uit te voeren
met het ensemble, in samenwerking met Stichting Nieuwe Helden. In
clubtours langs poppodia – in de komende periode eens per twee jaar –
blijft het JOC ook bruggen slaan tussen jazz, funk, soul en hiphop. Met
masterstudenten van het Conservatorium van Amsterdam organiseerde het
JOC in 2019 een pilot-begeleidingstraject vanuit het meester-gezelprincipe;
deze ‘JOC Bigband Academy’ wordt in de periode 2021 – 2024 voortgezet en
verruimd naar studenten aan andere conservatoria. De raad heeft
waardering voor deze initiatieven en hoopt dat jonge talenten hieruit ook
zullen doorstromen naar het vaste ensemble of de ‘JOC-community’.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het JOC werkt niet met dienstverbanden. De afgelopen periode heeft het
ensemble de tarieven voor repetities en concerten verhoogd en een
kilometervergoeding ingevoerd. De tarieven voor repetities zijn
bovengemiddeld. Voor de komende periode differentieert het ensemble de
tarieven; het ensemble specificeert de honoraria voor ensembleleden,
dirigenten en staf in zijn aanvraag. De toepassing van de Fair Practice Code
is goed onderbouwd in de toelichting op de begroting. De zakelijk leider van
het JOC was betrokken bij het opstellen van de concept-cao voor
muziekensembles. Medewerkers die een andere dan een freelance
overeenkomst wensen, zullen worden gehonoreerd conform deze cao.
Het JOC staat er financieel gezond voor. Het ensemble werkt zonder
kantoor en concerten worden alleen geboekt wanneer de begroting sluitend
is. Het management werkt op een vaste vergoedingsbasis. Dat maakt de
kosten voor het JOC transparant. Sinds 2017 heeft het ensemble een positief
financieel resultaat. Liquiditeit, solvabiliteit en weerstandsvermogen zijn
hoog. Het ensemble heeft zijn (financiële) risico’s in kaart gebracht en
benoemt maatregelen en oplossingen voor in geval van tegenvallende

JOC

4

resultaten. Het eigen-inkomstenpercentage is de afgelopen jaren gestegen,
maar in de financieringsmix hebben subsidies nog steeds een groot aandeel.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het JOC ontplooide tot nu toe geen activiteiten op het gebied van educatie.
Voor de periode 2021 – 2024 neemt het ensemble zich voor een educatief
programma voor het onderwijs te ontwikkelen waarin jazz wordt gekoppeld
aan het thema ‘vrijheid’, aansluitend bij de leerdomeinen ‘burgerschap’ en
‘kunst & cultuur’. Het programma zal tot stand komen met een aantal
Amsterdamse scholen voor primair en voortgezet onderwijs. Er wordt een
kwartiermaker educatie aangesteld om op den duur dit programma landelijk
aan te bieden. De raad vindt deze insteek interessant en vindt het
prijzenswaardig dat het ensemble jongeren wil laten kennismaken met de
jazzkunstvorm en met waardevolle aspecten als improvisatie. Het ontbreken
van ervaring op dit gebied tot nu toe roept echter de vraag op of het JOC de
benodigde capaciteit en expertise beschikbaar heeft voor deze projecten. Het
plan is nog te generiek uitgewerkt; zo worden de beoogde scholen en steden
niet benoemd en gaat het ensemble niet in op de vorm die het programma
zal krijgen.
Op het gebied van participatie reikt het JOC een hand uit naar talent uit
amateurbigbands. De komende periode organiseert het ensemble ‘The
Young JOC Jazz Bootcamp’, waarin talent tussen 12 en 18 jaar zich in korte
tijd verder kan bekwamen in de vaardigheden die nodig zijn om op hoog
niveau jazz te spelen. De raad vindt dit een goede manier om een impuls te
geven aan het bredere muziekleven maar vindt de schaal waarop dit
programma zal plaatsvinden, met drie optredens per jaar, erg bescheiden.
Voor het overige vindt de raad de activiteiten op het gebied van participatie
bij het JOC te mager.
Het JOC ontvangt naar eigen zeggen een toenemend aantal bezoekers. In
2019 liet het JOC een marktonderzoek uitvoeren waaruit bleek dat de
activiteiten van het ensemble nog te vaak onbekend zijn. Hierop heeft het
ensemble een doelgroepbenadering ontwikkeld. Het ensemble koppelt in
zijn aanvraag doelgroepen aan alle voorgenomen activiteiten:
jazzliefhebbers, Afro-Caribische Nederlanders, jonge muziekliefhebbers met
een groeiende interesse voor jazz en cross-overgenres, en talentvolle jonge
musici. Aan elke activiteit en doelgroep koppelt het een aantal in te zetten
media. De raad waardeert deze verbeterslag en is benieuwd of deze in de
komende periode leidt tot een grotere bekendheid van het JOC onder de
potentiële bezoekers. Wel ontbreekt in het plan een uitgewerkte
marketingstrategie; het is niet duidelijk met welke boodschap het publiek
zal worden bereikt en hoe de band met bezoekers na een eerste bezoek

JOC

5

wordt verstevigd. Het JOC licht ook niet toe hoe het nieuw publiek wil
bereiken in de zeven regio’s waar het zijn aanbod in 2021 – 2024 wil spelen.
Geografische spreiding
De thuisbasis van JOC is Amsterdam, waar circa een derde van de concerten
wordt gespeeld. Het ensemble staat in concertzalen als het Concertgebouw
en het Bimhuis maar ook op festivals als het Kwaku Festival en theaters als
Podium Mozaïek. Het ensemble wil in de periode 2021 – 2024 daarnaast
inzetten op een betere zichtbaarheid in het land en wil zich tweemaal per
seizoen gaan presenteren in steden in zeven stedelijke cultuurregio’s.
Daartoe heeft het samenwerkingsafspraken gemaakt met podia. Het is
opmerkelijk dat deze podia in het plan niet worden benoemd.
In haar reflectie op de aanvraag geeft de Metropoolregio Amsterdam aan dat
het JOC als enige internationaal toonaangevende bigband in Nederland een
belangrijke internationale en lokale rol speelt in het regioprofiel, dat zich
kenmerkt door zijn nationale en internationale functie en
aantrekkingskracht op excellentie en talent uit het land en de wereld.
Toepassing Fair Practice Code
Het JOC reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair Practice Code.
Het ensemble neemt deel aan de sociale dialoog door mee te werken aan de
cao voor muziekensembles in samenwerking met de NAPK en betaalt
medewerkers conform de code. In de toelichting op de toepassing van de
code gaat het JOC uitgebreid in op de specifieke honoraria van de
medewerkers in de organisatie. De raad vindt het jammer dat het ensemble
enkel ingaat op zaken rond honorering en niet ingaat op zijn omgang met de
overige waarden van de code.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het JOC reflecteert voldoende op de toepassing van de Governance Code
Cultuur. Het ensemble volgt het bestuursmodel en beschrijft op hoofdlijnen
de werkwijze en verantwoordelijkheden van het bestuur. Het ensemble geeft
ook een toelichting op de werkafspraken voor de periode 2021 – 2024 op
basis van de codes. In het bestuursverslag worden de bestuursleden
genoemd; een rooster van aftreden of (neven)functies worden echter niet
vermeld. De raad oordeelt positief over de aanwezigheid van een raad van
advies, die onafhankelijk functioneert van het bestuur en waarin
vertegenwoordigers van stakeholders zitting hebben.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het JOC reflecteert voldoende op de toepassing van de Code Diversiteit en
Inclusie. Het ensemble laat op het vlak van inclusie stappen zien in de
samenstelling van het programma, zoals met ‘Jazz en Vrijheid’ en ‘JOC gaat
Vreemd’. Ook is inclusie zichtbaar in de keuze voor samenwerkingspartners,

JOC

6

zoals Stichting Nieuwe Helden en het ZO! Gospel Choir. Met betrekking tot
het beoogde publieksbereik streeft het JOC onder andere naar het bereiken
van jonge muziekliefhebbers en Afro-Caribische Nederlanders.
De raad maakt zich zorgen over de diversiteit in het ensemble en in de
organisatie. Met betrekking tot de samenstelling van het ensemble spreekt
het JOC een aantal voornemens uit. Omdat de vaste leden van het ensemble
echter al lang betrokken zijn bij het JOC, stelt het ensemble dat verandering
niet op stel en sprong is te bewerkstelligen. De raad vindt dit te meer reden
om na te denken over de vraag hoe op termijn een evenwichtiger ensemble
kan worden samengesteld dat divers is in gender, leeftijd, culturele
herkomst et cetera. Omdat het ensemble veelvuldig met remplaçanten werkt
en ook talentontwikkelingsprogramma’s organiseert, ziet de raad hier wel
degelijk kansen.

JOC

7

Johannes de Nar
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Johannes de Nar is een eenmanszaak. De eenmanszaak beoogt door middel
van een YouTube- of Twitchkanaal een wekelijkse uitzending te organiseren
om Nederland te promoten. Dit wil Johannes de Nar doen door in
samenwerking met zes tot acht acteurs Nederlandse verhalen, mythes en
geschiedenissen te vertellen. Het voorstel is om afleveringen over
bijvoorbeeld kaas, tulpen, Rembrandt et cetera te maken, bij voorkeur met
verwijzingen naar Nederlandse culturele instellingen, zoals het Muiderslot,
het Rijksmuseum voor Oudheden en het Prehistorisch Dorp in Eindhoven.
De eenmanszaak wil hiermee eigen inkomsten verwerven door betalend
publiek toe te laten bij de opnames.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.47 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De raad adviseert Johannes de Nar geen subsidie toe te kennen.
De aanvraag van Johannes De Nar voldoet niet aan de voorwaarden. Het
initiatief coördineert de uitvoering van het internationaal cultuurbeleid niet
vanuit een sectoroverstijgende rol. Ook bevordert de instelling geen
mobiliteit van kunstenaars en instellingen en verleent het geen voorlichting
over en ondersteuning bij subsidieprogramma’s van de Europese Unie.
Daarnaast ontbreken alle gevraagde gegevens met betrekking tot het
verleden en grotendeels ook met betrekking tot de toekomst.
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De artistiek-inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten kunnen niet
worden beoordeeld, omdat deze niet nader worden omschreven in de
aanvraag. Er is in de aanvraag slechts sprake van een voornemen om in een
niet nader beschreven opnamestudio, niet nader beschreven verhalen op te
nemen met nog onbekende acteurs in aanwezigheid van een publiek,
waarvan onduidelijk is hoe dit wordt aangetrokken.
Vernieuwing
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat de aanvraag onvolledig is.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat informatie over de
bedrijfsvoering ontbreekt.

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat informatie hierover
ontbreekt.
Geografische spreiding
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat informatie hierover
ontbreekt. Johannes de Nar zetelt in Holwerd.
Toepassing Fair Practice Code
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat informatie hierover
ontbreekt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat informatie hierover
ontbreekt.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat informatie hierover
ontbreekt.

Johannes de Nar

2

KASKO
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 500.000

Over de instelling
Stichting KASKO, Huis voor muziektheater (voorheen: Kameroperahuis;
hierna: KASKO) is een ontwikkelplek voor beginnend muziektheatertalent,
gehuisvest in Zwolse theaters. KASKO biedt ontwikkeltrajecten aan
regisseurs, beginnende componisten, schrijvers, vormgevers, (klassieke)
musici en zangers uit heel Nederland. Binnen deze trajecten ontdekken de
makers de breedte van hun vak, talent en interesses. Zij werken aan eigen
initiatieven en aan opdrachten van binnen en buiten de cultuursector.
Hiermee wil KASKO hun kans op een succesvolle carrière als kunstenaar
vergroten. Naar eigen zeggen staan bij KASKO zowel de ontwikkeling van de
muziektheatermaker als de kwaliteit en vernieuwing van het genre centraal.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting KASKO, Huis voor muziektheater
geen subsidiebedrag toe te kennen.
De raad kent KASKO als een gedegen plek voor talentontwikkeling voor
makers in het muziektheater, maar is op basis van de aanvraag niet
overtuigd van het landelijke belang van de instelling. De instelling begeleidt
met succes uiteenlopende makers die op eigen wijze invulling kunnen geven
aan het genre. De hieruit voortgekomen producties zijn kwalitatief
hoogwaardig. Het plan voor de komende beleidsperiode vindt de raad
helder, sympathiek en bevlogen. De programmalijnen zijn duidelijk en
bieden in beginsel vertrouwen voor de toekomst. KASKO is goed ingebed in
de regio Oost. De raad mist in het plan echter een heldere visie op de
ontwikkeling van muziektheater in Nederland en de beoogde rol van KASKO
hierin. Zo is niet duidelijk hoe de instelling op het landelijke speelveld
verantwoordelijkheid wil nemen voor het muziektheater in Nederland. De
raad had graag duidelijke keuzes gezien wat betreft de artistieke richting die
de instelling voorstaat.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad kent KASKO als een gedegen en solide ontwikkelkern voor
(hedendaags) muziektheater, met een goede inbedding in Oost-Nederland,

1

mede dankzij grote locatieproducties als ‘Welstaat’, die op bescheiden schaal
ook landelijk actief is. In de afgelopen jaren zijn in het algemeen kwalitatief
hoogwaardige producties gemaakt door makers, van wie er inmiddels een
flink aantal is uitgestroomd en op interessante plekken beland. KASKO heeft
goede contacten met het kunstvakonderwijs en een breed netwerk,
waardoor de instelling ook bij de uitstroom van nieuwe makers een stevige
ondersteunende rol kan spelen. De raad is daarnaast verheugd over de
opdrachten die de instelling in toenemende mate uitvoert voor lokale
overheden en bedrijven voor gelegenheidsproducties, waarmee KASKO ook
de zichtbaarheid in de eigen omgeving vergroot.
De plannen voor de komende periode vindt de raad sympathiek en bevlogen.
De aanvraag is helder gestructureerd rond de vier pijlers ‘#speelt’, ‘#werkt’,
‘#leert’ en ‘#verbindt’. De talentontwikkelingstrajecten zijn overtuigend en
duidelijk omschreven. Het vakmanschap van het team en de lange ervaring
van KASKO met het begeleiden van talent geven vertrouwen in de
inhoudelijke kwaliteit van de begeleiding. Het plan wekt de indruk dat de
instelling alle aspecten van het leerproces en de entree in de praktijk goed
overziet en monitort. Daarbij zijn de duurzame samenwerkingsverbanden
zeer waardevol, onder meer met ArtEZ Hogeschool voor de Kunsten. De
selectie van nieuwe makers gebeurt zorgvuldig en met voldoende oog voor te
verwachten kwaliteit en diversiteit. Interessant is dat de nieuwe makers, die
uiteenlopende disciplines vertegenwoordigen, in een soort collectief werken,
waardoor ze ook van elkaar leren.
De raad mist echter een coherente visie op de bijdrage van de activiteiten
van de instelling aan het genre muziektheater. De aanvraag richt zich
voornamelijk op de trajecten, maar in veel mindere mate op de artistieke
context waarbinnen de makers worden opgeleid. Dat is een gemis, zeker in
het licht van de verantwoordelijkheid voor het genre die KASKO wil nemen
als ontwikkelinstelling in de BIS.
Vernieuwing
De raad is gematigd positief over de bijdrage die KASKO met de plannen
voor de komende periode levert aan de vernieuwing van het muziektheater
in Nederland. Hij heeft vertrouwen in de selectie en begeleiding van de
makers en de activiteiten op het gebied van talentontwikkeling. KASKO zet
echter meer in op behoud dan op vernieuwing van muziektheater; de mate
van vernieuwing hangt vooral af van de gekozen makers. De raad mist een
heldere artistieke richting en visie.
Daarnaast ontbreekt een gedegen visie op publieksontwikkeling, hoewel
publiek in de aanvraag een grote rol speelt: niet duidelijk is welke
mogelijkheden KASKO ziet om nieuw publiek te verbinden aan

KASKO

2

muziektheater en wat de concrete ambities zijn op het gebied van
publieksvernieuwing.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is positief over de heldere en eerlijke reflectie van KASKO op
eerlijke beloning. De instelling hanteert de cao Toneel en Dans voor
medewerkers; tot nu toe is het haar niet altijd gelukt om de makers en
andere freelancers voor alle projecten volgens deze richtlijnen te honoreren.
De instelling wil dat in de toekomst wel doen. Volgens haar zijn kleinere,
experimentele projecten minder aantrekkelijk voor fondsenwerving en
trekken die een kleiner publiek, waardoor de inkomsten niet hoog genoeg
waren om dit voor elkaar te krijgen. De instelling wil voor de komende
periode kritisch kijken naar producties die financieel niet gezond zijn. Zij
maakt zich sterk voor een veilige en aangename werkplek voor alle
werkenden; een onderzoek dat zij in 2018 liet uitvoeren, wees uit dat de
instelling veel investeert in de ontwikkeling van haar werknemers.
KASKO is financieel gezond en heeft voldoende weerstandsvermogen. De
risico’s voor de bedrijfsvoering zijn daarmee laag. De raad acht de begroting
realistisch en doordacht. Bij toekenning van BIS-subsidie stijgt de
begrotingsomzet, maar niet zodanig dat beheersproblemen te verwachten
zijn. In de begroting is rekening gehouden met fair pay en indexering van
personele lasten voor zowel personeel als makers. Daarnaast laat de
begroting dalende eigen inkomsten zien, in lijn met de nieuwe balans in
activiteiten voor de komende periode. De instelling houdt rekening met
minder publiek, omdat zij de nadruk legt op werk van nieuwe makers die
eerder in de kleine zaal spelen dan voor een groot publiek. Een strategie bij
tegenvallende inkomsten ontbreekt: onduidelijk is hoe de instelling niettoekenning van begrote subsidies of achterblijvende eigen inkomsten
opvangt.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is positief over de activiteiten van KASKO op het gebied van
educatie en participatie. Onder de pijler ‘#leert’ ontplooit KASKO educatieve
activiteiten op verschillende onderwijsniveaus. De raad waardeert deze
brede aanpak en heeft vertrouwen in de kunde van KASKO om deze
projecten op een passende en degelijke manier uit te voeren. Bijzonder in
deze context is ‘Bruisende Buren’, een programma in Zwolle-Zuid,
waarbinnen de activiteiten van de instelling onderdeel zijn van een brede,
wijkgerichte aanpak.
De raad is kritisch over de reflectie op publiek in de aanvraag. De instelling
verbindt haar activiteiten weliswaar aan mogelijk publiek, maar een
overkoepelende visie op publieksbenadering ontbreekt: er is geen heldere

KASKO

3

omschrijving van doelgroepen en de beschrijving van de inzet van middelen
om publiek te bereiken is tamelijk algemeen. Wel heeft KASKO bewezen
effectief samen te werken met relevante partners om publiek te bereiken.
Positief is ook dat KASKO de komende periode in samenwerking met
hogeschoolstudenten een doelgroeponderzoek opzet om de diversiteit van
het publiek te monitoren.
Geografische spreiding
KASKO is gevestigd en goed ingebed in de stedelijke cultuurregio Zwolle. De
verbinding met stad en regio is goed, onder meer blijkens de regionaal
georiënteerde projecten die de instelling uitvoert. Er zijn
samenwerkingsverbanden met stedelijke en regionale partijen, zoals Zwolse
theaters en ArtEZ. Daarnaast reizen voorstellingen van KASKO door heel
Nederland tijdens tournees, ook in samenwerking met partners als Oorkaan
in Amsterdam en Holland Opera in Amersfoort.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is positief over de reflectie van KASKO op de Fair Practive Code. De
instelling geeft een realistisch beeld van de stand van zaken. De aanvraag
getuigt van kennis en bewustzijn van de code. Er worden duidelijke stappen
geformuleerd voor de komende periode (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde
bedrijfsvoering’).
Toepassing Governance Code Cultuur
KASKO hanteert het bestuursmodel. De raad vindt de reflectie van de
instelling op de inrichting van de stichting en de toepassing van de
Governance Code Cultuur helder, en heeft vertrouwen in het goede
functioneren van de instelling. Er zijn reglementen, er wordt goed
geëvalueerd en er is voldoende aandacht voor naleving van de code.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is positief over de wijze waarop KASKO zich verhoudt tot de Code
Diversiteit en Inclusie. De instelling reflecteert op de eigen positie ten
aanzien van de vier p’s en formuleert heldere ambities. Verheugend is in dat
verband het verruimen van de toelatingseisen voor de ontwikkeltrajecten,
zodat ook makers met een mbo-opleiding en autodidacten zich kunnen
aanmelden. Dit is een zinvolle en concrete stap in de richting van een
diverser makersbestand. Ook positief is de actieve houding in de zoektocht
naar een nieuw bestuurslid dat de diversiteit van het bestuur vergroot.

KASKO

4

Koninklijk Concertgebouworkest
Geadviseerd subsidiebedrag: € 7.376.600
Gevraagd subsidiebedrag: € 7.376.600

Over de instelling
Stichting Koninklijk Concertgebouworkest, podiumkunsten,
symfonieorkesten, Amsterdam
Stichting Koninklijk Concertgebouworkest (hierna: Koninklijk
Concertgebouworkest) geeft als symfonieorkest wereldwijd uitvoeringen van
orkestmuziek op de belangrijkste podia, onder leiding van de beste
dirigenten. Het orkest richt zich op een breed, (inter)nationaal publiek en
heeft als thuisbasis het Koninklijk Concertgebouw in Amsterdam. Het
Koninklijk Concertgebouworkest profileert zich naar eigen zeggen als het
internationale boegbeeld van de Nederlandse cultuur- en orkestensector.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Koninklijk Concertgebouworkest
een subsidiebedrag toe te kennen van € 7.376.600.
De subsidie is inclusief de toeslag van 10 procent voor een instelling die zich
internationaal onderscheidt door een excellent uitvoeringsniveau en zich
profileert op de relevante internationale concertpodia.
De raad is overtuigd van het hoge niveau van het Koninklijk
Concertgebouworkest en ziet dit orkest als internationaal ambassadeur van
de Nederlandse orkestsector.
Het artistieke en educatieve programma voor de komende periode is vooral
op hoofdlijnen ingevuld, wat de raad ziet als gevolg van het feit dat het
orkest zich in een overgangsfase bevindt, met wisselingen van directie en
chef-dirigent. De raad vindt het positief dat het orkest hedendaags
repertoire blijft spelen en opdrachten geeft aan componisten. De raad is
verheugd over de kansen die het eigen RCO House biedt voor repetities,
kleine concerten en educatieve activiteiten.
De financiële situatie van het Koninklijk Concertgebouworkest is goed en de
instelling kent een grote derde geldstroom. In de reflectie op de Fair Practice
Code gaat de instelling alleen in op eerlijke betaling. Zij geeft aan dat ze de
komende periode volledig zal interen op de eigen reserves door de gewenste
naleving van de code. Dit vindt de raad een aandachtspunt.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het Koninklijk Concertgebouworkest heeft een zeer goede reputatie en
maakt deze in de ogen van de raad waar. Het orkest speelt op het hoogste
niveau, is thuis in alle stijlperiodes en heeft een zeer bijzondere klankkleur
ontwikkeld. Het vakmanschap is in alle groepen van het orkest excellent.
Het Koninklijk Concertgebouworkest wordt ook internationaal zeer
gewaardeerd en bevestigt zijn rol als ambassadeur van de Nederlandse
orkestsector op de belangrijkste podia in de wereld. De raad adviseert
daarom de toeslag voor excellent uitvoeringsniveau en het spelen op
relevante internationale podia toe te kennen aan het Koninklijk
Concertgebouworkest.
De raad constateert dat het orkest zich op dit moment in een uitdagende
periode bevindt. Wisselingen in de directie en de procedure voor een nieuwe
chef-dirigent komen samen met een periode waarin een aantal voor het
orkest gezichtsbepalende dirigenten zijn overleden of hun carrière hebben
beëindigd. De raad stelt vast dat het Koninklijk Concertgebouworkest ook in
deze fase de excellente kwaliteit weet te behouden. Hij heeft begrip voor het
feit dat in deze overgangsfase het artistieke plan nog niet in details is
uitgewerkt.
De raad is positief over het gegeven dat het orkest hedendaags repertoire
blijft spelen en opdrachten geeft aan componisten. Het voornemen om te
werken met gastprogrammeurs is aansprekend en de raad is benieuwd in
welke mate deze activiteiten leiden tot de beoogde verbreding van het
publiek. Het orkest schrijft dat het zoekt naar wegen om het symfonisch
repertoire op een eigentijdse wijze te presenteren en de raad kijkt met
interesse uit naar welke nieuwe locaties en formats dit zal opleveren. De
raad is verheugd over de kansen die het eigen RCO House biedt voor
repetities, kleine concerten en educatieve activiteiten.
Vernieuwing
Het Koninklijk Concertgebouworkest draagt in lichte mate bij aan de
vernieuwing van de orkestpraktijk door in enkele programma’s de blik te
verruimen naar andere disciplines. In het recente verleden waren artistiek
vernieuwende aanzetten zichtbaar in de samenwerking met bijvoorbeeld
Internationaal Theater Amsterdam en singer-songwriter Spinvis.
Daarnaast heeft het orkest de afgelopen periode zijn marketing en
communicatie vernieuwd, waarmee deze veel dynamischer en toegankelijker
oogt dan voorheen. Ook de wijze waarop de activiteiten binnen het nieuwe
RCO House de afgelopen periode zijn vormgegeven, beschouwt de raad als
vernieuwend; hij ziet uit naar de ontwikkeling van de verschillende

Koninklijk Concertgebouworkest

2

initiatieven die het orkest voor dit huis presenteert voor de komende
periode.
Het orkest geeft op goede, samenhangende wijze invulling aan
talentontwikkeling. Tussen 2016 en 2018 speelde het orkest in alle 28
landen van de EU en werkte daar ook samen met een lokaal jeugdorkest.
Hieruit kwam het Concertgebouworkest Young voort, dat bestaat uit jonge
getalenteerde musici van 14 tot en met 17 jaar die samen de diversiteit van
de Europese samenleving weerspiegelen. De werving van deelnemers spitst
zich toe op Zuid-Afrika en Turkije. De keuze voor deze twee landen wordt
niet toegelicht in het plan.
De raad oordeelt ook positief over de Academie van het
Concertgebouworkest. Deze biedt plaats aan jonge talentvolle musici die
gedurende een heel orkestseizoen deelnemen aan orkestproducties, en
worden begeleid en gecoacht door leden van het orkest. In de komende
periode wordt het aantal plaatsen in de Academie uitgebreid van negen naar
twaalf. De raad vindt het positief dat het orkest in relatie met
Concertgebouw Young en de Academie een programma wil ontwikkelen
voor Nederlands muzikaal talent van 12 tot 24 jaar met een
migratieachtergrond. Het orkest participeert daarnaast in de Nationale
Master Orkestdirectie.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Koninklijke Concertgebouw biedt musici in vaste dienst een voltijds
contract aan en maakt daarnaast gebruik van remplaçanten. De instelling
kent twee eigen cao’s, voor musici in vaste dienst en voor stafmedewerkers,
en hanteert daarnaast de cao voor remplaçanten. De musici van het
Koninklijk Concertgebouworkest krijgen een ruimere beloning dan die van
andere orkesten in Nederland, maar de honorering van de vaste orkestleden
ligt onder het internationaal gebruikelijke niveau. Het orkest wil de beloning
van de musici in vaste dienst en van remplaçanten verbeteren, maar zegt
geen mogelijkheid te zien dit met eigen middelen te realiseren zonder in te
teren op de reserves; voor een eerlijke beloning van de remplaçanten zou
jaarlijks een extra bedrag nodig zijn van 600.000 euro. De raad vindt het
voornemen om musici beter te gaan betalen goed, maar hoopt dat dit de
instelling lukt zonder hiervoor de volle reserves aan te spreken. De instelling
roept de minister op hier meer middelen voor uit te trekken.
De liquiditeit, solvabiliteit en het weerstandsvermogen van het Koninklijk
Concertgebouworkest geven een positief beeld van de financiële gezondheid
op het moment van aanvragen. Het percentage eigen inkomsten bedraagt 53
procent en laat zien dat het orkest zeer succesvol is in het genereren van
extra middelen. Op basis van de cijfers van 2017 en 2018 zijn er geen grote
risico’s. Door de grote investeringen die de instelling wil doen ten behoeve

Koninklijk Concertgebouworkest

3

van ambities als eerlijke honorering van musici en goed werkgeverschap, zal
echter het eigen vermogen slinken. De financiële risico’s die hiermee
gepaard gaan worden niet opgevangen door de begrote vermeerdering van
inkomsten uit kaartverkoop en schenkingen van 1 miljoen euro. De raad
vindt dit te risicovol en meent dat het orkest zijn ambities op het gebied van
honorering langzamer zal moeten doorvoeren, ofwel hier een groter aandeel
eigen inkomsten tegenover moet stellen. Hiernaast verwijst hij voor dit
vraagstuk naar de inleiding bij deze categorie.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het Koninklijk Concertgebouworkest houdt zich op verschillende manieren
met educatie bezig, waarin vooral het nieuwe RCO House een rol speelt. Het
orkest onderhoudt intensieve, verdiepende relaties met een beperkt aantal
scholen en met de naast het RCO House gevestigde vmbo-school. Positief is
ook dat Muziekschool Amsterdam en Aslan Muziekcentrum ruimte krijgen
in het RCO House.
Daarnaast heeft het orkest in samenwerking met een uitgeverij vier
educatieve apps ontwikkeld voor de verschillende niveaus in het primair
onderwijs. Deze worden gebruikt door ongeveer tweeduizend scholen en
bereikten in 2018 circa 90.000 leerlingen.
In de komende periode wil het orkest de bestaande educatieve activiteiten
voortzetten en uitbreiden. De raad had hier graag een nadere toelichting op
gelezen.
Met betrekking tot participatie en publieksbenadering heeft het Koninklijk
Concertgebouw een sterke ontwikkeling doorgemaakt op het vlak van
(online) communicatie. Het orkest toont zich bewust van veranderend
publieksgedrag en speelt daarop in. Het orkest ziet een trend van een
afname van abonnementen en richt zich in de marketing en communicatie
meer op losse kaarten, lastminuteverkoop en het organiseren van
evenementen. Met een meer diverse programmering (in bijvoorbeeld de
series ‘Horizon’ en ‘Essentials’) en marketinginspanningen als
waarluisterjijnaar.nl wil het orkest een jonger en meer divers publiek
trekken. De raad vindt het positief dat er geld is vrijgemaakt om in 2020
onderzoek te laten doen naar onder andere best practices in inclusiviteit en
participatie in het buitenland en om kansrijke activiteiten en
maatschappelijke en culturele samenwerking te inventariseren.
Geografische spreiding
Het Koninklijk Concertgebouworkest heeft als standplaats Amsterdam en is
goed zichtbaar in deze stad. Het orkest speelt, naar eigen zeggen vanwege
beperkt beschikbare uitkoopsommen, gemiddeld slechts drie keer per

Koninklijk Concertgebouworkest

4

seizoen in een andere plaats in Nederland. Dit vindt de raad jammer gezien
de voorbeeldfunctie die het orkest ook nationaal heeft.
Het Koninklijk Concertgebouworkest is het boegbeeld van het Nederlandse
orkestenbestel en een internationale ambassadeur. Het orkest speelt
ongeveer een kwart van de concerten op internationale podia. Vanuit de
Metropoolregio Amsterdam wordt dit beeld bevestigd; deze stedelijke
cultuurregio wil zich nadrukkelijk profileren met een nationale en
internationale functie en met een aantrekkingskracht voor excellentie uit het
hele land en de wereld. Het orkest maakt deel uit van de Amsterdam BIS en
speelt een belangrijke rol in dit regioprofiel, dat zich positioneert met een
nationale en internationale functie en met aantrekkingskracht op excellentie
en talent uit het land en de wereld. Vanuit het Metropoolregio Amsterdamprogramma liggen er kansen om de samenwerking met andere deelregio’s
verder te ontwikkelen.
Toepassing Fair Practice Code
De instelling onderschrijft de Fair Practice Code, maar reflecteert summier
op de code; ze gaat in de reflectie slechts in op eerlijke betaling. De raad
erkent dat dit voor het orkest een groot vraagstuk is, maar had ook graag
een reflectie gelezen op de andere aspecten in de code, zoals solidariteit,
vertrouwen en transparantie. In de aanvraag zelf maakt het orkest wel een
opmerking over duurzaamheid, in welk kader het orkest inspanningen levert
om de ecologische voetafdruk van buitenlandse reizen te reduceren. De raad
vindt de geringe aandacht voor volledige toepassing van de Fair Practice
Code door een orkest van deze statuur teleurstellend.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het orkest onderschrijft de Governance Code Cultuur code en hanteert deze
naar eigen zeggen al jaren. Met de beschreven doelstelling, missie en profiel
en de bijzondere medezeggenschapsstructuur vormt de code volgens het
orkest een goede basis om de wijze waarop bestuur en toezicht zijn
georganiseerd tegen het licht te houden. De personeelsvereniging is daarbij
vakbond en ondernemingsraad ineen, en bekleedt een derde van de
bestuurszetels. Het orkest zegt de organisatiestructuur iedere
kunstenplanperiode te analyseren en te bespreken. Tot op heden zijn de
bevindingen positief. Het medezeggenschapsmodel functioneert volgens de
instelling goed en garandeert grote betrokkenheid. Men ziet geen aanleiding
om het bestuursmodel te veranderen.
De raad vindt het positief dat toepassing van de code in 2017 – 2018 onder
andere heeft geleid tot publicatie van bestuursvacatures, vaststelling van een
klokkenluidersregeling en aanstelling van een (extra) externe
vertrouwenspersoon en een klachtencommissie. De laatste versie van de

Koninklijk Concertgebouworkest

5

code wordt in het seizoen 2020 – 2021 behandeld, nadat een nieuw
directieteam is ingewerkt.
De raad onderschrijft dat dit een goed moment is om het huidige
bestuursmodel opnieuw tegen het licht te houden en een meer
onafhankelijke borging van toezicht, bestuur en medezeggenschap te
realiseren, te meer omdat de dispensatie die in het verleden door de SER is
verleend voor een andere inrichting van de medezeggenschap dan via een
ondernemingsraad, na vijf jaar niet is verlengd.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad constateert op basis van het activiteitenplan en de toelichting op de
Code Diversiteit en Inclusie dat de intenties en voornemens van het
Koninklijk Concertgebouworkest op dat terrein goed zijn. Wel ontbreekt op
veel onderdelen een uitwerking. De aanstelling van een manager diversiteit
en inclusie ziet de raad als een positieve stap in de noodzakelijke verdere
gedachtevorming en concretisering van plannen.
Het orkest geeft aan met nieuwe talenten het bestaande kwaliteitsniveau te
willen blijven uitdragen en de stereotype notie van een negatieve relatie
tussen (culturele) diversiteit en kwaliteit te willen doorbreken. Het wil een
meer divers publiek bereiken in termen van sociaaleconomische
samenstelling en leeftijdsopbouw. Via verjonging hoopt het orkest ook een
publiek met een gemengde culturele achtergrond te trekken.
Ten aanzien van personeel, programma en partners zegt de instelling verder
slechts met een aantal overzichtelijke en passende stappen al veel te kunnen
bewerkstelligen. De raad gaat ervan uit dat de manager diversiteit en
inclusie de doelstellingen op dit gebied verder zal helpen aanscherpen en
bereiken.

Koninklijk Concertgebouworkest

6

Koorbiënnale
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 322.500

Over de instelling
Stichting Internationale Koorbiënnale Haarlem, podiumkunsten, festivals,
Haarlem
Stichting Internationale Koorbiënnale Haarlem (hierna: Koorbiënnale) is
een tweejaarlijks festival dat zich richt op het presenteren van koormuziek
uit alle genres. Het festival zoekt daarbij verbinding met zowel de
amateursector als internationale topensembles, en presenteert diverse
interdisciplinaire en maatschappelijk geëngageerde projecten. De meeste
activiteiten vinden plaats in Haarlem, zowel op concertpodia als op
ongebruikelijke locaties. Tijdens het festival presenteert de instelling ook
een productie met internationale uitstraling in Muziekgebouw aan ’t IJ in
Amsterdam.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van de
Stichting Internationale Koorbiënnale Haarlem. Echter, na zorgvuldige
weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert hij de
Stichting Internationale Koorbiënnale Haarlem geen subsidie toe te kennen.
De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij
deze categorie.
De Koorbiënnale heeft zich in de afgelopen twintig jaar ontwikkeld tot een
festival waarin koormuziek in al haar facetten wordt getoond. Ze is artistiek
zeer ondernemend, betrekt diverse genres en disciplines in haar repertoire
en weet zowel de internationale top als de amateursector goed te bereiken.
Het festival haalt internationale vooruitstrevende producties naar
Nederland en neemt het initiatief tot innovatieve coproducties. Ze levert een
belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van de hedendaagse koormuziek.
De activiteiten op het gebied van participatie en talentontwikkeling zijn goed
uitgewerkt, maar een plan voor educatieve activiteiten voor kinderen
ontbreekt. De raad is daarnaast positief over de inbedding van het festival in
de regio; wel laat de nationale zichtbaarheid nog te wensen over.
De financiële stabiliteit baart de raad zorgen. Hij is echter positief over de
vooruitgang die is geboekt met betrekking tot eerlijke betaling. De

1

Koorbiënnale reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair Practice
Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie. De
raad is het met het festival eens dat er op het gebied van diversiteit en
inclusie nog veel te verbeteren is.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De Koorbiënnale heeft zich in de afgelopen twintig jaar ontwikkeld tot een
tweejaarlijks festival waarin koormuziek in al haar facetten ten gehore wordt
gebracht. Het festival is artistiek zeer ondernemend en weet zich moeiteloos
innovatief te presenteren. Het brengt nieuwe interpretaties en
presentatievormen van bestaand repertoire, en nieuwe creaties in de vorm
van nieuwe composities en multidisciplinaire projecten. Het festival laat
daarbij diverse muzikale genres horen, en nodigt naast de wereldtop ook
veel amateurkoren uit.
De Koorbiënnale heeft een goede reputatie en krijgt waardering in binnenen buitenland. Internationaal gezien geniet de Koorbiënnale een reputatie
als motor voor de ontwikkeling van koormuziek als een eigentijdse,
relevante en geëngageerde kunstvorm. Desondanks is in de ogen van de
raad de positie van het festival als platform voor internationale professionals
te mager, en laat het festival onvoldoende zien hoe het zich op dit vlak zou
kunnen versterken. De raad waardeert de ambities op het gebied van
internationale programmering en coproducties, maar constateert tegelijk
dat er nog veel moet worden ondernomen om hier invulling aan te geven.
Door de verbinding met TENSO, het Europese netwerk voor
beroepskamerkoren, neemt de Koorbiënnale actief deel aan de dialoog in
het internationale veld. Verder beschrijft het festival geen plannen waarin zij
daadwerkelijk een internationale platformfunctie realiseert.
De Koorbiënnale presenteert voor de komende festivals, naast de
internationale topkoren in de programmalijn ‘Internationale excellentie’,
ook de maatschappelijk georiënteerde programmalijn ‘Inclusie en
engagement’. Het festival snijdt op een creatieve manier actuele thema’s
aan. Daarnaast realiseert het festival innovatieve samenwerkingen, zoals
met poppenspeler Basil Twist in ‘The book of mountains and seas’. Ook
wordt geregeld gebruikgemaakt van andere kunstvormen, zoals ballroom
dancing, moderne dans en film. De Koorbiënnale heeft tevens overtuigende
programmalijnen met betrekking tot participatie en talentontwikkeling.

Vernieuwing

Koorbiënnale

2

De raad waardeert de vele spannende samenwerkingen die de Koorbiënnale
aangaat. Het festival durft in zijn programmering risico’s te nemen en heeft
een neus voor innovatieve en spraakmakende producties. Het levert een
belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van de hedendaagse koormuziek.
Het festival weet internationaal vooruitstrevende producties naar Nederland
te halen. Het neemt het initiatief tot innovatieve coproducties, zoals het
eerdergenoemde ‘The book of mountains and seas’ en de voorstelling
‘Beethoven Nein’. Hierin wordt het slotdeel van Beethovens negende
symfonie gecombineerd met elektronica en digitale klanktechnieken, met
een grote rol voor het Koorbiënnale Festivalkoor, dat bestaat uit
amateurzangers.
Daarnaast stelt het festival zich innovatief op door steeds bijzondere
concertlocaties te verzinnen en koormuziek in een informele setting te
presenteren, zoals bij het project ‘the public domain’, een stuk voor duizend
zangers gecomponeerd door David Lang. De raad waardeert het dat de
instelling hierbij niet wars is van het nemen van artistieke risico’s.
De Koorbiënnale heeft een uitgebreid programma voor talentontwikkeling,
onder andere in samenwerking met de popopleiding van Codarts en met
Cappella Amsterdam. Ook organiseert het festival een coachingsdag voor
amateurensembles en bevordert het de ontwikkeling van jong talent door
samen te werken met de koorschool Sint Bavo in Haarlem, kinderkoor
Nieuw Vocaal Amsterdam en Stichting Vocaal Talent. Daarnaast betrekt de
instelling talentvolle jeugdkoren bij uitvoeringen, zoals het Nationaal
Gemengd Jeugdkoor.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De financiële situatie van de Koorbiënnale fluctueert tussen festivaljaren (de
oneven jaren) en jaren waarin geen festival plaatsvindt. In het festivaljaar
2017 waren de liquiditeit en solvabiliteit beter dan in 2018. Omgekeerd is
het weerstandsvermogen in dat festivaljaar minder dan in 2018. In een jaar
zonder festival loopt het festival een middelmatig risico om niet aan zijn
betalingsverplichtingen op korte termijn te kunnen voldoen.
De begroting voor 2021 (ook een festivaljaar) laat zowel aan de baten- als
aan de lastenkant een aanzienlijke toename zien ten opzichte van de
realisatie in 2017. De substantiële stijgingen in de lasten van 2021 ten
opzichte van 2017 worden door de instelling onder meer verklaard uit het
verhogen van de honoraria, de automatisering van projectbeheer en
boekhouding, en een nieuwe werkplek. Deze inschatting lijkt de raad
realistisch.
De Koorbiënnale is transparant over de gehanteerde vergoedingen. Het
festival volgde in 2019 nog niet de Fair Practice Code maar geeft aan daar in

Koorbiënnale

3

de komende periode aan te gaan werken. Het festival ontwikkelt een
integriteitscode en gaat overwerk beter bewaken en proberen te voorkomen.
Het festival organiseert evaluaties en heeft het streven dit nog verder uit te
breiden. De raad waardeert deze plannen.
De raad vindt het opmerkelijk dat de instelling niet investeert in de
persoonlijke ontwikkeling van teamleden, met als motivatie dat alle
medewerkers zzp’er zijn. Het festival reflecteert niet op zijn keuze om geen
medewerkers in dienst te nemen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad waardeert de inspanningen van de Koorbiënnale op het gebied van
participatie. Elke festivaleditie weet het festival meer dan vijftig
amateurkoren te betrekken door ze een podium te geven op bijzondere
locaties in Haarlem. Amateurs die op hoog niveau willen zingen kunnen
auditeren voor het Festivalkoor, dat vocale- en ensemblecoaching ontvangt
ter voorbereiding op een uitvoering met professionele musici. De
Koorbiënnale ontwikkelt samen met de landelijke Bond voor
Amateurmuziektheater en Lichte Koormuziek, het Nederlands Koorfestival,
LKCA en Koornetwerk Nederland een nieuw project genaamd ‘The Big Sing’,
een eendaagse zangbeurs voor amateurkoren, die eindigt met samenzang
door een massakoor.
Uit de aanvraag blijkt niet in welke mate het festival educatieve activiteiten
voor kinderen en jongeren ontwikkelt. Het festival lijkt kinderen alleen te
bereiken met talentontwikkelingsprojecten voor jong zangtalent, en door
talentvolle jeugdkoren bij concerten te betrekken.
Er is in Nederland een enorm potentieel aan geïnteresseerd publiek voor het
festival. De raad ziet veel kansen voor de Koorbiënnale om met de juiste
strategie meer publiek te bereiken. De raad waardeert de
doelgroepsegmentering die de instelling hanteert en de ambitie om
koorzangers te bereiken. De raad onderschrijft de potentie van deze
doelgroep, maar in het plan wordt niet toegelicht hoe het festival zijn
‘korenmarketingplan’ gaat inrichten. De raad is benieuwd wat het festival
gaat veranderen om deze doelgroep beter te bereiken.
Geografische spreiding
De Koorbiënnale organiseert haar concerten en andere activiteiten met
name in Haarlem. Daarnaast is er tijdens elk festival een voorstelling in
Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam. Incidenteel zijn er ook andere
activiteiten in Amsterdam, zoals in 2019 de uitvoering van ‘the public
domain’ van David Lang op het Gershwinplein aan de Zuidas. De raad vindt
dat het festival nog moet werken aan een grotere landelijke zichtbaarheid.

Koorbiënnale

4

De Koorbiënnale is stevig ingebed in de Metropoolregio Amsterdam. De
Koorbiënnale werkt samen met diverse lokale en regionale partners, zoals
Nieuw Vocaal Amsterdam, Cappella Amsterdam, koorschool Sint Bavo en de
Haarlemse Koor Federatie. In haar reflectie op de aanvraag schrijft de
Metropoolregio Amsterdam dat de Koorbiënnale een belangrijke regionale,
landelijke en internationale functie heeft binnen het profiel van deze regio,
die zich richt op kwaliteit, talentontwikkeling en een goed makersklimaat.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is van mening dat de Koorbiënnale blijk geeft van goede intenties op
het gebied van eerlijke betaling. In zijn toelichting op de toepassing van de
Fair Practice Code schrijft het festival dat het van meet af aan heeft gestreefd
naar eerlijke betaling van musici, hen altijd een uitkoopsom heeft geboden,
en hen niet heeft gevraagd op te treden om niet, tegen een partagedeal of op
eigen risico. Voor de periode 2021 – 2024 neemt het festival zich voor jonge
instrumentalisten volgens de cao voor remplaçanten te gaan betalen en voor
staf en medewerkers de cao voor schouwburgen en concertzalen in te
voeren. De staf en medewerkers in de organisatie worden ingehuurd op zzpbasis.
De raad vindt het zorgelijk dat afspraken over het aantal gewerkte uren
structureel worden overschreden en dat er niet wordt geïnvesteerd in de
ontwikkeling van medewerkers. Secundaire arbeidsvoorwaarden zoals
pensioenen en een verzekering voor arbeidsongeschiktheid zijn niet
geregeld.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Koorbiënnale schrijft de Governance Code Cultuur toe te passen. De raad
vindt dat de Koorbiënnale over het algemeen voldoende reflecteert op de
code maar constateert dat ze op enkele punten nog tekortschiet. Zo
publiceert de instelling het rooster van aftreden nog niet op de website en
fungeert de secretaris van het bestuur als vertrouwenspersoon voor de
organisatie. Dit laatste vindt de raad een onverstandige keuze. De instelling
zal in 2020 een directiereglement ontwikkelen en reguliere evaluaties
plannen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De Koorbiënnale onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie en schrijft in
haar toelichting op de toepassing ervan dat zij zich ervan bewust is dat ze
nog veel kan verbeteren. Ze heeft de ambitie het programma in de komende
edities te verbreden met nog meer maatschappelijke thema’s, wat volgens
haar een diverser publiek zal aantrekken. De Koorbiënnale wil dit onder
andere bereiken door op locaties te spelen waar een diverser publiek
aanwezig is, zoals de Haarlemse wijk Schalkwijk en Amsterdam-Zuidoost.

Koorbiënnale

5

De Koorbiënnale streeft ook naar een diverser profiel in de organisatie en
gaat hier in 2020 een plan van aanpak voor ontwikkelen. De raad waardeert
deze plannen, evenals de openhartige reflectie op de code, maar hij is
tegelijk kritisch over het tempo waarin een en ander z’n beslag krijgt.

Koorbiënnale

6

Korzo
Geadviseerd subsidiebedrag: € 734.490
Gevraagd subsidiebedrag: € 735.000

Over de instelling
Stichting Korzo (hierna: Korzo) is een podium en productiehuis in Den
Haag. Naar eigen zeggen is Korzo, als ‘huis in beweging’, de enige
ontwikkelplek in Nederland die zich specifiek richt op dans én beweging en
daarin landelijk een voortrekkersrol speelt. Het makershuis herbergt de
actuele top op het gebied van dans, fysiek theater, circus en muziek. De
makers vinden een plek in en rond Korzo’s programmering, via
verschillende formats waaronder het CaDance festival. Korzo wil een
eigenwijze plek zijn die makers kansen geeft, genres vernieuwt en ontwikkelt
en daarmee een afspiegeling is van de maatschappij. In de komende periode
kiest Korzo onder het motto Here to move you een nieuwe koers, waarin
wordt ingezet op dialoog, diversiteit en doorstroming.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Korzo een subsidie toe te kennen
van € 734.490.
De raad is onverdeeld positief over het plan van Korzo. Hij vindt de visie
voor de komende jaren uitstekend verwoord en ziet in Korzo de ideale
kandidaat voor de coördinerende instantie die de vernieuwende danscultuur
in Nederland dringend nodig heeft. De raad is zeer te spreken over de
bewezen kwaliteit van de begeleidingstrajecten binnen Korzo en kijkt uit
naar de vorderingen van de nieuwe lichting makers. Hij is positief over de
inclusie van midcareers in het plan. Korzo past naadloos in haar omgeving
Den Haag, dat zich in toenemende mate profileert als dansstad. De instelling
kijkt met een prettig brede blik naar dans en beweging en opent deuren naar
belendende disciplines, waaronder circus. Korzo reflecteert helder en
transparant op de codes.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad kent Korzo als prominente en stabiele speler in het Nederlandse
dansveld, wiens kwaliteit als productiehuis met nationale en internationale
uitstraling ruimschoots is bewezen. Korzo heeft veel succesvolle en relevante
makers voortgebracht en zodoende een toonaangevende positie verworven

1

als aanjager van de hedendaagse danscultuur. Korzo opereert als een huis
waar geproduceerd en gepresenteerd wordt, waar festivals plaatsvinden en
waar jong talent en ervaren makers elkaar ontmoeten. Mede dankzij de vele
en hechte samenwerkingsverbanden met partners in de dans biedt Korzo
begeleiding op hoog niveau. Het CaDance Festival is een belangrijk platform
voor de jonge generatie dansmakers.
De raad is zeer positief over het plan van Korzo voor de komende vier jaar.
De instelling reflecteert zorgvuldig op de afgelopen periode en formuleert
vervolgstappen. Ze vat dans en beweging breed op en verbindt een
duidelijke missie en visie met concrete activiteiten, die helder en bevlogen
beschreven worden. De instelling heeft een heldere visie op het belang van
de makers en hun kwaliteiten in een landelijke context en op hetgeen zij
kunnen betekenen voor de genres waartoe de instelling zich verhoudt. Ze
gaat de komende periode met een diverse groep makers in zee en de
talentontwikkelingstrajecten zijn overtuigend en geven blijk van een gevoel
van urgentie en liefde voor het vak. Korzo biedt een grote variëteit aan
vormen van coaching en exposure aan. Er ligt daarbij nadruk op makers met
enkele jaren ervaring en op midcareers. De raad vindt de motivatie voor de
keuze voor makers glashelder en inzichtelijk. Het grote netwerk van de
instelling biedt makers veel mogelijkheden om door te groeien.
Korzo neemt verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling en innovatie van
vernieuwende dans in Nederland. Dat doet zij ook door bij te dragen aan
beleidsvorming, bijvoorbeeld in haar voorzitterschap van het Haags
Dansoverleg, waarmee Den Haag zich verder positioneert als internationale
dansstad. De raad is van mening dat de vernieuwende danscultuur in
Nederland dringend behoefte heeft aan een coördinerende instelling die
makers de ruimte biedt aan carrière en performances te werken; Korzo is
voor deze positie een ideale kandidaat, niet in de laatste plaats omdat de
instelling inherent interdisciplinair denkt en handelt. Dans en beweging zijn
uitgangspunten van de activiteiten maar de vensters naar andere disciplines
staan nadrukkelijk wijd open.
Vernieuwing
Korzo levert een waardevolle bijdrage aan de vernieuwing van de
danscultuur in Nederland. Door haar duidelijke visie en weloverwogen
selectie van makers is zij een drijvende kracht achter artistieke vernieuwing.
Talentontwikkeling en genreontwikkeling liggen voor Korzo dicht bij elkaar:
in de keuze van makers klinkt nadrukkelijk de ambitie door om dans en
beweging te verbreden en van nieuwe impulsen te voorzien, deels ook uit
andere (culturele) tradities. De raad waardeert het dat urban dans en circus
een plek krijgen in de komende periode.

Korzo

2

Korzo selecteert en begeleidt vernieuwende makers die op hun beurt voor
innovatie zorgen binnen hun discipline. Zij biedt hiervoor openheid en veel
ruimte maar tegelijk voldoende expertise, mede dankzij een grote
hoeveelheid sterke partnerschappen. Zij neemt haar verantwoordelijkheid
voor de ontwikkeling van dans en beweging en reflecteert hierop. Daarnaast
waardeert de raad het dat een steeds diverser publiek actief in een vroeg
stadium wordt betrokken bij het maakproces dat binnen Korzo plaatsvindt.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is positief over de verhouding van Korzo tot eerlijke beloning. Op
alle contracten is de cao Toneel en Dans van toepassing, zowel wat betreft
salarisniveau als de arbeidsvoorwaarden. Overwerk wordt uitbetaald of
gecompenseerd; structureel overwerk is niet aan de orde. Korzo zorgt voor
een werkomgeving die voor zowel medewerkers als makers en publiek
inspirerend, veilig en goed onderhouden is. Medewerkers kunnen hun
kennis verbreden via detachering bij andere organisaties (zoals het Holland
Dance Festival) of door scholings- en coachingstrajecten. De instelling heeft
conform de cao afspraken over arbeidsongeschiktheidsverzekeringen en
pensioen. Het bruto tarief voor freelancers wordt vanaf 2020 vermeerderd
met 40 procent, zoals is afgesproken met de sociale partners.
De raad waardeert ook de manier waarop Korzo zich heeft herpakt na de
moeilijke start van de huidige beleidsperiode. Zij kreeg, net als veel andere
instellingen, pas in een laat stadium zekerheid van financiering vanuit het
Rijk. De getoonde veerkracht is bewonderenswaardig en biedt ook voor de
komende jaren vertrouwen in de zakelijke kwaliteit. Korzo is financieel
gezond en scoort hoog op de kengetallen voor liquiditeit, solvabiliteit en
weerstandsvermogen. De risico’s zijn laag. De begroting is realistisch ten
opzichte van de voorgaande jaren en de financieringsmix is voldoende
gespreid. Er is een risicoanalyse bij tegenvallende inkomsten; indien de
begrote subsidies niet worden toegekend, zal de instelling het volume hierop
bijstellen. Tevens licht Korzo toe hoe zij dankzij digitalisering van de
administratie beter in staat is om risico’s in te schatten en daarop gepaste
beheersmaatregelen te nemen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De instelling heeft een goed functionerend educatiebeleid en onderhoudt
hiertoe sterke samenwerkingsverbanden, zoals met de Haagse
Cultuurankers. Er wordt helder beschreven welke activiteiten de komende
periode worden ondernomen. Zo wordt ingezet op het bereiken van
scholieren, met name van het vmbo, via ‘community teachers’.
Publiek speelt een centrale rol in de plannen van Korzo. Ze benadert het
maakproces, de begeleiding en het publiek als een geheel, bijvoorbeeld door

Korzo

3

het publiek te betrekken bij de artistieke ontwikkeling van een maker door
middel van open studio’s en podcasts. De raad juicht dit toe. Korzo ontplooit
een groot aantal activiteiten op het gebied van participatie, vaak teneinde
nieuwe groepen te enthousiasmeren voor haar aanbod. De raad is positief
over de breedte van het pakket, dat naast meer gekende activiteiten ook
verrassende en vernieuwende concepten omvat, zoals pop-upvoorstellingen
en ‘Crosstown’, een broedplaats voor jong danstalent.
Geografische spreiding
Korzo is goed verankerd in Den Haag. Zij ontvangt meerjarige
ondersteuning van de gemeente Den Haag. Ze werkt samen met veel
instellingen binnen de stad, zowel culturele organisaties als organisaties in
het sociaal domein en onderwijsinstellingen. Korzo zet haar deuren open
voor haar – directe – omgeving en trekt er tevens op uit om verbindingen te
leggen in de stad. Producties van Korzo reizen door heel Nederland; de
herkenbaarheid van de instelling buiten Den Haag is nog relatief beperkt.
De instelling past goed in het profiel van de stedelijke cultuurregio
Haaglanden.
Toepassing Fair Practice Code
Korzo reflecteert goed op de Fair Practice Code. Ze licht helder toe waar zij
staat en welke uitdagingen er op dit vlak zijn in de komende periode. Zo
agendeert zij een dilemma: ze wil eerlijk belonen, maar kan bij inkomende
programmering niet achterhalen of de uitvoerenden goed worden betaald.
Korzo is als lid van het Directieoverleg Podiumkunsten Den Haag in gesprek
over de consequenties van fair pay in de toekomst (zie ‘Eerlijke beloning en
gezonde bedrijfsvoering’).
Toepassing Governance Code Cultuur
Korzo reflecteert goed op de Governance Code Cultuur en past deze volledig
toe. Ze zet helder uiteen hoe de organisatie functioneert en is transparant
over taakverdeling, verantwoordelijkheden en omgang met uitdagingen op
dit gebied. Met de komst van de huidige directeur in 2018 is ze overgestapt
van een twee- naar een eenkoppige directie, ondersteund door een zakelijk
leider en een artistiek leider dans. Korzo hanteert het raad-vantoezichtmodel. Ze heeft met succes de samenstelling van de raad van
toezicht weten te diversifiëren.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Korzo reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. Ze gaat zorgvuldig
en uitgebreid in op de huidige situatie en formuleert uitdagingen voor de
komende beleidsperiode. Diversiteit en inclusie zijn naar eigen zeggen geen
thema, maar een voorwaarde voor het werk dat zij doet. De raad waardeert
dit uitgangspunt en de concrete uitwerking ervan. Zo is de instelling actief
om publieksgroepen, zoals jongeren, via community-managers aan zich te

Korzo

4

binden. In het personeelsbestand is diversiteit een belangrijk
aandachtspunt: Korzo wil dat haar medewerkers een afspiegeling vormen
van de stad. In haar programma en in de keuze voor de
samenwerkingspartners wordt de komende periode nog meer ingezet op het
bereiken en vertegenwoordigen van alle groepen uit Den Haag. Het India
Dans Festival is hier al een voorbeeld van.

Korzo

5

Kunstmuseum Flevoland
Geadviseerd subsidiebedrag: € 250.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Kunstmuseum Flevoland (hierna: Kunstmuseum Flevoland)
initieert een museum in oprichting, dat zich zal vestigen in Almere.
Kunstmuseum Flevoland is de werktitel van een museum dat nog in
ontwikkeling is. Uitgangspunt voor het nieuwe museum is de collectie
landschapskunst die verspreid staat over de provincie Flevoland. Deze
buitenervaring wil het museum uitbreiden naar een binnenervaring. De
instelling wil een plek worden voor driedimensionale objectkunst van groot
formaat, waar in bestaande musea vaak geen plek voor is, en voor
mediakunst. Over vijf jaar beoogt zij bereikt te hebben dat Flevoland bekend
staat als dé plek voor grootse actuele landschapskunst en multimediale
kunst.

Subsidieadvies
Kunstmuseum Flevoland vraagt subsidie aan als instelling met als
kernactiviteit het beheer en behoud van een gemeentelijke of provinciale
collectie cultureel erfgoed van nationaal of internationaal belang. Het
museum vraagt subsidie voor het uitvoeren van publieksactiviteiten die
verband houden met de collectie en een aanvulling vormen op de
activiteiten waarvoor de gemeente Almere subsidie verstrekt. Het museum
is voorgedragen door de Gedeputeerde Staten van de provincie Flevoland,
waar de instelling haar standplaats heeft. Kunstmuseum Flevoland voldoet
aan de eisen die de Regeling stelt met betrekking tot artikel 3.26.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Kunstmuseum Flevoland een
subsidiebedrag te verlenen van € 250.000, mits zij:
-

-

haar activiteiten voor 2021 – 2022 concreet uitwerkt, gekoppeld aan
het educatieve programma en een doelgroepenanalyse, en in grote
lijnen toelicht welke activiteiten zij wil organiseren in de jaren 2023
en 2024.
een aangepaste begroting opstelt die in lijn is met het
activiteitenplan en een toelichting geeft op de begroting.
de toepassing van de Fair Practice Code, de Governance Code
Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie uitwerkt en actiepunten
voor de komende jaren formuleert.

De aanvraag van Kunstmuseum Flevoland vindt de raad verrassend en
vernieuwend. De plannen spreken tot de verbeelding. Met name de beoogde

1

focus op kunst van groot formaat vormt een goede aanvulling op het
bestaande museale aanbod, en is passend in de provincie Flevoland. Het is
positief dat de instelling actief verbinding zoekt met de regio en de
aanwezige collectie kunst in de publieke ruimte als uitgangspunt neemt. De
activiteiten voor de komende periode zijn echter nog niet concreet genoeg
uitgewerkt, en zullen de komende maanden door de kwartiermaker en een
artistiek team moeten worden ingevuld.
Omdat de instelling in de begroting niet toelicht waaraan zij de rijksbijdrage
van 250.000 euro per jaar wil besteden en omdat de begroting niet
vergeleken kan worden met realisatiecijfers, is de bedrijfsvoering lastig te
beoordelen. Datzelfde geldt voor een oordeel over de toepassing van de Fair
Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en
Inclusie tot dusver. Hoewel het museum nog in ontwikkeling is, mist de raad
wat dat betreft concrete actiepunten voor de komende periode.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de aanvraag van Kunstmuseum Flevoland. Er
is nog geen museumgebouw en er worden nog geen activiteiten
georganiseerd, maar de plannen spreken tot de verbeelding. De raad vindt
het beoogde museum een waardevolle aanvulling op het bestaande aanbod
in het Nederlandse museumbestel. Het profiel van het museum is
toegesneden op de lokale context en heeft een landelijke
aantrekkingskracht. De afgelopen jaren stonden voor de instelling in het
teken van onderzoeken en verkennen: er is een stichting opgericht en een
kwartiermaker aangesteld. De komende periode wil zij opdrachten verlenen
voor kunstwerken die bestemd zijn voor in het eigen gebouw. Daarnaast wil
zij met tijdelijke projecten en tentoonstellingen in de openbare ruimte en in
gebouwen van samenwerkingspartners, en op termijn in het eigen museum,
de collectie verrijken en levend houden.
De collectie landschapskunst in de provincie Flevoland vormt een belangrijk
fundament voor het nieuwe museum. Deze collectie is uniek in Nederland
en bestaat uit negen kunstwerken. Uitbreiding naar tien is de komende
beleidsperiode de ambitie. De periode van 2021 – 2022 dient als opbouwen testfase: in deze jaren vergroot het museum de aandacht voor de collectie
landschapskunst, het ontwikkelt en toetst activiteiten gericht op grootse,
multimediale kunstvormen, en laat een gebouw ontwerpen. De eerste
ontwerpen toont het museum op de Floriade in 2022. De instelling verkent
hoe de database Collectie Nederland kan worden ingezet, en samen met
Land Art Flevoland organiseert zij elk seizoen een tour langs de collectie
landschapskunstwerken. Met de BIS-subsidie kan het museum maandelijks
tourweekenden aanbieden.

Kunstmuseum Flevoland

2

De raad is zeer te spreken over het initiatief van Kunstmuseum Flevoland
om ruimte te bieden aan grote kunstwerken waarvoor in veel musea geen
plek is. Het is goed dat naast de kwartiermaker een inhoudelijk en artistiek
team is aangesteld, dat het museale concept en het tentoonstellingsbeleid
vormgeeft. De instelling heeft nog niet alle beoogde activiteiten concreet
kunnen invullen; dat is een belangrijke taak voor de kwartiermaker die op 1
maart 2020 is begonnen (nadat het activiteitenplan was opgesteld). De
instelling heeft nog geen plannen geformuleerd voor de jaren 2023 en 2024;
in 2023 evalueert zij de activiteiten uit 2021 en 2022, waaruit een beeld
ontstaat van de boogde koers van het museum.
Vernieuwing
Kunstmuseum Flevoland is een nieuwe museale voorziening. Er bestaat in
Nederland nog geen vergelijkbare voorziening die zich concentreert op land
art, en specifiek op grote kunstwerken. Het is positief dat het museale
aanbod hiermee wordt verbreed en vernieuwd. De instelling wil werken
tonen die de grenzen van disciplines overstijgen en verschillende media
combineren: installaties, sculptuur, architectuur, licht, geluid, muziek,
video, theater, performance en zelfs videogames. Zij wil zelf nieuwe
opdrachten verstrekken aan nieuwe makers.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Bij de inrichting van de organisatie en het aantrekken van vast personeel
volgt Kunstmuseum Flevoland de Museum cao. De instelling wil zich ook
verbinden aan de richtlijn voor kunstenaarshonoraria.
De bedrijfsvoering van de instelling is lastig te beoordelen, aangezien de
begroting niet kan worden vergeleken met realisatiecijfers. Opvallend is dat
de aanvraag alleen fte’s beschrijft voor de kwartiermaker, niet voor
personeel voor activiteiten en beheer. Wel is een relatief groot deel
gereserveerd voor het artistieke team. Het museum gaat uit van betalende
bezoekers, maar er zijn geen publieksinkomsten begroot. Ook ontbreken de
cijfers voor de beheerslasten en wordt niet ingegaan op risico’s en
strategieën bij tegenvallers.
In de meerjarenbegroting 2021 – 2025 van het Fonds Verstedelijking
Almere is een aanvraag voor Kunstmuseum Flevoland opgenomen voor 13
miljoen euro. Besluitvorming hierover wordt verwacht rond de zomer van
2020.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Met de BIS-subsidie wil Kunstmuseum Flevoland onder andere een
educatief programma ontwikkelen voor primair en voortgezet onderwijs en

Kunstmuseum Flevoland

3

een publieksprogramma voor onderwijs, (jong)volwassen bezoekers en
gezinnen. Kinderen in Flevoland kunnen via de leerlijnen cultuuronderwijs
‘De Culturele Haven’ en ‘Kunst is Dichterbij dan je denkt’ les krijgen over
landschapskunst en een bezoek brengen aan de kunstwerken. In de periode
2021 – 2024 worden deze leerlijnen geactualiseerd met tentoonstellingen
die de instelling organiseert.
De publieksprogramma’s ontwikkelt de instelling in cocreatie en bij het
ontwikkelen van nieuwe kunst betrekt zij de bewoners van de provincie
Flevoland. Elk landschapskunstwerk heeft een ambassadeur, die het belang
en de waarde van het kunstwerk uitdraagt binnen de eigen gemeenschap. De
instelling breidt het team van ambassadeurs uit met kind-ambassadeurs. De
raad heeft waardering voor de belangrijke rol die het museum toekent aan
het publiek bij de creatie en ontsluiting van de collectie.
Bij de beschrijving van de doelgroepen van de instelling – inwoners van
Almere en Flevoland, het in kunst en cultuur geïnteresseerde publiek,
bezoekers aan Flevoland en (inter)nationale kunstprofessionals – ontbreekt
een visie op manieren om het publiek te bereiken en de doelstellingen
daarbij (bijvoorbeeld in bezoekersaantallen).
Geografische spreiding
Kunstmuseum Flevoland lijkt goed inzicht te hebben in de behoeften en
samenstelling van de inwoners van Almere en de regio. De instelling voerde
in de verkennende fase gesprekken met landelijke en internationale experts,
met bewoners, overheden en culturele ondernemers en andere instellingen.
Er is een analyse gemaakt van de demografische opbouw, de interesses en
het cultuurgedrag van de inwoners van Almere. Een uitkomst was dat
landschapskunst en multimediale kunst breed gedragen worden onder de
inwoners. De instelling wil dat het museum van alle Flevolanders wordt. De
raad vindt het positief dat het museum actief verbinding zoekt met de regio.
De collectie landschapskunst is verspreid over de provincie. De instelling
geeft aan dat het de uitdaging is de kunst toegankelijker en bereikbaarder te
maken. Wat betreft de bereikbaarheid zegt zij te profiteren van de positie
van de Metropoolregio Amsterdam, waar het museum ook onderdeel van is.
De toegankelijkheid wordt vergroot met behulp van de activiteiten die het
museum gaat programmeren.
Op internationaal niveau hoopt het museum dat er uitwisseling van
tentoonstellingen en collecties plaatsvindt met musea zoals Dia:Beacon in
New York, Tate Modern in Londen en Palais de Tokyo in Parijs.

Kunstmuseum Flevoland

4

Toepassing Fair Practice Code
Kunstmuseum Flevoland geeft slechts een summiere toelichting op de wijze
waarop de Fair Practice Code wordt geïntegreerd in de organisatie. Zij geeft
aan dat de kwartiermaker de codes bij de plannen en programmering zal
betrekken. De raad mist concrete actiepunten waaraan de instelling de
komende periode wil werken.
Het museum vindt een eerlijke beloning voor werknemers en kunstenaars
vanzelfsprekend (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’). In de
aanvraag wordt niet expliciet beschreven welke rol de instelling speelt in de
sociale dialoog over eerlijke beloning. De raad ziet graag dat deze rol
uitgewerkt wordt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Kunstmuseum Flevoland geeft slechts een summiere toelichting op de wijze
waarop de Governance Code Cultuur wordt geïntegreerd in de organisatie.
Stichting Kunstmuseum Flevoland is recent opgericht en is zich nog aan het
vormgeven. De kwartiermaker stelt de komende periode een businessplan
op voor het museum en stelt een raad van toezicht samen. De raad mist
concrete actiepunten waaraan de instelling de komende periode wil werken.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Kunstmuseum Flevoland geeft een beknopte toelichting op de wijze waarop
de Code Diversiteit en Inclusie wordt geïntegreerd in de organisatie. De
instelling geeft aan dat de kwartiermaker de code bij de plannen en
programmering zal betrekken. Zij geeft een toelichting op de beoogde
diversiteit op het gebied van programma, publiek, personeel en partners. In
de organisatie wil zij een afspiegeling zijn van de maatschappij.
Samenwerking zoekt het museum ook op het gebied van zorg, onderwijs,
landschaps- en natuurbeheer. Jaarlijks gaat het museum de voortgang in
diversiteit binnen de vier p’s evalueren. De raad mist concrete actiepunten
waaraan de instelling de komende periode wil werken.

Kunstmuseum Flevoland

5

Leeway for Arts
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 447.500

Over de instelling
Stichting Leeway for Arts (hierna: Leeway for Arts) is een nieuw netwerk
waarin zich verschillende Leidse instellingen hebben verenigd: Theater Ins
Blau, de Academy for Creative and Performing Arts (ACTA) en Liquid
Society. Leeway for Arts is bedoeld voor midcareer kunstenaars die zich op
het artistieke vlak willen heroriënteren. Daarbij richt Leeway for Arts zich
specifiek op beoefenaars van non-verbale kunsten: beeldende kunst,
performance en bewegingskunsten als mime, dans en circus. Zij kunnen zich
onder de vleugels van Leeway for Arts voor een periode van 18 maanden
wijden aan het ontwikkelen van hun praktijk, door onderlinge uitwisseling
en onderzoek.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Leeway for Arts geen subsidie toe
te kennen.
De begeleiding van de kunstenaars in de ontwikkeltrajecten van Leeway for
Arts is mager uitgewerkt en voornamelijk faciliterend van aard. De
talentontwikkeltrajecten zijn weinig onderscheidend, en de geografische
spreiding van de activiteiten beperkt zich tot de regio Leiden. Daarom is het
landelijke belang van deze instelling klein. Leeway for Arts ontplooit geen
educatie-activiteiten en onderneemt nauwelijks iets op het gebied van
participatie. Ten slotte zijn de stappen die Leeway for Arts wil zetten om te
voldoen aan de Code Diversiteit en Inclusie nog onvoldoende vormgegeven.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Leeway for Arts is een nieuwe instelling. Voor een artistiek-inhoudelijke
beoordeling gaat de raad af op de kwaliteit van de plannen met betrekking
tot talentontwikkeling. Die zijn in zijn ogen nog te weinig geprononceerd.
Leeway for Arts wil per periode tweemaal acht beoefenaars van de nonverbale kunsten 18 maanden lang de ruimte geven, zowel in tijd als in
financiële zin, om op een artistieke reis te gaan. Het is goed te begrijpen dat
de bestemming van die reis vooraf onzeker is. Het kan zinnig zijn om je
vooraf niet te veel vast te pinnen. Maar de raad meent dat de behoefte aan

1

een open eind bij Leeway for Arts over de hele linie heeft geresulteerd in een
gebrek aan structuur en inhoud.
Met name de plannen voor de kunstenaarsbegeleiding maken niet veel
indruk. Er wordt gerept van een vijftal interactieve workshops, Leeway Labs,
die gericht zijn op het uitwisselen van best practices en lessons learned. De
inbreng van Leeway for Arts bij deze workshops lijkt vooral faciliterend te
zijn. Verder beperkt de begeleiding zich tot een gesprek, eens per drie
maanden, met de directie. Hoe de directie dat gesprek vormgeeft, wordt niet
nader toegelicht.
De raad vindt het positief dat deelnemers de mogelijkheid geboden wordt
om keuzevakken te volgen aan de Leidse universiteit, de Koninklijke
Academie voor Beeldende Kunst en het Koninklijk Conservatorium. Deze
academische reflectie kan aan de ontwikkeltrajecten een mooie verdieping
geven.
Ook de zichtbaarheid van de ontwikkeltrajecten is voldoende geborgd,
dankzij de samenwerking met Theater Ins Blau en galerie Liquid Society.
Een viertal ‘Liquid labs’ zal worden afgesloten met een voor publiek
toegankelijke presentatie. Na afloop van ieder traject zullen de bevindingen
van de deelnemers worden gepubliceerd.
Vernieuwing
Deelname aan een ontwikkeltraject bij Leeway for Arts zal voor de
kunstenaars in kwestie leiden tot een herijking van de eigen poëtica en een
herpositionering van de eigen praktijk. In die zin brengt dit plan
vernieuwing in het bestel teweeg. Maar de raad vindt de cross-sectorale
werkwijze van Leeway for Arts minder ‘uniek’ dan de instelling zelf claimt.
Het voor langere tijd samenbrengen van kunstenaars uit verschillende
disciplines die elkaar stimuleren door onderlinge uitwisseling, is een steeds
gangbaarder aanpak. De vraag dringt zich op of midcareer kunstenaars
hiervoor niet al terecht kunnen, in residencies op diverse postacademies en
bij andere ontwikkelinstellingen. Ook de koppeling van kunstenaars aan de
Leidse universiteit is niet nieuw: bij de Veenfabriek is dat al langer praktijk.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De kunstenaars die aan het ontwikkeltraject van Leeway for Arts meedoen,
krijgen gedurende de periode van 18 maanden een half salaris uitgekeerd.
Het idee is dat ze zo betaald worden voor onderzoek, zelfeducatie,
experiment en reflectie, waar dat normaliter activiteiten zijn die in
onbetaalde uren plaatsvinden. Het Leeway for Arts-‘salaris’ kan aangevuld
worden met reguliere betaalde opdrachten. In de aanvraag wordt de
loonopbouw transparant uitgewerkt, inclusief overuren en indexatie. Alleen
de secundaire arbeidsvoorwaarden (pensioenopbouw, verzekeringen)
blijven onbenoemd.
Leeway for Arts is grotendeels afhankelijk van de gewenste subsidie van
OCW. Aangezien de instelling vrijwel geen eigen inkomsten genereert, is een

Leeway for Arts

2

serieuze analyse van de risico’s op zijn plaats, maar die ontbreekt in de
aanvraag. Tevens zijn er enkele posten op de begroting die niet worden
toegelicht.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Educatie is vooralsnog een onontgonnen terrein bij Leeway for Arts. Er zijn
geen plannen op het gebied van schoolgebonden of niet-schoolgebonden
educatie.
Hoewel het de ambitie is van Leeway for Arts om een gemêleerd publiek te
betrekken bij de activiteiten, weet zij onvoldoende duidelijk te maken hoe zij
dit denkt te gaan doen. De organisatie heeft het plan om 500
kennismakingsgesprekken te voeren met mensen uit ‘onvanzelfsprekende’
publieksgroepen uit Leiden, van houtbewerkers tot cateraars, van fotografen
tot ambassadeurs. Een mooi initiatief – hoewel in de praktijk wellicht
moeilijk realiseerbaar – maar hoe die 500 vervolgens kunnen participeren
in activiteiten van Leeway for Arts is niet uitgewerkt.
De Leeway Labs zijn nadrukkelijk bedoeld voor ‘peers’ uit het netwerk van
de deelnemende kunstenaars. Het beoogde publiek bij de Liquid Labs
bestaat uit kunstenaars, wetenschappers en omwonenden van de locaties.
Voor het bereiken van die laatste groep stelt Leeway for Arts zich dienstbaar
op aan de PR-strategie van de partners. Al met al vindt de raad dit een te
mager publieksbeleid voor een instelling die tot de BIS wil toetreden.
Geografische spreiding
Leeway for Arts is geworteld in Leiden door de banden met diverse lokale
organisaties. Met name in de samenwerking met de Leidse universiteit en de
kunstvakopleidingen sluit Leeway for Arts aan bij het regioprofiel van het
‘leerecosysteem’.
Landelijk is de impact van deze instelling aanzienlijk bescheidener. Vier van
de acht Liquid Labs zullen buiten de Randstad plaatsvinden: in Tilburg (De
Nieuwe Vorst), Bredevoort (De Koppelkerk) en twee nog nader te bepalen
plekken. Daarmee is de nationale uitstraling van deze instelling te beperkt
om een plek in de BIS te rechtvaardigen.
Toepassing Fair Practice Code
Leeway for Arts reflecteert goed op de Fair Practice Code. Alle aspecten uit
de code komen aan bod, waarbij telkens concrete actiepunten worden
benoemd. Omdat het een nieuw netwerk betreft, kan de raad geen oordeel
vellen over de toepassing van de code in het verleden.
Toepassing Governance Code Cultuur
De reflectie op de Governance Code Cultuur is voldoende. Leeway for Arts
heeft een raad van toezicht. In de aanvraag staat goed omschreven hoe deze
functioneert en hoe de verhouding met de directie is geregeld. Opvallend is

Leeway for Arts

3

dat de leden van de raad van toezicht zelf ook de Fair Practice Code zullen
onderschrijven.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Leeway for Arts schrijft de Code Diversiteit en Inclusie te willen omarmen,
maar ziet ook nog ruimte voor verbetering binnen de eigen organisatie. De
raad waardeert deze zelfkritiek, maar mist concrete voornemens om de
ambities te verwezenlijken. Voor de keuze van de deelnemende kunstenaars
en het bereiken van een divers publiek beperkt Leeway for Arts zich tot het
plan om een PR-medewerker aan te stellen die visie, vaardigheden en kennis
heeft op dit vlak. Voor een instelling met BIS-ambities vindt de raad dit een
al te voorzichtige inzet.

Leeway for Arts

4

Leidsche Rijn Luister Academie/ Casco
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 365.750

Over de instelling
Stichting Casco (ook: Casco Art Institute: Working for the Commons;
hierna: Casco), Metaal Kathedraal en kunstenaarscollectief Bik Van der Pol
dienen een gezamenlijke aanvraag in voor de Leidsche Rijn Luister
Academie (hierna: LRLA), een samenwerkingsverband dat in VINEX-wijk
Leidsche Rijn de groei van de stad onderzoekt door inzet van de
verbeeldingskracht en creativiteit van kunstenaars. Duurzaamheid is hierbij
een kernwaarde. Naar eigen zeggen wordt de LRLA een platform voor
‘growing together’: een beweging voor gezamenlijke groei die vorm krijgt in
een meerjarig programma dat de expertises van de drie partners verbindt en
aansluiting zoekt met de omgeving van Leidsche Rijn, waarmee de drie elk
op eigen wijze verbonden zijn. De LRLA wordt aangestuurd door artistiek
directeuren Bik Van der Pol; Casco en Metaal Kathedraal fungeren als coartistiek en uitvoerend directeurs.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Casco geen subsidie toe te kennen.
De raad krijgt op basis van het plan weinig zicht op de ontwikkelfunctie van
de LRLA, een gezamenlijk, meerjarig project van drie culturele instellingen.
De uitvoering van het project draagt volgens de raad niet direct bij aan de
ontwikkeling van talenten of van een genre of discipline, maar lijkt eerder
gericht op de ontwikkeling van de Utrechtse wijk Leidsche Rijn. De LRLA
vervult daarmee ook geen functie in een landelijke infrastructuur of keten.
Het plan is daarnaast inhoudelijk te weinig concreet en bevat te veel
onzekerheden. Het is ook te lokaal georiënteerd: de LRLA neemt Leidsche
Rijn als uitgangspunt voor een aantal activiteiten die alle nauw verbonden
zijn met de wijk. Het landelijk belang van het project is daarmee klein.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is kritisch over het plan voor de LRLA. Hij vindt grote delen van de
aanvraag zeer abstract, waardoor hij onvoldoende kan beoordelen wat de
LRLA beoogt in de komende periode.

1

De betrokken partners Casco, Metaal Kathedraal en Bik Van der Pol hebben
volgens de raad een uitstekende staat van dienst; op basis daarvan heeft hij
in algemene zin vertrouwen in de kwaliteit van de programmaonderdelen.
Tegelijkertijd zijn de concrete activiteiten (school, museum, buurtsuper,
kerk en radiostation) dermate beknopt beschreven, dat de raad hierover niet
kan oordelen. Het voornemen om kunst en ‘commons’ hand in hand te laten
gaan, vindt de raad lovenswaardig, net als de ruimte die de LRLA voorziet
voor het experiment. De ambitie om in Leidsche Rijn via 'luisteren' een
beweging richting meer gezamenlijkheid en herstel van de relatie tussen
(oude) natuur en de nieuwe stedelijkheid tot stand te brengen, is te prijzen.
Deze uitgangspunten kunnen volgens de raad in beginsel een aanzet zijn
voor een interessante aanpak. De raad mist in de aanvraag echter een
heldere uitwerking.
Daarbij constateert de raad dat de plannen voor de LRLA vooral lokaal
georiënteerd zijn: hij mist een beschrijving van de verhouding tot het
nationale speelveld. Er is volgens de raad geen sprake van een landelijke
functie die de LRLA zou kunnen vervullen. De opzet van de plannen gaat
voornamelijk uit van het proefondervindelijk en via experiment
onderzoeken van lokale kwesties. Hoe eventuele resultaten breder bekend of
toepasbaar zullen worden gemaakt, blijft de raad onduidelijk.
In het plan wordt een aantal, vooral lokale, partners genoemd. Het wordt de
raad echter niet duidelijk wie huidige en toekomstige partners zijn en wat de
aard en status is van deze samenwerkingsverbanden.
Vernieuwing
De raad is kritisch over de mate waarin de LRLA bijdraagt aan vernieuwing.
Hij leest in het plan geen voornemens tot talentontwikkeling, noch tot
genreontwikkeling zoals bedoeld in de context van het artikel
Ontwikkelinstellingen. De raad constateert dat de vernieuwing vooral naar
voren komt in de ontwikkeling van Leidsche Rijn als nieuwe wijk, en heeft
bewondering voor de motivatie van de LRLA om omgeving, inwoners,
kunstenaars en ecologie hierin te verenigen. Hij vindt het plan echter te
onderzoekend van aard en het is hem onvoldoende duidelijk hoe resultaten
nationaal of internationaal worden vertaald. De raad is in dit opzicht van
mening dat de LRLA te zeer op zichzelf is gericht; het ontbreekt de plannen
aan concrete aanknopingspunten om de voorgenomen vernieuwing gestalte
te geven.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De LRLA is geen zelfstandig rechtspersoon. Casco treedt op als penvoerder
van de aanvraag voor de LRLA. De raad constateert dat in de aanvraag
wordt gereflecteerd op eerlijke beloning door de afzonderlijke organisaties
Casco en Metaal Kathedraal, en mist een reflectie vanuit de LRLA.

Leidsche Rijn Luister Academie/ Casco

2

De raad krijgt evenmin goed zicht op de financiële huishouding van de
LRLA. Op basis van de ingediende begroting is onduidelijk welke cijfers
betrekking hebben op de samenwerking en welke op Casco. De raad had
hierop graag een heldere toelichting gelezen. Van de forse begrote bijdrage
van de provincie Utrecht en de tamelijk hoge beoogde publieksinkomsten
ontbreekt een onderbouwing. De raad mist in het plan eveneens een
gedegen strategie bij tegenvallende inkomsten. Mochten de begrote
subsidies niet worden toegekend of de overige eigen inkomsten niet worden
verworven, dan is het de raad niet duidelijk hoe de LRLA dit ondervangt.
De aanvraag meldt dat de LRLA op basis van projectadministratie werkt en
dat maandelijks naar de cijfers wordt gekeken, waardoor tijdig kan worden
ingegrepen. Ook zijn er plannen gemaakt om het eigen vermogen te
versterken. Ook daarvan is het de raad echter niet duidelijk in hoeverre dit
betrekking heeft op de stichting of op de activiteiten onder de noemer van
de samenwerking.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad heeft in beginsel waardering voor de plannen van de LRLA op het
gebied van educatie en participatie, maar constateert dat deze tamelijk
lokaal georiënteerd zijn, en vindt ze niet voldoende uitgewerkt.
De LRLA beoogt deelnemers actief te betrekken bij de kernactiviteiten. De
raad is van mening dat activiteiten als ‘Buurtsuper’ veel mogelijkheden in
zich dragen voor educatieve en participatieve activiteiten. Hierdoor wordt
publiek mogelijk op nieuwe manieren aangesproken. De raad spreekt
hiervoor waardering uit, maar plaatst ook vraagtekens bij het plan. Zo leest
hij niet of inwoners van Leidsche Rijn zijn betrokken bij de ontwikkeling van
het initiatief voor de LRLA. Dit vindt hij opmerkelijk, zeker gezien het
pleidooi voor bottom-up samenwerking in het plan.
De raad vindt de benoemde strategieën voor publieksbenadering, zoals
broadcasting, in beginsel interessant maar niet voldoende uitgewerkt. De
raad mist in de plannen concrete voornemens voor marketing en
communicatie. Ook hier vindt de raad de LRLA te zeer gericht op de directe
omgeving.
Geografische spreiding
De LRLA is een nieuw initiatief dat voortkomt uit partners uit Utrecht en
zelf is gevestigd in Leidsche Rijn. Casco en Metaal Kathedraal zijn goed
geworteld in de stad en ontvangen een meerjarige subsidie van de gemeente
Utrecht in het kader van de Cultuurnota 2017 – 2020. De LRLA werkt
vanuit een visie die gericht is op het leveren van een bijdrage aan een

Leidsche Rijn Luister Academie/ Casco

3

specifieke wijk. Er is echter geen visie geformuleerd op de verbinding met de
culturele infrastructuur van de regio.
Toepassing Fair Practice Code
De LRLA is een nieuw initiatief. Er wordt in de aanvraag vanuit de partners
Casco en Metaal Kathedraal gereflecteerd op de toepassing van de Fair
Practice Code. Het is de raad echter niet duidelijk in hoeverre deze reflectie
geldt voor de LRLA.
Toepassing Governance Code Cultuur
De LRLA is een nieuw initiatief. Er wordt een Kunstraad geïnstalleerd die
fungeert als raad van toezicht, waarin nauw bij het project betrokken
kunstenaars zitting nemen. In de aanvraag wordt vooral vanuit de partners
Casco en Metaal Kathedraal gereflecteerd op de toepassing van de
Governance Code Cultuur. Het is de raad echter niet altijd duidelijk op
welke manier en in hoeverre deze reflectie geldt voor de LRLA. De raad
krijgt door deze onvolledigheid op basis van de aanvraag in beperkte mate
grip op de stand van zaken bij de LRLA.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is gematigd positief over de reflectie op de code. Op een paar
punten wordt besproken hoe de code wordt toegepast, bijvoorbeeld inzake
teamleden met een lichamelijke beperking. De raad vindt de reflectie echter
te summier: zo wordt niet genoeg inzicht gegeven in hoe wordt omgegaan
met dit onderwerp ten aanzien van bijvoorbeeld publiek. De raad had,
gezien de aard van de activiteiten van de LRLA, graag een beschrijving
gelezen van de bevolkingssamenstelling van Leidsche Rijn en hoe het
initiatief zich hiermee verhoudt.

Leidsche Rijn Luister Academie/ Casco

4

Likeminds
Geadviseerd subsidiebedrag: € 699.518
Gevraagd subsidiebedrag: € 700.000

Over de instelling
Stichting Likeminds (hierna: Likeminds) is een multidisciplinaire
ontwikkelplek met een focus op podiumkunsten. Het bieden van een
platform aan een nieuwe generatie verhalenvertellers kenmerkt de
instelling. Ze heeft vier pijlers om talenten te begeleiden in alle stadia van
ontwikkeling: ‘Factory’, gericht op jonge theatermakers tussen de 16 en 25
jaar; ‘Werkplaats’, een ontwikkelplek voor jonge professionele
theatermakers die een kunstvakopleiding of een autodidacte route hebben
gevolgd; ‘Future Lab’, een plek waar het theater van de toekomst wordt
onderzocht; ‘Nonprofit Kapitalist’, een productieplatform. Diversiteit,
inclusie en vernieuwing zijn belangrijk voor de instelling. Ze noemt zich zelf
'radicaal divers, radicaal futuristisch en radicaal plaats-bepalend'.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Likeminds een subsidiebedrag toe
te kennen van € 699.518, mits de instelling:
-

een nadere uitwerking van de begroting indient met expliciet
aandacht voor talent- en genreontwikkeling en Podium Noord
(inclusief toelichting op de governance van dit podium).

Likeminds biedt ruimte aan een generatie nieuwe verhalenvertellers. De
instelling is hier al geruime tijd succesvol in. Ze weet op kwalitatief
hoogstaand niveau nieuwe verhalen (over) te brengen. Bovendien weet ze
makers met een migratieachtergrond aan zich te binden en met succes te
laten uitstromen naar andere gezelschappen. Talenten worden gescout in
het grassroots-circuit, bij opleidingen en cultural fringes, bovendien is er
ruimte en aandacht voor autodidacten en jongeren. Een belangrijke
verdienste van de instelling is dat zij diversiteit en inclusie heeft verankerd
in haar DNA. Punt van aandacht is de concrete invulling van de activiteiten
in het kader van educatie en participatie; deze zijn onvoldoende helder
beschreven in het plan. Evenmin is duidelijk hoe de instelling de
verdubbeling van de begroting ten opzichte van 2018 verantwoordt: een
explicitering daarvan ontbreekt, met name voor talent- en
genreontwikkeling en de bekostiging van ‘Podium Noord’.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Vier jaar geleden opteerde Likeminds voor een plek in de BIS als
productiehuis. Hoewel de raad het plan bevlogen vond, waren de trajecten
nog te zeer in opbouw en was er nog onvoldoende ervaring om de functie
van productiehuis in de basisinfrastructuur te vervullen. De afgelopen jaren
heeft Likeminds zich ontwikkeld tot een brede instelling met een volwassen
ontwikkelfunctie. Zij biedt een platform aan een nieuwe generatie
verhalenvertellers. De instelling zegt hier zelf over dat zij in haar werk 'de
wereld verbeeldt'. Ze vat de activiteiten samen in twee thema’s. Het thema
‘Meer zijn…’ handelt over onderwerpen die persoonlijke, culturele en
seksuele ontplooiing raken. Het thema ‘Mijn omgeving…’ stelt onderwerpen
centraal als generatie-switches, migratie en integratie, klimaatcrisis en factfree politics.
Het activiteitenplan beschrijft twee soorten projecten: ontwikkel- en
productieprojecten. De eerste soort staat in het teken van procesgericht
artistiek onderzoek, de tweede richt zich op een voorstellingsgericht
maakproces. Beide typen zijn te verdelen in klein, midden en groot.
Instromers van de ‘Factory’ starten met een ontwikkeltraject en kunnen
doorstromen naar een productieproject. Producties die voortkomen uit de
trajecten worden getoond op het eigen festival ‘Likeminds Bedankt!’ en op
het nieuwe tweejaarlijkse initiatief ‘Festival Podium Noord’. Dit laatste
initiatief is in samenwerking met ICK(-D) en Summer Dance Forever.
De ontwikkel- en productietrajecten zijn helder uitgewerkt. Uit de werkwijze
in combinatie met de gekozen thematiek blijkt een herkenbare artistieke
signatuur, die verbonden is met de missie en visie van de instelling. De raad
onderschrijft dat er daarbij voldoende ruimte moet zijn voor experiment:
niet alle trajecten hoeven te leiden tot een productie. Met het uitgebreide
overzicht van de makers die nu of in de nabije toekomst zijn verbonden aan
de instelling laat de instelling zien waar ze voor staat: het vertellen van
nieuwe verhalen en het bieden van een podium voor deze verhalen. De raad
waardeert de doordachte keuzes van de instelling, het daaruit
voortvloeiende brede palet aan makers met verschillende achtergronden en
disciplines die zij aan zich bindt, en daarmee de verankering van diversiteit
en inclusie in haar werkwijze. Hij mist in het plan echter een overzicht van
namen van begeleiders.
Positief is de raad ook over de inzet van het eigen netwerk om de makers
gelegenheid te bieden zich te presenteren, zoals op Over het IJ Festival en
Oerol Atelier, de samenwerking met partners om coproducties aan te gaan
om met hen relevante verhalen te vertellen, en de participatie in
internationale activiteiten als de ‘The Wells Project’.

Likeminds

2

Vernieuwing
Likeminds wil inzetten op 'radicaal' ontwikkelen, maken, verbinden, en
noemt zich 'radicaal divers, futuristisch en plaats-bepalend’. De raad
waardeert deze intentie, maar ziet dit nog niet op alle punten terug. De
werkwijze op het terrein van talentontwikkeling bijvoorbeeld is weinig
uitzonderlijk. Niet overal worden de prikkelende concepten die Likeminds
aandraagt concreet uitgewerkt.
De raad waardeert de inzet die de instelling met andere partijen pleegt om te
werken aan innovatie en technologie in de samenwerkingsprojecten
‘Performance Technology Lab’ (PTL) en ‘The Wells Project’.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Likeminds hanteert voor alle contracten (vast, tijdelijk en freelance) de cao
Toneel en Dans, zowel in salarisniveau als in arbeidsvoorwaarden. De
instelling heeft conform de cao afspraken over indexering, overwerk en
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. Er is een pensioenregeling. Uit het
plan wordt niet helemaal duidelijk of zzp’ers, conform cao, een toeslag
krijgen bovenop hun salaris. De instelling heeft in het plan geen aandacht
besteed aan de positie van stagiairs, vrijwilligers en aan
werkervaringsplaatsen; uit het jaarverslag blijkt dat er bij Likeminds geen
vrijwilligers actief zijn.
Likeminds toont op de drie indicatoren liquiditeit, solvabiliteit en
weerstandsvermogen financiële gezondheid. Wel is de afhankelijkheid van
een enkele batenpost, namelijk de overige subsidies, hoog.
In de aanvraag is enige aandacht voor risico’s van en maatregelen bij
tegenvallende inkomsten. Het toepassen van de uitgangspunten van de Fair
Practice Code is in de begroting van de activiteiten meegenomen.
De begroting is ambitieus, gezien de groei ten opzichte van 2018: een
verdubbeling. De raad betwijfelt of deze grote stap niet te hoog gegrepen is.
Hij zou graag een nadere explicitering zien van de begroting, met name van
de talent- en genreontwikkeling en ‘Podium Noord’.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Likeminds besteedt in het activiteitenplan geen aandacht aan educatie en
participatie. Dit bevreemdt de raad; hij zou graag zien dat de instelling haar
plannen op dit gebied uitwerkt.
Wat betreft haar marketingbeleid richt Likeminds zich op twee sporen:
enerzijds biedt zij een platform waar jonge makers zich kunnen ontwikkelen
en bekwamen, en anderzijds is zij gericht op het produceren van
voorstellingen. De instelling is zichtbaar op een aantal publieksfestivals,
zoals Over het IJ Festival en Oerol. Om de activiteiten onder de aandacht

Likeminds

3

van publiek te brengen, wordt gebruikgemaakt van traditionele
marketingtools zoals flyers, maar ook van de nieuwste ontwikkelingen op
het gebied van marketing. De raad is positief over de inspanning om nieuwe
doelgroepen in kaart te brengen met behulp van een klantensegmentatietool. Uit onderzoek blijkt dat het werk van de instelling aansluit bij twee
groepen die worden geclassificeerd als ‘Jong en Hoopvol’ en ‘Stedelijke
Dynamiek’. De marketeers gaan op basis van deze informatie nieuwe
publieksgroepen benaderen.
Geografische spreiding
Likeminds is stevig geworteld in Amsterdam. De instelling heeft veel
samenwerkingspartners in de Metropoolregio Amsterdam (MRA), zowel
binnen de eigen discipline als daarbuiten, bijvoorbeeld platenlabel Top
Notch. Dit stevige netwerk is behulpzaam bij de uitstroom van talenten. De
instelling is initiatiefnemer van De Zomer van Amsterdam, een
samenwerking met gevestigde culturele instellingen als Holland Festival,
Eye en DelaMar. Daarnaast verlegt ze haar grenzen steeds meer naar buiten
de MRA. Club Guy & Roni/NNT (Groningen), Productiehuis Theater
Rotterdam en Oerol worden genoemd als samenwerkingspartners. De raad
zou het toejuichen als de instelling zich sterker richtte op het hele land.
Toepassing Fair Practice Code
Likeminds reflecteert goed op de Fair Practice Code. De instelling zegt het
belang van de code uit te dragen en deze toe te passen (zie 'Eerlijke beloning
en gezonde bedrijfsvoering').
Uit de aanvraag wordt niet helder welke rol de instelling speelt in de sociale
dialoog over eerlijke beloning, bijvoorbeeld via lidmaatschap van een
(koepel)vereniging. Verder valt op dat er structureel wordt samengewerkt
met bedrijven en zzp’ers. Uit de aanvraag wordt niet duidelijk of de
samenwerkingspartners ook de Fair Practice Code onderschrijven en of er
evaluaties met hen worden gehouden. In de aanvraag wordt slechts summier
aandacht besteed aan auteursrechten. Over auteursrechtelijke kwesties is de
instelling voornemens om duidelijke afspraken vast te leggen.
Toepassing Governance Code Cultuur
De instelling reflecteert voldoende op de Governance Code Cultuur.
Ze werkt volgens het raad-van-toezichtmodel, waarbij de raad
verantwoordelijk is voor het toezicht op beleidsstrategieën en de kaders voor
de algemene gang van zaken. De dagelijkse en algemene leiding van de
instelling is in handen van de directeur-bestuurder. De raad van toezicht en
de directeur-bestuurder vergaderen vier keer per jaar.
Naast het toezicht en de controlerende rol binnen de instelling, onderhoudt
de raad van toezicht actief zijn netwerk.

Likeminds

4

Het valt op dat de raad van toezicht bestaat uit slechts drie leden, waarbij de
diversiteit ontbreekt - hoewel de instelling zichzelf omschrijft als
superdivers. Bij de eerstvolgende benoeming in de raad van toezicht wordt
de hoogste prioriteit gegeven aan diversiteit en inclusie (vacature is uitgezet
volgens de kaders van de Code Diversiteit & Inclusie). Er is een rooster van
aftreden.
Likeminds heeft het voornemen met een aantal partijen te participeren in
Podium Noord. Omdat Podium Noord een belangrijke rol speelt in het plan
van Likeminds en er grote bedragen mee zijn gemoeid, acht de raad het
noodzakelijk dat helderheid wordt verschaft over de governance van dit
podium.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De instelling reflecteert goed op de code. De elementen van de vier pijlers
van de code behoren tot het DNA van de instelling. Zij noemt zichzelf
superdivers en laat dit op meerdere fronten in het plan zien. Zo weet zij
makers met uiteenlopende achtergronden aan zich te binden, en bereikt zij
met nieuwe verhalen diverse podia en festivals. De instelling zet zich ook in
om het eigen personeelsbestand een goede afspiegeling van de samenleving
te laten zijn. Ze pleegt maximale inspanning om de juiste persoon voor de
juiste plek te vinden. Een punt van aandacht is de samenstelling van de raad
van toezicht.
Het valt de raad in positieve zin op dat de instelling regelmatig optreedt als
ervaringsdeskundige en als verbinder voor de sector waar het gaat om het
vraagstuk diversiteit en inclusie.

Likeminds

5

LIMA
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 390.000

Over de instelling
Stichting LIMA (hierna: LIMA) is een platform en kenniscentrum voor
mediakunst. De organisatie is een voortzetting van het in 2012 opgeheven
Nederlands Instituut voor Mediakunst. LIMA richt zich op conservering,
distributie en onderzoek van de digitale kunsten. Zij heeft een e-depot en
kenniscentrum, presenteert mediakunst in eigen huis, en organiseert
jaarlijks een internationaal symposium Transformation Digital Art. LIMA
wil een verbindend platform zijn tussen makers en publiek en alle
betrokkenen uit de wereld van digitale kunst, beeldende kunst,
erfgoedsector en digitale cultuur.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting LIMA geen subsidie toe te kennen.
Volgens de raad is talentontwikkeling geen kernactiviteit van LIMA. Wegens
de sterke nadruk op conservering, distributie en presentatie beschouwt de
raad LIMA als presentatie-instelling. Daarnaast constateert de raad dat het
publiek van LIMA beperkt is, dat educatieprojecten louter zijn gericht op
studenten beeldende kunst en dat de organisatie geen initiatieven ontplooit
op het gebied van participatie. Ook met betrekking tot de Code Diversiteit en
Inclusie vindt de raad de plannen van LIMA nog te weinig ambitieus.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De expertise van LIMA op het gebied van mediakunst staat buiten kijf. De
afgelopen jaren ontwikkelde LIMA specialistische kennis op het gebied van
conservering van mediakunst en stelde LIMA diensten en tools beschikbaar
ten behoeve van digital artists die hiermee hun kunstwerken konden
verduurzamen.
Op het vlak van distributie groeide LIMA uit tot een belangrijke schakel
tussen kunstenaar, presentatieplekken en publiek. Ieder jaar neemt LIMA
gemiddeld dertig nieuwe mediakunstwerken en werk van vijf prominente
kunstenaars op in zijn distributienetwerk. Deze werken worden
internationaal op de markt gebracht, en gemiddeld 400 maal getoond op
festivals en in labs en musea wereldwijd.

1

Naast distributie en conservering besteedt LIMA aandacht aan onderzoek,
binnen drie programmalijnen: ‘Nieuwe Strategieën’, ‘UNFOLD & Digital
Canon?!’ en ‘Kennisoverdracht/Educatie’.
LIMA spreekt van een ambitie om uit te groeien tot werkplaats voor talenten
in de digitale kunst, maar de invulling hiervan is nog weinig concreet. Ook
ontbreekt het aan een visie op de ontwikkeling van het genre van de
mediakunsten.
Als ontwikkelinstelling beperkt LIMA zich tot een netwerkfunctie. Jaarlijks
wil LIMA jonge kunstenaars aan de hand van thematische sessies in contact
brengen met andere kunstenaars en experts. Voor bewezen talent
organiseert LIMA jaarlijks Juxtaposition, een bijeenkomst waar zij op
elkaars werk en gebruikte technologieën reflecteren.
In het activiteitenplan mist de raad specifieke programma’s voor
talentontwikkeling. Zo zijn de activiteiten van LIMA niet gericht op de in- en
uitstroom van talenten, is onduidelijk wie er verantwoordelijk is voor de
artistieke begeleiding en waar die uit bestaat.
Vernieuwing
De innovatie speelt zich bij LIMA met name af op het gebied van beheer en
behoud. Zo zal LIMA in 2021 en 2022 in samenwerking met het
Amerikaanse platform voor digital arts Rhizome een methode voor de
opslag van digitale werken doorontwikkelen. Ook onderzoekt LIMA nieuwe
manieren om mediakunst online te distribueren, teneinde kunstenaars
volgens het beginsel van fair pay te kunnen betalen. Op het symposium
Transformation Digital Art dat LIMA jaarlijks organiseert, komen partijen
bijeen om de nieuwste ontwikkelingen te tonen en ervaringen uit te
wisselen.
De raad concludeert dat LIMA daarmee het streven om de infrastructuur en
de businessmodellen in de mediakunsten te vernieuwen prioriteit geeft
boven de artistiek-inhoudelijke vernieuwing van de mediakunst zelf.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad constateert dat LIMA de afgelopen jaren een gezonde
financieringsmix heeft ontwikkeld. De instelling genereerde een groot deel
eigen inkomsten met haar conserverings-, distributie- en
archiveringsdiensten. Voor de periode 2021 – 2024 is LIMA voor een
belangrijk deel afhankelijk van de beoogde BIS-subsidiëring. De begroting is
niet onrealistisch, maar er is geen strategie bij tegenvallende inkomsten.
Het eerlijk belonen van de eigen werknemers was in de afgelopen periode
geen vanzelfsprekendheid. Er was sprake van geringe secundaire
arbeidsvoorwaarden en veel onbetaald overwerk. LIMA heeft de intentie om
in de komende periode transparanter te werken en de werknemers conform
cao te betalen. De gewenste structurele financiële ondersteuning is mede
bedoeld om de eigen organisatie, die onderbezet is, te ontlasten. Zzp’ers

LIMA

2

ontvangen een toeslag van 40 procent op de cao’s Beeldende Kunst en
Toneel en Dans.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Met haar presentaties en publieke evenementen richt LIMA zich in eerste
instantie tot een beperkte, specialistische doelgroep van studenten,
kunstenaars, wetenschappers, curatoren en kunst- en filmliefhebbers. De
bijbehorende programmering is evenzeer gericht op ingewijden. Kortom: de
drempel bij LIMA ligt hoog. De raad betreurt het dat de organisatie geen
plannen heeft om die te verlagen. LIMA heeft ook geen participatieprojecten
geformuleerd.
Educatie is uitsluitend gericht op de eigen sector. LIMA biedt verschillende
cursussen aan voor studenten aan academies als Artez, Rietveld en Creative
Coding Utrecht: zij krijgen oude en nieuwe technologieën aangereikt om de
eigen mediakunstwerken te documenteren, archiveren en conserveren.
Daarnaast brengt LIMA haar specialistische kennis over op nieuwe
generaties kunsthistorici, technici, curatoren en archivarissen. Dit is
belangwekkend werk met het oog op digitale duurzaamheid, maar de raad
mist de aansluiting op het reguliere onderwijs. Door mediakunst onder de
aandacht te brengen van jonge mensen, zou LIMA de bekendheid van het
genre aanmerkelijk kunnen vergroten.
Geografische spreiding
LIMA werkt intensief samen met een veelheid aan organisaties in binnenen buitenland. De inbedding in dat ecosysteem is goed.
Digitale werken uit de LIMA-collectie worden in het eigen huis in
Amsterdam getoond tijdens publieke bijeenkomsten onder de noemer
‘Cultural Matter’. Daarnaast presenteert LIMA werk onder de vlag ‘Tactical
Media’ bij instellingen in Amsterdam (Framer Framed), Eindhoven (MU),
Zwitserland (HeK) en het Verenigd Koninkrijk (FACT). Naar het oordeel van
de raad draagt LIMA daarmee in voldoende mate bij aan de geografische
spreiding van het genre van de mediakunst.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is positief over de reflectie van LIMA op de Fair Practice Code. In de
voorgaande jaren was de toepassing ervan niet altijd op alle fronten
haalbaar, met name als het ging om de betaling van het eigen personeel.
Voor de komende periode wil LIMA hierin meer gaan investeren. De
instelling formuleert enkele duidelijke ambities en haalbare stappen.
Toepassing Governance Code Cultuur
De aandachtspunten van de Governance Code Cultuur zijn summier, maar
helder omschreven. LIMA heeft een raad van toezicht, die in 2020 en 2021
met twee leden wordt uitgebreid. Er wordt gewerkt volgens een rooster van

LIMA

3

aftreden. De voorzitter zal in 2020 de raad verlaten. In een toelichting op de
code zegt LIMA bij de werving van nieuwe leden voorrang te zullen geven
aan cultureel diverse kandidaten. Jaarverslag en jaarrekeningen worden
jaarlijks gepubliceerd. Bestuurder en toezichthouders hebben onderling
afgesproken alert te zijn op belangenverstrengeling.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De instelling reflecteert voldoende op de Code Diversiteit en Inclusie. Zowel
het eigen personeel van LIMA als de uitvoerende kunstenaars waarmee de
instelling werkt zijn weinig cultureel divers. LIMA is zich hier ook van
bewust, en heeft een stappenplan opgesteld om de vier p’s uit de code
(programma, partners, personeel en publiek) diverser te maken. Dit plan
moet tussen 2021 en 2024 zijn beslag gaan krijgen.
Zo wordt er, teneinde een diverser publiek te bereiken, in 2021 een
marketing-medewerker aangesteld die ervoor moet zorgen dat de LIMAbezoekers een betere afspiegeling vormen van de multiculturele
samenleving. Hoewel LIMA op het gebied van diversiteit en inclusie blijk
geeft van gezonde zelfkritiek, vindt de raad de geformuleerde ambities aan
de voorzichtige kant en weinig concreet. Vooral het gekozen tijdspad is naar
het idee van de raad wel erg lang.

LIMA

4

LKCA
Gereserveerd subsidiebedrag: € 5.103.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 5.103.000

Over de instelling
Stichting Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst, bekend als
Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst (hierna:
LKCA), zet zich in om cultuureducatie en cultuurparticipatie te bevorderen
door middel van deskundigheidsbevordering, netwerken,
informatieverspreiding, onderzoek en monitoring. Zij organiseert
bijeenkomsten en faciliteert netwerken. Samen met het Fonds voor
Cultuurparticipatie is zij partner in het programma ‘Cultuureducatie met
Kwaliteit’ en het nieuwe programma ‘Cultuurparticipatie’.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.46 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Kennisinstituut Cultuureducatie
en Amateurkunst geen subsidie toe te kennen, tenzij:
-

-

de instelling alsnog reflecteert op haar rol in het cultuurbestel. Deze
eerdere verplichting uit de subsidietoekenning voor de BIS-periode
2017 – 2020 is niet uitgevoerd maar nog altijd noodzakelijk, des te
meer in deze tijd.
de instelling in deze reflectie een behoefteanalyse van de
cultuursector betrekt.
de onderzoeksfunctie en de leerstoelen worden overgeheveld naar
het kenniscentrum voor cultuurbeleid, de Boekmanstichting.
de instelling op basis van de reflectie en behoefte een nieuw
activiteitenplan aanlevert met een aangepaste en sluitende
begroting.

Beoordeling
Voorwaarden subsidiecategorie
De raad vindt het van belang dat er een bovensectorale voorziening voor
cultuureducatie en cultuurparticipatie is die de cultuursector ondersteunt en
versterkt. De relevantie van deze voorziening en de meerwaarde die zij voor
de sector kan hebben staan buiten kijf.

De opdracht zoals die geformuleerd is in de Regeling op het specifiek
cultuurbeleid is vrij algemeen en nauwelijks gewijzigd sinds de vorige BISregeling: deskundigheidsbevordering, landelijke informatie- en
netwerkfunctie, en onderzoek en monitoring, voor zowel cultuureducatie als
cultuurparticipatie. De invulling die LKCA hieraan geeft is dermate generiek
en weinig concreet dat niet kan worden vastgesteld of zij in de praktijk
voldoet aan de subsidievoorwaarden.
Het is daarnaast onduidelijk of de taken van dit subsidieartikel en/of de
invulling die LKCA daaraan geeft nog aansluiten bij de behoeften en wensen
van de sector. Graag zou de raad de relatie tussen de opdracht, de
kernactiviteit en de behoefte van de cultuursector willen zien.
Inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteit
De kernactiviteit van dit subsidieartikel is het verrichten van
ondersteunende activiteiten op het terrein van cultuureducatie en
cultuurparticipatie.
LKCA heeft een beleidsplan ingediend en de raad mist een uitwerking
hiervan in een activiteitenplan. LKCA is te weinig concreet over haar
toekomstige activiteiten. Haar doelen zijn gericht op publiek en
samenleving, waarbij de nadruk ligt op de professionals in educatie en de
amateurkunst. De raad is er echter niet van overtuigd dat LKCA
cultuurbreed werkt en ondersteunend is voor de hele cultuursector.
De raad is positief over het verzamelen, bundelen en verspreiden van
informatie, benchmarks en good practices van LKCA. Hierbij worden centra
voor de kunsten, muziekscholen en andere aanbieders van kunst- en
cultuureducatie goed bereikt. Curriculum.nu is daarnaast door LKCA via
diverse kanalen over het voetlicht gebracht en haar Cultuurkrant kent een
grote afname.
De raad heeft vier jaar geleden geadviseerd veranderingen door te voeren
met als doel van LKCA een meer toekomstbestendige organisatie te maken.
De minister heeft destijds aan het subsidiebesluit de verplichting verbonden
dat LKCA diende te reflecteren op haar rol in het bestel. Bovendien diende
zij een aangepast activiteitenplan aan te leveren voor 2019 en 2020 waarin
deze reflectie zichtbaar werd gemaakt. Door het opschuiven van de planning
voor de nieuwe beleidsperiode heeft de minister deze verplichting in 2018
laten vallen, maar de raad vindt deze reflectie nog altijd het noodzakelijke
startpunt voor een verdere ontwikkeling van LKCA.
In haar aanvraag reflecteert LKCA niet op de eerdere kritiek van de raad en
verantwoordt zij niet het door haar gevoerde beleid van de afgelopen vier
jaar. Zij hanteert geen prestatie-indicatoren en de raad mist daardoor
informatie over de beoogde effecten en de behaalde resultaten. De raad

LKCA

2

vindt het een gemiste kans dat er bij LKCA, door het ontbreken van een
analyse van de sector en een reflectie op haar rol en functie daarin, geen
heroriëntatie en herpositionering binnen het bestel heeft plaatsgevonden.
Voor de toekomst ontbreekt een positionering en strategische uitwerking.
LKCA geeft geen kader voor de keuzes die zij nu maakt, hetgeen een
beoordeling daarvan in de weg staat. Tegelijkertijd zijn de opgaven voor
cultuureducatie en cultuurparticipatie onverminderd groot en is de sector in
beweging. Ook LKCA schrijft dit in haar aanvraag, maar maakt niet duidelijk
welk verschil zij hierin wil maken.
De raad constateerde in zijn stelseladvies ‘Cultuur dichtbij, dicht bij cultuur’
(2019) dat de onderzoeksfunctie in de ondersteuningsstructuur versnipperd
is belegd. LKCA heeft tot dusver de taak om onderzoek naar en monitoring
van cultuureducatie en cultuurparticipatie te verrichten. LKCA verzamelt en
verspreidt daartoe informatie uit de werkpraktijk. LKCA is daarnaast een
partnerschap aangegaan met de Erasmus Universiteit met de vestiging van
twee bijzondere leerstoelen, de ene gericht op cultuureducatie, de andere op
cultuurparticipatie. LKCA geeft echter geen inzicht in de doelen die zij
zichzelf stelt als kennisinstituut en de aanvraag bevat geen goede en gedegen
opzet van een onderzoeksagenda voor de komende jaren.
De raad onderkent dat de praktijkgerichte wijze waarop LKCA informatie
verzamelt, bijdraagt aan haar kennisbasis, maar vindt LKCA niet de juiste
plek voor meer onafhankelijk onderzoek. Dit onderzoek en de
onafhankelijke leerstoelen – inclusief de bijhorende financiering ervan –
passen in zijn ogen beter bij het kenniscentrum voor cultuurbeleid, de
Boekmanstichting. De raad is voorstander van het centraal onderbrengen
van onderzoek bij één organisatie, waarbij meer geïsoleerde onderwerpen in
een breder perspectief onder de aandacht kunnen worden gebracht. De
Boekmanstichting doet integraal en cultuurbreed onderzoek en kan het
onderzoek naar cultuureducatie en -participatie borgen in een brede
onderzoeksagenda.
Ook adviseerde de raad in 2019 om gedurende de komende subsidieperiode
2021 – 2024 een transitie te maken naar een nieuwe invulling van de BISfunctie ‘kennisinstituut voor cultuureducatie en - participatie’. Hierbij
adviseerde de raad de eerste helft van de subsidieperiode te wijden aan
onderzoek naar de toekomstige rol en maatvoering, de rol ten opzichte van
het Fonds voor Cultuurparticipatie en de manier waarop de
onderzoeksfunctie meer gebundeld kan worden belegd bij het
kenniscentrum voor cultuurbeleid. In de tweede helft van de
subsidieperiode zou de nieuwe ondersteuningsstructuur op het gebied van
kennis vorm kunnen krijgen.

LKCA

3

LKCA reflecteert in haar aanvraag in het geheel niet op het bovenstaande.
De raad bekrachtigt zijn eerdere advies.
Vernieuwing
Naar de mening van de raad is LKCA niet agenderend, zoals ze zichzelf
typeert, maar met name reactief. LKCA reageert op beleid en
maatschappelijke ontwikkelingen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
LKCA heeft een eigen cao waarin salariëring en overige arbeidsvoorwaarden
voor medewerkers zijn vastgelegd. In de aanvraag en het activiteitenplan
gaat LKCA niet in op een mogelijke vergoeding voor vrijwilligers en
stagiairs.
LKCA is bijna volledig afhankelijk van structurele subsidie van OCW. De
organisatie heeft met 61 medewerkers een relatief groot personeelsbestand.
De raad merkt op dat LKCA jaarlijks circa 90 procent kosten voor overhead
maakt. Er wordt een afname van het aantal fte voorzien, van 45 fte in 2020
naar 42 in 2024, maar geen afname van de personeelslasten. Daarnaast
betaalt LKCA nog altijd wachtgelden als gevolg van de fusies.
LKCA gaat uit van 200.000 euro aan opbrengsten uit bijdragen van
bezoekers aan evenementen. Zij organiseert zelf bijeenkomsten samen met
partners en levert inhoudelijke bijdragen op bijeenkomsten van anderen. In
2018 ging het om 125 bijeenkomsten met in totaal 6.211 deelnemers. Het
totale bereik van de bijeenkomsten liep terug ten opzichte van 2017. LKCA
experimenteert met webinars, die in 2018 door 1.936 personen werden
bezocht en waarop de respons positief is. De instelling zet bewust niet in op
betaalde opdrachten om concurrentie met de organisaties en professionals
waar zij voor werkt te voorkomen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Educatie en participatie is de bestaansopdracht van LKCA. Zij wil volgens
eigen zeggen bijdragen aan de kwaliteit van ieders bestaan door culturele en
creatieve ontwikkeling voor iedereen mogelijk te maken. Zij participeert
daartoe in verschillende netwerken en organiseert activiteiten die gericht
zijn op politieke en maatschappelijke beïnvloeding.
De raad vindt dit een hele brede doelstelling en merkt op dat LKCA niet
concretiseert hoe zij hieraan bijdraagt via ondersteuning van de sector. Zij
schrijft voornamelijk over deelname aan cultuur en actieve
cultuurbeoefening door amateurs.
LKCA geeft aan samen te werken met het Fonds voor Cultuurparticipatie.
Samen met het fonds is zij partner in het programma ‘Cultuureducatie met

LKCA

4

Kwaliteit’ en het nieuwe programma ‘Cultuurparticipatie’. Zij beschrijft niet
hoe de samenwerking is vormgegeven. Ook wordt niet duidelijk waar de
samenwerking met andere partners uit bestaat, terwijl LKCA juist daarmee
zou kunnen laten zien hoe zij ondersteunend is aan de sector.
Geografische spreiding
LKCA werkt landelijk en haar aanwezigheid in de regio’s wordt steeds
zichtbaarder door provinciale accounthouders en de helpdesk. Zij werkt
samen met provinciale ondersteunende instellingen, bijvoorbeeld via de
Raad van twaalf. Tussen de partijen wordt kennis gedeeld en verspreid. De
raad is hier positief over, maar mist een visie van LKCA op haar
ondersteuning van de stedelijke regio’s en welke doelen zij daarmee heeft
voor de toekomst. Ook ziet hij niet terug hoe de samenwerking met andere
landelijke bovensectorale ondersteunende instellingen en het Fonds voor
Cultuurparticipatie richting de regio’s wordt vormgegeven.
Toepassing Fair Practice Code
LKCA gaat in haar aanvraag zeer beperkt in op de toepassing van de code. In
de aanvraag wordt slechts een keer melding gemaakt van de code, door te
benoemen dat deze als actueel thema wordt verkend.
Er is een groot aantal zzp’ers werkzaam op het terrein van educatie en
participatie. LKCA zou ten aanzien van deze code een voortrekkersrol en
meerwaarde kunnen hebben richting de sector, die verder gaat dan alleen
fair pay. LKCA zou de positie van zzp’ers kunnen versterken door het een
belangrijk aandachtspunt op (voorlichtings)bijeenkomsten en op haar
website te laten zijn, of door de code te agenderen bij opdrachtgevers en
lokale beleidsmakers.
Toepassing Governance Code Cultuur
LKCA werkt met het raad-van-toezichtmodel. Bestuur en raad van toezicht
werken vanuit de acht principes van de code.
De raad is positief over de open procedure die gevolgd wordt en de aandacht
die LKCA heeft voor diversiteit bij de werving van nieuwe leden.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
LKCA toont zich zeer bewust van de code, waarvan zij ook penvoerder is
geworden. LKCA heeft diversiteit en inclusie onderdeel van haar visie
gemaakt en een actieplan opgesteld met doelen voor de thema’s personeel,
partners, programma en publiek. Ook streeft zij diversiteit in de raad van
toezicht na. De raad heeft hier waardering voor.

LKCA

5

Lux
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 419.763

Over de instelling
Stichting Lux (hierna: Lux) is penvoerder en ‘regisseur’ van het onlangs
gevormde samenwerkingsverband Filmtalent in Beeld, een netwerk dat
naast Lux bestaat uit Go Short, InScience, DZIGA, Gelders DOEK en
Filmhub GLD. Samen creëren zij de komende jaren een ontwikkelplek voor
nieuwe en gevestigde talenten op het gebied van film- en beeldcultuur in
Gelderland. De nieuwe ontwikkelplek omvat de onderdelen ‘Gelders
Filmfonds’, ‘Filmlab’ en ‘Broedplaats’. De BIS-aanvraag is alleen op die
laatste twee gericht.
Eerder nam Lux al het initiatief voor een ‘Gelderse Filmeducatiehub’, gericht
op het primair en voortgezet onderwijs. Filmtalent in Beeld sluit daar als
volgende schakel in de keten op aan en is gericht op talentontwikkeling.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Lux geen subsidie toe te kennen.
De raad is positief over het regionale netwerk dat zich heeft gevormd en over
de samenwerking die in de Gelderse keten plaatsvindt. Maar de
ontwikkelfunctie wordt feitelijk pas in de loop van de periode 2021 – 2024
opgetuigd. Of het voorbeeld van dit regionale netwerk elders in het land
navolging zal krijgen, zoals Lux beoogt, vindt de raad bovendien nog zeer
onzeker. Dat zal niet alleen afhangen van de blauwdruk die dit netwerk
daarvoor de komende vier jaar zal ontwikkelen, maar ook van de vraag of er
elders in het land dergelijke regionale netwerkstructuren (georganiseerd
rondom de Filmeducatiehubs) zullen ontstaan.
Verder wordt onvoldoende duidelijk hoe het netwerk gaat zorgen voor
landelijke zichtbaarheid en uitstroom van filmmakers. Ten slotte mist de
raad in het plan aandacht voor educatie en participatie en gaat het om een
zeer subsidieafhankelijk voorstel, waarbij een risicostrategie wordt gemist.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is positief over het netwerk dat zich voor Filmtalent in Beeld heeft
gevormd en over de betekenis die het initiatief kan hebben binnen de
stedelijke cultuurregio. De raad kan zich voorstellen dat genoemde

1

onderdelen ‘Filmlab’ en ‘Broedplaats’ in een behoefte van de Gelderse maker
voorzien, al ontbreekt een heldere analyse van die behoefte en is nog
onduidelijk welke makers precies zullen deelnemen of wie hen zal
begeleiden. Dat het netwerk aandacht heeft voor makers die geen
traditionele filmopleiding hebben doorlopen, is sterk. Ook heeft de raad
vertrouwen in Lux als penvoerder en trekker. De instelling nam eerder al het
initiatief voor de ‘Filmeducatiehub’ en de ‘Innovatiehub’ en toonde zich
aldus betrokken, kundig en verbindend als het aankomt op film in
Gelderland.
De raad is echter van mening dat de plannen voor Filmtalent in Beeld te
onvoldragen zijn om de instelling op te nemen in de BIS. Zoals de titel van
het activiteitenplan (‘Op weg naar een ontwikkelinstelling in het kader van
de cultuurnota 21 – 24’) al aangeeft, bestaat de ontwikkelinstelling
Filmtalent in Beeld feitelijk nog niet. Halverwege de periode 2021 – 2024
wordt pas een rechtspersoon opgericht. Tot die tijd fungeert Lux als
penvoerder voor het samenwerkingsverband. De in het plan genoemde
onderdelen ‘Filmlab A’ en ‘Filmlab B’ vinden voor het eerst plaats in 2022;
het ‘Gelders Filmfonds’ wordt pas in 2023 actief. Wie de sleutelposities van
coördinator gaan vervullen, is nog onduidelijk.
Bovendien stelt de raad vast dat het netwerk landelijke betekenis mist. De
focus ligt bij Gelderse makers, Gelders publiek en het Gelderse filmklimaat.
Uit het plan blijkt onvoldoende hoe het netwerk gaat zorgen voor landelijke
zichtbaarheid en uitstroom van filmmakers.
De raad ziet een potentiële landelijke betekenis in de uitrol die Filmtalent in
Beeld voor ogen heeft, maar die uitrol is sterk afhankelijk van de verdere
ontwikkeling van het netwerk van ‘Filmeducatiehubs’ waarbij de instelling
Filmtalent in Beeld wil aanhaken. Bovendien zal die uitrol pas op de langere
termijn plaatsvinden; de blauwdruk ervoor wordt in 2021 – 2024
ontwikkeld. Ten slotte stelt de raad vast dat voor een landelijke uitrol in
verschillende delen van het land nieuwe rechtspersonen worden opgericht;
in die zin zal het Gelderse netwerk nooit een landelijke functie vervullen.
Vernieuwing
De raad waardeert de innovatiekracht die spreekt uit de ingediende plannen.
Die blijkt onder meer uit de aandacht voor multi- en interdisciplinair en
domeinoverstijgend werk en uit de focus op de maatschappelijke impact van
films. Daarnaast vindt de raad het sterk dat het plan verder gaat dan het
bundelen van bestaande activiteiten; de nieuwe onderdelen ‘Filmlab A en B’,
‘Broedplaats’ en ‘Gelders Filmfonds’ getuigen van visie op wat er nu nog in
het Gelderse ecosysteem voor film ontbreekt.
Wel had de raad graag een betere onderbouwing en uitwerking van deze
vernieuwende inspanningen gelezen.

Lux

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Aangezien Filmtalent in Beeld de eerste twee jaar nog niet over een eigen
rechtspersoon beschikt, is de financiële gezondheid van penvoerder Lux
relevant; die is echter relatief kwetsbaar, gezien de balanspositie. De
medewerkers van Filmtalent in Beeld komen de eerste twee jaar in dienst bij
Lux, of werken op freelancebasis. Hierbij hanteert Lux respectievelijk de cao
Nederlandse podia en marktconforme tarieven. Het is echter niet duidelijk
of cao-richtlijnen op het gebied van verzekeringen, pensioenen, sociale
lasten en dergelijke ook worden toegepast en of die afspraken ook van
toepassing zijn op zzp’ers.
Daarnaast vindt de raad het dekkingsplan beperkt: naast de BIS-subsidie
zijn alleen provinciale en gemeentelijke subsidies voorzien, en een minimaal
bedrag aan deelnemersgelden. Het plan is daarmee zeer afhankelijk van
overheidssubsidies, wat niet van een ondernemende houding getuigt.
Bovendien ontbreekt een risicostrategie voor het geval inkomsten
tegenvallen. De raad vindt het opmerkelijk dat de instellingen in het
netwerk zelf niet financieel bijdragen, te meer daar het plan ook activiteiten
omvat die tot op heden door deze instellingen werden gefinancierd.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is enthousiast over de manier waarop het netwerk filmmakers
stimuleert verbinding te maken met onderwerpen en instellingen buiten het
culturele domein. Met name met zorg en wetenschap lijken de connecties
kansrijk.
Filmtalent in Beeld voert echter geen beleid op het gebied van educatie,
mogelijk omdat die functie reeds vorm heeft gekregen in de
‘Filmeducatiehub’, die weliswaar als partner betrokken is, maar qua
educatieve activiteiten buiten de ingediende aanvraag valt.
Ook op het gebied van publieksvisie en publieksaanpak overtuigt het plan
niet. Het netwerk wil in Gelderland een nieuw en divers publiek voor film
bereiken, passend bij de diversiteit aan Gelderse filmmakers, maar
presenteert hiervoor geen concrete aanpak. De raad mist een meer
uitgewerkte visie op het te bereiken publiek.
Geografische spreiding
Filmtalent in Beeld is goed geworteld in de regio. Alle instellingen die deel
uitmaken van het netwerk zijn gevestigd in regio Arnhem-Nijmegen en
hebben daar hun connecties. Samen representeren de instellingen binnen
het netwerk verschillende onderdelen van de keten voor film. Zowel het
maken als het presenteren, twee pijlers binnen de stedelijke regio 025, zijn
in het netwerk vertegenwoordigd. De raad vindt het sterk dat het netwerk
zich hard wil maken voor een opleiding film- en beeldcultuur binnen het

Lux

3

aanbod van ArtEZ. Die zou een goede aanvulling zijn op het ecosysteem voor
film in Gelderland.
Het is goed dat er ook buiten Amsterdam en buiten de Randstad aandacht is
voor talentontwikkeling in de filmsector. De raad mist echter een visie van
het netwerk op de aansluiting bij de landelijke infrastructuur voor film.
Toepassing Fair Practice Code
Lux reflecteert slechts den dele op de Fair Practice Code.
De medewerkers van Filmtalent in Beeld komen de eerste twee jaar in dienst
bij Lux, of werken op freelancebasis. Hierbij hanteert Lux respectievelijk de
cao Nederlandse podia en marktconforme tarieven. Het is echter niet
duidelijk of cao-richtlijnen op het gebied van verzekeringen, pensioenen,
sociale lasten en dergelijke ook worden toegepast en of die afspraken ook
van toepassing zijn op zzp’ers.
Ook blijkt uit de aanvraag niet welke rol Lux en de samenwerkende
instellingen spelen in de sociale dialoog over eerlijke beloning.
Toepassing Governance Code Cultuur
Lux reflecteert goed op de Governance Code Cultuur. In het reglement van
de raad van toezicht en het directiereglement heeft de instelling duidelijke
afspraken gemaakt over de verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Deze
reflectie betreft echter alleen Lux als instelling: hoe de verhoudingen tussen
de leden van het netwerk geregeld zijn, is onduidelijk. Ook is onduidelijk
welk bestuursmodel de nieuwe rechtspersoon krijgt, die na twee jaar voor
Filmtalent in Beeld wordt opgericht.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Lux en de andere instellingen in het netwerk zijn transparant over de weinig
diverse samenstelling van hun eigen personeelsbestand. Zij willen daar
verandering in brengen door vacatures uit te zetten in overleg met mensen
afkomstig uit andere groepen uit de maatschappij. Voor ‘Filmlab B’, het
onderdeel waaraan makers kunnen deelnemen die geen reguliere
filmopleiding hebben doorlopen, wordt bovendien extra ingezet op werving
van deelnemers met een divers profiel. Dit vindt de raad op zich goede en
belangrijke voornemens. Hij mist echter een concrete aanpak waaruit
bewustzijn blijkt van de kansen en valkuilen. De verwachting dat vanuit een
divers makersveld automatisch een divers publieksbereik volgt, is weinig
realistisch.

Lux

4

Maas
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.252.656
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.400.000

Over de instelling
Stichting Maas theater en dans, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten,
Rotterdam
Stichting Maas theater en dans (hierna: Maas) maakt dans- en
theaterproducties voor jeugd, jongeren en jongvolwassenen. Ze doet dat met
vier vaste makers die ieder binnen hun eigen discipline producties maken,
maar ook graag discipline-overschrijdend te werk gaan. De ontmoeting staat
bij Maas centraal; tussen voorstelling en publiek, tussen dans en theater,
tussen stijlen, leeftijden, culturen, makers en maatschappelijke partners. De
instelling typeert zichzelf als nieuwsgierig, fysiek, dwars en onstuimig en wil
het publiek een breder perspectief bieden. Ze doet dat elk seizoen een keer
in de grote zaal en op locatie, en met meerdere producties in de kleine zaal.
In de periode 2017 – 2020 maakte Maas voor haar theaterproducties deel
uit van de BIS en ontving ze voor haar dansproducties meerjarige
activiteitensubsidie van het Fonds Podiumkunsten. Met het openstellen van
de categorie Jeugdpodiumkunsten voor meerdere genres vraagt Maas voor
het geheel van haar producerende activiteiten subsidie aan binnen de BIS.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Maas theater en dans een
subsidiebedrag toe te kennen van € 1.252.656.
De raad is lovend over Maas: haar producties sluiten goed aan bij de
belevingswereld van kinderen en jongeren, met name in een stedelijke
omgeving. Steeds vaker vermengt zij disciplines en genres en de
voorstellingen hebben soms een urban karakter.
De instelling spant zich op verschillende manieren in om een divers publiek
aan te spreken: zo werkt ze steevast met cultureel diverse casts, maakt ze
gebruik van audio-ondertiteling en doventolken, en richt een
publiekswerker zich specifiek op de deelgemeente Delfshaven. Het educatieaanbod is sterk en bereikt ook vmbo-leerlingen. Maas reflecteert goed op de
codes en past deze goed toe.

1

In de begroting is een forse lastenstijging opgenomen, die slechts ten dele
wordt onderbouwd. Daar is de raad kritisch over.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is enthousiast over de artistieke prestaties van Maas, zowel over de
theaterproducties als over de dans- en interdisciplinaire producties. Maas
combineert disciplines op een natuurlijke manier en heeft als instelling een
bruisend karakter, dat zich vertaalt in een grote diversiteit aan producties en
activiteiten. In haar eigen Maaspodium in Rotterdam Delfshaven
programmeert zij zowel eigen werk, als jeugdpodiumkunst van andere
makers en groepen.
De raad is positief over de nieuwe artistiek leider: René Geerlings neemt
vanaf 2021 het stokje over van Moniek Merkx, die als maker aan Maas
verbonden blijft. De raad heeft vertrouwen in de nieuwe, divers
samengestelde artistieke kern, met naast Geerlings en Merkx ook Cecilia
Moisio en Jolanda Spoel, zij vullen elkaar met hun verschillende
specialismen goed aan. De raad is enthousiast over de manier waarop het
gezelschap genres mengt en de manier waarop zij streeft naar een “wereld
zonder hokjes”. Noemenswaardig is in dat licht ook, dat Maas structureel
met cultureel diverse casts werkt.
Speelsheid, lichte vervreemding en dans geïntegreerd met spel zijn typerend
voor de artistieke signatuur van Maas. Daarbij is de menselijke
(kinder)maat altijd het uitgangspunt. Het jonge publiek kan zich daardoor
goed verhouden tot de voorstellingen.
De instelling zet deze succesvolle koers in de periode 2021 – 2024 voort. De
raad kijkt uit naar de producties ‘Queer’ en ‘Marock & Roll’ van René
Geerlings over gender-cross-overs en de girlpower van Marokkaanse
vrouwen, de ‘Sacre’ die Moniek Merkx gaat maken met het Rotterdams
Philharmonisch Orkest en tachtig Rotterdamse jongeren, de activistische
jongerenprojecten die Cecilia Moisio met onder andere VOX POPULI op
stapel heeft staan en de Rotterdamse insteek die Jolanda Spoel kiest met
‘Vet Fit’ waarin ze met de blik op de sportschool aan de overkant van het
Maaspodium onderzoekt “hoe de Rotterdammer omgaat met zijn lijf” en
‘Haarstuk’ over de diversiteit aan barbiers en hair salons in de stad.
In het werk van Maas zijn invloeden uit urban en hiphop goed zichtbaar. De
instelling maakt in de periode 2021 – 2024 meer ruimte voor deze vormen
en zoekt daarbij ook internationale samenwerking. De raad vindt de keuze
voor dit idioom goed aansluiten bij de fysieke omgeving waarin Maas zich
bevindt. Ook haalt ze in samenwerking met ROSE Stories verhalen op uit die
omgeving. De raad ziet Maas als een ondernemend gezelschap dat met beide

Maas

2

benen in de actualiteit staat en grootstedelijke thema’s met hoge kwaliteit
aanpakt.
Maas heeft goede internationale contacten in België, Frankrijk en Duitsland
en speelt geregeld op internationale festivals of speelplekken in onder meer
Europa, Azië, Zuid-Afrika en de Verenigde Staten. Ze coproduceert met
onder meer het Vlaamse Tuning People en werkt voor talentontwikkeling
van urban dansmakers samen met partners uit het internationale netwerk
Mind Ur Step. Haar educatieve aanpak past ze ook in China toe.
De raad is positief over de plannen om het internationale samenwerken te
verduurzamen via langere lijnen met buitenlandse partners. Hij kijkt uit
naar de samenwerkingen met het Atta Festival in Istanbul, met het
Londense hiphopgezelschap Spoken Movement en het
hiphoptheatercollectief Far From the Norm in Londen.
Vernieuwing
Op het gebied van talentontwikkeling speelt Maas een goede en
stimulerende rol in verschillende samenwerkingsverbanden, zoals het
Rotterdamse netwerk 010Talent. Urban en hiphoptalent krijgt onder meer
een plek binnen de regionale proeftuin ‘Coolhaven Collab’, waarvan Maas
medeoprichter is. Binnen deze broedplaats werkt ze samen met andere
podia, kunstonderwijsinstellingen en culturele broedplaatsen in het
Rotterdamse gebied Coolhaven. Vanaf 2021 bundelt Maas haar kennis,
middelen en netwerk op het gebied van talentontwikkeling met die van
Productiehuis Theater Rotterdam.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad heeft waardering voor de solide financiële basis van Maas. De
financieringsmix is goed, de eigen inkomsten zijn hoog en werknemers
worden volgens cao betaald. Het weerstandsvermogen, de solvabiliteit en de
liquiditeit zijn hoog. Om de financiële slagkracht te vergroten en het
netwerk te verbreden werkt Maas veel samen met maatschappelijke
organisaties en grotere fondsen.
Maas begroot voor het geheel van haar producerende activiteiten (theater én
dansproducties) een fors hoger bedrag dan zij in 2017 – 2020 aan
rijkssubsidies ontving. Zij licht toe dat die verhoging nodig is voor de
uitbreiding van het artistieke kernteam, voor het jaarlijks (in plaats van
tweejaarlijks) uitbrengen van een grotezaalproductie en voor
transitievergoedingen en een bijdrage aan het omscholingsfonds voor
dansers. De raad vindt de gevraagde verhoging van de rijkssubsidie echter te
fors. Hij is van mening dat het mogelijk moet zijn een deel van de dekking te
vinden in een verhoging van de (al gedegen) eigen inkomsten: Maas
verwacht immers extra publiek te bereiken. Ook mist de raad een strategie
in geval van tegenvallende inkomsten.

Maas

3

Maas honoreert vaste, tijdelijke en freelance medewerkers conform de cao
Toneel en Dans, aangevuld met een percentuele opslag voor vakantiegeld,
verzekeringen en pensioensopbouw.
De instelling begroot fors hogere personeelslasten maar maakt niet duidelijk
welk deel van haar personeel als zzp’er werkt. Voor 2017 en 2018 is niet
duidelijk om hoeveel fte het ging, en in de begroting voor 2021 – 2024 staat
het percentage inhuur van zzp’ers op nul, terwijl uit het activiteitenplan
blijkt dat met freelance acteurs en dansers wordt gewerkt. De raad vindt dit
niet transparant.
Om de werkdruk beheersbaar te houden gaat Maas minder verschillende
producties uitbrengen, terwijl het publieksbereik juist verder groeit. De
kostenbesparing die daar logischerwijs uit volgt, is in de begroting echter
niet terug te zien.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is zeer positief over het educatieprogramma en het publieksbereik
van Maas in de periode 2017 – 2020. Educatie is bij Maas een onlosmakelijk
onderdeel van haar werk. Zij werkt samen met onderwijsinstellingen en
andere maatschappelijke partners, en bereikt daarmee een groot en zeer
(cultureel) divers publiek. Met haar thema’s en theater- en danstaal sluit ze
goed aan bij de leefwereld van kinderen en jongeren. Hetzelfde geldt voor de
interactieve magazines die ze bij haar producties maakt en waarmee ze haar
jonge publiek uitdaagt om zelf met de thema’s aan de slag te gaan.
Het educatieve programma voor de periode 2021 – 2024 is eveneens sterk.
Maas organiseert op structurele basis activiteiten en voorstellingen op een
groot aantal scholen, met name in het Rotterdamse basisonderwijs en op het
vmbo. In samenwerking met Museum Boijmans Van Beuningen breidt ze
het bereik in het voortgezet onderwijs uit naar twintig scholen, en in
samenwerking met Villa Zebra maakt ze onderwijsprogramma’s binnen het
‘Cultuureducatie met Kwaliteit’-programma ‘Stel je voor’.
De raad is lovend over de intensivering van de samenwerking met vmbo- en
praktijkscholen. Ook het mbo is bij Maas in het vizier, met als doel
studenten te laten ervaren wat kunst en cultuur voor hen kan betekenen en
welke werkmogelijkheden er zijn in deze sector. De raad vindt dit van
belang, aangezien deze onderwijsvormen de grootste groepen leerlingen
vertegenwoordigen.
Maas vervult een voorbeeldfunctie wat betreft haar aansluiting op
publieksgroepen. Het publiek is zeer divers en vormt een goede
representatie van Rotterdam en omstreken. De raad is positief over de goed
gerichte multimediacampagnes, en ook over de aanstelling van een

Maas

4

publiekswerker voor de deelgemeente Delfshaven, die verbindingen legt met
verschillende groeperingen in de wijk en met hen samen nieuwe
programma’s ontwikkelt.
Ze maakt ten slotte haar voorstellingen toegankelijker voor mensen met een
handicap, door te werken met audio-ondertiteling en doventolken.
Geografische spreiding
Maas is goed geworteld in Rotterdam en omgeving. Er zijn onder meer
samenwerkingsverbanden met Theater Rotterdam, het Rotterdams
Philharmonisch Orkest en Roots & Routes. Verder werkt ze samen met
experts op het gebied van cultuuronderwijs en met partners ten aanzien van
talentontwikkeling. Met de focus op onder andere stageplekken voor mbostudenten draagt Maas volgens het profiel van de stedelijke cultuurregio
Rotterdam en regio, bij aan een andere oriëntatie op, en beeldvorming over,
de culturele sector. De kernbegrippen ‘inclusiviteit’, ‘innovatie’ en
‘interconnectiviteit’ uit dit regioprofiel keren zichtbaar terug in de plannen
van Maas.
Ook de landelijke inbedding is goed. Maas werkt intensief samen met onder
meer Stadsschouwburg Utrecht, de Toneelschuur en Theater De Nieuwe
Vorst. Ook kunstbemiddelaars als DOK Delft, Babel Den Bosch, Hart
Haarlem en Cultuur en School Utrecht zijn vaste partners. Ze speelt jaarlijks
op landelijke festivals als De Parade, Oerol en Tweetakt.
Maas heeft goede internationale contacten en speelt geregeld in onder meer
andere landen van Europa, Azië en de Verenigde Staten.
Toepassing Fair Practice Code
Maas reflecteert voldoende op de Fair Practice Code en past de code redelijk
goed toe. Ze hanteert voor de honorering van het personeel de cao Toneel en
Dans en past die integraal toe, ook bij het berekenen van het honorarium
voor de zzp’ers. Maas licht niet toe wat dit betekent voor de berekening van
honoraria en opslagen voor pensioen en verzekering tegen
arbeidsongeschiktheid. In haar reflectie op de code geeft Maas aan, de Wet
Arbeidsmarkt in balans (WAB) te zullen volgen. Ze heeft daar ruimte voor
gemaakt in de begroting.
Met de vaste medewerkers worden periodiek functioneringsgesprekken
gevoerd. Er is een goed arbeidsvoorwaardensysteem met ruimte voor onder
meer persoonlijke scholingsbudgetten.
Toepassing Governance Code Cultuur
Maas reflecteert goed op de naleving van de Governance Code Cultuur en
licht haar geplande overstap naar een raad-van-toezichtmodel goed toe: het
bestuursmodel wrong met de omvang en omzet van de instelling.

Maas

5

Maas verwacht de raad van toezicht voor de zomer van 2020 in te stellen en
stelt gelijktijdig een reglement vast, waarin afspraken worden gemaakt over
de werkwijze en evaluatiemethodieken van directeur-bestuurders en raad
van toezicht. Bij het opstellen van het reglement past zij de code toe.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Maas reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie en past die ook goed
toe: elke cast is cultureel divers, het gezelschap zoekt specifiek naar verhalen
van jongeren met een cultureel diverse achtergrond en bij de werving van
personeel zet Maas in op het bevorderen van de diversiteit.
Maas formuleert concrete plannen om de code verder toe te passen. Zo legt
de nieuw aan te stellen publiekswerker contact met verschillende
gemeenschappen in de zeer diverse wijk Delfshaven. Ook gaat Maas aan de
slag met doventolken en audiodescriptie.

Maas

6

MAMA
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 340.000

Over de instelling
Stichting Public Art Squad is de rechtspersoon die de Rotterdamse instelling
MAMA vertegenwoordigt. MAMA is een platform voor de presentatie en
ontwikkeling van visuele cultuur. De nadruk ligt daarbij op uitingen die
afkomstig zijn uit de straat- en de jongerencultuur. MAMA heeft een kleine
expositieplek waar het tentoonstellingen en daarmee samenhangende
workshops, debatten, performances en andere activiteiten organiseert. De
missie van MAMA is om een brug te slaan tussen diverse subculturen en de
culturele sector, vanuit het geloof dat de samenleving als geheel daarvan
profiteert. Als ontwikkelinstelling wil MAMA jaarlijks vier talenten
begeleiden om hun perspectief op een loopbaan in de kunst te vergroten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Public Art Squad geen
subsidiebedrag toe te kennen.
De raad is positief over de herkenbare, eigen signatuur van MAMA, als
fakkeldrager van de jongerencultuur. Hij prijst de diversiteit van de makers
en het programma. Maar de raad beschouwt MAMA in de eerste plaats als
presentatie-instelling. De nadruk in zowel het activiteitenprogramma als de
begroting ligt op het faciliteren van exposities en evenementen in de
showroom. Daar waar MAMA zich actief met talentontwikkeling bezighoudt,
is de artistieke ontwikkeling van makers een onderdeel van een groter
pakket aan activiteiten. De raad mist hier focus. Ook is het aantal
uitgestroomde makers laag en blijft hun landelijke impact klein. MAMA is in
de ogen van de raad een Rotterdamse instelling met een gering nationaal
belang.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Sinds de oprichting in 1997 heeft MAMA zich geprofileerd als
presentatieplek waar alle mogelijke subculturen welkom zijn. De instelling
wordt gedreven door de overtuiging dat subversieve ideeën een krachtige
aanjager zijn van het maatschappelijke debat. Ook streeft zij naar

1

verbreding van het kunstpubliek, door aan te sluiten bij ontwikkelingen die
in de jongerencultuur en de underground opgang maken.
Jaarlijks mogen vier uitgesproken makers de ‘showroom’ van MAMA in de
Witte de Withstraat naar hun hand zetten. Diversiteit staat hier voorop.
MAMA streeft naar een ‘radicale meerstemmigheid’, zowel op het gebied van
culturele achtergrond, als wat betreft leeftijd, gender en opleidingsniveau.
Dit resulteerde de afgelopen periode in enkele opvallende en
spraakmakende exposities, zoals de video-installatie Gentle Dust, die de
patriarchale machtsstructuren in de kunstwereld onder vuur nam, en Care
Bare, een pop-up haarsalon annex tentoonstelling waarin de uitwassen van
de consumptiemaatschappij werden gehekeld.
De presentaties in de showroom worden altijd vergezeld van enkele ‘live’
events, die de vorm kunnen aannemen van een performance, een lezing, een
modeshow, et cetera. Zo creëert MAMA op jaarbasis circa vijftig publieke
evenementen. De raad prijst deze informele en laagdrempelige activiteiten,
die bijdragen aan de toegankelijkheid en herkenbaarheid van MAMA als
vernieuwende presentatie-instelling. MAMA heeft binnen Rotterdam in 23
jaar tijd een geheel eigen plek verworven.
De komende jaren wil MAMA zich nadrukkelijker richten op de
ontwikkeling van de makers. De begeleiding ligt zowel bij externe coaches
als bij het ondersteunende team van MAMA. Op het programma staan het
ontwikkelen van inhoudelijke vaardigheden, zoals het doen van onderzoek,
maar ook ondernemerschap, fondsenwerving en budgetbeheer. Hier
functioneert MAMA in de eerste plaats als faciliterende sparringpartner.
Behalve aan deze persoonlijke ontwikkeltrajecten biedt MAMA ruimte aan
andere vormen van talentontwikkeling. Zo gaat een fors deel van het
programma (en budget) op aan training van het eigen ondersteunende team.
Tevens zijn er diverse partnerschappen, die leiden tot workshops en
kennisdeling. In de geschetste programmalijnen mist de raad focus op de
artistieke ontwikkeling van de makers.
Concluderend beschouwt de raad MAMA in de eerste plaats als een
waardevolle presentatie-instelling die de straat en de kunst op een unieke
wijze bij elkaar brengt. Hij acht de impact van MAMA als
ontwikkelinstelling die individuele kunstenaars ondersteunt in hun
artistieke ontplooiing echter te klein voor een rol op het nationale speelveld.
Vernieuwing
Omdat MAMA zich primair richt op de jongerencultuur, die zichzelf
qualitate qua voortdurend vernieuwt, zal ook de instelling zich
programmatisch steeds opnieuw moeten uitvinden. Zo kwam het project
‘Character Building’ (2018) rechtstreeks voort uit de door jongeren
aangedreven scene van ‘cosplayers’, die zich verkleden als hun fictionele
helden.

MAMA

2

Ook in de collectieve organisatievorm is MAMA vernieuwend. Niet langer
wordt de selectie van makers door een enkele curator verricht, maar het hele
team is hiervoor verantwoordelijk. MAMA omschrijft zichzelf als continu
evoluerend netwerk waarin aanstormende professionals, zich oriënterende
cultuurliefhebbers en kritische denkers ieder vanuit hun eigen achtergrond
inbreng hebben. Zo’n hiërarchieloze structuur is in andere sectoren al langer
praktijk, maar bij presentatie-instellingen nog weinig gangbaar.
De raad is gecharmeerd van deze kenschets van MAMA als open en
zelflerende organisatie, een ‘community of practice’, waarin op alle niveaus
constant gelegenheid is voor evaluatie en sturing.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Voor haar inkomsten is MAMA grotendeels afhankelijk van subsidies. De
eigen inkomsten bedroegen in 2018 15 procent van het totaal. De instelling
wil het verdienvermogen de komende periode verdubbelen. In de toelichting
op de begroting wordt deze ambitie goed inzichtelijk gemaakt. Een
risicoanalyse voor het geval de totale subsidie-inkomsten tegenvallen
ontbreekt echter.
MAMA is transparant over haar beloningsbeleid. De eigen medewerkers
worden betaald conform de cao voor presentatie-instellingen. De
vergoedingen voor de geprogrammeerde kunstenaars lopen nog achter op
de geldende richtlijnen. MAMA formuleert duidelijke doelen op het gebied
van pensioenafspraken en loonsverhogingen, en heeft een stappenplan
opgesteld voor de periode 2021 – 2024 om die doelen te halen. Structurele
bijdragen vanuit de fondsen zijn hiervoor essentieel. In de aanvraag wordt
niet omschreven wat de beloningsafspraken met stagiairs zijn.
De instelling speelt een actieve rol in de sociale dialoog over eerlijke
beloning met koepelorganisaties binnen de branche van presentatieinstellingen, zoals belangenvereniging De Zaak Nu.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Op het gebied van educatie bundelt MAMA sinds 2013 de krachten met
presentatie-instellingen TENT en Witte de With in het
samenwerkingsverband 100% Hedendaags. Hierin krijgen leerlingen van
alle niveaus uit het voortgezet onderwijs en mbo uiteenlopende
kunsteducatieprogramma’s aangeboden, onder regie van studenten van de
lerarenopleiding Kunst en Vormgeving. De raad is onder de indruk van de
behaalde resultaten met 100% Hedendaags: van 691 deelnemers in 2014
groeide het aantal bereikte leerlingen tot 2.603 leerlingen in 2019. Het is de
ambitie van MAMA en de andere partners om in de komende periode te
groeien naar 3.000 deelnemers per jaar.
Binnen de hiërarchieloze structuur van MAMA heeft het publiek zijn eigen
inbreng. Bezoekers en geïnteresseerden worden uitgenodigd om actief deel

MAMA

3

te nemen aan de programma’s. Verscheidene projecten kwamen tot stand in
cocreatie van publiek en makers.
Aansluiting met andere domeinen vindt plaats binnen het opbouwteam van
MAMA, waarin vrijwilligers uit maatschappelijk kwetsbare groepen een
plaats hebben. Mensen die te maken hebben met chronische ziektes of met
een verslavingsverleden kunnen hier aan de slag. Voor de komende periode
wil MAMA een verbintenis aangaan met het Hout en Meubel College om
haar netwerk te verbreden.
Er zijn geen specifieke participatieprojecten gericht op het vinden van een
diverser publiek. De instelling is zich ervan bewust dat zij op dit gebied nog
winst kan behalen. Dat begint met een diverser samengesteld
personeelsbestand (zie ‘Toepassing Code Diversiteit en Inclusie’).
Geografische spreiding
MAMA profileert zichzelf in de eerste plaats als Rotterdamse instelling. De
allianties met lokale collega-instellingen zijn legio. Zo werkt MAMA met
Rotterdamse grassroots-initiatieven als Tender Center, Neverland Cinema
en MadLAB. Ook zijn er samenwerkingsverbanden met buurtinitiatieven
zoals Wijkcoöperatie Het Gemaal en Cool aan de Gang. Tevens participeert
MAMA in regionale evenementen als de Museumnacht en de Rotterdam Art
Week. De instelling onderhoudt nauwe banden met het kunstvakonderwijs
in de stad: de Willem de Kooning academie en het Piet Zwart Instituut.
In de aanvraag noemt MAMA zich daarnaast ‘inhoudelijk verwant’ met
diverse landelijke presentatieplekken, zoals Framer Framed in Amsterdam
en MU in Eindhoven. Ook zijn er internationale allianties, met Kunsthal
Gent bijvoorbeeld, Fabrica in Brighton en Public Room in Skopje. De raad
constateert echter dat het zwaartepunt van de activiteiten in Rotterdam ligt,
zoals ook de talenten die bij MAMA aan de ontwikkeltrajecten deelnemen
vooral uit de thuisstad afkomstig zijn. Daarmee is het nationale belang van
MAMA in de ogen van de raad beperkt.
Toepassing Fair Practice Code
MAMA onderschrijft de Fair Practice Code en de instelling licht goed toe hoe
zij deze toepast. Daar waar zij van de code afwijkt, verklaart zij wat hiervan
de oorzaak is en beschrijft wat zij daar de komende periode aan doet. Zij
stelt zich hierbij wel zeer afhankelijk op van binnenkomende gelden. De
raad mist een actieplan voor het geval die subsidies onverhoopt niet worden
toegekend.
Met samenwerkingspartners worden werkafspraken gemaakt over de
honorering van medewerkers. Onduidelijk is of de Fair Practice Code als
voorwaarde voor samenwerking wordt gesteld.
In de aanvraag wordt een direct verband gelegd tussen inclusiviteit en fair
practice. MAMA gaat hierover met de politiek, met de makers, met het
publiek en met collega-instellingen in gesprek. De raad is positief over het
feit dat MAMA actief deze trekkersrol op zich neemt.

MAMA

4

Toepassing Governance Code Cultuur
MAMA onderschrijft de Governance Code Cultuur. De instelling is ingericht
volgens het bestuursmodel. Afspraken tussen directie en bestuur zijn
vastgelegd in een reglement. Zo is er een rooster van aftreden en worden
nevenactiviteiten altijd vermeld. Het risico op belangenverstrengeling wordt
nauwlettend in de gaten gehouden. De toelichting op deze code is zeer
summier. Er worden geen verbeterpunten genoemd.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De instelling reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. Diversiteit
en inclusie zijn belangrijke thema’s in de programmering van MAMA. De
kunstenaars en makers in de ontwikkelprogramma’s van MAMA vormen
dan ook een goede afspiegeling van de veelkleurige samenleving die
Rotterdam is.
Dat het publiek hier nog geen gelijke tred mee houdt, heeft volgens MAMA
te maken met de relatieve homogeniteit van de eigen organisatie. In de
toelichting op de code wordt helder uiteengezet welke targets de instelling
heeft gesteld en welke acties zij wil ondernemen om de diversiteit van het
personeelsbestand te verbeteren. Het streven is dat eind 2024 een derde van
het eigen personeel een migratieachtergrond heeft. Daartoe wordt voor de
werving van nieuw personeel samengewerkt met cultureel diverse partners.

MAMA

5

Marres
Geadviseerd subsidiebedrag: € 523.720 euro
Gevraagd subsidiebedrag: € 820.698 euro

Over de instelling
Stichting Marres, Huis voor Hedendaagse Cultuur (hierna: Marres) is een
internationaal georiënteerde presentatie-instelling, gevestigd in Maastricht.
Marres vindt het belangrijk een brug te slaan tussen ‘de hedendaagse kunst
en alledaagse ervaring’. Voor 2021 – 2024 continueert ze haar thematische
benadering rond de werking van de zintuigen en de taal van het lichaam.
Marres vult die focus interdisciplinair in.
Marres profileert zich met grote, immersieve tentoonstellingen, die het
eigen huis volledig transformeren. Hiernaast organiseert de instelling
jaarlijks nog vijf andere exposities, waaronder een coproductie en ‘Currents’,
een Euregionaal talentontwikkelingsproject voor jonge kunstenaars en
curatoren. Publicaties en publieks- en scholenprogramma’s omkaderen het
aanbod.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.30 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Marres, Huis voor Hedendaagse
Cultuur een subsidiebedrag toe te kennen van € 523.720. De raad heeft de
extra aangevraagde, geoormerkte, gelden voor verbreding van het
publieksbereik niet beoordeeld.
Marres heeft een bewezen, onderscheidende positie in het landelijk bestel en
is sterk geworteld in Maastricht en de Euregio. Hoewel de raad kritisch is
over de houdbaarheidsdatum van het zintuigenthema, heeft hij op basis van
geleverde prestaties in de afgelopen periode vertrouwen in de
artistiek/inhoudelijke kwaliteit van de toekomstige exposities. Het
internationale talentontwikkelingsprogramma ‘Currents’ is van bijzondere
waarde.
Het educatie- en participatieprogramma wordt uitgebreid met potentieel
aantrekkelijke programma’s voor peer educators en basisschoolleerlingen.
De uitbreiding is onderdeel van de strategie voor het bereiken van meer
publiek.
Marres neemt fair pay serieus. Minder enthousiast is de raad over de
toepassing van de Fair Practice Code in bredere zin, de Governance Code

1

Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie: Marres is nog te weinig
transparant, reflectief en zelfkritisch.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Sinds de directiewisseling in 2013 staan de zintuigen centraal in het
programma van Marres. Dit heeft de afgelopen jaren geleid tot overwegend
interessante exposities met bijdragen van kunstenaars uit binnen- en
buitenland. Vooral met de immersieve tentoonstellingen, waarbij een enkel
werk alle ruimtes van Marres vult, zette zij zich op de kaart. Kunstenaars als
Luiz Zerbini en Sander Breure & Witte van Hulzen veranderden Marres in
een jungle en een beeldentuin, en choreograaf Katja Heitmann creëerde met
dansers een ‘museum voor uitgestorven bewegingen’. Delen van deze
exposities werden ook getoond in het buitenland. Voor zowel de immersieve
projecten als de overige tentoonstellingen, waaronder thematische, werkt
Marres regelmatig met (gerenommeerde, internationale) gastcuratoren.
De komende beleidsperiode gaat Marres voort op de ingeslagen weg. De
zintuigen blijven in Maastricht de belangrijkste gids, met het immersieve
format als paradepaardje. Met haar zintuigenthema heeft Marres een eigen
signatuur gecreëerd in de beeldende kunstsector. Bovendien is het een
thema dat breed kan worden ingevuld en – blijkens de educatieplannen –
aansluiting vindt bij maatschappelijke domeinen zoals de gezondheidszorg.
De raad is echter ook beducht voor uitholling en sleetsheid. Hij mist een
visie op de noodzaak van de centrale thematiek. Marres maakt niet duidelijk
waarom de zintuigen na acht jaar, en in de huidige maatschappelijke
context, nog altijd een urgent thema zijn. Marres is de enige presentatieinstelling in de regio op BIS-niveau en zou in dat licht een bredere oriëntatie
kunnen overwegen.
De uitwerking van de plannen had sterker gekund. Daarin wordt
bijvoorbeeld wel beschreven met welke curatoren wordt gewerkt, maar de
betrokken kunstenaars blijven grotendeels onbenoemd. Ook geeft de
instelling summier aan meer te willen investeren in het opzetten van
internationale coproducties en de inbedding in een structureel netwerk. De
raad had hierover graag meer willen lezen. Door tijdgebrek heeft Marres
naar eigen zeggen geen opvolging kunnen geven aan eerdere ‘verbindingen’
met partners in Brazilië, Frankrijk, Noorwegen, Polen en het Verenigd
Koninkrijk. Een nieuwe, spannende internationale stap waarvan wel al
melding wordt gemaakt, is een pitch voor de Koreaanse Busan Biennale in
2022.

Marres

2

Vernieuwing
Het beleid van Marres is een voortzetting van de afgelopen jaren en in die
zin weinig vernieuwend, ondanks dat uit de plannen ook blijkt dat zij
zichzelf probeert te blijven verrassen. In de komende beleidsperiode zet zij
haar cross-disciplinaire benadering bijvoorbeeld door in haar
talentontwikkelingsprogramma. Er zijn verschillende
samenwerkingsprojecten op komst, zoals een tweejaarlijkse cyclus voor
jonge performers met Fashionclash en de Toneelacademie. De plannen zijn
echter nog zo globaal dat ze onvoldoende zicht geven op hun mogelijke
portee.
Positiever is de raad over de beproefde bijdrage die Marres levert aan de
talentontwikkeling van jonge kunstenaars en curatoren. Samen met het
Belgische Z33 organiseert zij het Euregionale
talentontwikkelingsprogramma ‘Currents’. De formule: jonge curatoren
selecteren jonge kunstenaars. Er wordt samengewerkt met twaalf academies
in Zuid-Nederland, België en Noordrijn-Westfalen, evenals vaste
partnerinstellingen zoals Kunstpodium T in Tilburg en de werkplaats voor
beeldend kunstenaars FLACC in Genk. Het traject mondt jaarlijks uit in een
expositie. ‘Currents’ wordt mogelijk uitgebreid met een Duitse partner,
zodat de expositie in drie landen kan worden getoond.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad constateert dat Marres goed werk levert op het gebied van eerlijke
beloning. Ze is transparant over wat ze doet en haar inspanningen zijn goed
onderbouwd en geloofwaardig. De instelling volgt de ‘Richtlijn van het
functie- en loongebouw presentatie-instellingen voor beeldende kunst’. Voor
de verschillende soorten medewerkers staat de beloning die zij ontvangen
duidelijk beschreven. Kunstenaars worden betaald volgens de ‘Richtlijn
kunstenaarshonoraria’ en curatoren krijgen een vast bedrag dat vanaf de
komende beleidsperiode in overeenstemming met de richtlijnen is.
De raad beoordeelt de bedrijfsvoering van Marres als gemiddeld. Zoals de
instelling zelf ook aangeeft, is haar financiële huishouding kwetsbaar. Er is
vrijwel geen ruimte om reserves op te bouwen. In 2018 was Marres voor 51
procent afhankelijk van de structurele subsidie van het ministerie van OCW,
en het eigen inkomstenpercentage lag de afgelopen periode op gemiddeld
ruim 20 procent. De instelling heeft een duidelijke strategie voor het
opvangen van tegenvallende inkomsten: de meest kostbare
tentoonstellingen worden aan het begin van het jaar gepland en elke
tentoonstellingsbegroting bevat posten die kunnen worden geschrapt of
toegevoegd. Minder duidelijk is of en hoe de instelling rekening houdt met
het wegwerken van afwijkingen van de Fair Practice Code of structurele
indexatie van personele lasten.

Marres

3

Extra gelden publieksbereik
Voor de periode 2021 – 2024 doet Marres een beroep op de extra gelden die
de minister beschikbaar stelt voor twee presentatie-instellingen die zich
specifiek richten op verbreding van hun publieksbereik. Dit bedrag is
opgenomen in de begroting en ook toegelicht in het activiteitenplan en de
toelichting op de begroting. De extra gelden worden gebruikt om nieuw
personeel toe te voegen aan de organisatie, die nu 5,3 fte telt. Het gaat om
een medewerker educatie/publieksbegeleiding die de educatie- en
publieksprogramma’s moet bestendigen en uitbreiden, en een zakelijk leider
die onder andere de internationale positie van Marres moet verstevigen en
de fondsenwerving moet uitbreiden (zie ‘Bevordering van educatie en
participatie’).
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Marres heeft het vorige advies van de raad ter harte genomen en is de
afgelopen jaren zeer actief geweest op gebied van educatie en participatie.
Zij heeft zintuigenprogramma’s ontwikkeld voor zowel scholieren (vooral uit
het voortgezet onderwijs) als studenten uit het hoger onderwijs. Daarnaast
richt ze zich met veelsoortige activiteiten, zoals de interdisciplinaire
‘Training the Senses’-avonden, op uiteenlopende doelgroepen – van
buurtbewoners, tot wetenschappers en carnavalsgangers. De afgelopen jaren
groeide Marres’ community gestaag, zowel online als offline. In 2018
ontving zij ruim 23.000 bezoekers, waarvan circa 40 procent uit Limburg.
De inzet op groepsbezoeken (o.a. door scholen) heeft veel opgeleverd.
Marres streeft ernaar in 2024 25.000 bezoekers te trekken, een groei van
ruim 40 procent ten opzichte van de target voor 2017 – 2020. Het aantal
educatieve bezoekers in deze groep verdubbelt ten opzichte van 2018. Om
dit te bereiken wordt het groepsbezoek middels het eigen
educatieprogramma en met hulp van Maastricht Marketing uitgebreid.
Daarnaast staat een aantal inhoudelijke investeringen op de rol. De
verdiepende programmering wordt uitgebreid en het internationale netwerk
en het publieksbereik worden verstevigd via onder andere coproducties en
een podcastprogramma. Nieuw voor educatie zijn de programma’s ‘Marres
Extended’ – trajecten in het voortgezet onderwijs voor peer educators – en
‘De Onzichtbare Collectie’, een waarnemings- en belevingsgericht project
voor het primair onderwijs, gemaakt in samenwerking met Mediametic.
‘Training the Senses’ wordt verdiept met meer aandacht voor (academisch)
onderzoek. Marres werkt samen met de Universiteit Maastricht en
Concordia University en participeert in onderzoek van de Nationale
Wetenschapsagenda.
De raad vindt het in beginsel goede uitbreidingen. Wel mist hij een visie van
Marres op het participatief werken met jongeren – de peer educators, de

Marres

4

stagiairs. De raad spoort Marres aan beter uit te leggen waarom zij met
jongeren werkt en andersom wat voor de jongeren de waarde van de
samenwerking is; in hoeverre beslissen zij echt mee en zijn zij een
gelijkwaardige stem? Peer education is een manier om de eigen organisatie
van binnenuit kritisch te bekijken. Marres zou er goed aan doen gebruik te
maken van die methode.
Geografische spreiding
Marres is stevig geworteld in de stedelijke cultuurregio. De afgelopen jaren
is samengewerkt met uiteenlopende partijen (ook buiten de beeldende
kunst) in Limburg en Brabant. In Maastricht toont Marres zich een
betrokken speler, die initieert, adviseert en participeert. Ze vervult een
brugfunctie tussen onderwijs en musea, met partners als de Van Eyck
Academie, Hogeschool Zuyd, Bonnefanten en Bureau Europa. Er wordt
samengewerkt met kunstenaars en vrijwilligers uit de regio en in Limburg
heeft ze een ondersteunende functie voor instellingen als De Domijnen en
het Limburgs Museum. Ook deelt Marres kennis met collega-instellingen,
zoals BAK en Witte de With. 40 procent van de bezoekers is afkomstig uit de
Randstad.
Toepassing Fair Practice Code
Over de kwaliteit van de toepassing van de Fair Practice Code is de raad
gematigd positief. Marres neemt actief deel aan de sociale dialoog, ze vervult
een bestuursfunctie bij De Zaak Nu. Tegelijkertijd licht ze haar eigen beleid
niet altijd even transparant toe. Werkafspraken zijn er met name met zzp’ers
of kunstenaars. Over werkafspraken met andere organisaties wordt niet
gerapporteerd. Ook wordt niet duidelijk hoe de organisatie omgaat met
auteursrechten.
Toepassing Governance Code Cultuur
Marres geeft matig invulling aan de Governance Code Cultuur. De instelling
werk met een raad-van-toezichtmodel en er is sinds 2019 een
bestuursreglement waarin de wederzijdse taken, verantwoordelijkheden en
protocollen voor raad van toezicht en directeur-bestuurder zijn vastgelegd.
De raad vindt het positief dat een van de leden van de raad van toezicht
fungeert als vertrouwenspersoon voor de medewerkers. De reflectie op de
code kan echter beter. Zo worden er geen eventuele verbeterpunten
genoemd en wordt ook niet beschreven wat er met de uitkomsten van de
jaarlijkse zelfevaluatie van de raad van toezicht wordt gedaan.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad vind dat Marres beperkt reflecteert op de invulling van de Code
Diversiteit en Inclusie. Marres geeft nauwelijks concrete doelen en
strategieën voor de toekomst. Ze stelt dat ze met educatieve programma’s
scholieren ‘van alle sociale en etnische achtergronden’ bereikt, dat

Marres

5

buitenlandse curatoren ‘verschillende perspectieven’ inbrengen en dat er op
buurtbijeenkomsten ‘een rijke schakering’ bewoners afkomt, maar de raad
mist visie. Het wordt hem onvoldoende duidelijk welke nieuwe
publieksgroepen Marres wil bereiken, waarom en hoe. Met name op het
punt van personeel overtuigt Marres slecht. Het vaste team is nog relatief
homogeen en daar wil de instelling bij wisselingen van de wacht verandering
in brengen. Hoe, dat wordt niet beschreven. De raad betwijfelt of het belang
van een inclusieve organisatie intern breed wordt gedragen. Een concreet
actieplan kan daarbij helpen.

Marres

6

Mediamatic
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 450.000

Over de instelling
Stichting Mediamatic (hierna: Mediamatic) beweegt zich op het snijvlak van
kunst, design, technologie en ecologie. Mediamatic organiseert een veelheid
aan activiteiten, steeds gekoppeld aan urgente, maatschappelijke
vraagstukken. Die activiteiten zijn primair gericht op onderzoek en
ontwikkeling. Het is de missie van Mediamatic om nieuwe kunstvormen te
ontwikkelen die maatschappelijke relevantie hebben. De instelling profileert
zichzelf als verkenner van de kunsten. Het multidisciplinaire onderzoek
vindt plaats in de context van laboratoria, werkplaatsen en residencies.
Hoofdthema binnen de programmering van Mediamatic wordt de komende
jaren neurodiversiteit en biodiversiteit.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Mediamatic geen subsidie toe te
kennen.
Talent- of genreontwikkeling is geen kernactiviteit van Mediamatic. De door
Mediamatic geformuleerde thema’s en programmalijnen zien er stuk voor
stuk interessant uit, maar de raad mist een visie op de artistiek-inhoudelijke
begeleiding van de makers. In plaats van een gedegen ontwikkeltraject te
faciliteren, zet Mediamatic de thematische lijnen uit en koppelt hier
vervolgens kunstenaars aan. Daarnaast is de eerlijke beloning van
werknemers, zzp’ers en andere betrokkenen gebrekkig, wordt er in het
activiteitenprogramma minimale ruimte besteed aan educatie- en
participatieprojecten, en is de toelichting op de Fair Practice Code, de
Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie te beperkt.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is onder de indruk van de innovatieve en spraakmakende
activiteiten van Mediamatic. De programmering was de afgelopen periode
van hoge kwaliteit, al wordt uit de aanvraag niet altijd duidelijk waar de
programmatische sturing van Mediamatic eindigt, en waar de eigen
artistieke inbreng van de kunstenaars begint.

1

De instelling kiest verrassende invalshoeken bij belangwekkende actuele
thema’s. De laatste jaren stonden de onderwerpen circulariteit en
duurzaamheid centraal. Dit kwam onder andere terug in projecten rond
urban farming, hergebruik van afval, kunstzinnige toepassingen van
schimmels, menselijke secreties en nieuwe vormen van begraven en
begrafenisrituelen.
Bij Mediamatic staat multidisciplinariteit voorop. Vanuit een
onderzoeksvraag worden kunstenaars, designers, wetenschappers,
techneuten, modeontwerpers, taxidermisten, filosofen, architecten,
geluidskunstenaars en anderen aangezocht om een bijdrage te leveren. Zo
worden niet alleen verrassende en veelzijdige antwoorden geformuleerd,
ook worden de makers uitgedaagd om over de grenzen van hun eigen
discipline heen te kijken.
De werkvormen zijn al net zo divers als de makers. De aan Mediamatic
verbonden kunstenaars kunnen deelnemen aan laboratoria en werkplaatsen.
Ook staan hen ruimtes ter beschikking voor presentaties en exposities.
Residencies resulteren in publiek toegankelijke workshops en masterclasses
van de artists in residence. Een residency duurt maximaal een jaar.
Het is de bedoeling dat deze residencies in de periode 2021 – 2024 in aantal
toenemen, evenals de workshops en masterclasses. In deze periode wil
Mediamatic onderzoeken hoe kunstenaars kunnen bijdragen aan en
inspireren tot maatschappelijke verandering. Spannend vindt de raad de
keuze voor ‘autistisch’ onderzoek, in de betekenis van: compromisloos en
sensitief.
Hoewel de raad Mediamatic dus beschouwt als relevant en innovatief
binnen het cultuurbestel, rijst de vraag of deze instelling als
ontwikkelinstelling op haar plek is binnen de BIS. In het
activiteitenprogramma kan de raad geen ontwikkeltrajecten onderscheiden.
Er is weliswaar sprake van ‘inhoudelijke begeleiding’ in de aanvraag, maar
waar die uit bestaat wordt op geen enkele wijze toegelicht. In het
activiteitenoverzicht over 2018 wordt ‘talentontwikkeling’ in een adem
genoemd met cultuureducatie. Er ontbreekt een heldere visie op de
artistieke vorming van makers, en op de ontwikkeling van vakmanschap,
zeggingskracht en een eigen signatuur.
Mediamatic zet het maatschappelijk relevante vraagstuk centraal, maar niet
de maker of het ontwerp als kunstdiscipline. In de ogen van de raad is
talent- of genreontwikkeling daarmee geen kernactiviteit van de instelling.
Vernieuwing
Experiment is de spil waar alle activiteiten van Mediamatic om draaien.
Vernieuwing komt voort uit multidisciplinair werken, wat leidt tot
verrassende samenwerkingsverbanden en onvoorziene uitkomsten. De
kracht van Mediamatic schuilt mede in het grote internationale netwerk van
de instelling. De komst van buitenlandse specialisten op het gebied van
kunst, design, architectuur en natuur geeft het nationale discours nieuwe

Mediamatic

2

impulsen en biedt Nederlandse kunstenaars en makers de gelegenheid
nieuwe allianties aan te gaan.
De ‘autistische’ keuze voor radicaliteit in het artistieke onderzoek vindt de
raad goed verdedigbaar: een compromisloze houding is een belangrijke
voorwaarde voor vernieuwing. Wel leidt zo’n radicaal experimentele
benadering tot een bepaalde vorm van ‘inzichzelfgekeerdheid’, die de
programmering van Mediamatic vanuit publieksoogpunt ontoegankelijk
doet lijken (zie ‘Educatie en Participatie’).
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad beoordeelt de bedrijfsvoering van Mediamatic als gezond. De
instelling heeft een hoge liquiditeit en solvabiliteit. Voor het grootste deel
van de baten is zij afhankelijk van eigen inkomsten, met name uit
publieksactiviteiten en horeca. Voor de komende periode wordt een forse
toename van deze eigen inkomsten begroot. Uit de aanvraag blijkt echter
onvoldoende hoe de instelling die verhoging denkt te realiseren.
Evenmin is helder in hoeverre rekening is gehouden met de toepassing van
de Fair Practice Code in de personeelslasten. Voor de beloning van
medewerkers hanteert Mediamatic de ‘Richtlijn functie- en loongebouw
voor presentatie-instellingen voor beeldende kunst’ van De Zaak Nu.
Daarmee zijn echter lang niet alle afspraken tussen werknemer en
werkgever afgedekt. In de aanvraag wordt bijvoorbeeld niet concreet
gemaakt hoe Mediamatic de arbeidsongeschiktheidsverzekeringen,
pensioenen en vakanties van werknemers regelt, noch of er met partners
werkafspraken worden gemaakt over de verloning. Ook over de uitkering
van auteursrechten is geen duidelijkheid. Evenmin zijn er afspraken over de
positie van stagiairs, hoewel er gemiddeld per jaar vijftien stagiairs in dienst
zijn.
Mediamatic speelt geen rol van betekenis in de sociale dialoog over eerlijke
beloning. Al met al vindt de raad de toelichting op de eerlijke beloning bij
Mediamatic onvoldoende inzichtelijk. Ook ziet hij geen duidelijke stappen
die in de komende periode tot verbetering leiden.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Op het gebied van educatie zijn de activiteiten van Mediamatic bescheiden
in aantal en ambitie. Er is een lesbrief en leerlingen krijgen de gelegenheid
een activiteit te volgen in ‘de Biotoop’, de plek waar wordt geëxperimenteerd
met geuren, schimmels en andere micro-organismen. Zo kunnen scholieren
hun eigen parfum samenstellen en zelf kleurstoffen winnen uit planten.
Ook de plannen voor marketing en communicatie zijn nog niet erg
uitgewerkt. Voor het werven van publiek concentreert Mediamatic zich op
de inhoud. De projecten zelf moeten zo spraakmakend mogelijk zijn,
teneinde een maximaal bereik te hebben. Met de oriëntatie op andere

Mediamatic

3

domeinen – biotechnologie, natuur, klimaat – kan de instelling ook
deelnemers en toeschouwers uit hele andere gemeenschappen putten.
Meer dan vroeger tracht Mediamatic te investeren in interactieve
werkvormen, waarbij het publiek middels workshops en open werkplaatsen
niet alleen getuige is van, maar ook deelnemer wordt aan het maakproces
van de kunstenaar. De raad juicht deze ontwikkeling toe. Tegelijk beseft
Mediamatic dat het onderzoeksprogramma experimenteel en
vooruitstrevend is, en daarom niet per se aanlokkelijk voor een groot
publiek. De raad vindt dit moeilijk te rijmen met de eerder uitgesproken
intentie meer publieksinkomsten te genereren in de komende periode.
Geografische spreiding
Mediamatic is goed geworteld in de eigen regio, met sterke connecties met
naburige instellingen als Waag, Framer Framed, het Scheepvaartmuseum en
de Vrije Universiteit. Met haar innovatieve imago past deze instelling goed
bij het regioprofiel van de Metropoolregio Amsterdam.
De nationale en internationale uitstraling is minstens zo groot. De helft van
de bezoekers van de Mediamatic-website en een groot deel van de fysieke
bezoekers komt uit het buitenland, zo blijkt uit eigen onderzoek. De
internationale kruisbestuiving tussen instellingen en kunstenaars van
allerlei nationaliteiten vindt de raad een van de waardevolle aspecten van
Mediamatic.
Er wordt samengewerkt met buitenlandse instellingen als het Institute for
Art and Olfaction in Los Angeles en er waren internationale edities van de
‘Neo Futurist Dinners’, onder meer in Seattle en Dubai. Toch zijn
internationale partners geen doel op zich. Liever bindt Mediamatic makers
en stagiairs uit het buitenland voor langere tijd aan zich, dan zelf over de
grens uitbreiding te zoeken. Dit laatste ziet Mediamatic als strijdig met de
eigen duurzame en maatschappelijke ambities.
Toepassing Fair Practice Code
De toepassing van de Fair Practice Code wordt summier toegelicht in de
aanvraag. De honorering van de deelnemende kunstenaars gebeurt volgens
Mediamatic naar behoren. Wat betreft de eigen werknemers en ingehuurde
zzp’ers is er nog volop ruimte voor verbetering (zie ‘Gezonde bedrijfsvoering
en eerlijke beloning’).
De instelling zegt dat zij nog actie moet ondernemen om te voldoen aan deze
code. Hoe zij dit in de komende periode wil doen, blijft onduidelijk. De
instelling draagt de hoge werkdruk en kleine omvang van de organisatie aan
als redenen voor het achterwege laten van concrete verbeteracties. Hoewel
de raad hier begrip voor heeft, acht hij een gedegen reflectie op de code en
de toepassing daarvan noodzakelijk voor een instelling als Mediamatic.

Mediamatic

4

Toepassing Governance Code Cultuur
De reflectie op de Governance Code Cultuur is zeer beperkt. Recent is
Mediamatic overgegaan van een bestuursmodel naar een raad-vantoezichtmodel. De taakverdeling tussen directie en raad van toezicht is
helder, er wordt actief gelet op het tegengaan van belangenverstrengeling en
de code zelf wordt iedere drie jaar gecontroleerd en in de raad tegen het licht
gehouden. Het ontbreekt aan specifieke aandachtspunten voor de toekomst.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Bij de toepassing van de Code Diversiteit en Inclusie wordt in de eerste
plaats gefocust op de inclusie van makers en publiek met autisme. Ook let
Mediamatic op het wegnemen van drempels voor mensen met een krappe
beurs. Culturele diversiteit van het publiek staat minder hoog op de agenda,
tot verbazing van de raad. Bij de werving van nieuw personeel is men hier
naar eigen zeggen wel speciaal op gericht.
De invulling van deze code, met de nadruk op ‘neurodiversiteit’, komt
tegemoet aan het profiel van de eigen instelling, waar ‘autistisch onderzoek’
tot de kernactiviteiten behoort. Maar daarmee gaat Mediamatic grotendeels
voorbij aan de diverse bevolkingssamenstelling van de Amsterdamse regio
waarin deze instelling opereert.

Mediamatic

5

Metropole Orkest
Geadviseerd subsidiebedrag: € 3.924.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 3.924.000

Over de instelling
Stichting Metropole Orkest, podiumkunsten, symfonieorkest met aanbod
van pop- en jazzmuziek, Hilversum
Stichting Metropole Orkest (hierna: Metropole Orkest) is een pop- en
jazzorkest met een symfonische bezetting dat een breed repertoire aanbiedt
onder leiding van een vaste chef-dirigent, twee honorair dirigenten en een
aantal gastdirigenten. Het Metropole Orkest wil als orkest voor pop-, jazzen wereldmuziek een internationaal erkende, leidende positie innemen en
bijdragen aan de ontwikkeling van orkestrale, niet-klassieke muziek. Het
orkest heeft naar eigen zeggen de laatste jaren een grote, positieve
verandering ondergaan in zijn positionering.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.16 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Metropole Orkest een
subsidiebedrag toe te kennen van € 3.924.000.
De raad is verheugd over de wijze waarop het Metropole Orkest met zijn
unieke bezetting verbindingen legt tussen muziekgenres. Het orkest werkt
voor de komende jaren een goede programmering uit om de eigen signatuur
nog verder te verstevigen, waarbij het ruimte inlast voor experiment en voor
actuele thema’s. Het orkest spant zich goed in voor talentontwikkeling en
educatie, waarbij het de activiteiten voor het vmbo-onderwijs verder wil
uitbreiden. Het Metropole Orkest staat vaak op de grote podia in
Amsterdam en door het land heen, en speelt met regelmaat op
internationale podia. Er wordt een breed publiek bereikt. Het orkest
reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie.
De financiële gezondheid van het Metropole Orkest is goed. In de periode
2017 – 2020 heeft het orkest de aanstellingen van zijn musici weer kunnen
verhogen naar 65 procent. Het orkest reflecteert goed op de Fair Practice
Code, waarbij het aangeeft over onvoldoende financiële ruimte te
beschikken om de betaling van musici verder te verbeteren. De reflectie op
de Governance Code Cultuur is summier, maar de code wordt wel toegepast.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het Metropole Orkest heeft een unieke bezetting, speelt muziek met een
groove en slaagt erin verbinding te leggen tussen muziekgenres. De
deelname aan zeer uiteenlopende festivals als Roadburn, het Amsterdam
Dance Event en de Cello Biënnale Amsterdam toont de veelzijdigheid van
het Metropole Orkest. Het orkest heeft de afgelopen jaren een groter
aandeel van de programmering zelfstandig gerealiseerd dan voorheen en
ontwikkelt daarmee een meer eigen signatuur.
De raad beoordeelt de artistieke kwaliteit van het orkest als goed, en met
name de kwaliteit van de kopersectie als uitzonderlijk. De betrokken
arrangeurs leveren uitstekende arrangementen en in samenwerking met
(internationale) solisten presteert het orkest op topniveau. De prijzen die
het orkest ontving en de internationale waardering onderstrepen die
kwaliteit. De raad is van mening dat het Metropole Orkest zich onderscheidt
met een zeer divers aanbod en een zeer goed gevoel voor trends en
ontwikkelingen, en daarbij de juiste samenwerkingspartners weet te
betrekken.
Het orkest zal in de periode 2021 – 2024 werken met een vaste gastdirigent
en twee honorair dirigenten, maar onderbouwt deze keuze niet in het plan.
De raad stelt vast dat het beleid met een programma rond vier artistieke
pijlers – ‘Future’, ‘Heritage’, ‘Welcome’ en ‘Global’ – wordt voortgezet. Deze
pijlers doen recht aan de missie en visie van het orkest: gericht op het
heden, met respect voor het verleden. De programmering is per pijler goed
uitgewerkt en de samenwerkingspartners en beoogde doelgroepen worden
benoemd.
Het Metropole Orkest gaat meer ruimte bieden aan experiment en verwerkt
actuele thema’s in de programmering. Zo staat een samenwerkingsverband
met het urban dansgezelschap ISH gepland. In het project wordt de
geschiedenis van de hiphop belicht, met aandacht voor racisme. Ook staat
een samenwerking met de European Space Agency gepland, een
confrontatie van muziek met wetenschap.
Het Metropole Orkest geeft in zijn aanvraag aan het jammer te vinden dat
de beschikbare vermeerdering van 10 procent op de subsidie voor
internationale excellentie niet beschikbaar is voor dit orkest en wijst op zijn
internationale rol, waarbij het de afgelopen vier jaar twee Grammy’s won.
De raad is enthousiast over het internationale presteren van het Metropole
Orkest.

Metropole Orkest

2

Vernieuwing
Het Metropole Orkest wil vernieuwing niet alleen vormgeven binnen het
artistieke aanbod, maar ook in het realiseren van concerten op niettraditionele locaties en in nieuwe publieksopstellingen. De raad vindt dit
goede uitgangspunten. Het netwerk met muziekexperts met cultureel
diverse achtergronden is versterkt om beter te kunnen inspelen op de
ontwikkelingen in het muzikale landschap. Voorbeelden daarvan zijn het
genoemde project met ISH en het geplande onderzoek naar de ontwikkeling
van de muziekbeleving bij games, samen met HKU Muziek en Technologie.
Het orkest investeert in het online beschikbaar maken van arrangementen
voor amateurmusici van harmonieorkesten, fanfares en brassbands. De raad
oordeelt positief over deze activiteiten en ziet uit naar de resultaten.
Het Metropole Orkest ziet talentontwikkeling als een wederkerig belang: het
orkest brengt kennis en ervaring over en de jongere generatie geeft het
orkest inzicht in trends en verschuivingen. Het zomerproject ‘Jong
Metropole’, een samenwerking met het Nationaal Jeugdorkest en het
Nationaal Jeugd Jazz Orkest, wordt in 2020 uitgebreid met een
winterproject. Na evaluatie met studenten en conservatoria wordt de
Metropole Academy in het seizoen 2020 – 2021 omgevormd naar een
talentontwikkelingsprogramma. Een kleinere groep musici dan voorheen
krijgt een intensief traject aangeboden en er is ruimte voor jonge arrangeurs
en dirigenten. De raad vindt dat het orkest een goede bijdrage aan
talentontwikkeling levert.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Metropole Orkest heeft een eigen cao voor zowel vaste musici als
stafmedewerkers, en hanteert daarnaast de cao voor remplaçanten.
In 2019 en 2020 verhoogde het orkest de aanstellingen van de musici van 50
naar 65 procent, met extra subsidie van het ministerie en de gemeente
Hilversum. In de begroting voor de periode 2021 – 2024 gaat de instelling
uit van deze gemiddelde contractomvang van 65 procent. Zij verwijst daarbij
naar de beperkte overheidssteun die ruimere dienstverbanden niet toelaat,
waardoor het inkomen van de musici onder modaal ligt. De invoering van de
Wet Arbeidsmarkt in balans op 1 januari 2020 heeft gevolgen voor de
arbeidsvoorwaarden van remplaçanten; het orkest roept de overheid op de
hiermee gepaarde extra kosten voor haar rekening te nemen.
De liquiditeit, solvabiliteit en het weerstandsvermogen van het Metropole
Orkest geven een positief beeld van de financiële gezondheid op het moment
van aanvragen. Er blijken uit deze cijfers geen grote risico’s. Daar staat
tegenover dat het verdienvermogen van het orkest naar eigen zeggen niet
groot is. Het aandeel inkomsten uit private middelen is beperkt.

Metropole Orkest

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De educatieve activiteiten van het Metropole Orkest hebben een groot
bereik. Het orkest speelt een voortrekkersrol in de online educatie en weet
onder andere zo’n 1.200 basisscholen en 110.000 leerlingen te bereiken met
een digitale lesmethode. Ook ontwikkelde het orkest de app Metropole
Adventure, met voor amateurmusici gearrangeerd repertoire. De raad vindt
het zeer positief dat het orkest het beperkte muziek-educatieve aanbod voor
vmbo-onderwijs wil uitbreiden. Het zoekt hiervoor samenwerking met
TivoliVredenburg en Vocal Statements, dat zich richt op het ontwikkelen
van educatie- en participatieprojecten waarin West-Europese
muziektradities niet langer de norm zijn. De raad is zeer positief over deze
bevordering van inclusie en ziet uit naar de resultaten van dit project.
Het Metropole Orkest heeft via leefstijlprofielen een goed inzicht in de
verschillende segmenten van het eigen (online) publiek en laat daarmee zien
waar nieuw publiek gevonden kan worden. Daarbij levert het online-bezoek
aan liveregistraties van het orkest waardevol inzicht in de samenstelling van
dit publiek. De afstemming van programma op doelgroepen komt duidelijk
naar voren, maar de toelichting op de marketing- en communicatieactiviteiten is summier.
Geografische spreiding
Het Metropole Orkest heeft als standplaats Hilversum, waar het ook
repeteert, en dat deel uitmaakt van de Metropoolregio Amsterdam. De
speelplekken in Hilversum zijn het Muziekcentrum voor de Omroep en
Poppodium De Vorstin. Het orkest werkt samen met lokale partners als
Museum Beeld en Geluid, Globe centrum voor kunst en cultuureducatie,
Stichting Omroep Muziek (SOM) en amateurverenigingen in de regio.
In Amsterdam speelt het orkest zeer vaak op de grote podia; met ingang van
het seizoen 2020 – 2021 is het orchestra in residence van Koninklijk
Theater Carré. Daarnaast worden steden aangedaan als Rotterdam, Utrecht,
Groningen, Heerlen, Tilburg, Breda, Apeldoorn, Zwolle, ’s-Hertogenbosch,
Eindhoven, Den Haag, Enschede en Venlo. De spreiding over het land is
daarmee goed.
Het orkest speelt daarnaast met regelmaat op internationale podia.
Het orkest heeft veel lokale, regionale en landelijke
samenwerkingsverbanden. In zijn reflectie op de aanvraag van het
Metropole Orkest geeft de Metropoolregio Amsterdam aan dat het orkest
een icoon is in de regio Gooi en Vecht en dat het orkest goed aansluit bij het
regioprofiel vanwege de lokale, nationale en internationale oriëntatie.

Metropole Orkest

4

Toepassing Fair Practice Code
Het Metropole Orkest reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair
Practice Code. Het orkest onderschrijft de code, maar signaleert ook
financiële knelpunten. Niettemin meldt het orkest dat de eigen en
ingehuurde medewerkers kunnen rekenen op een eerlijke honorering. Ook
heeft het orkest een aantal bedrijfsregelingen, waaronder een protocol
ongewenst gedrag, een klokkenluidersregeling en een klachtenregeling. Er is
een interne en externe vertrouwenspersoon. De raad stelt vast dat het orkest
openheid en dialoog binnen de organisatie nastreeft, met name met de
ondernemingsraad en de artistieke commissie. In de toelichting ontbreekt
een stappenplan om in de periode 2021 – 2024 te komen tot verbeteringen
op het gebied van fair practice.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Metropole Orkest reflecteert beknopt op de toepassing van de
Governance Code Cultuur. De code is volgens het orkest in de loop der jaren
een vast gespreksonderwerp geworden binnen de raad van toezicht, maar
ook in overleg met bijvoorbeeld de ondernemingsraad. De aanvraag meldt
dat de directie jaarlijks de principes en aanbevelingen van deze code
bespreekt en daarvan verslag doet in het jaarverslag en op de website.
Het orkest benoemt met betrekking tot de toepassing van de code dat er
sprake is van een heldere afbakening van verantwoordelijkheden en een
integere omgang tussen bestuur en raad van toezicht, om
belangenverstrengeling te voorkomen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Metropole Orkest reflecteert voldoende op de toepassing van de Code
Diversiteit en Inclusie. Het orkest heeft een plan van aanpak opgesteld op
het gebied van programma, personeel, publiek en partners, dat intern wordt
besproken, ingevuld en uitgewerkt. Het orkest benoemt enkele
verbeterpunten voor de komende jaren, maar omschrijft in zijn reflectie
geen concrete doelen en manieren om de gewenste verbetering door te
voeren.
Het beleid van het orkest op het gebied van diversiteit en inclusie is het best
uitgewerkt op het gebied van het programma en het publiek. Het aanbod
kenmerkt zich door een hoog gehalte aan muziek afkomstig uit of gelieerd
aan niet-westerse culturen. In het eerdergenoemde project voor vmboonderwijs wordt ook uitgegaan van niet-westerse muziek en worden
leerlingen door het brede muzikale uitgangspunt niet alleen aangesproken
op hun culturele achtergrond, maar ook op hun eigen interesses en
belevingswereld. De website is bovendien toegankelijk gemaakt voor
mensen met een visuele beperking. Op het vlak van personeel worden alleen
de vernieuwde, meer diverse raad van toezicht genoemd en de blinde

Metropole Orkest

5

audities voor musici. De reflectie op partners en samenwerkingsverbanden
is summier en niet concreet toegelicht.

Metropole Orkest

6

M-Lab
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Stichting M-Lab (hierna: M-Lab), opgericht in 2019, is een plek waar jonge
talentvolle schrijvers, componisten, regisseurs en andere makers terecht
kunnen ‘om musical te leren maken, te creëren en te innoveren’. De
instelling richt zich op de off-Broadway musical: kleinschalig en
experimenteel. De ontwikkeltrajecten volgen een methode die
achtereenvolgens bestaat uit masterclasses, pitches, voorleesvoorstellingen,
workshopvoorstellingen en volwaardige musicalproducties.
De instelling draagt dezelfde naam als het musicalproductiehuis dat in 2015
als gevolg van de bezuinigingen op cultuur haar deuren moest sluiten, maar
is een nieuwe rechtspersoon. Ze heeft geen eigen locatie maar werkt nauw
samen met de Meervaart in Amsterdam en Factorium in Tilburg.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting M-Lab, maar
adviseert, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde
categorie, Stichting M-Lab geen subsidie toe te kennen.
De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij
deze categorie.
Het heropgerichte M-Lab stelt in haar plannen de maker centraal en
beschrijft een gelaagd ontwikkeltraject. Ze biedt makers de gelegenheid in
artistieke vrijheid te experimenteren, zonder dat hun werk altijd geschikt
hoeft te zijn voor een groot publiek. De plannen dragen bij aan de verdere
ontwikkeling van de off-Broadway musical, een genre dat door andere
producenten in Nederland nauwelijks wordt beoefend. Ook is de raad
positief over de structurele samenwerking met de Meervaart in AmsterdamWest en Factorium in Tilburg.
Er is echter ook een aantal aandachtspunten. In de aanvraag worden nog
weinig concrete namen genoemd van talenten, begeleiders en regisseurs met
wie M-Lab wil gaan werken. Ook mist de raad aandacht voor educatie en
voor het bereiken van nieuwe publieksgroepen. Het plan is voor een erg
groot percentage afhankelijk van de gevraagde BIS-subsidie. M-Lab zou nog
actiever moeten werken aan de culturele diversiteit van de eigen organisatie
en van de makers met wie zij werkt.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
In zijn sectoradvies Muziektheater uit 2019 adviseerde de raad een functie
voor talentontwikkeling met specialisatie musical op te nemen in de
landelijke subsidiesystematiek. Ook onderstreepte hij de noodzaak van
experimenteerruimte voor musical: ruimte voor nieuwe verhalen en nieuwe
composities, zonder dat die altijd direct aan hoeven te sluiten bij de vraag
van een groot publiek. De plannen van M-Lab passen goed in dat profiel. De
instelling komt op gedegen wijze tegemoet aan de behoefte van beginnende
makers aan ontwikkelruimte. Tekstschrijvers, componisten, regisseurs en
andere makers die zich op het vlak van musicaltheater willen bekwamen,
kunnen bij M-Lab een gelaagd ontwikkeltraject doorlopen, beginnend met
masterclasses en pitches. Concepten die daarvoor geschikt zijn, kunnen
doorontwikkeld worden tot leesvoorstellingen, workshopvoorstellingen en
volwaardige producties. De raad heeft vertrouwen in de beschreven
methode en in het team dat de begeleiding coördineert.
M-Lab stelt de makers centraal en biedt hen ruimte om in artistieke vrijheid
ideeën uit te proberen: niet alle uitingen worden doorontwikkeld tot
volwaardige producties voor publiek. Vanuit dit experimenteerklimaat
draagt M-Lab bij aan de genreontwikkeling van off-Broadway
musicaltheater: actueel, vernieuwend en kleinschalig.
Omdat musicaltheater bij uitstek een publieksgericht genre is, hecht de raad
er wel aan dat M-Lab verbinding maakt met het publiek. Hij vindt de
ambitie om de ontwikkelde producties op ten minste vijftien podia te spelen
(‘M-Lab on Tour’) dan ook positief en hij ziet tevens mogelijkheden voor
samenwerking met collega-musicalproducenten in Nederland, zodat
succesvolle M-Labproducties ‘door kunnen stromen’ naar andere
speelcircuits.
M-Lab beschrijft een aantal producties die zij in de periode 2021 – 2024 wil
realiseren. Het gaat deels om buitenlandse titels, deels om geheel nieuwe
plannen die zijn voortgekomen uit pitches die al hebben plaatsgevonden. De
beschrijvingen zijn actueel en aansprekend, maar het is opmerkelijk dat de
instelling geen namen noemt van makers en talenten met wie zij wil gaan
werken. Ook blijkt uit de aanvraag veelal niet, welke begeleiders zij wil
inzetten, en wie, behalve artistiek leider Koen van Dijk, de producties gaan
regisseren. De raad wijst erop dat een ontwikkelinstelling in de BIS voor
haar artistieke continuïteit niet afhankelijk kan zijn van één of enkele
artistiek leiders.
De raad is positief over de structurele samenwerking met de Meervaart
(Amsterdam) en Factorium (Tilburg). Deze instellingen dragen op hun eigen
manier bij aan de verbinding met de keten voor musicaltheater. Bovendien

M-Lab

2

faciliteert de decentrale opzet M-Lab in haar landelijke werking en vergroot
die haar zichtbaarheid bij makers, performers, publiek en partners.
Vernieuwing
Het plan van M-Lab is in essentie op vernieuwing gericht; de
experimenteer- en maakruimte voor off-Broadway musicaltheater die zij
voorstaat, is onmiskenbaar van toegevoegde waarde op de bestaande
musicalactiviteiten in Nederland en voorziet in een behoefte van makers.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
M-Lab draagt zorg voor een eerlijke beloning van alle medewerkers (in
dienst en ingehuurd) door de cao Toneel en Dans toe te passen, inclusief de
richtlijnen voor loonindexering. Eventueel overwerk wordt gehonoreerd of
gecompenseerd in vrije uren. Werknemers zijn verzekerd tegen ziekte,
arbeidsongeschiktheid en pensioen. Ook is er in de begroting rekening
gehouden met een scholingsbudget. M-Lab hecht eraan voor alle
medewerkers een veilige en prettige werkomgeving te realiseren en
evalueert dit regelmatig met hen.
Begroting en dekkingsplan zijn duidelijk toegelicht en laten in de loop van
periode 2021 – 2024 een organische groei van de activiteiten zien.
Als relatief nieuwe instelling kan M-Lab naar eigen zeggen in haar
standplaats Amsterdam nog geen structurele subsidie aanvragen. Mede
daardoor maakt de gevraagde BIS-bijdrage een erg groot deel uit van het
dekkingsplan. De raad vindt het positief dat M-Lab die percentuele
afhankelijkheid in de loop van de periode 2021 – 2024 wil verkleinen, onder
meer door stijgende publieksinkomsten, maar vindt de beoogde inkomsten
uit private bronnen en het bedrijfsleven relatief behoudend ingeschat; de
instelling zou daar sterker op kunnen inzetten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Uit de aanvraag blijkt niet dat M-Lab beleid voert op educatie. Daar laat ze
een verantwoordelijkheid liggen – zeker gezien haar ambitie aan te sluiten
bij wat er in de samenleving leeft.
Wel formuleert zij een uitgebreide visie op haar publiek. Musical is een
genre met een relatief lage ‘instapdrempel’, maar biedt volgens M-Lab
mogelijkheden voor verdieping, verbreding en experiment. Vanuit de oude
stichting heeft het merk M-Lab nog een zekere bekendheid en een kern van
volgers in het hele land. Door op twee locaties te gaan werken en tournees te
plannen langs ten minste vijftien podia, wil de instelling het publiek verder
vergroten. Ook diversifiëring van het publiek heeft de aandacht, door in de
musicals diverse onderwerpen aan de orde te stellen en met makers en
performers met verschillende culturele achtergronden te werken. In de
aanvraag ontbreekt echter een concreet plan van aanpak om nieuwe

M-Lab

3

doelgroepen voor musical te bereiken.
Geografische spreiding
M-Lab is statutair gevestigd in Amsterdam en heeft daar goede relaties met
onder meer de kunstvakopleidingen, net als in de rest van het land. De
instelling kiest ervoor geen eigen werk- of presentatielocatie te hebben en
werkt daarom samen met de Meervaart (Amsterdam) en Factorium
(Tilburg), die beide betrokken zijn bij het scouten van talentvolle makers en
performers, ruimte bieden voor masterclasses en beschikken over podia
waar de workshopproducties gespeeld zullen worden. Door op twee plekken
te werken vergroot M-Lab bewust haar bereikbaarheid, zowel voor makers
en uitvoerenden als voor publiek. De raad vindt dat een sterke keus en ziet
de meerwaarde van het werken in Tilburg, dat zich als musicalstad profileert
en met de MusicAllFactory (Factorium) en de Academie voor Muziek- en
Musicaltheater (Fontys) een relevante infrastructuur voor het genre heeft.
Ook vindt hij het een goede ambitie om de decentrale opzet de komende
jaren uit te breiden naar andere delen van het land via samenwerking met
meer partners.
Ten slotte beschrijft M-Lab een samenwerking met vijftien theaters in het
land met middenzalen, waar producties gespeeld zullen worden (‘M-Lab on
Tour’). De raad merkt op dat niet alle genoemde podia over een middenzaal
beschikken en is er daardoor niet van overtuigd dat de afspraken met deze
instellingen al zo definitief zijn als ze worden beschreven.
Toepassing Fair Practice Code
M-Lab reflecteert prima op de Fair Practice Code. De instelling hanteert de
cao Toneel en Dans voor zowel personeel met een dienstverband als
ingehuurde krachten. Auteursrechten worden niet overdragen aan de
producent, maar blijven bij de auteurs. Die ontvangen een
auteursrechtvergoeding vanaf het moment dat de productie is opgenomen in
‘M-Lab on Tour’. De instelling maakt zich sterk voor een veilige en
aangename werkplek door persoonlijke aandacht aan alle medewerkers te
besteden en geregeld evaluatiemomenten in te plannen. Ook neemt M-Lab
deel aan de sociale dialoog over eerlijke beloning. Uit de aanvraag blijkt niet
dat de instelling lid is van een koepel of brancheorganisatie.
Toepassing Governance Code Cultuur
M-Lab hanteert een raad-van-toezichtmodel met vier onbezoldigde
toezichthouders, die door hun verschillende achtergronden korte lijnen
garanderen naar de (commerciële) theaterproducenten, gesubsidieerde
gezelschappen, schouwburgen en opleidingen. Eén van hen fungeert tevens
als vertrouwenspersoon. Men is alert op belangenverstrengeling.
Volgens M-Lab moet de toepassing van de Governance Code Cultuur nog
nader worden uitgewerkt. In 2021 stelt zij een implementatieplan op en legt

M-Lab

4

zij afspraken vast in een reglement. De toepassing van de code is, omdat MLab een relatief jonge instelling is, nog niet goed te beoordelen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
M-Lab reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. Haar ervaring is,
dat het voor het bereiken van een divers publiek van belang is met een
divers samengestelde cast en crew te werken en onderwerpen te kiezen die
aansluiten bij hun belevingswereld.
Het bestaande buitenlandse repertoire is inhoudelijk gezien vaak al divers,
met onderwerpen als homoseksualiteit en etnisch profileren. Voor de
nieuwe Nederlandse musicals gaat de instelling actief op zoek naar creatives
en performers met een diverse achtergrond. Daartoe werkt zij samen met
Lucia Marthas Institute for Performing Arts en met de Meervaart, Bijlmer
Parktheater, Podium Mozaïek en De Nieuwe Vorst: podia met een divers
samengesteld netwerk. De raad merkt hierbij op, dat de pitchdeelnemers tot
nu toe een nog weinig divers beeld geven.
Het is volgens M-Lab een uitdaging om bestuur en organisatie meer divers
te maken. Zij zegt tijd en geld te hebben gereserveerd, om hier in de werving
aandacht aan te besteden. De raad mist daarbij een meer concrete aanpak.

M-Lab

5

MU
Geadviseerd subsidiebedrag: € 523.720 euro
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.00 euro

Over de instelling
Stichting MU Art Foundation (hierna: MU) is een grote presentatie-instelling,
gevestigd op Strijp-S in Eindhoven. MU wil de nieuwste artistieke,
technologische én maatschappelijke ontwikkelingen agenderen, en zet
daarvoor zowel publiekspresentaties, als talentontwikkeling en educatie in.
De exposities vinden deels buiten Eindhoven plaats, ook in (internationale)
coproductie.
MU, opgericht in 1998, profileert zich als ‘Hybrid Art House’. Vanuit
beeldende kunst legt ze dwarsverbanden naar digitale cultuur, autonoom
design, technologie, wetenschap, bio art en performance. De instelling ziet
zichzelf als een aanjager van en knooppunt in het kunstklimaat van
Eindhoven, Brabantstad en Nederland. Voor 2021 – 2024 zijn drie
programmalijnen geformuleerd: ‘Urban Ecologies’, ‘Intelligent Beings’ en ‘Art
in Transition’.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.30 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting MU Art Foundation een
subsidiebedrag toe te kennen van € 523.720. De raad heeft de extra
aangevraagde, geoormerkte, gelden voor verbreding van het publieksbereik
niet beoordeeld.
MU heeft de afgelopen jaren indruk gemaakt met veel en overwegend goede
exposities en educatieprogramma’s en een toenemend aantal lokale, nationale
en internationale samenwerkingspartners. Hoewel de raad zorgen heeft over
MU’s toekomstige rol in het discours in de beeldende kunst omdat zij in
programmering en samenwerking steeds meer opschuift in de richting van
design en ontwerp, is haar artistieke programma onderscheidend en krachtig
genoeg voor een plaats in de Culturele basisinfrastructuur als presentatieinstelling. De programmalijnen voor 2021 – 2024 zijn zeer aansprekend en
relevant.
MU is ook nog steeds vernieuwend bezig, op het gebied van zowel
genreontwikkeling, als talentontwikkeling en publieksontwikkeling. Het
(participatieve) educatiebeleid, dat weer verder wordt uitgebreid en veel
deelnemers trekt, vindt de raad voorbeeldstellend.

1

MU is sterk geworteld in de regio. Haar bedrijfsvoering is op orde en ze maakt
werk van eerlijke beloning.
Verbeterpunten ziet de raad vooral op het gebied van de codes. MU zou
daarop beter moeten reflecteren en concrete doelstellingen moeten
benoemen. Ook kan MU transparanter zijn over (de samenstelling van) haar
publieksaantallen.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
MU heeft zich de afgelopen jaren met veel exposities, educatieprogramma’s
en een toenemend aantal lokale, nationale en internationale
samenwerkingspartners zeer actief betoond, en lijkt de komende jaren met
dezelfde energie te willen doorstomen. De kwaliteit van het aanbod was van
overwegend goed niveau en de plannen voor de periode 2021 – 2024 zijn zeer
aansprekend.
MU zet met drie programmalijnen prikkelende en relevante thema’s centraal.
In ‘Urban Ecologies’ gaat het over alternatieve urbane ecosystemen in zowel
westerse als niet-westerse context; onder de paraplu ‘Intelligent Beings’ valt
het onderzoek naar meerdere soorten niet-menselijke intelligentiesystemen,
emoties in het technologietijdperk en bio art; in ‘Art in Transition’ staat het
transdisciplinair werken van MU centraal en wordt er onder meer langdurig
samengewerkt met de genrestretchers Boogaerdt/VanderSchoot, bekend van
hun performance-achtige installaties. Een aantal exposities zijn
(inter)nationale coproducties, sommige projecten reizen ook internationaal,
zoals ‘Real Feelings’ in samenwerking met HeK in Basel.
MU profileert zich nadrukkelijk als een hybride instelling, waar cross-overs
centraal staan. Dit past naar de mening van de raad goed bij het huidige
cultuurbeleid. De balans tussen beeldende kunst en technologisch design in
het programma is echter een punt van aandacht. De combinatie is nog steeds
onderscheidend en relevant en MU trekt daarmee nationaal en internationaal
de aandacht. Maar de instelling schuift steeds meer op richting design en
ontwerp. Ook de samenwerking die MU voor haar
talentontwikkelingsprogramma realiseerde met het Fonds Creatieve Industrie
is hiervan een uiting. De nieuwe programmalijnen worden meer vanuit design
dan vanuit hun beeldende en conceptuele kwaliteiten beschreven. De raad is
er niet volledig van overtuigd dat MU op termijn nog voldoende kan bijdragen
aan de ontwikkeling van een vernieuwend of experimenteel aanbod van
hedendaagse beeldende kunst in een internationale context, de belangrijkste
functie van een presentatie-instelling in de BIS. Hij moedigt MU aan zich
bewust te blijven tonen van het discours in de beeldende kunst.

MU

2

Vernieuwing
De raad vindt MU een innovatieve instelling. Al jaren zoekt ze de grenzen op
tussen beeldende kunst en andere disciplines, waaronder design, technologie
en wetenschap. Met haar hybride karakter draagt ze bij aan
genreontwikkeling en door te werken vanuit het principe van cocreatie
stimuleert ze de ontvankelijkheid voor verandering; concepten worden in
samenwerking met gastcuratoren en makers afgebakend, maar kunnen zich
daarna verder ontwikkelen.
Het educatie- en participatiebeleid is voorbeeldstellend en blijft in
ontwikkeling. Momenteel wordt er gewerkt aan een nieuwe, tweede leerlijn
(zie ‘Educatie en participatie’). Ook de publieksbenadering is vernieuwend.
Met ingang van 2021 wil MU een nieuw programma lanceren om meer
publiek te bereiken, ‘Talent voor Publiek’. Het accent ligt op het werven van
publiek buiten MU. Voor zes jonge kunst- en ontwerptalenten zet MU
jaarlijks een intensieve fellowship op. De deelnemers werken vanuit de drie
programmalijnen van MU en worden gekoppeld aan potentiële
samenwerkings- en coproductiepartners in binnen- en buitenland die een
breed publieksbereik hebben. Iedere fellow krijgt twintigduizend euro,
specifiek voor het vergroten van zijn of haar publieksbereik. Naar het oordeel
van de raad is dat een origineel en sterk concept. Het is publieksontwikkeling
en talentontwikkeling, maar ook een vorm van cultureel ondernemerschap:
door de samenwerkingen en coproducties vergroot MU haar eigen inkomsten
en creëert ze draagvlak voor zowel de jonge kunstenaars als de eigen
organisatie.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
MU is transparant over de gehanteerde vergoedingen en werkt hard aan
eerlijke beloning. Het is opmerkelijk dat de honorering van de medewerkers
is geënt op een schaalindeling voor gemeenteambtenaren. Voor freelancers
wordt een minimumtarief gehanteerd. Dat laatste is weliswaar lovenswaardig,
maar het uurtarief van 16 euro is wel erg laag.
MU is een financieel gezonde organisatie. Er is een evenwichtige
financieringsmix. De afhankelijkheid van de grootste batenpost (structurele
subsidie van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) is minder
dan de helft van de totale begroting. Wel is onduidelijk in hoeverre de kosten
van Fair Practice Code en van structurele indexatie van personele lasten zijn
meegenomen in de begroting. Ook betwijfelt de raad of de internationale
groeiambities van MU niet een te grote wissel op de organisatie leggen. De
organisatie is met 2,7 fte vast personeel, en daarnaast tijdelijke en
inhuurkrachten, zeer projectmatig ingericht. Een bedrijfsmatige slimme zet is
dat kernfuncties door twee personen in nauwe samenwerking met elkaar
worden ingevuld.

MU

3

Extra gelden publieksbereik
Voor de periode 2021 – 2024 doet MU een beroep op de extra gelden die de
minister beschikbaar stelt voor twee presentatie-instellingen die zich specifiek
richten op verbreding van hun publieksbereik. Dit bedrag is opgenomen in de
begroting en ook toegelicht in het activiteitenplan en de toelichting op de
begroting. De extra gelden worden gebruikt om een nieuw programma te
implementeren, ‘Talent voor Publiek’ (zie ‘Vernieuwing’).
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het educatie- en participatiebeleid van MU is excellent. Met haar ‘Play &
Learn’-strategie heeft MU de afgelopen jaren een waardevolle bijdrage
geleverd aan onderwijsinnovatie. De eigen leerlijn ‘De Creatieve Code’, over
hoe je je creatief kunt uiten in digitale talen, krijgt er een variant bij, ‘Het
Creatieve Lichaam’. Die gaat over onder meer de maakbaarheid van het
lichaam en het vinden van de eigen identiteit. Verder biedt MU een
verdiepend randprogramma met masterclasses, symposia, rondleidingen,
performances, interactieve projecten en semipermanente installaties in de
openbare ruimte. De raad vindt dat er creatief wordt nagedacht over het
bereiken van nieuwe doelgroepen
Niet alleen inhoudelijk is de raad onder de indruk. Ook het aantal leerlingen,
middelbare scholieren en studenten dat MU met haar educatie bereikt –
jaarlijks circa tienduizend – is indrukwekkend. De publiekscijfers van MU
zijn over de gehele linie bijzonder hoog. De raad heeft echter wel kritiek op
MU’s transparantie inzake die cijfers. Er wordt bijvoorbeeld niet helder
aangegeven of en hoe de bezoekers van Dutch Design Festival zijn
meegerekend in de hoge aantallen. Ook zijn de streefgetallen voor educatie in
het aanvraagformulier beduidend lager dan de tienduizend die worden
genoemd in het activiteitenplan. Volgens eigen ‘publiekspeilingen’ van MU uit
2018 komt een kwart van haar bezoekers uit het buitenland.
Geografische spreiding
De raad constateert dat MU haar rol als enige rijksgesubsidieerde presentatieinstelling in Noord-Brabant de afgelopen jaren goed heeft ingevuld. Vanuit
haar locatie op het Strijp-S terrein, waar MU is ingebed tussen, en profiteert
van grote publieksevenementen als Dutch Design Week en STRP Festival,
heeft de instelling haar randprogrammering en educatieprogramma’s
uitgerold. MU heeft veel en diverse samenwerkingspartners in de regio. Zij
neemt deel aan overleggen ten behoeve van de sector en fungeert als
ambassadeur, door haar regionale netwerk en de jonge makers onder de
aandacht te brengen in het buitenland. Het profiel van MU sluit bovendien
goed aan op het culturele en innovatieve imago van Eindhoven, met een
accent op technologie en design.

MU

4

MU is kortom een waardevolle speler in de regio. Wel zou MU haar
samenwerkingen beter moeten duiden. Het is de raad onvoldoende duidelijk
of deze meer inhoudelijk, financieel, publieksmatig of anderszins van aard
zijn.
Toepassing Fair Practice Code
MU past de Fair Practice Code goed toe. Zij had daarbij echter wel beter
kunnen reflecteren op toekomstige verbeterpunten. MU zet zich in voor fair
pay (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’), vindt eerlijk
personeelsbeleid en continuïteit zo belangrijk dat ze niet met vrijwilligers
werkt en respecteert auteursrechten. In het kader van de sociale dialoog
leverde MU een actieve bijdrage aan de totstandkoming van de ‘Regeling
kunstenaarshonoraria' (De Zaak Nu) en het onderzoek naar de honorering en
het loongebouw voor presentatie-instellingen. Uit de aanvraag blijkt niet of
samenwerkingspartners ook de Fair Practice Code onderschrijven.
Toepassing Governance Code Cultuur
MU is overgegaan op een raad-van-toezichtmodel, wat de raad in haar geval
een goede stap vindt. Ook is het uit het oogpunt van het principe van
onafhankelijk bestuur positief dat de directeur van MU in 2018 haar
directeurschap bij partnerorganisatie STRP beëindigde. Toch vindt de raad
dat MU zelf-kritischer moet worden. Ze schrijft dat ze elke vorm van
belangenverstrengeling vermijdt, maar lijkt daar niet volledig naar te
handelen. Zo bestaat de gehele raad van toezicht uit de voormalige
bestuursleden, terwijl volgens de code een voormalig lid van het bestuur
gedurende een periode van vier jaar geen toezichthouder van een organisatie
kan zijn. De raad adviseert MU om ook bij nauwe samenwerkingen oog te
blijven houden voor ongewenste verwevenheden.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De omgang van MU met de Code Diversiteit en Inclusie vindt de raad matig.
De analyse van de huidige situatie is minimaal en er wordt weinig ambitie en
daadkracht voor de toekomst geformuleerd. Met name de toelichting op haar
personeel is obligaat. Maar ook met betrekking tot programma’s en publiek
(met als focus senioren en expats) wordt er oppervlakkig met de code
omgegaan. De raad verwacht van MU heldere doelstellingen en een strategie
waarmee in de komende periode beter uitvoering wordt gegeven aan de
principes van de code.
Bijdrage aan pluriformiteit en vernieuwing van genres in de BIS
MU is een hybride instelling die de grenzen van voornamelijk beeldende
kunst en technologisch design aftast. Ze levert volgens de raad daarmee een
bijdrage aan de pluriformiteit van het culturele bestel en aan vernieuwing van
genres in de BIS.

MU

5

Museum Arnhem
Geadviseerd subsidiebedrag: € 250.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Museum Arnhem (hierna: Museum Arnhem) is een regionaal
museum gevestigd in Arnhem. Museum Arnhem is een museum voor
moderne en hedendaagse kunst en vormgeving, met onder andere
Nederlandse neorealistische kunst uit het interbellum. De instelling gaat bij
de presentatie van haar collectie uit van het vermogen van kunstwerken om
een brug te bouwen naar actuele maatschappelijke ontwikkelingen en
verhalen uit het verleden. In De Kerk, een plek voor actuele kunst in de
Walburgskerk in Arnhem, presenteert zij actuele kunst en ontwikkelingen.
Museum Arnhem is penvoerder van een gezamenlijke aanvraag met
Museum Het Valkhof, gevestigd in Nijmegen. Het gezamenlijke doel van de
musea is het structureel toegankelijk maken van de kunst- en
erfgoedcollectie voor mensen die zich nu nog niet in de musea herkennen,
door middel van nieuwe presentaties, verhalen en verbindingen.

Subsidieadvies
Museum Arnhem vraagt als penvoerder subsidie aan als instelling met als
kernactiviteit het beheer en behoud van een gemeentelijke of provinciale
collectie cultureel erfgoed van nationaal of internationaal belang. Het
museum vraagt subsidie voor het uitvoeren van publieksactiviteiten die
verband houden met de collectie en een aanvulling vormen op de
activiteiten waarvoor de gemeente Arnhem subsidie verstrekt. Het museum
is voorgedragen door de Gedeputeerde Staten van de provincie Gelderland,
waar de instelling haar standplaats heeft. Museum Arnhem voldoet aan de
eisen die de Regeling stelt met betrekking tot artikel 3.26.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Museum Arnhem een
subsidiebedrag te verlenen van € 250.000.
Museum Arnhem is een museum van nationaal belang met internationale
uitstraling. De raad is zeer te spreken over de boogde samenwerking met
Museum Het Valkhof en de besteding van de BIS-subsidie. De komende vier
jaar willen de musea samenwerken in het project ‘Ontgrenzen’. De
gepresenteerde thema’s zijn volgens de raad interessant en relevant, en de
publieksbenadering wekt enthousiasme.
Museum Arnhem is financieel gezond en de begroting voor de komende
jaren is realistisch. Positief is dat in de specifieke begroting voor de

1

besteding van de rijksbijdrage ruimte is gemaakt voor structureel
publieksonderzoek.
De instelling onderschrijft de Fair Practice Code en de Governance Code
Cultuur en handelt daarnaar, maar de Code Diversiteit en Inclusie wordt
nog onvoldoende toegepast.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is enthousiast over de aanvraag van Museum Arnhem en Museum
Het Valkhof. Het activiteitenplan is overtuigend. De beoogde aanwending
van de BIS-subsidie en de resultaten zijn helder en goed uitgewerkt.
Museum Arnhem bevindt zich momenteel in een transitiefase, in lijn met de
toekomstvisie ‘Vergezicht’ uit 2015. Het museumgebouw is vanwege
renovatie en nieuwbouw tijdelijk gesloten. Het museum wordt uitgebreid
met een nieuwe presentatievleugel en de beeldentuin wordt opnieuw
ingericht. Zij gaat begin 2022 weer open voor publiek.
De komende vier jaar willen Museum Arnhem en Museum Het Valkhof
samenwerken in het project ‘Ontgrenzen’. Het project resulteert in jaarlijks
een tentoonstelling inclusief publieksprogramma, alternerend in één van de
musea. De thema’s zijn al bekend. Voor 2021 is dat ‘human-ize de
eeuwenoude archeologiecollectie’ in Museum Het Valkhof, met een
programma rondom de Limes en thema’s als grenzen en migratie. In 2022
gaat Museum Arnhem met het project ‘gender-ize de 20ste-eeuwse
kunstcollectie’ de collectie opnieuw bezien, vanuit de huidige, bredere
genderperspectieven. Voor 2023 staat ‘rejuven-ize de wetenschapscollecties
voor millennials’ in Museum Het Valkhof op de planning. In 2024
ontwikkelt Museum Arnhem programma’s voor jongere en meer diverse
doelgroepen onder de noemer ‘urban-ize de 20ste-eeuwse kunstcollectie’.
Deze onderwerpen zijn interessant en relevant. Daarnaast is de manier
waarop de musea tijdens de projecten in contact staan met het publiek
bewonderenswaardig. In elk project verbinden zij zich aan gemeenschappen
die zij public in residences noemen, die vanaf de start van de projecten in de
conceptontwikkeling en de samenstelling van de tentoonstellingen en
programma’s betrokken zijn. Het publiek selecteert samen met de musea de
werken en deelnemers vullen de informatie erover aan met hun eigen visie
en verhalen. Pluspunt daarbij is dat de musea de opgedane kennis en
ervaring onderling delen, en duurzaam integreren in hun organisaties en
programmering. De raad zou graag zien dat zij de aldus opgedane expertise
ook toegankelijk maken voor andere musea in Nederland.

Museum Arnhem

2

Positief is ook dat bij elk project een nadrukkelijke wisselwerking tot stand
komt met de eigen collecties. Voor Museum Het Valkhof is dat bijvoorbeeld
de collectie Romeinse archeologie, voor Museum Arnhem onder andere de
kunst van vrouwelijke kunstenaars, die het museum sinds de jaren tachtig
verzamelt. De raad moedigt de musea aan ook verbindingen te zoeken
tussen de collecties onderling.
Vernieuwing
De plannen van Museum Arnhem en Museum Het Valkhof zijn aansprekend
en vernieuwend. De musea slaan een nieuwe weg in, met een nieuwe
samenwerking en een nieuwe publieksaanpak. De instellingen zijn zich
ervan bewust dat eerdere ervaringen met nieuwe publieksbenaderingen
incidenteel en versnipperd plaatsvonden. De raad juicht het toe dat de
musea daarin een fundamentele verandering willen bewerkstelligen. De
activiteiten vormen volgens de raad een degelijke aanvulling op de reguliere
programmering van de musea.
Beide musea bevinden zich in een vernieuwingsproces, zowel inhoudelijk als
fysiek. Zij actualiseren de betekenis van hun collectie vanuit
maatschappelijke invalshoeken, zoals migratie en identiteit. Doel van de
vernieuwing, voor zowel Museum Arnhem als Museum Het Valkhof, is de
collecties in betekenis te laten winnen voor grotere en andere groepen
inwoners en bezoekers in de regio Arnhem-Nijmegen en daarbuiten. De
raad vindt dit een lovenswaardig uitgangspunt.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Museum Arnhem volgt de Museum cao en onderschrijft de richtlijn voor
kunstenaarshonoraria. Het museum werkt aan beleid om vormgevers net
zoals beeldend kunstenaars te honoreren. Externe opdrachten en inhuur
lopen via overeenkomsten binnen wet- en regelgeving en de gehanteerde
tarieven zijn cao-conform. De instelling volgt de richtlijn voor
kunstenaarshonoraria. Afspraken over auteursrecht, aanvullende
vergoedingen en werkomstandigheden worden met kunstenaars besproken
en bij overeenkomst vastgelegd. Tussen 2017 en 2018 nam het aantal fte
werkzaam voor Museum Arnhem aanzienlijk af. Voor 2021 is daarentegen
een stijging begroot. In 2024 beoogt zij alleen nog met vaste contracten te
werken, in totaal 29 fte. De raad juicht dit toe.
De instelling is financieel gezond en de begroting voor de komende jaren is
realistisch. De subsidie van de gemeente Arnhem en de provincie
Gelderland neemt de komende periode toe, waardoor de totale opbrengsten
van de instelling behoorlijk stijgen. Met betrekking tot de besteding van de
rijksbijdrage begroot zij vier posten: een procesbegeleider voor vier jaar,
focus- en doelgroepenonderzoek voor alle vier de deelprojecten, structureel
publieksonderzoek, en opleidingen en trainingen om de inzichten en

Museum Arnhem

3

uitkomsten van onderzoek in beide musea te kunnen implementeren. De
raad is er enthousiast over dat Museum Arnhem en Museum Het Valkhof
structureel publieksonderzoek willen verrichten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Museum Arnhem biedt educatieve activiteiten voor primair onderwijs,
voortgezet onderwijs, mbo en hbo, en alle leeftijdsgroepen. Het museum
werkt vanuit Visual Thinking Strategies, een methode die bijdraagt aan het
verbeteren en ontwikkelen van waarnemen en het kritisch en analytisch
denken. In ‘Ontgrenzen’ werkt het museum de methode verder uit in relatie
tot nieuwe bezoekersgroepen.
De raad is enthousiast over de publieksbenadering van Museum Arnhem en
Museum Het Valkhof. De musea gaan uit van het principe cocreatie. De
instellingen ontwikkelen samen met publiek andere manieren van
selecteren, programmeren en communiceren. De projecten die de musea
met de rijksbijdrage willen ontwikkelen hebben elk een specifieke
doelgroep: migranten (in het bijzonder Syrische vluchtelingen en Turkse
Nederlanders), de lgbtqia+- gemeenschap, internationale studenten en
millennials, en jongeren uit de urban culture. Het plan geeft vertrouwen dat
de musea de beoogde doelgroepen bereiken.
Ondanks de sluiting van het museum ontving Museum Arnhem in 2019 in
De Kerk en buiten de muren 75.000 deelnemers. Dit vindt de raad een
behoorlijk aantal.
Geografische spreiding
Museum Arnhem heeft landelijke uitstraling. Tegelijkertijd is het een
belangrijke regionale instelling. De instelling wil zijn betekenis voor de stad
Arnhem vergroten. Sinds de sluiting organiseert zij activiteiten op locatie,
zoals op scholen en bij centra voor ouderen. Daarbij werkt zij samen met
partners in de stad en regio, uit onderwijs, zorg en cultuur.
Museum Arnhem en Museum Het Valkhof zijn onderdeel van de stedelijke
cultuurregio 025. Binnen 025 onderzoeken zij samenwerking op het gebied
van educatie en marketing. Voor elk BIS-project zoeken de musea logische
partners, zowel binnen als buiten de eigen regio. Zo brengt Museum Het
Valkhof inwoners, studenten, migranten en professionals uit de regio en uit
de Limes-landen rondom de archeologische collecties bij elkaar, en wil
Museum Arnhem samenwerken met ArtEZ en studentenverenigingen voor
het thema ‘Gender-ize’.

Museum Arnhem

4

Toepassing Fair Practice Code
Museum Arnhem onderschrijft de Fair Practice Code. Het museum geeft
aan dat het management toeziet op een gezonde werkomgeving. Uit de
aanvraag blijkt dat de instelling een actieve rol speelt in de sociale dialoog.
Zij heeft deelgenomen aan het pleidooi voor kunstenaarshonoraria.
Toepassing Governance Code Cultuur
Museum Arnhem onderschrijft de Governance Code Cultuur. Het museum
heeft een raad van toezicht en een directeur-bestuurder. Jaarlijks bespreekt
de raad van toezicht zijn eigen functioneren. Na een eerste evaluatie in 2018
is besloten de raad te versterken met een vijfde lid, dat aansluiting heeft bij
de creatieve industrie en jongerencultuur, en binding met Arnhem. De
komende jaren wil het museum meer planmatig en zichtbaar invulling geven
aan de code. Hiervoor wordt een implementatieplan opgesteld. De raad
juicht dit voornemen toe.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Museum Arnhem heeft de Code Diversiteit en Inclusie nog niet ingevoerd,
maar zegt de urgentie ervan te onderkennen. Het museum bereikt nog een
te eenzijdig publiek. De raad heeft waardering voor de zelfkritische houding
van de instelling en vertrouwt erop dat zij met ‘Ontgrenzen’ een breed
publiek zal bereiken.
Met betrekking tot het personeel ontwikkelt de instelling in 2020 een
integraal diversiteitsbeleid. Zij trekt gezamenlijk op met andere culturele
instellingen in Arnhem, voor wie het bereiken van nieuwe doelgroepen
belangrijk is. Onderdeel van de verbouwing van het museum is een nieuwe
kantoorvleugel, die ook toegankelijk zal zijn voor mensen met een
beperking.
In de toelichting op de codes beschrijft ook Museum Het Valkhof in welke
mate het de Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code
Diversiteit en Inclusie onderschrijft. De raad waardeert dit, maar betrekt in
zijn advies alleen de toelichting van Museum Arnhem als penvoerder.

Museum Arnhem

5

Museum de Fundatie
Geadviseerd subsidiebedrag: € 250.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Hannema-de Stuers Fundatie (hierna: Museum de Fundatie) is
een regionaal museum, gevestigd in Zwolle. Museum de Fundatie beheert
een collectie van meer dan elfduizend objecten. De collectie omvat oude
kunst, moderne en hedendaagse kunst, niet-westerse kunst, etnografica en
kunstnijverheid, waaronder glas, keramiek en meubels. Het museum wil
met zijn programma en collectie bezoekers aan het denken zetten, en een
plaats zijn voor debat en meningsvorming.

Subsidieadvies
Museum de Fundatie vraagt subsidie aan als instelling met als kernactiviteit
het beheer en behoud van een provinciale collectie cultureel erfgoed van
nationaal of internationaal belang. Het museum vraagt subsidie voor het
uitvoeren van publieksactiviteiten die verband houden met de collectie en
een aanvulling vormen op de activiteiten waarvoor de gemeente Zwolle en
de provincie Overijssel subsidie verstrekken. Het museum is voorgedragen
door de Gedeputeerde Staten van de provincie Overijssel, waar de instelling
haar standplaats heeft. Museum de Fundatie voldoet aan de eisen die de
Regeling stelt met betrekking tot artikel 3.26.
De Raad voor Cultuur adviseert Museum de Fundatie een subsidiebedrag te
verlenen van € 250.000, mits zij:
-

een concrete invulling geeft aan de wijze waarop zij de komende
periode nieuwe kunst en nieuwe makers faciliteert.
de nieuwe publieksgroepen specificeert die zij wil bereiken, en
beschrijft welke strategieën zij daarvoor inzet en hoe zij dit gaat
monitoren.

Museum de Fundatie is een innovatief museum, met een breed
tentoonstellings- en activiteitenprogramma. De instelling vervult een
belangrijke positie in Zwolle, in de regio en (inter)nationaal. De BISsubsidie wil zij besteden aan publieksactiviteiten, onder de noemer
‘Fundatie Future Factory’. De raad vindt het goed dat het museum in de
plannen ruimte maakt voor nieuwe kunst en nieuwe makers, maar mist de
concrete, inhoudelijke uitwerking en nuancering daarvan. Hetzelfde geldt
voor het publieksbereik en de begroting.

1

De instelling is financieel gezond en transparant over de beloning van
werknemers en kunstenaars. Zij onderschrijft de Fair Fractice Code, de
Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie, maar benoemt
geen concrete actiepunten voor een betere toepassing van die eerste twee
codes.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad vindt Museum de Fundatie een sprekend museum. De instelling
beheert een veelzijdige collectie en heeft een duidelijke eigen signatuur. Zij
presenteert een breed en gevarieerd tentoonstellings- en
activiteitenprogramma en weet dat goed uit te dragen. Zij wisselt
(internationale) exposities voor het klassieke museumpubliek af met
specialistische tentoonstellingen. Met het programma ‘FUNDATIEfusions’
organiseert zij kleine, permanente of tijdelijke satellietmusea, bijvoorbeeld
in roc’s en andere opleidingsplekken. Op deze plekken worden nietmuseumbezoekers in staat gesteld om kennis te maken met de kunst. De
raad oordeelt hier positief over.
De BIS-subsidie wil de instelling besteden aan publieksactiviteiten, onder de
naam ‘Fundatie Future Factory’. Daarmee zoekt de instelling, zoals zij het
zelf omschrijft, de hartslag van de tijd. Zij wil jonge, multidisciplinaire
makers aan zich binden en daarmee nieuw publiek naar het museum halen.
Het programma wordt gestuurd vanuit de noodzaak tot verandering en de
rol van de kunsten daarin. Per jaar organiseert zij met de ‘Fundatie Future
Factory’ drie grote of zes kleine tentoonstellingen met een reeks
satellietpresentaties. De locatie wordt gezocht buiten de huidige ruimtes van
het museum. In eerste instantie in het Academiehuis/de Grote Kerk in
Zwolle en uiteindelijk op een nieuwe locatie in een fabriekshal in de
Spoorzone van Zwolle.
De tentoonstellingen van de ‘Fundatie Future Factory’ worden ontwikkeld in
samenwerking met verschillende partijen, zoals Cibap vakschool voor
verbeeldingen, ArtEZ Zwolle en Creative Works. In 2021 wil de instelling
aandacht geven aan de Tweede Kamerverkiezingen en de rol van de kunsten
in ideologische voorlichting en propaganda. Zij maakt daartoe een
tentoonstelling rond campagnes, campagnemakers en creatieven die zich
verbinden aan een ideologie. Andere thema’s zijn onder andere biobased
bouwen en kunst en gezondheidszorg.
De raad vindt deze thema’s voor de beoogde tentoonstellingen in 2021 goed
gekozen. De instelling laat zich leiden door de actualiteit en de kunst van de
nieuwe makers. Het reguliere tentoonstellingsprogramma dient als één van
de inspiratiebronnen. Wel mist de raad focus in de wijze waarop de

Museum de Fundatie

2

instelling nieuwe kunst en nieuwe makers faciliteert, en wat zij verstaat
onder nieuwe kunst en nieuwe makers. Zij geeft voorbeelden, maar de
inhoudelijke uitwerking en nuance is nog niet concreet genoeg.
De ‘Fundatie Future Factory’ zal werken met een team van Museum de
Fundatie en gastconservatoren. Deze gastconservatoren zijn kunstenaars,
wetenschappers en tentoonstellingsmakers die zich kenmerken door hun
vakmanschap. De raad is positief over deze aanpak met gastconservatoren
en is benieuwd naar de invulling daarvan.
Vernieuwing
Museum de Fundatie is een inventief en innovatief museum, met name in de
wijze waarop het poogt een breed publiek aan te spreken. De instelling
functioneert als laboratorium, als een plek voor experiment, nieuwe
ontwikkelingen en nieuwe verbanden. Met de ‘Fundatie Future Factory’
geeft zij nieuwe makers een podium en wil zij nadrukkelijk nieuw publiek
bereiken. Het programma krijgt vorm in samenspraak met
samenwerkingspartners, makers en publiek. De raad waardeert deze open
houding.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Museum de Fundatie is transparant over de beloning van werknemers en
kunstenaars. De instelling hanteert een eigen cao met salarissen gebaseerd
op de Museum cao, en gaat met alle medewerkers een arbeidsovereenkomst
aan. Zij maakt zich sterk voor een veilige en aangename werkplek. Zij
onderschrijft de richtlijnen voor kunstenaarshonoraria en onderneemt de
komende jaren stappen om meer museummedewerkers een vast
urencontract aan te bieden. Zo slinkt het aantal medewerkers met een
flexibel contract en krijgen medewerkers meer zekerheid en stabiliteit. De
raad juicht dit toe.
De instelling is financieel gezond. Zij heeft een gezonde balanspositie en is
voor inkomsten niet sterk afhankelijk van een enkele batenpost. Er is een
hoog percentage eigen inkomsten, dat naar eigen schatting de komende
jaren zo blijft.
De begroting voor de ‘Fundatie Future Factory’ is uitgesplitst in vier posten:
huisvesting, presentatie, educatie en communicatie, en personeel. De
instelling licht onvoldoende toe uit welke onderdelen deze posten bestaan.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Museum de Fundatie organiseert thematische rondleidingen en
museumlessen, ook op maat, zodat scholen een museumbezoek kunnen
koppelen aan de lesstof. Daarnaast organiseert zij masterclasses door

Museum de Fundatie

3

kunstenaars voor studenten uit het middelbaar en hoger beroepsonderwijs.
Binnen de ‘Fundatie Future Factory’ krijgt educatie vorm door de focus op
talentontwikkeling, gebaseerd op het principe meester-gezel. Onder de
hoede van nieuwe makers, de professionals, werken leerlingen en studenten
mee aan de nieuwe activiteiten die in de ‘Fundatie Future Factory’ vorm
krijgen. De raad is positief over deze aanpak, maar niet duidelijk is welke
activiteiten specifiek gericht op educatie, de instelling wil ontwikkelen met
de rijksbijdrage.
De instelling wil voor verschillende publieksgroepen aantrekkelijk zijn en
richt zich specifiek op niet-bezoekers. Wie dit zijn, blijkt echter niet uit de
aanvraag: een specificering van nieuwe publieksgroepen die zij wil bereiken
en strategieën die zij daarvoor wil inzetten, ontbreekt.
Sinds 2013 bereikt de instelling gemiddeld tweehonderdvijftigduizend
bezoekers per jaar. Uit de aanvraag blijkt niet of zij publieksonderzoek
uitvoert. Zij is gratis toegankelijk voor bezoekers tot en met achttien jaar.
Ook de ‘Fundatie Future Factory’ wil zij gratis toegankelijk maken. Het
museum verwacht vijftigduizend bezoekers per jaar voor de nieuwe
activiteiten. Dit vindt de raad een mooie ambitie.
Geografische spreiding
Museum de Fundatie vervult binnen de gemeente Zwolle een
voortrekkersrol en heeft een positieve invloed op het imago van de stad.
Tegelijkertijd neemt de instelling een belangrijke plek in de regio en het land
in. De komende jaren organiseert zij tentoonstellingen in samenwerking met
instellingen binnen en buiten Nederland, zoals de Akademie der Künste in
Berlijn, de Royal Academie of Arts London, het Rijksmuseum en
Kunstmuseum Den Haag. Internationaal focust zij zich op kunst uit
Duitsland.
In het activiteitenplan worden samenwerkingspartners in de regio genoemd,
met name opleidingen in het kader van ‘Fundatie Future Factory’. Op
samenwerking met andere musea in de provincie Overijssel wordt in het
plan echter niet ingegaan.
Toepassing Fair Practice Code
Museum de Fundatie onderschrijft de Fair Practice Code. Eerlijke beloning
vindt de instelling belangrijk (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde
bedrijfsvoering). Zij organiseert en faciliteert cursussen en opleidingen voor
de medewerkers. Uit de aanvraag blijkt niet welke rol de instelling speelt in
de sociale dialoog over eerlijke beloning. De raad ziet graag dat deze rol
uitgewerkt wordt.

Museum de Fundatie

4

Toepassing Governance Code Cultuur
Museum de Fundatie onderschrijft de Governance Code Cultuur. De
instelling kent een raad-van-toezichtmodel. Het bestuur is verantwoordelijk
voor het naleven van de code en de raad van toezicht evalueert jaarlijks de
naleving ervan. De raad is benieuwd naar concrete verbeterpunten voor de
komende periode.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Museum de Fundatie onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie. Met de
‘Fundatie Future Factory’ zet de instelling een volgende stap naar een
laagdrempeliger creatieve omgeving. Door de komende jaren
maatschappelijk betrokken te programmeren, wil zij laten zien dat kunst
inclusief is en midden in de maatschappij staat, om zo een breed publiek aan
te spreken dat zich verbonden voelt met kunst. De raad juicht dit toe.
Het team van het museum kent naar eigen zeggen een goede balans in
diversiteit van gender, leeftijd en religieuze achtergrond. Nieuwe vacatures
worden aangegrepen om meer diversiteit in het personeelsbestand te
krijgen. De instelling voert periodiek een risico- inventarisatie en evaluatie
uit om in kaart te brengen hoe inclusief medewerkers zich voelen. Naar
aanleiding van dit onderzoek wordt een plan van aanpak gemaakt voor de
komende jaren om de inclusiviteit in de organisatie te waarborgen. De raad
vindt dit een mooi initiatief.

Museum de Fundatie

5

Music Meeting
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Stichting Music Meeting, podiumkunsten, festivals, Nijmegen
Stichting Music Meeting (hierna: Music Meeting) is een driedaags
internationaal presenterend en (co)producerend Nijmeegs muziekfestival.
Elk Pinksterweekend brengt Music Meeting een internationale en
eclectische programmering naar Park Brakkenstein. Music Meeting beoogt
een vrije ontmoetingsplek te zijn, waar ruimte is voor artiesten om zich te
ontwikkelen. De programmering omvat eigen composities met een sterke
individuele identiteit, waarbij elementen als improvisatie, experiment en
ongewone combinaties een grote rol spelen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Music Meeting.
Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie
adviseert de Raad voor Cultuur Stichting Music Meeting geen subsidie toe te
kennen. De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de
inleiding bij deze categorie.
Music Meeting vervult een rol in het bijeenbrengen van kwalitatief goede
niet-westerse muziek en is een platform voor eclectische muziekstijlen. Het
festival is in Nederland redelijk uniek in zijn soort en de raad heeft
vertrouwen in de voorgenomen muzikale programmering, maar hij vindt het
artistiek-inhoudelijke profiel van het festival onvoldoende uitgewerkt. Ook
beperkt de aanvraag zich te veel tot algemeenheden over het programmaaanbod en de ambities. Daarnaast is de financiële positie van de instelling
onzeker, en onderneemt het festival te weinig initiatief om de honoreringen
cao-conform te maken. De informatie over educatie is beperkt.
De toelichting op de toepassing van de Fair Practice Code, de Governance
Code Cultuur en de Code Diversiteit en in Inclusie is voldoende; de
instelling heeft hier echter nog grote ontwikkelingen door te maken.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Music Meeting heeft een internationaal en gevarieerd aanbod. In de
programmering onderscheidt het festival zich met (co)producties die het zelf
omschrijft als ‘eclectisch, nu de term wereldmuziek de lading niet langer
dekt’. Cubaanse jazz, pop uit Mozambique en folk-pop uit Estland zijn hier
voorbeelden van. Het festival programmeert acts die niet in groten getale de
weg vinden naar andere Nederlandse podia. Music Meeting geeft ruimte aan
nieuwe acts en ontwikkelingen binnen haar aandachtsgebied. Gezien de
afnemende belangstelling voor de geprogrammeerde genres heeft het
festival een signalerende functie in het bredere Nederlandse muziekveld. De
raad heeft hier waardering voor.
In de afgelopen jaren was de uitwerking van de programmatische
samenhang in het festival niet sterk. In 2018 voerde het festival een
eenduidiger bezoekersformule door en met ingang van 2019 kwam er een
overkoepelend thema in de programmering. In 2019 trad een nieuw artistiek
team aan. Dit maakt benieuwd naar verdere ontwikkelingen. De raad
constateert echter dat een overkoepelende artistieke visie op het festival
voor de komende periode onvoldoende is uitgewerkt. Ook ontbreekt een
concrete uitwerking van de ambitie van Music Meeting om zich te
ontwikkelen vanuit een agenderende rol naar de functie van een
onafhankelijk en actueel muziekplatform op lokaal, regionaal en
(inter)nationaal niveau. De raad heeft waardering voor dit voornemen, maar
constateert dat het festival op dit moment nog onvoldoende als
internationaal toonaangevend platform functioneert. Hij is er op basis van
de plannen niet van overtuigd dat het festival deze rol in de komende
periode zal kunnen verstevigen.
Vernieuwing
In het nieuwe project ‘Meetings’ laat het festival twee artiesten of bands uit
verschillende culturen samenwerken aan een muzikale schrijfopdracht. Zo
kan een samenwerking tussen musici uit Cuba en Curaçao leiden tot een
onderzoek naar de gezamenlijke muzikale roots. Het repetitieproces wordt
een week voor aanvang van het festivalweekend opengesteld voor publiek.
De raad vindt dit een aansprekend initiatief. Met het bijeenbrengen van
kwalitatief hoogstaande niet-westerse muziek en eclectische muziekstijlen
heeft Music Meeting de potentie om bij te dragen aan genreontwikkeling.
Music Meeting werkt samen met de provincie Gelderland aan
talentontwikkeling binnen het programma ‘Gelderland Talent Stage’.
Deelnemers aan het programma krijgen de gelegenheid het zogenoemde
Forssa-podium zelf te organiseren. Hiermee geeft het festival talenten meer
mogelijkheden dan alleen het opbouwen van podiumervaring en exposure.

Music Meeting

2

Door talent te koppelen aan internationale musici wordt een bredere kijk op
muziek beoogd. Als samenwerkingspartners in het talentontwikkelingsprogramma noemt Music Meeting onder meer ArtEZ Conservatorium,
Popsport en Kunstbende. De raad waardeert de focus op ‘avontuurlijk
talent’, maar mist een heldere uitwerking van trajecten en de rol van de
betrokken partners.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Music Meeting onderschrijft de Fair Practice Code, maar geeft ook aan dat
eerlijke beloning en goede arbeidsvoorwaarden een uitdaging zijn. Voor
artiesten wordt de SENA-norm meestal gehaald, maar de honorering van
medewerkers sluit niet aan op cao-richtlijnen. Het is onduidelijk in hoeverre
het festival investeert in arbeidsongeschiktheidsverzekeringen of
pensioenen en welke afspraken het festival maakt met zzp’ers over
bijvoorbeeld opslag voor sociale lasten en vakantiegeld.
De financiële positie van het festival is kwetsbaar. Music Meeting erkent dit.
Tegenvallende verkoop in 2016 en 2017, onder andere door slecht weer,
leidde tot een negatief exploitatieresultaat en een negatief eigen vermogen.
Het tekort is opgelost door inspanningen van het festival zelf en met hulp
van subsidiënten eind 2019. Als gevolg van de ontstane tekorten moest de
festivalformule in 2018 worden aangepast. De raad heeft waardering voor de
weerbare en flexibele houding van het festival in de jaren met tegenslag.
De aanvraag bevat te weinig informatie om de bedrijfsvoering goed te
kunnen beoordelen. Onduidelijk is hoe realistisch de ingediende
begrotingen zijn. Zo moet de verhoging van de begroting worden
opgevangen door meer publieksinkomsten en een verdubbeling van de
sponsoring en meer private bijdragen. Het blijft echter ongewis hoe de
instelling dit wil realiseren.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Music Meeting beschrijft in algemene lijnen hoe zij educatie en participatie
vormgeeft. Net als in de huidige periode worden in de randprogrammering
interviews, gesprekken met musici, openbare workshops en masterclasses
opgenomen. Gedurende het festival is er aandacht voor kinderen, maar het
educatieve aanbod voor scholieren lijkt nog summier. De raad had graag
gelezen wat de projecten met muziekscholen die Music Meeting realiseert
concreet inhouden.
Een loyaal publiek is in de loop der jaren meegegroeid met het festival. Het
is slechts ten dele gelukt om nieuwe, jongere doelgroepen te trekken. De
raad is dan ook positief over de aandacht die het festival de komende jaren
wil besteden aan marktontwikkeling. Music Meeting heeft daarvoor een

Music Meeting

3

publieksvisie opgesteld en doelgroepen omschreven. Op basis van het plan is
de raad er echter niet van overtuigd dat Music Meeting de geambieerde
publieksverjonging en -verbreding werkelijk zal kunnen realiseren; het
festival gaat summier in op de doelgroepbenadering en de te volgen
marketingstrategie.
Geografische spreiding
Music Meeting vindt plaats in Nijmegen, waar de activiteiten zich
voornamelijk beperken tot de festivallocatie. In de visienota ‘Staat van
Cultuur in Nijmegen’ geeft de gemeente aan dat de sterke muziekpositie van
de stad mede het gevolg is van de jarenlange inzet van Music Meeting. Dit
gebeurt volgens de instelling in toenemende mate ook gedurende het jaar
met speciale producties. De deelname aan het toekomstige Festivalhuis,
waar vier lokale festivalorganisaties worden samengebracht, zal bijdragen
aan deze activiteiten en aan een kruisbestuiving met andere organisaties.
In haar reflectie op de aanvraag schrijft de stedelijke cultuurregio
025 Arnhem Nijmegen dat Music Meeting zich heeft ontwikkeld tot een
onafhankelijk en actueel muziekplatform voor stad, regio, land en de
internationale gemeenschap.
Toepassing Fair Practice Code
Music Meeting past de Fair Practice Code niet volledig toe en reflecteert
hierop in het plan. Music Meeting wil de beloning in de toekomst op caorichtlijnen laten aansluiten. Ook wil het festival zijn zzp-tarieven in 2022
verhogen, omdat deze niet marktconform zijn. Music Meeting heeft
scholingsaanbod voor medewerkers die het gehele jaar door bij de
organisatie werken. Het festival heeft daarnaast aandacht voor vrijwilligers,
in de vorm van trainingen en een vastgesteld vrijwilligersbeleid. Dit
professionaliseringsproces wordt de komende jaren verder uitgewerkt met
andere festivals vanuit het Festivalhuis.
Toepassing Governance Code Cultuur
Music Meeting onderschrijft de Governance Code Cultuur en reflecteert hier
in voldoende mate op. Het festival beschrijft in grote lijnen op welke wijze
de code wordt toegepast. Zo wordt onder meer het directiereglement
aangepast.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Music Meeting onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie en reflecteert
hier in enige mate op. Diversiteit is de essentie van de
festivalprogrammering, maar het festival erkent dat op het gebied van
publiek, partners en personeel nog winst valt te behalen. In zijn toelichting
op de toepassing van de code formuleert het festival hiervoor echter geen
meetbare doelstellingen. Het festival is open over het gegeven dat de

Music Meeting

4

samenstelling van het publiek onvoldoende divers is, en beschrijft in grote
lijnen hoe de toegankelijkheid vergroot kan worden voor mensen met een
beperking en mensen met een kleine beurs. Positief is de aandacht voor een
inclusieve werkhouding in de (vrijwilligers)trainingen.

Music Meeting

5

MusicalMakers
Geadviseerd subsidiebedrag: € 749.483
Gevraagd subsidiebedrag: € 750.000

Over de instelling
Stichting MusicalMakers (hierna: MusicalMakers) is een nieuwe instelling
die zich wil richten op het produceren van nieuwe Nederlandse musicals.
Zowel jonge talenten als gevestigde makers krijgen in een vierjarig
ontwikkeltraject de ruimte voor experiment en verdieping. Dit traject
resulteert in een werkplaatsvoorstelling, die daarna eventueel uitmondt in
een middenzaal- of grotezaalproductie. Door de samenwerking met het
Amsterdamse DeLaMar Theater en de Theateralliantie is een minimale
speelperiode gegarandeerd. MusicalMakers wil tweemaal per jaar in het
land een zogenoemd Verhalenhuis organiseren om materiaal op te halen bij
nieuwe doelgroepen. Het streven is op die manier de Nederlandse musical
inclusiever en diverser te maken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert om Stichting MusicalMakers een subsidie
van € 749.483 toe te kennen, mits
-

-

de instelling concrete plannen formuleert om ook de deelname van
beginnende makers mogelijk te maken, bijvoorbeeld door
samenwerking met de kunstvakopleidingen, en meer ruimte creëert
voor het experiment.
MusicalMakers haar governance op orde brengt. De huidige raad van
toezicht bestaat uit te weinig leden, en de twee directeur-bestuurders
zijn niet voldoende onafhankelijk.

De raad is positief over het plan van MusicalMakers. De instelling biedt op
maat gesneden ontwikkeltrajecten aan talentvolle makers. Hierbij wordt
speciaal gelet op de culturele diversiteit, zowel van de makers als van het te
bereiken publiek. Door nieuwe verhalen aan te boren bij diverse
gemeenschappen, vergroot MusicalMakers haar publieksbereik.
De raad constateert dat een aanzienlijk deel van de podiumkunstenaars die
in het ontwikkelprogramma instromen al de nodige ervaring meenemen.
Dat is een keuze die bepalend is voor de betekenis van MusicalMakers in de
musicalketen. De raad is positief over de slagkracht van MusicalMakers. Wel
vraagt de raad om een aanpassing van het plan zodat ook meer beginnende

1

makers de kans krijgen het experiment aan te gaan en zichzelf verder te
ontwikkelen.
Daarnaast voorziet de raad een belangenconflict als MusicalMakers op
directieniveau vervlochten blijft met andere instellingen waarmee zij beoogt
samen te werken. De directie moet volledig onafhankelijk kunnen opereren,
zuiver gericht op het belang van de ontwikkeling en brede uitstroom van de
makers. Ook is de samenstelling van de raad van toezicht niet in
overeenstemming met de Governance Code Cultuur.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
In zijn sectoradvies Muziektheater uit 2019 adviseerde de raad een functie
voor talentontwikkeling met specialisatie musical op te nemen in de
landelijke subsidiesystematiek. Hij signaleerde dat de doorstroom van
musicaltalent naar de podia stagneerde, en onderstreepte de noodzaak
ruimte te creëren voor nieuwe verhalen en nieuwe composities. De raad
beschouwt MusicalMakers als de geschikte kandidaat om dit gat te vullen.
Het voorgenomen ontwikkeltraject van de instelling oogt degelijk. Na een
open call worden jaarlijks drie makers uitgenodigd om deel te nemen aan
het programma. Samen met de vijfkoppige Artistieke Raad, die de kwaliteit
van de talentontwikkeling bewaakt, en een team van creatives, werken de
makers aan studiopresentaties en werkplaatsproducties. Deze zullen te zien
zijn in een vast theater of op een festival. De Artistieke Raad beslist of de
werkplaatsvoorstelling een vervolg krijgt als middenzaalproductie. Dat is
een avondvullende voorstelling met maximaal twintig acteurs en
muzikanten, en alle bijbehorende productionele ondersteuning.
Het is de bedoeling dat de ontwikkeltrajecten van MusicalMakers elke vier
jaar twee van dergelijke middenzaalproducties opleveren. Een daarvan
wordt uiteindelijk doorontwikkeld als grotezaalproductie, in samenwerking
met een grote Nederlandse of buitenlandse producent. De instelling
benadrukt dat de trajecten maatwerk zijn en aan de wensen en
mogelijkheden van de deelnemers kunnen worden aangepast.
Op basis van de eerste selectie van namen blijkt dat MusicalMakers kiest
voor makers die meestal wat verder in hun ontwikkeling zijn. Drie van hen
zijn al gerenommeerd als regisseur, acteur of danser, wat de uitstraling naar
het musicalpubliek kan bevorderen. De raad mist hier wel plannen om ook
de instroom van nieuwe, onervaren makers te bevorderen, bijvoorbeeld door
samenwerking met de kunstvakopleidingen.
Op zes momenten in het jaar beoogt de instelling deze makers een veilige
experimenteerplek te bieden in de vorm van Lounges, waarin regisseurs,
choreografen, acteurs, zangers, musici en producenten elkaar ontmoeten en
naar voorproefjes kunnen kijken, zonder de spiedende ogen van de
buitenwereld. Voor een ontwikkelinstelling, waar vrijuit proberen en

MusicalMakers

2

experimenteren een kerntaak is, vindt de raad dit programmaonderdeel nog
bescheiden in opzet en in aantal.
In Amsterdam-West wil MusicalMakers samen met ROSE Stories en de
Theateralliantie muziek- en theaterstudio’s inrichten bij broedplaats
Westbeat. Dit moet een bruisend centrum worden dat ook toegankelijk is
voor mensen uit de omgeving. Al met al vindt de raad de opzet van
MusicalMakers aansprekend, net als de namen van de beoogde partners.
Vernieuwing
MusicalMakers draagt in ruime mate bij aan vernieuwing van het genre door
de focus op nieuwe Nederlandse musicals, en de samenwerking met
creatives die voor een deel afkomstig zijn uit andere sectoren. Het is niet
zozeer het artistieke experiment dat hierbij leidend is, als wel de
veranderende Nederlandse samenleving. De producties van de instelling
zullen worden gevoed door nieuwe verhalen, die tweemaal per jaar worden
opgehaald in zogenoemde Verhalenhuizen in het land. De raad vindt dit een
doelgerichte en zinnige aanpak, waarmee zowel een verbreding van de
musical kan worden bewerkstelligd, als een nieuw publiek kan worden
bereikt.
Een waardevolle toevoeging in het activiteitenprogramma vindt de raad
tevens de jaarlijkse organisatie van een musicalcongres, met lezingen en
workshops. Met het oog op verdere professionalisering van het musicalveld
is kennisuitwisseling met binnen- en buitenlandse experts van belang.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
MusicalMakers heeft een ambitieus budget van jaarlijks 1.750.000 euro.
Hieraan wordt 750.000 euro bijgedragen door de VandenEnde Foundation.
De raad is positief over deze royale bijdrage van een privaat fonds aan de
begroting. Daarnaast krijgt de stichting baten in natura van het DeLaMar
Theater in de vorm van inzet van personeel. De beheerslasten zijn relatief
hoog, mede vanwege de eigen ruimte in Amsterdam Nieuw-West die
jaarlijks 200.000 euro kost.
Voor de periode 2021 – 2024 staat er voorlopig nog een gat op de begroting
van 185.000 euro. MusicalMakers verwacht dit te dekken via projectaanvragen bij lokale overheden, particuliere fondsen en sponsoren.
MusicalMakers volgt voor de beloning van medewerkers de cao Toneel en
Dans. Uit de aanvraag blijkt niet op welke onderdelen de cao wordt
gehanteerd, zowel wat betreft primaire als secundaire arbeidsvoorwaarden.
Evenmin is helder of, en zo ja hoe, vrijwilligers en stagiairs worden betaald.
De instelling zegt wel van partners te verwachten dat zij eenzelfde beleid
voeren ten aanzien van eerlijke beloning.
Al met al ontbreekt het de raad aan voldoende informatie om de eerlijke
beloning bij MusicalMakers te beoordelen.

MusicalMakers

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Een van de hoofddoelstellingen van MusicalMakers is het op gang brengen
van een ‘structurele dialoog’ tussen de creatieve sector en de gehele
Nederlandse bevolking. Daartoe zet de instelling verschillende middelen in.
Het eerdergenoemde ‘Verhalenhuis’ is er daar een van, maar de instelling
wil ook ‘ambassadeurs’ inschakelen die actief eigentijdse verhalen trachten
op te sporen binnen uiteenlopende Nederlandse gemeenschappen. Om die
diverse gemeenschappen met MusicalMakers te verbinden worden zij
gedurende het maakproces op de hoogte gehouden door middel van blogs,
reportages en interviews. De marketing, die steeds is gericht op het vinden
van een zo divers mogelijk publiek, is uitbesteed aan het DeLaMar Theater
en aan de Theateralliantie, wat de slagkracht aanzienlijk vergroot.
Op het gebied van educatie zijn er nog nauwelijks plannen. Het is de
bedoeling via kunst- en popacademies en dansscholen in contact te komen
met jonge studenten. Het primair en secundair onderwijs blijven in de
aanvraag geheel buiten beschouwing.
Het is prijzenswaardig dat MusicalMakers het bereiken van nieuwe
publieksgroepen hoog op de agenda plaatst. Maar de ambities en de
methoden om die ambities op het educatieve vlak te verwezenlijken vindt de
raad nog te vrijblijvend geformuleerd.
Geografische spreiding
MusicalMakers moet nog van start gaan, dus van worteling in de
Metropoolregio Amsterdam is geen sprake. Afgaand op de verschillende
partners – Theater DeLaMar, platenlabel Topnotch, theaterproducent en
boekenuitgever ROSE Stories – lijkt die worteling wel kansrijk. De
ingebruikname van een eigen huis in Amsterdam Nieuw-West zal daaraan
bijdragen.
Dankzij de samenwerking met de Theateralliantie, waarin achttien podia
participeren, zijn de makers van MusicalMakers verzekerd van een tournee
door het land. De Verhalenhuizen zullen ieder jaar in een andere regio
neerstrijken: in 2021 in Rotterdam en Den Haag, een jaar later in Heerlen
en Maastricht en in 2023 in Arnhem en Nijmegen. In 2024 wordt er gekozen
tussen de duo’s Zwolle/Deventer en Enschede/Almelo. Zo is de landelijke
uitstraling goed gewaarborgd.
Toepassing Fair Practice Code
MusicalMakers gaat in de aanvraag summier in op de lonen en honoraria
van werknemers en opdrachtnemers. De instelling zegt de Fair Practice
Code te onderschrijven, maar in de uitleg van de toepassing ervan beperkt
zij zich tot het noemen van de cao waaronder werknemers vallen en de
vaststelling dat zzp’ers conform dezelfde cao worden betaald.
Auteursrechten zullen worden verdeeld onder de rechthebbende partijen

MusicalMakers

4

(schrijvers, componisten, vormgevers en producent), maar de som die de
producent ten deel valt zal worden toegevoegd aan het budget voor nieuwe
producties.
MusicalMakers reflecteert in kort bestek op de code, maar laat belangrijke
deelaspecten van de code (secundaire arbeidsvoorwaarden, beleid ten
aanzien van stagiairs en vrijwilligers, vergoeding van voorbereidende
werkzaamheden) onvermeld.
Toepassing Governance Code Cultuur
MusicalMakers krijgt een raad van toezicht. In de toelichting op de
Governance Code Cultuur is sprake van vier leden, maar op dit moment zijn
er slechts twee leden benoemd. Dit is niet in overeenstemming met principe
8 van de code.
De dagelijkse leiding van MusicalMakers is in handen van de tweekoppige
directie, die tevens deel uitmaakt van de Artistieke Raad. De precieze
rolverdeling tussen directie en raad van toezicht moet nog worden
uitgewerkt in een directiereglement.
De raad is bezorgd over de dubbele rol van de beide directieleden, die
behalve bij MusicalMakers ook bij andere instellingen in het
muziektheaterveld, partners van MusicalMakers, werkzaam zijn.
Belangenverstrengeling wordt zo onvoldoende voorkomen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
MusicalMakers reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. De raad
waardeert de bevlogen wijze waarop MusicalMakers de code in alle lagen
van de organisatie toepast. Binnen het eigen personeelsbestand let de
instelling op etniciteit en sekse. Maar ook bij de selectie van makers zal
specifiek aandacht worden besteed aan diversiteit.
Verder streeft de instelling ernaar dat de musicalproducties naar vorm en
inhoud een afspiegeling zijn van de huidige Nederlandse bevolking. De
alliantie met ROSE Stories, de producent die zich toelegt op het vinden van
nieuwe, veelkleurige verhalen, resulteert in de organisatie van de
eerdergenoemde Verhalenhuizen. Via deze Verhalenhuizen wordt niet alleen
een rijkdom aan niet-westerse verhalen en muzikale en choreografische
invloeden binnengehaald, maar komen de makers ook in contact met een
nieuw publiek.

MusicalMakers

5

Nationale Jeugdorkesten Nederland
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 625.000

Over de instelling
Stichting Nationale Jeugdorkesten Nederland (hierna: NJON) is gevestigd
in Apeldoorn. De instelling is een fusie-instelling van het Nationaal
Jeugdorkest en het Jeugdorkest Nederland. Sinds februari 2019 vormen ze
samen NJON, een plek waar jonge musici tussen 14 en 26 jaar hun talenten
kunnen ontwikkelen tot volleerde ensemble- of orkestmusici. Zij doen dit
door te spelen in het orkest, het geven van concerten en door deelname aan
muziekfestivals. Parallel aan hun opleiding aan een conservatorium of
soortgelijke opleiding volgen de musici een leertraject bij het Nationaal
Jeugdorkest of het Jong Metropole. Talentvolle jongeren tot 20 jaar kunnen
auditeren voor een plek in het Jeugdorkest Nederland. NJON is stevig
geworteld in Oost-Nederland en heeft in de orkest- en ensemblewereld een
landelijke taak.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nationale Jeugdorkesten
Nederland geen subsidie toe te kennen.
NJON vormt een belangrijke kweekvijver voor talentvolle musici die een
carrière ambiëren als lid van een orkest of ensemble. Musici volgen parallel
aan of aansluitend op hun opleiding aan conservatoria een leertraject bij
NJON. De instelling heeft het voornemen haar activiteiten voort te zetten
zoals zij dit al jaren gewend is. De raad ziet in het activiteitenplan amper
vernieuwing.
De begroting laat eveneens een identiek beeld zien voor de komende jaren
ten opzichte van de afgelopen jaren. Talentonwikkeling is gericht op het
collectief en in mindere mate op het individu. De plannen voor educatie en
participatie zijn evenmin goed uitgewerkt en er is onvoldoende inspanning
om nieuwe publieksgroepen te bereiken. Ook valt op dat de Code Diversiteit
en Inclusie minimaal is toegepast. Tot slot handelt NJON wat betreft de
beloning van haar musici in strijd met het uitgangspunt van eerlijke
beloning. Zij zegt de Fair Practice Code te onderschrijven, maar uit de
beschikbaar gestelde gegevens blijkt wat betreft fair pay het
tegenovergestelde. De instelling vraagt juist een bijdrage van de musici in
plaats van hen te betalen.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Van oudsher bieden het Nationaal Jeugdorkest en het Jeugdorkest
Nederland leertrajecten aan voor aankomende en beginnende professionals
en talentvolle jongeren vanaf 14 jaar.
De raad erkent dat NJON een belangrijke schakel is voor musici die deel
willen gaan uitmaken van een orkest of een ensemble. De leertrajecten voor
musici zijn degelijk. Ze bestaan uit het spelen in het orkest, het geven van
concerten en het deelnemen aan muziekfestivals. Er is veel aandacht voor
het collectief. De raad vindt de kwaliteit van dirigenten en coaches hoog, en
het gekozen repertoire veelbelovend. De combinatie van uitvoeringen in
belangrijke concertzalen en tijdens de NJO Muziekzomer Gelderland
spreekt aan. De raad mist echter een visie van de instelling op wat haar
bijdrage is aan de ontwikkeling van symfonische muziek.
De musici die deelnemen aan het Nationaal Jeugdorkest en Jong Metropole
volgen leertrajecten naast of aansluitende op hun opleiding aan het
kunstvakonderwijs, in de meeste gevallen conservatoria. Leertrajecten zijn
met name gericht op het collectief. Wat de talentontwikkeling van
individuele deelnemers behelst, wordt onvoldoende duidelijk.
De instelling wil programma’s ontwikkelen op basis van klassieke muziek,
jazz, improvisatie en nieuwe muziek, en maakt cross-overs met bijvoorbeeld
opera, dans, film of beeldende kunst. De concrete uitwerking en de
betekenis daarvan voor de (individuele) leertrajecten blijken echter niet uit
het plan.
Vernieuwing
De raad vindt het plan van NJON een voortzetting van wat de instelling al
geruime tijd goed doet: leertrajecten aanbieden in de klassieke muziek uit de
westerse traditie. Wel vindt de raad de samenwerking met Jong Metropole
een positieve ontwikkeling. NJON laat daarmee zien zich niet uitsluitend te
willen toeleggen op het klassieke repertoire, maar ook op pop, jazz,
improvisatie en nieuwe muziek.
De ambitie om samen te werken met professionele
podiumkunstenorganisaties is interessant maar wordt onvoldoende
duidelijk in het plan. De raad is benieuwd wat deze samenwerking behelst
en hoe de integratie van dans, film, (jeugd)theater en beeldende kunst in de
programma’s van NJON vorm krijgt.

Nationale Jeugdorkesten Nederland

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Deelnemende musici ontvangen geen vergoeding van NJON. Om
leertrajecten te volgen wordt hen een financiële bijdrage gevraagd. Voor
musici die een carrière ambiëren in een professioneel orkest of ensemble is
het van belang vlieguren te maken en regelmatig voor publiek te spelen. Een
passende vergoeding voor musici hoort daarbij.
NJON hanteert voor vaste en tijdelijke medewerkers een helder
beloningsbeleid. Het vaste team bestaat uit 8,5 fte en wordt betaald volgens
de BBRA-schalen van de Rijksoverheid. Op de formatie staat 0,5 fte aan
tijdelijke inhuur. NJON contracteert regelmatig professionals op basis van
projecten van enkele dagen per jaar. Dit betreft onder anderen dirigenten,
solisten, creatieve makers, technici, tourmanagers en productieassistenten.
Alle tijdelijke medewerkers en opdrachtnemers krijgen een passende
vergoeding die goed in verhouding staat tot de salarissen van de vaste
werknemers.
NJON is financieel gezond, het weerstandsvermogen is middelmatig en er is
sprake van een solide financieringsmix. Het verbaast de raad wel dat de
activiteitenlasten voor de komende jaren vrijwel niet wijzigen ten opzichte
van de jaren 2017 en 2018. Uit het plan wordt hem niet duidelijk wat de
instelling in de nieuwe periode wezenlijk anders gaat doen ten opzichte van
eerdere jaren. De raad is positief over de structurele en incidentele bijdragen
van overheidspartijen uit Oost-Nederland. Structurele subsidiegevers zijn de
provincie Gelderland en de gemeenten Apeldoorn, Arnhem en Nijmegen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad vindt de activiteiten op het terrein van educatie en participatie
minimaal uitgewerkt. In het plan wordt niet duidelijk in hoeverre de
instelling zich bezighoudt met schoolgebonden en niet-schoolgebonden
cultuureducatie. De raad betreurt dit, omdat NJON juist een instelling kan
zijn, die veel jongeren kan enthousiasmeren om muziek te gaan maken.
Op het vlak van participatie licht NJON enkele initiatieven summier toe.
Met het eigen festival NJO Muziekzomer Gelderland werkt de instelling met
doelgroepenbeleid dat gericht is op kinderen, jongeren en groepen voor wie
het minder vanzelfsprekend is om concerten te bezoeken. Met NJO
Muziekzomer Inclusief worden concerten gegeven in woonzorginstellingen
en ziekenhuizen. De raad prijst deze initiatieven, maar vindt dat de
instelling zich nog veel actiever zou moeten richten op groepen in de
samenleving die minder bekend zijn met orkest- en ensemblemuziek. Een
marketingstrategie om nieuwe publieksgroepen te bereiken ontbreekt in het
plan.

Nationale Jeugdorkesten Nederland

3

Geografische spreiding
NJON is stevig ingebed in Oost-Nederland, waarbij Apeldoorn fungeert als
centrum. Het eigen festival NJO Muziekzomer is bekend in de regio en trekt
veel bewoners en recreanten. De raad constateert dat de instelling in de
keten van de orkest- en ensemblemuziek zowel binnen als buiten de regio
een solide positie bekleedt. Zij onderhoudt contacten met conservatoria in
binnen- en buitenland. Ook culturele instellingen die een functie hebben
buiten het spectrum van orkest- en ensemblemuziek behoren tot haar
netwerk.
Toepassing Fair Practice Code
NJON reflecteert summier op de Fair Practice Code. De instelling is
transparant over de gehanteerde vergoedingen, waarbij zij voor vaste,
tijdelijke en opdrachtnemers (zzp’ers) indicaties geeft voor de vergoedingen
en benoemt welke secundaire arbeidsvoorwaarden gelden. Daarbij missen
wel onderdelen zoals scholings- of opleidingsbudget, of de mate waarin
zzp’ers opslag bovenop de honorering krijgen voor vakantiegeld, sociale
lasten en vakantie- en feestdagen. De instelling werkt met vrijwilligers en
stagiaires en benoemt dat het voor enkele vrijwilligers en stagiaires bij wie
de werkzaamheden zijn toegenomen in de afgelopen jaren, de functies wil
omzetten in betaalde functies.
NJON is minder transparant over de mate waarin het participeert in de
sociale dialoog over eerlijke beloning. Het is op basis van de ingediende
documenten niet geheel duidelijk welke rol zij op zich neemt om binnen de
sector eerlijke beloningen te realiseren.
Toepassing Governance Code Cultuur
De instelling reflecteert summier op de Governance Code Cultuur. De
toelichting op de samenstelling van de raad van toezicht is beperkt. NJON
hanteert het raad-van-toezichtmodel met een directeur/bestuurder. Uit de
aanvraag blijkt dat de leden van de raad van toezicht tevens verbonden zijn
aan instellingen waarmee zij samenwerkt, waardoor geen sprake kan zijn
van werkelijke onafhankelijkheid.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
NJON onderschrijft de code, maar onderneemt op dit terrein onvoldoende
concrete acties. Zij zou een belangrijke rol kunnen spelen in het diverser en
inclusiever maken van deze muzieksector. De raad mist echter een concreet
plan om de instroom uit meer diverse groepen in de samenleving mogelijk te
maken. Daarbij kan de financiële bijdrage die de instelling van haar
deelnemers verlangt het streven naar diversiteit en inclusie in de weg staan.
De raad is wel positief over het verbreden van het repertoire naar pop, jazz,
improvisatie en nieuwe muziek.

Nationale Jeugdorkesten Nederland

4

Nationale Opera & Ballet (Het Nationale Ballet)
Gereserveerd subsidiebedrag: € 7.375.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 0

Over de instelling
Stichting Nationale Opera & Ballet, podiumkunsten, dans, Amsterdam
Stichting Nationale Opera & Ballet (hierna: NO&B) stelt zich ten doel opera
en ballet van topkwaliteit te creëren, te produceren en te presenteren op
internationaal niveau, voor een zo breed mogelijk publiek. De artistieke
teams ontwerpen alle producties in nauwe samenwerking met de eigen
medewerkers in de ateliers en op het toneel. Als grootste
podiumkunstinstelling van Nederland streeft NO&B naar een stedelijke,
regionale, landelijke en internationale uitstraling. Zij wil haar expertise en
organisatie delen met partners in het culturele veld. Ook de ontwikkeling en
ondersteuning van jong talent maakt deel uit van de corebusiness van
NO&B. In NO&B zijn twee productiekernen verenigd: De Nationale Opera
(hierna: DNO) en Het Nationale Ballet (hierna: HNB).
Onderstaand advies richt zich op de dansactiviteiten van NO&B (HNB).
Over de opera-activiteiten van NO&B (DNO) adviseert de raad afzonderlijk.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.11 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nationale Opera & Ballet (Het
Nationale Ballet) geen subsidiebedrag toe te kennen, tenzij de instelling
voldoet aan de volgende voorwaarden:
-

-

-

De instelling dient een nadere uitwerking in van de artistieke koers
die HNB de komende periode kiest, waarbij zij de artistieke
programmakeuzes toelicht in relatie tot het gekozen profiel en de
gekozen missie en visie van de instelling.
De instelling dient een nieuwe reflectie in op de wijze waarop de Fair
Practice Code en de Code Diversiteit en Inclusie de komende periode
worden toegepast en welke ontwikkelingen de instelling hierin de
komende periode urgent acht.
De instelling specificeert haar prestatiegegevens naar opera- en
dansactiviteiten.

In plaats van twee subsidieaanvragen in te dienen voor de categorieën Dans
(artikel 3.11) en Grootschalig opera-aanbod (artikel 3.19), heeft NO&B

1

ervoor gekozen één aanvraag in te dienen, waarin ze de bedragen
beschikbaar voor opera en dans bij elkaar optelt én met 885.565 euro
overvraagt. De instelling vraagt dit gehele subsidiebedrag aan binnen het
artikel voor grootschalig opera-aanbod. Het valt daarbij op dat NO&B de
artistieke koers op het gebied van opera en dans in het plan onderbelicht
laat, ten gunste van een generieke omschrijving van de instelling als geheel.
De visie en plannen van de afzonderlijke artistieke directies van DNO en
HNB worden hierin onvoldoende belicht. Zowel met betrekking tot de
dansactiviteiten als tot de opera-activiteiten mist de raad een reflectie op het
presteren in de huidige periode en een toelichting op de artistieke koers voor
de komende vier jaar, gerelateerd aan het profiel en de missie en visie van de
instelling. Daarnaast laat de instelling in haar aanvraag niet zien op welke
wijze de prestaties, zoals het aantal voorstellingen en de verwachte
publieksaantallen, betrekking hebben op opera- of dansactiviteiten.
De raad kan zich door bovenstaande keuzes onvoldoende een oordeel
vormen over het functioneren van NO&B binnen de categorieën opera en
dans in de periode 2021 – 2024. Hij onderkent dat het voor een integrale
organisatie complex is om rijkssubsidie aan te vragen binnen twee
afzonderlijke categorieën, maar benadrukt dat hij voor zijn adviestaak
gehouden is aan de Regeling op het specifiek cultuurbeleid. Hij adviseert
daarom de instelling om een nieuw plan te vragen, op basis van
bovengenoemde voorwaarden.
De gevraagde reflectie op de toepassing van de Fair Practice Code, de
Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie is te beknopt en
te weinig ambitieus voor een instelling die op dit niveau opereert. De raad
adviseert NO&B om een nieuwe reflectie te vragen op de Fair Practice Code
en de Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad noemt HNB met haar aanbod van klassiek ballet zonder meer
onderscheidend, op landelijk en internationaal niveau. De raad constateert
echter dat in het plan een reflectie ontbreekt op de huidige periode, en dat
de instelling onvoldoende uitwerkt hoe zij zich de komende tijd in artistieke
zin wil ontwikkelen.
Over de artistieke kwaliteit van de dansproducties in de huidige en
voorgaande periodes oordeelt de raad positief. Het vakmanschap van
artistiek directeur Ted Brandsen, de dansers en de medewerkers van het
kostuum- en decoratelier is uitmuntend en kenmerkt zich door een grote
deskundigheid en technische beheersing. Ook slaagt HNB erin om in een

Nationale Opera & Ballet (Het Nationale Ballet)

2

internationale context op hoog niveau te functioneren, ondanks het, naar
internationale maatstaven, beperkte budget.
Het repertoire van HNB rust op vier pijlers: romantisch-klassieke balletten
uit de negentiende eeuw, internationaal repertoire uit de twintigste en
eenentwintigste eeuw, balletten van choreografen uit de Hollandse School
en nieuw werk van diverse choreografen. De instelling vindt daarin de juiste
balans tussen traditie en vernieuwing, met in de afgelopen periodes
bijvoorbeeld een succesvolle enscenering van ‘Giselle’ uit 1841 van Rachel
Beaujean en het nieuwe ballet ‘Mata Hari’ uit 2016 van Ted Brandsen. Met
haar frisse en eigentijdse benadering houdt HNB de ballettraditie in
Nederland actueel.
De raad oordeelt kritisch over de kwaliteit van het ingediende plan voor de
periode 2021 – 2024. Hij vindt dat de artistieke koers die HNB de komende
vier jaar wil varen hierin onvoldoende wordt toegelicht. De raad ziet dit als
gevolg van de keuze van NO&B om één aanvraag in te dienen en zich daarin
meer op de algemene kwaliteit en uitstraling van NO&B te richten dan op
zaken die specifiek voor de ontwikkeling van opera en/of dans relevant zijn.
Dit gaat ten koste van artistiek-inhoudelijke motivaties van het
balletprogramma. Ook vindt de raad het plan weinig reflectief; de instelling
belicht behaalde en verwachte successen, maar gaat niet in op minder
geslaagde aspecten in het verleden en motiveert de gepresenteerde
programma’s niet vanuit het eigen profiel en de eigen missie en visie. Omdat
NO&B bovendien alle voorgenomen en gerealiseerde prestaties op het
gebied van opera en dans gebundeld indient, kan de raad niet uit het plan
herleiden hoe de subsidie voor dans wordt besteed, hoe veel
dansvoorstellingen worden gegeven, in welke mate die door het land reizen,
en hoe veel publiek en welke doelgroepen worden verwacht. De raad kan
zich op basis van het plan daarom geen oordeel vormen over de artistiekinhoudelijke koers van HNB voor de komende periode.
De raad merkt ten slotte op dat NO&B beknopt ingaat op haar omgang met
de twee orkesten die worden gesubsidieerd in het kader van artikel 3.14 en
3.15, respectievelijk het Nederlands Philharmonisch Orkest | Nederlands
Kamerorkest en Het Balletorkest. De raad zou zich met name ten aanzien
van Het Balletorkest graag een beter beeld vormen van de wijze waarop dit
orkest wordt betrokken bij de programmering.
Vernieuwing
Met de (reizende) Junior Company heeft HNB een stevige troef in huis voor
de vernieuwing van het ballet en het aanboren van een nieuw publiek voor
het genre. Hier volgen jonge dansers maximaal twee jaar een intensief
traject, waarin ze hun eerste podium- en tournee-ervaringen opdoen. De
raad is verheugd over dit traject. Ook prijst hij de samenwerking tussen de

Nationale Opera & Ballet (Het Nationale Ballet)

3

Junior Company en urban dansgezelschap ISH. Hij zou het interessant
vinden als urban dansvormen ook buiten de Junior Company een
structurele plek in het repertoire van HNB zouden krijgen.
De raad maakt zich zorgen over de beperkte aandacht die de instelling heeft
voor de opvolging van choreografen uit de Hollandse School. De generatie
choreografen van Hans van Manen, Rudi van Dantzig en Toer van Schayk is
inmiddels op leeftijd en HNB biedt weinig ruimte aan jongere Nederlandse
choreografen om zich binnen het gezelschap te ontwikkelen. De raad meent
dat een voorbeeldstellend instituut als HNB de verantwoordelijkheid heeft
voor het behoud van de ballettraditie in Nederland.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
NO&B is een stevige organisatie die verantwoordelijk is voor grootschalig
opera- en balletaanbod. Blijkens de ingediende totaalbalans staat de
organisatie er financieel gezond voor. Ze heeft een goede vermogenspositie
en haalt voldoende eigen inkomsten binnen.
NO&B doet een beroep op 885.565 euro extra rijkssubsidie, onder andere
ten behoeve van een betere betaling van de freelance koorleden van DNO en
de Omscholingsregeling Dansers. De raad is van mening dat een organisatie
met de statuur van NO&B andere budgettaire keuzes zou moeten maken of
meer eigen inkomsten zou moeten verwerven om deze kosten te dragen.
In totaal werkt NO&B de komende periode met circa 500 fte. De raad kan
zich geen oordeel vormen over het beloningsbeleid van de instelling, omdat
zij dit niet toelicht in het plan. In haar reflectie op de toepassing van de Fair
Practice Code schrijft NO&B dat de medewerkers en freelancers goed
worden betaald, maar dat er voor de groep freelancers bij het koor de
komende tijd een inhaalslag moet worden gemaakt. De raad vindt dit een
onvoldoende toelichting.
Ten slotte vindt de raad dat NO&B moet worden aangemoedigd meer
openheid te geven over de eigen organisatie, ook omdat zij door haar
omvang en (internationale) werking een grote verantwoordelijkheid draagt
voor de gezondheid van het opera- en balletklimaat binnen Nederland. De
raad vindt dat een goed en gezond werkklimaat voor de (zeer) vele
medewerkers van NO&B gegarandeerd moet zijn. Hij kan zich voorstellen
dat de raad van toezicht, acht jaar na de fusie, de organisatorische en
bestuurskundige kwaliteit van de organisatie laat evalueren, waarbij
aandacht uitgaat naar de organisatiestructuur, de interne en externe
transparantie, de werkdruk, beleid ter voorkoming van grensoverschrijdend
gedrag en de betaling van vaste, freelance en tijdelijke werknemers.

Nationale Opera & Ballet (Het Nationale Ballet)

4

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het educatiebeleid van NO&B is beperkt omschreven. De instelling gaf in
2017 slechts tien schoolgebonden dans- of operavoorstellingen voor in totaal
5.339 leerlingen, en in 2018 zes voor 2.919 leerlingen. Daarnaast
organiseerde zij diverse activiteiten. De raad vindt het positief dat voor alle
leeftijden en opleidingsniveaus programma’s worden ontwikkeld. Hij had
wel een nadere toelichting willen lezen op wat de instelling wil bereiken met
haar educatiebeleid.
Interessant vindt de raad de samenwerking met het hoger onderwijs die in
het plan kort wordt aangestipt. Zo stimuleert NO&B wetenschappelijk
onderzoek op het gebied van muziektheater, opera en ballet en staat het
instellen van een leerstoel gepland ter ere van het zestigjarige bestaan van
HNB in 2021.
Door gratis toegankelijke evenementen in een festivalprogrammering te
presenteren, wil NO&B een ander, jonger en avontuurlijker publiek trekken.
Het valt de raad op dat bij de genoemde festivals geen dansfestivals zijn;
deze strategie leidt daardoor naar verwachting niet tot een nieuw publiek
voor dans.
HNB wil ‘een nieuwe ballet-community’ creëren door deel te nemen aan de
Black Achievement Month, een initiatief dat rolmodellen met Afrikaanse
roots en hun bijdrage aan de Nederlandse samenleving onder de aandacht
van een breed publiek brengt. De raad oordeelt positief over deze deelname,
maar had graag toegelicht gezien hoe HNB hiermee een nieuwe community
wil opbouwen.
Geografische spreiding
NO&B heeft als opdracht zich te richten op een groot landelijk
publieksbereik. De instelling vult dat in door haar aanbod hoofdzakelijk in
Amsterdam aan te bieden, en publiek uit de rest van het land via marketing
naar de standplaats uit te nodigen. Een klein aantal voorstellingen wordt
gegeven in het land. De reizende voorstellingen lijken grotendeels het
aanbod van de Junior Company te betreffen, al kan de raad dit niet uit het
plan opmaken.
In zijn reflectie op de aanvraag van NO&B geeft de Metropoolregio
Amsterdam aan dat de instelling een belangrijke rol speelt in het
regioprofiel. De regio verwijst naar haar nationale en internationale functie
en haar aantrekkingskracht op excellentie en talent uit het land en de
wereld, en geeft aan dat NO&B hierin een groot aandeel heeft.

Nationale Opera & Ballet (Het Nationale Ballet)

5

De instelling verwijst naar de (mislukte) poging om samen met een groot
aantal partijen uit het Amsterdamse dansveld de netwerkorganisatie
Danswerf op te richten, dat het middelpunt van talentontwikkeling in de
Amsterdamse danssector moest worden. Zij verduidelijkt echter niet wat
haar rol in dit proces was, en waarom het is misgelopen.
Toepassing Fair Practice Code
NO&B reflecteert summier op de toepassing van de Fair Practice Code. De
instelling onderstreept dat ze de vijf kernwaarden in de code relevant vindt,
maar beschrijft niet op welke vlakken de komende periode verbetering nodig
is en hoe zij deze zal organiseren. Toetsbare doelstellingen ontbreken in de
reflectie. De instelling geeft aan zelf aan de code te hebben meegeschreven.
Om die reden verwacht de raad van de instelling een zelfkritische evaluatie
van de toepassing van de code binnen de eigen organisatie.
Toepassing Governance Code Cultuur
NO&B reflecteert beknopt maar voldoende op de toepassing van de
Governance Code Cultuur. Zij licht in haar reflectie toe op welke wijze zij
vormgeeft aan het raad-van-toezichtmodel en geeft aan af te wijken van de
code met betrekking tot de benoemingsperiode van de leden van de raad van
toezicht, die maximaal twee keer voor vier jaar kunnen worden herbenoemd
(in plaats van één keer). Deze afwijking is volgens de instelling nodig
vanwege de langjarige processen die bij ballet en opera lopen en vanwege de
omvang en complexiteit van de organisatie.
De instelling wil dat de raad van toezicht in zijn samenstelling meer een
afspiegeling van de maatschappij is, en scout hier naar eigen zeggen bij
nieuwe benoemingen actief op. Verder noemt de instelling geen
verbeterpunten.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
In haar toepassing op de Code Diversiteit en Inclusie schrijft NO&B dat het
tot nu toe gevoerde beleid om een spiegel van de samenleving te zijn
vruchten afwerpt, maar nog te langzaam gaat. De instelling zal het beleid de
komende periode daarom intensiveren in samenwerking met scholen,
opleidingen, gespecialiseerde wervingsbureaus en collega-instellingen.
Inclusie moet zo zichtbaarder worden bij artiesten en programmering,
personeel, partners en publiek.
De raad erkent de zelfanalyse van de instelling en ziet de moeilijkheden die
zij heeft, omdat ze twee kunstvormen vertegenwoordigt die van oudsher
vooral een westers narratief vertegenwoordigen. Met de instelling vindt hij
het noodzakelijk dat zij haar beleid op dit vlak aanscherpt. Echter, de
instelling licht niet toe welke stappen ze de komende periode gaat zetten ter
verbetering, welke concrete doelen ze hierbij nastreeft, en welke interne of

Nationale Opera & Ballet (Het Nationale Ballet)

6

externe risico’s ze daarbij ziet. De raad adviseert de instelling hier alsnog om
te vragen.
Samen met de aangestelde diversiteitsaanjager, de werkgroep Diversiteit en
inclusie en een groep (publieks)ambassadeurs met een biculturele
achtergrond wordt jaarlijks geëvalueerd waar de instelling staat, maar
zonder toe te werken naar concrete resultaten is niet gegarandeerd dat dit
tot verbeteringen leidt.

Nationale Opera & Ballet (Het Nationale Ballet)

7

Nationale Opera & Ballet (De Nationale Opera)
Gereserveerd subsidiebedrag: € 25.915.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 34.175.565

Over de instelling
Stichting Nationale Opera & Ballet, podiumkunsten, grootschalig operaaanbod, Amsterdam
Stichting Nationale Opera & Ballet (hierna: NO&B) stelt zich ten doel opera
en ballet van topkwaliteit te creëren, te produceren en te presenteren op
internationaal niveau, voor een zo breed mogelijk publiek. De artistieke
teams ontwerpen alle producties in nauwe samenwerking met de eigen
medewerkers in de ateliers en op het toneel. Als grootste
podiumkunstinstelling van Nederland streeft NO&B naar een stedelijke,
regionale, landelijke en internationale uitstraling. Zij wil haar expertise en
organisatie delen met partners in het culturele veld. Ook de ontwikkeling en
ondersteuning van jong talent maakt deel uit van de corebusiness van
NO&B. In NO&B zijn twee productiekernen verenigd: De Nationale Opera
(hierna: DNO) en Het Nationale Ballet (hierna: HNB).
Onderstaand advies richt zich op de opera-activiteiten van NO&B (DNO).
Over de dansactiviteiten van NO&B (HNB) adviseert de raad afzonderlijk.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan alle eisen als bedoeld in artikel 3.19 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nationale Opera & Ballet (De
Nationale Opera) geen subsidiebedrag toe te kennen, tenzij de instelling
voldoet aan de volgende voorwaarden:
-

-

-

De instelling dient een nadere uitwerking in van de artistieke koers
die DNO de komende periode kiest, waarbij zij de artistieke
programmakeuzes toelicht in relatie tot het gekozen profiel en de
gekozen missie en visie van de instelling.
De instelling licht toe hoe zij de Nederlandse Reisopera en Opera
Zuid (de instellingen gesubsidieerd op grond van artikel 3.20)
betrekt bij haar activiteiten op het vlak van talentontwikkeling,
waarbij zij ook ingaat op de vormgeving van haar coördinerende rol
in deze taak.
De instelling dient een nieuwe reflectie in op de wijze waarop de Fair
Practice Code en de Code Diversiteit en Inclusie de komende periode

1

-

worden toegepast en welke ontwikkelingen de instelling hierin de
komende periode urgent acht.
De instelling specificeert haar prestatiegegevens naar opera- en
dansactiviteiten.

In plaats van twee subsidieaanvragen in te dienen voor de categorieën Dans
(artikel 3.11) en Grootschalig opera-aanbod (artikel 3.19), heeft NO&B
ervoor gekozen één aanvraag in te dienen, waarin het de bedragen
beschikbaar voor opera en dans bij elkaar optelt én met 885.565 euro
overvraagt. De instelling vraagt dit gehele subsidiebedrag aan binnen het
artikel voor grootschalig opera-aanbod. Het valt daarbij op dat NO&B de
artistieke koers op het gebied van opera en dans in het plan onderbelicht
laat ten gunste van een generieke omschrijving van de instelling als geheel.
De visie en plannen van de afzonderlijke artistieke directies van DNO en
HNB worden hierin onvoldoende belicht. Zowel met betrekking tot de
dansactiviteiten als tot de opera-activiteiten mist de raad een reflectie op het
presteren in de huidige periode en een toelichting op de artistieke koers voor
de komende vier jaar, gerelateerd aan het profiel en de missie en visie van de
instelling. Daarnaast laat de instelling in haar aanvraag niet zien op welke
wijze de prestaties, zoals het aantal voorstellingen en de verwachte
publieksaantallen, betrekking hebben op opera- of dansactiviteiten.
De raad kan zich door bovenstaande keuzes onvoldoende een oordeel
vormen over het functioneren van NO&B binnen de categorieën opera en
dans in de periode 2021 – 2024. Hij onderkent dat het voor een integrale
organisatie complex is om rijkssubsidie aan te vragen binnen twee
afzonderlijke categorieën, maar benadrukt dat hij voor zijn adviestaak
gehouden is aan de Regeling op het specifiek cultuurbeleid. Hij adviseert
daarom de instelling om een nieuw plan te vragen, op basis van
bovengenoemde voorwaarden.
Specifiek met betrekking tot de opera-activiteiten voldoet NO&B niet aan de
voorwaarde in de subsidieregeling om op het vlak van talentontwikkeling
samen te werken met de twee andere operagezelschappen in de BIS, Opera
Zuid en de Nederlandse Reisopera, en hierin een coördinerende rol te
vervullen.
De gevraagde reflectie op de toepassing van de Fair Practice Code, de
Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie is te beknopt en
te weinig ambitieus voor een instelling die op dit niveau opereert. De raad
adviseert NO&B om een nieuwe reflectie te vragen op de Fair Practice Code
en de Code Diversiteit en Inclusie.

Nationale Opera & Ballet (De Nationale Opera)

2

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad erkent de hoge kwaliteit opera die door DNO wordt gemaakt,
waarmee de instelling op internationaal niveau een rol van betekenis speelt
voor het genre. De raad constateert echter dat in het plan een reflectie
ontbreekt op de huidige periode, waarin een overdracht van de artistieke
directie heeft plaatsgevonden, en dat de instelling onvoldoende uitwerkt hoe
zij zich de komende tijd in artistieke zin wil ontwikkelen.
Over de artistieke kwaliteit van de operaproducties in de huidige en
voorgaande periodes oordeelt de raad positief. De kwaliteit van de
aangetrokken zangers, artistieke teams en musici is onbetwist. DNO
hanteert hoge standaarden op elk van deze gebieden en dat is zichtbaar in de
producties. Diverse recente ensceneringen trokken nationaal en
internationaal aandacht. De multimediaproductie van Stockhausens ‘Aus
LICHT’, in coproductie met het Holland Festival, het Koninklijk
Conservatorium en de Stockhausen-Stiftung für Musik, werd wereldwijd
geprezen als een uniek evenement van grote artistieke en historische
waarde.
De afgelopen drie decennia werd DNO artistiek geleid door Pierre Audi, die
DNO een internationale positie heeft gegeven. Onder zijn leiding ontstonden
veel nieuwe opera’s en werden verrassende artistieke teams uitgenodigd.
Daarbij hield DNO voortdurend een vinger aan de pols met betrekking tot
inhoudelijke en vormtechnische ontwikkelingen in het internationale
operaveld.
De raad oordeelt kritisch over de kwaliteit van het ingediende plan voor de
periode 2021 – 2024. Per seizoen 2018 – 2019 nam Pierre Audi na dertig
jaar afscheid als artistiek directeur van DNO en werd opgevolgd door Sophie
de Lint. De raad is nieuwsgierig naar deze opvolger, maar is teleurgesteld
over de geringe ruimte die in het plan wordt besteed aan haar visie op opera
en haar plannen met de instelling voor de komende periode. De raad
waardeert het dat DNO de internationale top van makers in Amsterdam wil
blijven uitnodigen, en dat DNO streeft naar duurzame relaties met artistieke
teams. Hij mist echter een artistieke motivatie voor de keuze voor repertoire
en artistieke teams, solisten en makers, alsmede een visie op casting. De
komende tijd zet DNO bel canto en operette op het programma, maar zij
motiveert deze keuze niet. Ook ontbreekt in het plan een visie op de rol die
DNO wil spelen in het nationale en internationale operaveld en in de
ontwikkeling van het genre.
De raad ziet deze tekortkoming als het gevolg van de keuze van NO&B om
één algemeen plan in te dienen voor opera en ballet en zich daarin meer op

Nationale Opera & Ballet (De Nationale Opera)

3

de algemene kwaliteit en uitstraling te richten dan op zaken die specifiek
voor de ontwikkeling van opera en/of ballet relevant zijn. Dit gaat ten koste
van artistiek-inhoudelijke motivaties van het opera-programma. Ook vindt
de raad het plan weinig reflectief; de instelling belicht behaalde en
verwachte successen, maar evalueert niet de periode-Audi en motiveert de te
realiseren programma’s niet vanuit het eigen profiel en de eigen missie en
visie.
Omdat NO&B bovendien alle voorgenomen en gerealiseerde prestaties op
het gebied van opera en dans gebundeld indient, kan de raad niet uit het
plan herleiden hoe de subsidie voor opera wordt besteed, hoe veel
operavoorstellingen worden gegeven, in welke mate die door het land reizen,
en hoe veel publiek en welke doelgroepen worden verwacht. Het plan
vermeldt een voorgenomen vermindering van producties en voorstellingen,
maar het is niet duidelijk in hoeverre de vermindering opera of dans betreft.
De raad kan zich op basis van het plan daarom geen oordeel vormen over de
artistiek-inhoudelijke koers van DNO in de komende periode.
De raad oordeelt positief over het beleid op het gebied van collectiebeheer
en de aandacht die NO&B heeft voor onderzoek. De instelling wil de
komende jaren de archieven in huis bij elkaar brengen en verbinden aan de
archieven bij Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam en
het Instituut voor Beeld en Geluid, en het eigen archief digitaliseren en
vindbaar registreren. Deze ontsluiting gebeurt onder meer via internet en
streaming.
Ook over de instelling van de Pierre Audi Leerstoel voor muziektheater aan
de Universiteit van Amsterdam, die bekleed wordt door Nicholas Till,
oordeelt de raad positief. De raad is benieuwd naar de relatie tussen de
leerstoel en de afdeling dramaturgie van DNO. De raad ziet de noodzaak tot
een kritisch discours over opera en spreekt de hoop uit dat colleges en
lezingen voor een breder publiek digitaal toegankelijk zullen worden
gemaakt.
Vernieuwing
De afgelopen drie decennia profileerde DNO zich als een toonaangevend
huis, waar artistiek onderzoek en creatie binnen de opera centraal stond.
Hiermee leverde de instelling een bijdrage aan de vernieuwing van het
operagenre. De mate waarin de nieuwe artistiek directeur met haar beleid
zal bijdragen aan vernieuwing, is op grond van het voorliggende plan niet te
beoordelen.
Op het gebied van talentontwikkeling geeft DNO aan zich steviger te gaan
profileren. In de afgelopen subsidieperiode kwam de DNO Studio tot stand,
waar jaarlijks zeven operatalenten de kans krijgen zich verder te bekwamen

Nationale Opera & Ballet (De Nationale Opera)

4

in het opera-vak. De raad heeft de afgelopen periode de zangers zien groeien
dankzij het aangeboden begeleidingsprogramma. Hij vindt het belangrijk
dat DNO in de toekomst ook meer Nederlands of in Nederland opgeleid
talent een kans geeft in de studio; dit talent kan immers maar op weinig
plekken terecht en DNO is volgens de raad medeverantwoordelijk om de
doorstroming van talent binnen Nederland te bevorderen.
Ter bevordering van talentontwikkeling heeft DNO daarnaast het Opera
Forward Festival (OFF) opgezet, dat volgens de instelling functioneert als
laboratorium voor DNO, door makers met diverse achtergronden te laten
experimenteren met het genre en met nieuwe verhalen en
presentatievormen. De raad juicht het toe dat in dit festival nieuwe stukken
worden getoond van Nederlandse componisten, al verdient de kwaliteit van
de kleine, experimentele producties nog wat aandacht.
De raad vindt het zorgelijk dat de beoogde samenwerking met Opera Zuid
en de Nederlandse Reisopera op het gebied van talentontwikkeling, binnen
de DNO Studio of op andere wijze, nog altijd niet tot stand is gekomen. De
raad wijst erop dat samenwerking tussen de drie operagezelschappen op het
gebied van talentontwikkeling vanuit de subsidieregeling een vereiste is,
waarbij DNO een coördinerende rol op zich dient te nemen. De
ogenschijnlijke onwil van DNO om voor talentontwikkeling samen te
werken met de andere twee opera-instellingen, maakt het voor deze twee
kleinere instellingen complex om te voldoen aan hun opdracht tot
talentontwikkeling. De raad adviseert daarom NO&B te vragen alsnog de
samenwerking met de twee andere instellingen vorm te geven.
In de komende periode wil NO&B de huidige Boekmanzaal verbouwen tot
een ruimte voor ‘grensverleggende vormen van (muziek)theater, voor
educatie, talent en experiment’. De raad ziet de Boekmanzaal als een kans
om de deuren tussen NO&B en de rest van het veld wijder te openen. NO&B
zal de Boekmanzaal met eigen middelen bekostigen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
NO&B is een stevige organisatie die verantwoordelijk is voor grootschalig
opera- en balletaanbod. Blijkens de ingediende totaalbalans staat de
organisatie er financieel gezond voor. Ze heeft een goede vermogenspositie
en haalt voldoende eigen inkomsten binnen.
NO&B doet een beroep op 885.565 euro extra rijkssubsidie, onder andere
ten behoeve van een betere betaling van de freelance koorleden van DNO en
de Omscholingsregeling Dansers. De raad is van mening dat een organisatie
met de statuur van NO&B andere budgettaire keuzes zou moeten maken of
meer eigen inkomsten zou moeten verwerven om deze kosten te dragen.

Nationale Opera & Ballet (De Nationale Opera)

5

In totaal werkt NO&B de komende periode met circa 500 fte. De raad kan
zich geen oordeel vormen over het beloningsbeleid van de instelling, omdat
zij dit niet toelicht in het plan. In haar reflectie op de toepassing van de Fair
Practice Code schrijft NO&B dat de medewerkers en freelancers goed
worden betaald, maar dat er voor de groep freelancers bij het koor de
komende tijd een inhaalslag moet worden gemaakt. De raad vindt dit een
onvoldoende toelichting.
Ten slotte vindt de raad dat NO&B moet worden aangemoedigd meer
openheid te geven over de eigen organisatie, ook omdat zij door haar
omvang en (internationale) werking een grote verantwoordelijkheid draagt
voor de gezondheid van het opera- en balletklimaat binnen Nederland. De
raad vindt dat een goed en gezond werkklimaat voor de (zeer) vele
medewerkers van NO&B gegarandeerd moet zijn. Hij kan zich voorstellen
dat de raad van toezicht, acht jaar na de fusie, de organisatorische en
bestuurskundige kwaliteit van de organisatie laat evalueren, waarbij
aandacht uitgaat naar de organisatiestructuur, de interne en externe
transparantie, de werkdruk, beleid ter voorkoming van grensoverschrijdend
gedrag en de betaling van vaste, freelance en tijdelijke werknemers.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het educatiebeleid van NO&B is beperkt omschreven. De instelling gaf in
2017 slechts tien schoolgebonden dans- of operavoorstellingen voor in totaal
5.339 leerlingen, en in 2018 zes voor 2.919 leerlingen. Daarnaast
organiseerde zij diverse activiteiten. De raad vindt het positief dat voor alle
leeftijden en opleidingsniveaus programma’s worden ontwikkeld. Hij had
wel een nadere toelichting willen lezen op wat de instelling wil bereiken met
haar educatiebeleid.
Interessant vindt de raad de samenwerking met het hoger onderwijs die in
het plan kort wordt aangestipt. Zo stimuleert NO&B wetenschappelijk
onderzoek op het gebied van muziektheater, opera en ballet. De Pierre Audi
Leerstoel aan de Universiteit van Amsterdam is hier een goed voorbeeld van.
De komende periode integreert DNO onder andere bel canto en operette in
het programma. Dit zijn genres die een ander publiek zouden kunnen
aanspreken dan voorheen, maar de instelling beschrijft niet hoe ze dit
publiek wil bereiken.
Door gratis toegankelijke evenementen in een festivalprogrammering te
presenteren, wil NO&B een ander, jonger en avontuurlijker publiek trekken.
Dit vindt de raad verstandig. Voor jongere operaliefhebbers organiseert
NO&B het Young Patron’s Gala. Ook dit is interessant. Beide initiatieven
ontslaan NO&B niet van de opdracht om ook voor de reguliere

Nationale Opera & Ballet (De Nationale Opera)

6

programmering een breder en diverser publiek te werven. De eerder
aangehaalde plannen voor digitalisering kunnen een constructieve rol
spelen om de interesse van een nieuw publiek voor opera te wekken.
Geografische spreiding
NO&B heeft als opdracht zich te richten op een groot landelijk
publieksbereik. De instelling vult dat in door haar aanbod hoofdzakelijk in
Amsterdam aan te bieden, en publiek uit de rest van het land via marketing
naar de standplaats uit te nodigen. Een klein aantal voorstellingen wordt
gegeven in het land; dit lijken vooral dansvoorstellingen te betreffen. In
geringe mate stuurt DNO producties die in het kader van het Opera Forward
Festival of binnen de DNO Studio worden ontwikkeld het land in. Dit juicht
de raad toe.
In zijn reflectie op de aanvraag van NO&B geeft de Metropoolregio
Amsterdam aan dat de instelling een belangrijke rol speelt in het
regioprofiel. De regio verwijst naar haar nationale en internationale functie
en haar aantrekkingskracht op excellentie en talent uit het land en de
wereld, en geeft aan dat NO&B hierin een groot aandeel heeft.
Toepassing Fair Practice Code
NO&B reflecteert summier op de toepassing van de Fair Practice Code. De
instelling onderstreept dat ze de vijf kernwaarden in de code relevant vindt,
maar beschrijft niet op welke vlakken de komende periode verbetering nodig
is en hoe zij deze zal organiseren. Toetsbare doelstellingen ontbreken in de
reflectie. De instelling geeft aan zelf aan de code te hebben meegeschreven.
Om die reden verwacht de raad van de instelling een zelfkritische evaluatie
van de toepassing van de code binnen de eigen organisatie.
Toepassing Governance Code Cultuur
NO&B reflecteert beknopt maar voldoende op de toepassing van de
Governance Code Cultuur. Zij licht in haar reflectie toe op welke wijze zij
vormgeeft aan het raad-van-toezichtmodel en geeft aan af te wijken van de
code met betrekking tot de benoemingsperiode van de leden van de raad van
toezicht, die maximaal twee keer voor vier jaar kunnen worden herbenoemd
(in plaats van één keer). Deze afwijking is volgens de instelling nodig
vanwege de langjarige processen die bij ballet en opera lopen en vanwege de
omvang en complexiteit van de organisatie.
De instelling wil dat de raad van toezicht in zijn samenstelling meer een
afspiegeling van de maatschappij is, en scout hier naar eigen zeggen bij
nieuwe benoemingen actief op. Verder noemt de instelling geen
verbeterpunten.

Nationale Opera & Ballet (De Nationale Opera)

7

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
In haar toepassing op de Code Diversiteit en Inclusie schrijft NO&B dat het
tot nu toe gevoerde beleid om een spiegel van de samenleving te zijn
vruchten afwerpt, maar nog te langzaam gaat. De instelling zal het beleid de
komende periode daarom intensiveren in samenwerking met scholen,
opleidingen, gespecialiseerde wervingsbureaus en collega-instellingen.
Inclusie moet zo zichtbaarder worden bij artiesten en programmering,
personeel, partners en publiek.
De raad erkent de zelfanalyse van de instelling en ziet de moeilijkheden die
zij heeft, omdat ze twee kunstvormen vertegenwoordigt die van oudsher
vooral een westers narratief vertegenwoordigen. Met de instelling vindt hij
het noodzakelijk dat zij haar beleid op dit vlak aanscherpt. Echter, de
instelling licht niet toe welke stappen ze de komende periode gaat zetten ter
verbetering, welke concrete doelen ze hierbij nastreeft, en welke interne of
externe risico’s ze daarbij ziet. De raad adviseert de instelling hier alsnog om
te vragen.
Samen met de aangestelde diversiteitsaanjager, de werkgroep Diversiteit en
inclusie en een groep (publieks)ambassadeurs met een biculturele
achtergrond wordt jaarlijks geëvalueerd waar de instelling staat, maar
zonder toe te werken naar concrete resultaten is niet gegarandeerd dat dit
tot verbeteringen leidt.

Nationale Opera & Ballet (De Nationale Opera)

8

Nederlands Blazers Ensemble
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.070.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.087.543

Over de instelling
Stichting het Nederlands Blazers Ensemble, podiumkunsten,
muziekensembles en koren, Amsterdam
Stichting het Nederlands Blazers Ensemble (hierna: Nederlands Blazers
Ensemble) is gevestigd te Amsterdam en organiseert concerten en
educatieve activiteiten in de eigen standplaats, door het land heen en
internationaal. Het Nederlands Blazers Ensemble wil muziek op een
creatieve en maatschappelijk geëngageerde manier delen met zijn publiek.
Het ensemble legt sinds zijn oprichting verbindingen tussen diverse genres
en culturen en blijft ook de komende periode deze verbindingen versterken.
Dit resulteert in een mix van klassiek en hedendaags repertoire, pop en
wereldmuziek, en interdisciplinaire projecten met dans, film en actualiteit.
Het ensemble heeft een uitgebreid talentontwikkelingstraject, het jongNBE.
Het Nederlands Blazers Ensemble en het jongNBE spelen samen zo’n 90
voorstellingen per jaar, op traditionele podia en op minder voor de hand
liggende plekken in binnen- en buitenland. Het ensemble bestaat uit 23
musici, artistiek leider is Bart Schneemann.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting het Nederlands Blazers Ensemble
een subsidiebedrag toe te kennen van € 1.070.000.
Het Nederlands Blazers Ensemble blinkt erin uit om musici en publiek uit
verschillende culturen en disciplines met elkaar te verbinden. Het ensemble
dankt daaraan zijn grote landelijke en internationale reputatie.
Het ensemble weet zich steeds te vernieuwen, waarbij het ook aspecten als
duurzaamheid en sociaal-maatschappelijke thema’s aansnijdt. Het ensemble
heeft een uitgebreid talentontwikkelingsprogramma. De raad is ook positief
over het educatieprogramma en de activiteiten op het gebied van
participatie.
De bedrijfsvoering is gezond. De raad constateert dat het ensemble
zelfkritisch is over de beloning van musici en staf en zich op dit gebied
ontwikkelt.

1

Het Nederlands Blazers Ensemble heeft een duidelijke inbedding binnen
zijn stedelijke cultuurregio en spreidt zijn activiteiten goed over het land.
Het ensemble past de drie codes toe en reflecteert hier in het algemeen goed
op. Het ensemble weet actief een diverse doelgroep te bereiken.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het Nederlands Blazers Ensemble heeft een unieke plaats in de
Nederlandse muziekwereld verworven. Het ensemble was een van de eerste
Nederlandse klassieke ensembles die zich richtten op een cultureel divers
muziekaanbod. Sindsdien heeft het ensemble de samenwerkingen met
andere genres, culturen en disciplines verder uitgebreid. De raad signaleert
dat het Nederlands Blazers Ensemble inmiddels een voorbeeldfunctie heeft
op het gebied van het leggen van verbindingen met andere culturen binnen
een muzikale context.
Het ensemble weet zijn programma’s op een creatieve, enthousiaste en
veelal originele manier vorm te geven, en beschikt daarmee over een grote
mate van zeggingskracht. Het vakmanschap van het ensemble is terug te
zien in de brede inzetbaarheid van de musici, die een grote verscheidenheid
aan genres spelen en een kwalitatief hoogwaardige podiumpresentatie
hebben. Het ensemble speelt succesvol samen met gastsolisten.
De plannen tonen een sterke visie om musici en publiek uit verschillende
culturen en disciplines met elkaar te verbinden. Het repertoire van het
ensemble bestaat dan ook uit een groot scala aan genres, van klassiek tot
wereldmuziek, van pop tot hedendaags klassiek. Het ensemble laat zich
inspireren door steeds nieuwe invalshoeken: oude meesterwerken, nieuwe
composities, dans, actualiteit, film en de samenwerking met musici uit
landen over de hele wereld. De raad prijst de brede waaier aan initiatieven
van het ensemble maar ziet ook kansen voor het ensemble om muzikaal
inhoudelijk nog vaker de verdieping op te zoeken.
De raad constateert ook dat de focus van het ensemble dusdanig op
verbindingen tussen genres en verbindende concepten ligt, dat het ensemble
in slechts beperkte mate bijdraagt aan het uitvoeren van bestaand repertoire
voor blazersensembles.
Internationaal gezien heeft het ensemble een goede reputatie. De raad
waardeert het initiatief van het ensemble om in het buitenland niet alleen
het eigen werk te tonen maar ook daar samenwerkingen te zoeken met
musici ter plaatse. Het ensemble neemt een uitnodigende rol aan en scout
over de hele wereld muzikaal talent dat het vervolgens ook in Nederland

Nederlands Blazers Ensemble

2

uitnodigt om samen te komen optreden. Ook weet het ensemble grote
internationale artiesten aan te trekken voor zijn programma’s.
De raad is positief over de plannen van het ensemble in het Amsterdamse
Podium Mozaïek, waar het ensemble voorstellingen maakt met
buurtbewoners. Het ensemble zoekt hiermee een cultureel divers publiek
op. Ook weet het Nederlands Blazers Ensemble een groot publiek te trekken
met het jaarlijks terugkerende Nieuwjaarsconcert. Hij meent dat het
ensemble zich ook hier meer moeite kan getroosten om een gemêleerder
publiek te bereiken.
Vernieuwing
De programma’s van het Nederlands Blazers Ensemble zijn vernieuwend in
artistiek-inhoudelijk en conceptueel opzicht. In het project ‘Made in…’ gaat
het ensemble op muzikale ontdekkingsreis naar plekken op aarde waar geen
infrastructuur bestaat voor concerten in zalen. Samen met landelijk bekende
sterren ontmoet het Nederlands Blazers Ensemble daar lokale musici. Het
ensemble geeft workshops, speelt samen op straat en speelt op de nationale
radio. De tiendaagse ontdekkingstocht wordt afgesloten met een concert
met nieuwe muzikale vrienden.
Een ander voorbeeld is de deelname van het ensemble aan de duurzame
ontwikkelingstoer van de Verenigde Naties (SDG World Tour), waarbij het
ensemble in verschillende steden aansluit op een cultureel programma
rondom specifieke duurzame ontwikkelingsdoelen.
De raad waardeert ook het sociaal-maatschappelijke aspect van veel
programma’s van het ensemble, zoals ‘Verhalen uit de Buurt’, met
buurtbewoners van Podium Mozaïek, of het tweejaarlijkse programma ‘Oost
West, Thuis Niet Best’ met musici uit asielzoekerscentra.
Het ensemble speelt regelmatig op ongebruikelijke locaties. Ook op het
gebied van marketing gaat het ensemble mee met de tijd door bijvoorbeeld
podcasts op te nemen.
Het Nederlands Blazers Ensemble heeft een uitgebreid
talentontwikkelingsprogramma met een sterke regionale inbedding. De
jonge musici worden gecoacht door musici van het Nederlands Blazers
Ensemble en ontvangen een brede opleiding; ze werken mee aan
muziektheaterproducties, compositiewedstrijden en sociaalmaatschappelijke projecten. Er zijn vier ensembles in de vier windstreken
voor de leeftijdsgroep 15 tot 20 jaar, van waaruit musici kunnen
doorstromen naar het landelijke jongNBE. Vanuit het jongNBE stromen
vervolgens regelmatig musici door naar het ensemble zelf. Ook geeft het
ensemble regelmatig jonge componisten de opdracht om composities voor

Nederlands Blazers Ensemble

3

het ensemble te schrijven. De raad waardeert deze initiatieven en ziet het
jongNBE als een waardevolle springplank voor muzikaal talent.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Stichting het Nederlands Blazers Ensemble heeft een gezonde
bedrijfsvoering en de beheerlasten van de stichting zijn relatief laag. De
solvabiliteit, liquiditeit en het weerstandsvermogen waren op het moment
van aanvragen hoog en de stichting beschikt over een gevarieerde
financieringsmix. Ook beschikt de stichting over een gedegen risicoanalyse.
Het ensemble heeft de ambitie om tot 2024 zijn sponsorinkomsten te
verdubbelen.
Het ensemble heeft zich voor de beloning in het verleden gebaseerd op de
cao Toneel en Dans en geeft aan dat er een achterstand is in de betaling van
musici. Het Nederlands Blazers Ensemble heeft de Fair Practice Code en het
concept van de nieuwe cao voor muziekensembles verwerkt in de begroting
en licht dit duidelijk toe. Het ensemble heeft geen musici in dienst. Volgens
het ensemble zijn in de nieuwe cao naast eerlijke honorering voor musici
ook secundaire arbeidsvoorwaarden geborgd.
De raad constateert dat het ensemble voldoende zelfkritisch is over de
beloning van musici en staf en zich op dit gebied ontwikkelt.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het Nederlands Blazers Ensemble heeft een uitgebreid educatieprogramma
voor kinderen van verschillende leeftijden. Bijzonder aan de educatieve
activiteiten van het ensemble is dat trajecten langer lopen en talentvolle
leerlingen de kans krijgen om door te stromen naar
talentontwikkelingstrajecten: de regionale jeugdensembles
jongNBEregionaal en het landelijke jongNBE. Het ensemble werkt daarbij
vanuit een piramidemodel: van kennismaking en muziek op school tot
begeleiden van toptalent. De nadruk ligt daarbij op kinderen die al een
blaasinstrument spelen.
Het ensemble geeft aan zorgen te hebben over afnemend budget voor
muziekonderwijs met als gevolg minder aanwas. Het ensemble reageert
hierop door samenwerkingen te zoeken met Scholen in de Kunst in
Amersfoort, het Prinses Christina Concours en een nieuw ensemble voor
blazers tot 12 jaar uit het Leerorkest. De raad waardeert deze initiatieven en
ziet kansen voor het ensemble om zijn educatieve activiteiten voor kinderen
die nog geen instrument spelen verder uit te breiden.
Op het gebied van publieksbenadering slaagt het ensemble er zeer goed in
om de beoogde doelgroepen te bereiken. Het ensemble zoekt zijn publiek op

Nederlands Blazers Ensemble

4

met activiteiten buiten het podium, op festivals en ongebruikelijke locaties,
en speelt ook regelmatig in de foyer na een concert op een regulier podium.
Ook gaat het ensemble een samenwerking aan met het Mundus-college, een
vmbo voor algemeen bijzonder onderwijs in Amsterdam-West. De raad
waardeert de toegankelijkheid van het ensemble.
Het Nederlands Blazers Ensemble weet met zijn verschillende projecten in
zijn totaliteit zowel een groot publiek als een divers publiek te bereiken.
Sinds 2015 ziet het ensemble een substantiële groei van zijn publiek.
Het ensemble speelt bovendien regelmatig een rol bij nationale
gebeurtenissen, zoals de inhuldiging van de koning in 2013, de opening van
het Rijksmuseum in 2013, de Nationale dankbetuiging aan koningin Beatrix
in 2014, het wereldkampioenschap hockey in Den Haag in 2014, het Jeroen
Bosch Jaar in 2016 en Leeuwarden Culturele Hoofdstad van Europa in 2018.
Geografische spreiding
Amsterdam is de thuisbasis van het Nederlands Blazers Ensemble, maar het
ensemble speelt ook veel buiten de standplaats op podia en festivals. Daarbij
zoekt het ensemble steeds naar lokale samenwerkingen met scholen,
muziekscholen en muziekverenigingen en met lokale muzikale helden. Het
ensemble weet ook met betrekking tot talentontwikkeling een goede
spreiding te realiseren.
Het Nederlands Blazers Ensemble heeft een duidelijke inbedding binnen
zijn stedelijke regio, de Metropoolregio Amsterdam. Het ensemble is goed
zichtbaar in de stad vanuit Podium Mozaïek in stadsdeel West maar ook op
diverse Amsterdamse festivals. De manier waarop het ensemble de
verbinding legt met publiek uit andere culturen en verschillende
leeftijdsgroepen sluit goed aan bij de publieksprofielen die Metropoolregio
Amsterdam in zijn profiel omschrijft. Ook de nationale en internationale
uitstraling van het ensemble sluit aan bij het profiel van de stedelijke regio.
Het ensemble zet internationaal gezien in op kwalitatieve
ontmoetingsprojecten en minder op internationale zichtbaarheid. De
spreiding van deze projecten is voldoende.
Toepassing Fair Practice Code
Het Nederlands Blazers Ensemble heeft de Fair Practice Code verwerkt in de
begroting en licht de toepassing van de code duidelijk toe. Het ensemble
gaat niet alleen in op eerlijke betaling, maar ook op de wijze waarop het zijn
werkgeverschap wil vormgeven. Het ensemble verwijst hierbij naar de
concept-cao voor muziekensembles.

Nederlands Blazers Ensemble

5

De raad is positief over de wijze waarop leden van het jongNBE coaching en
begeleiding krijgen bij hun ontwikkeling. Ook zegt het ensemble dat het
voorwaarden schept voor musici, ondersteunend personeel en jonge makers
om zich verder te ontwikkelen, maar een toelichting hierop ontbreekt. Met
betrekking tot de musici zegt het ensemble verdere ontwikkeling vooral te
ondersteunen op het gebied van de aanschaf van bij-instrumenten. Verdere
toelichting of een reflectie op andere mogelijke ontwikkelingspunten of
ondersteuning van musici ontbreekt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Nederlands Blazers Ensemble licht beknopt toe hoe het de Governance
Code Cultuur toepast. Het plan en de jaarverslagen tonen een grote mate
van transparantie. Het ensemble beschrijft enkele ontwikkelingen ten
aanzien van de code. De stichting wil in 2020 de overgang van een
bestuursmodel naar een raad-van-toezichtmodel realiseren. Ook wil het
ensemble een vertrouwenspersoon aanstellen voor de hele organisatie. De
raad waardeert deze voornemens. Gezien de huidige samenstelling van het
bestuur van de stichting onderschrijft de raad de constatering van het
ensemble dat een diverse samenstelling van de toekomstige raad van
toezicht een aandachtspunt is.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad constateert dat diversiteit en inclusie al geruime tijd onderdeel is
van de werkwijze van het Nederlands Blazers Ensemble, ver voordat de
Code Diversiteit en Inclusie in het leven werd geroepen. Het ensemble toont
op een natuurlijke wijze een grote maatschappelijke betrokkenheid die tot
uiting komt in veel van zijn programmering en activiteiten. Het ensemble
benadert actief een diverse doelgroep. De diversiteit van het ensemble is
vooral goed zichtbaar op het gebied van programmering,
samenwerkingspartners en publiek.
In de toelichting op de code reflecteert het ensemble op zijn eigen
functioneren en stelt het zichzelf een aantal concrete doelen voor de
komende jaren. Zo zijn er een aantal stappen te maken bij de vaste
medewerkers: bij vacatures zal het ensemble nog meer aandacht besteden
aan het passend maken van het profiel van de vacature voor een zo divers
mogelijke groep potentiële kandidaten. Diezelfde ambitie heeft het ensemble
voor de samenstelling van de raad van toezicht.

Nederlands Blazers Ensemble

6

Nederlands Dans Theater
Geadviseerd subsidiebedrag: € 6.887.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 6.887.000

Over de instelling
Stichting Nederlands Dans Theater, podiumkunsten, dans, Den Haag
Stichting Nederlands Dans Theater (hierna: NDT) is een groot
internationaal dansgezelschap, gevestigd in Den Haag. NDT wil
hedendaagse dans van de hoogste kwaliteit creëren en presenteren,
uitgevoerd door de beste dansers ter wereld. De instelling speelt in de
standplaats, door het land en internationaal. Ze ziet zichzelf als rolmodel in
de wereld van moderne dans en als ambassadeur voor Den Haag en
Nederland in een internationale context. NDT bestaat uit twee
dansgezelschappen: in NDT1 werken ervaren dansers in het midden van hun
carrière tot aan het einde daarvan, in NDT2 werken dansers tussen 17 en 23
jaar.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.11, lid 2 sub b van
de Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nederlands Dans Theater een
subsidiebedrag toe te kennen van € 6.887.000, mits de instelling voldoet
aan de volgende voorwaarden:
•
•

De instelling dient een nadere uitwerking in van de artistieke
plannen en visie van de nieuwe artistiek directeur.
De instelling dient een aangepast plan, inclusief een aangepaste
begroting in, met inachtneming van het subsidieplafond, waarin de
voorgenomen activiteiten voor het digitaliseren van het archief en
voor de werving van nieuwe publieksgroepen worden uitgewerkt.

NDT heeft binnen de Nederlandse danssector een onderscheidende en
onmiskenbaar eigen signatuur. Ze heeft oog voor excellentie en de dansers
NDT1 en NDT2 behoren tot de absolute top. In augustus 2020 volgt Emily
Molnar artistiek directeur Paul Lightfoot op. De raad heeft vertrouwen in
deze keuze maar mist een uitwerking van de artistieke visie en plannen van
Molnar voor de komende periode.
De instelling vraagt een extra subsidie van 100.000 euro voor het
digitaliseren van het archief en 50.000 euro voor de werving van nieuwe
publieksgroepen. De raad wijst op het door de minister gestelde

1

subsidieplafond voor dit artikel. Hij meent dat de instelling de voorgenomen
activiteiten binnen de huidige subsidiemiddelen moet uitvoeren.
De instelling reflecteert goed op de Fair Practice Code en de Governance
Code Cultuur. Ze toont zich ook bewust van de verbeteringen die te maken
zijn met betrekking tot de Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
NDT heeft binnen de Nederlandse danssector een onderscheidende en
onmiskenbaar eigen signatuur. De instelling heeft oog voor excellentie en is
uitgesproken in haar hoge kwaliteitsstandaard. Haar repertoire is
samengesteld uit bestaande balletten en nieuwe creaties van internationaal
befaamde en minder bekende choreografen. De raad roemt het niveau van
de dansers van NDT1 en NDT2. Zij behoren tot de absolute top en zijn met
hun krachtige en overtuigende vertolkingen het kapitaal van het gezelschap.
De instelling heeft in de afgelopen jaren kwalitatief hoogwaardige producties
op het podium gebracht. Ze werkte met huischoreografen Sol León en Paul
Lightfoot, met internationaal vooraanstaande choreografen als Crystal Pite
en Hofesh Shechter en met grootmeesters als Hans van Manen en Jiří
Kylián. In 2019 vierde ze haar zestigjarig jubileum.
De instelling is vormvast in haar repertoirekeuze en presentatievorm en
toont daarin weinig vernieuwing. Dit leidt ertoe dat de zeggingskracht van
het werk op sommige vlakken meer uitgesproken mag zijn. Een interessante
productie, waarin de instelling afweek van de gangbare presentatie in een
triple bill, vond de raad de intieme locatievoorstelling ‘The Hole’ van Ohad
Naharin uit 2018. Artistieke vernieuwing zag hij vooral in enkele
aansprekende samenwerkingen, onder anderen met urban maker Phillip
Chbeeb en met Peeping Tom. De raad moedigt deze ontwikkelingen aan en
daagt NDT uit haar repertoire en vorm verder te vernieuwen.
In de komende periode verlaat het duo Lightfoot en León het gezelschap,
waarmee hun functie van huischoreograaf komt te vervallen. Artistiek
directeur Paul Lightfoot wordt in augustus 2020 opgevolgd door Emily
Molnar. Met haar komst hoopt de raad dat de instelling haar profiel als
vernieuwend gezelschap nadrukkelijker vorm weet te geven. Hij kijkt uit
naar Molnars artistieke keuzes en heeft vertrouwen in haar internationale
netwerk. Hij mist echter een uitwerking van de artistieke visie en plannen
van Molnar voor de komende periode.
Vernieuwing
De raad is positief over het talentontwikkelingstraject dat NDT biedt aan
choreografen, dansers en docenten/balletmeesters, uit de eigen gelederen en

Nederlands Dans Theater

2

van buitenaf. Zij krijgen onder andere workshops en masterclasses in
binnen- en buitenland aangeboden. Ook heeft NDT aandacht voor
talentontwikkeling van technici en ontwerpers. Interessant zijn eveneens de
projecten ‘Summer Intensive’, waarin zestig internationale danstalenten
kennismaken met de visie en werkwijze van NDT, en de samenwerking met
componisten van Het Balletorkest en choreografen van Het Nationale Ballet.
In eigen stad werkt NDT intensief samen aan talentontwikkeling met het
Koninklijk Conservatorium en productiehuis Korzo. De samenwerking met
Korzo levert zelfstandige producties op en wordt de komende periode
voortgezet in drie gezamenlijke projecten. Op het Koninklijk
Conservatorium kunnen dansers en docenten van NDT werkervaring
opdoen als dansdocent, en dansstudenten kunnen jaarlijks aan een
voorstelling werken met dansers, staf en choreografen van NDT. De raad is
hier positief over, maar constateert ook dat de focus in deze samenwerking
vooral ligt op het aanleren van bestaand (NDT-)repertoire.
NDT wil de komende periode meer tijd en middelen vrijmaken voor
reflectie, onderzoek en experiment, en voor de uitwisseling met andere
disciplines. Dit krijgt onder andere vorm binnen de samenwerking met
Korzo in een tweejaarlijks onderzoeksprogramma, waarin wordt onderzocht
hoe dans en andere kunstvormen elkaar kunnen versterken en verrijken, en
waarin ruimte is voor samenwerking met partners uit andere disciplines.
Ook wil de instelling dansers van NDT1 meer betrekken bij het gesprek over
nieuwe richtingen en ontwikkelingen in de dans.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Ondanks het vertrek van algemeen directeur Janine Dijkmeijer en het
aanstaande vertrek van artistiek directeur Paul Lightfoot maakt het
gezelschap een stabiele indruk. Dijkmeijer is in 2019 opgevolgd door
Willemijn Maas. NDT heeft een gezonde financiële positie en een groot
eigen vermogen. Naast subsidiegelden ziet de instelling zich gesteund door
verschillende langdurige partnerships met bedrijven.
In de komende periode verhuist NDT van het Zuiderstrandtheater naar het
nieuwe Haagse theater Amare. Het gezelschap verwacht stijgende
huurkosten en benoemt dit als een bedrijfsrisico. Voor deze structurele
kostenverhoging en de incidentele kosten die met de verhuizing gemoeid
zijn vraagt ze bij de gemeente Den Haag additionele subsidie aan. Er is
evenwel niet beslist of de subsidie ook zal worden verleend, waardoor de
begrote stijging van de overige subsidies een risico vormt.
NDT volgt de cao Toneel en Dans voor de betaling van vaste medewerkers
en freelancers. Ze voert mede dankzij het lidmaatschap van NAPK en
Kunsten ’92 een actieve rol in de sociale dialoog over eerlijke beloning en

Nederlands Dans Theater

3

arbeidsomstandigheden. Ze heeft bijgedragen aan de totstandkoming van de
cao Toneel en Dans.
De instelling vraagt een extra subsidie van 100.000 euro voor het
digitaliseren van het archief en 50.000 euro voor de werving van nieuwe
publieksgroepen. De raad wijst op het door de minister gestelde
subsidieplafond voor dit artikel. Hij erkent het belang van de genoemde
activiteiten, maar meent dat de instelling de voorgenomen activiteiten
binnen de huidige subsidiemiddelen moet uitvoeren.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
NDT manifesteert zich goed op educatiegebied. Zij wil elk kind in het
Haagse basisonderwijs minimaal een keer met haar werk in aanraking
brengen. Ze streeft naar een doorlopende leerlijn en werkt hiervoor samen
met een netwerk van 30 tot 35 scholen in het primair onderwijs. Om haar
landelijke publieksbereik te vergroten en een jonger publiek te bereiken
heeft NDT twee apps voor het primair onderwijs ontwikkeld, waarmee
kinderen spelenderwijs over moderne dans leren. Daarnaast organiseert
NDT buitenschoolse activiteiten voor ouders, kinderen, amateurdansers en
danspubliek.
De komende periode wil de instelling nauw samenwerken met de educatieafdelingen van de medebewoners van Amare: het Residentie Orkest, Het
Koninklijk Conservatorium en Dans en Muziek Centrum Den Haag.
Gezamenlijk willen zij een lokaal en nationaal centrum voor cultuureducatie
vormen. De raad is benieuwd naar de landelijke werking van deze
activiteiten.
Het gezelschap ondernam enkele interessante activiteiten in het
maatschappelijk domein, waaronder een samenwerking met het Prinses
Beatrix Spierfonds en het jaarlijkse programma ‘Switch’, waarvan de gehele
opbrengst naar een door de dansers gekozen goed doel gaat. Een vooruitblik
op dergelijke plannen voor de komende periode ontbreekt.
NDT heeft klassieke promotie-instrumenten goeddeels ingeruild voor online
marketing en CRM. Dit leidt volgens haar tot een ‘buitengewoon bereik’. De
raad mist echter een toelichting en een nadere uitwerking van het
marketingbeleid. NDT wil het publiek verjongen door eenmaal per jaar op
een alternatieve locatie op te treden. Dit lijkt de raad niet voldoende om een
jonger publiek aan het gezelschap te binden.
Geografische spreiding
In de loop der jaren is de instelling uitgegroeid tot een graag geziene gast op
(inter)nationale podia. NDT1 heeft een internationaal profiel maar is ook

Nederlands Dans Theater

4

zichtbaar in de stad Den Haag en in een beperkt aantal grote steden in de
rest van het land. NDT2 reist ook naar kleinere theaters in het land. De vele
buitenlandse tournees, naast voorstellingen in de eigen standplaats en in de
rest van het land, hebben de afgelopen jaren een zware wissel op NDT1
getrokken. De toenemende vraag aan optredens uit het buitenland eist veel
van de betrokkenen. Hier maakt de raad zich zorgen over. Het gezelschap
moet een goede balans houden tussen de zichtbaarheid in Nederland en de
internationale werking.
De instelling vervult een belangrijke rol in dansstad Den Haag. Zij biedt een
innovatief educatieprogramma waarmee ze veel Haagse scholen aan zich
bindt en ze werkt nauw samen met het conservatorium en Korzo. De raad is
te spreken over de ambitie om een kenniscentrum te zijn en mensen in de
Haagse, nationale en internationale dansgemeenschap met elkaar te
verbinden. Ook de stedelijke cultuurregio Haaglanden schrijft in haar
reflectie op de BIS-aanvraag van NDT dat de instelling, samen met de twee
andere aanvragende Haagse dansinstellingen, het sterke dansprofiel van
Den Haag illustreert. Wel vraagt de raad zich af hoe stevig de verbinding
met de inwoners van Den Haag en de stedelijke cultuurregio is. Hier gaat
het gezelschap niet nader op in.
Toepassing Fair Practice Code
NDT reflecteert op heldere wijze op de toepassing van de Fair Practice Code.
Ze geeft aan op welke punten ze aan de code voldoet en waar nog
verbeteringen te maken zijn. Een aandachtspunt is de afstemming van
voldoende rusttijden en vrije dagen in de planning. NDT geeft aan actief
beleid te ontwikkelen om de fysieke en mentale gezondheid van dansers nog
beter te bewaken. Ook verdienen de scholing- en
ontwikkelingsmogelijkheden voor alle medewerkers meer aandacht. Hiertoe
stelt het gezelschap jaarlijks een plan op waarin zij besluit hoe het
beschikbare scholingsgeld wordt besteed. Hiervoor wordt vaak een beroep
gedaan op het Scholingsfonds voor de Podiumkunsten.
De instelling maakt zich zorgen over de voorziene stijging van kosten als
gevolg van de invoering van de Fair Practice Code, in verhouding tot de
achterblijvende stijging van inkomsten. De voorziene loonontwikkeling is
naar eigen zeggen alleen houdbaar indien de subsidie evenredig toeneemt.
Toepassing Governance Code Cultuur
NDT beschrijft in heldere bewoording hoe zorgvuldig en integer bestuur is
gewaarborgd. De raad mist echter concrete verbeterpunten voor de nabije
toekomst; NDT reflecteert enkel op de huidige invulling van de code. Zij
hanteert het raad-van-toezichtmodel. De raad van toezicht handelt als
toezichthouder en als sparringpartner voor de directie. Hij neemt zijn
verantwoordelijkheid waar nodig als werkgever van de directie, maar houdt

Nederlands Dans Theater

5

verder gepaste afstand van het besturen van het bedrijf. Eén lid heeft de
maximale zittingstermijn overschreden; hier geeft de instelling geen
toelichting op.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad oordeelt kritisch over de manier waarop NDT de Code Diversiteit en
Inclusie toepast. De instelling is zich bewust van de verbeteringen die nodig
zijn om de code te kunnen toepassen, maar de plannen zijn nog te summier
uitgewerkt. Als hoogste prioriteit noemt NDT het personeel, maar de doelen
die ze zich stelt reiken niet verder dan het bieden van cursussen en het
investeren in nieuwe netwerken. Ook zet de raad vraagtekens bij de inzet op
een bredere samenstelling van het publiek. Het valt op dat de instelling
nauwelijks bezig lijkt met het werven van een nieuw en diverser publiek.
Wel is de raad positief over de ambitie om social seats te gaan aanbieden,
waarbij NDT haar voorstellingen toegankelijk maakt voor bezoekers die
minder draagkrachtig zijn.

Nederlands Dans Theater

6

Nederlands Film Festival
Geadviseerd subsidiebedrag: € 975.138
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.231.000

Over de instelling
Stichting Nederlands Film Festival (hierna: NFF) is een in Utrecht gevestigd
filmfestival dat in het teken staat van de promotie van de nationale film en
beeldcultuur in brede zin, van speelfilms, documentaires en animatiefilms,
tot innovatieve mediaproducties en series. Tijdens het festival in september
is er naast de filmvertoningen een samenhangend programma van
discussiebijeenkomsten, masterclasses en conferenties. NFF is ook een
netwerkorganisatie die fungeert als platform voor kennisuitwisseling en
verdieping van en voor de sector om op die manier de branche als geheel te
versterken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.33 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nederlands Film Festival een
subsidiebedrag toe te kennen van € 975.138.
De raad is redelijk positief over het plan van NFF. Het festival is relevant als
promotor van de Nederlandse film en als netwerkorganisatie, maar zou aan
kracht kunnen winnen als het de premièreplek voor meer grote Nederlandse
producties werd. Door de brede missie van de etalagefunctie voor
uiteenlopende Nederlandse producties ontbeert NFF een uitgesproken
inhoudelijke artistieke signatuur. De raad ziet graag dat NFF naast het
vinden van een goede balans tussen de genres in de programmering, zij blijft
investeren in een uitgesproken randprogrammering die bijdraagt aan het
versterken van haar artistieke signatuur en visie.
De afgelopen jaren heeft NFF een positieve ontwikkeling doorgemaakt
waarbij haar zichtbaarheid is toegenomen. De raad is te spreken over het
plan voor De Machinerie, de nieuwe creatieve plek voor film en
beeldcultuur. Dit initiatief kan zorgen voor meer bezoekers, impact en
zichtbaarheid. Tegelijkertijd is het ook een impuls voor talentontwikkeling,
educatie en innovatie.
NFF staat er financieel goed voor. De komende periode zet NFF in op strak
begrotingsbeheer, waarbij uitgaven pas gedaan worden als inkomsten zeker
zijn. De raad merkt op dat NFF door zijn profiel moeilijker dan andere
festivals aanspraak kan maken op Europese subsidies. De raad vertrouwt

1

erop dat door NFF, ondanks het verschil tussen het aangevraagde en het
geadviseerde bedrag, de geplande activiteiten gerealiseerd kunnen worden.
De raad waardeert de reflectie van NFF op de codes en de verbeterpunten
die er nog zijn. NFF komt met een implementatieplan om de codes stevig in
de eigen organisatie in te bedden.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad vindt NFF het belangrijkste festival voor de Nederlandse Film. Het
is relevant door zijn promotionele functie en door zijn rol als
netwerkorganisatie. NFF creëert ook aandacht voor de Nederlandse film
door (nationale) activiteiten als de uitreiking van Film Awards en de
Nederlandse Filmnacht. Het internationale belang van het festival komt weliswaar bescheiden in vergelijking met andere Nederlandse filmfestivals vooral tot uiting door Holland Film Meeting, een ontmoetingsplek met
buitenlandse coproducenten.
De raad is te spreken over het programma voor professionals en het
programmaonderdeel ‘Blikverruimers’, waarmee de instelling variatie in
haar festival aanbrengt. Voor ‘Blikverruimers’ worden prominente makers
uit de cultuursector uitgenodigd als gastcurator. Zij stellen een programma
samen en gaan in gesprek over hun visie op media en film.
De focus van NFF ligt op het aanbod van Nederlandse films; het heeft een
belangrijke functie bij promotie van de Nederlandse film en beeldcultuur in
brede zin. Met deze (brede) missie heeft NFF een landelijke etalagefunctie:
de programmering van het festival varieert van arthouse tot commerciële
films. De raad erkent dat dit positionering met een eigen artistieke signatuur
lastiger maakt dan voor andere festivals. Ook constateert hij dat NFF
afhankelijk is van de inhoudelijke en artistieke kwaliteit van de producties
die op dat moment voorhanden zijn en dat er een beperkte animo bestaat
om in september op NFF in première te gaan. Toch zou de raad graag zien
dat NFF een goede balans weet te vinden tussen de genres in de
programmering en dat zij daarnaast blijft investeren in een uitgesproken
randprogrammering die bijdraagt aan het versterken van haar artistieke
signatuur en visie.
Voor de promotie van de Nederlandse film vindt de raad afstemming met
het Filmfonds, de andere festivals en Eye wenselijk. Bij deze laatste
instelling is de internationale promotie van de Nederlandse film belegd.
De raad ondersteunt het voornemen van NFF om de komende periode de
drie pijlers televisie, film en interactive te verlaten en deze meer integraal in

Nederlands Film Festival

2

het programma te verweven. Ook wil NFF anders met Nederlandse
premières omgaan: tijdens het festival én door het jaar heen wil het NFF een
strategische partner zijn. De raad is benieuwd hoe dat er inhoudelijk uit gaat
zien.
Verder heeft NFF de ambitie om het Academy-systeem zo om te bouwen dat
nieuwe producties, die worden ingeschreven voor de Gouden Kalf
Competitie, het hele jaar door direct zichtbaar gemaakt en gehouden
kunnen worden. Dit in tegenstelling tot de huidige procedure waarbij het om
een kortere, specifieke periode gaat. Volgens de raad zou het beraden op het
Academy-systeem verstandig zijn, mede met het oog op de hoge kosten die
ermee gemoeid zijn.
Vernieuwing
De grootste vernieuwing zit de komende jaren voor NFF in De Machinerie,
de nieuwe creatieve plek voor film en beeldcultuur. Deze locatie, in het
Utrechtse Werkspoorgebied, moet uitgroeien tot een lokale, regionale en
landelijke trekpleister voor publiek en professionals, met educatie,
innovatie, presentatie en verbinding als pijlers. Met deze vestiging kunnen
de programma-activiteiten beter door het jaar verspreid worden. Door het
gebruik van De Machinerie verwacht NFF ook meer bezoekers te kunnen
trekken. Ook kan de NFF Interactive Expo langer blijven staan, waarmee
ook hiervoor de bezoekersaantallen kunnen stijgen. De Machinerie wordt
een permanente plek voor het talentontwikkelingsprogramma van NFF en
(voor)premières van Nederlandse films. De raad stelt vast dat NFF met De
Machinerie meer mogelijkheden heeft om gedurende het jaar impact te
maken en de zichtbaarheid te vergroten. Wel is de raad benieuwd hoe dit
initiatief zich verhoudt tot bestaande initiatieven zoals filmbroedplaats
Moving Arts Center Amsterdam (MACA), waarbij Eye betrokken is. De raad
benadrukt het belang van goede afstemming met deze initiatieven.
De raad is positief over het programma voor professionals. De afgelopen
jaren werd het platform voor professionals uitgebreid met een vierdaags
professionalsprogramma bestaande uit masterclasses, paneldiscussies en de
NFF-Conferentie. De komende periode komt NFF met een andere opzet van
de Holland Film Meeting (HFM), waaronder een pitch van Nederlandse
makers voor internationale professionals.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad vindt dat NFF goed werk maakt van eerlijke beloning. In 2019 zijn
de arbeidsvoorwaarden en het (eigen) salarishuis geactualiseerd op basis
van diverse cao’s en meer in lijn gebracht met de andere filmfestivals in de
BIS. Er wordt gezocht naar een gezonder evenwicht tussen werk en
capaciteit, aangezien de werkdruk te hoog ligt. Met vaste medewerkers
worden jaarlijks beoordelingsgesprekken gevoerd, waarin doelstellingen

Nederlands Film Festival

3

voor het nieuwe jaar en de persoonlijke ontwikkeling worden vastgesteld.
NFF legt afspraken vast in contracten. NFF evalueert het festival jaarlijks
met alle medewerkers, zowel individueel als per afdeling. Voor freelancers
wordt het minimumtarief gehanteerd (minimumloon bij payroll, inclusief
werkgeverslasten). In 2019 is een aantal vrijwilligersfuncties opgewaardeerd
naar betaalde (freelance) functies. De organisatie realiseert zich dat de
tarieven voor freelancers nog steeds laag zijn. Om hier verbetering in aan te
brengen is voor de komende periode een verhoging van 5 procent van het
budget voor freelancers opgenomen in de begroting. In de komende
beleidsperiode wil NFF de freelancetarieven verder afstemmen op het
salarishuis en in lijn brengen met andere filmfestivals. De komende periode
neemt het aantal werknemers toe. Deze toename zit in tijdelijk personeel en
is begroot om een stabielere basis voor de organisatie te kunnen creëren
waarin de werkdruk beter verdeeld kan worden.
NFF staat er financieel goed voor en heeft lage risico’s in de bedrijfsvoering.
Een punt van aandacht blijft de grote afhankelijkheid van (incidentele)
subsidies die doorslaggevend zijn in het wel of niet doorgaan van
programmaonderdelen. NFF houdt een eigen vermogen van circa 10 procent
van de begroting aan om tegenvallende inkomsten en verliezen te kunnen
opvangen. Ook wordt de komende periode ingezet op strak
begrotingsbeheer, waarbij uitgaven pas worden gedaan als inkomsten zeker
zijn. De raad merkt op dat NFF door zijn profiel moeilijker dan andere
festivals aanspraak kan maken op Europese of internationale
gelden/subsidies.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
NFF heeft in 2019 het bereik onder de jeugd vergroot met het
educatieprogramma ‘Film in de Klas’, dat zich richt op primair en voortgezet
Onderwijs. In samenwerking met NPO Start en NTR Schooltv geeft NFF met
‘Film in de Klas’ online toegang tot Nederlandse audiovisuele producties. Bij
dit programma behoort ook lesmateriaal. De raad is te spreken over deze
ontwikkeling. Een afstemming van het lesmateriaal voor Nederlandse film
met andere festivals is aan te bevelen omdat zij ook lesmateriaal voor
scholen ontwikkelen.
NFF organiseert programma’s voor verschillende onderwijsniveaus (van
primair tot wetenschappelijk onderwijs). Er zijn filmvertoningen met Q&A’s,
filmcolleges met premièretitels en een panelgesprek en workshops VR,
waarin leerlingen van het primair onderwijs een 360 graden film maken.
Mbo-studenten worden beter bereikt dankzij rondleidingen door de
Interactive Expo en speciaal voor hen ontwikkelde workshops ‘Social Media
Stories’. De totale deelname aan het educatieprogramma tijdens het festival
met vertoningen, Q&A’s en workshops als ‘Blik op de Set’, steeg in de

Nederlands Film Festival

4

afgelopen beleidsperiode van circa 6.000 naar ruim 10.000 leerlingen en
studenten. De raad is positief over het groeiende aantal leerlingen en de
variatie in niveaus die worden bereikt.
De komende periode wil NFF 40 procent meer bezoeken binnen het
educatieprogramma realiseren. De instelling streeft naar een flinke toename
in het bereik van ‘Film in de Klas’. De raad is benieuwd naar een
specificering van deze toename en hoe dit concreet verwezenlijkt gaat
worden. De afgelopen jaren is het personele bestand niet meegegroeid met
de groei van het aantal leerlingen. Voor de komende periode wil NFF het
educatieteam uitbreiden en meer budget reserveren voor onder meer
werving, educatief materiaal, locatiekosten en rechten. Ook start NFF als
een van de kernpartners samen met Kunst Centraal, HIT, Theater De Lieve
Vrouw en Beeld en Geluid met de ontwikkeling van een Filmeducatie-hub
voor midden-Nederland, om vraag en aanbod goed op elkaar te laten aan
sluiten. De raad is benieuwd hoe deze activiteit zich verhoudt tot Eye, die
een sectorverantwoordelijkheid heeft voor filmeducatie in Nederland.
Geografische spreiding
Het programma van NFF wordt gepresenteerd in de bioscoopzalen, op de
Interactive Expo, op bijzondere locaties in het centrum van Utrecht, en in de
wijken en de regio. NFF is daarmee goed geworteld in stad en regio.
De komende periode wordt de samenwerking met partners in de Utrechtse
wijken en regio verder uitgebreid. Zo komen er meer openbare
tentoonstellingen en vertoningen op bijzondere locaties, met nagesprekken
met de makers. Ook werkt NFF samen met Post Utrecht (het voormalige
postkantoor dat is verbouwd tot een cultuurgebouw met onder meer
bibliotheek, filmzaal en auditorium) om vanaf 2020 het festival
laagdrempelig in de stadskern te organiseren. De raad verwacht dat de
komst van De Machinerie de regionale en nationale functie verder versterkt.
Deze talenthub en broedplaats met kernspecialismes animatie en interaction
design draagt bij aan de identiteit van stad en regio Utrecht, de HKU en haar
makers.
Toepassing Fair Practice Code
De raad vindt dat NFF de principes van de Fair Practice Code redelijk goed
toepast. NFF kent een pensioenregeling, inkomens- en
aansprakelijkheidsverzekeringen. In een risicomanagementanalyse die in
2020 wordt opgesteld krijgen de verschillende aspecten van de codes,
waaronder de Fair Practice Code, een plek. In december 2019 hebben
medewerkers van NFF de werksessie Fair Practice van Kunsten ’92 gevolgd.
In het kader van de sociale dialoog legt NFF afspraken met (zakelijke)
partners helder vast in contracten, betaalt een vergoeding voor het gebruik
(muziek/beeld) en gaat zorgvuldig om met bronvermelding. Jaarlijks

Nederlands Film Festival

5

evalueert NFF met alle medewerkers, zowel individueel als per afdeling. Ook
met alle partners vinden evaluaties plaats.
Toepassing Governance Code Cultuur
NFF beschouwt de toepassing van de Governance Code Cultuur als een
integraal onderdeel van zijn activiteiten en bedrijfsvoering. NFF maakte in
2019 de omslag naar een raad-van-toezichtmodel. NFF heeft aandacht voor
de interne samenstelling met diversiteit en inclusie als belangrijke
uitgangspunten en geeft de zoektocht naar leden voor de raad van toezicht
onder de 40 jaar vorm door een stageplek te creëren. De raad juicht deze
stap toe en is benieuwd op welke manier de stage wordt ingevuld. De raad
van toezicht en bestuurder maken zich sterk voor een open cultuur. Zij zijn
zich bewust van de eigen rol en verantwoordelijkheden. De onderlinge
taakverdeling is een expliciet onderwerp van gesprek. Vanaf 2021 komt er
een personeelsvertegenwoordiging.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad heeft alle vertrouwen in de aanpak van NFF met betrekking tot de
Code Diversiteit en Inclusie. De afgelopen periode is werk gemaakt van meer
diversiteit binnen het programma en de publieksbenadering. Zo trok NFF
gastprogrammeurs aan met verschillende culturele achtergronden, en waren
diversiteit en inclusie belangrijke thema’s bij de samenstelling van de
selectiecommissies en jury’s en bij de keuze van presentatoren en thema’s.
Ook hanteert NFF een gedifferentieerd prijsbeleid met kortingen en gratis
toegankelijke programma’s voor mensen met een kleine beurs. NFF zorgt
dat films en activiteiten zo goed mogelijk toegankelijk zijn voor bezoekers
met een lichamelijke, visuele of auditieve beperking. NFF geeft aan dat de
afgelopen jaren het publiek met een andere culturele achtergrond is
gegroeid van 14 naar 20 procent. De komende jaren zet NFF nog meer in op
culturele diversiteit, door voor de programmering en communicatie op zoek
te gaan naar nieuwe partners.
De code Diversiteit en Inclusie vormt ook een belangrijk uitgangspunt in de
samenstelling van het team van de organisatie van NFF. Aandachtspunt
voor de komende beleidsperiode is het vergroten van de diversiteit in gender
en culturele achtergrond onder personeel en vrijwilligers. NFF maakt
gebruik van gespecialiseerde bureaus als New Faces en Colourful People
voor de werving van personeel en vrijwilligers, en werkt met diverse
partners aan het bereiken van een jongere doelgroep.
Met betrekking tot de Code Diversiteit en Inclusie maar ook de twee andere
codes, reflecteert NFF dat er meer stappen gezet moeten worden. In 2020
ontwikkelt NFF een implementatieplan om de codes stevig in de eigen
organisatie in te bedden.

Nederlands Film Festival

6

Nederlands Kamerkoor
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.110.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.238.502

Over de instelling
Stichting Nederlands Kamerkoor, podiumkunsten, muziekensembles en
koren, Utrecht
Stichting Nederlands Kamerkoor (hierna: Nederlands Kamerkoor) is
gevestigd in Utrecht en organiseert concerten en educatieve activiteiten in
de eigen standplaats, door het land heen en internationaal. Het ensemble
vertolkt koormuziek van de vroege middeleeuwen tot heden en wil zich sterk
maken voor vernieuwing van het genre. Dat doet het onder andere door
compositieopdrachten te geven aan componisten met westerse en nietwesterse achtergronden, samen te werken met partners uit artistieke,
wetenschappelijke en maatschappelijke hoek, en cutting edge programma’s
te ontwikkelen die reflecteren op de actualiteit. Het Nederlands Kamerkoor
werd opgericht in 1937 en wil zijn rijke geschiedenis inzetten als vliegwiel
om zich blijvend te innoveren. De afgelopen jaren koos het koor voor
topkwaliteit, innovatie en educatie. De komende periode wil het koor
doorgroeien tot ‘topkunstinstelling’ en zijn verantwoordelijkheid blijven
nemen voor de koorsector in den brede, onder andere door
talentontwikkeling en samenwerking met amateurkoren. Chef-dirigent van
het Nederlands Kamerkoor is Peter Dijkstra.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nederlands Kamerkoor een
subsidiebedrag toe te kennen van € 1.110.000, mits de instelling voldoet aan
de volgende voorwaarde:
-

De instelling dient een uitwerking in van het educatiebeleid, waarin
de educatieve activiteiten en de educatieve doelstellingen voor de
periode 2021 – 2024 nader worden vormgegeven.

Het Nederlands Kamerkoor opereert momenteel op topniveau. De klank van
het koor is flexibel en dynamisch, en het koor kan met een breed repertoire
uit de voeten. Het koor presenteert aansprekende plannen om met zijn
muziek maatschappelijk relevant te zijn, door te kiezen voor actuele thema’s
en spannende samenwerkingspartners. Met zijn activiteiten levert het
Nederlands Kamerkoor een grote bijdrage aan de vernieuwing van de

1

koormuziek en -praktijk. Dat uit zich ook in de programma’s voor
talentontwikkeling.
Het koor organiseert goede activiteiten op het vlak van participatie,
waarmee het ook van betekenis is voor de amateurkoorsector. De plannen
op het gebied van educatie blijven daarbij nog achter.
Het Nederlands Kamerkoor heeft een goede bedrijfsvoering en is bezig met
goede ontwikkelingen op het gebied van eerlijke beloning. Het koor is goed
ingebed in de standplaats Utrecht.
Het Nederlands Kamerkoor reflecteert goed op de toepassing van de Fair
Practice Code en de Code Diversiteit en Inclusie. Het koor reflecteert
beknopt op de Governance Code Cultuur.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het Nederlands Kamerkoor opereert momenteel op topniveau. Met de
komst van Peter Dijkstra in 2015 heeft het Nederlands Kamerkoor een
nieuwe weg ingeslagen en heeft het zijn koorklank overtuigend ontwikkeld.
De raad is onder de indruk van de individuele kwaliteiten van de zangers en
ervaart het als positief dat aan de vaste zangers regelmatig soli worden
toevertrouwd. De klank van het koor is flexibel en dynamisch, en het koor
kan uit de voeten met een zeer breed repertoire.
Het Nederlands Kamerkoor maakt in zijn plan de keuze voor een
kwaliteitsverbetering in plaats van te kiezen voor een uitbreiding van het
aantal activiteiten. De raad vindt dat een verstandige keuze en meent dat dit
ook de mogelijkheid vergroot om het eigen geluid van het koor nog steviger
op de kaart te zetten.
De raad oordeelt positief over het programma voor de komende periode, dat
divers en vernieuwend is. Het Nederlands Kamerkoor stelt zijn programma
samen met vier bouwstenen: het bewaken en ontwikkelen van de eigen
‘kwaliteit’, het bestrijken van ‘1000 jaar koormuziek’, voortdurende
‘innovatie’ van het genre en ‘the art of story-telling’, waarbij het koor
urgente verhalen wil brengen die inspelen op actuele thema’s. Het koor wil
met deze bouwstenen verder transformeren ‘van topkoor naar
topkunstinstelling’: een dynamisch platform waar verschillende disciplines
en domeinen samenkomen en waar het genre koormuziek verder wordt
ontwikkeld. De raad ziet in de plannen overtuigend de drijfveer van het koor
terugkeren om maatschappelijk relevant te zijn, zoals met voorstellingen
over dementie en muziek, over transgenderthematiek en over nepnieuws.
Het koor kiest voor spannende samenwerkingspartners, zoals
wetenschapper Robbert Dijkgraaf, schrijver Pia de Jong, beeldend
kunstenaarscollectief Studio Drift, theatermaker Naomi Velissariou, singer-

Nederlands Kamerkoor

2

songwriter Spinvis, dj Shiva Feshareki en slam poet Lisette Ma Neza.
Daarbij gaat het compositieopdrachten geven aan jonge stedelijke creatieven
uit Europa.
De raad oordeelt positief over het plan van het Nederlands Kamerkoor om
naast Peter Dijkstra vrouwelijke gastdirigenten te vragen bij meerdere
projecten per seizoen.
De raad oordeelt positief over de internationale uitstraling van het
Nederlands Kamerkoor en over de internationale podia waar het ensemble
optreedt. Het koor zong in de periode 2017 – 2019 zo’n 11 procent van zijn
concerten in het buitenland.
Vernieuwing
Met de eerdergenoemde keuzes voor thema’s die aansluiten bij onderwerpen
die in de samenleving leven, slaat het Nederlands Kamerkoor de spijker op
zijn kop. De raad is van mening dat het Nederlands Kamerkoor met
bovengenoemde thema’s, de art of story-telling en de
contextprogrammering bovenal vernieuwend is. Dit komt tot uiting in
minder voor de hand liggende samenwerkingen, maar ook in de uitwerking
en vertaling naar het heden van lamentaties uit de oude muziek. De
combinatie die gelegd wordt tussen oude religieuze zang en moderne gospel
maakt nieuwsgierig.
De raad constateert dat het programma van het Nederlands Kamerkoor een
grote samenhang vertoont en dat het koor met deze activiteiten een
belangrijke functie vervult voor de ontwikkeling van de koormuziek en van
de koorsector.
Het Nederlands Kamerkoor draagt bij aan de ontwikkeling van nieuw
zangtalent door middel van het programma ‘NKK NXT’. Hierin geeft het
koor een groep jonge zangers een aanstelling van een half jaar, waarbij ze de
opdracht krijgen op zoek te gaan naar het antwoord op de vraag hoe de
koormuziek er over vijftig jaar uitziet. Deze aanpak heeft zich inmiddels
bewezen als brug van opleiding naar de praktijk.
Het koor is verder partner in de master Ensemblezang van het Koninklijk
Conservatorium, die in 2018 van start is gegaan. Het ensemble erkent dat er
opstartproblemen zijn geweest, maar dat beide organisaties maatregelen
hebben genomen om de master te ontwikkelen tot een platform voor
vernieuwing van het genre. Het ensemble geeft compositieopdrachten aan
bekende componisten, aan jong talent en aan componisten met een nietwesterse achtergrond.

Nederlands Kamerkoor

3

In het kader van talentontwikkeling waardeert de raad ook de inzet van het
Nederlands Kamerkoor om als erkend leerbedrijf stagiairs van het mbo tot
en met het wetenschappelijk onderwijs te begeleiden en werkervaring te
laten opdoen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Uit het plan en de toelichting op de begroting blijkt dat het Nederlands
Kamerkoor een goede bedrijfsvoering heeft. Plannen zijn goed onderbouwd
en het koor heeft risico’s geïdentificeerd. De solvabiliteit en liquiditeit zijn
hoog, maar het weerstandsvermogen is aan de lage kant. De
financieringsmix is divers en het verdienvermogen van het koor is hoog. Om
risico’s op te vangen wil het ensemble de financiële weerbaarheid verbeteren
door de ontwikkeling van onder andere een risicobeleid en de oprichting van
een steunfonds. Dit laatste vindt de raad een goed idee.
Op basis van de aanvraag stelt de raad vast dat het Nederlands Kamerkoor
de Fair Practice Code goed verweven heeft in de begroting. De
personeelslasten zijn begroot op basis van de concept-cao voor ensembles.
Daarbij is ook rekening gehouden met de extra kosten voor pensioenen en
uitbetaling van overuren.
Het ensemble heeft sinds 2013, waarin alle koorleden als gevolg van de
bezuinigingen moesten worden ontslagen, een ontwikkeling doorgemaakt
om eerlijke beloning te realiseren. De komende periode komt de focus te
liggen op honorering, transitie naar (tijdelijke) dienstverbanden en het
herstel van pensioenopbouw. De secundaire arbeidsvoorwaarden zijn goed
toegelicht en onderbouwd. De raad heeft daarom vertrouwen in het streven
van het Nederlands Kamerkoor naar een volledige eerlijke beloning in 2024.
Hij merkt wel op dat de opbouw van de beloningsrichtlijnen niet concreet is
beschreven, niet wordt toegelicht of de loonindexering is meegenomen in de
begroting en de afspraken over arbeidsongeschiktheidsverzekeringen niet
zijn benoemd.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad beoordeelt de inspanningen van het Nederlands Kamerkoor op het
gebied van publieksparticipatie als goed. Het Nederlands Kamerkoor gaat de
samenwerking aan met ZO! Gospel Choir en bereikt daarmee een breder
spectrum aan amateurkoren dan gebruikelijk. De samenwerking gaat verder
dan alleen uitvoeringen. Beide koren hebben gezamenlijke doelen
geformuleerd: het gezamenlijk uitzetten van compositieopdrachten, het
bereiken van een diverser en breder deel van amateurkoren en
kwaliteitsverbreding van nieuwe generaties.

Nederlands Kamerkoor

4

Daarnaast is er het langer bestaande traject ‘Zingen doen je samen!’ waarin
amateurkoren een workshop krijgen van zangers van het Nederlands
Kamerkoor en zich vervolgens presenteren in het voorprogramma van de
concerten van het professionele koor. Dit traject is succesvol en de raad
vindt dit een mooie manier om een brug te slaan tussen het grote aantal
amateurkoren in Nederland en de professionele koormuziek. Dit duurzame
project is zowel voor de amateurkoren van waarde, als voor de
publieksopbouw van het Nederlands Kamerkoor; de amateurkoren nemen
immers hun eigen publiek mee naar de zaal.
In tegenstelling tot talentontwikkeling en participatie, vindt de raad het
educatieve programma van het Nederlands Kamerkoor te globaal
beschreven. Het is onduidelijk of het koor zich met educatieve activiteiten
richt tot kinderen en jongeren, maar uit de prestatiegegevens blijkt dat er
geen voorstellingen worden gegeven in schoolverband. De raad oordeelt dat
het ensemble voor de komende periode zijn educatief beleid beter moet
uitwerken. De raad adviseert de minister daarom de instelling om een
uitgewerkt educatieplan te verzoeken.
Het Nederlands Kamerkoor kent een trouwe achterban en wil hiernaast ook
nieuwe doelgroepen bereiken. Het koor ziet groeipotentieel in jonge, breed
georiënteerde cultuurbezoekers, die in de huidige periode het koor al vaker
wisten te vinden. Er wordt onder andere nieuw publiek bereikt met ‘Zingen
doe je samen!’ en met ‘NKK NXT’. De keuze voor maatschappelijke thema’s,
seizoensmotieven en samenwerkingspartners maakt de ambities van het
ensemble om de komende periode de diversifiëring van het publiek verder
voort te zetten realistisch.
De raad vindt de reflectie van het koor op het geringe aandeel aan cultureel
diverse bezoekers oprecht, maar meent dat het koor met zijn bevlogenheid
meer kan doen om een diverser publiek te vinden dan enkel op een paar
festivals op te treden waar dit publiek te vinden is. Hij moedigt het koor aan
zijn inspanningen hieromtrent de komende periode te intensiveren.
Geografische spreiding
Het zwaartepunt van de concerten en activiteiten van het Nederlands
Kamerkoor ligt in de stad Utrecht en de Randstad, maar het ensemble
bestrijkt met zijn concerten alle delen van Nederland. Het koor heeft vaste
banden met zalen in acht steden (Utrecht, Amsterdam, Den Haag,
Enschede, Leeuwarden, Heerlen, Arnhem en Groningen) en staat daarnaast
geregeld op festivals als het Holland Festival, Gaudeamus Muziekweek,
Wonderfeel, November Music, Operadagen Rotterdam en de Internationale
Koorbiënnale Haarlem. Daarmee is het aanbod van het Nederlands
Kamerkoor goed over het land verspreid.

Nederlands Kamerkoor

5

De raad waardeert de betrokkenheid van het Nederlands Kamerkoor bij de
stad Utrecht. Het koor werkt binnen de stad met vele partners samen, zoals
Festival Oude Muziek, Gaudeamus, TivoliVredenburg, Holland Baroque en
Vocaal Talent Nederland. Met Holland Baroque wordt de kantoorruimte
gedeeld. In zijn reflectie op de aanvragen benadrukt de stedelijke
cultuurregio Utrecht dat het Nederlands Kamerkoor binnen de regio crossovers organiseert met dans, theater en gezondheidszorg, en dat het koor van
waarde is voor de regio omdat het zich samen met de Utrechtse
amateurkunstorganisatie ZIMIHC inzet voor de ontwikkeling en promotie
van koorzang in de meest brede zin van het woord – regionaal, landelijk en
internationaal. Het Nederlands Kamerkoor sluit met zijn profiel aan bij dat
van de cultuurregio, met thema’s ruimte voor talent, talentontwikkeling,
erfgoed, educatie, inclusie en samenwerking.
Toepassing Fair Practice Code
Naast de verwerking van de Fair Practice Code in de begroting gaat het
Nederlands Kamerkoor in zijn toelichting ook in op andere aspecten van de
code. Er zijn scholingsbudgetten en er is een open beoordelingscyclus
ontwikkeld om een duurzame bedrijfscultuur te ontwikkelen. Jaarlijks
wordt een evaluatiegesprek gevoerd met koorleden en veelgevraagde
remplaçanten waarin ook aandacht is voor de persoonlijke toekomst. Het
ensemble geeft aan dat om- en bijscholing van oudere zangers van groot
belang is en dat zij daarin ondersteuning wil bieden. Of dit onderdeel is van
het verduurzamingsprogramma is niet duidelijk. De raad is benieuwd naar
de doelstellingen en inhoud van dit programma.
Het Nederlands Kamerkoor geeft duidelijk blijk van de wens tot eerlijke
beloning en werkgeverschap en in de toelichting is een aanzet tot een
reflectie op de code zichtbaar.
Toepassing Governance Code Cultuur
De toelichting op de Governance Code Cultuur is summier. De financiële
jaarrekeningen, bestuursverslagen en de begrotingen tonen een grote
transparantie, al moet de kanttekening gemaakt worden dat de openbare
jaarrekening geen bestuursverslag bevat. Op basis van deze documenten kan
gesteld worden dat het Nederlands Kamerkoor de code toepast en dat
inhoudelijke expertise aanwezig is in de raad van toezicht.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Nederlands Kamerkoor steekt de hand in eigen boezem en erkent in zijn
toelichting op de toepassing van de Code Diversiteit en Inclusie dat het koor
en de organisatie tot nu toe te weinig divers zijn. De raad van toezicht kent
inmiddels een meer diverse samenstelling. Uit het plan blijkt dat het
ensemble de code actief toepast en verweven heeft in de activiteiten. De
toelichting op de code bevat een uitgebreide reflectie met doelstellingen en

Nederlands Kamerkoor

6

een stappenplan. De raad vindt het te prijzen dat het koor een eigen
circulaire methodiek heeft ontwikkeld om de code te implementeren, met
een bijpassend meet- en toetsingsinstrument.
De raad constateert dat het Nederlands Kamerkoor de code actief en
intensief heeft opgepakt. Hij vindt het om die reden opmerkelijk dat het
koor opmerkt dat componisten met een biculturele achtergrond vrijwel
onvindbaar zijn.

Nederlands Kamerkoor

7

Nederlandse Bachvereniging
Geadviseerd subsidiebedrag: € 770.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 815.000

Over de instelling
Stichting de Nederlandse Bachvereniging, podiumkunsten,
muziekensembles en koren, Utrecht
Stichting de Nederlandse Bachvereniging (hierna: Nederlandse
Bachvereniging) is gevestigd in Utrecht en organiseert concerten en
educatieve activiteiten in de eigen standplaats, de rest van het land en
internationaal. Het ensemble bestaat in 2021 honderd jaar en heeft als
missie de muziek van Johann Sebastian Bach en zijn tijdgenoten voor
iedereen toegankelijk te maken: ‘Bach for All’. Het ensemble ziet zichzelf als
hoeder van klinkend cultureel erfgoed en ziet het als zijn
verantwoordelijkheid om het genre oude muziek levend en relevant te
houden. Behalve met concerten verspreidt de Nederlandse Bachvereniging
de muziek van en rond Bach ook online, met het grootschalige project ‘All of
Bach’. Sinds 2018 staat de Nederlandse Bachvereniging onder artistieke
leider van Shunske Sato.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting de Nederlandse Bachvereniging
een subsidiebedrag toe te kennen van € 770.000.
De Nederlandse Bachvereniging heeft zich de laatste jaren met behoud van
kwaliteit bijzonder wendbaar getoond door te kiezen voor een nieuwe,
actuele podiumpresentatie en een vernieuwing van het programma, waarbij
het dicht bij Bach blijft en het publiek hier actief in meeneemt. Het online
programma ‘All of Bach’ is een internationaal succes. De Nederlandse
Bachvereniging zoekt naar vernieuwing zonder de traditie los te laten. Het
werkt samen met interessante partners en sluit met zijn programma’s aan
bij maatschappelijke thema’s en discussies. De Nederlandse Bachvereniging
maakt zich ook sterk voor talentontwikkeling. Het ensemble is actief op het
gebied van educatie, participatie en publieksbenadering, en organiseert als
een van de weinige ensembles activiteiten voor scholen. Onder de noemer
‘Bach for All’ breidt het ensemble zijn activiteiten de komende periode
verder uit.

1

De financiële situatie van het ensemble op het moment van aanvragen was
gezond. Het ensemble speelt een actieve rol in de sociale dialoog over
eerlijke honorering en handelt hier ook naar.
De Nederlandse Bachvereniging reflecteert goed op de toepassing van de
Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en
Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van de Nederlandse
Bachvereniging. Het bijna honderdjarige ensemble heeft zich de laatste
jaren met behoud van kwaliteit bijzonder wendbaar getoond door te kiezen
voor een nieuwe, actuele podiumpresentatie en een vernieuwing van het
programma. Het ensemble kiest vanaf nu voor ‘Bach for All’ als noemer
waaronder het al zijn activiteiten laat plaatsvinden. Het hoge
uitvoeringsniveau van het ensemble wordt in binnen- en buitenland
gewaardeerd.
Na het vertrek van artistiek leider en dirigent Jos van Veldhoven per 2017
heeft het ensemble ervoor gekozen te gaan samenwerken met gastdirigenten
in plaats van met een vaste dirigent. Door zowel jong, aanstormend talent
als gevestigde namen te vragen, creëerde het ensemble een hoge mate van
diversiteit en vernieuwing in de uitvoeringen. Ook liet de Nederlandse
Bachvereniging zien op hoog niveau te kunnen spelen zonder dirigent, maar
onder leiding van een concertmeester.
In de huidige periode ontvangt de Nederlandse Bachvereniging een
meerjarige activiteitensubsidie van het Fonds Podiumkunsten. De raad heeft
kennisgenomen van bezoek- en monitorverslagen die bij dit fonds aanwezig
zijn. Hieruit blijkt de constant hoge kwaliteit van het ensemble, waarbij
vooral ook de sprankeling die de nieuwe artistiek leider en violist Shunske
Sato meebrengt wordt opgemerkt.
De raad stelt vast dat het ensemble de afgelopen periode een paar nieuwe
wegen is ingeslagen die de zichtbaarheid en de uitstraling van het ensemble
ten goede komen. Zo heeft het ensemble veel (internationaal) succes met het
grootschalige onlineproject ‘All of Bach’. Hierin is het ensemble in de
aanloop naar zijn honderdjarige jubileum begonnen kwalitatief hoogstaande
opnamen van alle werken die Bach ooit heeft geschreven op te nemen en
online te zetten. Inmiddels is dit project een vaste kernactiviteit van het
ensemble geworden, die het ook na zijn honderdjarig jubileum in 2022 zal
voortzetten. Het project trekt online bezoekers wereldwijd. De raad prijst de

Nederlandse Bachvereniging

2

hoge kwaliteit die binnen dit project op het gebied van uitvoering, art
direction en regie wordt gerealiseerd.
De raad is van mening dat de Nederlandse Bachvereniging nieuwsgierig,
maar ook behoedzaam vernieuwing zoekt zonder de traditie los te laten. Het
ensemble is zich bewust van de beperkingen die het werk van Bach in al zijn
rijkdom en reikwijdte heeft en verbreedt daarom de komende periode het
repertoire. Samenwerkingen met Opera2Day, met gastdirigenten en de
keuze voor ‘alternatieve’ passies laten de nieuwsgierigheid en ambitie van
het ensemble naar nieuwe wegen zien. De voorgenomen projecten maken
duidelijk dat het ensemble aansluit bij maatschappelijke thema’s en
discussies. Zo vertelt ‘Jezus in India’ (gepland voor 2024) een alternatief
verhaal over de reis van Jezus langs de zijderoute, waarin de verwantschap
tussen verschillende religies voelbaar wordt gemaakt door westerse
religieuze muziek naast klassieke Indiase, Perzische en Arabische muziek te
laten klinken, in combinatie met hedendaagse Indiase dans.
De raad is tevens enthousiast over de plannen om programma’s te
ontwikkelen rondom actuele thema’s als Alzheimer en de situatie in Syrië.
Daarnaast is de raad enthousiast over de samenwerking met de Grote Kerk
Naarden en de Stichting voor Vluchteling-Studenten UAF.
De Nederlandse Bachvereniging is goed zichtbaar in het buitenland, door
middel van het onlineproject ‘All of Bach’ en door tournees. De komende
periode wil het zijn internationale profiel verder versterken. Het neemt zich
voor eens per twee jaar een intercontinentale tournee te organiseren,
waarbij Japan (en regio) als groeimarkt worden gezien. Daarnaast staat het
ensemble onder andere in Leipzig, Stuttgart en Wenen.
Vernieuwing
Behalve met het reeds genoemde onlineproject ‘All of Bach’ draagt de
Nederlandse Bachvereniging ook bij aan vernieuwing in de vorm van
talentontwikkeling. De raad oordeelt positief over het
talentontwikkelingsprogramma ‘Young Bach Fellowship’. Dit structurele
tweejarige programma biedt pas afgestudeerde musici en masterstudenten
aan het conservatorium een begeleidingstraject waarin zij met het ensemble
en zelfstandig kunnen optreden. Het traject is breed opgezet en richt zich
ook op marketing, financiën, positionering en programmering. Positief is
ook dat deelnemers vervolgens op de remplaçantenlijst van het ensemble
komen, met een mogelijke kans om tot de kernbezetting van het ensemble
toe te treden. De raad is benieuwd wat de resultaten zijn van de verkenning
tot mogelijke samenwerking met de jeugdmuziekinstelling Oorkaan.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Eerlijke beloning is bij de Nederlandse Bachvereniging al langer een
onderwerp. Hoewel in 2015 de honoraria naar eigen zeggen al tot de hoogste

Nederlandse Bachvereniging

3

onder de ensembles behoorden, lagen deze toch nog onder het gewenste
minimum. Naast een actieve rol in de sociale dialoog, heeft het ensemble
sindsdien stappen ondernomen om hier verandering in te brengen,
enerzijds door een bestemmingsreserve ‘verbetering honoraria musici’ te
creëren en anderzijds door in 2019 de honoraria met 10 procent te
verhogen. De instelling zal de in ontwikkeling zijnde cao-ensembles volgen,
die per 2021 van kracht gaat. De Nederlandse Bachvereniging beschrijft
duidelijk de grondslagen voor het huidige beloningsbeleid. Uit de
beschrijving komt ook naar voren dat het ensemble aandacht heeft voor
goed werkgeverschap en een actief beleid voert om overbelasting te
voorkomen.
Het ensemble geeft aan dat de deelnemers aan het Young Bach Fellowship
volwaardige leden zijn in het ensemble en dit komt ook tot uiting in de
gelijke betaling aan de deelnemers.
De financiële situatie van het ensemble is gezond en de instelling geeft daar
een goede onderbouwing van. De financieringsmix is gevarieerd met een
hoog verdienvermogen. De solvabiliteit, liquiditeit en het
weerstandsvermogen zijn hoog. De Nederlands Bachvereniging heeft een
realistische risicoanalyse opgesteld met onderbouwde maatregelen voor in
het geval van tegenvallende inkomsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De Nederlandse Bachvereniging geeft haar activiteitenplan de titel ‘Bach
voor iedereen’ mee, en dat kenmerkt haar benadering van luisteraars,
deelnemers en publiek. Het ensemble is actief op het gebied van educatie,
participatie en publieksbenadering, en is ook een van de weinige ensembles
die voorstellingen organiseert voor scholen in de eigen regio. Dit laatste wil
het de komende periode gaan uitbreiden van 12 tot 24 scholen. Het
ensemble richt zich hierbij op de bovenbouw van het voortgezet onderwijs.
Er worden gastlessen gegeven, online modules ter beschikking gesteld en er
wordt verdieping geboden, waarbij de nadruk ligt op het zelf maken van
muziek.
De Nederlandse Bachvereniging begeleidt verder jonge muziektalenten. De
afgelopen periode organiseerde het in samenwerking met het Nederlands
Vioolconcours en het Nationaal Instrumentenfonds een project waarin een
aantal jonge violisten kennismaakte met de barokviool. De komende periode
herhaalt het ensemble dit project met een focus op andere instrumenten.
Om publiek actief te betrekken bij zijn werk, organiseert de Nederlandse
Bachvereniging door het hele land ‘Bachdagen’ en begeleidt het een
amateurensemble uit Utrecht. In het jubileumjaar 2022 wil de instelling in

Nederlandse Bachvereniging

4

samenwerking met Opera2Day een nieuwe opera rond actuele thema’s
maken met verschillende amateurkoren.
Het ensemble heeft blijkens zijn plan goed zicht op de samenstelling van het
publiek, dat verschilt per locatie, maar overwegend ouder is. Op basis van
onderzoek is een specifieke randprogrammering opgezet om een jonger
publiek aan te spreken. Daarnaast zal prijsdifferentiatie worden toegepast
om de financiële drempel te verlagen. De raad is benieuwd naar de
resultaten van de samenwerking met Utrechtse instellingen om andere
doelgroepen en mensen met een smalle beurs te bereiken.
Met het reeds genoemde project ‘All of Bach’ benadert de Nederlandse
Bachvereniging een grote doelgroep: het YouTube-kanaal kent meer dan
100.000 abonnees. Daarbij valt op dat dit publiek jeugdiger is dan het
concertpubliek (25 tot 35 jaar) en dat het publiek sterk internationaal is;
naast Amerikaans publiek trekt het kanaal vooral veel belangstellenden uit
Japan, Duitsland en Mexico. Dit project drijft geheel op particuliere
financiering. Naast hoogwaardige opnames van Bach zijn er informatie,
interviews en achtergrondreportages te vinden, alsmede educatieve video’s
over bijvoorbeeld instrumenten of begrippen uit de barokmuziek. Door het
interactieve karakter gaan Bachliefhebbers en -onderzoekers van over de
hele wereld hier met elkaar in gesprek. De raad heeft grote waardering voor
dit initiatief.
Geografische spreiding
De standplaats van de Nederlandse Bachvereniging is Utrecht, maar het
ensemble speelt het overgrote deel van haar uitvoeringen (ruim 70 procent)
in de rest van het land. Kerngemeenten zijn Utrecht, Naarden en
Amsterdam, daarnaast staat het ensemble onder andere in Groningen,
Arnhem, Maastricht, Middelburg, Kampen en Maassluis. De Nederlandse
Bachvereniging speelt daarnaast concerten in het buitenland, met een
zwaartepunt op Duitsland en Japan. Het werk van de Nederlandse
Bachvereniging is hiermee goed geografisch gespreid. Het ensemble vraagt
wel aandacht voor het feit dat groter bezet werk vanwege de kosten buiten
de Randstad minder goed is af te zetten. Het ensemble schrijft niet met
hoeveel steden en met welke zalen het duurzame verbintenissen heeft.
De Nederlandse Bachvereniging neemt een belangrijke plek in binnen de
stad en stedelijke cultuurregio Utrecht. Het ensemble werkt intensief samen
met TivoliVredenburg, Festival Oude Muziek, het Nederlands Vioolconcours
en het Nederlands Kamerkoor. Ook is het lid van het Utrechts Muziek
Overleg. In zijn reflectie op de BIS-aanvragen geeft de stedelijke
cultuurregio Utrecht aan over een bloeiend, innovatief en kwalitatief
hoogstaand muziekleven te beschikken, dankzij de vele toonaangevende
makers en instellingen op dit gebied. De regio erkent dat de Nederlandse

Nederlandse Bachvereniging

5

Bachvereniging op eenzame hoogte staat als het gaat om de uitvoering van
de werken van Johann Sebastian Bach en tijdgenoten en merkt op dat het
ensemble de recente wisseling van artistiek en zakelijk leiderschap met
glans heeft doorstaan. Het ensemble past volgens de regio binnen de
regiothema’s ‘ruimte voor makers’, ‘talentontwikkeling’, ‘erfgoed’, ‘educatie’,
‘inclusie’ en ‘samenwerking’.
Toepassing Fair Practice Code
De raad oordeelt positief over de wijze waarop de Nederlandse
Bachvereniging de bestaande situatie en zijn actieve rol in de sociale dialoog
beschrijft. Het ensemble reflecteert goed op de toepassing van de vijf
kernwaarden van de Fair Practice Code en formuleert hierbij zijn ambities
voor de periode 2021 – 2024. Zo stelt het ensemble zich ten doel niet alleen
zelf eerlijk te honoreren, maar ook aan anderen actief uit te dragen ‘dat
kunst een prijs heeft’. Ook wil het ensemble samen met Instituut GAK een
pilot ontwikkelen voor de muzieksector waarin de wenselijkheid en
haalbaarheid van duale scholing/carrière wordt onderzocht, omdat musici
veelzijdiger én weerbaarder worden indien ze een tweede carrièrespoor
hebben. Met deze en andere ambities toont het ensemble aan de code actief
op te pakken.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Nederlandse Bachvereniging beschrijft in de toelichting op de toepassing
van de Governance Code Cultuur uitvoerig hoe de code wordt toegepast. Het
ensemble toont ook in de ingediende en openbare documenten, zoals
jaarverslagen en jaarrekeningen, een grote transparantie. Naar aanleiding
van een zelfevaluatie in 2018 maakte de Nederlandse Bachvereniging recent
de overstap van een bestuursmodel naar een raad-van-toezichtmodel.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De Nederlands Bachvereniging laat in het plan en in de toelichting zien dat
de Code Diversiteit en Inclusie steeds meer ingebed wordt in de organisatie
en de activiteiten. De organisatie wordt ook actief betrokken bij dit
onderwerp. Het ensemble erkent dat het publiek nog te weinig divers is en
dat het zelf geen ervaring heeft met het betrekken van publiek met een nietwesterse achtergrond. Op basis van een nulmeting en onderzoek met andere
Utrechtse instellingen zal een plan van aanpak worden opgesteld. De raad is
positief dat het ensemble hierin de samenwerking zoekt met andere
organisaties, maar vraagt zich wel af waarom dit plan niet reeds voor de
aanvraag is opgesteld.
De eerste stappen in de programmering en publieksbenadering zijn al gezet
met twee projecten: ‘Jezus in India’ en ‘The Prophet’. De muziek van Bach
heeft sterke religieuze componenten en thema’s en langs deze lijnen wil het
ensemble verbindingen leggen met diverse gemeenschappen en religies.

Nederlandse Bachvereniging

6

De raad is positief over de diversiteit in de samenstelling van de raad van
toezicht en het feit dat jong talent de kans krijgt om bestuurlijke ervaring op
te doen.

Nederlandse Bachvereniging

7

Nederlandse Dansdagen
Geadviseerd subsidiebedrag: € 275.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 350.000

Over de instelling
Stichting Nederlandse Dansdagen, podiumkunsten, festivals, Maastricht
Stichting Nederlandse Dansdagen (hierna: Nederlandse Dansdagen)
presenteert, (co)produceert en stimuleert dans in al zijn facetten vanuit
verrassende invalshoeken. Het zevendaagse festivalprogramma in
Maastricht varieert van klassiek ballet tot urban, van avant-garde tot
moderne dans, van meesterchoreografen tot jong talent, en van
performancekunst tot jeugddans. Het festival heeft een drieledige missie:
het festival wil zowel het erfgoed als de actualiteit en de toekomst van de
Nederlandse dans in al zijn veelzijdigheid onder de aandacht brengen, laten
zien dat dans in staat is de samenleving rond maatschappelijke thema’s in
beweging te brengen, en de waardering van het publiek voor de Nederlandse
dans vergroten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nederlandse Dansdagen een
subsidiebedrag toe te kennen van € 275.000.
De raad oordeelt positief over het artistieke profiel en het functioneren van
de Nederlandse Dansdagen. Het festival heeft zich ontwikkeld van
overwegend presentatiefestival tot presenterend en producerend festival,
waarin vernieuwing, dialoog en (jonge) makers een belangrijke rol spelen.
Het festival toont op allerlei manieren aan hoe het zich wil verhouden tot de
samenleving. In de artistieke programmering is aandacht voor diversiteit,
inclusiviteit, participatie en de directe omgeving van het festival. Ook jeugden jongerenprojecten zijn inmiddels volwaardige programmaonderdelen.
Daarnaast is contextprogrammering, met workshops, ontmoetingen en
debat de laatste jaren prominenter aanwezig.
Ook over de plannen voor de komende subsidieperiode is de raad
enthousiast. De wijze waarop de instelling haar missie vertaalt in vier
uitgangspunten met bijbehorende doelstellingen en programmering is
ingetogen maar helder.

1

De Nederlandse Dansdagen heeft een middelmatige financiële gezondheid
en wil de komende periode zijn eigen inkomsten verhogen. Op het gebied
van eerlijke betaling is verbetering nodig. De reflectie op de toepassing van
de codes vergt aandacht, in de vorm van concretere doelstellingen en acties.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De Nederlandse Dansdagen heeft een helder artistiek profiel en functioneert
goed. Het niveau van de getoonde producties, waaronder reprises,
premières en (co)producties, is overwegend sterk en de programmering
geeft bezoekers een mooi beeld van het huidige Nederlandse dansaanbod en
de ontwikkelingen. Het festival is er voor veelsoortige dansgenres, van
klassiek ballet tot urban, en investeert in de artistieke ontwikkeling van
talent. De raad moedigde de Nederlandse Dansdagen eerder aan om het
aantal dagen uit te breiden. Dit had een sterker festival tot gevolg: het
aanbod omvat nu ook jeugddans, ‘impactprojecten’ in de wijken en
verrassende activiteiten als ‘Club Tweak’. De Nederlandse Dansdagen heeft
zich zichtbaar en met resultaat ingespannen om (de inwoners van)
Maastricht en omstreken meer bij het festival te betrekken en draagvlak te
creëren.
De Nederlandse Dansdagen heeft zich ontwikkeld tot een platform voor
(inter)nationale uitwisseling tussen vakgenoten. Het festival biedt
professionals interessante kijkjes achter de schermen bij choreografen en
entameert het debat over dans in de breedste zin, onder andere met de
jaarlijks uitgesproken ‘Staat van de Dans’ en rondetafelgesprekken. De
instelling is er mede op gericht een platform te bieden voor internationale
uitwisseling tussen vakgenoten.
Het festival was onderdeel van het Europese samenwerkingsproject Pivot
Dance. Het internationale bezoekersprogramma in samenwerking met
Dutch Performing Arts zorgt jaarlijks voor een uitwisseling tussen
Nederlandse makers en buitenlandse programmeurs. Gezien de opvallende
groei van de Nederlandse Dansdagen zou de raad graag zien dat de instelling
reflecteert op de ontwikkeling van de afgelopen jaren, met als doel de positie
en het belang van de Nederlandse Dansdagen in internationaal verband
verder te verstevigen.
De plannen van de Nederlandse Dansdagen wekken vertrouwen voor de
komende periode. De raad is te spreken over de ingetogen maar heldere
wijze waarop de instelling haar missie vertaalt in vier uitgangspunten met
bijbehorende doelstellingen. De Nederlandse Dansdagen vaart op de
verbinding tussen actualiteit, erfgoed en toekomst, het internationale

Nederlandse Dansdagen

2

perspectief, het concept ‘dans dichtbij’ (zijn publiek) en de functie van
landelijke werkplaats in de regio. De voorgenomen programmering sluit
uitstekend aan bij de uitgangspunten en verbindt dans met zijn
maatschappelijke context.
De raad kijkt uit naar de resultaten van het programmaonderdeel ‘Urban
Paradox’, met nationale en internationale partners. ‘Urban Paradox’ is erop
gericht om urban dans het theater in te brengen zonder daarbij de
traditionele theatercodes toe te passen. Deze pijler past bij het uitgangspunt
van de minister om ontwikkeling van nieuwe genres in de BIS te stimuleren.
Op basis van de eerste edities maken ook de uitingen in het ‘dansMuseum’
nieuwsgierig; het format is een goede aanpak om erfgoed en actualiteit met
elkaar te verbinden.
Vernieuwing
De raad oordeelt positief over de visie van de instelling op de vernieuwing
van dans en ziet dat zij deze ook in praktijk brengt. De Nederlandse
Dansdagen richt zich op vernieuwende manieren waarop dans zich kan
verhouden tot de samenleving. Het eerdergenoemde ‘Club Tweak’ is daarvan
een voorbeeld. In dit concept gaan lokale en internationale dj’s van allure
een naadloze samenwerking aan met dansperformance en beeldend
ontwerp. Ook de maatschappelijke ‘impactprojecten’ passen in deze lijn.
De Nederlandse Dansdagen stimuleert debat en dialoog over de gehele
dansdiscipline met de ‘Staat van de Dans’ en rondetafelgesprekken. Het
festival neemt daarmee zijn verantwoordelijkheid ten aanzien van de
ontwikkeling van de Nederlandse dans.
De Nederlandse Dansdagen draagt bij aan talentontwikkeling met onder
andere residenties als ‘Next Generations’ en ‘Virtual Residency’ gedurende
de festivalweek. Ook worden tijdens het ‘Gala van de Nederlandse Dans’
innovatieprijzen uitgereikt voor veelbelovend choreografietalent en
veelbelovende makers van jeugddans. Daarnaast reikt de Nederlandse
Dansdagen de prestigieuze Zwanen van de VSCD uit. De afgelopen jaren
kreeg het gala een frisser en vitaler karakter, mede door het programmeren
van een breed scala aan recent werk van in Nederland werkzame
choreografen.
Sinds 2018 zijn projecten met de dansvakopleidingen vast onderdeel van de
festivalprogrammering. Het festival wil deze projecten verder uitbouwen tot
een jaarlijks terugkerende, multidisciplinaire ontmoeting tussen de
danshogescholen van Nederland en de verschillende Maastrichtse
Academies van Zuyd Hogeschool, zoals de Toneelacademie, het
Conservatorium en Interdisciplinary Arts. Vanaf 2022, als klassiek ballet
vast onderdeel van de programmering wordt, wil de Nederlandse

Nederlandse Dansdagen

3

Dansdagen hieraan ook talentontwikkeling voor jonge klassieke dansers
koppelen. De raad waardeert deze voornemens, maar had hier graag een
verdere uitwerking van gelezen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De Nederlandse Dansdagen erkent het belang van eerlijke betaling en wil op
dit vlak verbeteringen doorvoeren. De huidige medewerkers worden betaald
conform de cao Toneel en Dans. Als volgende stap wil de instelling alle
medewerkers van de basisorganisatie in loondienst nemen. Onduidelijk is
hoe secundaire arbeidsvoorwaarden daarbij worden geregeld, zoals
afspraken over arbeidsongeschiktheidsverzekeringen en pensioenopbouw.
Ook blijkt niet uit de aanvraag in hoeverre zzp’ers een opslag krijgen voor
bijvoorbeeld vakantiegeld en sociale lasten.
De organisatie heeft een middelmatige financiële gezondheid en streeft
ernaar het eigen vermogen de komende periode te verstevigen. De begroting
voor 2021 – 2024 is realistisch, mede door de bijstellingen in het kader van
de Fair Practice Code op het gebied van programmeringskosten,
uitkoopsommen en vergoedingen aan makers.
Tegelijkertijd is de begroting ambitieus ten opzichte van de periode 2017 –
2020. Net als in de voorgaande periode signaleert de Nederlandse
Dansdagen het risico dat financiering uit sponsor- en fondsengelden niet
(geheel) wordt gerealiseerd conform de ambities en prestatieafspraken. De
strategie voor tegenvallende inkomsten behoeft daarom extra aandacht. De
raad ziet hierin aanleiding om de komende periode zorgvuldig te monitoren
in welke mate de instelling haar financiële positie weet te stabiliseren.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad oordeelt positief over de inspanningen van de Nederlandse
Dansdagen op het gebied van educatie en participatie. Het festival bereikte
in 2017 en 2018 gemiddeld ruim 13.500 reguliere bezoekers en een kleine
5.000 met overige activiteiten.
Het educatiebeleid wordt gecontinueerd. In de regio Maastricht en het
Heuvelland biedt de Nederlandse Dansdagen in samenwerking met
Kaleidoscoop schoolgebonden voorstellingen en workshops aan voor het
primair en voortgezet onderwijs. Ook maken studentenarrangementen voor
vooropleidingen dans, lokale en landelijke kunstvakopleidingen deel uit van
het huidige aanbod van de Nederlandse Dansdagen. In de periode 2021 –
2024 wil het festival de huidige projectmatige samenwerking met CIOS
Sittard verder ontwikkelen tot een structurele bijdrage aan het
studieprogramma. Ook ambieert de Nederlandse Dansdagen een uitbreiding
van activiteiten naar het speciaal (voortgezet) onderwijs.

Nederlandse Dansdagen

4

Volgens de raad schuilt de opvallende meerwaarde van de Nederlandse
Dansdagen ook in het stimuleren van uitwisseling tussen publiek en
danskunstenaars tijdens het festival. De Nederlandse Dansdagen informeert
en betrekt publiek bij vrijwel alle voorstellingen door middel van voor- en
nagesprekken, en geeft rondleidingen en workshops rondom de exposities in
het dansMuseum. In de Open Studio’s is het publiek onderdeel van het
creatieproces en wordt het actief geïnformeerd over werkproces en het
ambacht van de dans. Een stap verder gaan de ervaringsgerichte,
participatieve ‘impactprojecten’, zoals ‘Bloedbanden’ in 2019, waarin
verschillende generaties van conventionele en onconventionele families
samen hun verhalen dansten op een route door de stad. Een ander
spannend participatieproject en een interessante vorm van schoolgebonden
educatie is de invulling van een aflevering van het dansMuseum door
studenten.
Geografische spreiding
Het festival vindt plaats in Maastricht en is stevig geworteld in de regio. De
verhuizing van het hoofdkantoor van Amsterdam naar de festivallocatie was
daarvoor een belangrijke stap, aldus de organisatie. De Nederlandse
Dansdagen spant zich met samenwerkingspartner Theater aan het Vrijthof,
tevens het festivalhart, in voor een landelijk toonaangevend podium op het
gebied van dansprogrammering.
Daarnaast is het festival met zijn producerende en presenterende
activiteiten sinds 2019 kernpartner van de ‘Proeftuin dans: Right Now!’.
Deze proeftuin is een samenwerking van verschillende festivals, podia en
gemeenten in de Stedelijke Cultuurregio Zuid en heeft als doel om het
dansklimaat voor zowel makers als publiek in en vanuit de cultuurregio
verder te verstevigen. De raad is te spreken over deze bijdragen aan het
culturele klimaat in de eigen cultuurregio en heeft vertrouwen in de
voortzetting ervan. De activiteiten van het festival passen goed in de thema’s
uit het regioprofiel ‘internationalisering’, ‘publiekstrategieën’ en ‘ruimte
voor makers’.
Toepassing Fair Practice Code
De Nederlandse Dansdagen onderschrijft de Fair Practice Code en de
verdere uitwerking ervan. De instelling wil zich de komende beleidsperiode
omvormen van een meer projectgerichte organisatie naar een organisatie
met een continue en solide basis. De instelling agendeert de code tijdens het
festival bij debatten. Daarnaast stimuleert het festival het dansveld om een
collectief geluid te laten horen vanuit het veld richting de diverse
stakeholders en overheden. Dit acht de raad van belang. De Nederlandse
Dansdagen is lid van branchevereniging NAPK en partner-lid van de VSCD.

Nederlandse Dansdagen

5

Welke doelstellingen de Nederlandse Dansdagen voor de komende periode
heeft op het gebied van fair practice is onvoldoende duidelijk.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Nederlandse Dansdagen past de Governance Code Cultuur toe. De
instelling is in 2019 overgestapt van een bestuursmodel naar een raad-vantoezichtmodel, en wil de komende periode vastleggen hoe de bevoegdheden,
de taakverdeling en de deskundigheid tussen raad van toezicht en directeurbestuurder worden geregeld. Zij ziet deze verandering als kans voor het
realiseren van een diverse samenstelling in competenties, werkervaring,
woonplaats, leeftijd, gender en culturele achtergrond. De raad waardeert dit
bewustzijn, maar vindt de doelstellingen en acties in dit kader onvoldoende
uitgewerkt.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De Nederlandse Dansdagen besteedt veel aandacht aan diversiteit en
inclusie in de projecten, bij de uitvoerende makers en bij het publiek. De
programmering ademt diversiteit. ‘Artistic Lab’ is een van de inclusieve
dansprojecten waarin de artistieke ontwikkeling van dansers met een
beperking centraal staat. Om inwoners van verschillende achtergrond bij het
festival te betrekken, gaat de instelling de wijk in.
Wel is het van belang dat de Nederlandse Dansdagen actie onderneemt om
ook de organisatie zelf (cultureel) diverser te maken. De instelling wil
daarvoor de aflopende termijnen van de selectiecommissie benutten. De
raad vindt dat een goed voornemen, en ziet meer mogelijkheden tot
diversificatie via de freelancerspool van programmeurs.
Om de actualiteit en diversiteit van het festival te borgen, initieert de
Nederlandse Dansdagen vanaf 2021 een denktank: ‘Nieuwe Dansdenkers’.
Deze wordt samengesteld uit danskunstenaars, dramaturgen en critici van
verschillende generaties, culturele achtergronden, denkwijzen en
dansstijlen, aangevuld met kritische denkers uit het bedrijfsleven en het
sociaalmaatschappelijke domein. Onduidelijk is echter hoe de
wervingsaanpak zal leiden tot een diverse samenstelling van deze denktank.

Nederlandse Dansdagen

6

Nederlandse Reisopera
Geadviseerd subsidiebedrag: € 4.767.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 4.767.000

Over de instelling
Stichting Nederlandse Reisopera, podiumkunsten, overig opera-aanbod,
Enschede
Stichting Nederlandse Reisopera (hierna: Nederlandse Reisopera) heeft tot
doel om met verrassende en kwalitatief hoogwaardige operavoorstellingen
zoveel mogelijk mensen de schoonheid en relevantie van opera te laten
ervaren. De instelling ziet het als haar verantwoordelijkheid om de
authenticiteit van opera in ere te houden en tegelijkertijd de kunstvorm
verder te ontwikkelen en te vernieuwen. De Nederlandse Reisopera maakt
minimaal drie operaproducties per jaar die te zien zijn in verschillende
steden in het hele land. Het repertoire is een combinatie van bekende en
minder bekende titels. Kernwaarden van de instelling zijn authenticiteit,
kwaliteit, lef en toegankelijkheid. De Nederlandse Reisopera profileert zich
als een gezelschap dat opera naar mensen toebrengt met een programma
voor iedere levensfase: ‘Een leven lang Reisopera’.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.20, lid 2 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nederlandse Reisopera een
subsidiebedrag toe te kennen van € 4.767.000, mits de instelling voldoet
aan de volgende voorwaarde(n):
•

•

De instelling geeft een nadere toelichting op haar artistieke plannen,
waarbij ze inzage geeft in haar repertoirekeuzes, haar keuze voor
artistieke teams en haar visie op casting.
De instelling licht toe hoe ze in de periode 2021 – 2024 voldoet aan
de voorwaarde in de regeling om op het gebied van
talentontwikkeling samen te werken met Opera Zuid en De
Nationale Opera, waarbij deze laatste instelling een coördinerende
rol speelt.

De Nederlandse Reisopera weet met relatief geringe middelen een steeds
grotere zichtbaarheid in Nederland te realiseren met in het algemeen
kwalitatief goede en verrassende operaproducties en goede programma’s op
het gebied van educatie en participatie. De raad vindt het prijzenswaardig
dat de Nederlandse Reisopera kiest voor gedurfde titels en ook over de grens

1

van het strikte opera-genre kijkt, door zijn interesse in musical,
multimediatheater en muziektheater voor de jeugd. De instelling presenteert
een paar goede plannen voor talentontwikkeling en is stevig ingebed in
landsdeel Oost.
De raad mist een nadere toelichting op de programmakeuzes, de keuze voor
artistieke teams en de casting. Ook ontbreekt een uitwerking van de
subsidievoorwaarde dat de instelling op het gebied van talentontwikkeling
samenwerkt met De Nationale Opera en Opera Zuid, waarbij De Nationale
Opera een coördinerende rol dient te spelen.
De Nederlandse Reisopera staat er financieel gezond voor. Voor de komende
periode ontvangt de instelling extra subsidie van OCW, die ze zal gebruiken
om de organisatie te verstevigen en het verdienmodel uit te bouwen. In de
periode 2021 – 2024 verbetert de instelling de arbeidsvoorwaarden en werkt
ze aan de verlaging van de werkdruk.
De Nederlandse Reisopera reflecteert voldoende op de toepassing van de
Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en
Inclusie. Met betrekking tot deze laatste code boekt de instelling grote
vooruitgang op het gebied van inclusie onder het publiek. Op het gebied van
programma, personeel en partners heeft de instelling nog een verbeterslag
te maken.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De Nederlandse Reisopera weet met relatief geringe middelen een steeds
grotere zichtbaarheid in Nederland te realiseren met in het algemeen
kwalitatief goede en verrassende operaproducties. De multidisciplinaire
productie ‘L’Orfeo’ vormde een van de hoogtepunten uit de afgelopen
periode. De makers die de Nederlandse Reisopera aantrekt, beheersen
zichtbaar het vak en vertalen dit in producties met een grote zeggingskracht
voor het publiek.
Voor de periode 2021 – 2024 presenteert de Nederlandse Reisopera een
ambitieus programma, dat bestaat uit een interessante mix van bekend en
onbekend repertoire. De raad onderkent het spanningsveld waarin de
instelling opereert, waarbij ze enerzijds gedurfd wil opereren en zich
anderzijds geconfronteerd ziet met een zekere terughoudendheid voor
risicovol werk bij regionale theaters. De raad vindt het prijzenswaardig dat
de Nederlandse Reisopera dat spanningsveld niet schuwt en toch kiest voor
gedurfde titels als ‘Das Wunder der Heliane’ en het hedendaagse ‘Powder
her Face’.

Nederlandse Reisopera

2

De Nederlandse Reisopera kijkt ook over de grens van het strikte operagenre. De raad is verheugd dat de instelling de komende periode haar
zoektocht voortzet naar de kruisbestuiving met ‘lichtere’ genres. In 2019 al
boekte ze succes met de musical ‘A Little Night Music’ van Stephen
Sondheim. De komende periode organiseert ze enkele semi-concertante
uitvoeringen van Bernsteins ‘Candide’ en Gershwins ‘Porgy and Bess’. Ook
nieuwe samenwerkingsplannen met Theater Sonnevanck om muziektheater
voor de jeugd te produceren, spreken tot de verbeelding.
De raad signaleert met spijt dat de instelling in haar plan alleen titels en
namen noemt, maar geen nadere toelichting geeft op de programmakeuzes,
de keuze voor artistieke teams en de casting. Met betrekking tot de zangers
is niet bekend in hoeverre de instelling Nederlands of in Nederland opgeleid
talent wil casten. De raad vraagt zich daarnaast af hoe de voorgenomen
programmering zal bijdragen aan de verwezenlijking van de missie en visie
van de instelling om de authenticiteit van opera in ere te houden en
tegelijkertijd de kunstvorm verder te ontwikkelen en te vernieuwen.
Vernieuwing
In het algemeen vaart de Nederlandse Reisopera met zijn grote producties
niet per se een vernieuwende koers, wat direct samenhangt met de opdracht
aan deze instelling om de brede regio aan te spreken met opera. Een
uitzondering vormde in de periode 2017 – 2020 de gedurfde
multimediaproductie ‘L’Orfeo’, waarvoor het regieteam samenwerkte met
een beeldend kunstenaar en een choreograaf. De raad constateert met spijt
dat de instelling de komende periode geen vervolg lijkt te geven aan deze
grootschalige multidisciplinaire samenwerking. Wel maakt de instelling in
de komende periode samen met de 3D-studio Tiny Giants een genreoverstijgende enscenering van Humperdincks ‘Hänsel und Gretel’.
Buiten het hoofdpodium toont de Nederlandse Reisopera zich een
vernieuwer in het nadenken over wat een operagezelschap kan betekenen
voor het culturele klimaat in een stad en regio. Met vele samenwerkingen
binnen de stedelijke cultuurregio Twente en met sterke trajecten op het
gebied van educatie en participatie, is de instelling bezig haar zichtbaarheid
en waarde duurzaam te vergroten.
Op het gebied van talentontwikkeling verstevigt de Nederlandse Reisopera
in de periode 2021 – 2024 zijn beleid. Zo begint de instelling een
‘Summerschool’ voor in Nederlands opgeleid zangtalent, een initiatief dat de
raad toejuicht. Ook de ‘mini-opera’s’, waarin nieuwe regisseurs en uit de
‘Summerschool’ voortgekomen zangers participeren, klinkt interessant. De
raad vindt het jammer dat de instelling deze initiatieven niet nader toelicht
in haar plan. Hij had graag gelezen welke talenten de instelling op deze
manier begeleidt, hoe talent wordt geselecteerd, wat de genoemde

Nederlandse Reisopera

3

programma’s inhouden, en hoe talenten vervolgens doorstromen naar het
veld.
Een aansprekend initiatief is de ‘Reisopera Concept Challenge’. Hierbij
produceert de instelling een kleinschalige productie met een Nederlands of
internationaal artistiek team dat het beste concept indient en stuurt deze
productie vervolgens op reis door het land. Met bovengenoemde initiatieven
geeft de Nederlandse Reisopera het operagenre een nieuwe impuls.
Een subsidievoorwaarde voor alle drie de opera-instellingen in de BIS is dat
zij samenwerken op het gebied van talentontwikkeling, via de DNO Studio of
op andere wijze. De Nationale Opera dient hierbij een coördinerende rol te
spelen. De raad vindt het zorgelijk dat deze samenwerking nog altijd niet tot
stand is gekomen. De raad adviseert daarom de instellingen te vragen alsnog
de gevraagde samenwerking vorm te geven, gecoördineerd door DNO; zie
hierover ook de inleiding en het advies over De Nationale Opera en Opera
Zuid.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Op basis van de aangeleverde gegevens constateert de raad dat de
Nederlandse Reisopera een gezonde bedrijfsvoering kent. De instelling
handelt professioneel en is zich bewust van kwetsbaarheden in de
organisatie. De Nederlandse Reisopera beschikt over een risicoanalyse met
bijbehorende maatregelen die regelmatig worden besproken en geëvalueerd.
De instelling betaalt een deel van de medewerkers conform de oude cao van
de Reisopera. Medewerkers die na de bezuinigingsoperatie van 2013 zijn
aangetrokken, worden gehonoreerd volgens de eigen personeelsgids.
Betalingen en secundaire arbeidsvoorwaarden tussen deze twee groepen
werknemers worden de komende periode gelijkgetrokken. Freelancers
worden zo veel mogelijk betaald volgens de cao Toneel en Dans en
beschikbare honorariumrichtlijnen. De instelling erkent dat de werkdruk
door medewerkers als fors wordt ervaren; zij formuleert in haar plan enkele
maatregelen om deze druk te verminderen. De raad oordeelt positief over de
zorgvuldigheid die in de plannen naar voren komt op het gebied van
beloning en bedrijfsvoering.
Voor de periode 2021 – 2024 stelt de minister van OCW een extra
subsidiebedrag voor de instelling beschikbaar. De Nederlandse Reisopera
zal deze gebruiken om de organisatie te verstevigen, door de basisbezetting
uit te breiden en het verdienmodel uit te bouwen. Interessante
mogelijkheden bieden de nieuwe ateliers in de Performance Factory waarin
de instelling in de periode 2017 – 2020 haar intrek heeft genomen. Haar
expertise in ontwerp, bouw, logistiek en transport gaat de organisatie ook
beschikbaar stellen aan amateurkunst en maatschappelijke instellingen in

Nederlandse Reisopera

4

de regio. Daarnaast wordt ingezet op sponsor- en fondsenwerving en op
particuliere donaties, waarvoor een medewerker is aangetrokken.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Met het uitgangspunt ‘niet uitleggen, maar ervaren’ wil de Nederlandse
Reisopera mensen van alle leeftijden en achtergronden in aanraking
brengen met opera en muziektheater. De raad oordeelt positief over het
gegeven dat de activiteiten laagdrempelig zijn en constateert dat de
instelling een grote ontwikkeling heeft doorgemaakt op dit vlak. De raad ziet
dat de Nederlandse Reisopera op alle fronten werkt aan zijn zichtbaarheid
voor een steeds groter en breder deel van de bevolking.
De activiteiten zijn vooral gericht op de (eigen) regio en de instelling
presenteert een samenhangend pakket aan activiteiten voor het onderwijs,
educatie in brede zin en participatie. De Nederlandse Reisopera bereikt met
zijn educatieve activiteiten relatief veel publiek, van bijna alle leeftijden.
Alle activiteiten zijn gericht op interactie. Met het orkest Phion ontwikkelt
de instelling het intensieve, meerjarige programma ‘Peer Gynt’ voor scholen
in Overijssel en Gelderland die weinig toegang hebben tot cultuureducatie.
Om een breder en nieuw publiek te bereiken, werken de Nederlandse
Reisopera en Phion samen aan een pocketopera voor theaters en scholen in
de regio. Voor het voortgezet onderwijs zijn verschillende programma’s
ontwikkeld, waarbij leerlingen onder andere zelf een voorstelling maken.
Enthousiast is de raad over de oprichting van het Reisopera Kinderkoor in
2018, waaraan kinderen tussen 7 en 12 jaar kosteloos kunnen deelnemen.
Dit verlaagt de drempel voor kinderen om zich aan te sluiten, wat hopelijk
leidt tot een diverse samenstelling van het koor. Dit koor zal bij
verschillende voorstellingen meezingen. Ook over de voortzetting van de
‘Meezing-Messiah’ oordeelt de raad positief. Hiermee slaat de Nederlandse
Reisopera een brug tussen professionele en niet-professionele zangers.
De Nederlandse Reisopera ontmoet zijn publiek bij zijn opera’s, bij
bovengenoemde activiteiten en daarnaast bij diverse optredens buiten het
traditionele podium, zoals in het Volkspark en op festivals.
Geografische spreiding
De Nederlandse Reisopera is gevestigd in Enschede en is goed ingebed in
landsdeel Oost. De raad oordeelt positief over de wijze waarop de instelling
zich verhoudt tot culturele en maatschappelijke partners in Enschede en de
stedelijke cultuurregio Twente. Met haar grote en kleinere producties
bereikt de instelling daarnaast publiek in een groot deel van het land.

Nederlandse Reisopera

5

In haar reflectie op de aanvraag benadrukt de stedelijke cultuurregio Twente
het belang van de Nederlandse Reisopera voor het cultuurklimaat in de stad
Enschede, de regio Twente en het verdere landsdeel Oost. De regio haalt
onder andere de twee broedplaatsen aan waarin de instelling is gevestigd –
het Muziekkwartier en de Performance Factory – waardoor zij gemakkelijk
verbinding maakt met lokale partners. De grote rol van de Nederlandse
Reisopera binnen de keten van talentontwikkeling wordt geprezen; het sluit
aan op het thema ‘traditie en innovatie’ uit het regioprofiel. De regio wijst in
dit licht ook op het belang van de Nederlandse Reisopera voor de regionale
arbeidsmarkt. Daarnaast sluit de landelijke en internationale functie van de
Nederlandse Reisopera aan bij het thema ‘grenzeloos Twente’ uit het
regioprofiel.
Toepassing Fair Practice Code
De Nederlandse Reisopera reflecteert beknopt maar duidelijk op alle vijf de
kernwaarden uit de Fair Practice Code. De instelling blijkt zich duidelijk
bewust van het belang van de code en handelt hiernaar. Dit blijkt uit de
wijze waarop een goede werkomgeving, ontwikkeling van medewerkers en
een goede beloning worden vormgegeven. Dat de Nederlandse Reisopera het
extra toegekende budget inzet om de organisatie uit te breiden en zo de
werkdruk te verminderen, vindt de raad positief. De raad vindt het
beloningsbeleid van freelancers te summier toegelicht. Ook is in de aanvraag
niet aangegeven welke mogelijkheden medewerkers hebben om
vertrouwenskwesties, zoals grensoverschrijdend gedrag, te bespreken.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Nederlandse Reisopera reflecteert beknopt maar voldoende op de
toepassing van de Governance Code Cultuur door zijn omgang met de acht
principes van de code kort te bespreken. De principes zijn ondergebracht in
een implementatieplan dat jaarlijks wordt geëvalueerd en bijgesteld. De
aanpassingen naar aanleiding van de hernieuwde code zullen in 2020
volledig worden toegepast. De instelling hecht aan transparantie en zet haar
jaarverslag inclusief een verantwoording van de code goed vindbaar op de
website.
In haar reflectie gaat de instelling in op de gewijzigde
verantwoordelijkheden van de directeur-bestuurder, die zich vanwege zijn
re-integratie tijdelijk vooral op strategische taken richt. Binnen de
organisatie zijn de taken herverdeeld en is er extra ondersteuning voor de
dagelijkse leiding; dit proces wordt actief gestuurd door de raad van toezicht
en er is gezorgd voor externe begeleiding van de direct betrokkenen binnen
de organisatie. Dit getuigt volgens de raad van gezonde governance. De raad
verwacht dat de raad van toezicht hierbij niet alleen oog heeft voor het
bewaken van de artistieke koers op korte termijn, maar dat door deze

Nederlandse Reisopera

6

werkwijze ook langetermijnbeslissingen op goede gronden kunnen worden
genomen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
In haar toelichting op de toepassing van de Code Diversiteit en Inclusie licht
De Reisopera de omgang met de vier p’s uit de code toe (personeel,
programma, publiek, partners). De instelling wil een open, veilige cultuur
creëren waar iedereen welkom is, los van nationaliteit, kleur, geslacht,
burgerlijke staat, levensopvatting, seksuele geaardheid, sociaaleconomische
status, handicap, opleidingsniveau of leeftijd. Ze licht kort toe hoe ze deze
cultuur met haar programma, publiek, personeel en partners wil creëren. De
raad mist in de reflectie op de code echter een duidelijk actieplan. Op het
gebied van inclusie onder het publiek boekt de instelling vooruitgang; ze
kiest voor nieuwe locaties en toegankelijke wijzen van aanbieden en
ontwikkelt interactieve programma’s voor educatie, participatie en
publieksbenadering, voor verschillende doelgroepen. Op het gebied van
programma, personeel en partners heeft de organisatie volgens de raad nog
een verbeterslag te maken. Omdat de Nederlandse samenleving steeds
diverser wordt, en opera van oudsher een westers perspectief
representeert, verwacht de raad van de instelling een scherpere visie om
inclusie en diversiteit de komende periode te bevorderen.

Nederlandse Reisopera

7

NedPhO|NKO
Geadviseerd subsidiebedrag: € 10.782.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 10.782.000

Over de instelling
Stichting Nederlands Philharmonisch Orkest, podiumkunsten,
symfonieorkest met begeleidingsactiviteiten primair voor opera, Amsterdam
Stichting Nederlands Philharmonisch Orkest bestaat uit het Nederlands
Philharmonisch Orkest (hierna: NedPhO) en het Nederlands Kamerorkest
(hierna: NKO). NedPhO|NKO verzorgt per seizoen minimaal zes
operaproducties van De Nationale Opera en een concertprogrammering in
Amsterdam en Haarlem. Als operaorkest heeft NedPhO|NKO een
internationale status verworven. In Nederland heeft de instelling een eigen
publiek en weet door nieuwe presentatievormen en ongebruikelijke podia
nieuwe groepen te bereiken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.14 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nederlands Philharmonisch
Orkest een subsidiebedrag toe te kennen van € 10.782.000.
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van NedPhO|NKO. De
uitvoeringskwaliteit is hoog en beide orkesten hebben de afgelopen jaren
met succes een eigen publiek opgebouwd en een grotere zichtbaarheid
gerealiseerd. Daarnaast begeleidt het orkest opera’s van De Nationale Opera
(onderdeel van Nationale Opera & Ballet). NedPhO|NKO is zeer goed
geworteld in de stad en er zijn veel samenwerkingsverbanden. De instelling
zet in op een verdere verbinding met Alkmaar en Haarlem.
NedPhO|NKO staat er financieel gezien goed voor en de Fair Practice Code
wordt toegepast en is verwerkt in de begrote cijfers. Goed werkgeverschap is
een van de vier kerndoelen. De instelling reflecteert goed op de Governance
Code Cultuur en op de Code Diversiteit en Inclusie. Ze erkent dat er nog veel
uitdagingen zijn, maar heeft deze opgenomen in een actieplan en overtuigt
in de drijfveer om de doelstellingen te behalen.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van NedPhO|NKO. Het
aandeel dat het orkest heeft in de producties van De Nationale Opera is van
zeer hoge kwaliteit. De raad heeft ook waardering voor de wijze waarop het
orkest de afgelopen jaren de toegankelijkheid heeft vergroot voor een groot
en divers publiek. Met het Nederlands Kamerorkest heeft NedPhO|NKO een
flexibel orkest in huis waarin de eigen verantwoordelijkheid van musici een
grotere rol is gaan spelen. Met een diverse programmering op vertrouwde en
nieuwe podia en festivals heeft het NKO een breed publiek weten te bereiken
met uitvoeringen van hoge kwaliteit. De orkesten hebben ieder een eigen
publiek opgebouwd en een grotere eigen zichtbaarheid gerealiseerd.
Vanaf 2021 heeft NedPhO|NKO met Lorenzo Viotti een nieuwe chefdirigent. De raad ziet uit naar de nadere uitwerking van de artistieke
plannen. NedPhO blijft zich in de periode 2021 – 2024 in samenwerking
met De Nationale Opera richten op Duitse (laat)romantische opera’s en zal
dit aanvullen met hoogtepunten uit het Italiaanse repertoire. Het NKO
combineert hedendaagse opera’s met een belcanto trilogie en opera’s uit de
klassieke periode.
De raad oordeelt positief over de combinatie van het verstrekken van
compositieopdrachten en het hernemen van nieuw werk uit de Zaterdag
Matinee. Hij vindt de projecten waarin Arabische en westerse muziek
samenkomen aansprekend en waardeert het bijzonder dat de orkesten het
gesprek aangaan met de Meervaart en Podium Mozaïek over een
programmering in Amsterdamse wijken. De voorgenomen verdergaande
samenwerking met het Operakoor is volgens de raad veelbelovend.
Voor de periode 2021 – 2024 heeft de instelling vier kerndoelen
geformuleerd in lijn met de missie en visie: excellente uitvoeringen, een
inclusief en gastvrij orkest, investeren in de toekomst en goed
werkgeverschap. De raad is zeer te spreken over de nadrukkelijk ruimte die
beide orkesten bieden aan niet-westerse perspectieven en de manier waarop
vanuit de programmering verbindingen worden gemaakt met nieuwe
publieksgroepen.
Vernieuwing
NedPhO|NKO heeft de afgelopen jaren een voorbeeldstellende rol gespeeld
met een vernieuwende aanpak van educatie. De uitstekende wijze waarop de
orkesten invulling geven aan educatie heeft andere orkesten geïnspireerd tot
het overnemen van deze werkwijze en gezorgd voor vernieuwing binnen de
sector.

NedPhO | NKO

2

NedPhO|NKO heeft veel aandacht voor talentontwikkeling op alle niveaus.
De sinds 2015 ingestelde positie van assistent-dirigent wordt voortgezet en
de orkesten zijn betrokken bij de Nationale Master Orkestdirectie van de
conservatoria in Amsterdam en Den Haag. Studenten directie repeteren bij
het orkest en worden gecoacht door de chef-dirigent. Voor andere studenten
heeft NedPhO|NKO samen met het Conservatorium van Amsterdam de
Orkestacademie ingesteld. Hier worden studenten gecoacht door
orkestleden en voorbereid op het werkveld. De instelling werkt verder
samen met zangers van de DNO Opera Studio en ondersteunt het
Amsterdam Young Philharmonic en Leerorkesten waarbij kinderen van
scholen uit achterstandwijken actief zijn.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De instelling volgt de cao Nederlandse Orkesten en de cao voor
remplaçanten en laat in de aanvraag zien dat zij invulling geeft aan primaire
en secundaire arbeidsvoorwaarden. Voor al het personeel wordt een
loonstijging van 5 procent voorzien in vier jaar. De instelling geeft aan
remplaçanten beter te willen belonen, maar hier binnen de huidige
middelen geen gelegenheid voor te zien. Met de gevolgen van de Wet
Arbeidsmarkt in balans wordt rekening gehouden in de begrotingen.
De liquiditeit, de solvabiliteit en het weerstandsvermogen van
NedPhO|NKO geven een positief beeld van de financiële gezondheid. Er
blijken uit deze cijfers geen grote risico’s, maar het aandeel eigen komsten
bedroeg in 2018 slechts 19 procent. NedPhO|NKO geeft een goede
toelichting op de begroting en onderbouwt keuzes. Als gevolg van de
kostenstijgingen door nieuwe wetgeving en cao-ontwikkelingen heeft de
instelling in 2021 een aanzienlijk negatief exploitatieresultaat, maar werkt
richting 2024 naar een begrotingsevenwicht. De instelling geeft verder aan
dat met het verminderen van het aantal concerten de vaste lasten niet lager
worden. De risicoanalyse en de maatregelen bij tegenvallende inkomsten
zijn goed uitgewerkt.
NedPhO|NKO wijst erop dat de markt voor sponsoring klein en
concurrerend is en dat de sponsorambities in voor de periode 2017 – 2020
te optimistisch waren. De instelling wil zich de komende jaren meer richten
op fondsen en de particuliere markt, maar gaat niet in op de manier waarop
zij dit wil realiseren.
De raad is positief over het beleid waarmee de toegangsprijzen toegankelijk
worden gehouden. De instelling hanteert verschillende prijstypes voor
populaire en minder populaire concerten en past prijzen indien nodig aan.

NedPhO | NKO

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad oordeelt positief over het educatieve programma van
NedPhO|NKO. Met een gevarieerd aanbod wordt gestreefd naar een grote
toegankelijkheid van de activiteiten. In het plan wordt een breed palet aan
educatieve initiatieven gepresenteerd. Het gaat om voortzetting van
bestaande succesvolle projecten die verder worden uitgebouwd. De
instelling richt zich daarbij op kinderen en jongeren van alle leeftijden in het
basis-, voortgezet en speciaal onderwijs. Er wordt structureel samengewerkt
met een aantal partners in Amsterdam en NedPhO|NKO is medeoprichter
van de Alliantie Muziekeducatie Amsterdam. De activiteiten zijn zorgvuldig
samengesteld en regelmatig met leerlingen en docenten geëvalueerd om de
aansluiting bij het onderwijs te behouden.
Om meer impact te creëren heeft NedPhO|NKO de keuze gemaakt de
kleinschalige educatie- en ensembleconcerten te verminderen en meer
programma’s te maken met een volledig orkest. De keerzijde daarvan is dat
in de periode 2021 – 2024 een kleiner aantal kinderen en jongeren zal
worden bereikt.
NedPhO|NKO verzorgt tevens concerten in ziekenhuizen, verzorgings- en
verpleegtehuizen. Hiervoor is het project ‘Muziek en dementie’ ontwikkeld
waarbij orkestleden muziek maken met dementerende ouderen. Ook
ondersteunt het orkest drie jeugd- en leerorkesten. De leerorkesten worden
gevormd door leerlingen van dertig scholen uit achterstandswijken. Andere
vormen van participatie betreffen een operabegeleiding in de open lucht in
Amsterdam-Oost, een participatieopera met het Almeers Jeugd Symfonie
Orkest en een dag voor amateurmusici.
De raad stelt vast dat het beleid ten aanzien van publieksbereik succesvol is
en dat de concerten ook, meer dan gemiddeld in de sector, een nieuw en
meer divers publiek bereiken. De instelling beschrijft een duidelijk
doelgroepenbeleid, streeft in de entreeprijzen naar flexibiliteit en
toegankelijkheid, en hanteert een succesvolle doelgerichte toon in de
communicatie.
Geografische spreiding
NedPhO|NKO is zeer goed geworteld in Amsterdam en zet in op een verdere
verbinding met Alkmaar en Haarlem. Naast deze drie steden speelt het
orkest incidenteel ook in andere plaatsen in Nederland. Het orkest is
inmiddels met veel partners een structurele samenwerking aangegaan,
zowel binnen als buiten Amsterdam. De spreiding van de educatieve
activiteiten is vooral zichtbaar in de wijken van de stad.
NedPhO|NKO heeft zich gevestigd in Amsterdam-Oost, waar het een actieve
en uitnodigende rol speelt in de buurt. Dit heeft de zichtbaarheid van de

NedPhO | NKO

4

instelling binnen Amsterdam vergroot. De activiteiten die de instelling in de
eigen NedPhO-Koepel ontplooit, geven blijk van een grote maatschappelijke
betrokkenheid.
De orkesten maken deel uit van de Amsterdam BIS. In het profiel van de
Metropoolregio Amsterdam wordt de regio gepositioneerd als de
cultuurregio van Nederland met een nationale en internationale functie en
een aantrekkingskracht op excellentie en talent uit het hele land en de
wereld. Daarnaast richt de MRA zich op de grootstedelijke context. In zijn
reflectie op de aanvraag geeft de Metropoolregio Amsterdam aan dat
NedPhO|NKO een belangrijke landelijke, regionale en lokale rol speelt in dit
profiel.
Toepassing Fair Practice Code
NedPhO|NKO onderschrijft de Fair Practice Code en geeft expliciet aan dat
de drie codes niet los van elkaar staan, maar samenhang hebben. In de
reflecties komt deze samenhang ook naar voren. Goed werkgeverschap is
een van de kerndoelen voor de komende jaren. Aan de hand van de
kernwaarden solidariteit, diversiteit, duurzaamheid, vertrouwen en
transparantie beschrijft het orkest het beleid op het gebied van gezondheid
en duurzame inzetbaarheid, inclusief leeftijdsbewust personeelsbeleid.
NedPhO|NKO heeft aandacht voor persoonlijke omstandigheden, fysieke
conditie en de eisen die het werk aan medewerkers stelt. Er wordt iedere
twee jaar een tevredenheidsonderzoek gedaan en medewerkers worden bij
meerjarenplannen en verantwoordingen betrokken. Er is beleid ten aanzien
van ongewenste omgangsvormen en er zijn twee vertrouwenspersonen
aangesteld. Het orkest wil samen met de Vereniging van Nederlandse
Orkesten en de vakbonden de cao’s verder moderniseren en voorstellen
ontwikkelen met betrekking tot leeftijdsbewust personeelsbeleid.
NedPhO|NKO speelt een actieve rol in de sociale dialoog.
Toepassing Governance Code Cultuur
NedPhO|NKO reflecteert zorgvuldig op de toepassing van de Governance
Code Cultuur. De instelling blikt terug op ontwikkelingen in de afgelopen
jaren en benoemt uitdagingen voor de nabije toekomst, zoals de
actualisering van de statuten op basis van de aangepaste code. De raad van
toezicht zal eenmaal in de drie jaar externe begeleiding inschakelen bij de
zelfevaluatie.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
NedPhO|NKO geeft aan trots te zijn op de educatieprogramma’s die goed
aansluiten bij de diversiteit van de Amsterdamse leerlingen en op de
samenwerkingen met artistieke partners als stichting Souk en het
Amsterdams Andalusisch Orkest. NedPhO|NKO erkent tegelijk dat er op dit
vlak nog veel uitdagingen zijn en heeft een actieplan opgesteld. Zo wil de

NedPhO | NKO

5

instelling de samenstelling van de eigen organisatie diverser maken, in het
programma meer ruimte bieden aan niet-westerse culturele perspectieven,
campagnes ontwikkelen (eventueel met externe marketingbureaus) om
cultureel divers publiek te bereiken en met jeugdorkesten en conservatoria
het gesprek aangaan hoe het vak van musicus aantrekkelijker te maken voor
jongeren met een niet-westerse achtergrond. Mede gelet op de goede
verbindingen die NedPhO|NKO heeft in de buurt waar zij gevestigd is
(Amsterdam-Oost), vindt de raad dat zij de code voorbeeldstellend toepast.

NedPhO | NKO

6

New European Ensemble
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 500.000

Over de instelling
Stichting New European Ensemble, podiumkunsten, muziekensembles en
koren, Den Haag
Stichting New European Ensemble (hierna: New European Ensemble) is een
ensemble dat concerten en overige activiteiten organiseert in zijn
standplaats Den Haag, overig Nederland en internationaal. Het ensemble
speelt eigentijdse en modern-klassieke muziek en verbindt nieuw repertoire
met sociaal-maatschappelijke vraagstukken en andere kunstvormen en
muziekgenres. Ook verstrekt het ensemble compositieopdrachten aan
lokale, nationale en internationale componisten, met wie vaak voor langere
tijd wordt samengewerkt. Het ensemble bestaat uit vijftien vaste musici.
Artistiek leider is sinds 2014 altviolist en ensemble-lid Emlyn Stam.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over het New European Ensemble.
Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen deze categorie
adviseert de Raad voor Cultuur het New European Ensemble geen subsidie
toe te kennen. De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de
inleiding bij deze categorie.
Het New European Ensemble heeft in relatief korte tijd naam gemaakt met
een veelzijdige, pluriforme programmering van eigentijdse muziek. Het
ensemble werkt aan een eigen signatuur die gekenmerkt wordt door
verbinding van nieuw repertoire met sociaal-maatschappelijke vraagstukken
en andere kunstvormen en muziekgenres. Het werkt samen met
interessante componisten en culturele partners. De raad vindt het
programma voor de periode 2021 – 2024 te beknopt uitgewerkt en mist de
samenhang in de programmering. Ook is het internationale belang van het
ensemble nog bescheiden.
Op het gebied van educatie, participatie en publieksbereik heeft het
ensemble nog verbeteringen te maken. Zo ontbreekt een plan om een groter
en diverser publiek te betrekken bij het ensemble.

1

Het New European Ensemble is goed ingebed in de stad Den Haag en de
regio Haaglanden en speelt ook elders in het land. Het ensemble licht de
speelplekken buiten Leiden en Amsterdam echter niet toe. De raad heeft de
indruk dat het hier met name om coproducties gaat.
Financieel staat het New European Ensemble er gezond voor. De honoraria
voor de musici worden in de periode 2021 – 2024 gebaseerd op de nieuwe
cao voor ensemble voor zover dit redelijkerwijs van toepassing is; het
ensemble beschrijft niet waar het zal afwijken.
Het New European Ensemble reflecteert beknopt op de toepassing van de
Governance Code Cultuur. De toelichting op de toepassing van de Fair
Practice Code en de Code Diversiteit en Inclusie is onvoldoende.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het New European Ensemble heeft in relatief korte tijd naam gemaakt met
een veelzijdige, pluriforme programmering van eigentijdse muziek. Het
niveau van de uitvoeringen is in het algemeen goed. Het ensemble werkt aan
een eigen signatuur die gekenmerkt wordt door verbinding van nieuw
repertoire met sociaal-maatschappelijke vraagstukken en andere
kunstvormen en muziekgenres. Het ensemble werkt samen met onder
andere Opera2Day, Holland Opera, het Residentie Orkest, Kunstmuseum
Den Haag en EYE. De afgelopen jaren bracht het interessante
interdisciplinaire projecten tot stand met onder anderen componist Martijn
Padding en schrijver Frans Thomése (‘Grensvariaties’) en met dj Gabriel
Prokofiev. Ook werkte het ensemble samen met niet-westerse componisten
en musici.
Het ensemble stelt in zijn plan voor de periode 2021 – 2024 dat het zijn
projecten volgens drie uitgangspunten vormgeeft. Het wil een groter,
diverser en meer inclusief publiek aanspreken door nieuwe muziek te
verbinden met sociaal-maatschappelijke vraagstukken, andere
kunstvormen, oudere (voornamelijk twintigste-eeuwse) muziek en andere
muziekgenres. Het wil investeren in muziek van nu. En het wil investeren in
kunstenaars van morgen.
Uit de gepresenteerde plannen spreekt een grote ambitie. De raad
constateert echter ook dat de plannen weinig onderlinge samenhang
vertonen en niet concreet zijn uitgewerkt en gemotiveerd. De raad leest
interessante aanzetten, zoals de programma’s waarin bekende films,
popartiesten en kunststromingen samengebracht worden met hedendaags
gecomponeerd werk, of de componistenportretten in samenwerking met
Muziekgebouw aan ’t IJ, Dag in de Branding en het Koninklijk

New European Ensemble

2

Conservatorium. Ook de langdurige samenwerking die het ensemble
aangaat met enkele vooraanstaande componisten vindt de raad positief. Het
ensemble licht echter niet de keuze voor componisten, programma’s en
geplande composities toe, en beschrijft ook niet hoe de samenwerking met
componisten, musici en andere partners vorm krijgt.
Het New European Ensemble speelde in 2017 en 2018 in totaal 9 keer in het
buitenland. De aard van de internationale concerten wordt niet toegelicht.
Vernieuwing
Het New European Ensemble zoekt de verbinding met sociaalmaatschappelijke thema’s. Interessant is het geplande programma over de
Europese identiteit in 2024. Ook de programma’s waarin raakvlakken
tussen traditionele muziek uit het Midden-Oosten en hedendaagse muziek
centraal staan maken nieuwsgierig, net als de activiteiten rond vraagstukken
als klimaat, autoritair populisme en mensenrechten. De raad vindt het
jammer dat deze plannen in de aanvraag enkel worden benoemd en niet
nader worden uitgewerkt.
Bijzonder is de voortrekkersrol die het New European Ensemble speelt bij
de aanvraag binnen het Creative Europe-programma. Het doel is om
jaarlijks Europese hedendaagse muziekensembles samen te brengen voor
concerten en compositieopdrachten in combinatie met een congres dat
gewijd zal worden aan best practices bij het bereiken van artistieke doelen
en het vergroten van publieksbereik. Hiermee toont het New European
Ensemble de ambitie om het genre op internationaal niveau te ontwikkelen.
Het New European Ensemble bevordert de ontwikkeling van talent door
werk uit te voeren van jonge componisten en compositiestudenten aan het
Koninklijk Conservatorium, alsmede door de samenwerking met
Gaudeamus Muziekweek. Het New European Ensemble werkt ook samen
met de masteropleiding Ensemble Academy van het Koninklijk
Conservatorium. Het draagt hiermee bij aan de talentontwikkeling in de
hedendaagse muziek.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het New European Ensemble bestaat uit een klein kernteam en vijftien
vaste, freelance musici. Zij hebben grote zeggenschap, onder andere in de
aanstelling van de artistiek leider en het programma. Het ensemble geeft
aan dat het binnen zijn financiële mogelijkheden handelt in de geest van de
Fair Practice Code en dat per 2021 geheel gewerkt wordt conform de code.
Het New European Ensemble schrijft dat het de honoraria baseert op de
nieuwe cao voor ensembles, ‘voor zover deze redelijkerwijs van toepassing
is’ op het ensemble. Er wordt niet beschreven waarin het ensemble afwijkt
van de norm.

New European Ensemble

3

De financiële gezondheid van het New European Ensemble was op het
moment van aanvragen goed. De liquiditeit, solvabiliteit en
weerstandsvermogen van het ensemble zijn hoog en het verdienvermogen
nam de afgelopen jaren licht toe. Daarmee ziet de financiële huishouding er
gezond uit. Voor de komende periode begroot het ensemble bijna een
verdubbeling van de lasten. Een toelichting daarop ontbreekt. Wel heeft het
ensemble een goede risicoanalyse opgenomen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het New European Ensemble heeft de afgelopen jaren een klein netwerk van
(internationale) scholen in Den Haag en omgeving opgebouwd waar
interactieve workshops worden gegeven om leerlingen kennis te laten
maken met het compositieproces. Het New European Ensemble heeft het
voornemen om hierin te investeren en het netwerk verder uit te breiden. De
raad stelt vast dat educatie nog in ontwikkeling is en beter ingebed kan
worden in de organisatie. In de openbare jaarverslagen wordt geen verslag
gedaan over educatie en op de website worden de bestaande educatieve
activiteiten niet vermeld. Dat er ontwikkelingen zijn, toont de geplande
kinderopera van Oene van Geel over de klimaatcrisis aan. Hier legt het
ensemble de verbinding tussen actuele thema’s, publiek en hedendaagse
muziek.
In de periode 2017 – 2020 trok het New European Ensemble een
toenemend aantal bezoekers, van bijna 15.000 in 2017 tot ruim 19.000 in
2018. De raad oordeelt positief over het gegeven dat het New European
Ensemble op zoek wil gaan naar publieksverbreding en -vergroting door op
een laagdrempelige wijze hedendaagse muziek uit te voeren. De raad mist
echter een uitwerking van dit plan. Het ensemble wil zich richten op twee
doelgroepen: de liefhebber van nieuwe muziek en de allroundcultuurliefhebber. Het plan bevat geen marketingstrategie om deze
doelgroepen te bereiken. Het ensemble lijkt zich onvoldoende bewust van
wat er nodig is om nieuw publiek te bereiken voor een voor velen onbekend
genre als de nieuwe muziek. Volgens de raad zijn hiervoor meer gerichte
inspanningen nodig op het vlak van educatie, marketing en communicatie.
Geografische spreiding
Het New European Ensemble is stevig ingebed in de stad Den Haag en de
stedelijke cultuurregio Haaglanden. Het werkt samen met vele Haagse
partners, zoals Kunstmuseum Den Haag, Opera2Day, Dag in de Branding,
TodaysArt en het Koninklijk Conservatorium. In haar reflectie op de
aanvraag erkent de stedelijke cultuurregio Haaglanden de
samenwerkingsverbanden van het ensemble binnen de regio.

New European Ensemble

4

Het ensemble geeft met name concerten in Den Haag en speelt daarnaast in
Leiden, Amsterdam en overig Nederland. Het ensemble licht de
speelplekken buiten Leiden en Amsterdam echter niet toe. De raad heeft de
indruk dat het hier met name om coproducties gaat.
Toepassing Fair Practice Code
Het New European Ensemble reflecteert zeer beknopt op de toepassing van
de Fair Practice Code. Het ensemble gaat hierin alleen in op de discussie
rond de honoraria en de opstelling van de nieuwe cao voor ensembles, die
het ensemble wil gaan volgen voor zover redelijkerwijs van toepassing op
het ensemble. Het ensemble gaat niet in op de overige waarden van de Fair
Practice Code.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het New European Ensemble beschrijft in zijn toelichting op de Governance
Code Cultuur zijn omgang met alle acht principes van de code. Het
ensemble werkt met een bestuursmodel en bekijkt de komende periode of de
overstap naar een raad-van-toezichtmodel wenselijk is. Ook heeft het
ensemble een externe vertrouwenspersoon aangesteld. Het valt de raad op
dat de verantwoording in de openbare jaarverslagen summier is.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Met betrekking tot de Code Diversiteit en Inclusie schetst het New European
Ensemble de huidige stand van zaken en zijn omgang met elk van de vier p’s
(programma, personeel, publiek en partners) van de code, maar de raad
vindt de gepresenteerde visie gratuit. Het ensemble benadrukt de
toegankelijkheid van het werk en stelt dat culturele diversiteit en inclusie
vanzelfsprekend zijn. De raad vindt dat het hiermee voorbijgaat aan de grote
inspanningen die nog te doen zijn om het ensemble zelf, zijn programma en
zijn publiek diverser en inclusiever te maken. Het ensemble wil bijvoorbeeld
extra marketingmiddelen inzetten om specifieke doelgroepen te bereiken,
maar beschrijft noch deze doelgroepen, noch deze marketingmiddelen.
Daarnaast stelt het ensemble bewust rekening te houden met diversiteit en
inclusie bij het aangaan van samenwerkingen met partners, maar ook hier
ontbreekt een uitwerking. Een stappenplan om de komende periode de
implementatie van de code te verbeteren, ontbreekt.

New European Ensemble

5

Next Nature Network
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.000.000

Over de instelling
Stichting Next Nature Network (hierna: Next Nature Network) is een
netwerkorganisatie die de impact van technologische ontwikkelingen op het
leven onderzoekt, onder meer door mobiele expo’s, presentaties, debat en
onderzoek te organiseren. Next Nature Network presenteert tastbare
producten, zoals kweekvlees, robots, eco-coins en sportschoenen van
innovatief materiaal. Next Nature Network heeft een vestiging in
Amsterdam en bouwt aan een tweede vestiging in Eindhoven.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.40 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Next Nature Network.
Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie
adviseert de Raad voor Cultuur Stichting Next Nature Network geen
subsidie toe te kennen.
Voor de functie Future lab is slechts één plaats beschikbaar in de Culturele
basisinfrastructuur en de raad heeft een keuze moeten maken tussen Next
Nature Network en Waag. De raad hoopt dat Next Nature Network met een
uitvalsbasis in Eindhoven en in samenhang met de initiatieven die in deze
gemeente in ontwikkeling zijn, de kans krijgt om verder te groeien. Voor de
afweging tussen de aanvragen van Next Nature Network en Waag verwijst
de raad naar de inleiding.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Next Nature Network initieert en participeert in presentaties op het gebied
van design en technologie en doet dit op velerlei locaties en in een
(inter)nationale context. Zij richt zich op de uitwerking van ethische en
maatschappelijke vraagstukken rondom technologische innovaties en zet
daar ontwerp bij in om de toekomst te verkennen en er op te reflecteren.
Next Nature Network onderzoekt de relatie tussen de mens en zijn
omgeving die in toenemende mate wordt beïnvloed door innovatieve
technologie. Zij neemt hier niet op voorhand een morele positie in. Zij
manifesteert zich bijvoorbeeld niet als tegenstander van de vleesproductie,

maar zet zich in voor de ontwikkeling en acceptatie van kweekvlees. Zij
organiseert mobiele expo’s, laat ontwerpen uitvoeren, maakt publicaties en
gaat daar de boer mee op.
Op dit moment reizen zes van haar expo’s: HUBOT, Next Nature Habitat
VR, Meat the Future, Future Food Formula, NANO Supermarket en
Reprodutopia. Rondom de expo’s worden debatten, workshops, publicaties
en educatieprogramma’s ontwikkeld. Zo brengt de instelling relevante
partijen in de ontwerpsector samen met overheden, wetenschappers en
publiek.
Next Nature Network heeft een optimistische houding ten opzichte van de
technologische mogelijkheden om de leefomgeving te beïnvloeden: van
geprinte hartkleppen tot kweekvlees, robots, eco-coins en speciaal
ontworpen sportschoenen die van innovatief materiaal worden gemaakt.
Next Nature Network voegt daarmee iets authentieks en nieuws toe aan de
culturele sector. In de afgelopen jaren manifesteerde de instelling zich
steeds in de voorhoede en kreeg ze landelijke bekendheid door deel te
nemen aan het publieke debat in diverse media.
Next Nature Network wil zich op drie programmalijnen richten: intieme
technologie, ‘next habitat’ en de mens van morgen. Het zou de
herkenbaarheid van het profiel van Next Nature Network helpen als de
organisatie binnen deze programmalijnen meer focus aanbrengt.
Naast de mobiele expo’s, die effectief zijn en eigen inkomsten genereren,
heeft Next Nature Network plannen om in het Evoluon een
presentatieruimte in te richten waar professionals en het publiek kennis
kunnen maken met ontwerpen voor de toekomst.
De raad is positief over het feit dat Next Nature Network concrete resultaten
van labonderzoek nastreeft en deze tentoonstelt, zodat het publiek met
futurologische concepten en ontwerpen wordt geconfronteerd. De band met
Eindhoven is sterk. Met de mogelijkheden die het ecosysteem en het
Evoluon bieden, kan Next Nature Network een nieuwe stap in haar
ontwikkeling zetten.
Vernieuwing
Next Nature Network voegt iets authentieks toe aan de culturele sector door
het werk van ontwerpers op onverwachte locaties en vanuit onverwachte
perspectieven te presenteren. Door publiek op te zoeken met reizende
tentoonstellingen weet zij op een verfrissende manier haar publiek te
benaderen. De invulling die Next Nature Network geeft aan het begrip
‘cultuur’ is interessant. Next Nature Network verkent daarbinnen
voortdurend de grenzen van de betekenis van ‘natuur’. Next Nature Network
richt zich nadrukkelijk op tastbare ontwerpen die tentoongesteld kunnen
worden of in de praktijk kunnen worden gebruikt.

Next Nature Network

2

De netwerkorganisatie van Next Nature Network is eigentijds en naar buiten
gericht. De raad vindt de organisatiestructuur progressief: met een levendig,
wereldwijd netwerk van – betalende – leden, ambassadeurs, fellows, volgers
en projectmedewerkers. De instelling bouwt in de komende beleidsperiode
gestaag verder aan haar internationale netwerk, zodat steeds meer leden via
haar website mee kunnen denken en nieuwe ideeën kunnen aanleveren.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Next Nature Network omschrijft haar organisatie als zwermbedrijf. Rondom
de zeven leden van het kernteam zwermen vijftig betrokkenen die op
projectbasis meewerken. Ze heeft een functiehuis en een bijhorende
loontabel ingericht. Hiervoor zijn de loontabellen en de cao Kunsteducatie
en de cao van de Beroepsorganisatie Nederlandse Ontwerpers (BNO)
leidend. Er heerst een open cultuur binnen de organisatie, met korte lijnen
tussen medewerkers en directie, die regelmatig evaluaties uitvoeren en
meetings beleggen.
De organisatie is klein en kan op basis van de huidige financiële situatie
geen grootschalige verplichtingen aangaan. Next Nature Network heeft een
flinke stijging in de baten en lasten begroot voor de periode 2021 – 2024 ten
opzichte van de realisatie in 2017 en 2018. Dit hangt samen met de
eventuele structurele subsidie en met een verwachte groei van vijfduizend
betalende leden.
De jaaromzet is in vijf jaar tijd gegroeid van 100.000 euro tot ruim 600.000
euro. Dat gaat volgens Next Nature Network met groeispurten én
groeipijnen.
De tarieven voor inhuurmedewerkers worden gebaseerd op het onderzoek
van de SEO naar beloningen van zzp’ers en de analyse van Bureau Lahaut
die specifiek ingaat op de beloning van zzp’ers in de kunst- en cultuursector.
Er wordt niet beschreven of de instelling standaard een loonindexering
toepast.
Next Nature Network geeft aan dat er bij projecten soms (over)uren
gemaakt worden die niet in verhouding staan tot de financiële vergoeding
die wordt verstrekt. Ze zegt de komende jaren voorzieningen te treffen om
meerwerk in projecten goed te kunnen vergoeden en zij zet stappen om
meer controle te hebben op de omvang van haar projecten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Next Nature Network manifesteert zich met goed verzorgde publicaties,
exposities, educatieprojecten, debatten en presentaties. Geïnteresseerden
kunnen via haar website producten kopen die in labs zijn ontwikkeld. De
instelling bereikt een groot en breed publiek. Ze zoekt actief het grote

Next Nature Network

3

(festival)publiek op en bouwt aan een online gemeenschap die inmiddels
achthonderd betalende leden telt in 44 landen. De instelling organiseert op
locatie, ook op verzoek, presentaties en debatten. De raad is gecharmeerd
van deze moderne, naar buiten gerichte werkwijze.
Next Nature Network heeft een educatiemedewerker in dienst en ontwikkelt
educatieve programma’s rondom de (mobiele) expo’s. Zij is voornemens de
mobiele expo’s ook naar scholen te brengen. Tot nu toe heeft zij zich echter
nog niet op cultuureducatie voor scholen gericht. In de komende periode zal
de aandacht dan ook liggen op het uitbouwen van educatieve formats. Bij
nieuwe expo’s worden educatieve programma’s ontwikkeld die op
onderwijsinstellingen kunnen worden ingezet. Een voorbeeld daarvan is het
educatieprogramma rondom HUBOT, waarbij leerlingen worden uitgedaagd
toekomstige beroepen te bedenken, waarin mensen en robots samenwerken.
Aan Next Nature Network zijn achttien fellows verbonden. Dit zijn jonge,
getalenteerde onderzoekers, kunstenaars en ontwerpers die zich voor vijf
jaar aan Next Nature Network verbinden en onderling kennis en ervaring
uitwisselen. Zij krijgen in de komende beleidsperiode een podium via een
publicatieplatform.
Next Nature Network stuurt erop aan dat de fellows samen projecten
ontwikkelen, waarbij het netwerk en productieapparaat ten dienste staat van
de fellow. Hoe deze aanpak gaat uitwerken, moet duidelijk worden op de
nieuwe locatie. Daar wordt tevens onderzocht of er gelegenheid is een
volwaardige residentie te bieden. De raad kijkt uit naar de resultaten van de
inspanningen van Next Nature Network ten aanzien van de fellows.
Sinds 2018 organiseert Next Nature Network een Academy met workshops
voor individuen en organisaties. De komende periode verwacht zij 150
workshops te zullen geven.
Geografische spreiding
Next Nature Network is gevestigd in Amsterdam en bereidt in
samenwerking met Stichting Evoluon een Eindhovense vestiging voor. De
eigenaar van het Eindhovense Evoluon, de Evoluon Eindhoven Foundation,
heeft Next Nature Network uitgenodigd de programmering van het
rijksmonument ter hand te nemen. Next Nature Network is regionaal
ingebed en opereert ook (inter)nationaal. Zij neemt zich voor op de locatie
in Eindhoven een technologiehub te stichten, een plek van verbazing,
inspiratie, kennisoverdracht en educatie, waar jong en oud terecht kan.
Volgens Next Nature Network sluit de visie van de Foundation naadloos aan
op haar eigen thematiek en werkwijze. Next Nature Network heeft nauwe
banden met de TU Eindhoven en de Dutch Design Foundation. Vrijwel alle

Next Nature Network

4

projecten komen in regio-overstijgende samenwerking tot stand,
voortkomend uit de ruim tienjarige relatie tussen Next Nature Lab aan de
Technische Universiteit Eindhoven en de Next Nature ontwerpstudio in
Amsterdam.
Toepassing Fair Practice Code
Binnen de organisatie heerst een open cultuur waarbij de lijnen tussen
medewerkers en directie kort zijn. Next Nature Network is zich ervan
bewust dat een projectorganisatie steeds met projectmedewerkers moet
onderhandelen over honoraria. Jaarlijks wordt geëvalueerd hoe de Fair
Practice Code wordt toegepast en waar bijsturing nodig is. Rondom het
kernteam bevindt zich een groep van circa vijftig experts die op projectbasis
meewerken; hun werk wordt vergoed in overeenstemming met de code.
Next Nature Network legt dit niet verder uit en maakt niet inzichtelijk welke
cao wordt gevolgd.
Haar streven is alleen samenwerkingen aan te gaan met partijen die de code
naleven. Zij benoemt niet welke werkafspraken er met
samenwerkingspartners worden gemaakt. Wel hecht Next Nature Network
eraan transparant te zijn in onderhandelingen en wordt zorgvuldig
omgegaan met het vermelden van credits, bronvermelding en
rechtenafdracht bij exploitatie van projecten.
Toepassing Governance Code Cultuur
Next Nature Network is een netwerkorganisatie met een klein kernteam van
zeven personen. De stichting wordt bestuurd volgens het raad-vantoezichtmodel en heeft twee directeuren-bestuurders. De raad van toezicht
bestaat uit vier personen. De dagelijkse leiding is in handen van de creatief
directeur, de zakelijk directeur en vijf domeinmanagers. De
organisatiecultuur is informeel en een afgeleide van het principe ‘collegiaal
management’. De organisatie is flexibel en past zich aan, aan de projecten
die worden georganiseerd. Next Nature Network wil een lerende organisatie
zijn en past voor haar kwaliteitsverbetering de kwaliteitscirkel van Deming
toe.
De toepassing van de Governance Code Cultuur wordt jaarlijks geagendeerd
in de vergaderingen van de raad van toezicht. Ook wordt hij vanaf 2019
opgenomen in de jaarverslagen en gepubliceerd op de website.
Next Nature Network licht verder toe dat zij de ‘risicopannenkoek’ uit de
toolkit Governance Code Cultuur als model voor het risicomanagement van
haar organisatie hanteert. Ze heeft een implementatieplan opgesteld om te
kunnen beoordelen waar zij staat met betrekking tot de toepassing van de
code en wat er als gevolg van het groeiproces moet worden aangepast. Next
Nature Network heeft zichzelf daartoe enkele concrete acties opgelegd.

Next Nature Network

5

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Next Nature Network wijst erop dat zij in een groeiproces zit. Zij streeft naar
naleving van de Code Diversiteit en Inclusie, presenteert voornemens, maar
heeft geen plan en noemt geen streefgetallen. Met de inzet op haar fellows
grijpt ze wel de kans aan om de culturele diversiteit van de programmering
en de partners te vergroten. Deze fellows vormen een wisselende groep van
twintig kunstenaars en makers met uiteenlopende identiteiten. De raad
vindt dit echter een veel te magere toepassing van de code. Next Nature
Network zou ook doelen moeten stellen met betrekking tot personeel en
publiek.

Next Nature Network

6

Nieuw Zeeuws Peil/ CBK Zeeland
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 617.058

Over de instelling
Stichting Centrum Beeldende Kunsten, Vormgeving en Architectuur Zeeland
(hierna: CBK Zeeland) heeft namens vijf partijen uit het Zeeuws
Cultuuroverleg het plan Nieuw Zeeuws Peil geïnitieerd. Het onlangs
opgerichte netwerk bestaat uit CBK Zeeland, Erfgoed Zeeland, Poppodium
De Spot, Film by the Sea (in samenwerking met Stichting Filmalot) en de
Zeeuwse Muziekschool (in samenwerking met de Zeeuwse Concertzaal).
Iedere partner brengt zijn eigen expertise in. Zo omvat Nieuw Zeeuws Peil
de disciplines muziek, film, architectuur, vormgeving en beeldende kunst.
De instellingen zijn al geruime tijd geworteld in Zeeland en beogen met het
gezamenlijke plan de versterking van het kunstklimaat en de
beroepspraktijk voor cultuurmakers. Van 2021 tot en met 2024 staat ieder
jaar een thema centraal. De thema’s worden vanuit verschillende
perspectieven belicht.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan alle eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Centrum Beeldende Kunsten,
Vormgeving en Architectuur Zeeland geen subsidie toe te kennen.
CBK Zeeland heeft met vijf culturele partners uit Zeeland het plan Nieuw
Zeeuws Peil geïnitieerd. Met het plan willen de verschillende partijen de
culturele infrastructuur in de provincie Zeeland versterken. De raad
waardeert deze inzet en onderschrijft het belang ervan.
Het plan Nieuw Zeeuws Peil is vooral gericht op de algehele versterking van
de Zeeuwse culturele infrastructuur en het bereiken van een breed publiek.
De raad constateert dat talent- en/of genreontwikkeling geen kernactiviteit
is van het netwerk.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Aan het plan Nieuw Zeeuws Peil liggen vier doelstellingen ten grondslag. Ze
zijn gericht op het versterken en aantrekkelijker maken van de Zeeuwse
culturele infrastructuur en het ontwikkelen van experimentele oplossingen
voor maatschappelijke vraagstukken. De doelstellingen krijgen vorm in de

1

vier thema’s die de komende jaren op verschillende Zeeuwse locaties tot een
programma moeten leiden.
Nieuw Zeeuws Peil is een bevlogen plan. Het straalt bewustzijn uit van de
Zeeuwse identiteit en een zekere trots. De raad hecht veel waarde aan de
versterking van de culturele infrastructuur in Zeeland.
Echter, de focus van het plan ligt in de ogen van de raad op de algehele
versterking van de Zeeuwse culturele infrastructuur en het bereiken van een
breed publiek. De beoogde talent- en/of genreontwikkeling die noodzakelijk
is om in aanmerking te komen voor een plek als ontwikkelinstelling is
onderbelicht en is geen kernactiviteit van het initiatief.
Het initiatief staat in de kinderschoenen. Het valt de raad op dat de partners
goede bekenden van elkaar zijn maar dat de samenwerking nog pril is. Uit
het plan spreekt nog geen stevige onderlinge verbondenheid. De raad heeft
er vertrouwen in dat dit de komende tijd kan groeien en dat dit tot
uitdrukking komt in toekomstige plannen, ook in relatie tot
talentontwikkeling.
De thema’s ‘Grenspark’ (2021), ‘Façade’ (2020), ‘Watersnood’ (2023) en
‘Link’ (2024) hebben ieder een eigen doelgroep en doelstelling en vinden
plaats op unieke locaties. Elk thema bestaat uit vijf aandachtsgebieden.
Talentonwikkeling is daar één van. Masterclasses, workshops,
broedplaatsen en practica maken hier deel van uit. In het plan wordt niet
duidelijk wat de trajecten en de begeleiding behelzen. Alleen het plan voor
filmmakers wordt beknopt omschreven.
In Zeeland is geen kunstvakopleiding gevestigd. De raad vindt het positief
dat het netwerk dit gat voor een deel wil opvangen. Hij vindt het een gemiste
kans dat Productiehuis Zeelandia niet bij het initiatief is aangesloten.
Vernieuwing
In een bredere scope is de raad van mening dat het plan Nieuw Zeeuws Peil
vernieuwing kan teweegbrengen in de Zeeuwse culturele infrastructuur.
Kunstenaars, cultuurmakers en architecten inzetten om antwoord te vinden
op maatschappelijke thema’s is niet vernieuwend, maar de raad is van
mening dat deze aanpak het Zeeuwse culturele ecosysteem een impuls kan
geven. De Zeeuwse infrastructuur is dun. Een intensieve samenwerking op
het culturele vlak kan de provincie Zeeland een boost geven.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het plan is ingediend door CBK Zeeland, penvoerder van de vijf partners die
gezamenlijk het plan Nieuw Zeeuws Peil hebben ingediend. De financiële
gezondheid is daarom beoordeeld op de aangeleverde gegevens van het CBK
Zeeland, deze is als stabiel aan te merken.

Nieuw Zeeuws Peil/ CBK Zeeland

2

Het plan voorziet in een jaarlijks project in de periode van 2021 tot en met
2024. Voor elk van deze projecten is een begroting aangeleverd. Voor het
tekort op iedere begroting vraagt de instelling subsidie aan. De raad vindt
dit een risico omdat dit de afhankelijkheid van subsidie groot maakt. De
instelling is niet ingegaan op risico’s of een strategie bij tegenvallende
inkomsten.
Voor wat betreft eerlijke beloning heeft de raad alleen zicht op de situatie bij
CBK Zeeland. Deze instelling heeft het loonhuis gebaseerd op die van de
provincie Zeeland. Uit het plan wordt niet duidelijk hoe er wordt omgegaan
met de brede toepassing van de Fair Practice Code.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Nieuw Zeeuws Peil richt zich op cultuurmakers, young professionals,
bewoners en publiek uit de regio en daarbuiten. In de vier thema’s is in meer
of mindere mate aandacht voor educatie en participatie. De raad vindt de
initiatieven op deze terreinen minimaal uitgewerkt. Met het plan hebben de
partners de intentie om een breed publiek te trekken. De raad mist een
strategie om nieuwe doelgroepen naar de provincie te trekken.
Geografische spreiding
De culturele infrastructuur in de provincie Zeeland is dun. Om haar te
versterken hebben de vijf culturele instellingen het initiatief genomen een
gezamenlijk plan in te dienen. De instellingen zijn verankerd in de Zeeuwse
samenleving en bereiken een groot deel van de inwoners. Ook willen de
initiatiefnemers de aantrekkelijkheid van Zeeland stimuleren. De raad is
positief over de beweging die deze instellingen in gang willen zetten om de
infrastructuur verbeteren.
De stedelijke cultuurregio Zeeland onderschrijft het belang van dit initiatief
voor de culturele infrastructuur van de regio. Gelet op het regionale karakter
van het initiatief zou een verzoek tot ondersteuning door de provincie of de
gemeentes kansrijk kunnen zijn.
Toepassing Fair Practice Code
CBK Zeeland reflecteert summier op de code als het de samenwerking van
het netwerkt aangaat. Hij omschrijft de situatie voor de eigen instelling. Hoe
de partners met de Fair Practice Code willen omgaan wordt niet duidelijk in
het plan. De raad kan daarom geen oordeel vellen over de omgang met deze
code door de gezamenlijke partners in het plan Nieuw Zeeuws Peil.

Nieuw Zeeuws Peil/ CBK Zeeland

3

Toepassing Governance Code Cultuur
CBK Zeeland reflecteert summier op de code als het de samenwerking van
het netwerk aangaat. Hij omschrijft de situatie voor de eigen instelling. Hoe
de partners met de Code Governance Cultuur willen omgaan wordt niet
duidelijk in het plan. De raad kan daarom geen oordeel vellen over de
omgang met deze code door de gezamenlijke partners in het plan Nieuw
Zeeuws Peil.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
CBK Zeeland reflecteert summier op de code als het de samenwerking van
het netwerk aangaat. Hij omschrijft de situatie voor de eigen instelling. Over
hoe de partners invulling willen geven aan de Code Diversiteit en Inclusie
verschaft het plan geen duidelijkheid. Het initiatief is zich bewust van de
omgeving waarin het opereert en springt daarop in. Zo is er aandacht voor
de streng christelijke geloofsgemeenschappen en de vergrijzing van de
samenleving. De raad kan geen goed oordeel vellen over de omgang met
deze code door de gezamenlijke partners in het plan omdat een visie hierop
ontbreekt.

Nieuw Zeeuws Peil/ CBK Zeeland

4

Noord Nederlands Orkest
Geadviseerd subsidiebedrag: € 6.462.846
Gevraagd subsidiebedrag: € 6.462.846

Over de instelling
Stichting Noord Nederlands Orkest, podiumkunsten, symfonieorkesten,
Groningen
Stichting Noord Nederlands Orkest (hierna: Noord Nederlands Orkest), met
als thuisbasis Groningen, verzorgt concerten met een overwegend
symfonisch repertoire in Noord-Nederland. Het orkest profileert zich met
een veelzijdige programmering en focust op het bedienen van een breed
publiek. Het Noord Nederlands Orkest houdt de symfonische
uitvoeringspraktijk in de regio levend door avontuurlijke programma’s op
een hoog niveau te presenteren.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Noord Nederlands Orkest een
subsidiebedrag toe te kennen van € 6.462.846.
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van het Noord
Nederlands Orkest. Het is een veelzijdig orkest dat een groot palet aan
nieuwe concertformules en experimenten presenteert. Het orkest heeft de
afgelopen periode de kwaliteit en de zeggingskracht nog verder verbeterd.
De gepresenteerde programmaformats en maatschappelijke thema’s vindt
de raad vernieuwend.
Het orkest functioneert als een springplank voor jong talent. Het heeft veel
oog voor educatie, participatie en publieksbereik en werkt daarin goed
samen met partners.
Het Noord Nederlands Orkest is sterk geworteld in de stad Groningen en
kent een stevige verbinding met de noordelijke provincies door de vele
samenwerkingsverbanden. Het orkest speelt in toenemende mate ook
buiten de eigen regio.
Het orkest is transparant op financieel en zakelijk gebied en de financiële
gezondheid is voldoende. De toepassing van de Fair Practice Code is
opgenomen in de begroting, waarbij de extra kosten wel deels worden
onttrokken aan de eigen reserves. Het orkest reflecteert voldoende op de
code en laat overtuigend zien hoe het invulling geeft aan goed
werkgeverschap. De reflectie op de Governance Code Cultuur is summier.
De reflectie op de Code Diversiteit en Inclusie geeft de visie hierop van het

orkest goed weer, maar het orkest benoemt geen concrete doelstellingen
voor de periode 2021 – 2024.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over het Noord Nederlands Orkest. Het orkest is
veelzijdig en presenteert een breed palet aan nieuwe formules en
experimenten. Het orkest functioneert op artistiek hoog niveau en met grote
zeggingskracht. De afgelopen periode heeft het orkest de eigen zichtbaarheid
vergroot, haar toegankelijke imago behouden en een breder publiek weten
aan te spreken.
Voor de periode 2021 – 2024 is een aantal aansprekende programma’s
gepland, naast het reguliere symfonische repertoire en de begeleiding van de
Nederlandse Reisopera. Zo breidt het orkest het format filmmuziek verder
uit met muziek uit niet-westerse films. Ook wordt een MiddenOostenfestival georganiseerd, dat de schoonheid van de Arabische wereld zal
belichten in samenwerking met dansgezelschap Club Guy & Roni, het Noord
Nederlands Toneel en SPOT Groningen. In 2024 neemt het orkest de vierde
symfonie van Charles Ives als vertrekpunt voor een programma over de
gevolgen van verstedelijking in relatie tot krimp en klimaateffecten. De raad
oordeelt positief over de vernieuwing die met deze thema’s in het
programma worden aangebracht.
Het plan van het orkest bevat een gevarieerd aanbod, gebaseerd op
maatschappelijk engagement, regionale binding, hedendaagse
compositieopdrachten en samenwerking met tal van (regionale) partners.
De samenhang van de programmering met betrekking tot inhoud,
doelgroepen, tijd en locatie is zeer hecht. De raad is overtuigd van de
expertise van het orkest en van de haalbaarheid van de ambities.
Het orkest blijft in de periode 2021 – 2024 werken met wisselende
dirigenten en verwacht ‘de mogelijkheid’ dat daarbij een kandidaat voor het
chef-dirigentschap naar voren komt. De raad tekent aan dat deze
benadering wat vrijblijvend overkomt en vraagt zich af of het orkest een
profiel hanteert voor een toekomstige dirigent.
Vernieuwing
Het Noord Nederlands Orkest blikt positief terug op de bereikte resultaten
met het innovatiebudget, zoals het spelen vanaf iPads en liveprojectie van
visuals bij specifieke concerten en nieuwe marketingconcepten. Bij de
invulling van het programma zet het orkest experimenten met nieuwe
programmaformules voort, zoals hiervoor beschreven. De raad is met name
positief over de vernieuwing in de combinatie van programmaformats met

Noord Nederlands Orkest

2

maatschappelijke thema’s, bijzondere locaties en compositieopdrachten.
Het plan overtuigt in dit opzicht, omdat deze innovatie ook leidt tot nieuwe
samenwerkingsverbanden en nieuwe publieksgroepen aanspreekt.
Het Noord Nederlands Orkest laat op verschillende niveaus zien
talentontwikkeling te bevorderen. Het participeert onder andere in de
Nationale Master Orkestdirectie en biedt stageplekken aan studenten van
het Prins Claus Conservatorium. Verder speelt jong talent mee in
openluchtconcerten en begeleidt het orkest vergevorderde zangers en musici
uit de noordelijke provincies. Het Noord Nederlands Orkest functioneert
daarmee als springplank voor jong talent.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het orkest honoreert conform de cao Nederlandse Orkesten en de cao voor
remplaçanten. De verhoging van de honoraria van remplaçanten ten gevolge
van de invoering van de Wet Arbeidsmarkt in balans is voor de helft
opgenomen als taakstelling in de begroting voor 2020, terwijl de andere
helft aan het eigen vermogen wordt onttrokken. Het orkest wijst erop dat
het beperkt is in zijn mogelijkheden om binnen zijn huidige budget de
honorering van musici verder te verbeteren. Ook doet het orkest een beroep
op de overheid om de meerkosten voor de invoering van de WAB op zich te
nemen.
De financiële transparantie is groot en de bedrijfsvoering van het Noord
Nederlands Orkest is verantwoord. De liquiditeit, solvabiliteit en het
weerstandsvermogen geven een matig positief beeld van de financiële
gezondheid van het Noord Nederlands Orkest. Op alle drie de indicatoren
namen de waarden af in de periode 2017 – 2018. Hoewel alleen het
weerstandsvermogen een middelhoog risico toont, zijn de financiële risico’s
toegenomen. De eigen inkomsten ten opzichte van de totale inkomsten zijn
met 22 en 21 procent in respectievelijk 2017 en 2018 aan de lage kant. Het
verdienvermogen van het orkest is daarmee niet groot. Volgens het orkest
komt dat door de beperkte sponsormogelijkheden in het noorden van het
land; het zoekt naar manieren om dit te ondervangen, zoals het geven van
masterclasses leidinggeven voor bedrijven. De eerste resultaten van dit
initiatief zijn positief. Om particuliere begunstigers meerjarig aan zich te
binden heeft het Noord Nederlands Orkest in aanvulling op het NNO Fonds
het ‘Gilde’ opgericht, dat bijdraagt aan investeringen op het gebied van
donateurswerving en instrumentenonderhoud.

Noord Nederlands Orkest

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De activiteiten van het Noord Nederlands Orkest laten zien dat educatie,
participatie en publieksbereik op een ongeforceerde manier samenkomen.
Het orkest biedt educatieve activiteiten voor alle schooltypes en
leeftijdsgroepen, waarbij de nadruk ligt op het primair onderwijs. Uit
evaluatie blijkt dat avondconcerten voor het voortgezet onderwijs minder
aantrekkelijk worden gevonden en het orkest experimenteert daarom met
interactieve concerten onder schooltijd. De raad is positief over deze
vraaggerichte aanpak, net als over het uitgangspunt dat het orkest alle
leerlingen in het noorden ten minste eenmaal in hun schoolcarrière een
liveconcert door hun eigen orkest wil laten meemaken. Het orkest stimuleert
(amateur)talent door samen te werken met lokale koren en hafabraorkesten.
Sinds 2017 gaan bij het Noord Nederlands Orkest programmering en
marketing steeds meer hand in hand. Deze succesvolle werkwijze heeft,
naast kwantitatief en kwalitatief publieksonderzoek, geresulteerd in
stijgende bezoekersaantallen, met name onder het publiek tot dertig jaar.
Met de nieuwe concertformats en maatschappelijke thema’s en door te
spelen op festivals bereikt het orkest meer publiek uit verschillende
doelgroepen en van diverse leeftijden. Het orkest wil deze lijn voortzetten.
De raad is van oordeel dat de marketing- en communicatie-uitingen van het
Noord Nederlands Orkest over de hele linie sterk zijn.
Geografische spreiding
Het Noord Nederlands Orkest is zeer goed geworteld in de stad Groningen
en kent een goede spreiding in de noordelijke provincies door de waaier aan
samenwerkingsverbanden en partners. Volgens het orkest zijn er in de regio
relatief weinig zalen beschikbaar voor symfonisch repertoire. Het orkest
speelt in toenemende mate buiten de regio (onder andere in de concertzalen
in Amsterdam en Utrecht) en vergroot de zichtbaarheid verder door te
spelen op festivals. De projecten in het kader van Leeuwarden Culturele
Hoofdstad van Europa 2018 vergrootten de zichtbaarheid van het orkest, en
leidden tot het nieuwsgierig makend voornemen van een cultuurtriënnale in
2022, 2025 en 2028.
In zijn reflectie op de BIS-aanvragen waardeert de stedelijke cultuurregio
We the North het Noord Nederlands Orkest om de manier waarop het orkest
een divers publiek bereikt met een aansprekend programma van hoog
niveau. De samenwerkingspartners van het orkest vormen volgens de
stedelijke cultuurregio een goede afspiegeling van de cultuursector in
Noord-Nederland. Het orkest heeft een unieke plaats in de keten van
talentontwikkeling in de regio. De activiteiten van het orkest passen binnen

Noord Nederlands Orkest

4

de ambitie van We the North om in te zetten op talentontwikkeling om
makers blijvend aan de regio te binden, en om nieuw publiek aan te spreken.
Toepassing Fair Practice Code
Het Noord Nederlands Orkest onderschrijft de Fair Practice Code en past
deze toe. Het orkest reflecteert duidelijk op de toepassing van de code.
Het orkest betrekt zijn musici en medewerkers goed bij de organisatie. In
2020 toetst een afvaardiging van orkestmusici de programmamatrix op de
doelstellingen en wensen van de musici zelf. In bredere zin is naar
aanleiding van een tevredenheidsonderzoek het verzoek van een
medewerker gehonoreerd om te onderzoeken hoe men het werk in de
toekomst zou willen inrichten. In samenwerking met de ondernemingsraad
ontwikkelde het orkest beleid ten aanzien van (on)gewenst gedrag en er
kwam een onafhankelijke vertrouwenspersoon. Het orkest wil met
betrekking tot de omvang van dienstverbanden maatwerk leveren, waarbij
gekeken wordt naar de persoon en diens ambities. De raad beoordeelt de
invulling van het werkgeverschap als goed en zorgvuldig. Het orkest
benoemt echter geen toetsbare doelstellingen voor de komende vier jaar.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Noord Nederlands Orkest past de Governance Code Cultuur toe en doet
daarvan verslag in het jaarverslag en de jaarrekening. Deze verslaglegging
toont een grote transparantie en een actieve toezichthoudende rol van de
raad van toezicht. Volgens het orkest zijn de principes uit deze code
verankerd in de statuten van de stichting, het directiereglement en het
reglement van de raad van toezicht. De raad van toezicht evalueert zijn eigen
functioneren en heeft, om de onafhankelijkheid te waarborgen, na vijf jaar
een nieuwe accountant geworven. De ondernemingsraad formuleert in 2020
een scholingsplan. De raad maakt uit de aanvraag en openbaar beschikbare
jaarverslagen op dat de organisatie de code goed heeft geïntegreerd.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Noord Nederlands Orkest onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie
en reflecteert zorgvuldig op de stand van zaken. Er is sprake van een
groeiend besef van het belang van diversiteit en inclusie. Het orkest heeft
eind 2019 een scan uitgevoerd en vindt daarin handvatten voor verbetering;
ook de nulmeting biedt een aantal aanknopingspunten. Het orkest erkent
dat het in de toepassing van de code nog een weg te gaan heeft.
Het orkest zet in op educatieprogramma’s voor vmbo- en mbo-onderwijs,
waar de diversiteit in achtergrond van leerlingen groter is. Binnen de
noordelijke provincies richt het orkest zich in de steden op een cultureel
divers publiek. In de meer landelijke gebieden heeft het aandacht voor
krimp, vergrijzing en ontvolking. Het orkest bereikt via nieuwjaars- en

Noord Nederlands Orkest

5

openluchtconcerten en door te spelen in andere settingen naar eigen zeggen
een gemengd publiek. De raad oordeelt positief over de wijze waarop de
instelling op de code reflecteert, maar mist een beschrijving van concrete
doelstellingen met daaraan gekoppelde stappen voor de periode 2021 –
2024.

Noord Nederlands Orkest

6

Noord Nederlands Toneel
Geadviseerd subsidiebedrag: € 2.824.500
Gevraagd subsidiebedrag: € 2.824.649

Over de instelling
Stichting Noord Nederlands Toneel, podiumkunsten, theater, Groningen
Stichting Noord Nederlands Toneel (hierna: NNT) is een groot
theatergezelschap, gevestigd in Groningen. NNT maakt innovatief en
geëngageerd totaaltheater voor een breed en divers publiek, onder artistieke
leiding van Guy Weizman. Ook maakt NNT locatievoorstellingen over
thema’s die spelen in Noord-Nederland. De instelling werkt nauw samen
met dansgezelschap Club Guy & Roni. Samen met de muziekensembles
Asko|Schönberg en Slagwerk Den Haag participeren beide Groningse
gezelschappen in het project NITE (Nationaal Interdisciplinair Theater
Ensemble). Hierin zoeken zij naar innovatieve vormen van
grotezaalproducties. Ook op het gebied van organisatie, marketing en
regionale verbinding werkt NNT nauw samen met Club Guy & Roni. NNT en
Club Guy & Roni dienen elk een eigen BIS-aanvraag in, de eerste in de
categorie Theater en de tweede in de categorie Dans.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.9 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Noord Nederlands Toneel een
subsidiebedrag toe te kennen van € 2.824.500.
NNT heeft zich met interdisciplinaire voorstellingen een heldere positie
verworven in het Nederlandse veld, en vormt daaraan een belangrijke
toevoeging. Het gezelschap is doorlopend op zoek naar vernieuwing en
innovatie, wat zich uit in artistieke keuzes en samenwerkingen en in de
zakelijke vervlechting met dansgezelschap Club Guy & Roni. De instelling
initieert interessante ontwikkelingen op het gebied van educatie en
publieksbenadering. Zij biedt een sterke combinatie van lokale en reizende
voorstellingen en grote internationale activiteiten, en heeft een sterke
binding met standplaats Groningen. Een punt van zorg is de afnemende
herkenbaarheid van NNT ten opzichte van Club Guy & Roni en NITE.
De instelling reflecteert voldoende tot goed op de toepassing van de Fair
Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en
Inclusie, maar formuleert vrijwel geen verbeterstappen voor de toekomst.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad vindt NNT een onderscheidend gezelschap in het Nederlandse
theaterveld. Met haar vernieuwende aanpak slaagt de instelling erin actuele
thema’s op een aansprekende manier te vertalen naar het theater. Zij werkt
met een gemengd ensemble van acteurs, dansers en muzikanten en daagt
hen uit ook elkaars vak te beoefenen, wat ertoe leidt dat dansers acteren en
muzikanten dansen. Het vakmanschap is groot. Interessante voorstellingen
vond de raad met name ‘GAS’, over de gaswinning in Noord-Nederland (met
Toneelgroep Jan Vos) en ‘Er zal iemand komen’ van Liliane Brakema. Ook
de grotezaalvoorstellingen die het gezelschap binnen NITE maakte waren
aansprekend. Hierin werden toneel, dans, kunst, muziek, mode en film
gecombineerd tot een totaalervaring waarin alle disciplines gelijkwaardig
zijn. De raad was met name onder de indruk van het drietalige ‘Salam’, dat
mede dankzij het spel van Jack Wouterse een groot succes werd.
De gelijkwaardige benadering van toneel en dans is interessant, maar de
raad constateert dat de signatuur van NNT ten opzichte van Club Guy &
Roni en NITE daarmee soms onduidelijk wordt. De dwarsverbanden zijn
duidelijk, maar het eigen gezicht van NNT dreigt enigszins uit beeld te raken
door de wens totaaltheater te maken. De successen van NNT bestaan vooral
uit de interdisciplinaire coproducties van NITE. Dit is mogelijk een gevolg
van het vroege vertrek van Julie van den Berghe, die als artistiek leider was
aangesteld om NNT een eigen gezicht te geven.
Het centrale thema voor de komende periode is ‘de wereld in beweging’: een
helder uitgangspunt dat qua inhoud en vorm goed aansluit bij het profiel
van de instelling. Zij wil minimaal drie groot gemonteerde producties
maken, waarvan er twee landelijk en internationaal toeren en een op locatie
wordt gemaakt. Minimaal een van deze voorstellingen is een coproductie
binnen NITE. De raad verwacht dat de instelling de komende periode aan
herkenbaarheid kan winnen, met het werk van de veelbelovende jonge
regisseurs Eline Arbo, Liliane Brakema en Jan-Christoph Gockel
(huisregisseur Münchner Kammerspiele). Net als artistiek directeur en
regisseur Guy Weizman zullen zij geëngageerd, interdisciplinair theater
maken voor de grote zaal. De huisdramaturg en hoofd toneel Robbert van
Heuven is naast Weizman medeverantwoordelijk voor het artistieke beleid.
Ook wordt huisschrijver Rik van den Bos aan het artistiek team toegevoegd.
De raad heeft vertrouwen in deze keuzes.
Vernieuwing
NNT is doorlopend op zoek naar vernieuwing en innovatie. Het gezelschap
functioneert naar eigen zeggen als een dangerous safespace waarin
disciplines, makers, dansers, muzikanten en acteurs elkaar uitdagen om uit

Noord Nederlands Toneel

2

hun comfortzone te komen en elkaars werkwijze en axioma’s te bevragen,
vanuit respectvolle nieuwsgierigheid. De raad waardeert deze werkwijze
zeer. Ook de samenwerking met de partners binnen NITE draagt bij aan
vernieuwing van de kunstpraktijk. De zakelijke vervlechting met Club Guy &
Roni is eveneens vernieuwend.
De instelling voelt zich verantwoordelijk voor jong talent dat
interdisciplinair theater wil leren maken. Hiervoor biedt zij het
talentontwikkelingstraject ‘RAW’, waarin talentvolle makers in vier jaar
worden begeleid om werk te maken voor de grote zaal. De afgelopen jaren
doorliepen Eline Arbo en Liliane Brakema dit traject, wat resulteert in eigen
grotezaalproducties in de periode 2021 – 2024. In 2021 start Mart van
Berckel en in 2023 stroomt Rebekka Nilsson in. Ook krijgt modelabel
MAISON the FAUX een eigen RAW-traject. De raad vindt het een zeer
interessante keuze om mode toe te voegen aan de disciplines waarmee wordt
gewerkt.
Met de Poetic Disasters Club bieden NNT en Club Guy & Roni een
stageproject waarin dans- en acteerstagiairs een jaar lang op een
onafhankelijke manier eigen werk creëren en daarnaast meespelen in de
grote producties. De raad waardeert de keuze om hen met Dries Verhoeven
een voorstelling in de publieke ruimte te laten maken; daaruit blijkt inzicht
in de behoeften van kunstenaars van nu.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De liquiditeit, solvabiliteit en het weerstandsvermogen van NNT waren hoog
in 2017 en 2018. In 2017 hebben NNT en Club Guy & Roni een
samenwerkingsconstructie opgezet met instemming van het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Ook het Fonds Podiumkunsten en de
gemeente Groningen gingen hiermee akkoord. De instellingen delen de
kosten van directie, financiële administratie en secretariaat, volgens een
verdeelsleutel die is gebaseerd op de hoogte van de structurele subsidie van
beide organisaties. Ze hebben elk een eigen raad van toezicht, met dezelfde
leden. Ook de planning- en controlcyclus is gelijk. De raad heeft waardering
voor de succesvolle implementatie van deze organisatievorm.
NNT volgt de cao Toneel en Dans voor de beloning van vaste, tijdelijke en
freelancemedewerkers. De zakelijk directeur is bestuurslid van
koepelorganisatie NAPK en draagt daarmee actief bij aan de sociale dialoog
over eerlijke beloning in de sector. Behalve aandacht voor de ontwikkeling
van artistiek talent biedt de instelling scholingsmogelijkheden aan nietartistieke medewerkers.

Noord Nederlands Toneel

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad ziet interessante ontwikkelingen op het gebied van educatie en
publieksbenadering en is positief over de projecten die NNT samen met
Club Guy & Roni wil initiëren rond film, mode en literatuur. Deze moeten
docenten meer mogelijkheden bieden om hun brede aanbod te integreren in
verschillende vakken en lesprogramma’s. De interdisciplinaire werkwijze
komt ook op een interessante manier terug in het educatiebeleid, waarin de
instelling theatereducatie combineert met dans- en muziekeducatie.
Wel oordeelt de raad kritisch over de herkenbaarheid van NNT in deze
activiteiten. Zo valt op dat het gezelschap veelal kiest voor
samenwerkingspartners en daarbij zelf aan zichtbaarheid inboet,
bijvoorbeeld in de voorstellingen voor scholen samen met Theater de Steeg.
Ook ontbreken een inhoudelijke onderbouwing van de educatieactiviteiten
en concrete doelstellingen, en is de visie op publiekswerking te veel gericht
op marketing.
De raad prijst de grote publieksaantallen en de mate waarin de instelling
nieuw publiek weet te trekken. De locatievoorstellingen ‘GAS’ en ‘De Poolse
bruid’ (met TG Echo) waren voor het lokale publiek zeer aantrekkelijk en
met het spelen op festivals als Oerol en Lowlands heeft zij ook aantoonbaar
een nieuw publiek bereikt. In de komende periode voorziet NNT alle
grotezaalvoorstellingen van boventitels, waardoor ook niet-Nederlandstalig
publiek kan worden bereikt.
Met het initiatief ‘Bab Ad-daar’ geeft zij bovendien ruimte aan nieuwe
Nederlanders. Dit community-programma is eind 2018 op eigen initiatief
opgezet door Ahmad Abdulwahab, zelf afkomstig uit Syrië. De raad vindt het
interessant dat NNT hem in 2020 als publiekswerker in dienst heeft
genomen. Het is echter niet duidelijk wat het verdienmodel van dit
programma is en of de medewerkers worden betaald.
Geografische spreiding
NNT biedt een sterke combinatie van lokale en reizende voorstellingen en
grote internationale activiteiten. De instelling heeft een sterke binding met
standplaats Groningen. Zij werkt als huisgezelschap intensief samen met de
podia van SPOT Groningen. Met het Noord Nederlands Orkest creëert zij de
komende periode grootschalig locatietheater. Groningen is de jongste stad
van Nederland, terwijl de omliggende regio juist vergrijst. De raad ziet de
binding van de instelling met de regio verslechteren als gevolg van haar
afnemende herkenbaarheid. Dit vindt hij zorgelijk.
Wel is de raad positief over de regionale samenwerkingen, onder meer met
het Friese theatergezelschap Tryater. Samen verkennen NNT en Tryater de
mogelijkheden om tweejaarlijks een familievoorstelling voor de noordelijke

Noord Nederlands Toneel

4

theaters te maken. Binnen Station Noord werkt de instelling aan
talentontwikkeling met alle noordelijke rijksgefinancierde instellingen. Deze
en enkele andere samenwerkingsverbanden wil zij de komende periode
intensiveren en uitbouwen.
In haar reflectie op de aanvraag schrijft de stedelijke cultuurregio We the
North dat de instelling voor Noord-Nederland van grote artistieke betekenis
is, met een goede inbedding in de regio qua samenwerkingspartners en
thematiek.
De instelling reist door het hele land en heeft dankzij de samenwerking met
de muziekensembles Asko|Schönberg uit Amsterdam en Slagwerk Den Haag
een sterke band met de Randstad. De raad is ook te spreken over de
internationale activiteiten: NNT wil in Nederland laten zien dat de behoefte
om interdisciplinair te werken ook elders in Europa leeft en maakt daartoe
coproducties met gelijkgestemde internationale gezelschappen.
Toepassing Fair Practice Code
NNT reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair Practice Code. De
instelling bespreekt echter niet welke verbeterstappen er mogelijk zijn en
hoe die de komende periode vorm moeten krijgen. Naleving van de cao
Toneel en Dans vormt de basis van haar visie op fair pay en de code in
bredere zin. Zij zorgt ervoor dat er in coproducties geen onderscheid is
tussen de arbeidsomstandigheden van de verschillende betrokkenen.
De instelling draagt actief bij aan de sociale dialoog over eerlijke beloning
door haar aansluiting bij koepelorganisatie NAPK, waarvan de zakelijk
directeur sinds 2018 bestuurslid is. De bedrijfsvoering en financiën zijn
transparant in de zin dat jaarlijks de jaarcijfers en jaarverslagen online
worden gepubliceerd. De instelling geeft blijk van visie op duurzaamheid en
solidariteit, door veel te investeren in scholing en ontwikkeling van
medewerkers, en door aansluiting bij het Sociaal Fonds Podiumkunsten.
Toepassing Governance Code Cultuur
NNT reflecteert voldoende op de toepassing van de Governance Code
Cultuur, maar formuleert geen verbeteringen voor de toekomst. Zij hanteert
het raad-van-toezichtmodel. De instelling geeft blijk van zorgvuldig bestuur
in de wijze waarop zij de samenwerking met Club Guy & Roni heeft
vormgegeven (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’).
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De instelling reflecteert goed op de toepassing van de Code Diversiteit en
Inclusie. Ze streeft ernaar een inclusieve organisatie te zijn, waarin alle
medewerkers mogen uitdragen wie zij zijn, en achtergrond, overtuigingen en
voorkeuren geen rol spelen bij benoemingen of beloningen. De algemeen

Noord Nederlands Toneel

5

directeur, artistiek leider en de voorzitter van de raad van toezicht hebben
een biculturele achtergrond. De raad vindt diversiteit in de raad van toezicht
goed belegd, zowel in expertise als culturele achtergrond. Te prijzen valt met
name de vanzelfsprekendheid die doorklinkt in deze diverse samenstelling.
Wel valt op dat de medewerkers in niet-artistieke functies weinig cultureel
divers zijn. De raad zou graag zien dat de instelling op dat vlak maatregelen
treft.
In 2020 volgen medewerkers een unconscious bias-training. Ook is de
instelling aangesloten bij Theater Inclusief, waarbinnen ze gebruik maakt
van HR-training op het gebied van inclusieve werving en selectie. De raad
ziet de toepassing van de code ook terug in de diverse samenstelling van het
publiek. Om ook inclusief te zijn voor een niet-Nederlandstalig publiek
werkt de instelling bij NITE-voorstellingen met Engelstalige boventiteling.

Noord Nederlands Toneel

6

Noordbrabants Museum
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Noordbrabants Museum (hierna: Noordbrabants Museum) is een
regionaal museum, gevestigd in ’s-Hertogenbosch. Het museum presenteert
kunst, cultuur en geschiedenis van Noord-Brabant. De museumcollectie
omvat meer dan dertigduizend objecten, zoals schilderijen, prenten,
tekeningen, textiel, munten en penningen, glas, zilver, kunstnijverheid,
archeologie en typisch Brabantse objecten. Educatie, artistieke kwaliteit en
emotie zijn de belangrijkste uitgangspunten voor de presentaties en de
activiteiten; hiermee wil het museum de bezoekers vermaken,
samenbrengen en prikkelen.
Het Noordbrabants Museum is met deze aanvraag ook aanvrager namens
Stedelijk Museum Breda, TextielMuseum in Tilburg, Design Museum Den
Bosch, Van Abbemuseum in Eindhoven en Museum Helmond. Het
gezamenlijke doel van de zes musea is het bereiken van een groter en meer
divers publiek in No0rd-Brabant, en talentontwikkeling van jongeren in de
culturele sector.

Subsidieadvies
Het Noordbrabants Museum vraagt als penvoerder subsidie aan als
instelling met als kernactiviteit het beheer en behoud van een provinciale
collectie cultureel erfgoed van nationaal of internationaal belang. Het
museum vraagt subsidie voor het uitvoeren van publieksactiviteiten die
verband houden met de collectie en een aanvulling vormen op de
activiteiten waarvoor de gemeente ’s-Hertogenbosch en provincie NoordBrabant subsidie verstrekken. Het museum is voorgedragen door de
Gedeputeerde Staten van de provincie Noord-Brabant, waar de instelling
haar standplaats heeft. Het Noordbrabants Museum voldoet aan de eisen
die de Regeling stelt met betrekking tot artikel 3.26.
De Raad voor Cultuur adviseert het Noordbrabants Museum geen
subsidiebedrag te verlenen, tenzij de instelling:
-

-

een aangepast activiteitenplan opstelt met een nieuwe invulling van
de besteding van de rijksbijdrage, waarbij het budget minder
versnipperd wordt.
een aangepaste begroting opstelt in lijn met het activiteitenplan.
ingaat op de beloning van vaste, tijdelijke en freelance medewerkers.

1

-

een toelichting geeft op de toepassing van de Code Fair Practice, de
Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie, met
concrete actiepunten voor de komende periode.

De raad oordeelt negatief over de aanvraag van het Noordbrabants Museum
in samenwerking met Stedelijk Museum Breda, TextielMuseum, Design
Museum Den Bosch, Van Abbemuseum en Museum Helmond. De
Brabantse musea willen de bijdrage besteden aan het verwerven van zes
junior-conservatoren die, per museum, voor een periode van vier jaar
werken aan het bereiken van nieuwe doelgroepen in Noord-Brabant. De
raad stelt grote vraagtekens bij de uitvoerbaarheid van de plannen, omdat
de BIS-subsidie met een gelijkelijke verdeling over de instellingen te
versnipperd terechtkomt. Het takenpakket en de verwachtingen van de
conservator staan bovendien niet in verhouding met het aantal beschikbare
uren.
Het Noordbrabants Museum is een financieel gezonde instelling. De raad
vindt de toelichting op de toepassing van de Fair Practice Code inclusief
eerlijke beloning, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en
Inclusie echter onvoldoende en te weinig concreet.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het Noordbrabants Museum wil met de BIS-subsidie in de periode 2021 –
2024 intensief samenwerken met het Van Abbemuseum, Stedelijk Museum
Breda, TextielMuseum, Design Museum Den Bosch en Museum Helmond.
De gemeenschappelijke doelstelling is meer bezoekers naar Brabantse
musea halen, waarbij zij gezamenlijk nastreven dat de bezoekersgroep meer
divers wordt.
De Brabantse musea willen de rijksbijdrage besteden aan het verwerven van
een team van zes junior-conservatoren die, per museum, gedurende vier jaar
werken aan het bereiken van nieuwe, specifieke doelgroepen in NoordBrabant. Daarnaast wordt de subsidie gebruikt voor een vierjarig
activiteitenprogramma. Iedere conservator krijgt een eigen opdracht voor
het realiseren van publieksactiviteiten die verband houden met de collecties.
Het gezamenlijke resultaat van de samenwerking is een grotere en bredere
bezoekersgroep bij Brabantse musea, producten en activiteiten die dit
bewerkstelligen, en talentontwikkeling van starters in de culturele sector.
In de aanvraag wordt slechts summier ingegaan op het beoogde profiel van
de junior-conservatoren: een passende opleiding, weinig werkervaring, bij
voorkeur niet of nauwelijks in de culturele sector. Hen wordt een baan

Noordbrabants Museum

2

aangeboden van tussen de zestien en twintig uur per week. Zij worden
begeleid door een mentor uit de eigen organisatie en presenteren periodiek
hun bevindingen aan een stuurgroep van directeuren van de zes musea. Het
is de bedoeling dat de conservatoren ervaringen delen met de andere juniorconservatoren, het eigen museum, musea en culturele instellingen in NoordBrabant, en ambtenaren in het culturele veld. De conservatoren werken
hiervoor een voorstel uit, dat tevens een in 2024 te organiseren symposium
omvat. Tijdens dit symposium leveren zij een publicatie op: een
eindevaluatie die beschikbaar is voor alle Nederlandse musea.
De raad oordeelt negatief over de aanvraag. Hij vindt de uitvoering van de
plannen zeer kwetsbaar: het takenpakket en de beoogde resultaten staan
niet in verhouding tot het aantal uur dat de conservatoren tot hun
beschikking hebben. De kwetsbaarheid wordt versterkt omdat in het plan
niet duidelijk wordt omschreven hoe de projecten gemonitord worden,
behalve door middel van tussentijdse evaluaties. Naar inzicht van de raad is
de opdracht voor de conservatoren te omvangrijk en ambitieus, omdat de
BIS-subsidie van 250.000 euro door zes instellingen van verschillend
formaat wordt gedeeld. Hierdoor blijft per museum slechts een relatief klein
bedrag over. De activiteiten vinden zowel organisatorisch als inhoudelijk
dan ook te versnipperd plaats. De raad had liever gezien dat het
Noordbrabants Museum zich opstelt als museum met een spilfunctie in de
provincie Noord-Brabant, met activiteiten en resultaten die van waarde zijn
voor de hele provincie.
Vernieuwing
De raad is gecharmeerd van het idee om jonge krachten met een frisse blik
naar publieksverbreding, de collectie en de organisatie te laten kijken. De
uitwerking van dat idee is echter ontoereikend en het budget is te klein om
dit op zichzelf sympathieke plan succesvol tot uitvoering te brengen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Noordbrabants Museum geeft een te summiere toelichting op de
beloning van vast en tijdelijk personeel, en de wijze waarop deze beloning
aansluit bij bestaande afspraken over honorering in de sector.
De instelling is een financieel gezonde instelling, met een hoge liquiditeit en
solvabiliteit. Hoewel zij in de aanvraag niet ingaat op risico’s en
beheersmaatregelen, blijkt uit de financiële cijfers een laag risico om bij
tegenvallende inkomsten de activiteiten niet te kunnen voortzetten.
Voor de uitvoering van de activiteiten in het kader van de BIS hebben de zes
musea ruim twee miljoen euro begroot. Deze kosten betreffen
publieksactiviteiten, overhead en talentontwikkeling (bijeenkomsten,
symposium en publicatie). Volgens de instelling kunnen de aanstelling van

Noordbrabants Museum

3

de junior conservatoren of het activiteitenbudget worden uitgebreid, als de
provincie bereid is om als betrokken partner het initiatief financieel mede te
ondersteunen. Zolang dit niet het geval is, vindt de raad dat de ambities niet
in verhouding staan tot het aantal uren, wat ook in strijd is met de
voorwaarden voor eerlijke beloning.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het Noordbrabants Museum heeft sinds 2018 een vernieuwde visie op
educatie, waarin het verhaal centraal staat: ‘Zalen vol verhalen, kom en zet
je verbeelding aan’. Een goed verhaal zien of horen maakt mensen
betrokken en inspireert tot het creëren van eigen verhalen. De raad
waardeert deze benadering. De instelling wil de junior-conservator vragen
aanbod te ontwikkelen voor vmbo- en mbo-scholieren. Hiervoor worden
bestaande en nieuwe duurzame samenwerkingsverbanden met
onderwijspartners aangegaan, en scholieren worden betrokken. De
conservator begint met de Museumgame voor vmbo-scholieren en een
project over identiteit voor het mbo-onderwijs, gekoppeld aan het leven van
Vincent van Gogh.
Het doel van de zes musea is om via samenwerking en cocreatie nieuwe
bezoekers aan te trekken voor hun eigen en andere musea, zoals vmboscholieren, jongeren, migranten, mensen met een beperking, ouderen en
niet-stadsbewoners. Het Noordbrabants Museum ontving in 2018 meer dan
219.000 bezoekers, waarvan ruim 14.000 via schoolgebonden activiteiten.
De instelling wil een verdubbeling van de onderwijsaantallen in 2022: meer
leerlingen en een verbreding van de doelgroep met jongeren die zich op dit
moment (nog) niet of nauwelijks aangetrokken voelen tot het museum. Dit
lijkt de raad een haalbare ambitie.
Geografische spreiding
Het Noordbrabants Museum is een belangrijk museum op regionaal en
(inter)nationaal niveau. De raad waardeert het dat zij samenwerking zoekt
met collega-musea in de eigen provincie, maar vindt de voorgestelde
invulling te kwetsbaar.
Toepassing Fair Practice Code
Het Noordbrabants Museum onderschrijft de Fair Practice Code, maar geeft
geen toelichting op de toepassing daarvan. Het is dan ook niet duidelijk op
welke manier de instelling de code de afgelopen jaren heeft toegepast en
welke stappen zij de komende periode wil zetten, met name in relatie tot de
aan te stellen junior-conservatoren.

Noordbrabants Museum

4

Toepassing Governance Code Cultuur
Het Noordbrabants Museum wordt bestuurd volgens het raad-vantoezichtmodel. Het museum onderschrijft de principes van de Governance
Code Cultuur, maar een nadere uitwerking daarvan ontbreekt, evenals
eventuele actiepunten.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Noordbrabants Museum zegt de Code Diversiteit en Inclusie te
onderschrijven en toe te passen, maar licht niet toe op welke wijze. De raad
had graag gezien dat de instelling aan de hand van de vier p’s (programma,
publiek, personeel en partners) de toepassing van de code had uitgewerkt.
Bovendien is niet duidelijk of er aandachtspunten zijn voor de komende
periode.
Ook Stedelijk Museum Breda, TextielMuseum, Design Museum Den Bosch,
Van Abbemuseum en Museum Helmond zeggen zich te (willen)
committeren aan de Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de
Code Diversiteit en Inclusie. De raad betrekt in zijn advies alleen de
toelichting van het Noordbrabants Museum als aanvrager.

Noordbrabants Museum

5

Noorderlicht
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 350.000

Over de instelling
Stichting Fotografie Noorderlicht (hierna: Noorderlicht) is een
internationale presentatie-instelling met een maatschappelijk geëngageerde
agenda en is gevestigd in Groningen. Zij legt zich toe op fotografie en
flankerende disciplines en biedt een platform aan beeldmakers uit binnenen buitenland. Noorderlicht wil met storytelling bijdragen aan de visuele
geletterdheid van jong en oud. Door de vele foto-opdrachten en
tentoonstellingen is Noorderlicht faciliterend voor het medium fotografie.
Noorderlicht werkt met drie programmalijnen: Noorderlicht Studio,
Noorderlicht on Tour en Noorderlicht Festival. Noorderlicht Festival is
vanaf 2021 een biënnale in de drie noordelijke provincies. Het festival heeft
een regionale, landelijke en internationale reputatie. Noorderlicht is lid van
De Noordenaars en medeoprichter van Platform Fotografie Nederland.
Om (inter)nationale promotie te versterken gaan Noorderlicht en
BredaPhoto een samenwerking aan onder de titel ‘Dutch Festivals On Visual
Storytelling’. Om het jaar organiseren de beide instellingen ieder een
internationaal festival over ontwikkelingen binnen de beeldcultuur. Voor de
samenwerking is subsidie aangevraagd in het kader van artikel 3.42.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.30 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Fotografie Noorderlicht geen
subsidie te verlenen. De raad heeft de extra aangevraagde, geoormerkte,
gelden voor verbreding van het publieksbereik niet beoordeeld.

Beoordeling
Noorderlicht geniet landelijke en internationale bekendheid als festival voor
hedendaagse fotografie. De instelling heeft de afgelopen periode goed
gefunctioneerd. Noorderlicht positioneert zich met haar plan op de eerste
plaats als een grootschalige internationale festivalorganisatie voor
hedendaagse fotografie met een jaarprogrammering voor een breed publiek
en in mindere mate als presentatie-instelling. De artistiek-inhoudelijke
ambities van Noorderlicht zijn erg algemeen beschreven en onvoldoende
passend voor een presentatie-instelling. Door de keuze voor fotografie en
storytelling neemt Noorderlicht een onderscheidende positie in, in het

1

landschap van presentatie-instellingen. Tegelijkertijd komt deze keuze in de
uitwerking door Noorderlicht te weinig tegemoet aan de eis experimenteel of
vernieuwend onderzoek te presenteren.
Het educatieaanbod is gericht op actieve participatie van jongeren. Met
Noorderlicht on Tour, de derde programmalijn van Noorderlicht, zet de
instelling in op het verbreden en bereiken van nieuw publiek in binnen- en
buitenland. Noorderlicht is stevig geworteld in de noordelijke provincies.
Door de beoogde samenwerking met BredaPhoto in ‘Dutch Festivals On
Visual Storytelling’ versterkt Noorderlicht zowel haar internationale als haar
landelijke positionering.
De financiële positie van Noorderlicht is gezond. De waardering voor
Noorderlicht blijkt uit substantiële financiële ondersteuning van de drie
noordelijke provincies en de gemeenten Groningen en Leeuwarden.
Noorderlicht geeft nog onvoldoende invulling aan de drie codes.
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Noorderlicht maakte de afgelopen periode geen deel meer uit van de
Culturele basisinfrastructuur (BIS). Met een afgeslankte organisatie heeft
Noorderlicht haar activiteiten voortgezet met presentaties in Galerie
Noorderlicht en met het jaarlijkse fotofestival. Noorderlicht is
tegemoetgekomen aan eerder geuite kritiek van de raad door andere visuele
media bij haar programmering te betrekken en door fotografie te
presenteren binnen het bredere spectrum van beeldende kunst. Het
activiteitenprogramma van Noorderlicht had met in 2017 – 2018 jaarlijks
gemiddeld 145.000 bezoekers een groot bereik.
De komende beleidsperiode organiseert Noorderlicht haar activiteiten langs
drie lijnen: Noorderlicht Studio (voorheen Galerie Noorderlicht) voor
verdiepend en agenderend onderzoek naar het eigen vakgebied;
Noorderlicht on Tour met tentoonstellingen voor een breder publiek en
buitenlandprogrammering; en het tweejaarlijkse Noorderlicht Festival. Het
activiteitenprogramma is voor de drie programmalijnen op hoofdlijnen
uitgewerkt. Met ‘TRUTH OR DARE’ in 2021 en ‘REBOOT’ in 2023 als
overkoepelende thema’s heeft Noorderlicht een keuze gemaakt voor actuele
thematieken.
Noorderlicht is in 2020 gestart met Noorderlicht Studio voor verdiepend
onderzoek naar het eigen vakgebied en als kweekvijver voor Noorderlicht
Festival. De raad had in de aanvraag meer willen lezen over de artistieke
ambities van Noorderlicht Studio. Maar Noorderlicht beschrijft haar
artistiek-inhoudelijke positionering als presentatie-instelling onvoldoende.
De presentatieplek is nog in de ontwikkelfase; de artistiek-inhoudelijke lijn
wordt volgens de aanvraag pas de komende vier jaar uitgewerkt in een

Noorderlicht

2

programmering. De studio is met jaarlijks vier presentaties en discussies
bedoeld als plek voor talentontwikkeling van jonge curatoren, starters en
meer ervaren talent. De omschrijving van de artistieke uitgangspunten blijft
echter steken in algemene termen als het tonen van sociaal engagement,
verkenningen naar nieuwe vormen van beeldcultuur en ruimte bieden aan
interdisciplinaire verkenningen.
Het tweejaarlijkse festival vormt volgens Noorderlicht de ruggengraat van
de instelling, waar talenten en uitkomsten van onderzoek worden
gepresenteerd. Het plan laat zich dan ook eerder lezen als een aanvraag voor
een festivalorganisatie met een jaarprogrammering dan voor een
presentatie-instelling. Ook de prognoses voor het aantal tentoonstellingen
wijzen op een koerswijziging in die richting, in 2021 zijn er nog 19
tentoonstellingen gepland en in 2024 slechts 10, waaronder de biënnales,
tegen 25 tentoonstellingen jaarlijks in 2017 en 2018. Hiermee komt er
grotere nadruk te liggen op de grootschalige biënnales.
De keuze voor de externe gastcuratoren van komende edities is nog niet
gemaakt, waardoor de raad zich onvoldoende een beeld kan vormen van de
artistieke afwegingen die worden gemaakt. De raad heeft er op basis van
eerder gemaakte keuzes wel vertrouwen in dat Noorderlicht curatoren zal
selecteren met een sterke artistiek-inhoudelijke visie.
Noorderlicht wil zich profileren met visual storytelling. Deze benadering is
weliswaar interessant, maar de uitwerking van deze keuze geeft
onvoldoende uitsluitsel over de artistieke koers die Noorderlicht wil
bewandelen. Hiermee komt de instelling te weinig tegemoet aan de eis voor
een presentatie-instelling om experimenteel of vernieuwend onderzoek te
presenteren.
Vernieuwing
Omdat de inhoudelijke doelen van Noorderlicht Studio nog te veel in een
ontwikkelfase verkeren, is het niet goed mogelijk te beoordelen in hoeverre
de presentatie-instelling gaat bijdragen aan artistiek-inhoudelijke
vernieuwing binnen de fotografie en beeldende kunst. De plannen maken
wel nieuwsgierig.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Noorderlicht volgt de cao Welzijn en hanteert sinds 2018 de ‘Richtlijn
kunstenaarshonorarium’. De komende periode gaat Noorderlicht in overleg
met de kunstenaars vaker optreden als producent van prepress-werk en
tentoonstellingen. Het wordt echter niet duidelijk in hoeverre kunstenaars
betaald krijgen voor het tentoonstellen van hun werk.

Noorderlicht

3

Noorderlicht was de afgelopen jaren financieel gezond met 34 procent eigen
inkomsten in 2018. Met de beoogde subsidiebijdrage van het ministerie van
OCW zakt dat aandeel tot ruim 20 procent jaarlijks. De begroting voor 2021
– 2024 laat een forse stijging zien vanwege het uitbreiden met circa 9 fte
voor coördinatie, publicaties en versterking van het artistieke team. De raad
heeft er begrip voor dat Noorderlicht de komende periode de onderbezetting
van de afgelopen periode wil compenseren.
Noorderlicht wordt ondersteund door de drie noordelijke provincies en de
gemeenten Groningen en Leeuwarden. Uit dit commitment spreekt
erkenning van de betekenis voor en de worteling van de instelling in het
Noorden. Ook weet Noorderlicht voor een substantieel bedrag private
fondsen te interesseren, voor de komende periode wordt die bijdrage
geschat op gemiddeld ruim twee ton.
Extra gelden publieksbereik
Voor de periode 2021 – 2024 lijkt Noorderlicht een beroep te doen op de
extra gelden die de minister beschikbaar stelt voor twee presentatieinstellingen die zich specifiek richten op een groot landelijk en
internationaal publieksbereik. Althans: in het aanvraagformulier vinkt ze
dat aan. Echter, noch in de begroting, noch in de toelichting op de begroting
en noch in het activiteitenplan refereert ze expliciet aan die 250.000 euro.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Noorderlicht heeft de afgelopen periode haar educatierol met verve
uitgevoerd. In 2018 waren er 104 schoolgebonden activiteiten met een
bereik van 1500 leerlingen. Met de mbo-opleiding van Noorderpoort is
Noorderlicht een samenwerking aangegaan waarbij studenten
expositiemogelijkheden krijgen aangeboden. De raad moedigt dit initiatief
aan. Binnen het primair onderwijs richt Noorderlicht zich op kinderen met
een passie voor fotografie en maakt gebruik van populaire methoden als
‘Visual Thinking’, ‘Art based Learning’ en ‘Visual Thinking Strategies’.
Noorderlicht zet zich in om dichterbij de belevingswereld van jongeren te
komen via een leerlingenplatform. Docenten krijgen masterclasses
aangeboden om de ervaringen met het platform te delen met andere
beeldende kunstinstellingen. De raad vindt dat Noorderlicht goede vormen
van actieve participatie met jongeren heeft gevonden en heeft er vertrouwen
in dat Noorderlicht die blijft ontwikkelen.
Noorderlicht streeft in 2021 – 2024 naar 61.000 tentoonstellingsbezoekers
per jaar. Met gemiddeld 2.750 deelnemers aan schoolgebonden en overige
educatie in 2021 – 2024 komt Noorderlicht op ongeveer hetzelfde aantal
deelnemers uit als in de periode 2017 – 2021. Met deze ramingen doet
Noorderlicht een realistische schatting en toont ze ambitie. Met deelname

Noorderlicht

4

aan Platform Fotografie Nederland versterkt Noorderlicht haar
positionering in het veld van fotografie-instellingen.
Met een participatieproject voor ouderen samen met de NHL Stenden
Hogeschool geeft Noorderlicht invulling aan haar maatschappelijke rol. De
samenwerking met Humanitas en de gemeente Groningen in een project
voor mantelzorgers sluit daarbij aan.
De noordelijke scheurkalenders met inzendingen van amateurs hebben een
groot bereik, het fotofestival krijgt veel media-aandacht in binnen- en
buitenland. Met Noorderlicht on Tour wil de instelling de noordelijke musea
bereiken en tentoonstellingen naar het buitenland brengen. In dit licht is het
opvallend dat Noorderlicht geen communicatiestrategie beschrijft.
Geografische spreiding
Noorderlicht is regionaal goed geworteld. Vanuit haar uitvalsbasis
Groningen organiseerde zij het jaarlijkse fotofestival met
tentoonstellingsprogramma’s in de drie noordelijke provincies. Noorderlicht
is lid geworden van het samenwerkingsverband van presentatie-instellingen
De Noordenaars, met Noorderlicht Fotosalon biedt zij regionaal talent een
ontmoetingsplek. Ook is Noorderlicht een samenwerking gestart voor kunst
in de openbare ruimte en andere projecten met MartiniPlaza,
Muziekcentrum de Oosterpoort en het Oerol Festival. Er is samenwerking
met de Rijksuniversiteit Groningen voor foto-opdrachten in de reeks
‘Imagining Science’. Met deze brede praktijk bewijst Noorderlicht een
belangrijke speler te zijn voor de fotografie in Noord-Nederland.
Door langjarige projecten als ‘Sweet and Sour Story of Sugar’ heeft het
Fotofestival Noorderlicht ook een grote reputatie in het buitenland. Hieraan
draagt het intensieve tentoonstellingsprogramma met jaarlijks tientallen
buitenlandpresentaties van Noorderlicht on Tour aan bij. Op open calls voor
deelname komen steevast honderden reacties uit binnen- en buitenland
binnen. Door de samenwerking met BredaPhoto wordt ook de landelijke
betekenis van Noorderlicht versterkt.
Toepassing Fair Practice Code
Noorderlicht volgt de cao Welzijn voor medewerkers en zzp’ers en hanteert
naar eigen zeggen de ‘Richtlijn kunstenaarshonorarium’. In de toelichting
op de begroting wordt niet ingegaan op toepassing van de Fair Practice Code
en het wegwerken van eventuele achterstanden. Noorderlicht maakt
hierdoor onvoldoende duidelijk in hoeverre zij de code consequent toepast.
Toepassing Governance Code Cultuur
In 2020 worden de statuten van de stichting aangepast waarin wordt
vastgelegd dat het bestuur verantwoordelijk is voor het naleven van de

Noorderlicht

5

Governance Code Cultuur. Ook wordt in 2020 een nieuw directiereglement
vastgesteld. De raad moedigt Noorderlicht aan om voor haar bestuur niet
uitsluitend leden met financiële, juridische en politieke kennis en ervaring te
selecteren. Mensen die beschikken over een artistiek-inhoudelijk kompas
kunnen een goede aanvulling zijn op het bestuur.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Noorderlicht geeft een wat fletse beschrijving van de vier p’s. Zo belooft
Noorderlicht in diverse rapportages te reflecteren op het bereik van een zo
divers mogelijk publiek. De raad spoort Noorderlicht aan visie en ambitie te
formuleren voor de invulling van de Code Diversiteit en Inclusie. De
uitnodiging aan amateurverenigingen voor stages bij Noorderlicht zijn een
mooi initiatief, dat ook bijdraagt aan inclusie.

Noorderlicht

6

Noorderzon
Geadviseerd subsidiebedrag: € 390.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 500.000

Over de instelling
Stichting Noorderzon Groningen, podiumkunsten, festivals, Groningen
Stichting Noorderzon Groningen (hierna: Noorderzon) organiseert jaarlijks
in de tweede helft van augustus het elfdaagse Noorderzon Performing Arts
Festival Groningen op verschillende locaties in Groningen. Noorderzon
omschrijft zichzelf als de ietwat curieuze combinatie van groots zomerfeest
en internationaal kunstenfestival. Het festival presenteert een
multidisciplinair cutting edge-programma dat tot ver over de landsgrenzen
een ijkpunt is voor internationale podiumkunsten. Nieuwsgierigheid en een
brede blik zijn de leidraad voor een programma dat wars is van hypes, maar
juist de achtergrond en grondslag van zo’n hype in een mondiaal en lokaal
kader wil duiden. Noorderzon wil primair een publieksfestival zijn en trekt
met het Noorderplantsoen als kern jaarlijks een groot en nieuwsgierig
publiek van zo’n 140.000 bezoekers.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Noorderzon Groningen een
subsidiebedrag toe te kennen van € 390.000.
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De raad is zeer enthousiast over de artistiek hoogwaardige kwaliteit van
Noorderzon. Noorderzon heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld tot een
van de belangrijkste middelgrote podiumkunstenfestivals van Europa voor
het presenteren en bekijken van nieuw internationaal werk. De raad vindt
het festival een voorbeeld van the art of programming en is onder de indruk
van het vertrouwen dat een breed en regionaal publiek stelt in de artistieke,
vaak niet gemakkelijke keuzes van de artistiek leider. Het festival
presenteert internationale makers voordat deze zijn doorgebroken, en
combineert deze met nieuw werk van - veelal jonge - noordelijke makers.
Noorderzon hanteert de cao Toneel en Dans voor de kleine kern van vaste
medewerkers en betaalt vaste freelancers van het artistieke team,
gastprogrammeurs en curatoren een projectvergoeding; voor de overige
medewerkers verbetert het de komende tijd de afspraken. Financieel staat
Noorderzon er gezond voor en het festival kent een brede financieringsmix.

1

Het festival licht de toepassing van de Fair Practice Code, de Governance
Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie duidelijk toe en geeft aan
welke aspecten van de codes de komende tijd verbetering behoeven.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Noorderzon heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld tot een van de
belangrijkste middelgrote podiumkunstenfestivals van Europa voor het
presenteren en bekijken van nieuw internationaal werk. Dankzij het grote
internationale netwerk van artistiek leider Mark Yeoman kan Noorderzon in
een vroeg stadium nieuw werk en jonge makers scouten en in Nederland
introduceren. De raad is zeer enthousiast over de wijze waarop het festival
deze avant-gardeprogrammering voor een groot en breed publiek
aantrekkelijk en toegankelijk weet te maken.
De raad waardeert de opvallende, eigenzinnige positie van Noorderzon. Het
festival biedt een hoogwaardig en gevarieerd aanbod, voor specifieke
groepen, voor een groep professionals en voor een breed publiek, waarmee
de impact groot is. Het beleidsplan voor de periode 2021 – 2024 roept een
inspirerend beeld op van de wijze waarop met groot vakmanschap scherpe,
weloverwogen keuzes worden gemaakt in the art of programming. De
gehele selectie van met name onafhankelijke makers voedt de dialoog door
(mondiale) ontwikkelingen in de samenleving weer te geven. Daarbij
verlenen juist de soms schurende keuzes het festival een geheel eigen,
oorspronkelijke signatuur. Wel had de raad graag een concreter uitwerking
gelezen van de plannen voor de komende periode.
Het overzicht met makers en gezelschappen die vroeg in hun ontwikkeling
een plek kregen op Noorderzon, is indrukwekkend. Het festival wil deze
groep verder ondersteunen bij het zetten van hun volgende stap, naar een
ander publiek en naar internationale zichtbaarheid. Het speelt daarbij een
sterke rol als coproducent. Door de signalerende functie van nieuw
internationaal talent is het festival uitgegroeid tot een belangrijke
ontmoetingsplek voor buitenlandse programmeurs. Deze functie is ook van
groot belang als stimulans en inspiratie voor het nationale
podiumkunstenveld.
De raad oordeelt positief over de muziekprogrammering, die getuigt van een
goede lokale samenwerking. In meer dan zeventig, vooral gratis concerten
tonen de programmeurs van Eurosonic Noorderslag en SPOT een
vooruitstrevend internationaal muziekprogramma binnen Noorderzon. Ook
talenten van lokale kunstinstellingen krijgen een podium op het festival, van
Urban House Groningen tot het Prins Claus Conservatorium.

Noorderzon

2

Vernieuwing
Naast de plek die Noorderzon geeft aan nieuw internationaal talent, is
Noorderzon de afgelopen jaren een sterke rol gaan spelen bij de
ontwikkeling van talenten uit de regio. Het festival maakt deel uit van het
noordelijke talentontwikkelingsprogramma Station Noord en presenteert op
het festival een speciale programmalijn binnen het hoofdprogramma
‘Gemaakt in het Noorden’.
In de afgelopen jaren maakte Noorderzon deel uit van verschillende
internationale netwerken. In ‘CreateToImpact’, het meest recente project,
doet het festival samen met vijftien Europese partners onderzoek naar
innovatie van presentatievormen en het effect daarvan op nieuw publiek. Dit
door de EU ondersteunde project loopt tot halverwege de komende
kunstenplanperiode; de raad is benieuwd naar de uitkomsten.
De raad waardeert tevens de grote aandacht voor duurzaamheid in den
brede - waarin Noorderzon vooroploopt en als eerste festival van Nederland
tien jaar geleden het Green Key-duurzaamheidskenmerk kreeg - en de
voortgaande ontwikkelingen op dit vlak.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Noorderzon hanteert de cao Toneel en Dans voor de kleine kern van vaste
medewerkers. De ‘vaste’ freelancers van het artistieke team, de
gastprogrammeurs en curatoren, krijgen een projectvergoeding gebaseerd
op ervaring en expertise. Voor het overige personeel, betaald of niet betaald,
bestaan geen eenduidige, transparante afspraken. Noorderzon is stapsgewijs
begonnen dit te verbeteren en wil hiervoor in 2021 – 2024 beleid
ontwikkelen.
Financieel is het festival gezond, met een goede liquiditeit en solvabiliteit.
Het festival heeft een gezonde balanspositie met een brede financieringsmix.
De afgelopen jaren heeft het festival veel structurele kosten met incidentele
middelen betaald. Om de basis van het festival zekerder te stellen, begroot
het festival de inkomsten uit private fondsen voor de komende periode vrij
behoudend. De begroting voor de toekomst vindt de raad realistisch, met
zekerheid van structurele regionale ondersteuning.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad vindt de publieksbenadering van Noorderzon voorbeeldstellend; het
festival weet met een uitnodigende grondhouding en een laagdrempelige
aanpak in deze regio een zaalbezetting van 85 procent te realiseren voor de
edgy internationale programmering. Voor de Groningers vormt het festival
een ijkpunt in het jaar, om elkaar te ontmoeten, om te ‘Noorderzonnen’. Het
grotendeels noordelijke publiek komt niet zozeer af op specifieke

Noorderzon

3

voorstellingen, maar vertrouwt in algemene zin op de keuzes van het
festival. Dat is een groot compliment voor de organisatie. De raad heeft er
vertrouwen in dat Noorderzon ook in de periode 2021 – 2024 zijn positie als
groot publieksfestival weet vast te houden.
De instelling heeft een over de jaren uitgestrekt ‘educatief curriculum’
ontwikkeld, waarbij het publiek van jongs af aan met Noorderzon kan
opgroeien. Vanaf het speciale kinderprogramma via latere concerten met
vrienden is het park bekend terrein; de stap naar een ‘volwassen’
voorstelling is klein, blijkt ook uit het vele herhaalbezoek. Afgezien van het
kinderprogramma ontbreken educatief aanbod of contacten met scholen. De
raad zou graag zien dat dit aspect meer aandacht krijgt.
In de afgelopen jaren heeft Noorderzon veel aandacht geschonken aan de
maatschappelijke duiding van het programma, met een uitgebreid
contextprogramma met nagesprekken, debatten, colleges en lecture
performances. Daarvoor werkt het festival samen met verschillende
afdelingen van de Rijksuniversiteit Groningen en de Hanzehogeschool
Groningen. De raad vindt het een goede ontwikkeling dat dit succesvolle
programma structureel onderdeel wordt van het kernprogramma; het
festival wil daarvoor zelfs de naam aanpassen naar Noorderzon Performing
Arts & Society Festival Groningen.
Voor specifieke doelgroepen organiseert het festival verschillende
activiteiten met tal van maatschappelijke partners, onder meer op het
gebied van armoedebestrijding. De raad vindt het van belang dat er
aandacht is voor groepen in de samenleving voor wie de drempel naar een
dergelijk evenement om verschillende redenen hoog is; hij waardeert het dat
het festival mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt ruimte biedt om te
participeren, als toeschouwer of vrijwilliger. Dat geldt ook voor de speciale
dagen en activiteiten voor ouderen, met bijvoorbeeld workshops bloggen
met bejaarden en meezingcafés.
Geografische spreiding
Noorderzon maakt deel uit van de cultuurregio We the North. Het festival
wordt meerjarig ondersteund door gemeente en provincie Groningen en is
als Cultuurpijler aangewezen, wat inhoudt dat het festival een
ondersteunende functie heeft voor de gehele Groningse festivalsector. In
zijn reflectie op de aanvraag van Noorderzon schrijft We the North dat het
Noorderzon ziet als vernieuwend, breed en interdisciplinair festival, en het
rekent tot de belangrijkste festivals van Noord-Nederland, gezien het
nationale en internationale bereik en de brede publieksfunctie. De
(inter)nationale samenwerkingspartners creëren, aldus de cultuurregio, ook
grote waarde voor de Noord-Nederlandse culturele infrastructuur,
bijvoorbeeld op het gebied van artistieke vernieuwing. Daarbij vormen de

Noorderzon

4

maatschappelijke visie en activiteiten een waardevol onderdeel van
Noorderzon voor de cultuurregio. Ook speelt Noorderzon een belangrijke rol
in Station Noord, het talentontwikkelingstraject van drie noordelijke
provincies, samen met onder andere het Noord Nederlands Orkest, Club
Guy & Roni, Tryater en Oerol.
Toepassing Fair Practice Code
Noorderzon heeft in het kader van de Fair Practice Code de zelfscan
uitgevoerd en heeft daar drie aandachtspunten uit gedestilleerd voor de
komende jaren: meer eenduidigheid in beleid en honorering, meer
transparantie en meer scholing en carrièreperspectief. Noorderzon wil actief
bijdragen aan de uitwerking van de Fair Practice Code, zowel lokaal als in
georganiseerd festivalverband. De raad oordeelt positief over de heldere
reflectie en uitwerking hiervan, en vertrouwt erop dat het festival deze
plannen snel concretiseert en uitvoert.
Toepassing Governance Code Cultuur
Noorderzon hanteert een bestuursmodel, waarbij het bestuur in praktijk op
afstand functioneert. Voor de samenstelling van het bestuur zijn profielen
opgesteld, die in de periode 2021 – 2024 structureel getoetst worden aan
het festivalprofiel. Het is de bedoeling dat het bestuur naar vijf leden groeit.
De raad onderschrijft de noodzaak voor een meer diverse samenstelling van
het bestuur.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad constateert dat inclusie een onlosmakelijk onderdeel vormt van het
beleid van Noorderzon. Dat blijkt onder meer uit de aandacht voor mensen
met een (fysieke) beperking in de staf en bij de grote groep
festivalmedewerkers. Uit de zelfscan die Noorderzon heeft gedaan, blijkt dat
er nog enkele aandachtspunten liggen met betrekking tot de toepassing van
de Code Diversiteit en Inclusie. Het festival wil komende periode onder
meer wijk- en doelgroepgerichter werven. Ook gaat het actief in gesprek met
lager opgeleiden en nieuwe Groningers om deze groepen nauwer bij het
festival te betrekken. De raad vindt dit goede stappen.

Noorderzon

5

Noordpool Orkest
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Noordpool Orkest, podiumkunsten, muziekensembles en koren,
Groningen
Stichting Noordpool Orkest (hierna: Noordpool Orkest) is gevestigd in
Groningen en organiseert concerten en educatieve activiteiten in Groningen,
de noordelijke regio en de rest van het land. Het Noordpool Orkest is een
bigband, aangevuld met een strijkerssectie, van ruim veertig musici. Het
brengt eigentijdse, actuele muziek met een breed spectrum: jazz, rock, latin,
hiphop, filmmuziek, et cetera. Zelf spreekt het van ‘lichte muziek’. In een
aantal programma’s spelen thema’s uit het noorden van Nederland een rol.
Het ensemble initieert tevens activiteiten op het gebied van
talentontwikkeling in de beoefende genres. Het Noordpool Orkest staat
onder artistieke leiding van dirigent en componist Reinout Douma.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Noordpool Orkest geen subsidie
toe te kennen.
Het Noordpool Orkest heeft in de eerste tien jaar van zijn bestaan een mooie
staat van dienst opgebouwd als orkest voor ‘lichte’ muziek in NoordNederland. De afgelopen jaren heeft het orkest zich muzikaal laten uitdagen
door samenwerkingen met toonaangevende (inter)nationale solisten en
gastdirigenten, wat de kwaliteit van het orkest sterk heeft vergroot. Voor de
periode 2021 – 2024 presenteert het orkest een ambitieus plan waarin het
programma’s voor muzikaal experiment en landelijke publieksopbouw
combineert. Ook ontplooit het orkest interessante activiteiten op het gebied
van talentontwikkeling. De raad constateert echter dat het Noordpool
Orkest nog niet in een internationale context opereert, wat volgens de
regeling een vereiste is.
De financiële gezondheid van het Noordpool Orkest op het moment van
aanvragen was voldoende. Het Noordpool Orkest betaalt zijn freelance
musici relatief lage vergoedingen, maar wil die in 2021 – 2024 verhogen.
Het is niet duidelijk of het orkest betrokken is bij de totstandkoming van de
cao voor muziekensembles; het orkest wil deze cao wel gaan volgen.

1

Het Noordpool Orkest reflecteert beknopt op de toepassing van de Fair
Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en
Inclusie. De raad mist doelstellingen op het gebied van de laatste code.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het Noordpool Orkest is opgericht in 2009 en heeft in de eerste tien jaar
van zijn bestaan een mooie staat van dienst opgebouwd als orkest voor
‘lichte’ muziek in Noord-Nederland. Het orkest heeft een uniek profiel door
in zijn programma de focus op muziekgenres als jazz, rock, latin, hiphop en
filmmuziek te combineren met thematische programma’s die aansluiten bij
het karakter van Noord-Nederland, zoals in de ‘Werkman Suite’ en
‘Werelderfgoed Waddenzee’. In de eigen producties zoekt het ensemble naar
nieuwe klanken en methodes om het repertoire voor ‘lichte’ muziek uit te
breiden, waarbij vooral wereldmuziek en elektronische muziek de
onverdeelde aandacht van het orkest hebben. De afgelopen jaren heeft het
orkest zich muzikaal laten uitdagen door samenwerkingen met
toonaangevende (inter)nationale solisten en gastdirigenten, wat de kwaliteit
van het orkest in hoge mate heeft vergroot.
Het ingediende plan straalt naast ambitie ook de wil uit om zich de komende
periode verder te ontwikkelen en bestaande activiteiten uit te bouwen. Het
orkest verwoordt goed zijn artistieke visie en doelstellingen. De komende
periode richt het Noordpool Orkest zich op vier pijlers: ‘expeditie’, ‘duel’,
‘noord’ en ‘volle bak’. Onder de eerste noemer onderzoekt het orkest nieuwe
geluiden in compositie, instrumentarium, bezetting en geluidsbewerking.
Het wil bijvoorbeeld technieken uit de elektronische muziek, zoals
vervorming, manipulatie en optimalisatie van geluid, combineren met
akoestische muziek. Ook wil het langere stukken met een grotere
zeggingskracht ontwikkelen voor lichte muziek, zoals dat in de klassieke
muziek veel gangbaarder is. De raad vindt dit interessant, en met
‘Radiohead, a Jazz Symphony’ heeft het Noordpool Orkest al laten zien dat
het daartoe in staat is. Ook zoekt het orkest samenwerking met
instrumenten en composities van niet-Nederlandse culturele herkomst.
Onder de noemer ‘duel’ gaat het Noordpool Orkest samenwerken met
makers uit theater, film, dans, literatuur, poëzie, beeldende kunst en
cultureel erfgoed. Zo wordt met regisseur Jos Thie en een aantal
amateurorkesten in 2021 de productie ‘Fanfare’ tot stand gebracht rond de
gelijknamige film van Bert Haanstra. De pijler ‘noord’ omvat
samenwerkingen met kunstenaars en kunstinstellingen uit NoordNederland, zoals de Gronings-Syrische maker Ahmad Abdulwahab en
jeugdtheater De Steeg. Daarnaast is er de populaire programmalijn ‘volle

Noordpool Orkest

2

bak’, concertseries met cabaretiers, filmmakers, popartiesten die in de hele
regio kunnen spelen, zoals met Paul van Vliet of Ellen ten Damme.
De raad vindt de geplande interdisciplinaire samenwerkingen van het orkest
uitdagend en is van mening dat de programmering een goede samenhang
laat zien. De raad vindt het ook interessant dat naast de artistiek leider de
komende periode Oene van Geel en Thijs de Vlieger deel gaan uitmaken van
het artistieke team, specialisten op het gebied van respectievelijk
wereldmuziek en elektronische muziek.
De raad constateert dat het Noordpool Orkest nog niet in een internationale
context opereert. In de huidige periode geeft het ensemble geen concerten in
het buitenland, in de komende periode plant het orkest een à twee
internationale concerten per jaar. Het orkest komt daarmee naar de mening
van de raad nog niet in aanmerking voor een BIS-subsidie. Ook de landelijke
zichtbaarheid van het orkest is gering, met name waar het de experimenteler
programmering betreft. Het valt op dat het orkest in zijn plan niet uiteenzet
hoe het werk de komende periode landelijk is gespreid en met welke
programma’s het de rest van het land aandoet.
Vernieuwing
Het Noordpool Orkest maakt zich vanuit het noorden sterk voor de
ontwikkeling van de door hem beoefende genres. Vooral het project
‘compressed community’ spreekt tot de verbeelding. Waar muziek van
symfonieorkesten wordt opgenomen alsof de luisteraar zelf in de zaal zit, wil
het Noordpool Orkest opnametechnieken uit de pop- en elektronische
muziek juist inzetten als artistiek middel om de zeggingskracht te vergroten.
Geluidstechniek wordt daarmee dus niet alleen ingezet om muziek vast te
leggen; de audio- en muziektechnische zoektocht zal nieuwe klankkleuren
en klankbeelden realiseren. De raad is ook nieuwsgierig naar hoe het
ensemble nieuwe elektronische instrumenten zal gaan inzetten in
combinatie met versterkte akoestische instrumenten.
Met het initiatief tot de Noordpool Troupe (i.s.m. Keunstwerk Friesland)
geeft het Noordpool Orkest vorm aan talentontwikkeling. Jongeren tussen
de 14 en 23 jaar uit de noordelijke provincies spelen onder leiding van
musici van het Noordpool Orkest en geven zelf uitvoeringen. Hierbij wordt
ook samengewerkt met jeugdtheater en andere disciplines. Ook bij
Noordpool Troupe zal de komende jaren meer aandacht zijn voor
elektronische muziek.
Het Noordpool Orkest is verder, buiten deze aanvraag om, trekker van de
subsidieaanvraag bij Creative Europe voor de oprichting van een Youth
Orchestra Next Generation (YONXT). Het betreft een vierjarig programma
om jonge musici op te leiden in de lichte muziek, waarin de jeugdcultuur in

Noordpool Orkest

3

al haar diversiteit ook een plaats krijgt. De raad waardeert de inspanningen
van het orkest op dit terrein.
Het ensemble geeft in het plan verder aan dat het op verschillende manieren
aan talentontwikkeling wil gaan werken, onder meer in samenwerking met
de conservatoria van Amsterdam, Enschede, Groningen, Maastricht,
Rotterdam en Zwolle. De raad vindt dat een goed voornemen maar mist een
nadere uitwerking van dit plan.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Noordpool Orkest werkt volledig met freelancers. Het orkest geeft een
specificatie van de vergoedingen waarin reistijd- en kosten zijn inbegrepen.
De raad vindt de genoemde bedragen aan de lage kant. Voor de komende
jaren koerst het orkest op marktconforme honorering, meer repetitietijd en
vergoeding bij ziekte. Het Noordpool Orkest spreekt de intentie uit om de in
ontwikkeling zijnde cao voor ensembles te gaan volgen, maar gaat hier
verder niet op in. Het is ook niet duidelijk of het ensemble betrokken was bij
de totstandkoming van deze cao.
De huidige financiële gezondheid van het Noordpool Orkest is voldoende en
het Noordpool Orkest onderbouwt goed hoe het de komende periode aan
verdere verbetering wil werken. De beheerlasten van de organisatie zijn laag
en het Noordpool Orkest streeft ernaar deze ook in de komende periode zo
laag mogelijk te houden. De liquiditeit en solvabiliteit zijn hoog, maar het
weerstandsvermogen is aan de lage kant. Het orkest heeft een groot
verdienvermogen. Op dit moment haalt het orkest 80 procent van de
inkomsten uit kaartverkoop.
De begroting laat een forse stijging zien, die deels lijkt samen te hangen met
een verdubbeling van het aantal concerten. Uit de toelichting wordt niet
helemaal duidelijk hoe de stijging van baten en lasten is opgebouwd. Wel is
een risicoanalyse opgenomen met eventueel te nemen maatregelen. Hieruit
blijkt dat Noordpool een doordachte bedrijfsvoering heeft.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Naast het eerdergenoemde Noordpool Troupe organiseert het Noordpool
Orkest ook een tweejaarlijks project met mbo-kunstopleidingen en andere
partners. In dit project worden studenten van diverse opleidingen van mbo
tot conservatorium samengebracht om muziek te schrijven, te arrangeren en
uit te voeren. De eerste editie bleek een succes en het project wordt
voortgezet. De samenwerking met het Prins Claus Conservatorium in
Groningen wordt verder uitgebreid met gezamenlijke masterclasses.

Noordpool Orkest

4

Met zijn gekozen genres en zijn vier programmalijnen heeft het Noordpool
Orkest de potentie om een groot en divers publiek aan te spreken. In de
afgelopen vijf jaar heeft het publieksbereik van het Noordpool Orkest een
ontwikkeling doorgemaakt van lokaal en regionaal naar nationaal. Daarbij
valt wel op dat het orkest vooral met de populairder programmering (zoals
met Paul van Vliet) door het land reist, en de experimenteler programma’s
vooral binnen de noordelijke regio laat zien. Het orkest zet in het plan niet
uiteen hoe het zijn publiek de komende tijd wil vergroten, verbreden en wil
diversifiëren. Het orkest stelt zich grote ambities om meer publiek binnen te
halen, maar de raad mist strategieën en treft ook geen specificaties van de
beoogde doelgroepen aan in het plan.
Geografische spreiding
Het Noordpool Orkest heeft zich ontwikkeld in het noorden van het land en
geeft een groot deel van zijn uitvoeringen in de drie noordelijke provincies.
Uit de aanvraag en de vele lokale en regionale samenwerkingen blijkt dat het
orkest goed geworteld is in de regio.
In de loop der jaren wist het orkest ook de weg te vinden naar andere podia
in het land en het is daarnaast actief op een aantal Nederlandse festivals.
In zijn reflectie op de BIS-aanvragen beschrijft de stedelijke cultuurregio We
the North het Noordpool Orkest als een jong en talentvol orkest, dat past
binnen de speerpunten van de regio ‘talentontwikkeling’ en ‘aandacht en
ruimte voor (jonge) makers in het noorden’. De regio geeft aan dat de
slagkracht en de betekenis van het orkest voor de talentontwikkeling en voor
het artistieke makersklimaat in Noord-Nederland met een opname in de BIS
zullen vergroten. De raad kan zich vinden in de analyse van de regio maar
vindt het voor opname in de BIS voor het Noordpool Orkest nog te vroeg.
Wel spreekt hij de hoop uit dat het orkest zich de komende periode met
gedegen steun vanuit de cultuurregio en/of fondsen verder zal kunnen
ontwikkelen om naast zijn regionaal belang ook zijn landelijke en mogelijk
internationale belang te verstevigen, waarvoor de raad bij dit orkest grote
potentie ziet.
Toepassing Fair Practice Code
Het Noordpool Orkest geeft in de toelichting op de Fair Practice Code aan
dat het om meer gaat dan beloning, maar reflecteert niet op de code. Het
orkest beschrijft in grote lijnen welke veranderingen het wil doorvoeren in
de komende periode op het gebied van secundaire arbeidsvoorwaarden,
reiskosten en de opbouw van een financieel vangnet bij ziekte. Het orkest
geeft geen andere uitleg over wat het specifiek wil bereiken in de komende
jaren.

Noordpool Orkest

5

Toepassing Governance Code Cultuur
In zijn toelichting op de Governance Code Cultuur beschrijft het Noordpool
Orkest in grote lijnen hoe de code wordt toegepast. Uit het plan en de
toelichting lijkt het orkest de code goed toe te passen, maar op basis van de
aangeleverde informatie kan de raad dit niet volledig beoordelen.
Het Noordpool Orkest heeft geen ANBI-status en is dus niet verplicht zijn
jaarverslagen en jaarrekeningen te publiceren; deze verslagen zijn via de
website dan ook niet te raadplegen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De toelichting op de Code Diversiteit en Inclusie is summier en bevat geen
doelstellingen of reflectie. De raad vindt dit jammer, omdat in de huidige
werking van het orkest en in de plannen het streven naar het maken van
verbindingen tussen mensen sterk en integer naar voren komt. De raad mist
een visie op hoe diversiteit en inclusie bereikt wordt. Dat de orkestleden
verschillende nationaliteiten hebben, betekent niet dat daarmee een goede
representatie bereikt is.
De raad van toezicht heeft sinds kort een goede genderbalans en het orkest
heeft aangegeven dat bij volgende vacatures aandacht zal zijn voor
kandidaten met een cultureel diverse achtergrond.

Noordpool Orkest

6

November Music
Geadviseerd subsidiebedrag: € 275.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 350.000

Over de instelling
Stichting November Music, podiumkunsten, festivals, ’s-Hertogenbosch
Stichting November Music (hierna: November Music) is een tiendaags
festival voor nieuwe muziek dat jaarlijks in november in ’s-Hertogenbosch
plaatsvindt. Onder het motto ‘muziek van nu door de makers van nu’ toont
het festival de laatste muzikale ontwikkelingen, waarbij makers en
componisten putten uit hedendaags gecomponeerde muziek, jazz, new
world music, muziektheater, visual music, vocale muziek, electronics &
soundscapes en geluidsinstallaties. De instelling zet de maker centraal en
initieert en ontwikkelt vernieuwende producties dwars door de genres heen.
Zij beoogt een drijvende kracht te zijn achter de ontwikkeling van actuele
muziek en zet tevens breed in op het stimuleren van de publieke
belangstelling daarvoor.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting November Music een
subsidiebedrag toe te kennen van € 275.000.
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De raad is bijzonder te spreken over de rol die November Music speelt als
katalysator van muzikale innovatie. Het festival is van groot belang voor het
presenteren en ontwikkelen van de hedendaagse muziek in Nederland.
Daarbij lukt het de instelling om voor dit genre een breder publiek te
bereiken door het ontwikkelen van aantrekkelijke programmaformats,
zonder daarbij haar kernwaarden van kwaliteit en innovatie uit het oog te
verliezen. Het festival speelt een gezaghebbende rol in een hecht
internationaal netwerk en is van belang voor de export van Nederlandse
actuele muziek. Middels een uitgebreid educatieprogramma bereikt het
festival het publiek van de toekomst; door goede contacten met
mediapartners is het bereik van het festival groot en strekt zich ook buiten
Nederland uit.
November Music is een financieel gezonde instelling met een zeer goede
balanspositie. Zij betaalt medewerkers en freelancers conform de principes
van fair pay. De instelling reflecteert voldoende op de toepassing van de

1

Governance Code Cultuur, de Fair Practice Code en de Code Diversiteit en
Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
November Music is in de afgelopen jaren gegroeid van een vijf- naar een
tiendaags festival en bewerkstelligde daarmee zowel verbreding als
verdieping van zijn programma. Het festival biedt een groot scala aan
(internationale) presentaties en compositieopdrachten voor een
meegroeiend publiek. De raad is enthousiast over de resultaten die de
ervaren en deskundig aangestuurde organisatie heeft bereikt voor een genre
dat bekend staat als ‘niet makkelijk’.
November Music staat sinds 1999 onder artistieke leiding van Bert Palinckx.
De raad heeft waardering voor het feit dat diens benadering van
hedendaagse muziek onverminderd open en geactualiseerd is. Met het
aanstellen van jongere curatoren op deelgebieden als geluidskunst en
elektronische muziek is de artistieke kennis binnen de instelling verder
versterkt. Het festival wordt internationaal zeer gerespecteerd door zijn
hoge kwaliteit en vakmanschap.
Het plan voor de periode 2021 – 2024 bevat heldere doelstellingen met als
kernwaarden kwaliteit en innovatie. De programmering, die voor de
komende twee jaar is uitgewerkt, toont een oorspronkelijke en brede keuze
voor componisten en ensembles, die in hun muziek steeds vaker reflecteren
op actuele maatschappelijke thema’s. Het ‘Bosch Requiem’, dat sinds een
aantal jaren het festival opent, wordt in 2021 gecomponeerd door de
Irakese, nu in Nederland wonende Hawar Tawfiq, en in 2023 door Micha
Hamel. Als artists in residence fungeren in 2022 Aart Strootman en Bryce
Dessner. De voorgestelde projecten en programmering zijn dynamisch en
spreken tot de verbeelding.
November Music werkt met de internationale top van componisten, makers,
musici en ensembles in de nieuwe muziek. De raad constateert dat de
instelling nationaal en internationaal een gerespecteerde partner is, met een
uitnodigende en op samenwerking gerichte houding. Dat maakt haar een
belangrijke speler in een hecht internationaal netwerk. Het festival biedt een
belangrijk platform aan internationale programmeurs voor wie onder meer
een speciale ‘premièredag’ en een programma met ontmoetingen en
discussies wordt georganiseerd. Sinds 2019 organiseert de instelling samen
met Buma Cultuur de New Music Conference, die een nieuwe impuls geeft
aan de export van Nederlandse nieuwe muziek.

November Music

2

Vernieuwing
November Music heeft een relevante bijdrage geleverd aan de ontwikkeling
van de actuele muziek, onder meer door het verlenen van een veelheid aan
compositieopdrachten en het stimuleren van artistieke samenwerking met
andere disciplines en kunstvormen. Duurzaamheid is daarbij het
uitgangspunt; de raad waardeert de langdurige samenwerkingsverbanden
die van invloed zijn op de artistieke ontwikkeling van makers. Door
tegelijkertijd nieuwe programmaformats voor deze muziek te onderzoeken
en toe te passen, speelt November Music een belangrijke rol in het
ontsluiten van dit aanbod voor een groter publiek.
Positief is de raad ook over de nieuwe plannen om dit beleid in Europees
verband uit te breiden naar weer nieuwe presentatievormen en publiek.
November Music maakt deel uit van het door de EU gesubsidieerde project
‘Sounds Now’, waarin tien Europese festivals en podia gaan werken aan
meer diversiteit en meerstemmigheid binnen de hedendaagse muziek. Dit is
een verdere verbreding van de focus die de raad belangrijk vindt.
Op het vlak van talentontwikkeling wil de instelling haar beleid de komende
jaren uitbreiden in een nieuw platform, Rizoom, waarvoor separaat met een
aantal Nederlandse partners een aanvraag is ingediend binnen de categorie
Ontwikkelinstellingen. De raad adviseert deze aanvraag niet te honoreren.
Gezien de staat van dienst van de instelling en de voorliggende plannen,
heeft de raad er echter vertrouwen in dat November Music binnen de eigen
middelen in de komende periode blijft bijdragen aan de vernieuwing van het
genre.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
November Music kent een kleine, horizontale organisatie met relatief lage
beheerlasten. Beide directeuren zijn parttime in dienst en worden conform
de cao Welzijn betaald. Daarnaast is een vast team van zzp’ers betrokken bij
de instelling. Alle medewerkers, zowel die in de eigen organisatie als
kunstenaars en uitvoerenden, worden betaald conform de normen in de Fair
Practice Code. De instelling maakt geen gebruik van vrijwilligers en biedt
wegens haar beperkte omvang ook geen ruimte aan stagiairs. Zij geeft een
duidelijke reflectie op de primaire arbeidsvoorwaarden. De reflectie op de
secundaire arbeidsvoorwaarden ontbeert echter duidelijkheid over de
omgang met zaken als overwerk en pensioenafspraken.
November Music is een financieel gezonde instelling met een zeer goede
balanspositie. Liquiditeit, solvabiliteit en het weerstandsvermogen zijn
hoog. De raad vindt de begroting realistisch; deze gaat vergezeld van een
duidelijke toelichting. De aangevraagde verhoging van de huidige subsidie is
bestemd voor de gedeeltelijk nieuwe taken van de instelling, zoals de

November Music

3

versterking van het opdrachtgeverschap, de organisatie van de New Music
Conference en de uitbouw van de internationale samenwerking.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
November Music heeft in samenwerking met de lokale coördinator voor
cultuureducatie een uitgebreid educatieprogramma ontwikkeld voor
kinderen in het primair onderwijs. Activiteiten in dat kader worden
ontwikkeld vanuit de opvatting dat juist het kinderoor ontvankelijk is voor
alle soorten muziek. De raad waardeert de speelse manier waarop de
instelling kinderen in een zo vroeg mogelijk stadium betrekt bij
hedendaagse muziek. Het festival organiseert presentaties, workshops en
schoolvoorstellingen voor en door leerlingen in diverse leeftijdsgroepen.
Voor compositiestudenten van diverse conservatoria organiseert November
Music masterclasses, lezingen en gesprekken met aanwezige
(internationale) componisten en musici, en het publiek wordt verdieping
geboden middels inleidingen en gesprekken. De instelling werkt mee in
participatietrajecten van verschillende Nederlandse koren en ensembles,
zoals Asko|Schönberg en het Nederlands Kamerkoor. De raad is in beginsel
ook positief over de aansluiting met het bloeiende lokale verenigingsleven,
de amateurkoren en het circuit van harmonie- en fanfareorkesten en
brassbands, maar deze wordt in het plan verder niet toegelicht. Daarnaast
weet het festival door nieuwe presentatievormen te ontwikkelen en door
cross-overs met andere disciplines te tonen een nieuw en breder publiek te
interesseren. Het is duidelijk dat de instelling door geregeld onderzoek een
goed beeld heeft van haar publiek en doelgroepen.
November Music heeft een traditie in het registreren van uitvoeringen en
beschikt over goede mediapartners om hier ook buiten Nederland een
publiek mee te bereiken. Wel gaat het hier om meer traditionele kanalen,
waarmee de instelling vooral een wat ouder publiek bereikt. Daarvan is zij
zich ook bewust, en mede daarom incorporeert zij vanaf 2021 het FAQ
Festival, een bestaand festival voor elektronische muziek. De raad is positief
over deze bewuste verbreding van het aanbod om zo ook een jongere
publieksgroep aan te spreken. Met de jonge curatoren die de instelling aan
zich verbonden heeft, ontwikkelt de instelling een meer geëigende online
marketingstrategie. Om meer kennis op te doen op dit vlak participeert zij in
een ‘Audience Diversity Program’ als onderdeel van ‘Sounds Now’.
Geografische spreiding
November Music maakt deel uit van de stedelijke cultuurregio BrabantStad,
die haar cultuurprofiel samenvat in drie kernwoorden: innoveren, verbinden
en maken. November Music ontvangt een structurele meerjarige subsidie
van de gemeente ’s-Hertogenbosch voor de invulling van de functie van

November Music

4

presenterende podiumkunsteninstelling binnen de Bossche Culturele Basis,
en ontving in de afgelopen periode subsidie van de provincie Noord-Brabant
in het kader van de Subsidieregeling hedendaagse cultuur Noord-Brabant.
November Music wordt in het regioprofiel genoemd als instelling van
landelijk belang die verruimt en vernieuwt op het gebied van muziek.
Binnen de eigen gemeente werkt November Music samen met zo’n twintig
instellingen, waaronder de Verkadefabriek, Willem Twee, Theater aan de
Parade, het Noordbrabants Museum, het Jheronimus Bosch Art Center, de
Grote Kerk, Theater Artemis, het Design Museum en de Azijnfabriek, en
voor het educatieve programma met Babel en de Jazzwerkplaats. In de regio
maakt November Music deel uit van Music Hub Brabant, samen met onder
andere Poppodium 013, Effenaar, Paradox Tilburg en Muziekgebouw
Eindhoven.
Ook worden concerten en voorstellingen geprogrammeerd in onder meer
het Muziekgebouw in Amsterdam en op festivals als Operadagen
Rotterdam, Oerol op Terschelling en het Oranjewoud Festival in Friesland.
Daarnaast is November Music betrokken bij de presentatie van diverse
producties en makers op vooraanstaande internationale nieuwe
muziekfestivals en podia. De raad is positief over de bijdrage van November
Music aan de zichtbaarheid van hedendaagse muziek in Nederland en
Europa.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is positief over de reflectie op en toepassing van de Fair Practice
Code door November Music. De instelling neemt een duidelijke positie in.
Zij hanteert geen partagedeals om het risico voor de uitvoerder te
minimaliseren; compositieopdrachten worden betaald conform de
honorariumtabel van Nieuw Geneco. Wederzijds vertrouwen tussen de
instelling en de makers en uitvoerenden wordt als uitgangspunt genoemd.
De raad constateert dat de instelling de belangrijkste principes van de Fair
Practice Code reeds in de afgelopen jaren geïncorporeerd heeft.
Toepassing Governance Code Cultuur
November Music onderschrijft de Governance Code Cultuur. De instelling
werkt volgens het bestuursmodel, maar geeft in haar reflectie aan dat de
werking in de praktijk tussen bestuurs- en raad-van-toezichtmodel zit. De
directieleden hebben de dagelijkse leiding met een betrokken bestuur op
afstand. Het plan geeft aan dat er sprake is van een goede en conflictloze
onderlinge samenwerking, die gestoeld is op vertrouwen, maar de raad mist
hier een meer concrete toelichting op de werkwijze wat betreft samenstelling
en toezicht.

November Music

5

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
In zijn reflectie op de Code Diversiteit en Inclusie gaat November Music in
op de wereld die op dit vlak nog te winnen is binnen de nieuwe
muzieksector. De instelling neemt dit onderwerp serieus. Zo maakt zij deel
uit van het internationale programma ‘Keychange 50:50’ en stelt zij zich
duidelijke doelen voor de komende periode. Zo wordt met ‘Sounds Now’
verder gewerkt aan diversificatie van programma en publiek. Ook
participeert de instelling in een ‘Audience Diversity Project’ om beperkingen
te herkennen en verhelpen. De raad constateert dat de instelling duidelijke
acties heeft ondernomen, met name op het gebied van programma, publiek
en partners; op het gebied van personeel is nog veel verbetering mogelijk.

November Music

6

Oerol
Geadviseerd subsidiebedrag: € 455.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 700.000

Over de instelling
Stichting Terschellings Oerol Festival, podiumkunsten, festivals,
Terschelling
Stichting Terschellings Oerol Festival (hierna: Oerol) is een interdisciplinair
locatietheaterfestival dat jaarlijks gedurende tien dagen in juni plaatsvindt
op Terschelling. Het festival heeft als pijlers publiek, natuur, kunst en
wetenschap en biedt de ruimte aan kunstenaars om werk te ontwikkelen en
te presenteren. Naast grote locatievoorstellingen van gevestigde
gezelschappen en nieuw talent toont het festival een aanbod van
interdisciplinaire kunstwerken. Oerol profileert zich als internationale
voortrekker op het gebied van landschapstheater, waarbij het festival
nadrukkelijk werkt vanuit de specifieke publieke ruimte van het eiland.
Oerol heeft naar eigen zeggen een groot publiek, dat bereid is om op een
open manier het landschap in te stappen en het aanbod te beleven.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Terschellings Oerol Festival een
subsidiebedrag toe te kennen van € 455.000, mits zij voldoet aan de
volgende voorwaarde:
-

De instelling dient een nadere reflectie in op haar artistieke
positionering binnen het Nederlandse podiumkunstenveld, waarbij
ze tevens een concrete artistieke vertaling van in de aanvraag
gepresenteerde ideeën geeft.

Oerol heeft in de periode 2017 – 2020 een aantal veelzijdige en
aansprekende festivaledities gerealiseerd. In haar plan voor 2021 – 2024
benadrukt Oerol de vooraanstaande rol die zij in Nederland inneemt op het
gebied van locatie- en landschapskunst; de natuur staat daarin centraal. De
aangekondigde, primair Nederlandse makers en gezelschappen zijn divers
en interessant en de beperkte internationale programmering wordt
uitgebreid. De raad oordeelt positief over Het Atelier als plek voor
talentontwikkeling. Oerol is aantrekkelijk voor een zeer groot publiek. Het
beleidsplan voor de komende periode stelt echter enigszins teleur. De

1

voornemens zijn weinig onderscheidend, en nauwelijks concreet
onderbouwd.
Oerol is financieel gezond. Zij volgt de cao Toneel en Dans en is transparant
over de verloning van zowel vaste medewerkers als zzp’ers. Het festival
reflecteert duidelijk op de toepassing van de Fair Practice Code, maar de
raad vindt dat de honorering van gezelschappen die op het festival spelen
actiever verbetering behoeft.
De reflectie op de toepassing van de Governance Code Cultuur en de Code
Diversiteit en Inclusie is voldoende.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Oerol heeft in de periode 2017 – 2020 een aantal veelzijdige en
aansprekende festivaledities gerealiseerd. Het eiland Terschelling is een
locatie waar makers en toeschouwers graag komen. Gezelschappen vinden
het festival een goede speelplek: er is een dankbaar publiek en er kunnen in
korte tijd een aantal speelbeurten gerealiseerd worden. Veel reguliere
producties spelen ook, of eerst, op het eiland, waarbij de specifieke setting
van het landschap vaak een bijzondere meerwaarde verleent.
Oerol heeft, naast haar voorstellingen op locatie, verschillende
samenwerkingsverbanden ontwikkeld die tot een verdieping van het aanbod
op het gebied van landschapskunst leidden. De raad constateert dat een deel
van de plannen uit de vorige periode echter niet uitgevoerd lijken, zoals het
aanstellen per editie van een gastcurator of het verstevigen van haar positie
als ontmoetingsplaats voor (inter)nationale professionals. De raad mist hier
reflectie op. De zorg die de raad in zijn vorige advies uitte over het
wisselende niveau van de verschillende edities is ook in de periode 2017 –
2020 niet weggenomen.
Oerol presenteert in haar plan een heldere missie en besteedt uitgebreid
aandacht aan haar doelstellingen voor de komende jaren. Zij beoogt een
afspiegeling van de samenleving te zijn, waarbij zij nieuwe
toekomstperspectieven wil bieden en aan een leefbare toekomst wil bouwen.
Een urgent uitgangspunt, waarvan de raad graag had gelezen hoe de
instelling daar een concrete artistieke vertaling aan wil geven, anders dan
middels het presenteren van voorstellingen, zoals in de afgelopen jaren. Dit
gebrek aan duiding en uitwerking van plannen komt op verschillende
punten tot uiting. Zo is van sommige nieuwe elementen, zoals de pop-upperformance, onduidelijk waarin deze zich onderscheiden van de overige
voorstellingen.

Oerol

2

Ook wil Oerol de focus van het programma verleggen naar een meer
interdisciplinaire benadering, waarbij andere programmalijnen even
belangrijk zijn als de locatietheater- en muziekproducties. Bij dit
zogenoemde nieuwe programmeren wordt het landschap het inhoudelijke
vertrekpunt voor nieuwe kunst. Het is de raad echter onduidelijk hoe dit
afwijkt van de bestaande praktijk met landschap en locatie als
kenmerkende, sterke punten van het festival.
De komende jaren is een indrukwekkende en gevarieerde hoeveelheid
kwalitatief sterke Nederlandse makers en gezelschappen op het eiland te
gast. De raad is ervan overtuigd dat deze groepen een gevarieerd en gelaagd
aanbod zullen bieden, maar had graag meer willen lezen over de motivatie
van de keuzes. De programmering lijkt er vooral op gericht een breed scala
aan interessante kunstenaars te faciliteren, waarbij het primaat van de
artistieke visie meer bij de makers ligt dan bij het festival.
Het aandeel internationaal werk op het festival is tot nu toe beperkt tot 15
procent van het totale programma. Oerol wil dit in de periode 2021 – 2024
uitbreiden tot 30 procent, deels in de context van de door de Europese Unie
ondersteunde projecten ‘IN SITU’ en ‘LAND’. In de periode 2017 – 2021
wilde Oerol haar positie als ontmoetingsplaats voor internationale
professionals verstevigen; in samenwerking met Dutch Performing Arts gaat
ze de komende periode een internationaal bezoekersprogramma faciliteren.
De raad moedigt deze versterking van het internationale profiel van het
festival aan.
Vernieuwing
De raad oordeelt positief over Het Atelier, waarin Oerol nauw samenwerkt
met het Over het IJ Festival. Het is een van de weinige plekken in Nederland
waar nieuwe makers zich via een talentontwikkelingstraject kunnen
bekwamen in het werken op locatie. Ook is Oerol de afgelopen jaren een
sterke rol gaan spelen in de ontwikkeling van talenten uit de eigen stedelijke
cultuurregio. Ze maakt deel uit van het noordelijke
talentontwikkelingsprogramma Station Noord, dat de raad als een stevig en
veelbelovend samenwerkingsverband ziet voor het ontwikkelen van makers
die geworteld zijn in Noord-Nederland.
Beide trajecten worden in de periode 2021 – 2024 voortgezet. Bij de keuze
van talenten werkt Oerol samen met productiehuizen en gezelschappen,
zodat zij een passende bijdrage kan leveren aan de doorstroming van jonge
makers. Oerol spant zich in om een bredere groep nieuwe makers duurzaam
aan zich te binden. Dit vindt de raad een goede ontwikkeling, omdat zo ook
de culturele diversiteit in het festival gestimuleerd kan worden. De bijdrage
die het festival de komende jaren met wetenschappers en makers wil leveren

Oerol

3

aan de transitie naar de verduurzaming van het Waddengebied is
inspirerend.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Oerol volgt de cao Toneel en Dans. Ze is transparant over de verloning van
zowel vaste medewerkers als zzp’ers. Voor de beeldend kunstenaars volgt ze
de richtlijnen die door het Mondriaan Fonds zijn opgesteld. Oerol heeft
afspraken gemaakt over de manier waarop (structureel) overwerk in de
drukke festivalperiode wordt gecompenseerd en neemt verschillende
maatregelen als tegenwicht tegen de hoge werkdruk. De raad juicht dat toe
en merkt tevens op dat het festival terecht trots kan zijn op haar duizend
vrijwilligers, die samen voor 46.440 uur werk verzetten. In de reflectie komt
echter niet naar voren of er bewuste en transparante keuzes gemaakt
worden over de inzet en verantwoordelijkheden van vrijwilligers in relatie
tot die van betaalde medewerkers.
Oerol heeft een gezonde liquiditeit en solvabiliteit en een zeer goed
percentage eigen inkomsten. Dit daalt de komende periode enigszins, omdat
ze hogere subsidiebedragen bij provincie en rijk aanvraagt. De instelling
geeft aan dat de huidige meerjarige subsidie niet afdoende is om de
basisorganisatie te dekken. Lasten stijgen op verschillende posten,
bijvoorbeeld door achterstallig onderhoud, nieuwe wet- en regelgeving met
betrekking tot contracten en toenemende huisvestingskosten. Met name de
materiële beheerslasten stijgen opvallend. Daarnaast nemen de
personeelskosten toe door het betrekken van extra mensen, en is er een
verhoging van het budget voor internationale programmering. Voor de eigen
inkomsten begroot de instelling een daling.
Oerol ambieert de komende periode substantieel te groeien. Zij wil meer
mensen naar het festival trekken en daarmee meer eigen inkomsten
genereren. De begroting weerspiegelt deze ambitie niet, waar juist een
afname van de eigen inkomsten te zien is. De raad vraagt zich daarbij af of
een verdere groei de kwaliteit ten goede komt.
Educatie en participatie (inclusief publieksbenadering)
In de afgelopen jaren trok het festival jaarlijks een groot en trouw publiek
van rond de vijftigduizend unieke bezoekers, en ondernam ze veel om de
samenstelling daarvan evenwichtiger, jonger en diverser te maken. De raad
waardeert deze inspanningen, maar zag hier de afgelopen edities nog weinig
concrete resultaten van. De aanwas van zevenduizend nieuwe bezoekers per
jaar is niet gespecificeerd, waardoor het niet duidelijk is of het
daadwerkelijk om een jonger en diverser publiek gaat. Wel lijkt het
programma op de festivallocatie de Betonning het meest succesvol in het
trekken van een jonger publiek. De raad is benieuwd of dit publiek ook
doorstroomt naar de andere voorstellingen op het eiland. Dat er, zoals Oerol

Oerol

4

stelt, nu al sprake zou zijn van een breed, divers en veelkleurig publiek,
strookt niet met de realiteit.
Overigens onderkent de raad de spagaat waarin het festival zich bevindt: het
eiland zorgt voor een bijzondere festivalervaring voor een publiek dat
gemiddeld drie dagen op het eiland verblijft en hier relatief veel geld aan
uitgeeft. Voor een jonger publiek zijn de drempels hoog, zowel wat reis en
verblijf in juni betreft, als wat betreft de aantrekkelijkheid van het
programma en de noodzaak om hiervoor naar Terschelling te gaan. In de
periode 2021 – 2024 zet Oerol in op een voor een jongere doelgroep
aansprekende programmering, met makers die hun diverse achterban
meenemen. In dat kader vindt de raad de creatieve partnerschappen
veelbelovend, met onder anderen spoken word-artiest Babs Gons en
Nineties Productions, die het perspectief van het festival moeten verbreden
en daarmee een nieuw en jong publiek aanspreken. Speciale
jongerenarrangementen moeten de hoge financiële drempel slechten. Oerol
streeft ernaar dat in 2024 minimaal 30 procent van het publiek jonger dan
40 jaar is. Dit lijkt op basis van eerdere infographics uit het vorige
beleidsplan een bescheiden en haalbaar streven.
De vijf basisscholen op het eiland krijgen jaarlijks van Oerol een inhoudelijk
project aangeboden. Het festival werkt hiervoor samen met KEK, de
organisatie op het gebied van cultuureducatie in Friesland. Ze verzorgt
daarnaast voorstellingsbezoeken, ook voor scholen op het vasteland.
Daarnaast zijn er plannen om in de komende periode cultureel diverse
scholen uit steden in staat te stellen het festival, of alleen het eiland, te
bezoeken. Meer praktijkgericht werkt het festival samen met het vmbo op
het eiland en onderwijsinstellingen in Friesland. Het plan bevat een
opsomming van educatieactiviteiten, maar de raad mist een toelichting op
de inhoud van de activiteiten, en op de benaderingswijze van met name
nieuwe scholen. De raad mist zo de urgentie van een nieuw aan te stellen
educatief medewerker.
Geografische spreiding
Oerol is goed geworteld in de stedelijke cultuurregio We the North en
ontvangt een structurele subsidie van de provincie Fryslân en de gemeente
Terschelling. Oerol werkt intensief samen met noordelijke culturele
instellingen en makers en is een van de kernpartners van Station Noord. In
haar regioreflectie schrijft We the North dat Oerol een sterke schakel is in de
keten van noordelijke talentontwikkeling. De instelling faciliteert één van de
noordelijke ontmoetings- en inspiratieplekken voor jonge, gerenommeerde
makers en talenten en levert volgens We the North zo een belangrijke
bijdrage als platform voor noordelijke makers om (inter)nationale
verbindingen te leggen en samenwerkingen aan te gaan.

Oerol

5

Naast de partners in Station Noord werkt Oerol in de regio samen met
collega-festivals, zoals Into the Great Wide Open en Welcome to the Village,
met Schouwburg De Lawei in Drachten en organisaties als de
Waddenacademie en Staatsbosbeheer. Het grootste deel van het
Oerolpubliek komt niet uit de stedelijke regio We the North; in haar
regioreflectie ziet We the North groeikansen voor het noordelijke publiek als
Oerol de komende periode gaat inzetten op publiek dat voor het eerst op het
festival komt.
Toepassing Fair Practice Code
Oerol reflecteert duidelijk op de Fair Practice Code en is transparant over de
toepassing ervan. De instelling beschrijft een eigen beleid waarin beloning
en vertrouwen de belangrijkste items zijn. Ze heeft de fair practicequickscan gedaan en scoort daarop goed.
Wat betreft de honorering van de gezelschappen die op het festival spelen, is
veel verbetering mogelijk. De raad waardeert de aandacht voor toepassing
van de code die Oerol vraagt aan de vele partners met wie wordt
samengewerkt, maar mist concrete evaluatie- en werkafspraken.
Toepassing Governance Code Cultuur
Oerol onderschrijft de Governance Code Cultuur en past deze naar eigen
zeggen toe. De instelling werkt sinds 2018 volgens het raad-vantoezichtmodel. Sinds 2019 leidt Siart Smit als directeur-bestuurder de
organisatie. De raad van toezicht werkt met een vastgestelde agenda voor
het hele jaar, waarin alle cruciale beslismomenten opgenomen zijn. De raad
van toezicht is evenwichtig samengesteld. In het jaarverslag van 2018 legt
Oerol uit dat de wijzigingen in de organisatie de reden zijn om de termijnen
van twee toezichthouders na hun maximale zittingsduur te verlengen. Hier
wordt in de aanvraag echter niet meer op gereflecteerd. Ook mits de raad
een toelichting omtrent de opvolging van de voorzitter van de raad van
toezicht, wiens termijn met ingang van 2020 verstreken is.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Oerol onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie en heeft hier een
duidelijke visie op. De raad oordeelt positief over de voortrekkersrol die het
festival in dat kader wil spelen, in een regio met een relatief homogene
bevolkingssamenstelling. De eigen organisatie wordt langzaam maar zeker
diverser en de creatieve partnerschappen weerspiegelen het belang dat de
instelling hieraan hecht. Ook wat betreft programmering en partners neemt
Oerol maatregelen om binnen haar mogelijkheden de huidige situatie te
verbeteren.

Oerol

6

Onomatopee
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 325.000

Over de instelling
Stichting Onomatopee project-space (hierna: Onomatopee) is een
cultuurhuis in Eindhoven met een grafische werkplaats, een boekwinkel, een
koffiebar, een doorlopend programma en een residency met zowel lokale als
(inter)nationale cultureel producenten. Onomatopee omvat tevens een
projectbureau en een uitgeverij. Vanuit een mix van disciplines, waaronder
letteren en beeldende kunst, brengt Onomatopee naar eigen zeggen diverse
denkers en doeners samen. Het projectbureau initieert eigen producties,
zoals exposities en publicaties, maar ook performances en interventies. Er
wordt hierin samengewerkt met grafisch en ruimtelijk vormgevers,
curatoren en redacteuren om onderwerpen voor publiek toegankelijk en
prikkelend te maken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Onomatopee project-space geen
subsidie toe te kennen.
De raad krijgt op basis van het plan weinig zicht op de ontwikkelfunctie van
Onomatopee. De elementen onderzoek en talentontwikkeling, in de vorm
van residencies, komen weliswaar aan bod maar vormen een dusdanig
beperkt deel van het totale activiteitenpakket dat de raad geen zicht krijgt op
de kwaliteit en het belang ervan in een landelijke context. De raad is positief
over het grote aantal activiteiten, waaronder kunstprojecten en een
uitgeverij. Onomatopee is vooral lokaal georiënteerd en lijkt goed ingebed in
Eindhoven. Er worden weinig verbindingen beschreven met partners elders.
Tevens mist de raad een gedegen toelichting op de aanzienlijk hogere
begroting voor de komende jaren ten opzichte van de huidige periode. Op
basis van het plan heeft hij geen vertrouwen in de stabiliteit van de
instelling.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is in beginsel positief over de afzonderlijke activiteiten van
Onomatopee, maar vindt de aanvraag tekort schieten in de context van het
artikel Ontwikkelinstellingen. Onomatopee wil de komende periode stevig

1

inzetten op het programma en dit onder meer uitbreiden met
educatieactiviteiten. De beoogde activiteiten omtrent talentontwikkeling en
ontwikkeling van een genre of discipline maken slechts een klein deel uit
van het geheel aan activiteiten van Onomatopee. Het wordt de raad niet
duidelijk op welke manier Onomatopee bijdraagt aan ontwikkeling en hij
krijgt slechts een diffuus beeld van haar visie en missie voor de komende
beleidsperiode. Zo bieden de plannen voor het aanbieden van residencies
geen scherp perspectief op hoe talentontwikkeling verbonden is met het
eigen profiel of hoe dit zich verhoudt tot eerder gerealiseerde activiteiten.
Onomatopee ontplooit spraakmakende en sympathieke projecten vanuit een
eigen, onafhankelijke positie. In projecten als ‘de Vorm en het Venster’ komt
een prettig eigenzinnige houding naar voren die, veelal in de openbare
ruimte, ontregelt en het publiek op nieuwe manieren bereikt en betrekt.
Daarnaast heeft Onomatopee als succesvolle uitgeverij naam gemaakt, ook
in het buitenlandse publicatiecircuit. Hierop wordt in de aanvraag
uitgebreid ingegaan.
Onomatopees activiteiten vallen uiteen in de drie programmalijnen
cultuurhuis, projectbureau en uitgeverij. Hoewel die afzonderlijk in beginsel
interessante projecten behelzen, ontbreekt een overkoepelende visie. De
kracht van de instelling zit volgens de raad in het vertalen van onderzoeken
binnen artistieke praktijken naar woord, taal, en poëzie. Om een oordeel te
kunnen vellen over de artistiek-inhoudelijke kwaliteit van de activiteiten op
het gebied van ontwikkeling zouden deze in het plan beter uitgewerkt
moeten worden.
In de aanvraag ontbreekt een reflectie op samenwerkingen en partners
waartoe Onomatopee zich in professionele zin verhoudt. Hierdoor krijgt de
raad zeer beperkt zicht op de infrastructuur waarbinnen de instelling actief
is. Hij is mede op basis hiervan van mening dat Onomatopee vooral lokale
betekenis heeft als huis voor culturele productie en presentatie, maar dat
van landelijk belang geen sprake is.
Vernieuwing
De activiteiten van Onomatopee dragen slechts in beperkte mate bij aan de
vernieuwing van kunstdisciplines. Activiteiten op het gebied van
talentontwikkeling en onderzoek worden in de aanvraag weliswaar
genoemd, maar deze zijn tamelijk summier beschreven en maken slechts
een beperkt deel uit van het totale activiteitenpakket waarvoor Onomatopee
aanvraagt.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is kritisch over de manier waarop Onomatopee omgaat met eerlijke
beloning. De instelling is onvoldoende transparant over de momenteel

Onomatopee

2

gehanteerde vergoedingen. Haar medewerkers zijn tot 2020 op freelance
basis aan Onomatopee verbonden; hierna is een transitie ingezet naar
loondienstverbanden. Dit wordt onvoldoende toegelicht. De speerpunten die
worden genoemd met betrekking tot de sociale dialoog, eerlijke beloning en
toepassing van de Fair Practice Code worden niet altijd helder onderbouwd.
Ook vindt de raad het opmerkelijk dat de instelling de Fair Practice Code
zegt te willen naleven, maar tegelijk ruimte wil laten voor overwerk en/of
onderbetaling. Dat is in tegenspraak met elkaar. Ook wordt niet duidelijk of
de instelling zich sterk maakt voor een veilige en aangename werkplek voor
personeel en in hoeverre zij investeert in hun ontwikkeling. Onomatopee
legt summier uit welke rol zij speelt in de sociale dialoog.
Onomatopee heeft een gezonde balanspositie. Ze wil in de periode 2021 –
2024 enorm groeien. Tussen de realisatie van 2017 en 2018 en de begroting
voor 2021 – 2024 zit een fors verschil en uit de toelichting op de begroting
wordt niet duidelijk hoe deze toename gerealiseerd gaat worden. Zo stijgen,
naast de extra inkomsten uit de BIS, vergoedingen van coproducenten fors.
Deze toename wordt niet toegelicht. De raad mist een strategie bij
tegenvallende inkomsten. Daarnaast is het de raad niet duidelijk in hoeverre
de instelling in de bedrijfsvoering voldoende is toegerust om de
professionaliseringsslag te maken die met een dergelijke schaalvergroting
gepaard gaat.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is niet overtuigd van de plannen van Onomatopee op het gebied van
educatie en participatie. Naar eigen zeggen is er tot dusver geen budget voor
educatieactiviteiten. In de komende periode wil Onomatopee middels
lesbrieven aansluiten op het vak Maatschappijleer in het voortgezet
onderwijs. De raad vindt dit op zich een mooi streven, maar mist een
overkoepelende visie op educatie.
Onomatopee bereikt en betrekt haar publiek op kleinschalige wijze en met
verrassende invalshoeken. Toch mist de raad ook hier een coherente visie op
publieksbenadering. Hoewel hij de in de aanvraag genoemde voorbeelden,
zoals de ‘Residency for the People’, aansprekend vindt en passend bij het
karakter van Onomatopee, mist hij een beschrijving van (nieuwe)
doelgroepen en een strategie om deze te bereiken. Er wordt slechts in het
voorbijgaan gerefereerd aan deze zaken.
Geografische spreiding
Onomatopee is gevestigd en goed ingebed in Eindhoven. De instelling is
actief vanuit verschillende locaties in de stad. Zij ontvangt subsidie van de
gemeente en de provincie Noord-Brabant. De raad stelt vast dat

Onomatopee

3

Onomatopee vooral lokale banden en bereik heeft. Er wordt geen visie
geformuleerd op de verbinding met stad of regio.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is kritisch over de reflectie van Onomatopee op de Fair Practice
Code. Zowel de toelichting op de huidige stand van zaken als op de beoogde
stappen voor de komende periode is onvoldoende helder (zie ‘Eerlijke
beloning en gezonde bedrijfsvoering’).
Toepassing Governance Code Cultuur
Onomatopee hanteert het raad-van-toezichtmodel. De raad is kritisch over
haar houding ten aanzien van de Governance Code Cultuur. De reflectie op
de huidige stand van zaken vindt hij te summier. Er wordt onvoldoende
duidelijk gemaakt wat de verhouding is tussen het bestuur en de
toezichthouders en op welke manier de code wordt gehanteerd. Onomatopee
formuleert evenmin heldere verbeterpunten voor de komende periode. De
instelling wil een zakelijk leider aanstellen om de directeur te ontlasten en
verantwoordelijkheden helder te scheiden, maar dit wordt niet verder
toegelicht.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Onomatopee reflecteert te summier op de Code Diversiteit en Inclusie. Er
wordt in de aanvraag niet beschreven hoe de instelling zich tot de code
verhoudt en hoe zij deze toepast. Onomatopee beschrijft weliswaar hoe zij
verschillende doelgroepen, waaronder minderheden, aantrekt maar laat niet
zien welke stappen zij de komende periode gaat zetten om verbeteringen
door te voeren. Er mist een overkoepelend beleid, ook wat betreft partners
en programma.

Onomatopee

4

Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Stichting Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media (hierna:
Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media), opgericht in januari 2020,
wil professionals in de film en audiovisuele media in staat stellen hun talent
en vakmatige vaardigheden door te ontwikkelen, te verbreden en te
verdiepen. Doel is hun ervaring beter te laten aansluiten op de
internationale praktijk en daarmee de dynamiek, het zelfvertrouwen en de
kwaliteit van de Nederlandse film- en audiovisuele sector in zijn geheel te
verbeteren. Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media wil het
bestaande, versnipperde talentontwikkelingsaanbod in Nederland met
elkaar verbinden en daarnaast nieuwe activiteiten ontwikkelen waaronder
een denktank, ontwikkeltrajecten en cursorisch aanbod.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert de Stichting Ontwikkelinstelling Film en
Audiovisuele Media geen subsidie toe te kennen.
De raad is overtuigd van de potentie en waarde van een meer uitgebreid
aanbod aan talentontwikkelingsactiviteiten, specifiek voor makers van film
en audiovisuele media. Maar de raad is van mening dat Ontwikkelinstelling
Film en Audiovisuele Media te vroeg bij de BIS aanklopt. In 2020 zullen de
organisatie (incl. organisatievorm, directie en bestuur) en het
activiteitenplan pas verder worden uitgewerkt en zullen er pilots van de
beoogde activiteiten plaatsvinden. De raad zou graag zien dat het in de
aanvraag geschetste landelijke draagvlak voor dit plan eerst in de praktijk
bewezen wordt.
Het beleid op het vlak van educatie, participatie, publiek en de andere
domeinen is zeer beperkt. Het plan is voor een uitzonderlijk hoog
percentage afhankelijk van de rijkssubsidie die de instelling uit de BISgelden hoopt te ontvangen. De raad mist een risicostrategie en vindt het
opmerkelijk dat de instellingen waarmee nauw wordt samengewerkt niet
financieel bijdragen.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad staat positief tegenover een ontwikkelinstelling voor film en
audiovisuele media en vindt het heel sterk dat de sector in dit plan de
krachten bundelt. De aanvraag gaat vergezeld van een groot aantal
steunbetuigingen van relevante spelers in de film- en audiovisuele sector.
Daaruit spreekt draagvlak voor het initiatief, dat nog eens wordt
onderstreept door de bereidheid van het Filmfonds om het opstartjaar 2020
te financieren. De samenwerking moet zich echter nog bewijzen.
Het plan blijft daarnaast op veel punten te abstract. Zo ontbreken namen
van potentiële deelnemers en begeleiders en is het niet duidelijk waarom
juist voor de genoemde werkvormen is gekozen. Ook zou de raad graag meer
concrete aandacht zien voor het informele circuit en voor makers en
partners buiten de Randstad.
Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media geeft aan dat het jaar 2020
gebruikt zal worden om pilots van de beoogde activiteiten te organiseren,
het activiteitenplan 2021 – 2024 verder uit te werken en invulling te geven
aan de organisatie. Het gaat om elementaire zaken die nog uitwerking
behoeven. De raad is van mening dat de instelling te vroeg bij de BIS
aanklopt.
Het strategisch belang en de noodzaak van een ontwikkelfunctie voor film
en audiovisuele media zijn in de aanvraag goed beargumenteerd. Een meer
uitgebreid, meer verdiepend en meer divers aanbod aan
talentontwikkelingsactiviteiten kan zowel ten goede komen aan de
individuele ontwikkeling van makers als aan de ontwikkeling van de sector
als geheel. Tegelijkertijd stelt de raad vast dat veel van de stakeholders waar
Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media mee samenwerkt zich al
inspannen op het vlak van talentontwikkeling. Hij kan zich voorstellen dat
de nu beoogde aanvullende activiteiten ook bij een van die partijen belegd
kunnen worden.
Vernieuwing
De raad is positief over het voornemen met een meer uitgebreid aanbod aan
cursussen, ontwikkeltrajecten en workshops ruimte te creëren waarin
professionele makers in de verschillende stadia van hun carrière hun
vaardigheden uitbreiden. Ook de beoogde programmalijnen van het
cursorisch aanbod zijn aansprekend.
Het nieuwe aanbod kan van grote waarde zijn voor het experimenteren met
nieuwe technieken en vormen, voor de kruisbestuiving met andere
disciplines en genres en voor de uitwisseling tussen makers, waardoor meer
ruimte kan ontstaan voor meerstemmigheid. De plannen kunnen in potentie
bijdragen aan een meer vitale film- en audiovisuele sector.

Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media is gedeeltelijk transparant
over de vergoedingen en secundaire arbeidsvoorwaarden van vast personeel
en freelancers, waarbij het zich baseert op de cao Musea. Er wordt geen
rekening gehouden met loonindexatie, noch wordt duidelijk hoe de
instelling omgaat met overwerk.
De raad vindt de gevraagde bijdrage voor een nieuw initiatief relatief hoog
en constateert dat de begroting voor een erg groot deel op de beoogde BISbijdrage leunt. Daarnaast zijn alleen deelnemersgelden en andere subsidies
voorzien; de subsidieafhankelijkheid is onwenselijk groot. Het dekkingsplan
bevat geen bijdragen van gemeentes of provincies en het bevreemdt de raad
dat er geen coproductiebijdragen zijn van de instellingen waarmee
Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media samenwerkt. Het valt hem
op dat het dekkingsplan naast de BIS-subsidie ook beoogde financiering van
het Filmfonds bevat, terwijl deze financieringsbronnen elkaar in de praktijk
uit zullen sluiten. Dit alles wegend is het extra zorgelijk dat het plan geen
risicostrategie bevat.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De bijdrage die Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media aan
educatie en participatie wil leveren is onvoldoende. Zij kiest ervoor zich niet
te richten op het reguliere onderwijs. Wel is er sprake van (niet nader
toegelichte) kennisdeling en van de mogelijkheid om ingehuurde experts
ook in te zetten voor activiteiten op de kunstvakopleidingen, maar die
formulering is zo vrijblijvend en abstract dat ze de raad niet kan overtuigen.
Ook op het gebied van participatie en publieksbereik voert de instelling geen
beleid; zij richt zich in het geheel niet op het bredere publiek.
Publieksontwikkeling komt alleen aan bod als thema in het programma voor
de deelnemende filmmakers. Ten slotte oriënteert Ontwikkelinstelling Film
en Audiovisuele Media zich nauwelijks op disciplines buiten de film en
audiovisuele media, noch op domeinen buiten het culturele bestel.
Geografische spreiding
Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media is gevestigd in Amsterdam
maar is daar, omdat de stichting pas onlangs is opgericht, nog niet
geworteld. De vraag is ook of dat zal gebeuren, omdat ‘op termijn wordt
gekeken of er een andere thuisbasis kan zijn’ maar ook omdat haar
activiteiten, gezien het nomadische karakter, zullen plaatsvinden op locatie
van een van de partners waarmee zij samenwerkt. Er wordt dan ook geen
verbinding gemaakt met de Metropoolregio Amsterdam.

Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media

3

Doordat Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media verbindingen
aangaat met allerlei partners in de film en de audiovisuele media, is de
inbedding in de keten goed en hebben de activiteiten een potentieel landelijk
bereik, al is het merendeel van de stakeholders in Amsterdam of Hilversum
gevestigd. De raad vindt de aansluiting op regionale infrastructuren voor
film, ook buiten de Randstad, nog erg mager en constateert dat er
vooralsnog geen internationale werking van de instelling uitgaat.
Toepassing Fair Practice Code
Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media is gedeeltelijk transparant
over de vergoedingen en secundaire arbeidsvoorwaarden van vast personeel
en freelancers, waarbij het zich baseert op de cao Musea. Er wordt geen
rekening gehouden met loonindexatie, noch wordt duidelijk hoe de
instelling omgaat met overwerk, verzekering voor arbeidsongeschiktheid en
pensioen voor vast personeel. Wel zijn er heldere afspraken over
auteursrechten en wil de instelling actief deelnemen aan de sociale dialoog.
Toepassing Governance Code Cultuur
Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media hanteert momenteel een
bestuursmodel. Ze heeft een oprichtingsbestuur van drie personen, van wie
er een nog ingeschreven moet worden bij de Kamer van Koophandel. Het
jaar 2020 wordt gebruikt om te onderzoeken welke organisatie- en
rechtsvorm het beste bij haar passen. Volgens Ontwikkelinstelling Film en
Audiovisuele Media zou dit ook een coöperatie kunnen zijn. De instelling
heeft nog geen directeur. Deze zal eind 2020 pas worden aangesteld. Gezien
het prille stadium waarin de instelling verkeert, zijn de reflectie op en
toepassing van de Governance Code Cultuur nog nauwelijks te beoordelen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad vindt de visie van Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media
op diversiteit en inclusie helder. De instelling wil de Code Diversiteit en
Inclusie toepassen bij de samenstelling van het eigen personeel (inclusief
bestuur en denktank), bij het werven van deelnemers en als onderwerp in
het inhoudelijke programma. De raad tekent hier echter bij aan dat het gaat
om voornemens; de uitvoering is nog niet te beoordelen, ook omdat de
acties nog weinig concreet zijn uitgewerkt. Ontwikkelinstelling Film en
Audiovisuele Media noemt een aantal partners met wie samengewerkt zal
worden met het oog op diversiteit en instroom van een breed palet aan
makers, maar licht niet toe op welke manier die samenwerking invulling zal
krijgen.

Ontwikkelinstelling Film en Audiovisuele Media

4

Oorkaan
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 975.000

Over de instelling
Stichting Oorkaan, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten, Amsterdam
Stichting Oorkaan (hierna: Oorkaan) maakt theatrale concerten voor
publiek vanaf 4 jaar. Haar missie is tweeledig: zij wil zo veel mogelijk
kinderen in aanraking laten komen met klassieke muziek, én de WestEuropese canon van de klassieke muziek openbreken. Oorkaan spreekt
daarbij over ‘mondiale klassieke muziek’. Voor de theatrale component
traint de instelling musici in een eigen idioom van speltechnieken. Ze wil
een eigen ensemble formeren om een duidelijker signatuur en meer
continuïteit in de kwaliteit van de producties te waarborgen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Oorkaan geen subsidie toe te
kennen.
Met haar artistiek hoogwaardige concerten voor een jong publiek bekleedt
Oorkaan een unieke positie in de jeugdpodiumkunsten. Ze heeft met de
‘Oorkaanmethode’ een eigen signatuur ontwikkeld, waarin alle performers
musici zijn, muziek centraal staat en de speelstijl fysiek is. De uitbreiding
van de canon richting mondiale klassieke muziek vergroot de zeggingskracht
van het genre voor een breder publiek; de raad juicht dit plan toe.
De raad is echter kritisch over de beoogde subsidieverhoging. Oorkaan wil
hiermee een eigen ensemble in dienst nemen, maar zet dat ensemble per
seizoen maar voor één productie in. Ook benoemt de instelling geen
strategie voor tegenvallende inkomsten.
De reflectie op de Fair Practice Code doet vermoeden dat musici momenteel
nog niet volgens de normen van fair pay worden beloond. De plannen om
de Code Diversiteit en Inclusie verder te implementeren, zijn nog
onvoldoende concreet.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De producties van Oorkaan bevinden zich op het snijvlak van concert en
theater en zijn daarmee uniek binnen het Nederlandse
jeugdpodiumkunstenaanbod. Met de ‘Oorkaanmethode’ creëerde de
instelling een eigen artistieke signatuur. Uitgangspunten daarvan zijn, dat
alle performers op het toneel musici zijn, de muziek centraal staat en de
speelstijl fysiek is.
In de periode 2017 – 2020 gaf Oorkaan voornamelijk de vloer aan bestaande
muziekensembles, zoals Percossa en Cello Octet Amsterdam. Het
abstractieniveau en de spelkwaliteit waren van wisselende kwaliteit. In dat
licht vindt de raad de plannen voor een eigen ensemble interessant: zo kan
worden gewerkt aan een meer continue theatrale spelkwaliteit. Ook
vergemakkelijkt een vast ensemble de tourneeplanning. Het vaste ensemble
zal, volgens Oorkaan, minimaal één productie per seizoen op de planken
brengen; daarnaast blijft zij met andere ensembles werken. De raad vindt
dat opmerkelijk. Hij vraagt zich sterk af, of één productie per jaar voldoende
is om het gestelde doel te behalen.
De raad waardeert de sterke motivatie die uit het plan spreekt, om breed te
programmeren en de traditionele indeling van muziekstromingen los te
laten. De term ‘mondiale klassieke muziek’ doet recht aan een meer
inclusieve canon, passend bij de hedendaagse samenleving. De musici
bespelen instrumenten uit de mondiale klassieke muziek, maar ook westerse
klassieke instrumenten en jazzinstrumenten. Ook vindt de raad het positief
dat de instelling muziekinvloeden uit herkomstlanden van nieuwe
Nederlanders, zoals Turkije, Marokko, Suriname en de Nederlandse Antillen
integreert in haar aanbod.
De raad is positief over de samenwerking en aangekondigde coproducties
met gerenommeerde klassieke en kamermuziekensembles en -orkesten
zoals het Ragazze Quartet, het Koninklijk Concertgebouworkest en het
Andalusisch Orkest. Een aantal van deze projecten is echter zeer summier
uitgewerkt: soms worden alleen coproducent en muziekstijl genoemd. De
zeggingskracht van deze producties is daardoor nauwelijks te beoordelen.
Vernieuwing
De raad is positief over de mate waarin Oorkaan bijdraagt aan de
vernieuwing van de discipline, met name door de klassieke canon breed aan
te vliegen, met wereldwijde invloeden, en zo de programmering meer
inclusief te maken.

Oorkaan

2

Oorkaan legt zowel de muzikale uitvoering als het fysieke spel volledig in
handen van de musici, en creëert daarmee binnen het genre jeugdmuziek
een eigen subgenre. Het via fysiek spel uitvoeren van een muziekstuk biedt
het publiek een meer zintuiglijke luisterervaring. De instelling deelt haar
expertise op dit vlak in binnen- en buitenland. Tweemaal per jaar
organiseert zij meerdaagse ‘Oorkaan Talent Ontwikkel Programma’s’ waarin
twee makers of een ensemble de Oorkaanmethode leren kennen. Artistiek
leider Caecilia Thunnissen is gastdocent aan verschillende opleidingen in
het land en geeft ook internationaal masterclasses en trainingen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De liquiditeit, de solvabiliteit en het weerstandsvermogen geven een positief
beeld van de financiële gezondheid van Oorkaan. De instelling is in de
periode 2017 – 2020 voor circa 60 procent afhankelijk van subsidie en
realiseerde een mooi eigen inkomstenpercentage van circa 40 procent.
De raad is kritisch over de bedrijfsvoering. De instelling realiseerde in de
periode 2017 – 2020 beduidend meer speelbeurten dan waarvoor zij
rijkssubsidie ontving, wat bij het kleine team tot een hoge werkdruk leidde –
ook omdat taken bij ziekte werden doorgeschoven. De raad vindt dit een
onwenselijke situatie.
Oorkaan vraagt een BIS-bijdrage die substantieel hoger is dan de bijdrage
van Fonds Podiumkunsten. De stijging is volgens haar met name het gevolg
van toenemende personele lasten. De instelling is voornemens meer mensen
in dienst te nemen en fair pay toe te passen. Gezien de geschetste situatie
vindt de raad een investering in het personeel verstandig, maar de beperkte
voorgenomen inzet van het eigen ensemble (goed voor twee fte’s) maakt dat
hij vraagtekens plaatst bij de omvang van de stijging van de aangevraagde
subsidie.
De instelling betaalde tot op heden niet conform de (verbindend verklaarde)
cao Toneel en Dans, aan de totstandkoming waarvan de instelling zelf heeft
bijgedragen. Voor kantoorpersoneel, theatermakers en vormgevers volgt ze
vanaf 2021 de cao Toneel en Dans, en voor musici de cao Muziekensembles.
De raad vindt het betreurenswaardig dat Oorkaan hier niet al eerder toe is
overgegaan. Ook voor zzp’ers vormt de cao de basis voor de berekening van
het honorarium, maar hoe dat honorarium wordt berekend, is niet
toegelicht. Dat vindt de raad een tekortkoming.
De raad vindt dat Oorkaan onvoldoende duidelijk maakt welke strategie zij
hanteert bij tegenvallende inkomsten.

Oorkaan

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad beoordeelt het beleid en de activiteiten van Oorkaan op het gebied
van cultuureducatie als goed. Ze zet zowel videomateriaal in als workshops
in de klas, die gegeven worden door Oorkaanmusici met pedagogischdidactische kennis. Omdat de instelling constateert dat leerkrachten hun
leerlingen niet altijd voorbereiden op een schoolvoorstelling, biedt Oorkaan
vanaf 2021 een totaalpakket aan, bestaande uit een voorbereidende les,
voorstellingsbezoek en een reflectieles.
Oorkaan werkt met een ‘Kinderraad voor Muziek’, bestaande uit circa
vijftien kinderen tussen de 7 en 12 jaar oud, die gevraagd worden kritisch
mee te denken met allerlei aspecten van de organisatie. De raad waardeert
dit initiatief, maar vindt het te beperkt in omvang. Hij vraagt zich af in
hoeverre deze Kinderraad daadwerkelijk invloed heeft op het bepalen van de
koers.
Na een afname in het aantal activiteiten en bezoekers in de periode 2017 –
2020 begroot Oorkaan voor 2021 – 2024 een stabiel aantal activiteiten en
bezoeken. Voor 2021 en 2024 verwacht de instelling 30.000 bezoekers,
waarvan 6.000 via schoolgebonden voorstellingen.
De instelling werkt samen met Podium Mozaïek, waar het huisgezelschap is,
in het vinden van nieuw publiek. Dit gebeurt onder andere via de serie
‘PomPomPom’ waarin peuters met hun ouders zelf muziek maken. Ook
speelt het Oorkaanensemble tijdens de verhalenavonden van het theater.
Een bijzonder element in de marketingmix van Oorkaan is het hoorspel, dat
ook via Podium Mozaïek wordt gepubliceerd. De Kinderraad wordt ook
ingezet voor influencermarketing.
Geografische spreiding
Oorkaan is goed geworteld in Amsterdam en is huisgezelschap van Podium
Mozaïek in Amsterdam-West. Ze is een van de initiatiefnemers van de
Alliantie Muziekeducatie Amsterdam (AMA) en levert zo een bijdrage aan de
sterke focus op cultuureducatie in het regioprofiel van de Metropoolregio
Amsterdam. Ze werkt samen met het festival Wonderfeel in ’s-Graveland en
bespeelt plaatsen als Haarlem, Amstelveen en Hilversum, die deel uitmaken
van de cultuurregio. Ook haar sterke internationale uitstraling past goed bij
het regioprofiel.
Oorkaan bespeelt concertzalen en theaters verspreid over het land. Met het
grote bereik van de tournees draagt de instelling goed bij aan de
geografische spreiding van cultuuraanbod in de jeugdpodiumkunsten.
Het internationale bereik is groot: in 2019 vond bijna de helft van alle
activiteiten plaats in het buitenland, en hiermee bereikte de instelling

Oorkaan

4

20.000 bezoekers. De inkomsten daaruit bedroegen meer dan de helft van
de eigen inkomsten voor dat jaar. Oorkaan streeft er naar om dit in de
toekomst op peil te houden. Het verheugt de raad dat de instelling zo
zichtbaar is in het internationale veld.
Toepassing Fair Practice Code
Oorkaan reflecteert voldoende op de Fair Practice Code; ze besteedt er op
meerdere plekken in de aanvraag aandacht aan. De uitwerking had op
sommige punten echter duidelijker gekund. Zo zijn onderlinge
werkafspraken met coproducenten over de code niet beschreven. Ook
ontbreekt informatie over auteursrechten en afspraken over
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen, de uitbetaling van overwerk en
loonindexering.
Oorkaan investeert in scholing en hanteert voor haar medewerkers een
persoonlijk ontwikkelingsbudget, maar scoort in de breedte van het
toepassen van deze code nog onvoldoende.
Toepassing Governance Code Cultuur
Oorkaan reflecteert voldoende op de Governance Code Cultuur. Ze geeft aan
dat de bestuursreglementen aan de hand van de acht principes zijn
opgesteld. De instelling hanteert een bestuursmodel, met korte lijnen tussen
bestuur en directie. In de periode 2021 – 2024 wordt een aantal nieuwe
bestuursleden geworven wegens beëindiging van de termijn van enkele
zittende leden. De instelling geeft niet aan of hierbij zal worden gelet op de
diversiteit. Het bestuur onderzoekt tijdens de periode 2021 – 2024 de
wenselijkheid van een overgang naar een raad-van-toezichtmodel.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Oorkaan reflecteert voldoende op de Code Diversiteit en Inclusie. In het
artistieke plan zijn diversiteit en inclusie verankerd door het uitbreiden van
klassiek westers repertoire richting de ‘mondiale klassieke muziek’, en ook
de Kinderraad is divers samengesteld, maar casts en organisatie zijn nog
overwegend niet-divers. De instelling erkent dit en heeft een onderzoek
opgesteld om te komen tot een ‘Actieplan Diversiteit’. Oorkaan zegt buiten
de eigen netwerken op zoek te gaan naar nieuw personeel, maar maakt niet
duidelijk waar. Ook verwelkomt ze andere stemmen bij de ontwikkeling van
nieuwe concepten, maar welke stemmen dat zijn en waarom deze van
waarde zijn, blijft onbenoemd. De raad mist uitwerking van deze concrete
acties. Wel vindt hij het een goede ontwikkeling dat er een medewerker is
ingehuurd die gespecialiseerd is in diversiteit en inclusie, en die het
bewustzijn daarover binnen de organisatie gaat stimuleren.

Oorkaan

5

Opera Zuid
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.579.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.879.000

Over de instelling
Stichting Opera Zuid, podiumkunsten, overig opera-aanbod, Maastricht
Stichting Opera Zuid (hierna: Opera Zuid) is gevestigd in Maastricht en
maakt opera voor en vanuit Zuid-Nederland. De instelling wil een
toegankelijk en verrassend aanbod bieden in land en regio, en sluit aan bij
de doelstellingen van de stedelijke cultuurregio Zuid door te focussen op
internationalisering, ruimte voor makers en het bereiken van nieuw publiek.
Opera Zuid produceerde de afgelopen periodes twee grote opera’s per
seizoen, en neemt zich voor de komende periode voor, daar jaarlijks een
(kleinere) jeugd- of jongerenproductie aan toe te voegen. De instelling kiest
voor opera’s met een grote theatrale zeggingskracht, waarbij de aandacht
zowel uitgaat naar het ijzeren repertoire als naar minder bekend werk. Met
randprogramma’s, openluchtvoorstellingen en educatieve projecten
vergroot Opera Zuid haar zichtbaarheid in de regio.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.20 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Opera Zuid een subsidiebedrag toe
te kennen van € 1.579.000, mits de instelling voldoet aan de volgende
voorwaarden:
•
•

•

De instelling stelt zijn plan en begroting bij naar het door de minister
beschikbaar gestelde subsidiebedrag van € 1.579.000.
De instelling geeft een nadere toelichting op haar artistieke plannen,
waarbij ze inzage geeft in haar repertoirekeuzes, haar keuze voor
artistieke teams en haar visie op casting. Ook licht de instelling haar
activiteiten op het gebied van talentontwikkeling, educatie en
participatie nader toe.
De instelling licht toe hoe ze in de periode 2021 – 2024 voldoet aan
de voorwaarde in de regeling om op het gebied van
talentontwikkeling samen te werken met de Nederlandse Reisopera
en De Nationale Opera, waarbij deze laatste instelling een
coördinerende rol speelt.

Opera Zuid heeft in de periode 2017 – 2020 een duidelijke ontwikkeling
laten zien. De instelling kiest een boeiende nieuwe artistieke koers, waarbij

1

het verrassende repertoirekeuzes maakt en makers en uitvoerenden
uitnodigt die met een frisse blik naar het genre opera kijken. Opera Zuid is
goed geworteld in Maastricht en de stedelijke cultuurregio Zuid en werkt
ook samen met partners in Brabantstad en in de Euregio.
Voor de periode 2021 – 2024 dient de instelling een enthousiast plan in,
maar het artistieke programma wordt daarin onvoldoende toegelicht. Ook
zijn de plannen op het gebied van educatie en participatie onvoldoende
uitgewerkt. Er ontbreekt een uitwerking van de subsidievoorwaarde dat de
instelling op het gebied van talentontwikkeling samenwerkt met De
Nationale Opera en Opera Zuid, waarbij De Nationale Opera een
coördinerende rol dient te spelen.
Opera Zuid staat de komende periode voor de opdracht om met extra
middelen van het ministerie van OCW de precaire financiële en
organisatorische situatie te verbeteren. In dit licht vindt de raad het een
onverstandig idee om een derde productie voor kinderen en jongeren op het
jaarlijkse programma te zetten.
De cijfers geven aan dat de gezondheid van Opera Zuid op het moment van
aanvragen nog tekortschiet. De instelling presenteert goede ideeën om de
financiële gezondheid te herstellen, maar rekent op 300.000 euro meer
subsidie dan vanuit het ministerie beschikbaar is.
De instelling reflecteert beknopt maar voldoende op de toepassing van de
Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en
Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Opera Zuid heeft in de periode 2017 – 2020 een duidelijke ontwikkeling
laten zien, na een artistiek onevenwichtige periode ervoor. Onder de nieuwe
intendant Waut Koeken werd in 2017 een andere weg ingeslagen met de
eerste aanzetten voor een nieuwe artistieke koers. Met spraakmakende
operaproducties als ‘A Quiet Place’ en ‘Fantasio’ wist de instelling een groot
publiek aan te spreken. Opera Zuid maakte verrassende repertoirekeuzes en
bood kansen aan Nederlandse makers en uitvoerenden.
De raad vindt het prijzenswaardig dat de nieuwe intendant regisseurs
uitnodigt die het genre opera willen uitdagen. Hij merkt wel op dat de
kwaliteit van de producties die hieruit ontstaan nog niet stabiel is. De raad
denkt dat dit risico kan worden ondervangen door een dramaturg toe te
voegen aan het vaste team.

Opera Zuid

2

Opera Zuid werkte de afgelopen jaren op kleinere schaal samen aan
producties met Holland Opera, Opera Compact en VIA ZUID. Hiermee
vergroot Opera Zuid zijn zichtbaarheid en laat hij jonge makers en kleinere
instellingen meeprofiteren van zijn kennis en expertise.
Uit het plan dat Opera Zuid voorlegt voor de periode 2021 – 2024 spreekt
een groot enthousiasme, waarin de ingezette lijn ook voelbaar is. De raad
constateert echter ook dat de programmatische lijn voor de komende
periode summier is uitgewerkt in de plannen. De instelling geeft weinig
inzage in de keuze voor artistieke teams en casting en motiveert het gekozen
repertoire slechts in algemene termen.
De raad heeft er begrip voor dat het plan zich sterker focust op de
verbeterslag die Opera Zuid te maken heeft op het gebied van financiële
gezondheid, werk/opdrachtgeverschap en zichtbaarheid, omdat dit op dit
moment het meest urgent is. Hij vindt echter ook dat de kwaliteit van een
opera-instelling staat of valt met de gevolgde artistieke koers, en wil zich
daar een beter oordeel over kunnen vormen. Zo stelt Opera Zuid de
komende seizoenen zijn producties inhoudelijk en thematisch te willen
verbinden met actuele maatschappelijke ontwikkelingen, maar geeft aan dit
voornemen nergens een concrete invulling. Dat is jammer, omdat de raad
dit wel een aansprekend idee vindt om de relevantie van opera in de
samenleving te bewaken.
In de aangestipte plannen ziet de raad wel enkele originele keuzes, zoals de
uitnodiging aan theaterregisseur Ola Mafaalani om een opera te komen
regisseren. Ook de keuze voor minder bekend werk van bekende
componisten beoordeelt de raad als positief. Opera Zuid heeft al laten zien
met relatief onbekende opera’s een groot publiek te kunnen trekken. De
raad waardeert het dat de instelling daar ondanks haar beperkte budget mee
doorgaat.
Opera Zuid stelt zich ten doel naast de gebruikelijke twee grote
operaproducties per jaar een derde, kleinschaliger productie tot stand te
brengen gericht op jeugd en jongeren, waarvan enkele te schrijven door
jonge Nederlandse componisten. In artistiek opzicht en in het belang van
het publieksbereik vindt de raad dit een interessant idee. Hij waarschuwt
echter dat het voor een dergelijke extra productie mogelijk te vroeg is. Het
extra budget dat de minister ter beschikking stelt voor Opera Zuid is hard
nodig om het fundament van de organisatie, ook in artistiek opzicht, te
verstevigen (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’).
Vernieuwing
Het feit dat geen van de voor 2021 – 2024 geplande werken behoort tot het
‘ijzeren repertoire’, getuigt van een vernieuwende blik op opera. Door

Opera Zuid

3

regisseurs uit andere disciplines uit te nodigen en nieuw werk te laten
componeren geeft Opera Zuid het genre een nieuw elan.
De visie van Opera Zuid op de ontwikkeling van het operagenre, die
weliswaar doorschemert in het plan, had de raad graag verder uitgewerkt
gezien. Hij is met name benieuwd hoe dramaturgische vernieuwingen van
na de twintigste eeuw doorwerken in de gekozen titels.
Tot op heden ambieerde Opera Zuid een springplank te zijn voor
Nederlands en in Nederland opgeleid zangtalent. Omdat de instelling in de
plannen geen toelichting geeft op de casting voor de opera’s in de periode
2021 – 2024, kan de raad niet uit het plan opmaken of Opera Zuid deze
springplankfunctie ook in de komende periode continueert.
Op het gebied van talentontwikkeling schrijft Opera Zuid via het ‘meestergezelmodel’ talent de gelegenheid te geven zich onder de vleugels van
ervaren operamakers te ontwikkelen. Daarnaast is Opera Zuid betrokken bij
een interdisciplinair talentlab voor muziektheater in samenwerking met VIA
Zuid en Intro, en zet het Opera Summer Schools op in samenwerking met
IVC ’s-Hertogenbosch. De raad vindt dit nieuwsgierig makende projecten,
maar vindt het jammer dat de instelling ze niet nader toelicht in haar plan.
Hij had graag toegelicht gezien welke talenten de instelling op deze manier
begeleidt, hoe talent wordt geselecteerd, wat de genoemde programma’s
inhouden, en hoe talenten vervolgens doorstromen naar het veld.
Een subsidievoorwaarde voor alle drie de opera-instellingen in de BIS is dat
zij samenwerken op het gebied van talentontwikkeling, via de DNO Studio of
op andere wijze. De Nationale Opera dient hierbij een coördinerende rol te
spelen. De raad vindt het zorgelijk dat deze samenwerking nog altijd niet tot
stand is gekomen. De raad adviseert daarom de instellingen te vragen alsnog
de gevraagde samenwerking vorm te geven, gecoördineerd door DNO; zie
hierover ook de inleiding en het advies over De Nationale Opera en de
Nederlandse Reisopera.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De afgelopen periode constateerde de raad dat de financiële situatie bij
Opera Zuid nijpend was en riep op tot een hogere subsidie om de instelling
meer vlees op de botten te geven. Om die reden verhoogde de minister het
subsidiebedrag voor deze instelling voor de periode 2021 – 2024 met
500.000 euro per jaar. De instelling vraagt hiernaast nog 300.000 euro
meer aan. De raad wijst erop dat hij binnen deze adviesronde gehouden is
aan het door de minister gestelde subsidieplafond.
De instelling noemt een groot aantal zaken die met de extra verwachte
subsidie van het ministerie van OCW, de provincies Limburg en Brabant en

Opera Zuid

4

de gemeente Maastricht worden bekostigd, en die ten goede komen aan de
financiële en organisatorische gezondheid. De instelling denkt aan betere
vergoedingen voor vaste, tijdelijke en freelance medewerkers, verlaging van
werkdruk door extra medewerkers aan te trekken, toegenomen
investeringen voor duurzame marketing, participatie en educatie, en een
algehele kwaliteitsverbetering van de producties. Dit vindt de raad goede
keuzes.
Uit de aangeleverde informatie blijkt dat de financiële gezondheid van de
organisatie nog tekortschiet op het moment van aanvragen. De balanspositie
is matig. Opera Zuid verbeterde de afgelopen jaren zijn verdienvermogen,
maar er zijn tegelijk flink wat investeringen nodig, met name in het
vergroten van de basiscapaciteit en het verlagen van de werkdruk die
ontstond door structurele onderbezetting. Opera Zuid verwacht in 2020 een
verbetering van het eigen vermogen en de liquiditeit door de verkoop van
onroerend goed in eigendom. Daarnaast is een commercieel manager
aangetrokken om de eigen inkomsten te verhogen.
Opera Zuid erkent verder dat de beloning van vaste, tijdelijke en freelance
medewerkers nog niet op het gewenste niveau is. Hoewel de instelling in
haar plan intenties uitwerkt om hier verbetering in aan te brengen, toont
een analyse van de cijfers voor de komende periode echter geen verbetering
aan in de beloning.
Opera Zuid gaat uit van een hogere dan beschikbare subsidie van het
ministerie van OCW, en rekent daarnaast op hogere bedragen van de
provincies Limburg en Brabant en de gemeente Maastricht. Zonder
toekenning van deze middelen wordt de krapte met de voorliggende plannen
volgens de raad onvoldoende ondervangen.
Om bovenstaande redenen vindt de raad het onverstandig om van de extra
verwachte subsidie ook een derde jaarlijkse (kleinschalige) productie te
maken. De raad vreest dat dit eerder een extra wissel zal trekken op de
organisatie in herstel. Hoewel de raad begrip heeft voor de argumentatie van
Opera Zuid dat een derde productie de zichtbaarheid van het
operagezelschap zal vergroten en ook een jeugdig publiek kan aanspreken
met opera, meent hij dat de prioriteit in de komende periode moet uitgaan
naar een gezondheids- en kwaliteitsslag in de eigen organisatie, bij
gelijkblijvende productie.
De raad constateert dat de aanvraag op het gebied van gezonde
bedrijfsvoering en eerlijke beloning onvoldoende aantoont hoe Opera Zuid
in 2024 weer volledig gezond kan zijn. Hij vindt een realistischer begroting
en een scherpere toelichting hierop noodzakelijk.

Opera Zuid

5

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Opera Zuid voerde de afgelopen jaren een kwalitatief, solide beleid op het
gebied van educatie voor scholen, met nadruk op de eigen regio. De plannen
voor de komende jaren zijn enthousiast en liggen in diezelfde lijn, maar de
raad mist ook hier uitwerking en concretisering. De raad juicht het
aantrekken van een educatief medewerker toe.
Opera Zuid geeft aan dat het gekozen heeft voor ‘publiekswerking’ in plaats
van publiekswerving om een verbinding te bewerkstelligen tussen alle
activiteiten. Publiekswerking wordt ook gepresenteerd als equivalent van
participatie. De gedachte is interessant, maar de instelling licht niet toe hoe
dit concreet wordt vormgegeven.
Over de samenwerking met de Kooracademie Maastricht oordeelt de raad
positief. Ook staat de raad positief tegenover de samenwerking met
wijkbewoners in het project ‘Buurt Opera Malpertuis’, waarbij een
community-opera tot stand wordt gebracht. De raad vindt het wel belangrijk
dat ook bij dit soort maatschappelijke activiteiten vanuit een sterke
artistieke visie wordt gewerkt. Deze samenwerkingen dragen bij aan de
worteling van de opera in de samenleving, mits deze activiteiten duurzaam
in relatie staan tot de kernactiviteiten.
Geografische spreiding
Opera Zuid is gevestigd in Maastricht en is goed geworteld in de stedelijke
cultuurregio Zuid. De instelling participeert in een groot aantal regionale
samenwerkingsverbanden die zich reeds bewezen hebben, zoals met de
Kooracademie Maastricht, het Conservatorium Maastricht, de
Toneelacademie Maastricht, Theater aan het Vrijthof in Maastricht en
Theater De Parade in ’s-Hertogenbosch.
De ingezette koerswijziging en de successen van de producties van Opera
Zuid hebben de voorstellingen aantrekkelijker gemaakt voor programmering
in theaters, wat de zichtbaarheid van de instelling ten goede komt.
Een sterke troef van Opera Zuid is ook de verstevigde samenwerking die tot
stand is gebracht met partners in de Euregio, tot over de grens met
Luxemburg en Duitsland. Dit is voor Zuid-Nederland een goede manier om
zich in cultureel opzicht te positioneren.
In haar reflectie op de aanvraag bevestigt de stedelijke cultuurregio Zuid de
indruk van de raad dat Opera Zuid de komende tijd meer vlees op de botten
nodig heeft. De regio erkent het belang van Opera Zuid voor het regioprofiel,
waarin internationalisering, publieksontwikkeling en ruimte voor makers
wezenlijke programmalijnen zijn. De instelling sluit tevens aan bij de
programmalijnen talentontwikkeling, internationalisering, cultuureducatie

Opera Zuid

6

en participatie, en publiekswerking van de stedelijke cultuurregio
Brabantstad.
Toepassing Fair Practice Code
Opera Zuid heeft de afgelopen jaren een aantal stappen gezet ter verbetering
van de fair practice, met een nieuwe arbeidsvoorwaarderegeling, het
aanstellen van een vertrouwenspersoon, een preventieadviseur en het
corrigeren van achtergebleven salarisverhogingen. De organisatie evalueert
de toepassing van de Fair Practice Code en noemt als belangrijkste
verbeterpunten voor de komende periode het aanpakken van de werkdruk
en structureel overwerk. De raad vindt dit voor dit moment de juiste
prioriteit. Wel maakt hij zich zorgen over de haalbaarheid ervan, omdat de
financiële gezondheid precair is en de instelling op meer subsidie rekent dan
voor haar beschikbaar is. Ook vindt de raad het niet verstandig om de
functie van vertrouwenspersoon bij de directie te beleggen.
Toepassing Governance Code Cultuur
Opera Zuid licht in haar toelichting op de Governance Code Cultuur toe hoe
de principes van de code worden toegepast. De raad vindt dit een adequate
toelichting, waarin de organisatie ook ingaat op de aandacht van de raad van
toezicht voor de werkdruk onder medewerkers en de financiële gezondheid
van de instelling.
In zijn advies over de periode 2017 – 2020 uitte de raad kritiek op de
governance van Opera Zuid. Hij adviseerde toen dat de raad van toezicht in
overleg met de nieuwe intendant zou zorgen voor een beter artistiek, zakelijk
en bestuurlijk evenwicht. In een aanvullend plan gaf de instelling aan dat de
raad van toezicht zich op een nieuwe wijze zou gaan positioneren door onder
andere de toetreding van een expert uit de operasector. De raad vindt het
opmerkelijk dat de instelling in haar nieuwe plan niet op de doorgemaakte
(noodzakelijke) ontwikkelingen reflecteert.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
In haar toelichting op de toepassing van de Code Diversiteit en Inclusie licht
Opera Zuid de omgang met de vier p’s uit de code toe (personeel,
programma, publiek, partners). De instelling werkt in 2020 aan de vierde
stap van de vijf voorgeschreven stappen in de code: het vertalen van het
recent opgestelde diversiteitbeleid in een actieplan voor de toekomst. De
raad mist in de reflectie op de code echter dit actieplan. De instelling licht
niet toe welke stappen ze de komende periode gaat zetten ter verbetering,
welke (concrete) doelen ze hierbij nastreeft, en welke interne of externe
risico’s ze daarbij ziet. De raad vindt het programma, het publiek en de
organisatie van Opera Zuid nog te weinig divers en inclusief.
Omdat de Nederlandse samenleving steeds diverser wordt en opera van
oudsher een westers perspectief representeert, verwacht de raad van de

Opera Zuid

7

instelling een scherpere visie om inclusie en diversiteit de komende periode
te bevorderen.

Opera Zuid

8

Operadagen Rotterdam
Geadviseerd subsidiebedrag: € 350.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 550.000

Over de instelling
Stichting Opera Rotterdam, podiumkunsten, festivals, Rotterdam
Internationale Operadagen Rotterdam (hierna: Operadagen Rotterdam),
georganiseerd door Stichting Opera Rotterdam, (co)produceert en
presenteert een jaarlijks tiendaags muziektheaterfestival op diverse locaties
in Rotterdam. Het festival toont opera in de ruimst mogelijke betekenis van
het woord en relateert dit aan muziektheater in bredere zin, waarin
compositie, spel, narratief en vormgeving in onderlinge samenhang worden
gepresenteerd. Per editie zijn er gemiddeld 45 producties uit binnen- en
buitenland; samen goed voor meer dan honderd voorstellingen. Daarnaast
organiseert het festival een uitvoerig contextprogramma. Het festival
produceert stadsprojecten, themadagen en internationale projecten.
Operadagen Rotterdam wil de kunstvorm opera openbreken en streeft
ernaar het meest grensverleggende opera- en muziektheaterfestival ter
wereld te zijn.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Opera Rotterdam een
subsidiebedrag toe te kennen van € 350.000.
De raad oordeelt zeer positief over de inhoudelijke kwaliteit van het aanbod
dat Operadagen Rotterdam realiseert. Het festival onderscheidt zich met een
gevarieerd programma door een ondogmatische benadering van opera en
een open, sociaal-artistieke blik. Daarmee levert het festival volgens de raad
een grote bijdrage aan de vernieuwing van het operagenre, en de
ontwikkeling van muziektheater in brede zin. Het festival is complementair
aan andere BIS-instellingen die zich toeleggen op opera. De raad ziet de
investering in Operadagen Rotterdam als basis om deze genreverbreding in
de periode 2021 – 2024 te intensiveren. De groei in de afgelopen jaren biedt
vertrouwen voor de festivaledities in 2021 – 2024, waarin Operadagen
Rotterdam onder meer beoogt de artistiek hoogwaardige programmering
voort te zetten en de maatschappelijke inbedding te versterken. In dit kader
is de aanpak voor de contextprogrammering veelbelovend, met een stevig
draagvlak van culturele partners in Rotterdam. Internationaal heeft
Operadagen Rotterdam het initiatief genomen om vanaf 2021 een nieuw

1

netwerk te vormen met programmerende huizen en festivals in
verschillende Europese steden.
Operadagen Rotterdam reflecteert voldoende op de Fair Practice Code, de
Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie. Het is positief
dat Operadagen Rotterdam diversiteit en inclusie tot integraal onderdeel
heeft gemaakt van zijn nieuwe missie en visie en zijn strategische
beleidsplan.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt zeer positief over de artistieke kwaliteit van Operadagen
Rotterdam. Het festival onderscheidt zich met een gevarieerd programma
door een ondogmatische benadering van opera en een open, sociaalartistieke blik. Het festival heeft een genre-overstijgend en op onderdelen
multidisciplinair karakter en is door de brede opvatting van opera
complementair aan het bestaande aanbod. Muziektheater, opera en musical
staan in de programmering naast elkaar. Operadagen Rotterdam heeft de
afgelopen jaren met succes gewerkt aan het vergroten van de onderlinge
samenhang tussen de programmaonderdelen.
De raad vindt de betekenis van Operadagen Rotterdam voor vakgenoten van
verschillende disciplines groot. Het festival biedt een platform om kennis te
nemen van nieuw, kwalitatief aanbod en om collega’s uit binnen- en
buitenland te ontmoeten. De mix van concerten, participatieprojecten,
filmvoorstellingen en ‘theaterervaringen’ draagt bij aan de kracht van het
festival.
De ontwikkeling van Operadagen Rotterdam geeft vertrouwen in de
voorgenomen verdieping van het festival. Het festival formuleert drie
heldere ambities om zijn artistieke signatuur verder vorm te geven. Voor
2021 – 2024 vertaalt het festival het overkoepelende thema ‘The Bigger
Picture’ naar vijf programmalijnen: ‘Opera is Back’, ‘Opera 2.0’, ‘De stem
van de stad’, ‘Wonen in de wereld’ en ‘Nieuwe ontdekkingen’. In de opzet
van deze thema’s toont het festival zijn maatschappelijke betrokkenheid. De
programmering voor 2021 en 2022 is hiermee in lijn, met community-opera
en nieuwe producties die bijvoorbeeld elementen uit Oost en West
verenigen. Operadagen Rotterdam ziet voor zichzelf de komende periode
een stevigere internationale rol door het uitbouwen van bestaande contacten
in een nieuw netwerk, waarvoor het zelf initiatief heeft genomen. De
partners zijn programmerende huizen en festivals in Europese steden. Voor
dit project loopt een aanvraag bij Creative Europe. Te waarderen is dat de
competitie voor muziektheater ‘Music Theatre Now’, die nadruk legt op
muziektheater uit niet-westerse landen, een plek krijgt in dit netwerk met

Operadagen Rotterdam

2

als standplaats Rotterdam. De raad kijkt uit naar de realisatie van de
plannen, waarbij de lokale en internationale werking van het festival beter
geïntegreerd zullen worden.
Vernieuwing
Operadagen Rotterdam toont opera in de ruimst mogelijke betekenis van
het woord en relateert dit aan muziektheater waarin compositie, spel,
narratief en vormgeving in onderlinge samenhang worden gepresenteerd.
Daarmee levert het festival een grote bijdrage aan de vernieuwing van het
operagenre en de ontwikkeling van muziektheater in brede zin. De raad ziet
de investering in Operadagen Rotterdam als basis om deze genreverbreding
in de komende subsidieperiode te intensiveren.
Langjarige verbintenissen die het festival aangaat met kunstenaars en
ensembles en de ondersteuning aan kunstenaars binnen het artists in
residence-programma dragen bij aan deze vernieuwing. Club Gewalt
doorloopt reeds een talentontwikkelingstraject bij het festival. Onder de
aangekondigde artists in residence bevinden zich aansprekende
kunstenaars als Claron McFadden en Nicole Beutler. Deze invulling stemt de
raad positief; wel had hij graag een verdere uitwerking gezien van de wijze
waarop Operadagen Rotterdam vormgeeft aan de artistieke begeleiding van
deze makers.
Operadagen Rotterdam draagt bij aan talentontwikkeling door te
(co)produceren, onder andere met het Nederlands Kamerkoor, en door
begeleiding en premièreplaatsen te bieden aan talent. Nieuwe talenten zijn
doorgaans jong, maar Operadagen Rotterdam kiest ook voor artiesten uit
een andere discipline die op het punt staan de wereld van de opera te
betreden.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Operadagen Rotterdam neemt de cao Toneel en Dans als richtlijn voor de
beloning van de kernteammedewerkers, tijdelijke festivalmedewerkers en
artistieke medewerkers van eigen producties. Het festival is transparant
over de maatregelen om de cao volledig te implementeren. Dat geldt ook
voor de beloning van zzp’ers. Functieomschrijvingen, bijbehorende
verantwoordelijkheden en ervaring van werknemers worden als basis voor
inschaling gebruikt. Operadagen Rotterdam neemt zich voor zijn
werknemers vanaf 2021 een pensioenregeling aan te bieden.
Operadagen Rotterdam heeft een gezonde financiële positie en scoort goed
op de relevante indicatoren. Er is voldoende weerstandsvermogen om
tegenvallers op te vangen en de begroting voor de komende BIS-periode is
realistisch.

Operadagen Rotterdam

3

Operadagen Rotterdam spreekt de verwachting uit dat een aantal grote
private fondsen geleidelijk zal wegvallen en ziet in een stijging van de
publieksinkomsten en de toename van de meerjarige subsidie-inkomsten de
oplossing om dit te ondervangen. Uit de aanvraag blijkt dat de
bedrijfsvoering op orde is en dat het festival mogelijke risico’s in kaart heeft
gebracht. De raad mist een strategie voor het verwerven van
sponsorinkomsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het educatieve aanbod van Operadagen Rotterdam is met name gericht op
een publiek van volwassenen en studenten aan diverse Rotterdamse mboen hbo-kunstvakopleidingen. Het festival ontwikkelt randprogrammering
met zijn vaste dramaturg, zoals ‘TALKS’, om de verbinding tussen
voorstellingen zichtbaar te maken voor het publiek.
Het festival betrekt een bredere mix van Rotterdammers door zogenaamde
open calls, oproepen aan Rotterdammers om met hun eigen inbreng bij te
dragen aan de programmering. Dit resulteerde bijvoorbeeld in het fraaie
‘Vaarwel Dijkzigt’, waarvoor oud-patiënten en -medewerkers van een
ziekenhuis hun bijdragen instuurden. De raad kijkt met belangstelling uit
naar de voortzetting van deze stadsprojecten.
De komende edities wil het festival programmering, participatieprojecten,
internationale uitwisselingsprogramma’s en themadagen integreren. Dit
doet het door zijn contextprogrammering te benaderen als ‘alles wat er
gebeurt in de driehoeksrelatie tussen publiek, makers en festival’. De raad
vindt het een goede keuze dat Operadagen Rotterdam hierbij op
verschillende festivalonderdelen gastcuratoren inzet. Dit zijn enerzijds
Rotterdamse curatoren met een eigen achterban, zoals Maatschappij voor
Volksgeluk, Spraakuhloos, Rotterdam Pride en Winne, en anderzijds
gastcuratoren als Sevdaliza en Wende. Zij verzorgen eigen optredens of
voorstellingen en presenteren daarnaast hun persoonlijke selectie uit het
aanbod van het festival. Verder wil het festival stadmakers en professionals
uit andere maatschappelijke domeinen laten meedenken over de
festivalthematiek, het programma-aanbod en het bereiken van doelgroepen.
Dit vindt de raad positief.
Operadagen Rotterdam werkt zijn publieksstrategieën, marketingmiddelen
en publieksdata helder en overtuigend uit in de aanvraag. Het festival heeft
zijn doelgroepen goed voor ogen en werkt met duidelijke
bezoekersprofielen.

Operadagen Rotterdam

4

Geografische spreiding
Operadagen Rotterdam is stevig geworteld in de stad Rotterdam. De
afgelopen jaren is het festival relevante stedelijke partnerschappen
aangegaan, zoals met De Doelen, Theater Rotterdam, het Luxor Theater,
TENT, LantarenVenster en WORM. Ook programmeert het festival speciale
operaroutes en speelt het op verrassende Rotterdamse locaties, zoals het
voormalige Dijkzigt-ziekenhuis. Het eerdergenoemde randprogramma voor
kunstvakschoolstudenten is tot stand gekomen in samenwerking met
Codarts, de MBO Theaterschool, Acteerschool Rotterdam en de Erasmus
Universiteit.
De stedelijke cultuurregio Rotterdam geeft in zijn reflectie aan dat
Operadagen Rotterdam aansluit bij speerpunten in het regioprofiel als
‘talentontwikkeling’, ‘nieuw aanbod/nieuwe makers/nieuwe genres’,
‘publieksverbreding/inclusiviteit’ en ‘internationale positionering’. De
cultuurregio beschrijft Operadagen Rotterdam als laboratorium voor nieuw
aanbod en nieuwe genres, dat goed past bij Rotterdam.
Toepassing Fair Practice Code
Operadagen Rotterdam onderschrijft de Fair Practice Code en toont
overtuigend aan dat het de honorering van het kernteam, de tijdelijke
festivalmedewerkers en de artistieke medewerkers van eigen producties op
een goed niveau wil brengen. Het festival wil met de invoering van een
pensioenregeling in 2021 beter voldoen aan de cao Toneel en Dans.
Het festival neemt in contracten met producenten, toeleveranciers en
andere partners de verplichting op dat de code moet worden toegepast. Dit
kan bijdragen aan bewustwording bij samenwerkingspartijen. Operadagen
Rotterdam reflecteert beperkt op andere aspecten van de code.
Toepassing Governance Code Cultuur
Operadagen Rotterdam geeft aan de principes van de Governance Code
Cultuur zoveel mogelijk toe te passen. De raad vindt het verstandig dat
Operadagen Rotterdam elke vier jaar haar afspraken met hoofdpartners De
Doelen, Theater Rotterdam en Luxor Theater vastlegt in een convenant. Een
toelichting op het convenant ontbreekt echter. Operadagen Rotterdam heeft
recent besloten om met ingang van 2021 over te stappen naar een raad-vantoezichtmodel. Het festival stelt zichzelf ten doel vanaf dat jaar de code
volledig toe te passen. Dan zullen vertegenwoordigers uit de directies van
enkele hoofdpartners terugtreden als bestuurder.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Operadagen Rotterdam reflecteert voldoende op de Code Diversiteit en
Inclusie. Diversiteit en inclusie zijn een integraal onderdeel geworden van
de nieuwe missie en visie en van het strategisch beleidsplan van het festival.
De raad oordeelt positief over de participatieprojecten, waarmee het festival

Operadagen Rotterdam

5

de sociale diversiteit heeft vergroot. Dit geldt voor zowel de thema’s als de
betrokken artistieke partners.
Operadagen Rotterdam formuleert voor de komende periode geen concrete
doelstellingen; wel spreekt uit de plannen de overtuiging om de richtlijnen
van de code verder te implementeren. De organisatie beschrijft op het
gebied van programma, publiek, personeel en partners enkele concrete
acties om de (culturele) diversiteit van het festival te bevorderen, zoals de
genoemde Rotterdamse curatoren en de toevoeging van een
programmamaker uit de hiphopcultuur aan het kernteam.

Operadagen Rotterdam

6

Orkater
Geadviseerd subsidiebedrag: € 549.620
Gevraagd subsidiebedrag: € 550.000

Over de instelling
Stichting Orkater (hierna: Orkater) is een theatergezelschap met een
productiefunctie en een ontwikkelfunctie. Sinds de oprichting 48 jaar
geleden (toen nog als ‘Hauser Orkater’) richt dit gezelschap zich op de
ontwikkeling en presentatie van hedendaags muziektheater. Vrijwel alle
voorstellingen die zij produceert zijn gebaseerd op nieuw geschreven teksten
en muziek. Het programma voor talentontwikkeling genaamd ‘De
Nieuwkomers’ staat open voor aanstormend en bewezen talent. Jaarlijks
komen er onder de vlag van De Nieuwkomers twee producties tot stand.
Orkater stelt zich ten doel de talenten van De Nieuwkomers te laten
doorstromen naar de grote zaal.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Orkater een subsidiebedrag toe te
kennen van € 549.620.
Als producent van muziektheater kiest Orkater voor de volle breedte van het
genre, waarbij geen enkele muziekstroming a priori wordt uitgesloten. Dit
leidt tot een veelsoortig aanbod muziektheatervoorstellingen van
onveranderlijk hoge artistieke kwaliteit. Door het netwerk van
alliantiepartners is het landelijke bereik van Orkater aanzienlijk. Dit geeft de
talenten uit het Nieuwkomers-programma de unieke mogelijkheid zich
meteen op een groot aantal podia te presenteren. De raad verwacht dat
Orkater binnen de keten van de podiumkunsteninstellingen als
ontwikkelinstelling in de Culturele basisinfrastructuur een merkbare impact
zal hebben.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Als producent van muziektheater is Orkater een belangrijke instelling
binnen het podiumkunstenbestel, met een rijke geschiedenis en een sterke
reputatie als vernieuwer. De instelling maakt muziektheater van hoge
kwaliteit, zowel wat betreft de teksten, de scenografie, als de muziek.
Hoewel de voorstellingen alle heel uiteenlopend zijn in vorm, hebben ze
samen toch een typische Orkater-signatuur, waarvan absurdisme, poëzie,

1

vervreemding en maatschappelijke betrokkenheid de belangrijkste
ingrediënten zijn. De producties dagen het publiek uit en zetten het aan het
denken, maar zijn altijd toegankelijk door de verleidelijke muzikale inbreng.
De talentontwikkeling bij Orkater vindt plaats onder de noemer De
Nieuwkomers. De raad is onder de indruk van de behaalde resultaten van
deze ontwikkelafdeling binnen het muziektheatergezelschap. Menig
gezelschap dat nu in (middel)grote zalen en op gerenommeerde festivals te
zien is, begon bij Orkater als Nieuwkomer, zoals Via Berlin (2009), Lars
Doberman (2013) en afgelopen jaar Konvooi met de veelgeprezen
voorstelling Ilias.
In 2019 ontving Orkater de Prijs van de Kritiek, juist vanwege haar
talentontwikkeling. Zoals dit gezelschap al meer dan veertig jaar aan de weg
timmert, zo is ook De Nieuwkomers inmiddels een begrip in de
theatersector.
De aanpak van de talentontwikkelaars binnen Orkater is voorbeeldig. De
instelling kiest er niet voor grote groepen te laten instromen, maar zet in op
een beperkt aantal makers die alle ruimte, faciliteiten en begeleiding krijgen.
Jaarlijks worden zo twee Nieuwkomers-producties ontwikkeld.
Bij de scouting voor deelname aan het ontwikkelprogramma wordt de lat
hoog gelegd. De jonge makers moeten professioneel geschoold zijn, een
muziek- en theaterachtergrond hebben, en zich al bewezen hebben als
eigenzinnig talent. Er is geen voorkeur voor een bepaald muziekgenre – pop,
rock, klassiek, jazz, hiphop, techno, alles mag, als het muzikale
vakmanschap van de maker maar evident is. Door aan de voordeur streng te
selecteren, ontstaat binnen Orkater een creatieve biotoop waar bekende en
relatief beginnende makers elkaar ontmoeten, elkaar kritisch begeleiden en
elkaars netwerk delen.
Het Nieuwkomersprogramma draagt ook bij aan de ontwikkeling van
theatertechnici, regisseurs, decorontwerpers, zakelijk leiders, et cetera. De
raad beschouwt Orkater als een talentontwikkelaar in brede zin.
Ten slotte onderscheidt Orkater zich positief doordat ze erin slaagt De
Nieuwkomers meteen een groot aantal speelbeurten te bezorgen. Door de
naamsbekendheid van Orkater en door het hechte netwerk waarbinnen deze
instelling opereert, krijgen deze jonge makers vrijwel automatisch publiciteit
en publiek. Zo kunnen ze vlieguren maken en onmiddellijk een eigen
fanbase opbouwen. Voor de cultuursector in het algemeen en het
muziektheater in het bijzonder is dat bijzonder waardevol.
Vernieuwing
Behalve met de twee Nieuwkomers-producties per jaar zorgt Orkater voor
vernieuwing met een jaarlijkse voorstelling die specifiek gericht is op de
ontwikkeling van het genre van hedendaags muziektheater. Zo zal dichter,
componist en librettist Micha Hamel in 2021 een voorstelling maken,

Orkater

2

begeleid door de vaste Orkater-acteur en -regisseur Leopold Witte, waarin
hij wil onderzoeken of hij zijn poëtische teksten volledig met een modernklassieke compositie kan laten versmelten.
Binnen de sector wint multidisciplinariteit steeds meer aan belang. De
nieuwe generaties theatermakers zijn acteur, cabaretier, schrijver, regisseur,
vormgever en muzikant tegelijk. In dit veld ziet de raad voor Orkater een
belangrijke rol weggelegd. Het Nieuwkomers-programma, waar de nadruk
ligt op het ontwikkelen van verschillende artistieke vaardigheden, is
daarmee niet alleen van belang voor het genre muziektheater, maar voor de
vernieuwing van de podiumkunsten in brede zin.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De bedrijfsvoering van Orkater oogt solide, met een ruim eigen vermogen en
lage financiële risico’s. In 2018 was het aandeel eigen inkomsten 50 procent.
Hoewel Orkater verwacht dat het publieksbereik de komende periode zal
toenemen, begroot ze een lager eigeninkomstenpercentage van 30 procent
voor de komende vier jaar. Dit is een direct gevolg van gestegen
theatertoeslagen en voorzichtiger programmering, zo vermeldt zij in de
aanvraag. De raad erkent deze problematiek en vindt de budgettaire
gevolgtrekking begrijpelijk.
Hoewel de productie- en talentontwikkelactiviteiten van Orkater inhoudelijk
verweven zijn, heeft de instelling ze in de aanvraag strikt gescheiden.
Hiermee wordt overtuigend aangetoond dat Orkater/De Nieuwkomers
financieel op zichzelf staat.
Voor de beloning van makers volgt de instelling de cao Toneel en Dans.
Hetzelfde geldt voor de werknemersverzekeringen, de pensioenen en het
vakantiegeld. Ook voor de voorbereidende werkzaamheden krijgen makers
betaald. Orkater berekent voor freelancers een toeslag van 45 procent
bovenop de cao. Er wordt structureel samengewerkt met zzp’ers en
auteursrechten worden gerespecteerd.
De instelling neemt deel aan de sociale dialoog door haar lidmaatschap van
de Nederlandse Associatie voor Podiumkunsten (NAPK) en Kunsten ’92. In
de aanvraag staat niet omschreven of er werkafspraken worden gemaakt
met samenwerkingspartners en of die de Fair Practice Code dienen te
onderschrijven.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De educatie-activiteiten van Orkater zijn verankerd in verschillende
samenwerkingsverbanden. Zo werkt de instelling met de Amsterdamse
Hogeschool voor de Kunsten, de Jeugdtheaterschool, het 4de Gymnasium en
de IMC Weekendschool om jongeren actief in contact te brengen met
muziektheater. De educatie-afdeling van Theater Bellevue is een partner als
het gaat om de ontwikkeling van lesmateriaal, en jeugdtheatergroep

Orkater

3

BonteHond in Almere treedt op als coproducent van ‘labelloze’
voorstellingen, bedoeld om buiten de hokjes van leeftijdsgrenzen te denken.
In de periode 2021 – 2024 wil Orkater haar educatie-activiteiten uitbreiden.
Het is de bedoeling een algemeen basislespakket te ontwikkelen voor het
voortgezet onderwijs. Hierbij wordt ingegaan op de geschiedenis van
muziektheater in het algemeen en van Orkater in het bijzonder. Ook zijn er
muzikale en theatrale opdrachten aan verbonden.
Dankzij het doorlopende publieksonderzoek door Motivaction weet Orkater
veel over haar publiek. Ze profiteert van die kennis door specifiek
toegesneden randprogrammering op te zetten. Zo werd bij de voorstelling
Merkel de podcast-serie Radio Merkel ontwikkeld, en rondom de
voorstelling Hatta & De Kom ontstond een expositie in samenwerking met
The Black Archives.
Orkater gaat in de aanvraag niet in op de verbinding met andere domeinen,
zoals zorg en welzijn. De raad meent dat het activiteitenprogramma op dit
punt uitbreiding behoeft.
Geografische spreiding
De raad beschouwt het uitgebreide landelijke netwerk van Orkater als een
van de sterke punten van deze instelling. Zij werkt intensief samen met
zogenoemde alliantiepartners, die het concept van De Nieuwkomers steunen
en betrokken zijn bij de selectie. Zo zijn jonge makers verzekerd van een
mooie rij speelplekken, in onder meer Den Haag (Het Nationale Theater),
Haarlem (Toneelschuur), Breda (Chassé), Tilburg (De Nieuwe Vorst),
Utrecht (Stadsschouwburg), Den Bosch (De Verkadefabriek), Alkmaar (De
Vest) en Boxmeer (De Weijer), en op festivals als Oerol, De Parade en Over
het IJ.
Binnen de eigen regio is sprake van een sterke worteling. In de
Metropoolregio Amsterdam staat Orkater in vrijwel alle theaters
geprogrammeerd en werkt ze samen met instellingen als het
Bijlmerparktheater, Amsterdam Sinfonietta, Theater na de Dam en het
Bostheater.
Internationaal is de instelling vooral gericht op Vlaanderen, in de vorm van
een samenwerking met het Gentse gezelschap LOD. Ook werd er gespeeld in
Paramaribo, Suriname. Als BIS-instelling kan Orkater nog meer werk
maken van haar internationale exposure.
Toepassing Fair Practice Code
Orkater geeft aan de kernwaarden van de code te onderschrijven. Uit de
begroting en de toelichting hierop blijkt niet welke kosten voor fair pay zijn
opgenomen. Wel beschrijft de instelling overtuigend de transparante wijze
waarop zij de eigen werknemers en medewerkers benadert, de waarde die zij
hecht aan wederzijds vertrouwen en aan het creëren van
doorgroeimogelijkheden binnen de organisatie. Orkater gaat niet expliciet in

Orkater

4

op de code en benoemt geen verbeterpunten ten aanzien van de toepassing
ervan. Al met al is Orkaters reflectie op de code matig voldoende.
Toepassing Governance Code Cultuur
Orkater heeft een raad van toezicht en een tweekoppige directie. De
samenwerking tussen raad van toezicht en directie wordt in de aanvraag
uitgebreid toegelicht. Er is een directiereglement en er wordt viermaal per
jaar vergaderd door de raad en de dagelijkse leiding. Nevenfuncties van
raadsleden en directieleden staan vermeld in het jaarverslag. De raad van
toezicht doet jaarlijks aan zelfevaluatie.
In 2019 zijn de belangrijkste wijzigingen in de herziene code besproken door
directie en de raad. In de komende periode wil Orkater in een kritische
dialoog meer tijd nemen voor reflectie op de code en implementatie van de
aanbevelingen. Al met al is de raad positief over de reflectie op de
Governance Code Cultuur.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Orkater reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. De instelling
streeft naar een vanzelfsprekende diversiteit op het gebied van de vier p’s.
Aan de makerskant ziet de raad een grote verscheidenheid. Zo werd het
ensemble in de afgelopen periode uitgebreid met het cultureel diverse
Nieuwkomers-collectief Sir Duke.
De diversiteit van het Orkater-publiek is nog een punt van zorg. Om dit te
verbeteren, wil de instelling zich explicieter gaan richten op bezoekers met
een biculturele achtergrond en op bezoekers met een divers
opleidingsniveau. Hiertoe wil ze in het programma meer voorstellingen
opnemen rond maatschappelijk relevante thema’s als inclusie, privilege,
discriminatie, eenzaamheid en samenleven. Ook wil Orkater voorstellingen
gaan ondertitelen.

Orkater

5

Orkest van de Achttiende Eeuw
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 450.000

Over de instelling
Vereniging van Maatschapsleden van Het Orkest van de Achttiende Eeuw,
podiumkunsten, muziekensembles en koren, Amsterdam
De Vereniging van Maatschapsleden van Het Orkest van de Achttiende
Eeuw (hierna: Orkest van de Achttiende Eeuw) is een ensemble dat zich
richt op het uitvoeren van muziek uit de achttiende en de eerste helft van de
negentiende eeuw vanuit een historische uitvoeringspraktijk. Hiervoor
hanteert het ensemble vier verschillende instrumentaria op verschillende
toonhoogten. Het ensemble is gevestigd in Amsterdam. De vereniging kent
een bestuursmodel waarbij de leden van de vereniging overeenkomen met
de leden van de maatschap; leden van het orkest gaan bij toetreding tot het
orkest een maatschapsovereenkomst aan. Algemeen directeur is Sieuwert
Verster.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.17 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van het
Orkest van de Achttiende eeuw. Echter, na zorgvuldige weging van de
aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert de Raad voor Cultuur het
Orkest van de Achttiende eeuw geen subsidie toe te kennen. De raad verwijst
voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij deze categorie.
Het Orkest van de Achttiende Eeuw beschikt over een grote mate van
vakmanschap en een eigen signatuur. Het ensemble vormt een
bewonderenswaardige eenheid en zijn sterke punten komen extra naar
voren in de samenwerking met koren. De raad erkent in het bijzonder de
artistieke waarde van de intensieve samenwerking tussen het orkest en
Cappella Amsterdam.
Vernieuwing vindt bij het orkest vooral plaats in een incidentele uitbreiding
van het repertoire met composities van onbekende componisten of door het
spelen van nieuwe composities met historische instrumenten.
De raad oordeelt positief over de transparante en gelijkwaardige manier van
belonen vanuit de maatschap. Wel mist hij een reflectie op het
beloningsbeleid.

1

De educatieve activiteiten van het orkest zijn nog weinig uitgekristalliseerd
en summier uitgewerkt in de aanvraag. De activiteiten op het gebied van
participatie hebben potentie maar ook hier ontbreken enkele toelichtingen.
Het orkest spreidt zijn concerten in voldoende mate over het land en vindt
voldoende aansluiting bij het profiel van zijn stedelijke cultuurregio.
Het orkest zegt de drie codes toe te passen maar de raad is kritisch over het
trage tempo waarmee stappen op het gebied van de codes bij het orkest
gezet worden.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het Orkest van de Achttiende Eeuw werd in 1981 opgericht op initiatief van
dirigent Frans Brüggen vanuit de behoefte aan een authentiek orkest dat
zich in de uitvoeringspraktijk baseert op historische bronnen en bijbehorend
instrumentarium. Sindsdien geeft het orkest vanuit deze gedachte zo’n
veertig concerten per jaar, waarvan ten minste de helft in Nederland.
De muzikale interpretaties van het Orkest van de Achttiende Eeuw zijn
geworteld in het onderzoek naar de historische uitvoeringspraktijk ten tijde
van de oprichting van het orkest, waarbij het orkest zich ten doel stelt
repertoire uit de periode 1700 tot 1850 zo waarheidsgetrouw mogelijk uit te
voeren. De raad waardeert deze ambitie, maar uit de aanvraag blijkt niet of
interpretaties worden aangepast op basis van nieuwe inzichten uit
onderzoeken.
De raad constateert dat het Orkest van de Achttiende Eeuw een goede
reputatie heeft en veel waardering krijgt in zowel binnen- als buitenland.
Het orkest beschikt over een grote mate van vakmanschap en een eigen
signatuur. Het orkest heeft ook zonder Frans Brüggen zijn goede reputatie
en hoge uitvoeringskwaliteit weten te behouden. Het ensemble vormt een
bewonderenswaardige eenheid. Zijn sterke punten komen onder andere
naar voren in de samenwerking met koren.
De raad erkent de artistieke waarde van de intensieve samenwerking tussen
het Orkest van de Achttiende Eeuw en Cappella Amsterdam. De raad ziet
kansen voor het orkest om een nog bredere waaier van samenwerkingen aan
te gaan.
De raad vindt het positief dat het Orkest van de Achttiende Eeuw zich als
ensemble ontwikkelt door ook geregeld programma’s uit te voeren zonder
dirigent, maar onder leiding van een solist of concertmeester. De raad ziet
kansen voor het ensemble om zich vanuit een zelfkritische houding nog

Orkest van de Achttiende Eeuw

2

verder uit te dagen tot een grotere creativiteit op het gebied van
programmering, presentatievorm en samenwerkingen, met behoud van
eigenheid.
Vernieuwing
De raad waardeert de ambitie van het Orkest van de Achttiende Eeuw om
meer werken te spelen van componisten die het eerder links liet liggen, naar
eigen zeggen omdat Frans Brüggen daar minder affiniteit mee had of
zichzelf daarvoor niet de aangewezen interpreet vond. De raad constateert
tegelijkertijd dat veel van de genoemde componisten en werken regelmatig
bij andere ensembles en orkesten terugkomen, ook vanuit een historische
benadering. Het orkest is daarmee binnen het Nederlandse speelveld niet
vernieuwend.
De raad ziet wel kansen voor het Orkest van de Achttiende Eeuw om zich bij
de uitbreiding van zijn repertoire juist te richten op aanbod dat nog weinig
plaats heeft in het muziekbestel als geheel. Het uitvoeren van werk van
achttiende-eeuwse Poolse componisten is hier in het plan een mooi
voorbeeld van.
Ook de incidentele uitstapjes van het orkest richting nieuwe composities,
bijvoorbeeld door op het Holland Festival een nieuw werk van Louis
Andriessen uit te voeren, ziet de raad als een mooie manier voor het orkest
om zichzelf uit te dagen en daarmee de muziekpraktijk te vernieuwen.
De raad signaleert bij het Orkest van de Achttiende Eeuw op basis van het
ingediende plan verder geen vernieuwingen in presentatievorm, locaties,
samenwerkingen of publieksbenadering.
Op het gebied van talentontwikkeling ontplooit het Orkest van de
Achttiende Eeuw jaarlijks een samenwerking met het conservatorium van
Den Haag volgens het meester-gezel principe, onder de noemer ‘Side by
Side’. De raad vindt het positief dat een aantal jonge talenten die het orkest
heeft ontmoet tijdens deze talentontwikkelingsprojecten inmiddels is
doorgestroomd naar de vaste kern van het Orkest van de Achttiende Eeuw.
Daarnaast werkt het orkest samen met jonge talenten door ze te begeleiden
bij concoursen en in een tweejaarlijkse operaproductie, waarbij pas
afgestudeerde musici worden aangesteld als understudies en assistentdirigent.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De structuur van de Vereniging van Maatschapsleden van het Orkest van de
Achttiende Eeuw wijkt af van de meest gebruikelijke samenwerkingsvormen
binnen de muziekcultuur. De raad is positief over de transparante en

Orkest van de Achttiende Eeuw

3

gelijkwaardige manier van belonen van de musici vanuit de maatschap. Hij
mist in het plan wel een reflectie op het beloningsbeleid en op de wijze
waarop fair pay wordt gegarandeerd.
Het Orkest van de Achttiende Eeuw had in 2018 een hoge liquiditeit en
solvabiliteit en een betrekkelijk hoog weerstandsvermogen. Voor 2021 en
2024 zijn geen grote veranderingen in baten- of lastenposten begroot.
De raad constateert dat het Orkest van de Achttiende Eeuw in de aanvraag
geen risico’s of strategie bij tegenvallende inkomsten benoemt.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het Orkest van de Achttiende Eeuw heeft de laatste jaren weinig educatieve
activiteiten ondernomen. Het orkest heeft zich vooral gericht op
talentontwikkeling door zich te richten op conservatoriumstudenten en pas
afgestudeerden. De raad waardeert het voornemen van het Orkest van de
Achttiende Eeuw om de schoolvoorstellingen met Cappella Amsterdam te
hervatten. Deze voorstellingen zijn echter nog niet uitgewerkt in de
aanvraag. Ook wordt niet benoemd of er een educatiemedewerker betrokken
wordt bij de ontwikkeling van de educatieve activiteiten.
Ook voor het overige zijn de educatieve activiteiten nog weinig
uitgekristalliseerd en summier uitgewerkt in de aanvraag. Het orkest geeft
aan zijn kennis en expertise te willen delen met een jonge generatie en met
doelgroepen van alle leeftijden die het orkest nu nog niet bezoeken. Het wil
daarvoor het Leerorkest benaderen en is in gesprek met twee poptempels.
Dit wordt echter niet nader toegelicht. Wel houdt het orkest zich bezig met
educatie van bestaand publiek door behalve concertinleidingen te geven ook
videopresentaties door een musicoloog online te publiceren.
Op het gebied van participatie organiseert het Orkest van de Achttiende
Eeuw meezingsessies. De raad ziet de potentie van deze activiteit maar had
ook deze graag nader toegelicht gezien in de aanvraag.
Het Orkest van de Achttiende Eeuw toont zich maatschappelijk betrokken
door op te treden in onder andere asielzoekerscentra. Het orkest geeft aan
dat het hier een trouw publiek heeft gevonden, waarvan een deel zich ook
regelmatig inzet als vrijwilliger bij het orkest. Een toelichting op de
activiteiten die het orkest nu en in de toekomst in asielzoekerscentra en
gevangenissen organiseert, ontbreekt echter.
De doelgroepen die het Orkest van de Achttiende Eeuw beoogt te bereiken
staan in de aanvraag niet beschreven. Onduidelijk is welk publiek het orkest
precies probeert te bereiken, of het orkest hierbij aan doelgroepsegmentatie

Orkest van de Achttiende Eeuw

4

doet en met welke programma’s het welk publiek wil bereiken. De raad ziet
kansen voor het orkest in het vergroten van zijn publieksbereik door zijn
marketingstrategie verder te ontwikkelen.
Geografische spreiding
Het Orkest van de Achttiende Eeuw spreidt zijn concerten in voldoende
mate over het land. Het overgrote deel van de concerten vindt plaats buiten
de standplaats, en ongeveer twee op de vijf concerten vindt plaats in het
buitenland.
Het profiel van het Orkest van de Achttiende eeuw sluit aan bij de thema’s
uit het regioprofiel van de Metropoolregio Amsterdam. Het orkest heeft een
belangrijke landelijke en lokale rol in deze regio, en gaat samenwerkingen
en verbindingen aan met diverse partners in de stedelijke regio, zoals de
Cello Biënnale Amsterdam, het Conservatorium Amsterdam, Holland
Festival, Cappella Amsterdam, De Nationale Opera, en concert- en
theaterzalen zoals het Muziekgebouw aan ’t IJ, het Koninklijk
Concertgebouw en de Westzijderkerk (Bullekerk) te Zaandam. Ook treedt
het orkest op in asielzoekerscentra en gevangenissen binnen de stedelijke
cultuurregio.
Toepassing Fair Practice Code
Voor het Orkest van de Achttiende Eeuw is een ‘code van fatsoen’ in de
honorering van musici vanaf de oprichting een speerpunt geweest. De
achterliggende principes van de huidige Fair Practice Code zijn daarom op
natuurlijke wijze onderdeel van het DNA van de organisatie, betoogt de
organisatie. Het orkest onderschrijft de vijf waarden uit de code maar erkent
ook dat er ruimte is voor verbetering. Het noemt daarbij alleen dat er
pensioenvoorzieningen nodig zijn voor de jongere musici. De raad
constateert dat het orkest niet aangeeft hoe eerlijke betaling en goede
werkomstandigheden worden gegarandeerd en wat hierin nog aan
verbetering nodig is.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Orkest van de Achttiende Eeuw zegt de Governance Code Cultuur toe te
passen. Zo wordt het rooster van aftreden op de website gepubliceerd en is
een van de bestuursleden aangewezen als vertrouwenspersoon. Dit laatste
vindt de raad een vreemde keuze; hij wijst erop dat een vertrouwenspersoon
idealiter een onafhankelijke positie heeft ten opzichte van het bestuur.
Toepassing van de overige aspecten van de code, zoals een jaarlijkse
zelfevaluatie van het bestuur, wordt niet toegelicht. Het orkest heeft naar
eigen zeggen geen discrepanties gevonden tussen de code en de eigen
werkwijze.

Orkest van de Achttiende Eeuw

5

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Orkest van de Achttiende Eeuw onderschrijft de Code Diversiteit en
Inclusie en is zich ervan bewust dat het hier nog een groot aantal stappen te
zetten heeft. Het orkest heeft recent een commissie ingesteld om te
onderzoeken welke stappen nodig zijn. De raad waardeert dit, alsook de
eerlijke reflectie van het orkest, maar constateert dat het ontwikkelen van
een visie op een divers en inclusief beleid bij het orkest zich nog in een
startfase bevindt. De raad is kritisch over de snelheid waarmee stappen op
het gebied van de code bij het orkest gezet worden.

Orkest van de Achttiende Eeuw

6

Pakhuis de Zwijger
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Pakhuis de Zwijger (hierna: Pakhuis de Zwijger) combineert debat
en culturele programmering met werkruimtes en horeca. De culturele
programmering van Pakhuis de Zwijger wordt door de stichting
georganiseerd. Voor de verhuur van de zalen en de horecapoot zijn BV’s
opgericht. Pakhuis de Zwijger organiseert debatten, workshops,
kunstenaarspresentaties en evenementen rondom het thema ‘stedelijkheid’
in de meest brede zin. Vanuit het stedelijke perspectief verwerkt Pakhuis de
Zwijger sociaal-maatschappelijke vraagstukken als klimaatverandering,
digitalisering en migratie in haar programmering. Hierbij richt zij zich op de
metropoolregio Amsterdam en andere grote steden in Nederland en België.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.51 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De raad is positief over de aanvraag van Pakhuis de Zwijger. Echter, na
zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert de
Raad voor Cultuur Stichting Pakhuis de Zwijger geen subsidie toe te kennen.
Voor de debatfunctie is slechts één plaats beschikbaar in de Culturele
basisinfrastructuur. Voor een toelichting op de afweging verwijst de raad
naar de inleiding op de adviezen over bovensectorale ondersteunende
instellingen.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Pakhuis de Zwijger organiseert een indrukwekkende hoeveelheid debatten
en evenementen: zo’n 600 programma’s per jaar in de verschillende zalen
van het eigen gebouw, in de metropoolregio, in Nederland en in Europa.
Pakhuis de Zwijger is daardoor een bruisend, eigentijds cultureel centrum,
waar een groot en divers samengesteld publiek op afkomt. Er is een grote
variëteit aan programma’s en culturele uitingen.
Ondanks de veelheid aan programma’s heeft Pakhuis de Zwijger een scherp
en herkenbaar profiel, doordat de organisatie het stedelijke perspectief
steeds als uitgangspunt heeft bij de programma’s. Het valt de raad op dat
een groot deel van de programmering is afgestemd op de stad Amsterdam.
De verbondenheid tussen de stad Amsterdam en Pakhuis de Zwijger is
groot. Mede in samenspraak met deze stad, zet Pakhuis de Zwijger bewust in

op meepraten, mee-ontwerpen en meedenken. Dit participatieve karakter
van bijeenkomsten draagt bij aan de betrokkenheid van het publiek.
Meer dan de helft van de programma’s heeft vooral betrekking op
(groot)stedelijke onderwerpen die vanuit diverse (ruimtelijke, sociale,
bestuurlijke, etc.) invalshoeken worden benaderd. Het vergroten van
betrokkenheid bij alle ontwikkelingen die impact hebben op de stedelijke
ruimte, zal volgens de raad niet snel zijn relevantie verliezen. Zowel
overheden als burgers hebben er juist een groot belang bij om de dialoog
met elkaar aan te gaan, mede gelet op de invulling en uitwerking van nieuwe
omgevingsvisies. De raad heeft in dit verband veel waardering voor de
festivalaanpak van het programma We Make the City (2019). Hier werd de
hele stad Amsterdam bij betrokken en op de diverse locaties kwam een
representatieve mix van sprekers en publiek tezamen. Naast de stedelijke
thematiek richt Pakhuis de Zwijger zich op ‘Global trends’ en ‘creatieve
industrie’.
Vernieuwing
De aanpak van Pakhuis de Zwijger is vernieuwend en gericht op participatie:
meedenken en meedoen. De thematiek van de programma’s is actueel en
spreekt een groot en divers samengesteld publiek aan. De thema’s gaan
veelal over vernieuwing en de transitie van onze steden en onze
samenleving. De onderwerpen van de programma’s sluiten daarbij aan. Het
concept van Pakhuis de Zwijger wordt geadopteerd in andere grote steden in
binnen- en buitenland. De instelling is een kweekvijver voor talent.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Pakhuis de Zwijger werkt met een team van programmamakers van in totaal
15 fte. Uit de aanvraag wordt niet duidelijk hoeveel medewerkers een vast
dienstverband hebben en/of krijgen in de periode 2021 – 2024. Tot het
kernteam behoren de directeur, drie strategische adviseurs, vier
communicatiemedewerkers en een financieel medewerker. Pakhuis de
Zwijger zet een groep van 10 tot 12 stagiairs per half jaar in en geeft hen
daarvoor een stagevergoeding. Pakhuis de Zwijger is een aantrekkelijke plek
voor stagiairs, maar in het kader van de eerlijke beloning is het niet de
bedoeling dat zij reguliere werkzaamheden verrichten. Pakhuis de Zwijger
werkt niet met vrijwilligers.
Het gebruik van (beeld-)materiaal wordt vergoed en de instelling betaalt
auteurs- of portretrecht. De raad vindt de aanvraag onvoldoende
transparant over het beloningsbeleid en de beloningsafspraken. Zo maakt
Pakhuis de Zwijger gebruik van een continue benchmark om de hoogte van
de salarissen te bepalen voor de medewerkers en freelancers, zonder
duidelijkheid te scheppen over de referenties. Evenmin wordt duidelijk op
welke wijze de Pakhuis BV en de Stichting Pakhuis de Zwijger op elkaar
betrokken zijn in financieel opzicht. Nadere toelichting is hier gewenst.

Pakhuis de Zwijger

2

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Pakhuis de Zwijger organiseert educatieprogramma’s voor Groep 8basisschoolleerlingen. De organisatie wil met programma’s ook aansluiten
op de ontwikkeling van 21ste-eeuwse vaardigheden, met name digitale
vaardigheden. In samenwerking met buurtbibliotheken organiseert de
instelling voor kinderen van 8 tot 14 jaar het programmaonderdeel ‘Maak je
buurt’. Ook werkt Pakhuis de Zwijger met middelbare scholen in NieuwWest en Amsterdam Zuidoost.
Het publiek van Pakhuis de Zwijger wordt aangesproken op creativiteit,
meedenken, mee-ontwerpen en meemaken. De participatieve
publieksbenadering is verfrissend en aantrekkelijk voor een groot en divers
samengesteld publiek. De programma’s van Pakhuis de Zwijger zijn gratis
toegankelijk en daardoor laagdrempelig. In de aanvraag ontbreekt een
passage over de marketing en/of publieksbenadering. De instelling heeft
drie onderdelen om talent te ontwikkelen: ‘De Nieuw Amsterdam Raad’, ‘De
Nieuw Amsterdam Academie’ en ‘Nieuwe Verbinders’.
Pakhuis de Zwijger heeft de ambitie om meer publieksgroepen te bereiken
en hen bij de programmering te betrekken. Zij creëert daarom ‘wijklocaties’,
waarmee ze laat zien een bredere groep te willen bereiken. Als deze niet naar
het Pakhuis komt, trekt Pakhuis de Zwijger de wijk in. De raad is benieuwd
hoe de instelling gevolg geeft aan de inbreng van haar publiek en hoe de
impact van de programma’s wordt gemeten.
Geografische spreiding
Pakhuis de Zwijger is goed ingebed in het culturele en bestuurlijke
ecosysteem van de stad Amsterdam. De instelling werkt samen met andere
culturele instellingen, kennisinstituten, scholen, beleidsmakers, kunstenaars
en de creatieve sector. Op nationaal niveau is Pakhuis de Zwijger actief met
landelijk opererende samenwerkingspartners. Samen met de VPRO heeft ze
een netwerk van veertien podia waar wekelijks – net zoals al vijf jaar lang in
Pakhuis de Zwijger gebeurt – ‘Tegenlicht meet-ups’ worden georganiseerd
naar aanleiding van de door de publieke omroep uitgezonden
documentaires. Steden die tot het netwerk behoren zijn onder andere
Amersfoort, Den Bosch, Apeldoorn, Delft, Deventer, Eindhoven en
Groningen. Verder is er een netwerk van stadambassades gebouwd met
onder andere De Dependance in Rotterdam, Pakhuis de Règâh in Den Haag,
Pakhuis B in Breda en de Blokhuispoort in Leeuwarden. In de komende
beleidsperiode wil Pakhuis de Zwijger ook meer in het buitenland actief
worden.

Pakhuis de Zwijger

3

Toepassing Fair Practice Code
Pakhuis de Zwijger onderschrijft de Fair Practice Code en licht in de
aanvraag de bredere toepassing van de code toe. De raad vindt de toelichting
karig en vindt het bezwaarlijk dat Pakhuis de Zwijger onvoldoende duidelijk
maakt of beloningsafspraken aansluiten bij de cao-richtlijnen, andere
collectieve afspraken of collectieve richtlijnen.
Toepassing Governance Code Cultuur
Pakhuis de Zwijger wordt bestuurd volgens het raad-van-toezichtmodel. De
principes van de code zijn volgens de instelling verankerd in de statuten van
het Bestuur/raad-van-toezichtmodel. Er zijn reglementen voor bestuurdirectie en voor de raad van toezicht waarin de taken,
verantwoordelijkheden en bevoegdheden zijn vastgelegd.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
In de aanvraag is veel aandacht voor deze code. Pakhuis de Zwijger verbindt
de betekenis van de code met haar missie en visie. Ze licht in haar aanvraag
toe hoe zij ervoor staat op het gebied van personeel, publiek, programma’s
en partners. De instelling geeft aan waar extra inzet nodig is om de gewenste
culturele diversiteit te bereiken. Ze wil graag dat het team
programmamakers en communicatiemedewerkers een afspiegeling is van de
stad en spant zich hiervoor in. Ook biedt Pakhuis de Zwijger
talentontwikkeling met het oog op het vergroten van de culturele diversiteit
onder programmamakers. Zo worden circa twintig jonge moderatoren per
jaar opgeleid. Daarnaast verbindt Pakhuis de Zwijger met de ‘Nieuw
Amsterdam Raad’ 45 getalenteerde jonge mensen aan stedelijke
vraagtukken en introduceren hen bij hun netwerk.
Pakhuis de Zwijger is bewust bezig met taal en beeld om een breed
georiënteerd publiek aan te spreken. Daarvoor heeft de instelling een eigen
‘Code of Conduct’ ontwikkeld.

Pakhuis de Zwijger

4

Paradiso Melkweg Productiehuis
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Stichting Paradiso Melkweg Productiehuis (hierna: PMP) begeleidt muzikale
makers die actief zijn op het snijvlak van pop, theater en performance. PMP
ziet zichzelf als schakel tussen mbo- en hbo-opleidingen en de podia en
festivals, en biedt ook ruimte aan autodidacten. Zij wil hoogwaardige en
vernieuwende cross-overproducties tot stand brengen voor een breed
publiek. Daarbij ligt de nadruk op maatschappelijk engagement en artistiek
experiment. Voor de komende periode wil PMP haar
talentontwikkelingsprogramma verder uitbouwen met drie trajecten. Ten
eerste een ‘Makespace’ voor popmusici om onder begeleiding nieuwe acts te
kunnen uitproberen. Daarnaast een excellentie-programma waar makers
hun plannen voor een middelgrote of grote productie kunnen uitwerken. En
ten slotte een programma voor conceptontwikkeling, bedoeld voor makers
en programmeurs die een bijzonder project willen opzetten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
Na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert
de raad Stichting Paradiso Melkweg Productiehuis geen subsidie toe te
kennen. De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de
inleiding bij deze categorie.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over PMP. Ze vervult een belangrijke
rol aan de top van de keten van popmuziekinstellingen. Vernieuwende
makers kunnen hier waardevolle stappen zetten in hun ontwikkeling.
Met haar artistieke profiel is PMP grotendeels gericht op excellente
popmusici. Dat leidt tot een vrij kleine uitstroom en een gering afzetgebied
van de producties. De uitstraling van PMP in den lande is daarmee voor een
BIS-instelling bescheiden.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De afgelopen jaren heeft PMP zich bewezen als productiehuis met een
duidelijk profiel. In het maakproces worden zeer diverse kunstenaars
uitgedaagd hun grenzen te verkennen en op zoek te gaan naar verhalen die
er werkelijk toe doen. Dat resulteerde in een veelzijdig en avontuurlijk palet

1

aan producties. Zoals het beeldende en licht-absurdistische muziektheater
van Touki Delphine, het aangrijpende vluchtverhaal van
rapper/zanger/acteur Saman Amini en de sexy-agressieve queer-hiphop van
duo Lionstorm.
De raad is positief over de artistieke kwaliteit van deze en andere PMPproducties. Het niveau is doorgaans hoog, zowel op muzikaal als theatraal
gebied, en de voorstellingen hebben altijd een duidelijke eigen signatuur,
met een avantgardistische inslag en een rauw randje. De makers willen vaak
een tegengeluid laten horen en maatschappelijk bewustzijn kweken.
PMP geeft in de aanvraag een duidelijke en herkenbare schets van het
huidige culturele landschap, waarin makers zich steeds meer presenteren als
‘slashies’: alleskunners die cross-mediaal werken en zich niet langer
specialiseren in één richting. Hierdoor dreigt vervlakking en vluchtigheid.
Als tegenwicht wil PMP ruimte maken voor verdieping en concentratie.
In drie programmalijnen stelt de instelling budget en begeleiding ter
beschikking aan makers: een ‘makespace’ voor de ontwikkeling van kleine
projecten van jonge talenten, een ‘excellentie-programma’ voor middelgrote
en grote cross-over muziekproducties en theatrale concerten, en een
parcours voor conceptontwikkeling en speciale projecten. Meer dan in het
verleden zal (pop)muziek in deze ontwikkeltrajecten het vertrekpunt gaan
vormen.
De raad prijst de heldere visie van PMP en de concrete uitwerking van de
drie werkgebieden. Ook de toelichting op de selectie van makers, de
doelstellingen en de werkwijze is goed beschreven. Het verdere toespitsen
op (pop)muziek vindt hij een goede oriëntatie, omdat er juist op dit terrein
behoefte is aan talentontwikkeling. Wel mist de raad hier enkele namen van
coaches en begeleiders.
Binnen de popsector heeft PMP in de ogen van de raad artistiek gezien de
grootste impact. Vooral waar het gaat om vernieuwende, kunstzinnige
makers heeft PMP zich onderscheiden. Gevolg is wel dat de uitstroom gering
is en het afzetgebied van PMP-producties navenant klein. De raad
constateert dat de BIS op dit moment meer gebaat is bij een instelling die
zorgdraagt voor de brede instroom van poptalent, dan bij een
voorhoedespeler als PMP. Binnen de keten van popmuziekinstellingen staat
PMP aan de top, terwijl binnen het nationale cultuurbestel eerder ruimte is
voor een ontwikkelinstelling die de basis bedient.
Vernieuwing
Innovatie staat bij deze instelling hoog aangeschreven. Hoewel popmuziek
altijd het vertrekpunt vormt, stimuleert PMP het genre-overstijgende
werken, met cross-overs tussen muziek, film, theater, performance,
vormgeving, dans, beeldende kunst, urban arts. Mede daarom zijn PMPproducties steevast vernieuwend, en zorgen ze voor verbreding van het popgenre.

Paradiso Melkweg Productiehuis

2

Verfrissend vindt de raad de zogenoemde 360 graden-benadering van de
talentontwikkelaars. Zij proberen, nog voor de feitelijke productiefase van
start gaat, duurzame samenwerkingsverbanden tot stand te brengen tussen
de jonge makers en producerende partners, podia, fondsen en sponsors.
Deze benadering werpt vruchten af. Door anderen mede-eigenaar van het
project te maken, ontstaat een breder draagvlak, wat de kans op succes
aanzienlijk vergroot. De raad is enthousiast over deze vernieuwende aanpak,
die getuigt van ondernemerschap en een gezonde dosis realiteitszin.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
PMP is in hoge mate afhankelijk van subsidies. Toch is de kwetsbaarheid
van de instelling gering, omdat zij een dienstverleningsovereenkomst heeft
met theater Paradiso. Dit houdt in dat Paradiso liquiditeitsproblemen kan
oplossen en borg kan staan mocht dat nodig zijn. Volgens de begroting
zullen de eigen inkomsten in de komende periode aanzienlijk toenemen. Al
met al beoordeelt de raad de begroting als realistisch.
Voor de beloning van het vaste personeel en van freelancers volgt PMP de
cao van Paradiso. Hierbij is rekening gehouden met loonindexatie.
Afspraken met zzp’ers worden vastgelegd in een schriftelijke
opdrachtbevestiging, waarin ook de auteursrechten zijn geregeld.
Onduidelijk is de aanvraag als het gaat om vakantiegeld en sociale lasten, en
de vergoedingen voor stagiairs en vrijwilligers. Evenmin is de aanvraag
transparant als het gaat om de rol die PMP speelt in de sociale dialoog.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De activiteiten op het gebied van educatie en participatie zitten nog in de
planfase. Zo wil PMP in samenwerking met Ekko in Utrecht een
jongerenversie van de succesvolle Yallah! Yallah!-avonden met Arabische
dansmuziek organiseren. Het is de bedoeling dat basisschoolleerlingen hier
statushouders ontmoeten en via de muziek meer te weten komen over hun
diverse achtergronden. Ook zijn er plannen voor een wijkconferentie,
gericht op jongeren met een migratieachtergrond. Zij kunnen hier
participeren in workshops over urban muziek.
Als productiehuis is PMP verbonden aan twee belangrijke hoofdstedelijke
poppodia: Paradiso en de Melkweg. Dit biedt de makers in de
ontwikkeltrajecten het voordeel dat ze verzekerd zijn van speelplekken. Ook
kunnen deze podia hun marketingkracht inzetten en de promotie
afstemmen op de nieuwe makers. In het plan is volop aandacht voor
branding en doelgroepontwikkeling. In de tweede helft van de komende
planperiode wil PMP een publieksonderzoek uitvoeren.
Geografische spreiding
De worteling van PMP in de Metropoolregio Amsterdam is goed, met hechte
contacten met het kunstvakonderwijs en podia en festivals, zoals Over het IJ

Paradiso Melkweg Productiehuis

3

en de Meervaart. PMP maakt deel uit van het Landelijk Productiehuizen
Overleg, een netwerk van vier pop-productiehuizen (samen met De Nieuwe
Oost in Arnhem, De Popfabryk in Leeuwarden en de Coöperatie uit
Utrecht). De producties van PMP zijn geregeld te zien op nationale podia als
De Effenaar (Eindhoven), Worm (Rotterdam) en Simplon (Groningen), en
ook op festivals Down The Rabbit Hole, Noorderzon, De Parade en Oerol
stonden makers uit de PMP-school.
De raad ziet PMP in de eerste plaats als Amsterdamse instelling, met een
uitstraling naar de eigen regio. Landelijk vindt hij de impact van PMP
kleiner.
Toepassing Fair Practice Code
PMP reflecteert goed op de Fair Practice Code. PMP spreekt, voorafgaand en
gedurende de ontwikkeltrajecten, met makers over de begroting en
waarschuwt hen bijtijds als ze meer uren in een project stoppen dan
waarvoor ze betaald krijgen.
Ook is zij transparant over verbeterpunten. Zo wil zij in de komende periode
scherper letten op de uurtarieven van freelancers waarmee een projectprijs
is afgesproken.
Minder duidelijk is PMP als het gaat over de sociale dialoog en haar eigen
rol daarin. Ze zegt het voortouw te nemen in het gesprek met partners over
de code. Maar ze wordt niet concreet over de partners met wie zij spreekt, of
die partners de code onderschrijven en hoe bij hen de dialoog tussen
werkgevers en werknemers in het algemeen wordt georganiseerd.
Toepassing Governance Code Cultuur
PMP werkt met een raad-van-toezichtmodel. In 2019 is onder toeziend oog
van Cultuur+Ondernemen een verandering in de bestuursstructuur
doorgevoerd, die ook is vastgelegd in nieuwe statuten. De directie van PMP
wordt niet meer automatisch gevormd door de directeuren van theaters
Paradiso en Melkweg, maar wordt extern door de stichting geworven. Om
toch voldoende betrokkenheid van de podia te behouden, is een zogenoemde
raad van naamgevers opgericht, waarin Paradiso en Melkweg zitting
hebben.
Er is minimaal driemaal per jaar overleg tussen de raad van toezicht, raad
van naamgevers en de directie van PMP. De raad van toezicht houdt toezicht
vanuit de waarden die vastgelegd zijn in de Governance Code Cultuur. De
raad doet aan kritische zelfevaluatie, waarbij streng wordt gelet op
belangenverstrengeling. Er is een ongelijktijdig rooster van aftreden.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
PMP reflecteert goed op de code. De toepassing ervan sluit aan bij haar
artistieke visie. Het mengen van kunstvormen en het verbreden van het
genre van de popcultuur vloeit voort uit het geloof dat op die manier een
nieuw, divers publiek een voet over de drempel van de theaters zal zetten.

Paradiso Melkweg Productiehuis

4

Meer dan in andere sectoren fungeren artiesten in de popmuziek immers als
rolmodellen, waaraan een publiek zijn identiteit kan ontlenen.
Zowel de PMP-makers als het publiek dat zij trekken zijn divers van
samenstelling, niet alleen wat betreft biculturele afkomst (zoals bij de
Yallah! Yallah!-avonden), maar ook wat betreft seksuele geaardheid
(Lionstorm). PMP erkent dat de diverse publieksgroepen onderling nog
weinig mengen, en wil hier in de toekomst aan werken.
In de aanvraag is ook ruimte voor zelfkritiek. Een punt van aandacht is de
diversiteit van de eigen organisatie. Door met een grotere verscheidenheid
van freelancers te werken, kan dit worden opgevangen. De raad vindt het
lovenswaardig dat PMP een lerende organisatie wil zijn. De voorgenomen
verbeteringen zijn overtuigend.

Paradiso Melkweg Productiehuis

5

philharmonie zuidnederland
Geadviseerd subsidiebedrag: € 7.545.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 7.545.000

Over de instelling
Stichting philharmonie zuidnederland, podiumkunsten, symfonieorkesten,
Eindhoven en Maastricht
Stichting philharmonie zuidnederland (hierna: philharmonie
zuidnederland) is het symfonieorkest voor de zuidelijke regio’s en is
gevestigd in Eindhoven en Maastricht. Het orkest wil de waarde van
symfonische klassieke muziek ook in de eenentwintigste eeuw behouden en
onderhoudt daarom graag een levendige band met de Zuid-Nederlandse
samenleving. Het wil mensen via muziek verbinden en wil vanuit de
kernwaarden ‘kwaliteit’, ‘veelzijdigheid’ en ‘bevlogenheid’ een
identiteitsbepalende factor zijn voor de regio. Het orkest geeft concerten in
grote en kleinere bezettingen, organiseert educatieve activiteiten in ZuidNederland en werkt samen met vele culturele partners. Het orkest besteedt
veel aandacht aan de vernieuwing van symfonische tradities.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting philharmonie zuidnederland een
subsidiebedrag toe te kennen van € 7.545.000, mits de instelling voldoet
aan de volgende voorwaarden:
-

De instelling dient een nieuw activiteitenplan in waarin het haar
artistiek-inhoudelijke plannen voor de komende periode uitwerkt en
motiveert, gerelateerd aan haar missie en visie. Zij gaat daarbij in elk
geval in op het gekozen repertoire, de samenhang in de
programmering en haar bijdrage aan talentontwikkeling. Een
reflectie op het artistiek functioneren in de afgelopen periode dient
deel uit te maken van dit plan, evenals een visie op de integratie van
de twee orkestkernen.

De afgelopen jaren heeft philharmonie zuidnederland gewerkt aan de
eenwording van het fusieorkest op artistiek, zakelijk en organisatorisch vlak.
De raad oordeelt positief over het functioneren van het orkest in de periode
2017 – 2020, maar krijgt voor de periode 2021 – 2024 geen onderbouwde
plannen op artistiek-inhoudelijk vlak voorgelegd ter beoordeling. Het orkest
presenteert een aansprekende visie op de rol van het symfonieorkest in de
huidige tijd, maar geeft deze visie geen handen en voeten in een concreet
plan. De programmabeschrijving is summier en onuitgewerkt. Hetzelfde
geldt voor de bijdrage die het orkest levert aan talentontwikkeling. De raad

vindt het van belang dat het orkest zich nog meer als één geheel gaat
manifesteren.
Op het gebied van educatie heeft het orkest een goede reputatie, en deze zet
het blijkens de plannen de komende periode verder voort. Hier heeft de raad
vertrouwen in.
Philharmonie zuidnederland opereert vanuit Maastricht en Eindhoven. Het
orkest is goed geworteld in de Zuid-Nederlandse regio, waarbij Zeeland
echter weinig tot geen aandacht krijgt.
De financiële situatie van philharmonie zuidnederland is goed. Het orkest
beschikt over een groot eigen vermogen. Het percentage eigen inkomsten is
echter laag. Het orkest pleit voor een structurele extra bijdrage om de
eerlijke beloning te realiseren. De meerkosten voor de invoering van de Wet
Arbeidsmarkt in balans, waarmee het orkest te maken zal krijgen, worden
niet begroot.
De reflectie op de Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de
Code Diversiteit en inclusie is zeer beknopt.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad kan zich geen oordeel vormen over de artistieke kwaliteit van de
plannen van philharmonie zuidnederland voor de komende periode, omdat
deze niet worden toegelicht in de aanvraag. Ook mist de raad in de aanvraag
een reflectie van philharmonie zuidnederland op de afgelopen jaren. De raad
baseert zich voor zijn terugblik daarom louter op zijn eigen monitoring van
het orkest.
Philharmonie zuidnederland ontstond in 2013 uit een fusie van Het
Brabants Orkest en het Limburgs Symfonie Orkest. Het orkest gaf concerten
in de grote steden in Brabant en Limburg, begeleidde per seizoen twee
producties van Opera Zuid en speelde bij bijzondere gelegenheden als
carnaval en Nieuwjaar. Het orkest werkte volgens de raad samen met goede
dirigenten. Daarnaast werd gewerkt aan de eenwording van het orkest, niet
alleen op artistiek gebied, maar ook op organisatorisch en zakelijk vlak. De
raad blijft het van belang vinden, zoals eerder besproken, dat het orkest zich
nog meer als één geheel gaat manifesteren en daarmee een herkenbare
klankkleur bevordert.
Philharmonie zuidnederland presenteert in de aanvraag de kernwaarden
‘kwaliteit’, ‘veelzijdigheid’ en ‘bevlogenheid’. Het orkest stelt dat muziek een
kunstvorm is met een ‘speciale claim’, namelijk dat muziek gezien kan

philharmonie zuidnederland

2

worden als een op zichzelf staande waarde. Deze claim wordt echter niet
verder vormgegeven in artistiek beleid. Het orkest beschrijft goede ambities
om verschillende muzikale stijlen beter te beheersen, om aan een
eensgezinde stijlopvatting te werken en de speel- en interpretatiekwaliteit te
verhogen. De raad ziet deze voornemens echter niet vertaald naar het
programma voor de komende jaren.
Het aanbod voor de periode 2021 – 2024 wordt slechts toegelicht met
namen van een beperkt aantal klassieke componisten, aangevuld met niet
nader genoemde eigentijdse werken. Namen van dirigenten of solisten
ontbreken, waarbij het de raad opvalt dat zelfs niet wordt gemeld of de
huidige chef-dirigent in de komende periode deze functie nog vervult. Het
plan mist onderbouwing en uitwerking. Daarbij valt op dat het orkest
continu twee orkestkernen parallel blijft programmeren, wat volgens de
raad niet bijdraagt aan de gewenste integratie van de voormalige twee
orkestkernen. Hoewel dit in de BIS-advisering van vier jaar geleden een
punt van kritiek was, wordt deze verdere integratie in de aanvraag niet
geadresseerd; er wordt niet op teruggeblikt, noch op vooruitgekeken.
Vernieuwing
Philharmonie zuidnederland stelt zich ten doel de symfonische
concertpraktijk te vernieuwen naar eigentijdse maatstaven. Het orkest
investeert hiertoe onder andere structureel in de samenwerking binnen het
Maastricht Centre for the Innovation of Classical Music (MCICM). Deze
samenwerking brengt volgens het orkest nieuwe inzichten waarmee het
relevant kan blijven, zoals in de makende rol van het publiek. Concrete
resultaten van deze samenwerking worden in het plan echter niet
gepresenteerd.
De raad vindt het positief dat het orkest openstaat voor nieuwe ideeën en
zich realiseert dat vernieuwing kan plaatsvinden wanneer orkesten of
individuele musici vanuit de praktijk hun creatief vermogen aanspreken.
Veelzijdigheid van repertoire en van speelplekken draagt volgens
philharmonie zuidnederland bij aan vernieuwing. Programma-formats als
opera-sing-alongs en filmbegeleidingen of het gebruik van marketingdata
als input voor het artistieke aanbod zijn in de ogen van de raad goede
manieren om nieuw publiek te bereiken. Ook dit had hij echter graag nader
uitgewerkt gezien.
Het orkest wil verder vernieuwing realiseren via nieuwe
compositieopdrachten, ook aan jonge, lokale componisten, voor speciale
gelegenheden als een lokale festiviteit of herdenking.
Ten aanzien van talentontwikkeling moet de raad zijn toevlucht nemen tot
het jaarverslag 2018 en tot de website van het orkest. Daar staat beperkte

philharmonie zuidnederland

3

informatie over de orkestacademie voor studenten van Conservatorium
Maastricht en het Fontys Conservatorium Tilburg en de bijdrage die het
orkest levert aan de ontwikkeling van toekomstige dirigenten van de
Nationale Master Orkestdirectie van het Koninklijk Conservatorium Den
Haag en het Conservatorium van Amsterdam. De raad mist inzicht in de
bereikte resultaten met deze projecten. Het orkest verwoordt ook niet het
beleid of de plannen ten aanzien van de voortzetting van deze activiteiten.
Het orkest noemt in de aanvraag een groot aantal samenwerkingspartners.
Welke bijdrage aan talentontwikkeling deze samenwerkingen opleveren
komt uit de opsomming niet naar voren.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Philharmonie zuidnederland geeft in zijn plan niet aan volgens welke cao
medewerkers en staf worden gehonoreerd. Samen met de andere BISorkesten en vakbonden wil het orkest in de komende periode een structurele
extra bijdrage van het Rijk bepleiten, bovenop de indexeringen, om
loonsverhoging mogelijk te maken. Wat de gevolgen zullen zijn van de
toepassing van de Wet Arbeidsmarkt in balans voor het remplaçantenbeleid
is volgens het orkest niet te voorspellen; eventuele bijkomende kosten heeft
het daarom niet in de begroting opgenomen. In de begroting zijn voor 2021
– 2024 wel cao-gerelateerde kosten opgenomen die ontbraken in 2017 en
2018, maar die niet worden toegelicht.
De liquiditeit, solvabiliteit en het weerstandsvermogen geven een positief
beeld van de financiële gezondheid van philharmonie zuidnederland. Er
blijken uit deze cijfers geen grote risico’s. Het orkest beschikt over een
aanzienlijk eigen vermogen. Opvallend is wel het lage percentage aan eigen
inkomsten dat het orkest begroot voor de begroting 2021 – 2024, waarmee
het orkest in hoge mate afhankelijk is van subsidie. Het orkest geeft aan dat
het moeilijk is om structurele bedragen uit sponsoring te genereren en legt
voor de komende periode de volledige focus op vrienden en donateurs om
op langere termijn kapitaal op te bouwen. Uit voorzichtigheid in de
meerjarenbegroting anticipeert het orkest niet op een stijging van private
bijdragen. De aanvraag noemt een aantal onzekere factoren, zoals de
gevolgen van de bouw van een middenzaal in Maastricht ten aanzien van
speelmogelijkheid en kantoorruimte en de continuïteit van de bijdrage van
de provincie Noord-Brabant na 2023, maar schetst geen scenario’s hoe met
deze risico’s om te gaan.
In de begroting voor 2021 is ten opzichte van 2017 een aanzienlijke daling
voorzien in het aantal fte’s, evenals in het aantal activiteiten. Een toelichting
op deze ontwikkeling ontbreekt.

philharmonie zuidnederland

4

Philharmonie zuidnederland wil het gevoel van ‘eigenaarschap’ bij al haar
medewerkers bevorderen. De raad vindt dit een goed uitgangspunt om de
noodzakelijke betrokkenheid te creëren, maar mist ook hier een nadere
uitwerking. De aanvraag meldt niets over de organisatie van de
medezeggenschap; manieren om transparantie, veiligheid en duurzaamheid
binnen de organisatie te waarborgen, komen in het plan niet aan de orde.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Wat betreft educatie heeft het orkest volgens de raad een lange en goede
staat van dienst. Deze activiteiten horen naar eigen zeggen tot het
fundament van het orkest. De raad stelt vast dat philharmonie
zuidnederland met educatieconcerten in zalen en ensembleconcerten op
scholen actief is.
Het is in de ogen van de raad goed dat het orkest deze activiteiten in de
komende periode verder ontwikkelt. Hierbij zal lesmateriaal digitaal
beschikbaar komen, worden nieuwe workshopvormen ontwikkeld en wil het
orkest ook scholieren uit de krachtwijken beter gaan bedienen. De raad
vindt dat het orkest een goede visie aan de dag legt over de rol en werking
van educatie, waarbij de musici worden ingezet als ambassadeurs voor het
orkest. Het aantal samenwerkingspartners binnen de educatieactiviteiten is
aanzienlijk en de aard van deze partners wijst erop dat het orkest ook
betrokken is bij educatieprojecten waar andere disciplines als dans en
theater worden ingezet.
Ingegeven door het verschil in provinciale bijdragen wil het orkest de
educatie-activiteiten evenredig hieraan over Brabant en Limburg spreiden.
De raad vindt dit een begrijpelijke keuze.
Philharmonie zuidnederland leert via monitoring, enquêtes en
proefprojecten zijn publiek beter kennen en heeft onlangs een
brandingtraject gestart waarbij de orkestleden zelf doelgroepen hebben
geformuleerd. Deze vindt de raad herkenbaar.
De raad ziet uit naar de uitkomsten van het traject ‘Artful Participation’,
waarin het orkest met MCICM nieuwe manieren van participatie en
publieksbinding wil onderzoeken.
Positief is dat het orkest zich binnen het inclusiebeleid richt op immobiele
ouderen en mensen die leven in stille armoede. Onder de noemer inclusie
worden in de aanvraag verder activiteiten als nieuwjaarsconcerten en
carnavalsconcerten genoemd en doelgroepen als expats en jongvolwassenen.
De raad vindt dit bij de regio passende keuzes, maar wijst erop dat ook
culturele diversiteit voor de zuidelijke provincies relevant is.

philharmonie zuidnederland

5

Geografische spreiding
Philharmonie zuidnederland is goed geworteld in de stedelijke
cultuurregio’s Brabantstad en Zuid, vanuit zijn twee kernen Maastricht en
Eindhoven. Daarnaast geeft het orkest regelmatig concerten in zes andere
steden in Zuid-Nederland en in Aken. Incidenteel speelt het in kleinere
steden. Het orkest sluit zijn activiteiten aan bij de regionale cultuur.
Incidenteel, en met Opera Zuid wat meer structureel, is het orkest actief in
de rest van Nederland. Het valt de raad op dat het aantal activiteiten in
Brabant aanzienlijk groter is dan in Limburg en dat Zeeland, dat ook tot het
aandachts- en speelgebied van het orkest behoort, in de periode 2021 –
2024 niet op de agenda staat.
De stedelijke cultuurregio’s Zuid en Brabantstad benoemen de
samenwerkingspartners met andere actoren en organisaties, de rol die het
orkest speelt in de regio en de bijdrage die philharmonie zuidnederland
vervult voor de ambities van de regio’s. De cultuurregio’s geven aan dat de
benadering van het orkest ten aanzien van diversiteit en inclusie aansluit bij
de ambities van beide regio’s om het aanbod optimaal te laten aansluiten op
de diversiteit van het publiek en de uitbreiding van een inclusieve
benadering van publiek.
Toepassing Fair Practice Code
Philharmonie zuidnederland reflecteert in de aanvraag zeer summier op de
toepassing van de Fair Practice Code. Zoals reeds gesignaleerd pleit het
orkest voor extra rijksmiddelen om de betaling van musici te verbeteren. In
zijn reflectie op de code herhaalt het orkest deze oproep, zonder toelichting
op de toepassing van de code en zonder plan om waar nodig de komende
periode tot een betere toepassing van de code te komen. De raad beschouwt
dit als een omissie in de aanvraag. Wat betreft de toepassing valt op dat het
orkest in de aanvraag niet de hantering van cao’s benoemt en de Wet
Arbeidsmarkt in balans vooralsnog niet toepast.
Toepassing Governance Code Cultuur
Philharmonie zuidnederland reflecteert zeer beknopt op de Governance
Code Cultuur door kort te bevestigen zich te houden aan de principes uit de
code. Het valt de raad op dat de reflectie op de code de enige plek in de
aanvraag is waar wordt opgemerkt dat de instelling beoogt de programma’s
en activiteiten aan te bieden aan een zeer divers publiek en deelnemers.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Philharmonie zuidnederland reflecteert zeer beknopt op de Code Diversiteit
en Inclusie door het belang hiervan te onderstrepen en enkele voorbeelden
te geven van de manier waarop het specifieke (sub)doelgroepen bereikt. Het

philharmonie zuidnederland

6

orkest reflecteert echter niet specifiek op de stand van zaken met betrekking
tot de code rond het programma, het publiek, de partners en het personeel.
Philharmonie zuidnederland geeft niet aan waar ze nu staat en welke
stappen de komende periode worden doorlopen om een inclusiever beleid te
voeren. Dit vindt de raad een punt van zorg, omdat hij hier ook in het
activiteitenplan weinig over terugleest.

philharmonie zuidnederland

7

Phion
Geadviseerd subsidiebedrag: € 7.545.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 7.545.000

Over de instelling
Stichting Phion, podiumkunsten, symfonieorkesten, Arnhem en Enschede
Stichting Phion (hierna: Phion) is de nieuwe symfonische orkestvoorziening
voor Oost-Nederland. Het is de voortzetting van Het Gelders Orkest uit
Arnhem en het Orkest van het Oosten uit Enschede, die eind 2019
fuseerden. Het nieuwe orkest wil voor zoveel mogelijk inwoners van
Gelderland en Overijssel van betekenis zijn met live symfonische muziek.
Het orkest kiest als kernwaarden ‘uitnodigend’, ‘bevlogen’ en
‘grensverleggend’. Met zijn activiteiten wil het orkest drempels wegnemen
voor publiek, zijn passie voor muziek delen en grenzen verleggen met
verrassende programmering, repertoire en presentatievormen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.13 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Phion een subsidiebedrag toe te
kennen van € 7.545.000.
De raad oordeelt positief over de daadkracht en de flexibiliteit waarmee het
Orkest van het Oosten en Het Gelders Orkest in de huidige subsidieperiode
de fusie in gang hebben gezet en een nieuwe orkestvoorziening voor OostNederland hebben geformeerd. Hij heeft er begrip voor dat de organisatie
op het moment van aanvragen nog in ontwikkeling verkeert.
Het nieuwe orkest verwoordt goed zijn ambities en artistieke
uitgangspunten en presenteert een plan om de komende periode te werken
aan een herkenbare signatuur, waarbij het volgens de raad voor goede
prioriteiten kiest. De raad plaatst als kanttekening dat de keuze om parallel
te blijven programmeren in eerste instantie niet lijkt bij te dragen aan de
gewenste integratie van de twee voormalige orkesten. Hier is volgens hem
juist meer samenwerking en samenspel voor nodig, zoals in de vorm van
groot bezette concerten.
Phion presenteert een uitgebreid en gevarieerd educatieaanbod. De
pilotprojecten die verkennen hoe het orkest een bijdrage kan leveren aan het
sociale domein zijn veelbelovend en vernieuwend. De fusie-orkesten zijn
goed geworteld in de eigen standplaatsen en provincies; de raad heeft er op

basis van het plan vertrouwen in dat de nieuwe orkestorganisatie deze goede
banden in de regio zal weten te behouden.
Het orkest staat er op het moment van aanvragen financieel goed voor.
Phion betaalt conform de beschikbare cao’s maar geeft aan meer budget
nodig te hebben om de honorering van musici verder te verbeteren. Het
orkest reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair Practice Code, de
Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de daadkracht en de flexibiliteit waarmee het
Orkest van het Oosten en Het Gelders Orkest in de huidige subsidieperiode
de fusie in gang hebben gezet en een nieuwe orkestvoorziening voor OostNederland hebben geformeerd. Het orkest werkt sinds september 2020
onder de nieuwe naam aan één programma-aanbod. De raad is positief over
de stappen die richting de afstemming van de programmering werden gezet.
Zo kwam uit de in 2018 met de raad gevoerde monitorgesprekken naar
voren dat er voor groot symfonisch werk al langer wordt samengewerkt. De
musici kennen elkaar daardoor al en remplaceren over en weer. Ook werden
concertseries waar mogelijk doorgespeeld in elkaars speelgebied.
Phion wil de uitwisseling van musici tussen de twee standplaatsen
bevorderen en langere concertseries met hetzelfde programma over beide
provincies plannen. Met het aantrekken van een nieuwe chef-dirigent,
gastdirigenten en orkestleden van topniveau wil Phion werken aan de
kwaliteit en daarbij de klankcultuur van beide orkesten harmoniseren. Ook
het meer programmeren van grootschalig symfonisch aanbod naast een
parallelle programmering op kleinere podia gaat daaraan bijdragen, aldus
het orkest.
De raad stelt vast dat het orkest in de aanvraag goede ambities verwoordt en
is over het algemeen positief over de geformuleerde artistieke
uitgangspunten. Dat er bij de vorming van dit nieuwe orkest ruimte is om
een aantal nieuwe musici aan te nemen, biedt kansen in het
integratieproces. De nieuwe chef-dirigent en de andere te engageren
dirigenten zullen bijdragen aan de klankkleur en samen met het artistieke
team van het orkest het programma vanaf 2021 bepalen. Omdat deze
posities nog niet zijn ingevuld, is het begrijpelijk dat er van de voorgenomen
brede en omvangrijke programmering op dit moment nog concrete invulling
ontbreekt.
De praktijk wijst uit dat een fusieproces van twee orkesten een langjarig en
complex proces is. De raad is ervan overtuigd dat het bereiken van eenheid

Phion

2

in klank en kwaliteit de meeste kans van slagen heeft als focus komt te
liggen op het gezamenlijk uitvoeren van (groot) symfonisch repertoire. Het
voornemen om daarnaast te blijven spelen in kleinere bezetting in de twee
oorspronkelijke standplaatsen Enschede en Arnhem draagt in de ogen van
de raad nauwelijks bij aan de beoogde artistieke integratie en ook niet aan
een heldere positionering van dit nieuwe orkest in Oost-Nederland.
Met twee operabegeleidingen in samenwerking met de Nederlandse
Reisopera levert het orkest een waardevolle bijdrage aan het aanbod in het
hele land.
Vernieuwing
De raad is van mening dat het gefuseerde orkest een bijdrage levert aan de
innovatie van het orkestenlandschap, onder andere door het ontwikkelen
van nieuwe concertformules. Zo kregen enkele leden van het Orkest van het
Oosten eerder al de kans om als projectleider concepten voor concerten voor
nieuwe doelgroepen te ontwikkelen. Ook stelt het orkest zich ten doel om de
maatschappelijke meerwaarde te vergroten en het bereik uit te breiden tot
de ‘haarvaten’ van de samenleving. Ook het digitaal beschikbaar maken van
educatie- en lesmateriaal en de datagedreven analyse van publieksbereik en
-onderzoek dragen bij aan vernieuwing.
Het Gelders Orkest kende een Academy waar conservatoriumstudenten
meeliepen in het orkest en les kregen van orkestleden. Beide laatste
initiatieven krijgen een vervolg in het plan van Phion. Talentontwikkeling is
volgens de aanvraag verankerd in de hele keten.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De totstandkoming van Phion is nog pril maar het plan toont visie op de
financiële huishouding en risicomanagement en geeft daarnaast blijk van
bewustzijn van de uitdagingen voor de nieuw gefuseerde organisatie. Phion
hanteert de cao Nederlandse Orkesten en is transparant over de knelpunten
in het realiseren van eerlijke betaling voor haar medewerkers, in het
bijzonder de remplaçanten. Phion roept, net als de andere BIS-orkesten, in
haar aanvraag de minister op de komende periode te onderzoeken op welke
wijze de honorering van musici zodanig kan worden gecorrigeerd, dat op de
verschillende niveaus binnen het loongebouw een beter salaris kan worden
geboden.
Het orkest staat er op het moment van aanvragen financieel gezond voor.
Phion wil de twee organisaties stapsgewijs integreren, waarbij in eerste
instantie de twee standplaatsen gehandhaafd blijven. De raad begrijpt dat
vanuit het oogpunt van het behoud van lokale sponsors en vrienden, maar
ziet ook dat daardoor de voormalige orkestformaties er langer over zullen
doen om samen één orkest te vormen.

Phion

3

Naast het aantrekken van nieuwe medewerkers wil Phion de integratie
vormgeven met aandacht voor onder andere het ontwikkelen van
competenties, duurzame inzetbaarheid van alle medewerkers en meer
persoonlijke autonomie. De raad is positief over deze geformuleerde
uitgangspunten en ziet uit naar de resultaten.
Het totale aantal fte’s binnen de nieuwe formatie komt niet duidelijk naar
voren in het plan, maar de raad is positief over de mogelijkheid die Phion
ziet voor uitgebreidere dienstverbanden en de arbeidsvoorwaarden ten
aanzien van reistijd en overuren.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Phion wil voortbouwen op de aanzienlijke staat van dienst van de
fusiepartners en daarbij de kwaliteit en impact van educatie en participatie
vergroten. De raad vindt het een goede keuze om de educatieve activiteiten
te verdiepen en de relaties te verduurzamen en niet in te zetten op groei. De
raad stelt vast dat het orkest een uitgebreid en gevarieerd aanbod
presenteert van school-en familieconcerten in grote zalen, concerten met
ensembles op scholen en in kleine zalen, kijkjes achter de schermen bij
orkestrepetities, binnenschoolse muziekeducatie, en coaching en
begeleiding van amateurs en jeugdorkesten.
Om educatieprojecten vorm te geven werkt Phion volgens de raad samen
met goede partners als Het Toneelschap B&D, de Nederlandse Reisopera en
het koor Consensus Vocalis. De raad is positief over de kennisuitwisseling
met andere landelijke orkesten op het gebied van familie- en
schoolvoorstelling en over het digitaal beschikbaar stellen van
educatiemateriaal. Ook de intentie van Phion om via pilotprojecten te
verkennen hoe het orkest een bijdrage kan leveren aan het sociale domein
en mensen met een mentale of fysieke beperking kan betrekken bij de
activiteiten, is in de ogen van de raad vernieuwend. De raad is positief over
het feit dat individuele musici de kans krijgen kleinschalige
educatieprojecten te ontwikkelen.
De publieksbenadering kent volgens de raad een mooi uitgangspunt. Phion
wil een rol van betekenis spelen in de samenleving en stelt: ‘Dat vraagt van
ons een open oog en oor voor de vragen en behoeften van anderen�”
n het
vereist het vermogen en de bereidheid daarop te reageren.’ Phion
onderscheidt drie doelgroepen: audience by habit (trouwe bezoekers),
audience by choice (incidentele bezoekers) en audience by surprise
(mensen die vanwege sociale exclusie of beperkingen geen concerten
bezoeken of deelnemen aan activiteiten). De laatste doelgroep wil het orkest

Phion

4

in samenwerking met woningbouwverenigingen en zorginstellingen
bereiken.
De resultaten van een grootschalig publieksonderzoek in samenwerking met
acht grote zalen worden nog nader geanalyseerd. Het orkest stelt daartoe
een database marketeer aan. De raad oordeelt positief over de inzet op
enerzijds het behoud van trouwe bezoekers en anderzijds op specifieke
doelgroepen die niet vanzelfsprekend toegang tot het orkest hebben.
Geografische spreiding
Beide voorgangers waren goed geworteld in hun steden en provincies en het
gefuseerde Phion zal een groot gebied bedienen. De raad acht het kansrijk
dat de nieuwe naam zich zal vestigen en vindt dat het orkest goede
uitgangpunten formuleert om zo veel mogelijk mensen in de regio te
bereiken.
Ook de activiteiten op het gebied van educatie en talentontwikkeling zullen
bijdragen aan een sterke inbedding in de regio. Phion speelt zelfstandig
incidenteel buiten de regio. Meer structureel gebeurt dat in samenwerking
met de Nederlandse Reisopera.
Cultuurregio 025 Arnhem Nijmegen vermeldt in haar reflectie op de
aanvraag de samenwerking met Muziekkwartier, Musis en andere grote
podia in de regio, en de bijdrage aan educatie en talentontwikkeling.
Regio Twente noemt de maatschappelijke bijdrage die het orkest levert aan
de regio met het gevarieerde muzikale aanbod en doordat individuele musici
ook buiten het orkest actief zijn als dirigent of docent in de amateursector.
Toepassing Fair Practice Code
Phion reflecteert goed op de toepassing van de Fair Practice Code en gaat
daarin in op alle aspecten van de code: solidariteit, transparantie, diversiteit,
duurzaamheid en vertrouwen. Het orkest benoemt waar het nu staat, wat
het zelf kan doen om de komende periode de toepassing van de code verder
te verbeteren, en waar het tegen de eigen grenzen aanloopt, zoals tegen de
verhoging van de betaling van musici. De organisatie geeft onder andere aan
de komende tijd steviger in te zetten op professionalisering en duurzame
inzetbaarheid, onder andere door het voorkomen van overbelasting en het
tegengaan van ongewenst gedrag. De organisatie omschrijft waar ze in 2024
wil staan.
Toepassing Governance Code Cultuur
Phion reflecteert goed op de toepassing van de Governance Code Cultuur en
gaat daarin in op alle acht principes van de code. Het benoemt transparant
waar het nu staat, en hoe het zich tot 2024 zal ontwikkelen. In zijn reflectie
gaat het orkest onder andere in op de totstandkoming van de nieuwe raad

Phion

5

van toezicht. Opvallend is dat de rol van de medezeggenschap slechts
zijdelings wordt genoemd, in het jaarlijks overleg met de raad van toezicht.
Nog dit jaar wil men de ambities voor 2024 formuleren ten aanzien van de
raad van toezicht en diversiteit, hoe om te gaan met mogelijke
belangenverstrengelingen en met in- en externe stakeholders.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Phion geeft een transparante en kwalitatief goede invulling aan de Code
Diversiteit en Inclusie. Het orkest toont zich bewust van de eigen positie en
geeft aan in discussie te willen gaan en te willen leren.
Ten aanzien van de personeelssamenstelling wil het orkest, met hulp van
een extern gespecialiseerd bureau, de samenstelling van de raad van toezicht
in balans brengen met betrekking tot geslacht, leeftijd, etnische en culturele
achtergrond, en ervaring. Daarbij zal diversiteit in culturele en etnische
achtergrond een belangrijk aandachtspunt zijn. Vacatures worden
gepubliceerd en het orkest houdt ‘blinde audities’. Het wil aan de slag met
de bewustwording van de onbewuste vooroordelen en zich bekwamen in het
genderneutraal en inclusief schrijven van vacatureteksten en selecteren van
kandidaten.
Het bereiken van een divers publiek gebeurt nu vooral via scholen en
educatieprojecten. De samenwerking met partners in onder andere het
(jeugd)theater maakt het mogelijk om multidisciplinaire projecten te
ontwikkelen met collega’s die met Phion zoeken naar een divers publiek.
Phion onderschrijft het belang van grotere zichtbaarheid van diversiteit in
het programma. Vooralsnog biedt het programma voor het leggen van een
inhoudelijke link tussen het klassieke orkestaanbod en publiek met een
andere culturele achtergrond geen aanknopingspunten. Dat het orkest wil
onderzoeken hoe mensen met een mentale of fysieke beperking te betrekken
bij de activiteiten, is in de ogen van de raad positief.

Phion

6

PLAN/ Bosse Nova
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 650.000

Over de instelling
Stichting Bosse Nova (hierna: Bosse Nova) is een cultureel organisatie-,
productie- en adviesbureau, gevestigd in ’s-Hertogenbosch. Bosse Nova
vraagt aan voor PLAN, een samenwerkingsverband van tien culturele
instellingen in Noord-Brabant, gericht op de ondersteuning van jong
podiumkunsttalent bij de ontwikkeling van hun eigen artistieke signatuur en
werkwijze. Hiervoor biedt PLAN ontwikkeltrajecten aan die in verschillende
routes kunnen worden doorlopen. Bij PLAN is plek voor danstalent,
theatertalent, circustalent en voor alle tussenvormen daarvan.
Het samenwerkingsverband bestaat uit Festival Cement, Theaterfestival
Boulevard, DansBrabant, Het Zuidelijk Toneel, Festival Circolo, De Nieuwe
Vorst, Podium Bloos, Parktheater Eindhoven, United Cowboys en Theater
Artemis.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Bosse Nova, maar
adviseert, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde
categorie, Stichting Bosse Nova geen subsidie toe te kennen.
De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij
deze categorie.
De raad is positief over PLAN. Het netwerk van instellingen dat zich in een
redactiestructuur inspant voor talentontwikkeling in de podiumkunsten in
Brabant heeft de afgelopen jaren haar waarde bewezen. In de plannen staan
de makers en hun ontwikkeling (niet alleen artistiek maar ook
zakelijk/organisatorisch) duidelijk centraal. Voor zakelijk leiders biedt zij
bovendien een apart programma. Positief zijn ook de expliciete aandacht
voor uitstroom en de vorming van een community waarin uitgestroomde
makers kennis met elkaar blijven uitwisselen.
PLAN zou nog scherper op haar diversiteitsbeleid kunnen reflecteren. De
stappen die gezet worden om meer autodidacte makers en makers met een
cultureel-divers profiel te werven vindt de raad nog erg vrijblijvend
geformuleerd. Ook mist hij in de plannen aandacht voor educatie en voor
samenwerking met instellingen buiten de culturele sector.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het dwingt bewondering af te zien hoe tien Brabantse instellingen, die
samen een afspiegeling van de gehele keten vormen, de handen ineen
hebben geslagen om talentontwikkeling op nieuwe leest te schoeien. Het
netwerk heeft inmiddels haar waarde bewezen: de betekenis voor de
talenten en voor de podiumkunsten in Brabant is groot. PLAN heeft de
afgelopen jaren interessante makers laten uitstromen, die landelijk
doorbreken, internationale aandacht trekken en prijzen en beurzen in
ontvangst nemen. Noemenswaardig is de ruimte die het netwerk met
Artemis biedt voor talentontwikkeling in de jeugd- en
jongerenpodiumkunsten. Ook vindt de raad het interessant dat het snijvlak
met beeldende kunst wordt opgezocht, bijvoorbeeld doordat performances
in een museale context worden geplaatst.
PLAN is als netwerk duidelijk in een volwassen stadium beland: de
ontwikkeltrajecten zijn op basis van ervaring fijngeslepen, aansluitend bij de
behoefte van de makers, en uit de plannen spreekt de toegevoegde waarde
van de onderlinge samenwerking. Het netwerk hanteert een redactiemodel
waarin talenten gezamenlijk geselecteerd en begeleid worden. De talenten
profiteren zo optimaal van de verscheidenheid aan kennis, ervaring en
faciliteiten die de PLANpartners te bieden hebben. Er is daarbij volop
ruimte om genres en disciplines te vermengen.
In de plannen staan de talenten en hun ontwikkeling (niet alleen artistiek
maar ook zakelijk/organisatorisch) centraal. Voor zakelijk leiders is er
bovendien een apart programma.
De raad vindt de genoemde makers interessant, maar merkt op dat het
veelal om hbo-geschoolde makers gaat en dat het aandeel cultureel diverse
makers nog relatief bescheiden is. PLAN wil samenwerken met Emoves,
Dukebox en Club Solo om een bredere instroom te realiseren, ook van
makers die geen kunstvakopleiding hebben doorlopen. Die plannen vindt de
raad echter nog erg vrijblijvend geformuleerd. Wel is het sterk, dat PLAN
voorafgaand aan de ontwikkeltrajecten een voortraject aanbiedt. Dit is een
goede aanpak om de kansen van autodidacten te vergroten.
Positief zijn ook de expliciete aandacht voor uitstroom, waarbij wordt
samengewerkt met discipline-specifieke partners (zoals Buro Piket voor
circus), en de vorming van een community waarin uitgestroomde makers
kennis met elkaar blijven uitwisselen.
Dans neemt bij PLAN een bijzondere plek in. Uit evaluatie blijkt, dat
dansmakers behoefte hebben aan een parcours dat langer duurt dan een
regulier ontwikkeltraject. DansBrabant neemt die handschoen op en
begeleidt de betreffende makers. Daarbij worden gevorderde dansmakers

PLAN/ Bosse Nova

2

ingezet als coaches. Het doel is te komen tot een volwaardig dansklimaat in
de provincie en daarbuiten. De raad heeft hier waardering voor.
Vernieuwing
De raad vindt de ontwikkeltrajecten van PLAN op zich niet vernieuwend.
Wel kunnen de individuele makers bijdragen aan vernieuwing binnen hun
discipline of genre. De raad verwacht dat dit zeker bij het circustheater (een
in Nederland nog relatief jong genre) het geval zal zijn.
‘PLAN op Tournee’ is een goede toevoeging aan de activiteiten. Het werk van
de PLANmakers wordt gebundeld aangeboden aan theaters in de regio, die
anders relatief weinig risicovol aanbod van jonge makers programmeren.
Het publiek krijgt een avond met meerdere korte onderdelen: een
voorstelling, een installatie/film, een work-in-progress, een gesprek met
een maker of een workshop. De nadruk ligt op de interactie en verbinding
met het publiek. Met dit concept slaat PLAN twee vliegen in één klap: de
makers krijgen gelegenheid publiek op te bouwen en nieuw publiek in
kleinere Brabantse steden maken kennis met een ander type aanbod. De
raad heeft veel vertrouwen in deze aanpak.
Wat ook aanspreekt is de nieuwe programmalijn ‘Publiek & Context’, waarin
een maker met minimaal vier van de PLANpartners onderzoekt hoe hij het
publiek duurzaam wil verbinden met zijn artistieke signatuur. De maker
leert een visie op het publiek te ontwikkelen, onderzoekt welke interactie
met het publiek mogelijk is en hoe er aan publieksopbouw kan worden
gewerkt. Uit de voorbeelden blijkt dat iedere maker dit op geheel eigen wijze
aanpakt. De raad vindt dit veelbelovend.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
PLAN maakt zich sterk voor eerlijke beloning door met hoge
ontwikkelbudgetten te werken. In de begroting zijn de ontwikkelbijdragen
en de uurtarieven en fte’s van de coördinatoren en begeleiders
gespecificeerd. Uit de aanvraag blijkt echter niet hoe deze bedragen zich
verhouden tot de cao, of om welke cao het gaat. Op de secundaire
arbeidsvoorwaarden wordt in de aanvraag nauwelijks ingegaan.
Bosse Nova heeft een gezonde balanspositie. De stichting onderneemt naast
PLAN nog andere activiteiten, maar uit de aanvraag blijkt niet welke
uitgaven en inkomsten daarmee gemoeid zijn. De financiële situatie van de
PLANpartners wordt in de aanvraag niet beschreven.
Het dekkingsplan bevat naast de BIS-bijdrage alleen een provinciale
subsidie. Vanuit deze inkomsten verleent PLAN ontwikkelbudgetten aan de
partners. Bij de partners komt, decentraal, ook de uiteindelijke
financieringsmix met eigen inkomsten, private fondsen en

PLAN/ Bosse Nova

3

coproductiebijdragen tot stand. Deze werkwijze betekent dat veel van de
daadwerkelijke kosten en baten van de ontwikkeltrajecten niet zichtbaar zijn
in de ingediende begroting en het ingediende dekkingsplan; daar is de raad
kritisch over. Bosse Nova licht echter overtuigend toe dat de daadwerkelijke
baten en lasten na afloop van de ontwikkeltrajecten wel aan de financiers
verantwoord worden, en onderbouwt dit met voorbeelden van eerdere jaren.
De raad concludeert dat Bosse Nova begroting en werkwijze voldoende
inzichtelijk maakt. Een risicoanalyse en -strategie ontbreekt echter.
Onduidelijk is of de ingediende begroting álle
talentontwikkelingsactiviteiten van de aangesloten instellingen omvat, of
een deel daarvan. Dat is mede van belang omdat bij PLAN ook een aantal
BIS-instellingen is aangesloten, die rechtstreeks door het ministerie van
OCW gefinancierd worden.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Er is in de aanvraag geen sprake van educatiebeleid door Bosse Nova of de
samenwerkende instellingen. PLAN laat hier een verantwoordelijkheid
liggen, die wel bij een BIS-instelling hoort. De raad merkt echter op dat
verschillende van de PLANpartners individueel wel degelijk educatief
aanbod aanbieden, zowel voor het onderwijs als voor een breder publiek.
De trajectmakers hebben volgens PLAN publiek nodig om zich te kunnen
ontwikkelen: de confrontatie met publiek biedt input voor de verdere
ontwikkeling van hun werk en werkwijze. Onder de PLANpartners zijn
verschillende podia en festivals. Zij bieden de makers gelegenheid zich te
presenteren in verschillende contexten, aan heel uiteenlopende (en
omvangrijke) publieksgroepen. De makers worden daarbij gestimuleerd hun
eigen publieksvisie, marketingaanpak en verkoopstrategie te ontwikkelen.
Doordat de publieksaanpak bij de individuele makers is belegd, formuleert
PLAN in de aanvraag zelf geen visie op doelgroepen, noch een plan om
vanuit het netwerk nieuw publiek te bereiken, al kan het nieuwe ‘PLAN op
Tournee’ wel bijdragen aan een groter publieksbereik.
Alhoewel PLAN aangeeft met omgevingsbewuste makers te werken en mee
te bewegen met maatschappelijke ontwikkelingen, blijkt uit de aanvraag niet
dat er wordt samengewerkt met instellingen buiten het culturele domein.
Geografische spreiding
Bosse Nova is gevestigd in ’s-Hertogenbosch, de samenwerkingspartners
van PLAN zetelen in ’s-Hertogenbosch, Eindhoven, Tilburg en Breda. De
instellingen zijn uitstekend geworteld in cultuurregio BrabantStad en spelen
er een belangrijke rol. Samen zorgen ze voor een sterke verbinding met de
omringende culturele infrastructuur, zoals met de kunstvakopleidingen. Via

PLAN/ Bosse Nova

4

de ‘TalentHubs’ vindt afstemming plaats met allerlei Brabantse instellingen
uit andere kunstdisciplines. Met ‘PLAN op Tournee’ zal de zichtbaarheid in
de regio nog verder toenemen.
De samenwerkende instellingen hebben, ieder op hun eigen wijze, goede
verbindingen met de culturele infrastructuur in andere delen van het land,
en deels ook internationaal. De voorstellingen die voortvloeien uit de
talentontwikkelingsactiviteiten worden ook buiten Brabant gespeeld, zoals
blijkt uit gegevens uit 2017 en 2018.
Toepassing Fair Practice Code
De toelichting op de toepassing van de Fair Practice Code is onvolledig.
PLAN zegt zich hard te maken voor eerlijke beloning en conform cao te
betalen, maar concretiseert niet om welke cao het gaat of in welke mate deze
wordt toegepast voor de beloning van de verschillende typen medewerkers.
Op secundaire arbeidsvoorwaarden, zoals pensioenopbouw en verzekering
tegen arbeidsongeschiktheid wordt in de aanvraag niet ingegaan. Wel is
benoemd dat de ontwikkelbudgetten ruimte bieden voor opleidingskosten
van makers.
PLAN hecht in de samenwerking aan vertrouwen en transparantie en laat
dat doorwerken in de wijze waarop de makers begeleid worden. Begrotingen
worden openlijk met de makers besproken, en de trajectvoortgang wordt
geregeld met hen geëvalueerd. Makers en schrijvers houden het intellectuele
eigendom over hun werk en ontvangen na de eerste speelreeks een
auteursrechtenvergoeding. Uit de aanvraag blijkt niet of PLAN deelneemt
aan de sociale dialoog over eerlijke beloning.
Toepassing Governance Code Cultuur
Bosse Nova reflecteert duidelijk op de Governance Code Cultuur. Ze is in
2019 overgestapt van het bestuursmodel naar het raad-van-toezichtmodel
en heeft daarbij de werkwijze en verantwoordelijkheden van de
toezichthouders, ook in relatie tot de directeur-bestuurder, getoetst aan de
code. Ook is er een governance-training gevolgd. De raad van toezicht
evalueert geregeld haar eigen functioneren. Met het aantreden van drie
nieuwe toezichthouders in 2020 wordt de diversiteit in de raad van toezicht
op het gebied van leeftijd, geografische spreiding en vakgebied verder
vergroot.
De raad vindt de toelichting op de toepassing van de code duidelijk, maar
mist concrete plannen voor de verdere implementatie in de periode 2021 –
2024. Ook had hij graag gelezen hoe intensief de toezichthouders van
penvoerder Bosse Nova betrokken zijn bij PLAN. Wel benoemt Bosse Nova
dat de PLANpartners, als individuele rechtspersonen, de code
onderschrijven.

PLAN/ Bosse Nova

5

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Teneinde een betere afspiegeling van de samenleving te vormen, is het
volgens de PLANpartners noodzakelijk om de samenstelling van de
redactieraad te verbreden, met ander type instellingen samen te werken en
breder te scouten. Etnische diversiteit heeft hierbij bijzondere aandacht –
naast andere (niet expliciet benoemde) facetten van diversiteit. De partners
gaan met de kunstvakopleidingen een gesprek aan over hun aannamebeleid
en maken ruimte voor instroom van makers zonder klassieke
opleidingsroute. Door een bredere groep makers met hún verhalen te
begeleiden, verwachten de partners ook een breder publiek te bereiken,
zoals in het verleden al gebeurde bij The Ruggeds en Simon Bus en Shane
Broers.
De raad mist in de aanvraag echter meer concrete acties om de genoemde
doelen te realiseren. Ook vindt de raad de reflectie weinig toegespitst op de
(bevolkingssamenstelling van de) eigen regio.

PLAN/ Bosse Nova

6

Playgrounds
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 350.000

Over de instelling
Stichting Playgrounds (hierna: Playgrounds) stelt zich ten doel om nieuwe
en relevante ontwikkelingen op het gebied van bewegend beeld (animatie,
illustratie, films, games, digitale kunst en interactief bewegend beeld) te
stimuleren. De instelling noemt zich hét verbindende platform binnen de
Nederlandse beeldindustrie.
Playgrounds organiseert twee meerdaagse festivals/conferenties, ‘The Art
Department’ en ‘Blend’, waar beeldmakers uit de hele wereld elkaar
ontmoeten en kennis delen. Met ‘Next’ biedt Playground een programma
voor talentontwikkeling op maat, waarbij makers op artistiek en zakelijk
vlak gecoacht en begeleid worden. Ten slotte organiseert Playgrounds
verdiepende avondprogramma’s voor makers rondom een thema
(‘Sessions’), zijn er kleinschalige exposities en performances voor publiek en
beheert de instelling een online platform.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Playgrounds geen subsidie toe te
kennen.
De raad vindt de beschrijving van de ontwikkelfunctie van Playgrounds niet
overtuigend. De oorzaak daarvan is de gebrekkige uitwerking van de
plannen. Zo ontbreekt een concrete beschrijving van de beoogde
inspanningen in termen van in- en uitstroom van deelnemers/makers, van
de begeleiding die zij krijgen en van de beoogde leeropbrengst. Ook is niet
duidelijke welke artistieke ontwikkeling van de discipline Playgrounds
precies nastreeft en waarom de geplande activiteiten daarvoor de best
passende zijn.
De raad is er bovendien niet van overtuigd dat de beoogde verdrievoudiging
van de begroting realistisch is en mist een goed toegelichte risicostrategie,
mede gelet op de kwetsbare vermogenspositie van de instelling. Hij is er niet
volledig van overtuigd dat de organisatie klaar is voor de beoogde
opschaling van activiteiten. Ten slotte plaatst hij een kanttekening bij de
onafhankelijkheid van het toezicht door het bestuur.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Playgrounds is actief over de volle breedte van de beeldcultuur, op het
snijvlak van verschillende genres en disciplines. Beeldmakers van over de
hele wereld bezoeken de activiteiten van de instelling en
samenwerkingspartners vragen haar in toenemende mate om activiteiten in
het buitenland te organiseren. Zij voorziet in een behoefte en heeft haar
activiteiten de afgelopen jaren uitgebreid.
De aanvraag betreft echter specifiek de ontwikkelfunctie van Playgrounds,
en die overtuigt de raad niet. Het talentontwikkelingsprogramma ‘Next’
kende de afgelopen jaren slechts negen deelnemende makers. Uit de
aanvraag blijkt niet om wie het gaat of wat het programma voor hun
ontwikkeling heeft betekend. Ook is niet duidelijk wat een
ontwikkelprogramma precies behelst, wie de begeleiding verzorgt en welke
rol de instelling en de genoemde samenwerkingspartners daarin spelen. Zij
schrijft de komende jaren in samenwerking met Submarine een nieuwe
productiefaciliteit te willen starten voor talenten die ‘Next’ hebben
doorlopen, maar het is niet duidelijk wat hier precies de noodzaak en
toegevoegde waarde van zijn. De plannen voor talentontwikkeling zijn
daarmee onvoldoende concreet om te overtuigen. Ditzelfde geldt voor de
plannen voor de verdiepende avondprogramma’s voor makers (‘Sessions’).
Ook in het kader van genreontwikkeling overtuigen de plannen niet: uit de
aanvraag blijkt niet welke artistieke ontwikkeling Playgrounds precies in de
beeldcultuur nastreeft, en waarom de gekozen activiteiten daarvoor de best
passende zijn. De twee festivals ‘Blend’ en ‘The Art Department’ zijn voor
professionele beeldmakers belangrijke gelegenheden om elkaar te treffen,
inspiratie op te doen en kennis te delen. De raad kan zich voorstellen dat dit
een positief effect kan hebben op de verdere ontwikkeling van de
beeldcultuur als discipline. Maar van een wezenlijke bijdrage aan
genreontwikkeling mag echter meer worden verwacht: een analyse van de
stand van zaken in de discipline, de formulering van expliciete
ontwikkeldoelstellingen, en concreet onderzoek of andere activiteiten om
die doelstellingen te realiseren. De instelling schrijft wel de komende jaren
meer aan ‘kennisproductie aan de hand van onderzoeksvragen’ te willen
doen, maar zij werkt dit niet uit.
Ten slotte merkt de raad op dat de inhoudelijke kwaliteit van Playgrounds
sterk samenhangt met de directeur. Zijn persoonlijke netwerk speelt volgens
de instelling een belangrijke rol in de ontwikkeling van het programma. De
raad vindt het positief dat Playgrounds die sterke afhankelijkheid verkleint
door met programmaraden te werken, maar betwijfelt of de kleine, hands-

Playgrounds

2

on organisatie van Playgrounds al klaar is voor de realisatie van de beoogde
groei.
Vernieuwing
Playgrounds zet in de periode 2021 – 2024 in op forse uitbreiding van
activiteiten. Het gaat daarbij ten eerste om bestaande activiteiten die
buitenlandse edities krijgen; de uitbreiding is sterk internationaal gericht.
Daarnaast breidt de instelling het educatieve aanbod uit met lessen in het
basisonderwijs, wordt ‘Next’ uitgebreid met de productiefaciliteit ‘Next level
production’ en wil de instelling naast kennisdeling ook inzetten op
kennisproductie. De plannen zijn echter onvoldoende concreet uitgewerkt
om te kunnen beoordelen in hoeverre ze een vernieuwende werking hebben.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Playgrounds hanteert sinds 2017 voor alle contracten (vast, tijdelijk en
freelance) de cao Toneel en Dans, zowel in salarisniveau als in
arbeidsvoorwaarden. Conform de cao heeft de instelling afspraken gemaakt
over de uitbetaling van overwerk, over de pensioenen en
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. Zzp’ers ontvangen ‘wanneer mogelijk’
conform de cao een toeslag van 50 procent op de brutolonen. De instelling
hecht veel waarde aan een gezonde werkomgeving en biedt ruimte voor
scholing, ontwikkeling en evaluatie.
De financiële positie van Playgrounds is echter zeer kwetsbaar. De stichting
heeft hoge kortlopende schulden en een zeer laag eigen vermogen, zeker in
verhouding tot de beoogde omvang van de exploitatie in de periode 2021 –
2024. De ingediende begroting betekent een verdrievoudiging ten opzichte
van de jaren 2017 en 2018. Om die groei te realiseren, verwacht de instelling
vanuit vrijwel alle financieringsbronnen een verhoogde bijdrage. Bij de
meeste van deze bronnen ontbreekt echter een onderbouwing. De raad heeft
dan ook grote twijfels bij de haalbaarheid van de opschaling.
Ten slotte hanteert de instelling een begrotingssysteem met scenario’s
waarbij de activiteiten uitgebreid kunnen worden naarmate de inkomsten
groeien. Uit de aanvraag blijkt helaas niet welke activiteiten geschrapt
worden wanneer de inkomsten tegenvallen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is positief over de manier waarop Playgrounds invulling geeft aan
haar educatieve functie. In de afgelopen jaren ontwikkelde de instelling voor
de kunstvak- en gameopleidingen het programma ‘Playgrounds in the
Classroom’. Daarbinnen verzorgt zij lezingen en lessen, als aanvulling op het
reguliere curriculum. In de komende jaren ontwikkelt zij ook voor het
primair onderwijs educatief aanbod. Doel is leerlingen uit groep acht te
informeren over de mogelijkheden en context van beeldcultuur.

Playgrounds

3

Playgrounds bedient een relatief jonge doelgroep, gemiddeld tussen de 18 en
35 jaar, en heeft die goed in kaart. De instelling richt zich hoofdzakelijk op
de beeldmakers van nu (jong talent en professionals) en van de toekomst
(scholieren en studenten). Daarnaast wil zij, vooral via het online platform,
een breder publiek bereiken met als doel hun kijk op beeldcultuur te
verbreden en te verdiepen.
De raad constateert dat de bekendheid van de instelling bij het Nederlandse
culturele veld en het Nederlandse publiek gering is, en mist concrete
plannen om daar verandering in te brengen en zo het genre ook meer
bekendheid te geven. De inspanningen om het bereik te verbreden zijn
primair gericht op buitenlandse beeldmakers.
Behalve in de programmalijn ‘ethical narratives’ lijkt de instelling zich niet
specifiek tot onderwerpen of instellingen buiten het culturele domein te
verhouden.
Geografische spreiding
Playgrounds is gevestigd in Eindhoven en verhoudt zich actief tot de
culturele infrastructuur van BrabantStad, hetgeen de stedelijke cultuurregio
ook onderschrijft. De instelling werkt samen met opleidingen als AKV|St.
Joost, NHTV game academy, de Design Academy en Communicatie en
Multimedia Design. Deze vormen in Noord-Brabant een natuurlijke
kweekvijver voor animatie-, film-, documentaire- en gametalent. Ook is er
samenwerking met partners zoals STRP en BredaPhoto. De instelling is
daarmee goed ingebed in de regionale keten voor beeldcultuur.
Playgrounds organiseert ook activiteiten buiten Noord-Brabant, met name
in steden met een levendige creatieve industrie of beeldindustrie, zoals
Rotterdam en Amsterdam. Bovendien ontwikkelt zij in toenemende mate
activiteiten in het buitenland, zoals in Berlijn, Portland en Londen. Dat
gebeurt vaak op verzoek van internationale samenwerkingspartners.
Toepassing Fair Practice Code
De instelling reflecteert zeer transparant op de Fair Practice Code.
Aandachtspunt is de toegenomen werkbelasting en werkdruk, die door de
beoogde groei in de periode 2021 – 2024 nog verder zal toenemen. Volgens
de instelling wordt het aantal fte’s waar nodig aangepast. Uit de plannen
blijkt niet wat de instelling nog meer wil doen om de code verder toe te
passen.
Ook blijkt uit de aanvraag niet welke rol de instelling speelt in de sociale
dialoog over eerlijke beloning. Wel bespreekt zij het onderwerp met de
makers, artiesten, onderwijsinstellingen en studio’s waarmee ze werkt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Playgrounds reflecteert uitgebreid op de Governance Code Cultuur. De
instelling hanteert een bestuursmodel. De drie bestuursleden zijn

Playgrounds

4

onbezoldigd, vergaderen vier keer per jaar en vertegenwoordigen
verschillende achtergronden en typen ervaring. De raad is echter kritisch
over de beschreven verhouding tussen directie en bestuur. Volgens de
instelling zit het bestuur vanwege de geringe omvang van het team vrij dicht
op de organisatie en denkt en werkt het actief mee. Daardoor is de raad er
niet van overtuigd dat er sprake is van onafhankelijk toezicht. De instelling
‘ziet dat hier nog stappen in te maken zijn’ maar beschrijft niet welke; de
raad mist een concrete aanpak om verbetering in deze situatie te brengen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De reflectie van Playgrounds op de Code Diversiteit en Inclusie geeft blijk
van een brede oriëntatie op het onderwerp. Niet alleen culturele en sociale
achtergronden spelen daarin een rol, maar ook fysieke beperkingen, gender
en seksuele oriëntatie. Ook heeft de instelling oog voor de diversiteit van
zowel eigen team en bestuur als voor die van publiek en programma. Zij
geeft helder aan op welke onderdelen verbetering mogelijk is en formuleert
concrete plannen om die te bewerkstelligen. De geformuleerde visie en
aanpak passen goed bij haar profiel en getuigen van een realistische en
pragmatische kijk op het onderwerp.

Playgrounds

5

Podium Mozaïek
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 486.500

Over de instelling
Stichting Multicultureel Podium Mozaïek (hierna: Podium Mozaïek) is een
podium en productiehuis, gevestigd in Amsterdam-West. In de afgelopen
periode heeft Podium Mozaïek zich stapsgewijs ontwikkeld tot een instelling
die kunstprojecten en theatervoorstellingen (co)produceert. Onder de
noemer ‘PM 2024’ wil Podium Mozaïek naar eigen zeggen een
productiekern nieuwe stijl zijn, waarin de bewoners van Nederland de
inspiratiebron zijn en diversiteit leidend is. Het persoonlijke verhaal staat
hierbij centraal: de instelling wil samen met een aantal partners 1001
verhalen verzamelen en daarmee theatrale vormen onderzoeken en
ontwikkelen. De resultaten worden vertaald naar voorstellingen of andere
kunstuitingen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Multicultureel Podium Mozaïek
geen subsidie toe te kennen.
Podium Mozaïek wil een plek zijn voor onderzoek naar vertelvormen en de
ontwikkeling van producties waarin persoonlijke verhalen van een divers
samengestelde bevolking de basis vormen. De raad heeft veel waardering
voor deze ambitie, en kent Podium Mozaïek als presentatieplek en inmiddels
steeds meer ook als coproducent voor wie een dergelijke aanpak in het DNA
zit. De uitstraling en betekenis van Podium Mozaïek blijven echter
voornamelijk beperkt tot de stad en de raad is dan ook niet overtuigd van
het nationale belang van de instelling. De plannen geven hem daarnaast
onvoldoende vertrouwen dat deze leiden tot vernieuwing en verbreding in
de podiumkunsten. Ook vindt de raad de financiële veranderingen als gevolg
van mogelijke rijkssubsidie erg groot en onvoldoende onderbouwd. Podium
Mozaïek is goed geworteld in haar omgeving en onderhoudt een sterk
netwerk, voornamelijk binnen Amsterdam. Ze reflecteert op de drie codes,
soms echter wat beknopt.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad kent Podium Mozaïek als plek voor makers die anders niet of
nauwelijks worden gehoord; de instelling speelt vooralsnog vooral een
lokale rol in het cultureel divers samengestelde Amsterdam-West. Zij heeft
zich gestaag ontwikkeld van podium tot, daarnaast, een producerend
theater. Meestal treedt zij op als coproducent, maar inmiddels komen ook
autonome producties tot stand. Podium Mozaïek is verbonden met een
aantal Amsterdamse gezelschappen, zoals huisgezelschap Theater RAST.
Hoewel de raad de ambitie die uit de plannen spreekt waardeert, mist hij
ook focus. De uitwerking van – mogelijke – producties is op zich concreet,
maar het wordt de raad niet duidelijk in hoeverre deze activiteiten bijdragen
aan het beoogde onderzoek naar nieuwe verhalen en vertelvormen in het
theater. De raad vindt dit van belang omdat onder meer onderzoek een
voorwaarde is om als ontwikkelinstelling in de basisinfrastructuur te
kunnen worden opgenomen. Ook is hij niet overtuigd van het nationale
belang van Podium Mozaïek; hij vindt de producerende activiteiten vooral
lokaal georiënteerd. Ook de partners met wie wordt samengewerkt zijn
grotendeels gevestigd in Amsterdam.
De raad heeft niettemin vertrouwen in het vakmanschap dat Podium
Mozaïek laat zien in het realiseren van verschillende soorten projecten, vaak
met een participatief karakter. Hij is van mening dat zij zich zo op
oorspronkelijke wijze verhoudt tot makers en publiek. Podium Mozaïek kan
vanuit haar specifieke werkpraktijk de juiste ondersteuning bieden en
bijdragen aan verbreding van verhalen en perspectieven. De selectie makers
waarmee de instelling werkt is interessant, divers en biedt voldoende kansen
om te komen tot mooie uitvoeringen.
De raad is in beginsel dan ook positief over het voornemen verhalen te
verzamelen en die te verwerken tot producties en andere culturele
producten. Het geschetste type project is uiteenlopend. De raad vindt die
aanpak passen bij de signatuur van Podium Mozaïek en heeft vertrouwen in
haar vermogen dergelijke projecten tot een goed einde te brengen. Hij vindt
het idee voor een grote database van persoonlijke verhalen interessant. In de
aanvraag wordt een groot aantal makers vermeld, zowel jong als ervaren. De
raad merkt op dat niet altijd duidelijk is of het om zekere of gewenste
samenwerkingen gaat.
Vernieuwing
Podium Mozaïek heeft nog geen lange historie als ontwikkelinstelling. Wel
heeft zij zich in de afgelopen jaren in toenemende mate toegelegd op
producerende taken.

Podium Mozaïek

2

Talentontwikkeling is naar eigen zeggen geen kernactiviteit. Volgens haar zit
de vernieuwing in de wijze waarop er naar programma’s wordt toegewerkt:
het expliciet vertrekken vanuit persoonlijke verhalen van mensen en die tot
bronmateriaal maken van culturele uitingen. Podium Mozaïek zet dan ook
sterk in op participatie van inwoners als onderdeel van het maakproces. De
raad is van mening dat, hoewel hij het vertrekken vanuit persoonlijke
verhalen op zichzelf niet vernieuwend vindt, de voorgestelde aanpak wel zou
kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van een meer op diversiteit gerichte
culturele praktijk. Het wordt hem echter niet duidelijk hoe het onderzoek en
de ondersteuning er in de praktijk uit gaan zien. Hij krijgt slechts beperkt
zicht op de manier waarop Podium Mozaïek met ‘PM 2024’ bijdraagt aan
vernieuwing.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Podium Mozaïek is transparant over de primaire arbeidsvoorwaarden die zij
hanteert voor eigen personeel en freelancers. Wel merkt de raad op, en de
instelling geeft dat ook zelf aan, dat de beloning van freelancers nog
achterblijft. Het wordt niet duidelijk of de cao’s Nederlandse Podia en
Horeca gehanteerd worden voor de secundaire arbeidsvoorwaarden.
Podium Mozaïek schrijft dat het voor elke samenwerking werkafspraken
maakt. Of en hoe de organisatie een actieve rol speelt in de sociale dialoog
blijft ongewis.
Podium Mozaïek opereert in de afgelopen periode veelal als presenterend
podium. Overige activiteiten vonden plaats op projectbasis, al is recentelijk
wel een andere koers ingezet. De instelling ontvangt als cultuurhuis
structurele subsidie vanuit de Amsterdamse BIS.
De financiële gezondheid is matig. De situatie is per 2019 iets verbeterd door
een positief exploitatieresultaat, maar de tamelijk lage liquiditeit,
solvabiliteit en weerstandsvermogen maken de instelling kwetsbaar. De
begroting groeit de komende periode tegelijk fors. De raad vindt de hiermee
samenhangende risico’s aanzienlijk: de geraamde inkomsten uit
fondsenwerving en publieksinkomsten zijn flink hoger dan de voorgaande
jaren en bovendien moet nog eigen vermogen worden opgebouwd. Podium
Mozaïek gaat in de aanvraag wel in op de risico’s, maar dat neemt de zorgen
van de raad niet weg. Ook blijkt uit de aanvraag onvoldoende welk deel van
de begroting wordt ingezet voor Podium Mozaïek als geheel en welk deel
voor ‘PM 2024’.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Podium Mozaïek gaat in de aanvraag nauwelijks in op educatie. De instelling
werkt samen met een aantal gezelschappen en makers die op hun beurt met

Podium Mozaïek

3

kinderen werken. Een ambitie is om ook op basisscholen verhalen te
verzamelen in het kader van ‘PM 2024’. De raad mist een coherente visie op
cultuureducatie, zeker gezien de aard van de voorgenomen invulling van de
komende periode. Hij vindt dat Podium Mozaïek hier een kans laat liggen.
De activiteiten van Podium Mozaïek bereiken een divers samengesteld
publiek, dat een afspiegeling vormt van de directe omgeving van het theater.
De raad is positief over de plannen voor de verwevenheid van
publieksparticipatie in het maakproces bij ‘PM 2024’. Podium Mozaïek heeft
volgens de raad de mogelijkheid om bij te dragen aan de wijze waarop kunst
en cultuur toegankelijk gemaakt worden voor een breed en divers publiek.
Hij is verheugd dat Podium Mozaïek in samenwerking met Bijlmer
Parktheater, Tolhuistuin en de Meervaart een uitgebreid
doelgroepenonderzoek heeft laten doen: hierdoor heeft zij naar eigen zeggen
inzichtelijk welke doelgroepen worden bereikt en waar nog kansen liggen.
De raad is echter ook kritisch: hij vindt de aanpak voor publieksbenadering
nog slechts summier uitgewerkt. Ook de beschrijving van doelgroepen en de
marketingmiddelen die worden ingezet geven volgens de raad geen blijk van
een doeltreffende aanpak.
Geografische spreiding
Podium Mozaïek is stevig ingebed in Amsterdam-West. In Amsterdam
speelt Podium Mozaïek een rol van betekenis als wijktheater, maar ook als
speel- en coproductieplek voor stedelijk en landelijk werkende groepen als
RAST en het Nederlands Blazers Ensemble. Podium Mozaïek werkt samen
met een groot aantal stedelijke partners, die een goede aanvulling vormen
op haar activiteiten. Zo staan er in de komende jaren onder meer afspraken
voor coproductie met Frascati.
Toepassing Fair Practice Code
Podium Mozaïek reflecteert enigszins summier op de Fair Practice Code. De
cao’s Podia en Horeca worden gevolgd voor eigen personeel maar nog niet
voor freelance medewerkers. Podium Mozaïek wil vanaf 2021 ook op dit vlak
voldoen. De dekking hiervoor komt gedeeltelijk uit extra opbrengsten uit
horeca en verhuur. Wat er gebeurt als die extra opbrengsten niet worden
gerealiseerd, blijft onduidelijk. Op basis van de aanvraag is niet duidelijk of
de cao’s ook gevolgd worden wat betreft de afspraken over compensatie bij
overwerk en de secundaire arbeidsvoorwaarden. De organisatie benoemt
niet hoe zij zich hard maakt voor een veilige en aangename werkplek.
Nieuwe productiemedewerkers worden door de instelling gecoacht.
Toepassing Governance Code Cultuur
Podium Mozaïek reflecteert summier op de Governance Code Cultuur. Zij
beschrijft nauwelijks hoe zij de code toepast. Er wordt ook niet beschreven

Podium Mozaïek

4

of zij verbeterpunten ziet voor de komende periode. Podium Mozaïek
hanteert het bestuursmodel.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad vindt in de plannen van Podium Mozaïek veel van de principes van
de Code Diversiteit en Inclusie terug, maar ze reflecteert er summier op. De
instelling had meer aandacht mogen besteden aan bijvoorbeeld de eigen
blinde vlekken of een beschrijving van nog te nemen stappen kunnen
toevoegen. De raad is evenwel van mening dat diversiteit en inclusie als een
rode draad door het plan van Podium Mozaïek lopen. Hij is verheugd dat de
instelling, naast culturele diversiteit, ook aandacht schenkt aan
toegankelijkheid voor bijvoorbeeld doven en slechthorenden en
rolstoelgebruikers.

Podium Mozaïek

5

Poetry International
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Stichting Poetry International (hierna: Poetry International) is een instelling
te Rotterdam, met als kernactiviteit een festival met actueel aanbod aan
poëzie in internationale context. Poetry International organiseert al meer
dan vijftig jaar het jaarlijkse Poetry International Festival. De programma’s
laten de poëzie weerklinken en geven het verhaal achter de gedichten een
stem. De kunst van het vertalen is een wezenlijk onderdeel van het festival
en maakt de gedichten van over de hele wereld toegankelijk. Het festival
biedt vier dagen lang een podium aan dichters, muzikanten, sprekers,
schrijvers, interviewers, dansers en filmmakers van over de hele wereld.
Poetry International betrekt hierbij een breed en landelijk publiek van
liefhebbers en nieuwsgierigen.

Subsidieadvies
Poetry International vraagt aan als instelling met als kernactiviteit de
presentatie van actueel of vernieuwend aanbod in internationale context
primair op het terrein van de letteren. De activiteiten zijn er mede op gericht
een platform te bieden voor internationale uitwisseling tussen vakgenoten
en vinden jaarlijks of tweejaarlijks gedurende in de tijd beperkte periode
plaats. Poetry International voldoet aan de eisen die de Regeling stelt met
betrekking tot artikel 3.37.
De Raad voor Cultuur oordeelt negatief over de aanvraag van Stichting
Poetry International. Na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen
dezelfde categorie, adviseert de raad Stichting Poetry International geen
subsidie te verlenen. De raad erkent het belang van Stichting Poetry
International, maar inhoudelijk overtuigt de aanvraag niet.
De raad vindt dat Poetry International een belangrijke plek inneemt in het
Nederlandse letterenveld. Het festival is een sterk merk met internationale
allure. De duidelijke focus op poëzie is een kracht, maar resulteert in een
bescheiden publieksbereik. Poetry International heeft groeiambitie en wil
een nieuw en jonger publiek bereiken, maar de raad mist in de aanvraag
uitgewerkte ideeën over hoe de instelling dat wil bewerkstelligen.
De raad looft de zeggingskracht en sfeer van het festival. Door de eenduidige
focus op de kracht en schoonheid van poëzie heeft het festival nationaal en
internationaal een unieke positie verworven. Helaas leest de raad weinig van
deze dynamiek terug in de aanvraag. Wat Poetry International doet, doet ze

1

goed, maar de toekomstplannen ontberen inspiratie en concrete ambitie.
Ook mist de raad visie op hoe Poetry International haar sterke
internationale netwerk wil inzetten voor de doorontwikkeling van het
festival en voor de Nederlandse literatuur in het algemeen. De raad erkent
het belang van Poetry International voor de dichtkunst en het vertalen, maar
inhoudelijk overtuigt de aanvraag niet, omdat de ambitie niet is uitgewerkt
in concrete plannen.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad benadrukt het belang van Poetry International voor de ontwikkeling
van het Nederlandse letterenveld en de poëzie in het bijzonder. Het festival
heeft internationale allure, zowel in programmering, netwerk als in
beschikbare residenties. Het is in haar vijftigjarige bestaan uitgegroeid tot
een sterk literair merk. Het boekt zowel grote internationale namen als
(nog) redelijk onbekende talenten. De naam en faam van Poetry
International zorgt ervoor dat het festival jaarlijks een bijzondere groep
internationale dichters in Rotterdam bijeen weet te brengen.
Uniek vindt de raad dat Poetry International zich als enige letterenfestival in
Nederland uitsluitend richt op poëzie. Vanuit deze focus zoekt Poetry
International de grenzen van het genre op en probeert de breedte en diepte
ervan te benutten. Deze specialisatie is een kracht vanwege het sterke profiel
en de internationale podiumfunctie voor dichters en vertalers. Dat maakt
het tegelijkertijd moeilijk het publieksbereik te verruimen, zowel in aantal
als in diversiteit. Een innovatief programma dat daarvoor nodig is, leest de
raad niet terug in de plannen.
De kwaliteit en kwantiteit van de vertalingen is groot. Veel festivaldichters
schrijven poëzie in een taal die de bezoekers niet machtig zijn. Een team van
35 tot 40 professionals vertaalt alle gedichten en andere teksten voor het
festival naar het Nederlands en het Engels. Tot genoegen van de raad is de
kunst van het vertalen een wezenlijk onderdeel van het festival. Het maakt
vertalers en hun beroepspraktijk zichtbaar. In een kleine taal als het
Nederlands is dat van wezenlijk belang, temeer omdat uitgevers deze poëzie
vaak niet meer uitgeven.
Ook vindt de raad het sterk dat het festival aan de hand van thema’s
reflecteert op de actualiteit. In 2018 met ‘Poetry of a Nation / The Nation of
Poetry’ (nationalisme en vrijheid), in 2019 met ‘What happened to the
Future’ (denken over de toekomst en het verleden van de toekomst), en in
2020 met ‘What you will hear is true’ (het documentaire, het
(auto)biografische en activistische in de poëzie).

Poetry International

2

Uit ervaring weet de raad dat het festival een feest der poëzie is. Helaas stelt
hij vast dat het ingediende activiteitenplan daarbij flets afsteekt. Wat Poetry
International doet, doet ze goed, maar de toekomstplannen ontberen
inspiratie en innovatie. De raad constateert dat Poetry International
beschikt over een uitgebreid (internationaal) netwerk van dichters,
vertalers, festivalprogrammeurs, uitgeverijen, redacteuren en organisaties in
de literaire wereld. Dat biedt mogelijkheden om het festival de komende
jaren door te ontwikkelen. De raad mist echter een uitgewerkte visie daarop
in het activiteitenplan.
Vernieuwing
Steeds meer dichters experimenteren met de inzet van nieuwe
technologieën, met multimediale poëzievormen zoals poëziefilms,
interactieve installaties, games en audiowerken. Poetry International biedt
daarvoor ruimte tijdens het festival en op de website. Voor deze vernieuwing
van de vorm zoekt Poetry International samenwerking met kunstenaars,
technici en dichters, met binnenlandse organisaties zoals het Letterenfonds,
Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, HIJS en V2_, of buitenlandse
organisaties zoals ZKM Karlsruhe en Zebra Poetry Film Festival. De raad is
positief over het feit dat Poetry International een platform biedt aan deze
vernieuwing.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad constateert dat Poetry International met een relatief hoog budget
van 965.000 euro per jaar relatief weinig mensen bereikt. De instelling heeft
lage financiële risico’s, maar is in grote mate afhankelijk van subsidie. Een
derde van de inkomsten komt van de gemeente Rotterdam. De raad acht de
begroting van de stichting realistisch en de stichting financieel gezond. De
aanvraag besteedt weinig woorden aan financiële risico’s of een strategie bij
tegenvallende inkomsten.
Medio 2020 gaat de instelling voor de vaste medewerkers over op de cao
Nederlandse Podia (NP). Ook alle tijdelijke contracten vertaalt Poetry
International naar cao-richtlijnen en inschalingen. Voor zzp’ers hanteert
Poetry International de uurtarieven uit de cao NP. De instelling ziet erop toe
dat ook samenwerkingspartijen deze waarden hanteren. Vrijwilligers krijgen
een vergoeding conform de regels van de Belastingdienst en stagiaires
ontvangen een stage- en een reiskostenvergoeding. De bestuursleden zijn
onbezoldigd en ontvangen alleen een reiskostenvergoeding. De kosten voor
freelancers stijgen door het volgen van de Fair Practice Code. Poetry
International is lid van Kunsten ’92.
De instelling hanteert tarieven voor vertalers die vastgesteld zijn door het
Nederlands Letterenfonds en de Auteursbond. De dichtersvergoeding zit iets

Poetry International

3

boven de minimumtarieven literaire manifestaties van het Lira Fonds en
ruim boven het minimumtarief van De Schrijverscentrale. De kosten zijn
daarom hoog, maar die komen dus voornamelijk ten goede aan makers.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Samen met een aantal Rotterdamse scholen begeleidt Poetry International
een educatieprogramma rond het ontdekken en zelf schrijven van poëzie,
slam poems en spoken word. Inspiratiebron is de documentaire ‘Louder
than a Bomb’, waarin jongeren door slam poetry aan zelfvertrouwen winnen
en hun creatieve talent ontdekken. Het programma omvat een Rotterdams
cultuurtraject met workshops over poëzie, slam poetry en zelf schrijven.
Daarnaast is er een festivaltraject, eveneens met workshops én met een
programma dat met een battle wordt beslecht. Aan ieder traject nemen
ongeveer vier scholen met zo’n vierhonderd leerlingen deel. Samenwerking
met andere culturele instellingen en gespecialiseerde lettereneducatieinstellingen staat gepland, waaronder School der Poëzie en de Rotterdamse
Taalcoalitie. De raad is benieuwd naar de vruchten van deze samenwerking.
Een kwart van het Poetry International-publiek bezoekt het festival jaarlijks,
nog eens een kwart bijna elk jaar. De instelling wil de band met de trouwe
bezoekers intensiveren, bijvoorbeeld via leesclubs. Poetry International
staat al met hen in contact via nieuwsbrief, social media, website en mail. In
2019 ontving het festival 54 procent nieuw publiek. Ook met hen wil Poetry
International de relatie verduurzamen. De instelling wil doorgroeien naar
tienduizend bezoeken in 2024. Nieuw en jonger publiek en publiek met een
biculturele achtergrond zijn daarbij speerpunten. De raad waardeert de
ambitie van Poetry International om meer inzicht te krijgen in aard en
motivatie van publieksgroepen, en is benieuwd naar de vertaling daarvan
naar het bereiken van nieuw publiek.
Geografische spreiding
Het festival en het platform bevinden zich in Rotterdam, en geregeld
organiseert Poetry International vlak na of tijdens het festival optredens van
een festivaldichter elders. Dat doet de instelling met Perdu, het
Poëziecentrum Gent, deBuren en het Felix Poëziefestival Antwerpen. Poetry
International is voornemens dit vaker te doen en met meer organisaties in
binnen- en buitenland. Poetry International gaat met haar ‘Poet in
Residence’ een uitgebreidere tour organiseren. Ook de poëzieproducties
voor het festival zijn bedoeld als reizende producties, in binnen- en
buitenland. De raad juicht deze (voorgenomen) inspanningen toe.

Poetry International

4

Toepassing Fair Practice Code
Poetry International onderschrijft de Fair Practice Code. De instelling geeft
aan dat vanaf 2020 extra aandacht wordt besteed aan de Fair Practice Code.
Onduidelijk is voor de raad of, en zo ja, op welke wijze, Poetry International
bijdraagt aan de sociale dialoog over eerlijke beloning. De raad ziet graag dat
deze rol uitgewerkt wordt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Poetry International onderschrijft de Code Cultural Governance en hanteert
een bestuursmodel met directeur. Voor het bestuur heeft Poetry
International een actueel profielenmatrix en aftreedrooster opgesteld. De
statuten zijn in 2019 geactualiseerd. Vanaf januari 2020 bestaat het bestuur
uit zes leden. Het huidige bestuur vergadert minimaal vier keer per jaar.
Volgens Poetry International rechtvaardigen omvang en doelstellingen van
de organisatie de keuze voor een bestuursmodel; zij acht de organisatie te
klein voor een raad van toezicht. De instelling streeft ernaar in 2021 een
definitief plan voor good governance te overleggen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Poetry International is een internationaal festival; de diversiteit is
automatisch groot.
De afgelopen jaren zijn de programmering van het festival en het
educatieprogramma inclusiever en meer divers geworden. Dat komt onder
meer tot uitdrukking in bewust gekozen samenwerkingspartners en
moderatoren, en in de samenstelling van jury’s. De raad vindt dat de
meerstemmigheid van het festival goed aansluit bij de multiculturele stad
Rotterdam.
De raad vindt dat de programmatische focus op diversiteit en inclusie zich te
weinig vertaalt naar de eigen organisatie, in casu het bestuur en het
medewerkersbestand. Poetry International schrijft dat zij daarop nog geen
uitgebreide visie heeft ontwikkeld. Met het aantreden van de nieuwe
directeur komt daar verandering in. De instelling zegt toe de interne
houding ten opzichte van diversiteit en inclusie kritisch onder de loep te
nemen en duidelijke doelen te stellen. De raad zou graag zien dat de
instelling met behulp van het stappenplan uit de Code Diversiteit en Inclusie
een concreet plan maakt om de culturele diversiteit te vergroten.

Poetry International

5

Popfabryk
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 568.400

Over de instelling
Stichting Fries Productiehuis Popcultuur is de statutaire naam van het
Platform Popcultuur Noord-Nederland (hierna: PPNN). Dit nieuwe
platform wordt gevormd door zeven kernpartners, waarvan De Popfabryk in
Leeuwarden als penvoerder optreedt. Deze partners zijn alle actief op het
gebied van de productie en presentatie van pop in de stedelijke cultuurregio
We the North. Met de oprichting van dit platform willen de instellingen een
netwerk vormen voor talentontwikkeling en professionalisering van de
popcultuur in Noord-Nederland. In totaal wil PPNN jaarlijks dertig
popmuzikanten of acts begeleiden, uitmondend in een optreden op podia en
festivals in de regio.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Fries Productiehuis Popcultuur
geen subsidie toe te kennen.
De raad is positief over de heldere opzet van de ontwikkeltrajecten van
PPNN, waarin haalbare, gekwantificeerde doelstellingen zijn vastgelegd.
Maar waar dit nieuwe platform claimt de popcultuur in zijn volle breedte te
willen ontwikkelen, ziet de raad daar in de aanvraag weinig van terug. Met
uitzondering van de inbreng van het Urban House Groningen, lijken de
verschillende netwerkpartners nog onvoldoende gericht op aanbod waar
diverse publieksgroepen zich mee kunnen identificeren. Het PPNN is zich
hiervan terdege bewust, maar schetst weinig concrete oplossingsrichtingen.
De raad vreest dat dit plan niet bijdraagt aan de gewenste verbreding en
vernieuwing van de popsector als geheel. Tevens ontplooit het PPNN geen
activiteiten op het gebied van educatie en participatie. Daarnaast krijgt de
raad onvoldoende inzicht in de formele, juridische en financiële
verhoudingen tussen de zeven netwerkpartners. Ten slotte wordt de
toepassing van de codes beschreven vanuit het perspectief van de
penvoerder, waar de inbreng van de andere netwerkpartners ook van belang
ware geweest.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Om de kwaliteit van dit nieuwe netwerk te kunnen beoordelen, neemt de
raad de afzonderlijke partners in ogenschouw. PPNN zal gevormd worden
door Urban House Groningen, Garage TDI, Friesland Pop, PopGroningen,
Kunst & Cultuur Drenthe, Eurosonic Noorderslag en The Great Wide Open.
Het Friese de Popfabryk fungeert als penvoerder.
De partners zijn allen stevige en ervaren instellingen, waarvan er enkele
voldoende nationale uitstraling hebben om ook buiten het noorden van
betekenis te kunnen zijn. Gezamenlijk voeren zij de supervisie over vijf
ontwikkellijnen: ‘Urban Beats North’ voor urban muziek, ‘The Electronic
North’ voor elektronische muziek, ‘Up North’ voor interdisciplinaire makers,
‘Hit the North’ voor pop-acts, en ten slotte wordt het platform zelf ook als
ontwikkeltraject gezien. Tijdens vier jaarlijkse bijeenkomsten zullen alle
partners samenkomen en kennis delen.
Twee van deze ontwikkellijnen (Up North en Hit the North) zijn sinds 2018
al in werking, drie gaan er in de komende periode van start. Voor alle
trajecten is precies gespecificeerd hoeveel acts of makers er jaarlijks voor in
aanmerking komen, waar de begeleiding uit bestaat, wat het einddoel is, en
wat de verwachte exposure is. Ook is er per lijn een budget bepaald. De
ontwikkeling van de zakelijke kant van het kunstenaarschap maakt steeds
deel uit van de trajecten.
De raad prijst deze gedegen en heldere opzet van het platform, passend bij
de schaal en kenmerken van de popcultuur in Noord-Nederland. Een risico
bij dit type netwerken kan zijn dat er onvoldoende eigenaarschap optreedt,
maar dat wordt bij PPNN ondervangen door per ontwikkellijn een
organisatie aan te wijzen als coördinator.
Het platform zegt de popcultuur in brede zin te willen ontwikkelen. Makers
kunnen zich bezighouden met muziek maar ook met andere kunstvormen,
als dans, poëzie, vormgeving, mode en theater. De raad is enthousiast over
deze discipline-overstijgende invalshoek, maar ziet daar in de aanvraag
weinig van terug.
De selectie van makers geschiedt deels aan de hand van artistieke criteria
(vakmanschap, eigenzinnigheid, zeggingskracht), maar er wordt ook
gekeken naar vernieuwing en verbondenheid met de regio. Bezwaarlijk vindt
de raad het gebrek aan diversiteit, zowel binnen de organisaties als in de
selectie van makers. Er wordt te weinig gekeken naar subculturen en minder
voor de hand liggende muziekgenres dan gitaarbands en singer-songwriters.
Dit leidt tot een eenzijdig aanbod, wat geen recht doet aan de samenstelling
van de bevolking, ook in de noordelijke provincies.
Vernieuwing
Veel van wat in het plan van PPNN wordt gepresenteerd op het gebied van
talentontwikkeling vindt in feite al plaats binnen de muren van de

Popfabryk

2

individuele partners. Maar waar dat tot op heden versnipperd gebeurde, kan
in deze opzet een duurzaam Noordelijk ecosysteem binnen de pop ontstaan.
In hoeverre dit ecosysteem ook garant staat voor inhoudelijke vernieuwing
is de vraag. Zoals gezegd mist de raad in het plan de inbreng van diverse
muziekstromingen. Urban House Groningen vormt hierop de uitzondering.
Ook de talentontwikkeling zelf, de aard van de trajecten, de begeleiding en
de bevordering van het publieksbereik ogen adequaat, maar zijn niet per se
vernieuwend.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De ingediende begroting omvat specifiek en uitsluitend de aanvraag die
PPNN doet als ontwikkelinstelling. Dat wil zeggen dat Popfabryk steeds
zichzelf als uitgangspunt neemt, en de begrotingsgegevens van de andere
instellingen in het netwerk buiten beschouwing laat. Dit maakt het
ondoenlijk de financiën van het netwerk als geheel te beoordelen.
Voor wat de prestaties betreft konden tot nu toe alleen de gegevens van twee
edities van het Hit the North-programma meetellen (2017 en 2018) en één
editie van Up North (2018). Deze waren financieel redelijk succesvol. De
publieksinkomsten nemen de komende jaren naar verwachting af, terwijl de
instelling als geheel van plan is op te schalen. Dit is ook terug te zien in een
sterk dalend eigen-inkomstenpercentage. PPNN is in de komende periode in
grote mate afhankelijk van subsidies. Een risicoanalyse ontbreekt. De raad
beoordeelt de bedrijfsvoering van de instelling als middelmatig gezond.
PPNN hanteert voor de eigen medewerkers de cao Welzijn en voor
vergoedingen aan ingehuurde krachten de door de Stichting ter Exploitatie
van Naburige Rechten (SENA) geadviseerde dagprijzen. Secundaire
arbeidsvoorwaarden en eventuele loonindexatie blijven onderbelicht in de
aanvraag.
Het platform wil een actieve rol spelen in de sociale dialoog. PPNN streeft
naar een gezamenlijk convenant in de popsector. Hoe dit tot stand zal
komen en welke uitgangspunten erin vastgelegd worden, blijft verder
onuitgewerkt.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Educatie en participatie zijn geen onderdeel van het activiteitenprogramma
van het platform. Zijdelings wordt alleen een kleine productie genoemd van
de Popfabryk met de bewoners van het AZC Drachten, maar dit vormt geen
onderdeel van het talentontwikkelingsprogramma. Verder biedt Popfabryk
stagemogelijkheden aan studenten van de Minerva Academie voor
Popcultuur en verschillende mbo-opleidingen. De raad vindt de invulling
van de beide categorieën onvoldoende.
Op het gebied van publieksbenadering in de vorm van communicatie en
marketing krijgen de vier ontwikkellijnen ieder een eigen uitstraling en
identiteit. Ervan uitgaande dat iedere muziekstroming zijn eigen specifieke

Popfabryk

3

groep volgers heeft, meent de instelling op die manier een zo breed mogelijk
publiek te kunnen bereiken.
Geografische spreiding
De deelnemende organisaties in het netwerk zijn stuk voor stuk goed
geworteld in de regio. Er zijn vele allianties tussen de kernpartners en
noordelijke podia als Simplon, Vera, Asteriks en The Bake Shop en festivals
als Welcome to the Village, Simmerdeis en FestiValderAa. Sommige van
deze festivals, met name Noorderzon en Eurosonic Noorderslag, hebben ook
een (inter)nationaal bereik. De stedelijke cultuurregio We the North, waarin
de drie Noordelijke provincies zich hebben verenigd, ondersteunt PPNN als
een van de ontwikkelinstellingen in het Noorden.
Ten opzichte van andere netwerken in het bestel positioneert het platform
zich als een actieve gesprekspartner, zowel nationaal, in Popnl, het Landelijk
Overleg Productiehuizen en De Popcoalitie, en internationaal, in Europese
netwerken als ETEP (The European Talent Exchange Programme), EXCITE
(Exchange of International Talent In Europe) en het Music City Network.
Toepassing Fair Practice Code
Als penvoerder van PPNN onderschrijft De Popfabryk de code, en stelt in de
toelichting dat het ‘te ver gaat’ om de codes te beschrijven voor alle
betrokken partijen. De wijze waarop Popfabryk de code toepast, zou
representatief moeten zijn voor de andere partners in het netwerk. Tevens
stelt Popfabryk dat met alle bij PPNN betrokken partijen een
samenwerkingsovereenkomst wordt afgesloten waarin de uitgangspunten en
voornemens expliciet benoemd worden.
Bij iedere productie neemt de Popfabryk naar eigen zeggen de code als
uitgangspunt. Dit houdt in dat makers worden betaald volgens de door
SENA gehanteerde dagprijs. De makers in de talentontwikkeltrajecten
krijgen echter een lagere vergoeding. Dit rechtvaardigt de instelling door te
stellen dat zij coaching, faciliteiten en organisatie rond de maker als betaling
in natura beschouwt. De raad meent dat deze handelwijze op gespannen
voet staat met de code.
Al met al vindt de raad de toelichting op de Fair Practice Code mager en
onvolledig.
Toepassing Governance Code Cultuur
Ook voor de toepassing van de Governance Code Cultuur heeft PPNN
slechts de gegevens van de penvoerder aangeleverd. Onduidelijk is hoe de
bestuursafspraken met de andere partners in het platform formeel en
juridisch zijn vastgelegd.
Popfabryk werkt met een bestuursmodel. Alle verantwoordelijkheden en
bevoegdheden liggen bij dit bestuur. De dagelijkse leiding is gedelegeerd aan
een zakelijk directeur, die viermaal per jaar verantwoording aflegt aan het
bestuur. Daarnaast is er een raad van advies die tot taak heeft het bestuur

Popfabryk

4

van gevraagd en ongevraagd advies te voorzien. Het bestuur is bekend met
de code en past deze toe.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Ook deze code wordt uitsluitend vanuit het perspectief van de penvoerder
beschreven, en niet vanuit de zeven kernpartners.
Diversiteit en inclusie is een aandachtspunt voor de Popfabryk. De raad
betreurt dat er geen duidelijke stappen worden geformuleerd om dit te
verbeteren. De eigen organisatie is te klein, zo redeneert men, voor een
divers personeelsbestand, het platform zou hier beter voor zijn toegerust.
Over een diverser samengesteld publiek wordt niks gezegd.
Ook aan de makerskant ziet de raad nog weinig verscheidenheid, afgaand op
de output van de eerste ontwikkeltrajecten. Positief is wel dat er binnen het
platform in de komende periode ook aandacht komt voor urban muziek,
waar de diversiteit van makers het grootst is.

Popfabryk

5

Popwaarts
Geadviseerd subsidiebedrag: € 389.730
Gevraagd subsidiebedrag: € 390.000

Over de instelling
Stichting Popwaarts (hierna: Popwaarts) is gevestigd in Nijmegen. De
instelling is opgericht in 1998 en is de drijvende kracht achter Popronde,
een reizend popmuziekfestival. Popwaarts biedt met dit showcasefestival
ambitieuze acts, makers en artiesten de mogelijkheid vlieguren te maken,
hun vaardigheden verder te ontwikkelen en hun netwerk uit te breiden. De
ronde doet 42 steden aan in Nederland. Popwaarts profileert zich als
verbindende schakel tussen opkomend talent, de industrie en het live- en
festivalcircuit. De instelling is van oudsher gericht op popmuziek, maar
heeft de ambitie uit te breiden naar andere muziekstijlen, waarvan urban de
meest opvallende is. De instelling wil zich daarnaast richten op onderzoek
naar de doorstroming van toptalent naar het professionele circuit, om
daarmee de sector te vitaliseren en sterker te maken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Popwaarts een subsidiebedrag toe
te kennen van € 389.730, mits de instelling:
-

een heldere richtlijn opstelt voor gages, beloningen en vergoedingen
voor de deelnemers aan Popronde.
aantoont dat ze in alle samenwerkingen met private partijen haar
onafhankelijkheid behoudt.

Popwaarts is de drijvende kracht achter het showcasefestival Popronde. De
raad adviseert deze instelling op te nemen in de BIS om daarmee het
fundament van de popsector te versterken. De instelling wil met haar
activiteitenplan haar bewezen succesformule verder professionaliseren en
verstevigen. Het festival is inmiddels verankerd in 42 steden verspreid over
het land en weet veel muzikanten en acts aan te spreken en bovendien een
breed publiek te bereiken. De komende jaren wil de instelling een onderzoek
starten, gericht op toptalent dat moeite heeft door te stromen naar het
professionele circuit. De raad vindt dit waardevol voor de gehele sector. De
raad is benieuwd naar de invulling van educatie. Een uitgewerkte richtlijn in
de geest van de Fair Practice Code ziet de raad als noodzaak om
duidelijkheid te verschaffen over het belonen en vergoeden van de acts en
muzikanten die deelnemen aan Popronde. Punten van aandacht zijn het

1

behoud van onafhankelijkheid en de invulling van de Code Diversiteit en
Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Popronde is van oorsprong de kernactiviteit van Popwaarts: dit grassrootsinitiatief zag in 1994 het levenslicht. In 1998 werd het ondergebracht in de
stichting Popwaarts. Tijdens de afgelopen 25 jaar is het gegroeid tot een
reizend festival dat jaarlijks 42 steden aandoet, en de laatste drie jaar een
publiek van circa 160.000 personen trekt. De instelling wil zich de komende
vier jaar toeleggen op verder professionaliseren en het sterker maken van de
sector.
De aanvraag rust op twee pijlers. Enerzijds wil de instelling inzetten op het
doorontwikkelen van het platform dat Popwaarts vertegenwoordigt. Ze wil
het eigen netwerk intensiever inzetten om talentvolle musici te
ondersteunen. Onderdeel van de eerste pijler is ook het verder
professionaliseren van Popronde. Anderzijds wil de instelling onderzoeken
wat de ondersteuningsbehoefte is om toptalent beter te laten doorstromen
naar het professionele circuit. De ervaring heeft geleerd dat doorstroom van
deelnemers naar het professionele circuit niet gemakkelijk is. Popwaarts wil
zicht krijgen wat de obstakels zijn en deze door middel van een plan van
aanpak uit de weg ruimen.
De raad is positief over het plan van Popwaarts. Een belangrijke verdienste
van de instelling is het grassroots-initiatief Popronde waarmee de instelling
een landelijke behoefte vervuld om beginnende muzikanten en acts onder de
aandacht te brengen en een podium te bieden. Vanuit Nijmegen heeft het
zich de afgelopen twee decennia als een olievlek weten te verspreiden over
het land. De weg naar het podium toe maakt deel uit van het traject. Daarbij
is niet alleen aandacht voor de musici, maar ook voor de keten eromheen.
Van het begeleiden van de plaatselijke coördinatoren via de jaarlijkse
presentatie van de selectie en de daadwerkelijke ronde van twaalf weken tot
de eindpresentatie in poppodium Melkweg in Amsterdam en het leven na
Popronde. De instelling heeft een breed bereik onder muzikanten en acts en
staat open voor een brede instroom van talenten uit alle stromingen van de
popmuziek.
De opzet, de selectie, de keuze van deelnemende podia en de locatie van de
slotavond zijn van goede kwaliteit en goed uitgewerkt. Op voorhand is de
kwaliteit van de deelnemers aan Popronde slechts beperkt voorspelbaar, al
spreekt een aantal namen van acts, die hebben deelgenomen en nu
(internationaal) zijn doorgebroken in het voordeel, bijvoorbeeld Racoon, De
Staat, Kensington en Jeangu Macrooy. De begeleiding van Popwaarts is

Popwaarts

2

voornamelijk gericht op het collectief, wat de individuele begeleiding behelst
wordt niet duidelijk in het plan.
Popwaarts heeft geconstateerd dat doorstroming van de deelnemers aan
Popronde naar het professionele circuit vaak niet soepel verloopt. De raad
waardeert de inzet om te onderzoeken wat deze doorstroming belemmert,
en ziet het plan van aanpak dat op basis van dit onderzoek wordt opgesteld
als een belangrijk product van Popwaarts.
In het kader van het Toptalent Traject is Popwaarts in gesprek met een
sponsor en concertorganisator MOJO om te onderzoeken of toptalent met
(inter)nationale potentie gekoppeld kan worden aan een toonaangevend
festival, om zo ambitieuze acts te laten doorgroeien naar een groter publiek.
Met het oog op die samenwerking zou de raad graag zien welke maatregelen
de instelling treft om haar onafhankelijkheid te bewaren.
Vernieuwing
Popwaarts is in de afgelopen 25 jaar organisch gegroeid tot een vaste waarde
voor beginnende, vaak onbekende muzikale acts die hun talenten verder
kunnen ontwikkelen en vlieguren kunnen opdoen op podia in het hele land.
De instelling wil haar activiteiten de komende vier jaar versterken en
verduurzamen.
De raad waardeert het initiatief om een onderzoek te starten naar de
doorstroming van deelnemers aan Popronde naar het professionele circuit.
De raad vindt dat de uitkomst van het onderzoek openbaar dient te worden
gemaakt. De instelling richt zich, naast popmuziek, op bands en artiesten
met een zelfgeschreven repertoire in de genres van pop, folk, jazz en rock tot
dance, urban en electro. Laatstgenoemde genres behoeven de nodige
aandacht om meer zichtbaar te worden in de activiteiten van de instelling.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Popwaarts begroot 6 fte aan personeel voor alle jaren van de
subsidieperiode: 4 fte op basis van een vast contract, 2 fte op basis van
tijdelijke inhuur. De beloning vindt niet plaats conform een cao. Het streven
is om tijdelijk ingehuurd personeel als fotografen, technici, etc.
marktconform en, waar mogelijk, volgens de geldende cao te belonen.
De instelling werkt niet met vaste beloningen voor de musici die deelnemen
aan Popronde. Dit geldt evenmin voor de programmeurs die in de
verschillende steden activiteiten voor Popwaarts ontplooien. De gage wordt
overeengekomen tussen de act of muzikant en de locatie waar wordt
opgetreden, en is mede afhankelijk van kosten voor onder meer catering, de
huur van een tourbus en de inzet van een geluidsinstallatie. De raad zou
graag zien dat Popwaarts een richtlijn opstelt die duidelijkheid biedt aan de

Popwaarts

3

deelnemende acts, muzikanten en podia over redelijke gages voor
deelnemers en vergoedingen voor programmeurs.
Tot en met 2020 is Popronde de kernactiviteit van Popwaarts. Vanaf 2021 is
dat een van de activiteiten. De instelling heeft een hoge liquiditeit en een
hoge solvabiliteit. Het weerstandsvermogen is middelmatig, maar nam in
2018 wel toe ten opzichte van 2017. In 2018 was de afhankelijkheid van
bijdragen uit private middelen hoog. De begroting lijkt realistisch: omvang
en ambities sluiten aan bij de realisatie van 2018, maar laten groei zien.
Het is echter onduidelijk hoe de lasten zijn opgebouwd, en of er rekening is
gehouden met de Fair Practice Code en indexatie van personele lasten. Ook
blijkt uit het plan niet wat de alternatieve scenario's zijn bij calamiteiten en
tegenvallende inkomsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Popwaarts richt zich slechts minimaal op het onderdeel kennismaking in de
keten van talentontwikkeling die bestaat uit kennismaken, ontwikkelen,
bekwamen en excelleren. Daarmee ontbreken voornemens gericht op
educatie via het kennismaken met een genre. De raad vindt dat de instelling
dit dient uit te werken.
De raad beschouwt participatie als een belangrijke activiteit van Popwaarts.
De deelnemende acts vallen in de verschillende regio’s vanuit het
grassroots-circuit op. Ieder jaar worden zo’n 600 muzikanten in de
leeftijden van 18 tot 25 jaar geselecteerd om deel te nemen aan Popronde.
De talrijke acts trekken ieder een eigen publiek op verschillende podia in het
hele land. In 2019 kwamen 165.000 bezoekers op Popronde af, de twee jaren
daarvoor 155.000.
De raad is positief over de samenwerking met andere spelers op het gebied
van talentontwikkeling, zoals Kunstbende, Popsport en PopNL, en de nauwe
relaties met popopleidingen en productiehuizen. Gezamenlijk hebben de
partijen het Convenant Talentonwikkeling in de Popmuziek 2020 – 2024
gepresenteerd.
Een marketingstrategie ontbreekt in het plan. De oud-deelnemers worden
opgevoerd als gouden marketingtool. Daarnaast leunt de instelling vooral op
de lokale partners die de acts tijdens Popronde ontvangen. Het plan
presenteert wel een indrukwekkende lijst met mediapartners.
Geografische spreiding
Popwaarts is gevestigd in Nijmegen en maakt actief deel uit van
Cultuurregio 025, de samenwerking van de culturele netwerken in Arnhem

Popwaarts

4

en Nijmegen. De instelling is betrokken bij Poppunt Gelderland en de
ontwikkeling van de Talentketen Nijmegen.
Met de jaarlijks terugkerende Popronde heeft de instelling zeer
verdienstelijk verankering weten te bewerkstelligen in 42 Nederlandse
steden. Voor de podia in de deelnemende steden is Popronde een vaste
jaarlijks terugkerende waarde geworden. De instelling bereikt alle twaalf
provincies.
Toepassing Fair Practice Code
De reflectie van de instelling op de Fair Practice Code is summier. De
beloning van acts en artiesten die deelnemen aan Popronde gebeurt direct
door de deelnemende podia. Acts en muzikanten bepalen zelf hun gage en
vraagprijs. Popwaarts adviseert en ziet toe of de voorstellen reëel zijn. De
raad vindt dat een heldere richtlijn nodig is (zie 'Eerlijke beloning en
gezonde bedrijfsvoering').
In het kader van deelname aan de sociale dialoog over eerlijke beloning is
niet bekend of de instelling lid is van een (koepel)vereniging. Popwaarts
werkt structureel samen met bedrijven en zzp’ers. Uit de aanvraag blijkt
echter niet of deze partners de Fair Practice Code onderschrijven, of er
regelmatig evaluaties worden gehouden en wat voor soort afspraken met
samenwerkingspartners worden gemaakt. Ook ontbreekt informatie over
auteursrechten, de positie van stagiairs, vrijwilligers en
werkervaringsplaatsen. Wel zijn er vrijwilligers die een vergoeding krijgen,
maar hoe hoog deze is blijft onduidelijk.
Toepassing Governance Code Cultuur
Popwaarts licht de Governance Code Cultuur goed toe. Sinds 2017 hanteert
de instelling het raad-van-toezichtmodel. Ze is de afgelopen jaren aan de
slag gegaan met het borgen van de organisatie en werkt dit de komende
jaren verder uit. De raad van toezicht groeit van drie naar vijf leden. Bij de
werving van nieuwe leden wil de instelling tot een betere afspiegeling van de
samenleving komen.
De raad vindt het bemoedigend dat de instelling het initiatief heeft genomen
voor een handboek dat dient als onderlegger voor de lokale samenwerking.
Daarin worden afspraken gemaakt over onderlinge taken,
verantwoordelijkheden en verplichtingen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Popwaarts reflecteert onvoldoende op de Code Diversiteit en Inclusie. De
instelling gaat er te gemakkelijk van uit dat het genre popmuziek van nature
divers en inclusief is. Zij heeft wel de potentie om verschil te maken: met
Popronde heeft zij een fijnmazige werkwijze geïntroduceerd waarmee zij een

Popwaarts

5

bereik heeft tot diep in de haarvaten van de samenleving. Er is sprake van
enige verbreding van genres, met speciale aandacht voor urban en hiphop in
het bijzonder, maar dit vindt plaats op bescheiden schaal. Juist omdat de
instelling laat zien een breed publiek te kunnen bereiken, zou de raad graag
zien dat zij zich actiever toelegt op andere muziekstromingen - nieuwe
publieksgroepen volgen dan vanzelf. Hiertoe is het noodzakelijk dat de
instelling met een stappenplan inzichtelijk maakt hoe zij de Code Diversiteit
en Inclusie gaat toepassen.
De raad is positief over de maatschappelijke betrokkenheid van de instelling
in de vorm van deelname aan maatschappelijke campagnes zoals het
tegengaan van ongewenst seksueel gedrag in de horeca- en
uitgaansgelegenheden. Ook betrekt de instelling personen met een
vluchtelingenachtergrond bij de vrijwilligersteams. Punt van aandacht
hierbij is de vergoeding voor vrijwilligers.

Popwaarts

6

Residentie Orkest
Geadviseerd subsidiebedrag: € 3.395.900
Gevraagd subsidiebedrag: € 3.395.900

Over de instelling
Stichting Het Residentie Orkest, symfonieorkesten, Den Haag
Stichting Het Residentie Orkest (hierna: Residentie Orkest) is gevestigd in
Den Haag en geeft uitvoeringen van symfonische muziek voor een breed
publiek. Het Residentie Orkest kent een onderscheidend profiel dat zich
enerzijds richt op het klassieke, vroeg-romantische repertoire en anderzijds
op muziek van de twintigste eeuw tot nu. Het orkest werkt daarvoor met een
chef-dirigent en twee vaste gastdirigenten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.13 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Residentie Orkest een
subsidiebedrag toe te kennen van € 3.395.900.
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van het Residentie
Orkest. Het orkest heeft de afgelopen jaren gezocht naar een nieuwe
artistieke en inhoudelijke profilering en de kwaliteit vertoont een stijgende
lijn. Het orkest geeft goed vorm aan zijn verantwoordelijkheden op het
gebied van talentontwikkeling en educatie. De verhuizing, met drie andere
instellingen, naar Amare in Den Haag zal naar verwachting een verdere
impuls geven aan de kwaliteit en het publieksbereik.
Door goed bestuur heeft het orkest de gevolgen van de zware bezuinigingen
omgebogen naar positieve cijfers en de organisatie geeft blijk van goed
werkgeverschap. De bevriezing van de lonen en de verkleining van de
aanstellingen heeft het orkest echter nog niet kunnen herstellen; het ziet
hiervoor binnen de huidige middelen te weinig mogelijkheden.
Het orkest reflecteert beknopt op de Fair Practice Code en de Governance
Code Cultuur. De reflectie op de Code Diversiteit en Inclusie is goed; deze
code is overtuigend omarmd door het orkest.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van het Residentie
Orkest. De afgelopen jaren heeft het orkest gezocht naar een nieuwe
artistieke en inhoudelijke profilering. De raad ziet dat het orkest zich
zelfbewust positioneert in de stad Den Haag en bewust een relatie aangaat
met de stad.
Het orkest schrijft in zijn terugblik dat de bezuinigingen in 2013 de kwaliteit
van het orkest hebben aangetast, maar dat dit inmiddels voor een groot deel
is hersteld. Ook de raad constateert dat het orkest kwalitatief een stijgende
lijn heeft gevonden.
Met ingang van de periode 2021 – 2024 gaat er een nieuw dirigententeam
van start. De drie dirigenten hebben ieder een eigen artistiek profiel,
waarmee alle stijlperiodes aan bod komen. De raad mist in de aanvraag
echter de motivatie van het orkest voor de keuze voor deze dirigenten. Hun
aantreden valt min of meer samen met het moment dat het orkest de nieuwe
zaal in Amare kan gaan bespelen: een kans op voortzetting van de stijgende
artistieke lijn en het nieuwe elan.
Het Residentie Orkest heeft vier pijlers benoemd waarop het programma en
de activiteiten worden gebouwd: ‘symfonische programmering’,
‘talentontwikkeling’, ‘educatie’ en ‘maatschappelijke activiteiten’. Het orkest
geeft per pijler een goede uitwerking en laat de samenhang tussen de pijlers
zien. De raad constateert dat de symfonische programmering zowel de
canon als hedendaags repertoire omvat. Er is daarbij onder andere ruimte
voor cross-overs naar pop en jazz, concerten met een theatraal of verhalend
karakter en familieconcerten. Het orkest werkt met verschillende
concertformats en series die, naar eigen zeggen, voorzien in de specifieke
behoeften van de doelgroepen.
De raad vindt het toe te juichen dat het orkest per jaar meerdere
compositieopdrachten verstrekt, waaronder de opdracht aan Richard
Rijnvos voor de opening van Amare. De raad vindt de voorzichtige eerste
concrete invulling van de artistieke plannen aansprekend: zo is in het
seizoen 2021 – 2022 violiste Simone Lamsma artist in residence, treedt udspeler Marcel Khalife op en maakt de nieuwe chef-dirigent Anja Bihlmaier
een begin met de uitvoering van alle symfonieën van Schumann.
Het orkest begeleidt per seizoen één productie van De Nationale Opera en
wil onderzoeken of binnen het kader van de regelingen samenwerking met
en begeleiding van het Nederlands Dans Theater mogelijk is.

Residentie Orkest

2

Vernieuwing
De raad vindt het Residentie Orkest vernieuwend in zijn symfonische
programmering en heeft ook waardering voor de mate waarin het orkest
programma’s niet alleen op de thuislocatie brengt, maar ook op alternatieve
locaties in Den Haag, zoals De Nieuwe Kerk, het Paard of op festivals als
Wanderlust en Rewire. Met de nieuwe huisgenoten Nederlands Dans
Theater, Koninklijk Conservatorium en het Dans- en Muziekcentrum wil het
orkest binnen Amare intensief samenwerken in een aantal vernieuwende
projecten. Zo wordt in 2020 – 2021 de ambitie onderzocht om een
productiehuis voor muziek en muziektheater te realiseren en wil het orkest
samen met het conservatorium cross-over programma’s ontwikkelen op het
gebied van contemporary music en electronic live music. Daarnaast verkent
het orkest de grenzen tussen akoestisch en elektronisch en tussen jazz, pop
en klassiek in het festival Rewire.
Qua vernieuwing in het oog springend is de vierde pijler van het orkest; het
orkest wil met maatschappelijke activiteiten aansluiten bij de zeventien
duurzame ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties. Binnen het project
dat het hiertoe ontwikkelt, ‘SYMPHONY 2030’, worden maatschappelijke
activiteiten georganiseerd in verbinding met de hele stad, zoals
‘Appeltaartconcerten’ in zorginstellingen, ‘Portiekmuziek’ voor mensen in
sociaal isolement, ‘Nieuwjaarsconcerten’ in de wijk en ‘Concerten voor
Transvaal’. Het orkest toont zich hiermee maatschappelijk bewust en
betrokken.
De kern van talentontwikkeling ligt bij het Residentie Orkest in de
samenwerking met het Koninklijk Conservatorium. Het convenant dat in
2017 is gesloten, wordt verder uitgewerkt. Hieruit blijkt dat het orkest werk
maakt van talentontwikkeling op meerdere vlakken. Het orkest is betrokken
bij de orkestmaster door middel van stageplekken, neemt deel aan de
Nationale Master Orkestdirectie en wil deze trajecten verdiepen. Per seizoen
krijgen tien compositiestudenten op basis van een ontmoeting met een
stadgenoot de kans een ‘One Minute Symphony’ te schrijven die wordt
uitgevoerd tijdens de vrijdagavondconcerten. De raad vindt dit een mooie,
en door het korte tijdsbestek zeer uitdagende opdracht. Dat het concept
wordt uitgebreid naar ‘One Minute Symphony XL’ vindt hij een goede stap.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Residentieorkest hanteert de cao voor Nederlandse Orkesten, een cao
voor de stafmedewerkers en de cao voor remplaçanten. Het orkest is er in
relatief korte tijd in geslaagd om de gevolgen van de bezuinigingen om te
buigen naar positieve cijfers. De situatie had wel zijn weerslag op de
beloning van de musici, en het orkest was genoodzaakt om de lonen lange
tijd te bevriezen en de aanstellingen terug te brengen van 100 naar 65 à 75
procent. De instelling wil hier graag verbetering in aanbrengen, maar zegt

Residentie Orkest

3

alleen de mogelijkheid te hebben om de lonen te indexeren. Het Residentie
Orkest heeft de gevolgen van de invoering van de Wet Arbeidsmarkt in
balans niet opgenomen in de begroting, omdat het daar naar eigen zeggen
de ruimte niet voor heeft. Het orkest roept de overheid op om de
consequenties hiervan te dragen. Het orkest noemt als bijkomende
complicerende factor voor met name de jongere orkestmusici dat het niet
eenvoudig is om zich te vestigen in Den Haag door de hoge woonkosten in
combinatie met het relatief lage salarisniveau.
Het Residentie Orkest heeft lage financiële risico’s wat betreft de liquiditeit
en solvabiliteit. Het weerstandsvermogen is echter laag en het risico dat de
activiteiten niet kunnen worden voortgezet bij tegenvallende baten is hoog.
Het aandeel eigen inkomsten was in de periode 2017 – 2018 met 18 procent
laag.
De raad constateert dat het ingezette herstel het gevolg is van goed bestuur,
strategie en daadkracht, maar ook dat de financiële situatie nog kwetsbaar
is. Het orkest is transparant in het plan over de bestaande knelpunten.
Naast de kosten voor verbetering van de honorering en om te voldoen aan
de Wet Arbeidsmarkt in balans zijn er kosten die samenhangen met de
verhuizing naar Amare, zoals hogere huurlasten en extra kosten voor
programma en marketing. De raad signaleert dat de beoogde toename aan
publieksaantallen en -inkomsten daarbij een onzekere factor is. Het is niet
duidelijk hoe het orkest dit risico wil ondervangen. Het vermeldt expliciet
dat de mogelijkheid om minder producties te maken een neerwaartse spiraal
teweeg zal brengen omdat minder publieksinkomsten weer leiden tot nog
minder producties.
De instelling is actief met betrekking tot goed werkgeverschap. In het kader
van duurzame inzetbaarheid participeert zij bijvoorbeeld in het
onderzoeksproject ‘Training for Excellence’. De zakelijk directeur is als
voorzitter van de werkgeversdelegatie betrokken bij de caoonderhandelingen en daarmee speelt het orkest een rol in de sociale dialoog
over eerlijke beloning.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Educatie is de derde pijler van het Residentie Orkest voor de periode 2021 2024. De raad is zeer positief over het educatieve programma van het
orkest. Het is een sterk en gedifferentieerd programma met een groot bereik
onder kinderen en volwassenen. Het grootste deel van de activiteiten vindt
plaats binnen het (speciaal) primair onderwijs met de projecten ‘Ontdek het
orkest’ en ‘The Residents’. Het orkest verwacht dat de gezamenlijke
huisvesting van vier instellingen in Amare zal leiden tot educatieve
meerwaarde. De instellingen willen een gezamenlijke visie en activiteiten

Residentie Orkest

4

ontwikkelen en de raad ziet uit naar de ontwikkelingen op dit vlak. Ook
juicht hij het voornemen toe om de educatieve activiteiten uit te breiden
naar de regiogemeenten. In 2021 wil het Residentieorkest een pilot
uitvoeren van een community-project in samenwerking met de Dutch Don’t
Dance Division en het Haags Theaterhuis; doel is om samen met
tweehonderd amateur- en professionele dansers een uitvoering te geven van
de ‘Sacre du Printemps’. De raad is benieuwd naar de groepen die
participeren en naar de concrete uitwerking van dit complexe project.
Door de decentrale ligging van het Zuiderstrandtheater in Scheveningen
heeft het orkest een deel van het publiek verloren, maar tegelijkertijd nieuw
publiek gevonden in die buurt. De opening van het nieuwe cultureel
centrum Amare zal volgens de raad een nieuwe publieksimpuls betekenen
en ervoor zorgen dat het weggevallen publiek weer kan worden verleid. Het
orkest weet ook nieuw en meer divers publiek te bereiken bij de projecten in
samenwerking met het Paard in Den Haag en 013 in Tilburg. Ook op het
format ‘Masterclassics’ komt een jonger en diverser publiek af. Het orkest
maakte hierbij naar eigen zeggen met succes gebruik van een nieuwe
marketingcampagne.
De instelling geeft een goede toelichting op de wijze waarop zij het publiek
benadert: volgens een duidelijke algehele aanpak en voor verschillende
leeftijds- en doelgroepen op verschillende manieren. Zij noemt in dit
verband ook het meer diverse publieksbereik dat via de educatieprojecten en
de meer maatschappelijk gemotiveerde activiteiten tot stand komt.
Geografische spreiding
Het Residentie Orkest heeft als standplaats Den Haag en speelt ongeveer
een vijfde deel van de concerten buiten deze stad. Het orkest wil het
stadsorkest van Den Haag zijn en de plannen en activiteiten van de
instelling zijn ook overtuigend gericht op de verbinding met de stad. De raad
verwacht dat de verhuizing naar Amare de zichtbaarheid en
toegankelijkheid zal vergroten. Positief is ook dat het orkest de educatieve
activiteiten in de omliggende gemeenten wil uitbreiden en daarvoor
samenwerking zoekt met partners in die gemeenten.
De reflectie vanuit de stedelijke cultuurregio Haaglanden maakt melding
van het grote aantal samenwerkingspartners in de stad en benadrukt de
belangrijke positie die het orkest inneemt in de stad en daarbuiten. Bij
diverse representatieve gelegenheden draagt het Residentie Orkest op het
hoogste niveau bij aan het culturele profiel van de stad.

Residentie Orkest

5

Toepassing Fair Practice Code
Het Residentie Orkest reflecteert ten aanzien van de toepassing van de Fair
Practice Code enkel op eerlijke betaling. Het orkest honoreert conform cao
maar heeft geen middelen om contracten te vergroten en/of achtergebleven
honoraria en salarissen te verhogen. Uit de aanvraag komt het orkest als een
goed werkgever naar voren; het zegt medewerkers te zien als zijn grootste
kapitaal en zijn beleid te richten op duurzame inzetbaarheid en duurzame
werkzekerheid. Het orkest participeert in een onderzoeksproject om bij te
dragen aan duurzame inzetbaarheid van de musici. Een
tevredenheidsonderzoek onder medewerkers en een preventief medisch
onderzoek zijn terugkerende elementen. Er is aandacht voor opleiding,
(loopbaan)ontwikkeling, preventie, stress- en blessuregevoeligheid en
gehoorbescherming.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Residentie Orkest schrijft te voldoen aan de Governance Code Cultuur
en zegt de herziene code van 2019 binnen een jaar toe te passen. De reflectie
op de code is echter summier: de raad kan zich geen beeld vormen van de
wijze waarop de organisatie de principes en aanbevelingen uit de code
interpreteert en hanteert. Dit vindt de raad een gemis.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Residentie Orkest heeft diversiteit en inclusie overtuigend omarmd. De
raad signaleert een groot bewustzijn van de betekenis en werking van de
Code Diversiteit en Inclusie bij het orkest. Het orkest erkent dat de
organisatie nog niet de gewenste culturele diversiteit heeft, en heeft stappen
ondernomen om hier met betrekking tot de staffuncties en de raad van
toezicht verandering in te brengen: in 2018 werden twee medewerkers met
afstand tot de arbeidsmarkt aangenomen.
De missie om het stadsorkest van Den Haag te zijn, vertaalt zich in een reeks
activiteiten, nieuwe formats, samenwerkingsverbanden en andere
speellocaties, die bijdragen aan een inclusiever programma met solisten en
spelers met een cultureel diverse achtergrond. Met nieuwe formats bereikt
het orkest ook een diverser publiek. Met de educatieprojecten en
‘SYMPHONY 2030’ ontstaat meer inclusiviteit ten aanzien van kinderen,
jongeren uit achterstandswijken en mensen die eenzaam zijn of in
zorginstellingen wonen. Ook zoekt het orkest naar samenwerkingspartners
om de brug te kunnen slaan naar bewoners van Den Haag met een nietwesterse achtergrond. De raad is positief over de intenties van het orkest en
de ontwikkelingen. Hij had alleen over de betrokken partners op het gebied
van diversiteit en inclusie meer willen lezen.

Residentie Orkest

6

RIGHTABOUTNOW INC.
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 500.000

Over de instelling
Stichting RIGHTABOUTNOW INC. (hierna: RAN INC.) is een
interdisciplinair urban productiehuis. Het komt voort uit Made in da Shade
en – later – MC Theater en biedt een onderkomen aan nieuwe en midcareer
urban makers. De instelling fungeert naar eigen zeggen als platform dat deze
makers begeleidt en faciliteert in het ontwikkelen van hun eigen makerschap
en eigen producties. Deze makers komen uit de straatcultuur, de
theaterwereld, de muziekwereld, de spoken word-scene en andere
subculturen. De visie van RAN INC. komt tot uiting in het jaarlijkse
RIGHTABOUTNOW Festival, waar de (inter)nationale voorhoede van de
urban podiumkunsten wordt gepresenteerd. Daarnaast richt RAN INC. zich
onder meer op het initiëren van interdisciplinaire producties, waarbij jonge
makers worden gekoppeld aan meer gevestigde makers of gezelschappen.
RAN INC. is gevestigd in Amsterdam en betrekt in 2021 een broedplaats op
Zeeburgereiland.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting RIGHTABOUTNOW INC. geen
subsidie toe te kennen.
RAN INC. beoogt een ontwikkelplek te zijn voor makers in de urban scene.
Er zijn weinig soortgelijke initiatieven en de raad ziet deze makers als een
potentieel waardevolle aanvulling op het veld; de mensen achter RAN INC.
zijn bevlogen professionals die veel ervaring hebben in de sector. De raad is
echter kritisch over het plan van RAN INC., dat veelomvattend is maar te
weinig concreet: er valt niet uit op te maken hoe de vernieuwende kracht
van de instelling tot uitdrukking komt. Zo zijn de ontwikkeltrajecten
onvoldoende beschreven en ontbreekt beleid op het vlak van educatie en
participatie, terwijl RAN INC. in de nieuwe periode juist stevig wil inzetten
op buurtgerichte activiteiten in Amsterdam. De uitstraling van RAN INC. is
nog voornamelijk lokaal, en in mindere mate van nationaal belang.
Daarnaast is de forse financiële groei die gepaard zou gaan met een plek in
de BIS te mager onderbouwd.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is in beginsel positief over de ambities van RAN INC., maar
benadrukt dat de aanvraag tekortschiet in de context van het artikel
Ontwikkelinstellingen vanwege de onvoldoende toegelichte beoogde
talentontwikkelingstrajecten, die juist voor een ontwikkelinstelling van
belang zijn.
De aanvraag van RAN INC. ademt urgentie en is zeer veelomvattend. De
raad waardeert de grote ambities van artistiek leiders Marjorie Boston en
Maarten van Hinte om met RAN INC. in de komende jaren veel
verschillende projecten en trajecten te entameren. Het RIGHTABOUTNOW
Festival fungeert hierbij als een zekere presentatieplek voor werk dat
voortkomt uit de ontwikkeltrajecten. De raad leest in het plan een grote,
oprechte motivatie om een broedplaats te starten op Zeeburgereiland en
daar een plek van uitwisseling te zijn. Daarbij heeft de raad vertrouwen in
het duo Boston en Van Hinte, dat grote expertise in de urban
podiumkunsten verenigt met jarenlange ervaring als cultureel producent en
mentor. Hoewel de twee hun sporen hebben verdiend, staat RAN INC. nog
aan het begin van zijn ontplooiing tot landelijke ontwikkelplek. De
voorgenomen activiteiten hebben vooralsnog een sterk lokaal karakter,
waarbij Almere, IJburg en de rest van Amsterdam centraal staan: zo zijn de
partnerschappen voornamelijk lokaal georiënteerd. De veelomvattende
aanvraag maakt daarnaast te beperkt duidelijk in welke verhouding de
voorgenomen activiteiten staan tot de projecten in de afgelopen periode.
Daarnaast krijgt de raad op basis van de aanvraag slechts beperkt zicht op
de concrete invulling van de ambities van RAN INC. op het gebied van
ontwikkeling. De instelling wil zich, bijvoorbeeld in ‘Flying Solo’, richten op
de begeleiding van nieuwe en midcareer makers in urban disciplines, maar
het is onduidelijk hoe de activiteiten zich tot dit doel verhouden. Ook
ontbreekt een samenhangende visie op een positie als ontwikkelinstelling.
Het plan is er onvoldoende op gericht het geleerde breder toepasbaar en
toegankelijk te maken voor de sector, en maakt onvoldoende duidelijk wat
de nieuwe groeistap is. Onderdelen als ‘Flying Solo’ en ‘About Right Now’
lenen zich daar in de basis wel voor, maar zijn onvoldoende uitgewerkt.
Vernieuwing
De raad krijgt op basis van de plannen slechts beperkt zicht op de bijdrage
van RAN INC. aan de vernieuwing van de podiumkunsten: de beschreven
aanpak van de talentontwikkelingstrajecten is daarvoor onvoldoende
toegelicht. Wel draagt RAN INC. vernieuwende elementen in zich als
vaandeldrager voor urban vormen en diversiteit in het
podiumkunstenbestel. RAN INC. wordt niet zozeer gedreven door

RIGHTABOUTNOW INC.

2

genrevernieuwing maar staat wel voor verbreding. De aan de instelling
verbonden makers vormen, met hun diverse achtergronden en disciplines,
een aanvulling op het culturele veld. De cypher-methode, waarbij de kring
de basis vormt van overdracht en symbool staat voor de gelijkwaardigheid
tussen de deelnemers is, hoewel niet nieuw, een mooie manier van werken.
Toch vindt de raad dat onvoldoende wordt belicht hoe RAN INC.
verantwoordelijkheid neemt voor verbreding in de komende periode, en hoe
de uiteenlopende voorgenomen activiteiten bijdragen aan de ontwikkeling
en vernieuwing van de podiumkunsten.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
RAN INC. reflecteert openhartig op de huidige stand van zaken omtrent
eerlijke beloning binnen de instelling. Zij benoemt transparant welke
vergoedingen zij uitkeert aan eigen personeel en vermeldt dat de cao in acht
wordt genomen. Het is echter onduidelijk of overwerk gecompenseerd wordt
en of standaard loonindexatie plaatsvindt. Het wordt evenmin helder welke
secundaire arbeidsvoorwaarden de organisatie hanteert. Tot slot is niet
inzichtelijk gemaakt hoe freelancers beloond worden.
De raad waardeert de eerlijkheid van de aanvrager maar mist een gedegen
plan van aanpak voor de komende periode. RAN INC. beschrijft geen acties
om tegemoet te komen aan betere standaarden omtrent dit onderwerp. Er
wordt slechts summier uitgewerkt hoe de instelling fair practice concreet in
haar beloningsbeleid wil verwerken.
De financiële positie van RAN INC. is goed, zonder hoge risico’s. De
organisatie opereerde de afgelopen jaren op projectbasis en wil een stap
zetten naar een meerjarige cyclus. De raad is in beginsel positief over het
beoogde financieringsmodel, dat voldoende gedifferentieerd is en geen
directe risico's lijkt te bevatten. Wel vindt hij dat de begroting zeer fors in
omvang toeneemt. De raad mist hierop een heldere toelichting, bijvoorbeeld
over mogelijke risico’s van de toename van de exploitatie. Daarnaast
ontbreekt een strategie bij tegenvallende inkomsten: het is daardoor
onduidelijk hoe RAN INC. het wegvallen van begrote subsidies of overige
eigen inkomsten ondervangt.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad mist in de aanvraag een voldragen visie op educatie en participatie:
er wordt nauwelijks ingegaan op cultuureducatieve activiteiten, bijvoorbeeld
in samenwerking met onderwijsinstellingen. Weliswaar worden lessen
genoemd voor mbo en hbo, maar niet duidelijk is hoe deze worden
vormgegeven en welk beleid daarvoor geldt. Daarnaast ontbreekt een
heldere uitwerking van de inhoud van participatieve projecten voor jongeren
als ‘The Cypher’ en het STRTORI Festival.

RIGHTABOUTNOW INC.

3

Ook ontbreekt een strategie voor publieksbereik voor de activiteiten van
RAN INC. De aanvraag bevat geen marketingplan. De raad waardeert de
ambities om nieuwe doelgroepen aan te spreken, maar het is niet duidelijk
welke aanpak de instelling hiertoe hanteert.
Geografische spreiding
RAN INC. is gevestigd en ingebed in Amsterdam-Oost, op IJburg, waar de
instelling een rol van betekenis speelt als cultureel podium met wijkgerichte
activiteiten. Het RIGHTABOUTNOW Festival vindt plaats in AmsterdamCentrum. RAN INC. is stevig geworteld in de stad Amsterdam en werkt
samen met een groot aantal stedelijke partners.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is kritisch over de reflectie van RAN INC. op de Fair Practice Code.
Deze is tamelijk summier en beschrijft weliswaar de huidige situatie maar
formuleert geen stappen voor de toekomst. De raad had, ook gezien de forse
beoogde groei van de begroting, graag een heldere visie gelezen op de
verhouding tot de code in het licht van de groeiplannen (zie ‘Eerlijke
beloning en gezonde bedrijfsvoering’).
Toepassing Governance Code Cultuur
RAN INC. onderschrijft de Governance Code Cultuur en heeft de statuten in
2019 aangepast om er volledig aan te voldoen. Zij hanteert het raad-vantoezichtmodel. De instelling reflecteert op een inzichtelijke manier op de
elementen van de code. De raad is positief over het beleid: de code wordt
toegepast en heeft voldoende aandacht. Waardering is er ook voor de diverse
samenstelling, zowel in afkomst als achtergrond, van de raad van toezicht.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is positief over de reflectie van RAN INC. op de Code Diversiteit en
Inclusie. Deze zit volgens hem in het DNA van de instelling en er is, ook in
het activiteitenplan, voldoende aandacht voor de uitgangspunten ervan.
Diversiteit en inclusie spelen door het hele plan en vertalen zich in de
samenstelling van het bestand aan makers, personeel en bestuur. De code
wordt met succes in de praktijk gebracht en breed toegepast. RAN INC.
besteedt in de werving en selectie veel energie aan het aantrekken van
personeel met een cultureel diverse achtergrond, én heeft aandacht voor
toegankelijkheid van de nieuwe locatie voor bijvoorbeeld mensen met een
fysieke beperking.

RIGHTABOUTNOW INC.

4

Rijksakademie van beeldende kunsten
Geadviseerd subsidiebedrag: € 2.126.793
Gevraagd subsidiebedrag: € 2.650.000

Over de instelling
Stichting Rijksakademie van beeldende kunsten (hierna: Rijksakademie) is
de oudste postacademische instelling van Nederland, in 1870 opgericht en
sindsdien gevestigd in Amsterdam. Zij richt zich op talentbegeleiding van
(inter)nationale kunstenaars. Jaarlijks neemt de Rijksakademie circa 23
deelnemers aan voor een tweejarig begeleidingsprogramma en vier tot vijf
deelnemers voor gastresidenties met een kortere looptijd. De instelling
faciliteert de deelnemers met externe begeleiding, een groot internationaal
netwerk, goed geoutilleerde werkplaatsen en een bibliotheek.
De Rijksakademie profileert zich als een toonaangevend instituut dat de
impact en kwaliteit van hedendaagse kunst weet te vergroten door
kunstenaars uit de hele wereld ruimte en tijd te bieden om een
onafhankelijke positie in te nemen, vragen te stellen en een nieuwe visuele
taal te ontwikkelen. Deelnemers en alumni waaieren uit over de wereld,
winnen belangrijke prijzen en nemen posities in binnen het internationale
kunstenveld. In 2018 heeft de instelling een nieuwe directeur benoemd.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.31 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De raad adviseert Stichting Rijksakademie van beeldende kunsten een
subsidiebedrag te verlenen van € 2.126.793. Het geadviseerde bedrag is
hoger dan het in 2016 verleende bedrag, rekening houdend met de extra
gelden die in 2018 zijn toegekend, maar lager dan het gevraagde
subsidiebedrag op grond van de hier onder genoemde kwalitatieve
overwegingen.
De Rijksakademie excelleert in talentontwikkeling van (inter)nationale
residenten door begeleiding van kundige adviseurs en uitstekende
faciliteiten als goed uitgeruste ateliers, werkplaatsen en een bibliotheek. De
Rijksakademie verenigt een breed scala aan kunstenaarspraktijken in zich
en geeft kunstenaars volop de ruimte hun talenten verder te ontwikkelen.
De instelling heeft de afgelopen jaren goed gefunctioneerd.
Toch hebben haar sterke positie en lange ervaring geen bijzonder plan
opgeleverd. Op veel punten is er geen duiding en reflectie – noch aangaande
het instituut, de kunst(praktijk) of de veranderende tijd. De Rijksakademie
beschrijft voornamelijk de bestaande praktijk, de status quo.

1

De Rijksakademie heeft haar draagvlak lokaal versterkt en zoekt verbinding
met nieuwe domeinen, groepen en organisaties. De raad mist echter een
vernieuwende, meer open houding en visie om de komende jaren
zichtbaarheid en toegankelijkheid voor publiek in aanzienlijke mate te
verbeteren.
(Inter)nationaal zijn er gezaghebbende verbindingen met domeinen van
wetenschap, kunst en cultuur. De Rijksakademie zou zich kunnen inzetten
om het belang van die netwerken ook lokaal van betekenis te laten zijn en
omgekeerd.
De Rijksakademie heeft een gezonde financiële uitgangspositie en een goede
financieringsmix. De drie codes worden goed beschreven en toegelicht. De
Rijksakademie zou extra stappen kunnen zetten om de opvang van
internationale residenten te verbeteren.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De Rijksakademie is onmiskenbaar een toonaangevend instituut voor
talentontwikkeling dat internationaal grote aantrekkingskracht heeft en
onderdeel is van een indrukwekkend en divers netwerk. Bij de laatste
RijksOPEN heeft de Rijksakademie een goede editie afgeleverd met
presentaties van kunstenaars uit de lichtingen van 2017 en 2018. Het aantal
aanmeldingen is onverminderd hoog, in 2019 2.150 aanmeldingen van over
de hele wereld, en de prestaties van de alumni roepen internationaal
bewondering op.
De kracht van de Rijksakademie schuilt in het uitstekende
begeleidingsprogramma. De komende periode wil de Rijksakademie het
begeleidingsprogramma versterken door nieuwe adviseurs aan zich te
binden en door deelnemers gastadviseurs te laten uitnodigen, wat de raad
een sterk idee vindt. De raad stelt op grond van monitoring vast dat de
deelnemers tevreden zijn over de begeleiding en dat er steeds meer
onderling contact is en ruimte voor uitwisseling. Wellicht wordt dat laatste
gestimuleerd door meer kunstenaars met sociale praktijken aan te nemen.
Hier had de raad meer over willen lezen.
Door niet voor een bepaald zwaartepunt te kiezen of met overkoepelende
thema’s te werken, is de Rijksakademie in staat een breed scala aan
kunstenaarspraktijken binnen haar muren te verenigen. De gebruikte
disciplines verschillen sterk per deelnemer, maar techniek en artistieke
visies worden kundig ingezet. De instelling neemt een faciliterende positie in
en geeft de resident ruimte voor vernieuwing. Hierin is de Rijksakademie

Rijksakademie van beeldende kunsten

2

onderscheidend.
Het nieuwe vierjarenplan stelt echter teleur. Op veel punten is er geen
duiding en reflectie waardoor de raad geen inzicht krijgt in de afwegingen
van de Rijksakademie om bepaalde wegen te bewandelen. Zo ontbreekt een
heldere visie op de hedendaagse kunstenaarspraktijk, waardoor het belang
en de betekenis voor het beleid van aspecten als de introductie van een
werkplaats voor social practice en de aandacht voor digitale media en
performance onderbelicht blijft. De Rijksakademie zou met haar
geschiedenis en statuur voorbeeldstellend moeten zijn en haar belang en
betekenis voor de ontwikkelingen van de kunst in de huidige tijd
overtuigend moeten kunnen expliciteren.
De Rijksakademie hecht belang aan samenwerking. Voor het op niveau
brengen van het digitale lab bijvoorbeeld zijn sterke partners gevonden wat
betreft conceptuele ontwikkelingen. Vanuit oogpunt van duurzaamheid is
een samenwerkingspartner voor de materiële, ondersteunende faciliteiten
eveneens belangrijk. Hiermee voorkomt de Rijksakademie dat zij met
regelmaat zelf nieuwe hardware en software zou moeten aanschaffen. Het
digitale ambacht is immers onmisbaar voor veel kunstenaars en de
ontwikkeling van digitale technieken gaat razendsnel. Ook wat betreft de
traditionele werkplaatsen is het, mede uit het oogpunt van
kostenbeheersing, noodzakelijk om samenwerking te zoeken.
Aansluiting zoeken bij de wetenschap is een drive van de Rijksakademie. De
raad onderstreept het belang hiervan en spoort de Rijksakademie aan hier
alert op te blijven en open te staan voor meer mogelijkheden om
verbindingen te leggen.
De raad is enthousiast over de plannen van de Rijksakademie om haar
kunstpraktijk te verbreden met performance in samenwerking met If I Can’t
Dance. Maar ook hier werkt de instelling haar ideeën en ambities
onvoldoende uit. Binnen de wereld van performance is uitbreiding mogelijk
met een veelheid aan partners. Door op meerdere manieren verbinding te
zoeken kan de Rijksakademie ook de door haar gewenste opener houding
vormgeven.
Vernieuwing
Vernieuwing van de beeldende kunst(praktijk) is een inherente doelstelling
van een postacademische instelling. Die draait immers om
talentontwikkeling. De Rijksakademie voldoet ruimschoots aan dit
beleidsuitgangspunt door uitmuntende artistieke, technische en
theoretische begeleiding te bieden aan getalenteerde deelnemers met een
grote diversiteit aan culturele achtergronden en disciplines.

Rijksakademie van beeldende kunsten

3

Toch had de raad na de directiewisseling en in reactie op de voorgaande
periode meer vernieuwende plannen verwacht. Nu lezen de plannen vooral
als voortbouwen op hetgeen al gebeurt. De raad zou graag heldere doelen en
keuzes beschreven zien voor de wijze waarop de organisatie vernieuwing
gaat doorvoeren.
Een van de weinige vernieuwingen die de Rijksakademie aankaart, is
verbreding van de kunstenaarspraktijk met social practice en de inzet van
een social technician. Social practice is een welkome aanvulling op de meer
zuiver op de kunstwereld gerichte verbanden, maar de Rijksakademie licht
de betekenis ervan voor haar instelling en voor de hedendaagse
kunstpraktijk onvoldoende toe. De raad is ook enthousiast over het aanbod
van korte gastresidenties om uitwisseling van artistieke werkmethoden – en
daarmee potentiële vernieuwing – te stimuleren en over de tijdelijke
inhuizing van het Indonesische kunstenaarscollectief ruangrupa. Deze
organisatie heeft veel ervaring om als collectief samen te werken aan kunsten onderzoeksprojecten met mensen uit verschillende vakdisciplines.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad waardeert de actieve inzet van de Rijksakademie op fair pay. Voor
de functiewaardering van medewerkers heeft de Rijksakademie als leidraad
de cao Museum, voor zzp’ers is er een honorariumrichtlijn. Voor hen
worden de tarieven vastgesteld op basis van ervaring en functieniveau
evenredig aan de beloning voor medewerkers, omgerekend naar zzp-tarief.
In de toelichting op de begroting wordt aangegeven dat ingecalculeerde
stijgingen op basis van de te volgen cao, onderdeel zijn van de hogere
begrote personeelslasten. Secundaire arbeidsvoorwaarden zijn nog summier
uitgewerkt. Om tegemoet te komen aan de hoge huurkosten in Amsterdam
wil de Rijksakademie de stipendia in 2021 verhogen van 14.000 euro naar
16.000 euro, inclusief werkbudget. Met het volgen van de Fair Practice Code
voor adviseurs en residenten en haar verbindingen met instellingen in
Amsterdam en omstreken levert de Rijksakademie een bijdrage aan de
sociale dialoog.
De Rijksakademie heeft in de periode 2018 – 2020 extra middelen van OCW
toegewezen gekregen waarmee de lagere toekenning van de gevraagde BISsubsidie deels ongedaan werd gemaakt. Hiermee heeft de financiële positie
van de Rijksakademie vanaf 2018 een steviger basis gekregen.
De bedrijfsvoering is naar het inzicht van de raad nog steeds gezond. De
financieringsmix laat een goede balans zien met een derde deel eigen
inkomsten van het jaarlijkse subsidiebudget.
Voor de periode 2021 2024 is het maximale subsidiebedrag aangevraagd en
stijgen met name de personele activiteitenlasten op basis van de huidige

Rijksakademie van beeldende kunsten

4

plannen. De Rijksakademie wil de komende jaren 5 extra fte in vaste dienst
aannemen voor een aantal nieuwe functies ten behoeve van het
traineeprogramma social practice, het publieksprogramma, communicatie
en content beheer. Bij tegenvallende baten worden de taken ondergebracht
bij bestaande functies of wordt gezocht naar aanvullende inkomsten. De
raad vindt dat er onvoldoende aanleiding is zoveel extra fte aan te nemen
gezien het weinig vernieuwende karakter van de aanvraag. Wel vindt hij
versterking voor het publieksprogramma en communicatie een belangrijke
toevoeging aan het huidige bestand.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De Rijksakademie organiseert workshops, werkbezoeken en verstrekt
collectiebruiklenen. Vooral de jaarlijkse RijksOPEN is met duizenden
bezoekers een grote publiekstrekker. Met een aangepast uitnodigingsbeleid
en duidelijke bewegwijzering werd bij de laatste editie de toestroom van
bezoekers aan dit grootschalige evenement in betere banen geleid dan bij
eerdere edities.
De afgelopen jaren had de instelling weinig aandacht voor educatie. Voor de
komende periode organiseert zij een trainee-programma voor een jongere
generatie technici en blijft de inzet op het Art Mediation-programma
gehandhaafd. De workshop social practice biedt kansen op bottom-up
educatie en het betrekken van nieuwe gemeenschappen.
De Rijksakademie zet de lijn voort om de residentie te ontsluiten via
kunstenaarspresentaties en programma’s in de bibliotheek. De raad vindt
dat investering in zichtbaarheid van de programma’s veel meer aandacht
verdient. Er komt maar mondjesmaat iets naar voren over het stimuleren
van meer openheid richting het publiek, terwijl er al langer een brede roep
naar openheid klinkt. De raad zou, kortom, meer reflectie en bevlogenheid
willen zien. De extra inzet op communicatie en zichtbaarheid vindt de raad
dan ook een verstandig voornemen.
De Rijksakademie heeft een gedetailleerde infographic aan de aanvraag
toegevoegd met partners in Amsterdam en de rest van Nederland. Het toont
een web van presentatie-instellingen, festivals, musea,
kunstvakonderwijsinstellingen, kennisinstituten, belangenbehartigers en
technische werkplaatsen. Een tweede infographic toont het mondiale
netwerk van de Rijksakademie. Met de modellen laat de instelling zien
hoezeer zij zich bewust is van haar sterke positie, zowel nationaal als
internationaal. Partners als Arts Collaboratory hebben een logische
verbinding met de Rijksakademie. Het is de raad echter niet altijd duidelijk
hoe relaties vorm krijgen, wat de intensiteit is en hoe duurzaam de
netwerken zijn.

Rijksakademie van beeldende kunsten

5

Geografische spreiding
De Rijksakademie is een van de twee postacademische instellingen in
Amsterdam. Het profiel is complementair aan dat van De Ateliers, eveneens
gevestigd in Amsterdam. De raad vindt het positief en terecht dat de
Rijksakademie en De Ateliers van plan zijn meer samen te werken. Behalve
structureel overleg op directieniveau, wisselen teams kennis uit en biedt de
Rijksakademie aan De Ateliers toegang tot haar faciliteiten. Zinvol vindt de
raad ook het voornemen om gezamenlijk te investeren in de relaties met het
hogere kunstvakonderwijs in het hele land. De toenemende populariteit van
de Rijksakademie is bijzonder en belangrijk, maar de selectie van
deelnemers vraagt veel energie, tijd en geld. Door een beeld te schetsen van
internationale ontwikkelingen wordt de kwaliteit van toekomstige
aanmeldingen bevorderd. Onderlinge afstemming en
samenwerkingspotentieel zijn ook agendapunten voor het sectoroverleg dat
de postacademische instellingen sinds 2019 driemaal per jaar voeren.
De komende periode breidt de Rijksakademie het residency-aanbod uit met
een social practice workshop om relaties in Amsterdam-Oost aan te knopen
en verschillende groepen aan kunstenaarsprojecten te verbinden. Hiervoor
heeft de Rijksakademie een netwerk van lokale maatschappelijke
organisaties in kaart laten brengen. Amsterdam-Oost heeft veel te bieden
qua culturele diversiteit en sociale verschillen. De raad zou het toejuichen
als de Rijksakademie haar sterke (inter)nationale netwerk lokaal gaat
inzetten om culturele processen te versterken. Ook omgekeerd kunnen de
ervaringen en omstandigheden van de social practice workshop in Oost
betekenisvol zijn in een bredere context.
De inbreng van de residenten wordt versterkt binnen het
lezingenprogramma van de Rijksakademie. Daarnaast zoekt de organisatie
binnen Amsterdam verbinding met programmering van het Stedelijk
Museum Amsterdam, De Appel, Sonic Acts, De Balie, Holland Festival en
buiten Amsterdam met Witte de With. Andere lokale contacten zijn er met
De Oude Kerk, Framer Framed, Artis en Amsterdam Museum.
De internationale oriëntatie van de Rijksakademie komt tot uitdrukking
door bijdragen van alumni op het internationale toneel van
kunstmanifestaties, maar ook door netwerken als Arts Collaboratory, de
opvolger van RAIN-netwerk, met organisaties en collectieven in
verschillende delen van de wereld. De komende jaren wordt Europese
uitwisseling onder andere bevorderd via ‘Education from below’, een project
binnen Creative Europe, het Europese subsidieprogramma voor de culturele
sector. De Rijksakademie handhaaft haar focus op Azië door nieuwe
samenwerkingsverbanden op te starten op grond van ervaringen opgedaan
met het Asia Culture Centre in Gwangju. Met het oprichten van een

Rijksakademie van beeldende kunsten

6

internationale adviesraad wil de Rijksakademie een plan van aanpak
voorbereiden om haar internationale bereik te vergroten en connecties aan
te gaan voor samenwerking en sponsoring. De raad is nieuwsgierig naar
deze nieuwe ontwikkeling in het internationale beleid van de Rijksakademie.
Toepassing Fair Practice Code
De Rijksakademie geeft op een integere en volledige manier invulling aan de
Fair Practice Code (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’). De
Rijksakademie heeft oog voor zowel de beloning als de ontwikkeling van
personeel en maakt ruimte voor transparantie en (regelmatige) evaluatie.
De organisatie draagt actief bij aan de sector als actief lid van Kunsten ’92,
ACI (Amsterdamse Culturele Instellingen), De Zaak Nu, POI (Platform
Ontwikkel Instellingen), Moker en Netwerk Cultuurmecenaat. Daarnaast
treedt de directie formeel en informeel op als adviseur en bemiddelaar in het
veld, bekleedt bestuursfuncties en geeft presentaties in het veld. Er is een
handboek fair practice opgesteld waaraan de komende jaren verder wordt
gewerkt.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Rijksakademie reflecteert uitgebreid op de Governance Code Cultuur. De
zittingstermijn van leden van de raad van toezicht wordt in 2020 verlaagd
naar maximaal tweemaal vier jaar. Vanaf 2020 worden vacatures ook
openbaar gepubliceerd. Structureel overleg tussen directie, residentie en
adviseurs moet borg staan voor artistieke integriteit. Het is positief dat de
Rijksakademie een ethisch protocol gaat opstellen voor additionele
financiering. Er is een externe vertrouwenspersoon beschikbaar voor de
interne organisatie, een tweede vertrouwenspersoon is lid van de raad van
toezicht.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De Rijksakademie is een internationaal georiënteerde organisatie met
deelnemers uit alle hoeken van de wereld. De komende tijd gaat de
instelling zich inzetten om meer Nederlandse kunstenaars met een
migratieachtergrond te bereiken. Gezien de diverse oriëntatie van de
deelnemers vergt invulling geven aan deze code de voortdurende aandacht
van de Rijksakademie. De diversiteitstraining voor het personeel om de
dagelijkse omgang met de internationale groep residenten goed te
begeleiden is een eerste aanzet om verder beleid te ontwikkelen en binnen
de organisatie te implementeren.

Rijksakademie van beeldende kunsten

7

Rizoom
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 500.000

Over de instelling
Stichting Rizoom (hierna: Rizoom) is een nieuw ontwikkelnetwerk voor de
hedendaagse muziek van kernpartners Muziekgebouw aan ‘t IJ,
Asko|Schönberg, November Music, Gaudeamus, Korzo, Intro in Situ en De
Doelen. Rizoom constateert dat de hedendaagse muzieksector rijk is aan
talenten, maar dat die onvoldoende kansen krijgen zich te ontwikkelen.
Vernieuwing en innovatie haperen en daardoor laat ook de ontwikkeling van
nieuw publiek te wensen over. Rizoom staat voor vernieuwing, verrijking en
verjonging van de nieuwe muziek en de publieks- en talentontwikkeling die
daarbij horen. De zeven partners willen makers samen plek bieden voor
onderzoek, productie, presentatie en doorstroom. Met als beoogd resultaat
een veelkleurige, innovatieve en vitale sector hedendaagse muziek. Rizoom
is statutair gevestigd in Amsterdam.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Rizoom. Echter, na
zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert de
Raad voor Cultuur Rizoom geen subsidie toe te kennen. De raad verwijst
voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij deze categorie.
Rizoom heeft de ambitie een lacune te vullen in de hedendaagse muziek in
Nederland. De raad waardeert deze ambitie en onderstreept het belang van
een gezonde keten voor de sector. Hij is echter ook kritisch over het plan. Zo
wordt onvoldoende uiteengezet hoe de plannen voor talentontwikkeling zich
verhouden tot de activiteiten die de kernpartners reeds ontplooien.
Daardoor krijgt de raad beperkt zicht op de meerwaarde en urgentie van
Rizoom. Tevens vindt hij de aanvraag tamelijk vrijblijvend: de invulling
hangt voor een groot deel af van de kernpartners. Over hen is de raad
positief, maar er zijn veel elementen in de aanvraag nog weinig concreet,
zoals wie plaats zal hebben in het artistiek beraad en met welke makers
wordt samengewerkt. Daarnaast zijn de plannen op het gebied van educatie
en het bereiken van nieuwe publieksgroepen te summier toegelicht. De raad
vindt de output, met vier makers per jaar, bescheiden.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Rizoom ambieert een lacune te vullen in de wereld van de hedendaagse
muziek in Nederland. De raad waardeert deze ambitie en onderstreept het
belang van een gezonde keten voor de nieuwe muziek. Hij ziet in het
initiatief potentie voor een substantiële verbetering van de infrastructuur
voor hedendaagse muziek door het samenwerkingsverband van de
instellingen met ieder een uitgebreid netwerk, om zo gezamenlijk beleid ten
aanzien van talentontwikkeling te realiseren. Er is geen twijfel over de
artistiek-inhoudelijke kwaliteit van de deelnemende instellingen en hun
vermogen om talent te begeleiden en zo hun ontwikkeling te ondersteunen.
De trajecten, met een tweedeling tussen experiment en productie, worden
helder uitgetekend.
De raad is echter ook kritisch over het plan. Zo wordt onvoldoende
uiteengezet hoe de plannen voor talentontwikkeling zich verhouden tot de
activiteiten die de kernpartners reeds ontplooien. Daardoor krijgt de raad
nog relatief beperkt zicht op de meerwaarde en urgentie van Rizoom. Ook is
de aanvraag tamelijk vrijblijvend. De invulling van de plannen hangt voor
een groot deel af van de kernpartners. De raad is positief over de zeven
partners, maar het valt hem op dat er bij Rizoom geen sprake is van een
eigen artistieke signatuur. Veel blijft nog onduidelijk, zoals wie plaats zal
nemen in het artistiek beraad, wat de achtergrond is van de
netwerkcoördinator, die een sleutelfunctie heeft bij het werven van makers,
en met welke makers wordt samengewerkt. Er worden weliswaar mogelijke
makers genoemd, maar de status van deze samenwerkingsverbanden is nog
ongewis. Ten slotte vindt de raad de output, met vier makers per jaar die in
tweetallen aan in totaal vier producties werken, relatief bescheiden.
Vernieuwing
Met het aanbieden van ontwikkeltrajecten kan Rizoom bijdragen aan
vernieuwing en verbreding in de sector. De raad waardeert de ambities die
de instelling hieromtrent formuleert en heeft in beginsel vertrouwen in de
kwaliteiten van de partners. Hij is echter van mening dat de aanvraag te
weinig invult hoe de begeleiding eruitziet en wat het artistieke profiel is van
de makers en andere betrokkenen. De op maat te maken ontwikkeltrajecten
kunnen nog allerlei vormen aannemen. Dit vindt de raad begrijpelijk, maar
hij krijgt nog weinig zicht op wat Rizoom inhoudelijk biedt. Daarnaast wordt
in de aanvraag niet aannemelijk gemaakt dat er nieuw publiek wordt bereikt
voor hedendaagse muziek. De raad waardeert het streven om een breder,
diverser publiek te enthousiasmeren, maar leest hiertoe in de aanvraag geen
overtuigende aanpak.

Rizoom

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is positief over de manier waarop Rizoom de werknemers en makers
beloont. Als nieuwe organisatie met een missie om de continuïteit in de
nieuwe muzieksector te bevorderen, is fair pay volgens haar een
voorwaarde. De aanvraag is transparant over de gehanteerde vergoedingen
voor alle werkenden, in dienst en freelance. De afspraken hebben de cao
Nederlandse Podia als basis. Zo wordt ook rekening gehouden met
compensatie voor overwerk. Bij het vaststellen van honoraria voor
componisten en musici worden de richtlijnen van Nieuw Geneco
gehanteerd. Rizoom zorgt voor een aangename werkplek, waarbinnen naar
eigen zeggen vertrouwen en inzicht in elkaars belangen en mogelijkheden
ontstaat.
Rizoom is een nieuwe organisatie en heeft daarom nog geen toetsbare
financiële positie. Er is stabiliteit met zeven kernpartners die het netwerk
dragen. De afhankelijkheid van subsidie is tamelijk groot. Daarnaast
investeren de partners jaarlijks en oormerken daartoe een bedrag in hun
begroting. De raad vindt het opmerkelijk dat elk van de kernpartners
jaarlijks een gelijk bedrag bijdraagt aan Rizoom, ondanks de grote
onderlinge verschillen in schaal en verdienvermogen. Hierop had hij graag
een toelichting gelezen. Deze bijdrage is niet alleen financieel maar bestaat
uit een mix van een geldelijke bijdragen, ter beschikking gestelde ruimtes of
materialen (in natura). Rizoom formuleert een risicostrategie bij
tegenvallende inkomsten; het aantal trajecten hangt af van de subsidie die
wordt verkregen. De risico’s zijn relatief laag. Blijkens de begroting wordt
geen eigen vermogen opgebouwd.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is gematigd positief over de plannen van Rizoom op het gebied van
educatie en participatie. Hij heeft er vertrouwen in dat de kernpartners de
makers laten aansluiten bij de bestaande educatieve activiteiten, waarvan in
de aanvraag een aantal voorbeelden gegeven wordt. De raad mist hierin nog
wel een reflectie op het belang dat Rizoom zelf hecht aan educatie en welke
verantwoordelijkheid zij hierin voor zichzelf ziet weggelegd; de plannen op
het gebied van educatie zijn vooral toegeschreven aan de partners.
De raad is verheugd over het voornemen om nieuwe publieksgroepen te
bereiken voor de hedendaagse muziek. Hij schaart zich achter de gedachte
dat de sector tamelijk hoogdrempelig is en is positief over het uitgangspunt
van Rizoom om de wereld van de nieuwe muziek open te breken. Hiertoe
leest de raad in het plan echter weinig concrete aanknopingspunten.
Potentiële doelgroepen worden beperkt beschreven; ook ontbreekt een
gedegen reflectie op publiek en een strategie om dat te bereiken. Zo kan de

Rizoom

3

raad de wens om nieuw publiek te ontwikkelen voor de hedendaagse
muziekcultuur niet toetsen aan concrete voornemens.
Geografische spreiding
Rizoom is een netwerkorganisatie met zeven partners, verdeeld over
Amsterdam, ’s-Hertogenbosch, Den Haag, Maastricht, Rotterdam en
Utrecht. De afzonderlijke partners zijn ingebed in deze steden. Daarmee is
Rizoom goed gespreid over Nederland. Rizoom is statutair gevestigd in
Amsterdam.
Toepassing Fair Practice Code
Rizoom reflecteert goed op de Fair Practice Code. De instelling onderschrijft
deze en hanteert de principes; de cao Nederlandse Podia wordt gevolgd. Wat
betreft de makers maakt Rizoom zich naar eigen zeggen hard voor eerlijke
beloning. Er wordt geen stappenplan geformuleerd voor de komende
periode (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’).
Toepassing Governance Code Cultuur
Rizoom reflecteert goed op de Governance Code Cultuur. De instelling
onderschrijft de code en licht helder toe hoe de principes van de code
worden gehanteerd en toegepast in de inrichting van de nieuwe organisatie.
Er worden nauwelijks doelen of acties beschreven voor de komende jaren.
Rizoom hanteert het raad-van-toezichtmodel. Als aandachtspunt noemt zij
het rooster van aftreden dan wel herbenoeming in verband met het
gelijktijdig aanstellen van de voltallige raad in 2020.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is gematigd positief over de reflectie op de Code Diversiteit en
Inclusie. Er wordt helder beschreven wat de uitgangspunten zijn voor de
nieuwe organisatie. Rizoom constateert dat de hedendaagse muziekcultuur
homogeen is en noemt diversiteit en inclusie een speerpunt. Er zijn concrete
acties: Rizoom wil met de kernpartners een nulmeting doen en een
stappenplan ontwikkelen omtrent deze onderwerpen. Toch blijft de
aanvraag tamelijk abstract in de uitwerking van beleid op diversiteit: zo
worden partners als Urban Myth genoemd zonder dat duidelijk wordt hoe
die samenwerking tot stand komt. Daarnaast wordt nergens concreet hoe
Rizoom diversiteit definieert: welk publiek wordt beoogd, welke makers
worden benaderd en hoe wordt inclusie in het programma vormgegeven. De
raad had op deze zaken graag een heldere toelichting gelezen.

Rizoom

4

Rotterdam Circusstad
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 275.000

Over de instelling
Stichting Rotterdam Circusstad, podiumkunsten, festivals, Rotterdam
Stichting Rotterdam Circusstad organiseert jaarlijks in de meivakantie in
Rotterdam het vijfdaagse Circusstad Festival. Het festival is ontstaan uit een
samenwerkingsverband van onder andere Codarts Circus Arts, de
Rotterdamse Schouwburg, het Luxor Theater en Circus Rotjeknor. Naast
internationale voorstellingen toont het festival werk van de twee
circusopleidingen uit Rotterdam en Tilburg, en van amateurs. Beleven, zelf
doen en verdieping staan daarbij als gelijkwaardige programmapijlers
centraal. Circusstad Festival beoogt een inspiratiebron en platform te zijn
voor de presentatie en ontwikkeling van het nieuwe circus, een relatief
nieuwe kunstvorm in Nederland. Het festival staat bekend om zijn wat
ruigere stedelijke karakter met betaalde en gratis optredens op diverse
locaties in de stad.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Rotterdam Circusstad.
Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie
adviseert de raad Stichting Rotterdam Circusstad geen subsidie toe te
kennen. De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de
inleiding bij deze categorie.
De raad heeft waardering voor de ontwikkeling die Circusstad Festival de
afgelopen tien jaar heeft doorgemaakt en voor zijn niet aflatende
inspanningen om het nieuwe circus in Nederland op de kaart te zetten. Het
programma is een belangrijke smaakmaker van dit nieuwe genre voor een
groot publiek, en dient tevens als inspiratiebron voor het Nederlandse veld.
Naast deze internationale topkwaliteit programmeert de instelling met veel
zorg jonge Nederlandse makers van wie de artistiek-inhoudelijke kwaliteit
nog in ontwikkeling is. Het publieksbereik voor de betaalde programmering
is beperkt. Het festival onderneemt geen eigen activiteiten op het gebied van
cultuureducatie.
De financiële positie is gezond. In zijn toelichting op de toepassing van de
Fair Practice Code gaat Circusstad Festival helder in op eerlijke betaling,

1

maar summier op de overige waarden van de code. Het festival reflecteert
beknopt op de Governance Code Cultuur en duidelijk op de toepassing van
de Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Circusstad Festival is als biënnale gestart in 2010 en vindt sinds 2017
jaarlijks plaats. Het festival heeft zich wat vorm, inhoud en publiek betreft in
deze periode flink ontwikkeld, en aangetoond dat er voldoende kwalitatieve
programmering mogelijk is voor een jaarlijks festival. De afgelopen jaren
was het festival gastheer voor internationale netwerken, zoals Circostrada in
2018 en het docentennetwerk Fedec in 2019.
De raad oordeelt positief over het vakmanschap waarmee het festival wordt
samengesteld. Circusstad Festival heeft een belangrijke ontwikkeling
doorgemaakt in het presenteren van een kwalitatief hoogstaande
internationale programmering. Het programma is een belangrijke
smaakmaker van dit nieuwe genre voor een groot publiek, en dient tevens
als inspiratiebron voor het Nederlandse veld. Naast deze internationale
topkwaliteit programmeert het festival met veel zorg jonge Nederlandse
makers van wie de artistiek-inhoudelijke kwaliteit nog in ontwikkeling is.
Het festival beoogt het nieuwe veld een stap verder te helpen, en zet zijn
programmeringsbeleid, waarin gelauwerd én pril werk aan een breed
publiek getoond wordt, ook in de periode 2021 – 2024 voort.
Circusstad Festival beschrijft compact de drie strategische lijnen waarlangs
het festival de komende periode wil werken. Deze zijn in het plan helder
beschreven en uitgewerkt. Het festival wil uitgroeien tot hoogtepunt van de
activiteiten op het gebied van circus in Nederland en wil fungeren als
belangrijkste podium voor het Nederlandse circus. De raad waardeert deze
ambitie en is van mening dat het festival zijn positie in het veld nog kan
vergroten.
Vernieuwing
De raad waardeert de wijze waarop Circusstad Festival zich de afgelopen
jaren sterk heeft gemaakt voor de ontwikkeling van de circuskunst. Ook een
aantal recente initiatieven geven daar blijk van. Zo beoogt het platform voor
het Nederlandse circusveld Circuspunt, waarbij Circusstad Festival is
aangesloten, de algehele artistieke en zakelijke ontwikkeling in de
circussector te stimuleren. En in 2020 gaat de CircusCoalitie van start,
waardoor jonge makers vlieguren kunnen maken middels een nationale
theatertournee.

Rotterdam Circusstad

2

Het festival beschrijft een aantal stappen om startend talent te
ondersteunen. Het festival heeft ‘Circunstruction’ geïncorporeerd voor
startende gezelschappen en begint een samenwerking met Circus Rotjeknor
die zich richt op de toplaag van het jeugdcircus. De raad vindt het jammer
dat een uitwerking van de inhoud van de daadwerkelijke ondersteuning en
coaching door Circusstad Festival in het plan ontbreekt.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Circusstad Festival is transparant over de gehanteerde vergoedingen en
hanteert de loontabel uit de cao Toneel en Dans. Daarbij wordt bij
gezelschappen een omrekening naar zzp-tarief toegepast met behulp van de
door de Fair Practice Code geadviseerde rekentool. In het organisatieteam
wordt in een enkel geval nog iets onder het (voor zzp-tarief gecorrigeerde)
minimum gewerkt, iets wat het festival wil rechttrekken.
Het festival is financieel gezond en de liquiditeit en solvabiliteit zijn goed,
met een goed resultaat op het gebied van fondsenwerving. De begroting laat
aan zowel de baten- als de lastenkant een aanzienlijke toename zien ten
opzichte van de eerdere realisatie. Circusstad Festival beoogt meer
activiteiten te organiseren en verwacht een verdubbeling van het aantal
betalende bezoekers, en in het verlengde hiervan een verdubbeling van de
inkomsten uit kaartverkoop. De raad kan uit het plan niet opmaken of dit
een realistische doelstelling is, maar vindt het zeker verstandig om de
publieksinkomsten te verhogen. Op dit moment is nog geen kwart van het
aantal bezoeken betaald bezoek; verhogen van dit percentage is volgens de
raad bedrijfsmatig verstandiger dan investeren in meer activiteiten, met alle
bijbehorende kosten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Circusstad Festival heeft een nauwe band met de circusopleiding van
Codarts, maar onderneemt zelf geen directe activiteiten op het gebied van
cultuureducatie. Wel geeft het festival veel ruimte aan amateurs en
jeugdcircusleden om zelf circus uit te proberen. De raad is positief over de
start dit jaar van ‘Circus Roffa’, waarvan Circusstad Festival medeoprichter
is. Het project beoogt een bijdrage te leveren aan empowerment van de
jeugd en laat kwetsbare groepen Rotterdamse jongeren door middel van
circus hun talent ontdekken en zelf optreden op scholen. Voor dit project
werkt de organisatie nauw samen met het welzijnswerk in Rotterdam.
Het festival werkt in zijn plan sterk uit dat het taalloze circus juist door zijn
vorm in staat is om een divers publiek te betrekken bij cultuur. Het festival
organiseert activiteiten waarin het publiek in alle wijken van Rotterdam
opzoekt. De gratis stadsparade bereikt zo al gauw tienduizend toeschouwers,

Rotterdam Circusstad

3

en met een gastvrije uitstaling hoopt het festival dit publiek ook naar de
betaalde voorstellingen te trekken.
Het festival heeft zijn doelgroepen duidelijk voor ogen. De raad heeft er
vertrouwen in dat een stevig potentieel theaterpubliek geïnteresseerd kan
worden voor circus door het meer te positioneren als serieuze, theatrale
kunstvorm. Dit blijkt reeds bij gevestigde podiumkunstenfestivals waar
circusvoorstellingen een onderdeel vormen van het programma.
Geografische spreiding
Circusstad Festival is nauw verweven met de bestaande infrastructuur van
de podia en educatie-instellingen in Rotterdam en daarbuiten. Circusstad
Festival wordt sinds zijn eerste editie in 2010 ondersteund door de
gemeente Rotterdam en is sinds 2013 structureel opgenomen in het
Rotterdamse Cultuurplan. De stad Rotterdam positioneert zich onder meer
als proeftuin, laboratorium en kraamkamer voor nieuwe werkwijzen en
nieuwe vormen van aanbod voor een nieuw, grootstedelijk publiek.
In haar reflectie op de aanvraag, schrijft de stedelijke cultuurregio
‘Rotterdam en regio’ dat ruimte voor nieuwe makers, nieuwe vormen,
nieuwe genres, verbreding en vergroting van het publieksbereik centrale
uitgangspunten van het cultuurbeleid zijn voor de komende jaren. Het
regioprofiel noemt onder meer Circusstad Festival als organisatie die
verbonden is met lokale, nationale en internationale partners die actief zijn
in de keten van talentontwikkeling.
Toepassing Fair Practice Code
Circusstad Festival reflecteert helder op het onderdeel eerlijke betaling
binnen de Fair Practice Code en beschrijft een aantal goede stappen ter
ondersteuning en verbetering van de fair chain bij de jonge gezelschappen
waarmee gewerkt wordt. De instelling zet zich in voor een transparante en
eerlijke sector en is onder meer initiatiefnemer van de CircusCoalitie en
bestuurslid van Circuspunt. Het festival gaat slechts summier in op de
andere onderdelen van de code. Zo geeft het plan weinig inzicht in
secundaire voorwaarden en is onduidelijk of samenwerkingspartners deze
code onderschrijven. De raad vindt meer reflectie op de overige onderdelen
van de code noodzakelijk.
Toepassing Governance Code Cultuur
Circusstad Festival hanteert de Governance Code Cultuur en werkt volgens
het bestuursmodel. Het festival heeft als samenwerkingsverband van een
aantal Rotterdamse instellingen gekozen voor een bestuur waarin betrokken
organisaties vertegenwoordigd zijn. Om de eigen onafhankelijkheid te
garanderen, is er een tweedeling in het bestuur: in het dagelijks bestuur
zitten geen vertegenwoordigers van de partners, in het algemeen bestuur

Rotterdam Circusstad

4

wel. De raad vindt deze constructie echter niet in overeenstemming met de
code, omdat ze een potentiële bron van botsing van belangen vormt. Voor
het overige is de reflectie op de code betrekkelijk summier.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Circusstad Festival geeft een heldere reflectie op de stand van zaken met
betrekking tot de toepassing van de Code Diversiteit en Inclusie. De raad
ziet deze in programmering en publieksbereik al duidelijk tot uiting komen;
voor bestuur, personeel en partners is dit een aandachtspunt waar de
organisatie stappen voor onderneemt.

Rotterdam Circusstad

5

Rotterdams Philharmonisch Orkest
Geadviseerd subsidiebedrag: € 4.149.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 4.149.000

Over de instelling
Stichting Rotterdams Philharmonisch Orkest, podiumkunsten,
symfonieorkesten, Rotterdam
Stichting Rotterdams Philharmonisch Orkest (hierna: Rotterdams
Philharmonisch Orkest) is gevestigd in Rotterdam en verzorgt symfonisch
aanbod in Rotterdam en regio, en daarnaast internationaal. Het staat onder
leiding van een chef-dirigent en werkt met een aantal gastdirigenten samen.
Het orkest ziet het als zijn taak om het groot symfonische repertoire te
spelen. Het heeft concertgebouw de Doelen in Rotterdam als thuisbasis. De
instelling vult de kernprogrammering aan met muziek uit de barok en de
klassieke periode. Het Rotterdams Philharmonisch Orkest profileert zich als
een ambitieus orkest dat op internationaal niveau musiceert en daarmee een
breed publiek bereikt. De organisatie wil naar eigen zeggen vanuit een open
houding zo veel mogelijk mensen raken met symfonische muziek en
combineert avontuurlijk met traditioneel repertoire.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.13 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Rotterdams Philharmonisch
Orkest een subsidiebedrag toe te kennen van € 4.149.000.
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van het Rotterdams
Philharmonisch Orkest en over de verbreding die het orkest opzoekt in de
programmering om een breder en diverser publiek te bereiken. Aan
talentontwikkeling wordt op verschillende manieren vormgegeven. Het
bereik van het educatieve programma is groot en het orkest ambieert een zo
groot mogelijk bereik in de regio rond Rotterdam, waarvoor het onder
andere zijn netwerk met scholen uitbreidt.
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest is goed verankerd in Rotterdam en
wil de activiteiten uitbreiden naar de verdere regio. Het orkest speelt met
regelmaat op internationale podia.
De financiële situatie is voldoende en het orkest heeft de risico’s goed in
kaart gebracht. Het orkest betaalt conform-cao maar vindt de beloning van
musici niet optimaal; het ziet echter geen mogelijkheden tot verdere

verbetering. Het orkest reflecteert beknopt maar voldoende op de codes
door te benoemen op welke wijze het ermee bezig is.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van het Rotterdams
Philharmonisch Orkest. In de periode 2017 – 2020 heeft het orkest nieuwe
concertformules (door)ontwikkeld en daarmee meer diverse en jongere
publieksgroepen bereikt. In 2018 bestond het orkest honderd jaar, en
nodigde een zeer groot aantal bewoners uit alle wijken van Rotterdam uit. In
dat jaar trad de nieuwe chef-dirigent Lahav Shani aan, die ook als pianist
actief is en met zijn benadering een nieuwe invulling geeft aan het
dirigentschap. Het is waardevol dat tegelijk zowel Valery Gergiev als
Yannick Nézet-Séguin als eredirigenten bij het orkest betrokken blijven. Het
vakmanschap van het orkest is zeer groot en het niveau van het merendeel
van de concerten ligt hoog.
De programmering voor 2021 – 2024 laat een breed scala aan activiteiten
zien, met de focus op groot symfonisch werk en spraakmakende solisten als
Leonidas Kavakos en Yuja Wang. Daarnaast zet het orkest in op verbreding
van het repertoire en toont daarbij stilistische flexibiliteit met achttiendeeeuws repertoire (onder anderen met Jordi Savall) en samenwerking met
jonge Nederlandse componisten als Mathilde Wantenaar en Joey Roukens.
Op eerder ontwikkelde programma’s als ‘Brasil Sinfônico’ en ‘Arabic
Symphonic Night’ komen veel nieuwe bezoekers af met een niet-westerse
achtergrond, en op ‘Harry Potter in Concert’ een beduidend jonger publiek.
De raad staat positief tegenover de voortzetting van deze formats, net als
over de verbinding met andere muziekgenres die onder andere wordt
gemaakt in ‘Musical meets Opera’ en ‘Best of Broadway’, en in de
samenwerking met North Sea Jazz en International Film Festival
Rotterdam.
Naast de jaarlijkse begeleiding bij De Nationale Opera brengt het orkest
eens in de twee jaar een concertante operaproductie, onder leiding van
Yannick Nézet-Séguin. Na ‘Die Frau ohne Schatten’ van Richard Strauss in
2020 volgt in 2022 Wagners ‘Das Rheingold’.
De raad vindt het gepresenteerde aanbod aansprekend en evenwichtig. Het
orkest engageert dirigenten en solisten van topniveau en wordt geregeld
uitgenodigd te spelen bij de BBC Proms, in Parijs en een aantal Duitse
steden. Behalve in Europa treedt het orkest ook op in Azië en de Verenigde
Staten. In 2021 staat een reis naar de grote zalen in Taiwan en Japan
gepland.

Rotterdams Philharmonisch Orkest

2

Vernieuwing
Vernieuwing komt bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest vooral tot
uiting in de gedrevenheid om nieuwe publieksgroepen te bereiken. Het
orkest spreekt de wens uit zich tot alle Rotterdammers te verhouden. Het
orkest doet publieksonderzoek en gaat in gesprek met mensen en
organisaties met een niet-westerse achtergrond om beter inzicht te krijgen
in de doelgroepen en het programma beter te laten aansluiten op de
beoogde publieksgroepen.
Het orkest bouwt de goede band met het bedrijfsleven in Rotterdam verder
uit. De oprichting van het innovatieteam ‘Business CreAtions’ maakt
nieuwsgierig, omdat enerzijds gezocht wordt naar kansrijke activiteiten voor
jongere doelgroepen en anderzijds wordt ingezet op het bedenken van
formats voor de zakelijke markt. Zo zal het orkest een Chinees
Nieuwjaarsconcert ontwikkelen met de ambassade en zakenrelaties uit dat
land.
Vernieuwing komt verder tot uiting in opdrachten aan eigentijdse
componisten en het beleid om jonge Nederlandse solisten een kans te geven.
Het initiatief ‘Rotterdam Philharmonic Banda’ geeft talenten uit de stad de
mogelijkheid om samen met orkestleden op te treden. Dit hit & runensemble is samengesteld met musici uit het orkest en speelt in wisselende
samenstelling en bij uiteenlopende activiteiten.
In samenwerking met Codarts biedt het orkest studenten de mogelijkheid
om stage te lopen in het orkest. In de periode 2021 – 2024 worden de
opleidingsactiviteiten uitgebreid door het opzetten van een internationale
orkestacademie. Dit initiatief met zeven opleidingsplekken wordt mede
gefinancierd door het bedrijfsleven.
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest zet het traject voort waarin twee
jonge assistent-dirigenten gedurende twee seizoenen met het orkest kunnen
werken. Daarnaast biedt het orkest, in aansluiting op de educatieve
activiteiten, amateurdagen en masterclasses voor jeugdorkesten uit de regio.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest hanteert de cao Nederlandse
Orkesten en de cao voor remplaçanten. Een eigen cao voor de staf wordt
ontwikkeld. Volgens het orkest is de salarispositie van de musici niet
optimaal, maar het orkest ziet in de huidige situatie geen mogelijkheden om
dit te verbeteren. De invoering van de Wet Arbeidsmarkt in balans heeft
voor het orkest grote gevolgen. Het orkest roept de overheid op hier
verantwoordelijkheid voor te nemen.

Rotterdams Philharmonisch Orkest

3

De liquiditeit, solvabiliteit en het weerstandsvermogen tonen een matige
financiële gezondheid. Op basis van de cijfers van 2017 en 2018 zijn er geen
grote risico’s. De liquiditeit en het weerstandsvermogen laten echter een
middelmatig hoog risico zien dat het orkest niet zal kunnen voldoen aan
kortetermijnbetalingsverplichtingen en tegenvallende baten niet kan
opvangen. Het orkest schrijft dat het zich zorgen maakt, omdat de
indexering geen gelijke tred heeft gehouden met de stijging van de
loonkosten. De risico’s zijn goed in kaart gebracht. Het orkest zoekt de
oplossing in het verlagen van het activiteitenniveau, voor zover dat niet ten
koste gaat van de kwaliteit en het publieksbereik.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest heeft zich ten doel gesteld om zo
veel mogelijk kinderen en jongeren van alle leeftijden in de regio rondom
Rotterdam in contact te brengen met symfonische muziek. De afgelopen
jaren heeft het orkest met zijn educatieve programma’s 25.000 kinderen en
jongeren bereikt. Het orkest werkt samen met een grote, diverse groep
samenwerkingspartners. Met onder andere virtual reality en games wordt
aansluiting gezocht bij de leefwereld van kinderen. Om meer kinderen en
jongeren te bereiken in de regio wordt in de periode 2021 – 2024 het
netwerk van scholen uitgebreid en programmeert het orkest in kleine
theaters. Om diversiteit en inclusie te verbeteren zoekt het orkest hier ook
samenwerking met andere organisaties in de stad.
Het orkest heeft een goed beeld van de samenstelling van zijn (potentiële)
bezoekers. Het richt zich in de periode 2021 – 2024 verder op het
verbreden, vergroten en verjongen van het publiek. Omdat mensen met een
niet-westerse achtergrond symfonische muziek niet vanzelfsprekend
omarmen, programmeert de instelling zoals hierboven beschreven enkele
nieuwe formats.
Het mediabeleid toont een duidelijke ontwikkeling. Er wordt gewerkt met
focusgroepen van potentiële doelgroepen en er is een data-analist
aangesteld om meer samenwerking tussen de verschillende afdelingen in de
organisatie te bevorderen. Ook wordt er samengewerkt met de Doelen met
betrekking tot bezoekersanalyses.
Geografische spreiding
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest heeft zijn standplaats in Rotterdam,
speelt het overgrote deel van de concerten in deze stad en is er goed
verankerd. Het orkest wil zijn activiteiten de komende tijd uitbreiden in de
eigen regio, door het verstevigen van bestaande samenwerkingsverbanden
en het aangaan van nieuwe allianties op het gebied van publieksbereik,
educatie en talentontwikkeling. Daarnaast wordt het netwerk van scholen in

Rotterdams Philharmonisch Orkest

4

de regio uitgebreid en worden er ensemblevoorstellingen geprogrammeerd
in kleine theaters. In zijn reflectie op de aanvraag noemt de stedelijke
cultuurregio Rotterdam onder andere de vele samenwerkingsverbanden
van het orkest en het diverse activiteitenrepertoire.
Ongeveer een vijfde van het totaal aantal voorstellingen wordt in het
buitenland gegeven en het orkest speelt met regelmaat op internationale
festivals.
Toepassing Fair Practice Code
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest reflecteert beknopt op de
toepassing van de Fair Practice Code. Het orkest streeft naar eerlijke
betaling en beschrijft per kernwaarde van de code zijn beleid en aanpak.
Daaruit blijkt het streven naar een transparante, veilige organisatie. Het
orkest benoemt echter geen toetsbare doelstellingen om in de periode 2021
– 2024 te komen tot een betere naleving van de code, en koppelt daar geen
concrete stappen aan.
In 2019 is na een medewerkersonderzoek een langdurig traject gestart voor
het verbeteren van de organisatiecultuur naar een opener cultuur. Aan dit
traject neemt een brede vertegenwoordiging van staf en musici deel. Er is
daarbij aandacht voor duurzame inzetbaarheid en medische begeleiding.
Toepassing Governance Code Cultuur
De toelichting van het Rotterdams Philharmonisch Orkest op de
Governance Code Cultuur is duidelijk en getuigt van reflectief vermogen. De
mate van transparantie in de verantwoording is hoog. De openbare
jaarverslagen zijn zowel inhoudelijk als financieel uitgebreid. Het beleid, de
activiteiten en de financiële cijfers worden gespecificeerd en toegelicht. Ook
informatie over de samenstelling, profielen en nevenfuncties van de raad
van toezicht en het bestuur zijn opgenomen in het jaarverslag.
Opvallend is dat het orkest beschrijft dat de statuten gewijzigd worden, naar
aanleiding van de veranderende rolverdeling tussen algemeen en artistiek
directeur en zakelijk directeur. De raad mist in de toelichting echter de
onderbouwing van deze wijziging van een eenhoofdige naar een
tweehoofdige directie. Het directiereglement is al aangepast en de span of
control is naar eigen zeggen in balans.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
In de toelichting op de Code Diversiteit en Inclusie geeft het Rotterdams
Philharmonisch Orkest een beschrijving aan de hand van de vier p’s
(programma, personeel, publiek en partners). Het orkest is duidelijk
doordrongen van de noodzaak inclusiever en diverser te werken en benoemt
hiervoor enkele benodigde acties, maar werkt die nog niet concreet uit.

Rotterdams Philharmonisch Orkest

5

Ten aanzien van personeel meldt het orkest de samenwerking met veel
vrouwelijk dirigenten, de evenwichtige genderverdeling en leeftijdsopbouw
binnen de organisatie. In de klassiekemuziekwereld zijn volgens het orkest
mensen met een niet-westerse achtergrond nog steeds zeldzaam, met
uitzondering van Aziaten. Bij vacatures binnen de raad van toezicht zal de
werving nadrukkelijk gericht zijn op een meer diverse samenstelling.
Het orkest herhaalt de voornemens om een jonger en meer divers publiek te
bereiken en maakt daarvoor een aantal programmatische keuzes. De raad
oordeelt daar positief over. Het aantal partners is groot, maar de raad mist
organisaties die van meerwaarde kunnen zijn om velerlei vormen van
inclusie beter te verankeren in de organisatie.

Rotterdams Philharmonisch Orkest

6

Rotterdamse Dakendagen
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Stichting Rotterdamse Dakendagen (hierna: Rotterdamse Dakendagen) wil het
gebruik van daken stimuleren en organiseert met dat doel jaarlijks de Rotterdamse
Dakendagen, een festival gedurende een weekend in juni in Rotterdam. Hiermee laat
de organisatie zien hoe daken kunnen bijdragen aan een gezonde, levendige,
aantrekkelijke en toekomstbestendige stad.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.42 van de Regeling op
het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Rotterdamse Dakendagen geen subsidie
toe te kennen.
Rotterdamse Dakendagen maakt Rotterdamse daken toegankelijk en verbindt
actuele maatschappelijke vraagstukken met architectuur, kennis en cultuur. Zij
doet dit door jaarlijks een festivalweekend voor publiek te organiseren.
De raad vindt de activiteiten van Rotterdamse Dakendagen aantrekkelijk en de
ontsluiting van daken een verrijking voor de stad Rotterdam. Hij ziet het landelijk
belang ervan echter niet.
Het activiteitenplan blikt vooral terug. De raad leest de wens tot consolidatie, maar
mist de ambitie voor de lange termijn. Het festival is daarnaast slechts in zeer
beperkte mate een platform voor internationale uitwisseling tussen vakgenoten, en
heeft dat ook niet tot doel.
De organisatie geeft aan naar een realistische begroting te willen groeien in vijf
stappen, zodat in 2024 de beloning op een sectorconform niveau is. De toelichting
daarop ontbreekt echter.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Jaarlijks wordt in de eerste helft van juni gedurende een weekend de Rotterdamse
Dakendagen georganiseerd, een festivalweekend voor publiek. Rotterdamse
Dakendagen heeft als statutair doel om door middel van evenementen het gebruik
van daken in Rotterdam te stimuleren. Zij wil een zo breed mogelijk publiek en
professionele stadmakers bewust maken van de kansen die de ruimte op daken biedt

voor een verdichtende stad. Daarmee laat zij zien hoe daken kunnen bijdragen aan
een gezonde, levendige, aantrekkelijke en toekomstbestendige stad.
Rotterdamse Dakendaken onderzoekt, reflecteert en experimenteert op daken en wil
zo een voedingsbodem zijn voor innovatie en creativiteit. Zij heeft hierbij aandacht
voor zowel stedenbouwkundige vraagstukken van verduurzaming en nieuwe
publieke ruimte, als voor grootstedelijke thema’s als diversiteit en inclusie.
Rotterdamse Dakendagen organiseert jaarlijks een internationale Kennisdag met
een inhoudelijk kennisprogramma en workshops over internationale
kennisontwikkeling voor dakgebruik. Daarnaast zijn er lezingen, een
daksupermarkt, een theater-, dans-, muziek-, woord-, circus-, film- en speeldak en
(wanneer de datum aansluit) een dak-iftar. In 2019 vonden activiteiten plaats op 65
daken, droegen circa 130 culturele en maatschappelijke partners bij en werden er
22.000 bezoekers geteld.
De raad vindt de activiteiten van Rotterdamse Dakendagen aantrekkelijk en de
ontsluiting van daken een verrijking voor de stad Rotterdam. Hij ziet nadrukkelijk
het belang voor de stad, maar landelijk niet. Hij mist daarnaast een bredere blik op
de zogenoemde restruimte in de stad.
Het activiteitenplan blikt vooral terug en geeft weinig toelichting op de
toekomstplannen. De raad leest de wens tot consolidatie, maar mist de ambitie voor
de lange termijn van Rotterdamse Dakendagen. Ook wordt er gesproken over een
groot iconisch project elke twee jaar, maar dit wordt niet toegelicht. Het festival is
slechts in zeer beperkte mate een platform voor internationale uitwisseling tussen
vakgenoten en heeft dat ook niet tot doel.
Vernieuwing
De raad karakteriseert Rotterdamse Dakendagen als een aantrekkelijk lokaal festival
met een enthousiast korte termijnplan, een goed netwerk en goede lokale inbedding.
Het activiteitenplan bevat enkele verbindende elementen, maar als geheel vindt de
raad de ambitie tot vernieuwing onvoldoende overtuigend.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Rotterdamse Dakendagen heeft geen grote financiële risico’s en een goed eigen
verdienvermogen. Wel is er een te laag eigen vermogen, wat financiële risico’s kan
opleveren; een strategie om dit aan te vullen acht de raad wenselijk. Positief is dat
Rotterdamse Dakendagen niet in grote mate afhankelijk is van een enkele grote
batenpost.
Rotterdamse Dakendagen heeft relatief kleine beheerslasten en vrijwel alleen
activiteitenlasten. Deze nemen naar verwachting in 2021 (en daarna) ten opzichte
van 2018 fors toe.

Rotterdamse Dakendagen

2

Rotterdamse Dakendagen streeft naar een verdere professionalisering en betaalt
partners momenteel gemiddeld 80 procent van wat volgens haar fair genoemd kan
worden. De beloning van het team bedraagt 60 procent van wat het zou moeten zijn
volgens de geldende normen. Rotterdamse Dakendagen is nu een
‘harmonicaorganisatie’, die jaarlijks groeit van 1 naar 150 medewerkers. De
organisatie wil in vijf stappen groeien naar een realistische begroting, zodat de
beloning in 2024 op een sectorconform niveau is. De verschillende culturele codes
die de laatste jaren zijn opgesteld moeten daarbij een leidraad vormen.
De samenwerkingspartners van Rotterdamse Dakendagen zijn vooral professionele
stadmakers. De organisatie lijkt niet aangesloten te zijn bij een koepelvereniging.
Het is de raad niet duidelijk of en in welke mate de organisatie werkt met
vrijwilligers of stagiaires, welke vergoeding die ontvangen, of er modelcontracten
worden gebruikt, en hoe de keuze, de inzet en de verantwoordelijkheden van
vrijwilligers en betaalde medewerkers worden verantwoord.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Rotterdamse Dakendagen wil een brede mix van doelgroepen laten participeren in
gesprekken over stedenbouw en denken over de mogelijkheden van de stad. Door op
Rotterdamse daken verbindingen te presenteren tussen architectuur, kennis, cultuur
en samenleving, ontstaat er een laagdrempelig en multidisciplinair programma.
Rotterdamse Dakendagen stelt te kiezen voor een divers programma om een divers
publiek aan te spreken. De instelling trekt zo een publiek voor wie
cultuurparticipatie niet vanzelfsprekend is; de afgelopen jaren was dat – volgens
eigen zeggen – 40procent van het totale publiek. De raad is hierover positief, evenals
over het streven van Rotterdamse Dakendagen om mensen met een handicap, of
mensen die eenzaam zijn actief te betrekken.
Geografische spreiding
Rotterdamse Dakendagen is geworteld in Rotterdam en gebruikt Rotterdamse
gebouwen als laboratorium. Rotterdamse Dakendagen heeft partners in een
cultureel, sociaal en economisch netwerk van de stad en daarbuiten, ook
internationaal. Een specifiek netwerk daarbij is de Rotterdamse Dakenclub,
bestaande uit leden uit de bouw- en vastgoedwereld. De raad ziet het belang voor
Rotterdam, landelijk nog niet.
Toepassing Fair Practice Code
Rotterdamse Dakendagen is heel summier in haar toelichting op de verschillende
onderdelen van de code met betrekking tot eerlijke beloning en de sociale dialoog.
Een toelichting op de begroting ontbreekt. De raad vindt dit onvoldoende ingevuld.

Rotterdamse Dakendagen

3

Toepassing Governance Code Cultuur
Rotterdamse Dakendagen heeft een bestuursmodel. Het bestuur is onbezoldigd.
Rotterdamse Dakendagen schrijft de Governance Code Cultuur te hanteren voor
haar organisatie en bij werving van nieuwe bestuursleden rekening te houden met de
diversiteit van de stad Rotterdam. De raad vindt de code onvoldoende toegelicht.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Rotterdamse Dakendagen schrijft te streven naar diversiteit. Voor vrijkomende
plekken binnen haar team geeft Rotterdamse Dakendagen voorrang aan kandidaten
die de diversiteit van de organisatie vergroten.
Ten aanzien van haar activiteiten schrijft Rotterdamse Dakendagen dat het geen
doel op zich is om als festival en in publieksbereik inclusief te zijn, maar dat zij wil
bijdragen aan een inclusieve stad. Niet beschreven wordt echter welke stappen
daartoe genomen worden en wat de beoogde resultaten zijn in de komende
periode.

Rotterdamse Dakendagen

4

SALLY
Geadviseerd subsidiebedrag: € 600.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 682.400

Over de instelling
Stichting SALLY Dansgezelschap Maastricht, podiumkunsten,
jeugdpodiumkunsten, Maastricht
Stichting SALLY Dansgezelschap Maastricht (hierna: SALLY) is gevestigd in
Maastricht en maakt dansvoorstellingen en educatief aanbod voor publiek
van 2 tot 18 jaar. De producties gaan over actuele, sociaal-maatschappelijke
thema’s die kinderen (en volwassenen) raken. De beleving is leidend en
daarom laat SALLY het publiek actief meewerken aan de ontwikkeling van
haar danstaal. De educatiewerkzaamheden zijn daarbij belangrijk.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting SALLY Dansgezelschap Maastricht
een subsidiebedrag toe te kennen van € 600.000.
SALLY maakt op artistiek-inhoudelijk vlak een goede ontwikkeling door. Ze
werkt samen met een brede waaier aan samenwerkingspartners in de regio
en is haar publieksgroep aan het verbreden. Haar educatieve aanpak is op
punten voorbeeldstellend en innovatief. De instelling zoekt naar manieren
om educatie en participatie in de voorstellingen te integreren. Dat vindt de
raad een interessante ontwikkeling.
SALLY begroot een forse groei van de begroting, onder meer om een vast
dansersensemble aan te stellen. De raad vindt dit in beginsel positief, maar
had graag een meer gefaseerde aanpak gezien en vindt de gevraagde BISbijdrage te hoog in verhouding tot de subsidie die de instelling in de periode
2017 – 2020 van Fonds Podiumkunsten ontvangt.
In haar reflectie op de Fair Practice Code beperkt SALLY zich tot fair pay.
De instelling reflecteert goed op de Code Governance Cultuur en de Code
Diversiteit en Inclusie, maar concrete inspanningen om de diversiteit in
haar organisatie en onder haar toezichthouders te vergroten, ontbreken.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is positief over de artistiek-inhoudelijke kwaliteit van de
activiteiten. In de periode 2017 – 2020 verstevigde de instelling haar positie
in de regio met diverse samenwerkingen, door jonge makers te begeleiden
en met projecten waarbij inclusiviteit een belangrijke rol speelt. Met
voorstellingen als ‘Vreemde Eend’, ‘WOEST’ en ‘KEIHARD’ speelde het
gezelschap met succes voor zowel een kleuterpubliek als voor jongeren.
SALLY heeft voor de periode 2021 – 2024 goede ambities. Ze verbreedt haar
profiel door dansproducties voor peuters te gaan ontwikkelen en meer
aandacht te besteden aan talentontwikkeling, educatie en participatie.Ook is
de raad enthousiast over de cross-disciplinaire samenwerking waar de
instelling op inzet. Het palet aan partners uit de regio is breed, van Het
Laagland en philharmonie zuidnederland tot The Notorious IBE. De raad
kijkt uit naar het samengaan van theater en dans in de kleuterproductie ‘De
Grote Gele Graafmachine’ (coproductie met Het Laagland), naar ‘ZOEF
ZOEF’ op het snijvlak van dans en circus, en naar de clubvibe van
totaalbeleving ‘GOD IS A DJ’.
SALLY streeft ernaar in 2030 een ‘Danshuis aan de Maas’ op te richten, een
learning community die goed past in cultuurregio Zuid als proeftuin voor de
dans. De raad vindt dit een mooie stip aan de horizon en had graag meer
gelezen over de ontwikkeling ervan.
SALLY wil via dans actuele thema’s bespreekbaar maken. De zeggingskracht
van de producties ligt volgens de instelling in een combinatie van abstractie
en realisme. De raad mist daarbij echter een nadere dramaturgische
invulling: de instelling licht niet toe hoe zij dit voornemen vertaalt in
dansvocabulaire, voorstellingsstructuur of vormgeving.
Vernieuwing
De onderverdeling van SALLY’s activiteiten in ‘danst’ ‘experimenteert’ en
‘ontmoet’, oogt spannend. De indeling laat zien dat de instelling denkt
vanuit innovatie en openheid. Dit blijkt ook uit haar cross-overs met
uiteenlopende samenwerkingspartners uit verschillende disciplines en
genres zoals circus, computeranimatie en theater.
Daarnaast zet de instelling zich in voor de begeleiding van jonge makers,
zoals urban choreografietalent Jennifer Romen. Met SALLY’s ‘Danslab’ is de
instelling verbonden aan VIA ZUID, een zuidelijk netwerk voor
talentontwikkeling.
De innovatieve kracht van SALLY schuilt volgens de raad zeker ook in haar
educatieve aanpak. Ze heeft zich op dit vlak bewezen, met prijswinnende

SALLY

2

educatieformats als ‘Dit Dat Dans’ en ‘Dansje Taal’. In de periode 2021 –
2024 spant ze zich in om educatie en participatie te integreren in de
voorstelling, als een totaalbeleving voor met name de wat oudere doelgroep.
Deze jongerenproducties (10+) zijn een vervolg op de dansexperience
‘KEIHARD’, waarbij de instelling het theater ombouwde tot club of catwalk.
De raad is benieuwd naar deze integratie en vindt de aanpak interessant.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
SALLY heeft een relatief gezonde bedrijfsvoering. De liquiditeit en de
solvabiliteit zijn ruim voldoende en ze heeft een weerstandsvermogen
opgebouwd, al zou dat nog steviger mogen zijn.
De prestaties stonden volgens de instelling in de periode 2017 – 2020 niet in
een gezonde verhouding tot de personele bezetting: het kleine team kon de
vraag nauwelijks aan. Daarom is ze voornemens per 2021 het
dansersensemble en een repetitor in loondienst te nemen, net als
backofficefuncties voor onder meer educatie, marketing, productie en
coördinatie. De begroting voor de periode 2021 – 2024 valt daardoor flink
hoger uit dan de realisatie in 2017 en 2018.
De raad heeft begrip voor de stijging van de personeelslasten maar had
liever een meer gefaseerde groei gezien, en vindt de gevraagde BIS-bijdrage
te hoog in verhouding tot de subsidie die de instelling momenteel van het
Fonds Podiumkunsten ontvangt.
SALLY hanteert voor haar vaste medewerkers de cao Toneel en Dans. De
organisatie bestaat verder uit zzp’ers die per opdracht ingehuurd worden.
Ook voor hun honoraria hanteert ze de richtlijnen uit deze cao, maar ze licht
dat niet nader toe.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
SALLY’s educatieve aanbod, met formats als ‘Dit Dat Dans’ en ‘Dansje Taal’,
heeft de afgelopen periode geleid tot successen: de instelling won er
verschillende prijzen mee. Met het format ‘Dance ID’ geeft SALLY
danseducatie in het voortgezet onderwijs. Het verheugt de raad dat hiermee
ook mbo-leerlingen goed bereikt worden. De instelling ontwikkelt daarnaast
met partner Holland Dance Festival ook educatieactiviteiten voor het
speciaal onderwijs.
De raad is positief over de voor 2021 – 2024 geplande ontwikkelingen en
ziet dat de instelling op het vlak van educatie een toegevoegde waarde heeft
in het jeugdpodiumkunstenveld. Zo constateert SALLY dat het aantal
dansdocenten in Zuid-Nederland schaars is en werkt ze daarom samen met
de Stilte uit Breda aan een docentenpoule voor de hele zuidelijke regio.
Daarnaast heeft ze een rol als projectleider in de Limburgse Proeftuin Dans:

SALLY

3

‘Right Now!’. Die proeftuin is gericht op het bereiken van nieuw
(internationaal) publiek, het ontwikkelen van nieuwe faciliteiten voor jonge
(urban) dansers en (midcareer) makers en op samenwerking tussen
dansfestivals, podia en culturele organisaties – thema’s die goed aansluiten
bij het regioprofiel Zuid.
SALLY bereikt een breed, jong publiek met voorstellingen die veelal via
scholen geboekt worden. Maar ook met vrije theatervoorstellingen en haar
deelname aan festivals en evenementen als de museumnacht Maastricht, is
SALLY goed zichtbaar en bereikt zij een breed kunst- en cultuurpubliek.
Wat betreft participatie ziet de raad een bijzondere waarde in SALLY’s
Danslab, een werkplaats voor publiek én choreografen, waar het jonge
publiek expliciet wordt uitgenodigd om via cocreatie bij te dragen aan het
onderzoeksproces. Ook creëert ze bijzondere dansontmoetingen voor het
amateurdansveld en voor bijvoorbeeld bewoners van zorgcentra.
Geografische spreiding
De raad is van mening dat SALLY goed bijdraagt aan de geografische
spreiding van cultuuraanbod in de categorie jeugdpodiumkunsten, en dan
met name dans voor een jong publiek.
SALLY is stevig verankerd in de stedelijke cultuurregio Zuid, waar zij is
gevestigd. De instelling is er medeoprichter van de Proeftuin Dans. Er zijn
duurzame samenwerkingen met (jeugd)podiumkunstinstellingen in de stad
en regio, en op gebied van danseducatie met het basis-, voortgezet en mboonderwijs. Daarnaast werkt ze goed samen met (dans)festivals en
choreografen van uiteenlopende signatuur in de regio, en verzorgt ze
maatschappelijke projecten op scholen en in zorginstellingen. Ook uit de
plannen voor een learning community spreekt de ambitie van de instelling
om in en voor de regio van waarde te zijn. De stedelijke cultuurregio
onderschrijft dat SALLY bijzonder goed aansluit bij de drie thema’s van het
regioprofiel: internationalisering, publieksontwikkeling, en ruimte voor
makers.
Landelijk realiseert de instelling een steeds groter bereik, onder meer door
samenwerking met het impresariaat STIP Theaterproducties. Bovendien is
SALLY lid van Podiumkids.nl, het samenwerkingsverband van 24
jeugdtheatergezelschappen dat resulteert in gezamenlijke
marketinginspanningen.
SALLY heeft niet alleen een goed regionaal en landelijk bereik, maar tourt
ook regelmatig in het buitenland.

SALLY

4

Toepassing Fair Practice Code
SALLY onderschrijft de Fair Practice Code. Dit was in de periode 2017 –
2020 nog niet het geval. Ze hanteert de cao Toneel en Dans, ook voor de
honorering van zzp’ers, maar licht niet toe hoe precies.
SALLY beperkt zich in haar reflectie tot het aspect fair pay. Een reflectie op
de secundaire arbeidsvoorwaarden ontbreekt. De instelling zegt
scholingsmogelijkheden voor medewerkers te gaan inventariseren maar
maakt dit niet concreet en formuleert geen vervolgstappen. Of SALLY
deelneemt aan de sociale dialoog over eerlijke beloning, blijkt niet uit de
aanvraag; wel wordt ze per 2021 lid van de NAPK. De raad had graag een
nadere toelichting gezien op de toepassing van de code en vervolgstappen
gelezen op de verschillende aspecten.
Toepassing Governance Code Cultuur
SALLY reflecteert goed op de Governance Code Cultuur en past deze toe. De
code is het uitgangspunt voor het functioneren van de organisatie. Ieder jaar
wordt gestart met een evaluatie van de toepassing ervan. Voor de komende
periode heeft de instelling twee actiepunten geformuleerd: ze verbetert de
verslaglegging en wil de diversiteit binnen de raad van toezicht vergroten.
De werving van nieuwe leden (de eerstvolgende termijnen lopen af in 2020
en 2022) vindt plaats op basis van een profiel dat uitgaat van een diverse
samenstelling in competenties, werkervaring, woonplaats, leeftijd, gender
en culturele achtergrond. De raad vindt dit een noodzakelijke ontwikkeling
en verwacht dat dit in de periode 2021 – 2024 wordt gerealiseerd.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
SALLY reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. De instelling past
de code toe in haar inhoudelijke aanpak en spreekt de intentie uit om dit ook
in haar organisatie te doen. Bij het casten van dansers let de instelling
bewust op verschillende culturele achtergronden, geaardheid, gender en
genderidentiteit. Ook zorgt ze ervoor dat kinderen en jongeren uit gezinnen
met lagere inkomens, of met een allochtone achtergrond, in aanraking
kunnen komen met het werk.
De raad heeft waardering voor ‘DanceAble’, een programma in
samenwerking met Holland Dance, gericht op ‘inclusiedans’. Het
gezamenlijke onderzoek heeft onder meer geleid tot een voorstelling en een
interactieve workshop voor kinderen met meervoudige fysieke en/of
geestelijke beperkingen. De raad volgt de verdere inspanningen van SALLY
op dit vlak met belangstelling.
De raad mist een omschrijving van concrete actiepunten die de diversiteit
onder het (kantoor)personeel zullen vergroten.

SALLY

5

Scapino Ballet Rotterdam
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 2.461.000

Over de instelling
Stichting Scapino Ballet Rotterdam, podiumkunsten, dans, Rotterdam
Stichting Scapino Ballet Rotterdam (hierna: Scapino Ballet Rotterdam) is
een middelgroot dansgezelschap, gevestigd in Rotterdam. Scapino Ballet
Rotterdam wil nieuwe vormen van onderscheidende en tegelijkertijd
toegankelijke dans maken voor een breed publiek, in de standplaats en de
rest van Nederland. Scapino Ballet Rotterdam ziet zichzelf als hét reizend
gezelschap van Nederland en wil behalve de grote steden ook meer dan
zeventig middelgrote steden bedienen. Ze creëert thematische
avondvullende producties met eigen choreografieën. Hierin wordt veelal
gebruikgemaakt van livemuziek en theatrale elementen uit andere
disciplines, zoals opera, variété en circus. Daarnaast werkt Scapino Ballet
Rotterdam met gastchoreografen. Ook ontwikkelt zij educatieve en
participatieactiviteiten in samenwerking met partners uit de eigen stad en
daarbuiten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.11, lid 2, sub d van
de Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Scapino Ballet
Rotterdam. Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde
categorie adviseert de Raad voor Cultuur Stichting Scapino Ballet
Rotterdam geen subsidie toe te kennen. De raad verwijst voor een
toelichting op de afweging naar de inleiding bij deze categorie.
Scapino Ballet Rotterdam draagt in grote mate bij aan de spreiding en
zichtbaarheid van grootschalige, toegankelijke dans in Nederland. De
instelling incorporeert muziek, circus, variété en livemuziek in haar
producties en trekt daarmee een groot publiek. De raad oordeelt echter, net
als in eerdere adviezen, kritisch over de mate waarin Scapino Ballet
Rotterdam de dans vernieuwt; soms lijken publieksbereik en spektakel
voorrang te genieten boven artistiek uitdagend werk. De raad ziet dat de
instelling zich in hoge mate inspant om de zichtbaarheid van het eigen
gezelschap en van de dans in Nederland te vergroten, maar vindt dat dit
soms ten koste gaat van het artistieke product. In zijn ogen mag artistieke
ontwikkeling in de BIS niet ondergeschikt zijn aan het vergroten van
draagvlak voor dans.

1

De instelling reflecteert voldoende op de codes, maar noemt vrijwel geen
verbeterpunten voor de toekomst.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Scapino Ballet Rotterdam kiest voor een profiel dat in de eerste plaats is
gericht op het opbouwen van een groot publiek voor dans. Dat doet zij naar
eigen zeggen met onderscheidende, maar tegelijkertijd toegankelijke dans.
De instelling voelt goed aan wat een groot danspubliek kan aanspreken en
draagt daarmee bij aan de opbouw van danspubliek in Nederland. Haar
theatrale producties bevatten elementen uit variété, circus en opera; ook
worden ze veelal met livemuziek ondersteund. De raad erkent het grote
vakmanschap, waarin het danserstableau een onmiskenbare rol speelt. Hij
oordeelt positief over de onderscheidende keuze voor variété en over het
verfijnde en doordachte werk van choreografen als Marcos Morau en Itamar
Serussi. Ook koos het gezelschap interessante samenwerkingspartners,
onder wie pianist Michiel Borstlap in het intieme ‘Pas De Deux’.
De raad oordeelt echter kritisch over de mate waarin Scapino Ballet
Rotterdam de dans vernieuwt. Publieksbereik en spektakel lijken voorrang
te genieten boven artistiek uitdagend werk. De raad ziet dat de instelling
zich in hoge mate inspant om de zichtbaarheid van het eigen gezelschap en
van de dans in Nederland te vergroten, maar vindt dat dit soms ten koste
gaat van het artistieke product. De raad meent dat Scapino Ballet
Rotterdam, naast het maken van toegankelijk aanbod, als BIS-gezelschap
ook de taak heeft om te zorgen voor oorspronkelijke dans. In zijn ogen mag
artistieke ontwikkeling in de BIS niet ondergeschikt zijn aan het vergroten
van draagvlak voor dans.
De raad constateert dat de instelling onvoldoende gehoor heeft gegeven aan
de noodzaak tot vernieuwing, waarop hij Scapino Ballet Rotterdam in
eerdere adviesrondes heeft gewezen. In zijn advies voor de periode 2013 –
2016 schreef de raad dat Scapino Ballet Rotterdam een groot publiek
aanspreekt, maar zich artistiek onvoldoende ontwikkelt en zich te weinig
openstelt voor nieuwe artistieke impulsen. In 2013 en 2014 liet de instelling
een positieve ontwikkeling zien met de komst van de choreografen Fang-Yu
Shen, Felix Landerer en Itamar Serussi. Wel schreef de raad in een
tussentijdse beoordeling in 2015 dat de artistieke identiteit van het
gezelschap minder scherp werd, doordat de signatuur van de afzonderlijke
choreografen niet altijd goed op elkaar aansloot. In zijn advies voor de
periode 2017 – 2020 schreef de raad opnieuw dat hij in de aanvraag weinig
nieuwe ambities in de artistieke activiteiten aantrof. Hij spoorde Scapino

Scapino Ballet Rotterdam

2

Ballet Rotterdam aan haar identiteit te blijven verdiepen en meer artistieke
risico’s te nemen.
Over de geplande samenwerkingen, onder andere met Urland, Marcos
Morau en Maas theater en dans, oordeelt de raad positief. De samenwerking
met Combattimento en Opera2Day in het derde deel van Wubbe’s Baroktrilogie zou veel muziekliefhebbers kunnen verleiden naar dans te komen
kijken. Ook de samenwerking met Amsterdam Sinfonietta in 2024 vindt hij
interessant.
In het seizoen 2020 – 2021 viert Scapino Ballet Rotterdam haar 75-jarig
jubileum met een productie van artistiek directeur Ed Wubbe. Gezien zijn
jarenlange staat van dienst bij Scapino Ballet Rotterdam is dit een
begrijpelijke keuze, maar een jubileum biedt ook de kans om (daarnaast)
nieuw choreografietalent aan het publiek te presenteren. De samenwerking
met de TheaterAlliantie, die is opgericht om meer risico te kunnen nemen,
zou hierbij ondersteuning kunnen bieden.
In de komende periode zal Wubbe het stokje doorgeven aan een opvolger.
De raad mist een profielschets en een wervingsplan voor een opvolger.
Vernieuwing
Scapino Ballet Rotterdam wil verantwoordelijkheid nemen voor de
doorstroming van vernieuwender dansmakers die door het Fonds
Podiumkunsten worden ondersteund; een aantal van deze makers zal
Scapino Ballet Rotterdam gaan begeleiden. Via het netwerk en het publiek
van Scapino Ballet Rotterdam zouden zij gemakkelijker aan speelbeurten
kunnen komen. De raad bepleitte het belang van een dergelijke ‘wegbereider
voor dans’ in zijn sectoradvies Dans ‘Alles beweegt’ (2019). Hij vraagt zich
echter af of het gezelschap, dat zelf geen experimenteel werk maakt, als
wegbereider van experimenteel werk kan fungeren. Scapino Ballet
Rotterdam licht niet toe welke stappen zij zet om doorstroming te
stimuleren en hoe de makersselectie tot stand komt. Wel zou samenwerking
met het fonds de weg kunnen bereiden voor meer dansaanbod bij theaters.
De instelling ziet talentontwikkeling als een van haar hoofdtaken en
onderneemt hiertoe verschillende activiteiten. De raad waardeert dat
Scapino Ballet Rotterdam oog heeft voor talentvolle (midcareer)
choreografen, ook op het gebied van urban dans. Uit de monitoring van de
raad in de afgelopen jaren blijkt echter dat er vrijwel geen doorstroming van
talent plaatsvindt en dat midcareers weinig gelegenheid krijgen zich
zelfstandig binnen het gezelschap te ontwikkelen. Hij moedigt de instelling
aan deze talenten een stevig begeleidingstraject aan te bieden met
doorgroeimogelijkheden. Ook vindt hij het een gemis dat Scapino Ballet
Rotterdam niet voor vrouwelijke talenten kiest.

Scapino Ballet Rotterdam

3

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Scapino Ballet Rotterdam is financieel gezond en maakt een bevlogen en
sterk ondernemende indruk. De instelling betaalt dansers conform de cao
Toneel en Dans en geeft freelancers een opslag van 40 procent. Met haar
lidmaatschap van NAPK draagt de instelling bij aan de sociale dialoog. Een
aandachtspunt is de geringe ruimte in het budget voor ondersteuning van de
persoonlijke ontwikkeling van medewerkers.
De instelling overvraagt het beschikbare budget met 715.000 euro. Met deze
extra gelden wil zij de uitbreiding van het ensemble betalen en archivering
en ontsluiting van het eigen erfgoed realiseren. De raad benadrukt dat hij in
zijn advisering gebonden is aan het door de minister gestelde
subsidieplafond voor dit artikel. De instelling schrijft dat de veelheid aan
producties en de grote ambities bij een beperkt budget veel van de
organisatie vragen. De raad concludeert daaruit dat de instelling beter
minder kan inzetten op groei, ten gunste van de arbeidsomstandigheden van
het personeel.
De raad heeft waardering voor de toegenomen aandacht die Scapino Ballet
Rotterdam heeft voor het welzijn van dansers. Het programma ‘Fit to
Perform’, dat is opgezet door het lectoraat Performing Arts Medicine van
Codarts en de Erasmus Universiteit, is erop gericht blessures te voorkomen,
de fysieke en mentale gezondheid van dansers te verbeteren en prestaties te
optimaliseren.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Scapino Ballet Rotterdam voert een actief educatie- en participatiebeleid dat
door de voltallige organisatie wordt gedragen. De voorstellingen en hun
thematiek staan centraal in de onderwijsprogramma’s voor het primair en
voortgezet onderwijs. In de periode 2017 – 2020 heeft de instelling geen
schoolgebonden voorstellingen georganiseerd, maar zij voorziet een groei
naar zestien voorstellingen in 2024. Deze toename wordt niet toegelicht.
Hiernaast draagt de instelling bij aan talentontwikkeling van
amateurdansers met verschillende niet-schoolgebonden projecten.
De raad is onder de indruk van de open houding en de manier waarop
Scapino Ballet Rotterdam zich inzet voor de verbinding van dans met andere
domeinen. Zij omarmt wat zich in de maatschappij aandient en zoekt hierbij
verschillende samenwerkingspartners, ook buiten de culturele sector. De
intentie om inclusief te zijn loopt als een rode draad door alle activiteiten. Zo
initieert de instelling dansprojecten voor mensen met een visuele of
neurologische beperking.

Scapino Ballet Rotterdam

4

Het marketingbeleid van Scapino Ballet Rotterdam vindt de raad weinig
innovatief. De instelling kiest voor klassieke marketing en daarnaast voor
enkele activiteiten waarmee zij een groter en nieuw publiek wil bereiken,
zoals spelen op Lowlands en de Parade. Gezien het profiel van Scapino
Ballet Rotterdam (‘dans voor iedereen’) verwacht de raad juist een
aansprekender marketingstrategie om meer divers en jonger publiek te
trekken.
Geografische spreiding
Scapino Ballet Rotterdam heeft de afgelopen jaren sterk ingezet op haar rol
als reisgezelschap, waarmee zij stevig bijdraagt aan de geografische
spreiding. Elke grotezaalproductie is geschikt gemaakt om te reizen. De
instelling wil daarmee een zo groot mogelijk potentieel danspubliek
bereiken om de danssector in Nederland te versterken. In 2019 ontving zij
80 duizend bezoekers; een indrukwekkende groei ten opzichte van 45
duizend bezoekers in 2016.
De instelling constateert dat weinig middelgrote steden dansvoorstellingen
voor de grote zaal aanbieden, ondanks de grote vraag naar dit repertoire.
Om hier verandering in te brengen heeft Scapino Ballet Rotterdam het
ensemble in seizoen 2019 – 2020 uitgebreid met een tweede ensemble, dat
twee keer per jaar met een grotezaalproductie naar dertig theaters in
middelgrote steden reist. Het andere deel van het ensemble vertoont
intussen nieuw werk in de grote steden (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde
bedrijfsvoering’). Ook heeft zij een convenant gesloten met negen theaters
verspreid over het land. Met deze intensieve samenwerking wil zij de positie
van het gesubsidieerde dansaanbod voor de grote zaal versterken. De raad
waardeert het dat Scapino Ballet Rotterdam het draagvlak voor dans wil
verbreden en daar haar activiteiten en partners op uitkiest.
In de stedelijke cultuurregio en standplaats Rotterdam is Scapino Ballet
Rotterdam goed verankerd. De instelling gaat samenwerkingen aan met
lokale partners zoals SKVR, KC-R en Nieuwe Luxor Theater en neemt daarin
een voortrekkersrol. In haar reflectie op de BIS-aanvraag van Scapino Ballet
Rotterdam schrijft de stedelijke cultuurregio Rotterdam en regio dat de
instelling een belangrijke publieksfunctie in de regio heeft en van groot
belang is voor talentontwikkeling in de regio.
Het internationale beleid is summier beschreven. Scapino Ballet Rotterdam
vermeldt dat het buitenland belangstelling voor haar voorstellingen heeft en
benoemt de voordelen van internationale zichtbaarheid, maar plant voor de
komende periode slechts twee voorstellingen in Duitsland. De raad is
overigens positief over de internationale coproducties met
GöteborgsOperans Danskompani en TanzMainz.

Scapino Ballet Rotterdam

5

Toepassing Fair Practice Code
Scapino Ballet Rotterdam reflecteert voldoende op de toepassing van de Fair
Practice Code, maar geeft geen duidelijk stappenplan voor verbeteringen. De
instelling verwijst vooral naar fair pay en vermeldt hoe zij met de
toepassing van de cao Toneel en Dans aan de code tegemoetkomt. Ze geeft
aan dat ze wat betreft duurzaamheid nog een achterstand heeft in te halen,
met name op het gebied van groei en ontwikkeling van haar medewerkers.
Toepassing Governance Code Cultuur
Scapino Ballet Rotterdam reflecteert kort maar duidelijk op de toepassing
van de Governance Code Cultuur. De instelling werkt met een raad-vantoezichtmodel. Het valt op dat de negen leden van de raad van toezicht
bezoldigd zijn, anders dan bij de andere BIS-dansgezelschappen; hierop
ontbreekt een toelichting. Ook maakt de voorzitter al sinds 2009 deel uit
van het bestuur, wat niet conform de code is. Ook dit wordt niet toegelicht.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Scapino Ballet Rotterdam vermeldt duidelijk hoe zij de Code Diversiteit &
Inclusie toepast. De raad ziet nog ruimte om te groeien, maar de plannen op
dit vlak geven vertrouwen dat de code de aandacht heeft. Het
personeelsbestand bestaat voor ruim 30 procent uit medewerkers met een
niet-westerse achtergrond. Het is de raad echter niet duidelijk of dit
voornamelijk de dansers betreft of dat diversiteit ook onder het nietartistieke personeel goed is belegd. Scapino Ballet Rotterdam wil het
personeelsbestand inclusiever maken door een HR-manager aan te nemen
die zelf uit een ondervertegenwoordigde doelgroep komt. De raad mist
hierop een toelichting. De instelling wil een kleurrijker publiek trekken,
maar treft weinig concrete maatregelen op dit gebied.

Scapino Ballet Rotterdam

6

schrit_tmacher
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting StEP by StEP, podiumkunsten, festivals, Heerlen
Stichting StEP by StEP heeft als kernactiviteit het organiseren van het
schrit_tmacher Festival (hierna: schrit_tmacher). Dit festival presenteert
jaarlijks (internationale) dans, performancekunst en disciplinaire crossovers in de (Eu)regio. Gedurende vijf weken vindt het festival plaats op
diverse podia in de Limburgse steden Heerlen en Kerkrade, de Duitse stad
Aken en de Belgische stad Eupen. Het festival legt veel nadruk op ‘kwaliteit,
vernieuwing, duiding en context’. Het festival verbindt vernieuwing met
traditie, brengt choreografen in aanraking met een breed publiek, verbindt
gerenommeerde generaties met aanstormende, en brengt verschillende
kunstdisciplines samen. Het festival wil met zijn programmering relevante
ontwikkelingen in historische, culturele en/of sociaal-maatschappelijke
context plaatsen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting StEP by StEP. Echter,
na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert
de raad Stichting StEP by StEP geen subsidie toe te kennen. De raad verwijst
voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij deze categorie.
Schrit_tmacher presenteert een kwalitatief hoogstaand internationaal
dansaanbod in de (Eu)regio. De plannen omvatten een veelheid aan
initiatieven en hoogwaardige (internationale) voorstellingen. De raad is
enthousiast over deze ambities, die passen bij de gekozen presentatiefunctie.
Een festivalbrede artistieke visie ontbreekt echter. Ook is de
programmatische samenhang onvoldoende uitgewerkt. De reflectie op de
samenwerking met (buitenlandse) partners is matig: de aanvraag is
onvoldoende helder over de manier waarop schrit_tmacher deze
samenwerking (zakelijk) vormgeeft.
Schrit_tmacher spant zich op diverse manieren in om middels educatieve en
participatieve activiteiten mensen te betrekken bij het festival, waarbij
vooral de grote aandacht voor de jeugd opvalt.

1

Schrit_tmacher honoreert medewerkers en zzp’ers conform de cao
Nederlandse Podia en heeft een goede financiële gezondheid. De instelling
reflecteert te beknopt op de toepassing van de Fair Practice Code en de Code
Diversiteit en Inclusie. De toelichting op de toepassing van de Governance
Code Cultuur is voldoende.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Elk voorjaar nodigt schrit_tmacher vanuit diverse windstreken de laatste
ontwikkelingen op het gebied van moderne hedendaagse dans uit naar de
Euregio Maas-Rijn, van interdisciplinaire cross-overs tot ontregelende
performances. De kwaliteit van het artistieke programma is hoog, met
internationale gezelschappen als Yin Yue Dance Company, Compagnie
Virginie Brunelle en Compagnie Chute Libre, en van eigen bodem het
Nederlands Dans Theater. De organisatie biedt een podium aan een
veelzijdig (internationaal) kwaliteitsaanbod in de (Eu)regio, dat slechts in
beperkte mate elders in Nederland wordt getoond. Met het Heerlense
kunstplatform SCHUNCK* bracht het festival interessante
randprogrammering tot stand. Dit leidde in 2019 tot lezingen, workshops en
de tentoonstelling ‘Punk + Dans + Kunst’, waarin choreograaf Karin Post als
gastcurator hiphop, wetenschap en videokunst samenbracht. Ook oordeelt
de raad positief over de locatie-uitbreidingen naar het Belgische Eupen en
Theater Kerkrade. Het festival draagt hiermee bij aan een
(grensoverschrijdende) infrastructuur voor dans. De thematische
samenhang in de totaalprogrammering van het festival is nog in
ontwikkeling.
Ook in de komende subsidieperiode wil schrit_tmacher actuele producties
binnen een historisch, sociaalmaatschappelijk of cultureel kader plaatsen.
Daarnaast beoogt zij te blijven bijdragen aan de dialoog tussen
kunstvormen, generaties en tradities. In zijn aanvraag schetst het festival
vijf artistieke programmalijnen, uitgewerkt in een concrete programmering.
De plannen omvatten een veelheid aan initiatieven en hoogwaardige
(internationale) voorstellingen. De raad is enthousiast over de ambities, die
passen bij de gekozen presentatiefunctie.
Uit de opsomming van activiteiten in de aanvraag blijkt echter geen heldere
overkoepelende strategie voor de programmering. Zo is het interessant dat
het festival ‘wil uitdagen tot artistieke dialoog met de Euregio’, maar is niet
duidelijk op welke manier het dat gaat vormgeven. Ook leunt de
oorspronkelijkheid van schrit_tmacher overwegend op de artisticiteit van de
betrokken gezelschappen en choreografen. De raad zou graag zien dat
schrit_tmacher de samenhang tussen de verschillende activiteiten en

schrit_tmacher

2

functies verder ontwikkelt en contextualiseert, om de integrale
zeggingskracht van het festival te vergroten.
Vernieuwing
Schrit_tmacher heeft zich de afgelopen periode in zakelijk en artistiek
opzicht verder ontwikkeld op het gebied van Euregionale samenwerking.
Het festival zoekt daarnaast artistieke vernieuwing door niet-westers
dansaanbod te programmeren: verschillende danstalen en esthetische
tradities uit bijvoorbeeld Azië, Afrika, Noord- en Zuid-Amerika. De
producties en choreografen uit de programmalijn ‘Culturele cross-overs in
internationale dans’ zijn aansprekend.
Schrit_tmacher werkt talentontwikkeling uit in de programmalijnen
‘GENERATION2’ en ‘Co-Laboration’, een meerjarig traject voor jonge
choreografietalenten in coproductie met VIA ZUID. Belangwekkend is dat
het festival een podium biedt aan (Limburgse) nieuwe en jonge makers. Hun
eindwerken zijn zowel in Nederland als in Duitsland te zien. Mede met deze
activiteiten geeft het festival op passende wijze invulling aan de
ontwikkelfunctie die het voor zichzelf ziet.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Schrit_tmacher betaalt medewerkers en zzp’ers conform de cao
Nederlandse Podia. De instelling stelt zich ten doel per 2021 te werken met
opdrachtnemers die de Fair Practice Code onderschrijven, zowel nationaal
als internationaal. Schrit_tmacher heeft een goede financiële gezondheid.
De raad waardeert het voornemen om de komende periode meer
sponsorinkomsten te verwerven. Ook benoemt de instelling mogelijkheden
om incidentele tegenvallers op te vangen.
Schrit_tmacher werkt nauw samen met Parkstad Limburg Theaters en het
Duitse Kulturbetrieb Stadt Aachen. Deze partners vormen samen het
festivalhart. Dit kan volgens de raad bijdragen aan hun gezamenlijke missie
om in de Euregio een dansstructuur te ontwikkelen. De betrokken partijen
onderzoeken de mogelijkheden voor verdergaande financiële en facilitaire
samenwerking. Onduidelijk is echter op welke wijze schrit_tmacher deze
zakelijke samenwerking vormgeeft. De raad juicht het voornemen toe om de
samenwerking, waarin beide partijen een deel van de kosten en risico’s
dragen, vast te leggen in een politiek-bestuurlijk convenant.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Schrit_tmacher spant zich op diverse manieren in om middels educatieve en
participatieve activiteiten mensen te betrekken bij het festival, waarbij
vooral de grote aandacht voor de jeugd opvalt. De randprogrammering voor
volwassenen bestaat uit inleidingen, nagesprekken, films en dansworkshops.

schrit_tmacher

3

Met het eerdergenoemde ‘GENERATION2’ beoogt het festival dans en
danspubliek van de toekomst een impuls te geven. In deze programmalijn
biedt het festival leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs
dansworkshops van gezelschappen als SALLY, Danstheater AYA, de Stilte en
Dadodans. Hiervoor wordt samengewerkt met regionale educatiecentra en
dansvooropleidingen. Er is een beperkt aanbod voor jeugdvoorstellingen,
dat de organisatie de komende periode wil uitbreiden. Het festival levert
hiermee een goede bijdrage aan cultuureducatie in de regio.
Het festival trok in 2018 bijna 19.000 bezoekers, zowel uit Nederland als
Duitsland. De raad waardeert de ambitie van een brede publieksopbouw. In
de aanvraag ontbreekt echter nadere informatie over publieksstrategieën,
marketingmiddelen en omgang met publieksdata.
Volgens het festival worden de maatschappelijke scheidslijnen in zijn
omgeving vooral bepaald door economische status en sociale achtergronden.
Om nieuwe doelgroepen aan te spreken wil het festival sportgerelateerde
community-projecten organiseren, zoals stadswandelingen en pleindansen.
Samen met seniordansers en zorginstellingen ontplooit het festival ‘Key of
Life’, waarin aandacht is voor gezond oud worden met behulp van dans. Dit
vindt de raad interessante initiatieven die dans onder de aandacht brengen
van minder voor de hand liggende doelgroepen.
Geografische spreiding
Schrit_tmacher heeft een sterk draagvlak opgebouwd in de eigen omgeving,
met in Nederland relevante culturele partners als VIA ZUID, Huis voor de
Kunsten Limburg en Jop Vermeesch (HFC Dansstudio Heerlen). De raad
prijst ook de samenwerking met Belgische en Duitse culturele instellingen
en podia. Hiermee spant het festival zich in voor het ontwikkelen van een
grensoverschrijdende infrastructuur en publieksopbouw voor dans.
In haar reflectie op de aanvraag schrijft de stedelijke cultuurregio Zuid dat
de aanvraag van schrit_tmacher goed aansluit bij de drie thema’s
‘internationalisering’, ‘publieksontwikkeling’ en ‘ruimte voor makers’ van de
cultuurregio. Het festival is sinds 2019 kernpartner van de proeftuin Dans:
Right Now!. Deze proeftuin is een samenwerkingsverband van verschillende
festivals, podia en gemeenten in de stedelijke cultuurregio Zuid en heeft als
doel om het dansklimaat voor zowel makers als publiek in en vanuit in de
regio verder te verstevigen.
Toepassing Fair Practice Code
Schrit_tmacher schrijft de Fair Practice Code toe te passen en licht toe in
welke aspecten het festival daarvan afwijkt. Onduidelijk is echter waar de
toepassing van de code de afgelopen periode is aangescherpt en waar, en op
welke wijze, nog verbetering nodig is.

schrit_tmacher

4

Toepassing Governance Code Cultuur
Schrit_tmacher past de Governance Code Cultuur toe en geeft aan deze te
hebben doorvertaald naar overlegstructuren en
verantwoordingsmethodieken. Naar aanleiding van de BIS-aanvraag voor de
periode 2017 – 2020 oordeelde de raad dat schrit_tmacher feitelijk – zowel
financieel, inhoudelijk als organisatorisch – nog niet onafhankelijk was van
rechtsvoorganger Parkstad Limburg Theaters. Het festival schrijft dat het
inmiddels volledig ontvlochten is en zelfstandig functioneert. De instelling is
eind 2019 overgestapt op een raad-van-toezichtmodel. Hiermee is de
onwenselijke situatie beëindigd dat de directeur van Parkstad Limburg
Theaters tevens bestuursvoorzitter was van StEP by StEP. De banden met
Parkstad Limburg Theaters blijven naar eigen zeggen sterk; beide
organisaties hebben dezelfde directeur-bestuurder. Op basis van een
samenwerkingsovereenkomst werken zij samen op het gebied van
kaartverkoop, marketing, horeca en techniek. Een toelichting op de
belangrijkste afspraken ontbreekt echter. Dat geldt ook voor een toelichting
op de zakelijke samenwerking tussen schrit_tmacher en Kulturbetrieb.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Schrit_tmacher reflecteert redelijk op de toepassing van de Code Diversiteit
en Inclusie, met name waar het festival nu staat wat betreft programma,
publiek, personeel en partners. Het sterke accent op niet-westerse
ontwikkelingen vertaalt zich echter voornamelijk naar het louter
presenteren van internationaal aanbod. Inspanningen voor
publieksverbreding richten zich vooral op het verlagen van economische of
sociaalmaatschappelijke drempels. Ook wat betreft inspanningen op het
gebied van personeel en partners beperkt schrit_tmacher zich in de
aanvraag tot algemeenheden. Daardoor is de raad er niet van overtuigd dat
voldoende prioriteit wordt gegeven aan het integreren van de code in de
organisatie.

schrit_tmacher

5

Silbersee
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 525.000

Over de instelling
Stichting Silbersee (hierna: Silbersee) is een productiehuis voor eigentijdse
opera’s en muziektheater. Eind 2017 lanceerde Silbersee de
experimenteerruimte Spr!tzl, bedoeld voor jonge, pas afgestudeerde makers.
In de komende periode wil Silbersee dit ‘research & development-atelier’
omvormen tot Silbersee Vrijplaats, de plek waar ontwikkeltrajecten
plaatsvinden. De Vrijplaats moet een schakel worden tussen opleiding en
beroepspraktijk. Iedere twee jaar zullen er tien jonge makers worden
begeleid bij het creëren van een eenakter of een avondvullende voorstelling.
In de producties van de Vrijplaats zal het genre muziektheater worden
verbreed en opgefrist met nieuwe elementen, ontleend aan urban, mime,
wereldmuziek et cetera. Silbersee hoopt in de loop van 2021 een eigen huis
in Amsterdam-Noord te betrekken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
Na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert
de Raad voor Cultuur Stichting Silbersee geen subsidie toe te kennen. De
raad verwijst voor een verdere toelichting op de afweging naar de inleiding
bij deze categorie.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Silbersee. De raad is
enthousiast over de innovatieve wijze waarop Silbersee de grenzen van het
genre opera verkent. Ook de eigen organisatie is gericht op vernieuwing, met
de divers samengestelde OmDenktank. De ontwikkeltrajecten binnen
Silbersee Vrijplaats zijn helder uitgewerkt en gedegen van opzet.
Met haar keuze voor onorthodoxe opera kiest Silbersee welbewust voor een
niche in de podiumkunsten. Dit heeft vanzelfsprekend consequenties voor
het publieksbereik. De raad vreest dat het betrekken van een eigen huis in
Amsterdam-Noord de zichtbaarheid in het land niet zal bevorderen.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Silbersee maakt toegankelijk muziektheater dat de canon van Monteverdi,
Purcell en Mozart verrijkt met urban arts, pop en eigentijdse dans. In deze
cross-disciplinaire aanpak schuilt de meerwaarde van deze instelling: het

1

levert niet alleen spannende, grensverleggende producties op, maar heeft
ook een sterk drempelverlagend effect. Zo doet Silbersee op een
publieksvriendelijke manier aan genrevernieuwing.
Onder de vlag van Spr!tzl, het lab voor pas afgestudeerde makers, werden
enkele aansprekende voorstellingen geproduceerd van bovengemiddelde
kwaliteit. Experiment en multidisciplinair werken staan hierbij voorop. Dit
was onder meer te zien in Through the Valley, de wonderlijke
sprookjeswereld van Manuel Paolini, waarin duistere erotische verlangens
echoden in videoprojecties, dans en soundscapes.
In de komende periode wil Silbersee zijn ontwikkelactiviteiten verder
uitbouwen. Onder de nieuwe naam Silbersee Vrijplaats worden drie
trajecten aangeboden. Het ‘Makerspad’ is bedoeld voor circa tien jonge
makers, die in twee jaar tijd intensief begeleid worden bij de ontwikkeling
van een eenakter of een avondvullende voorstelling. In het kader van de
‘Noordverhalen’ creëert een maker in cocreatie met de bewoners van
Amsterdam-Noord een muziektheatervoorstelling. De jaarlijkse Silbersee
Summer Academy is specifiek opengesteld voor twaalf cultureel diverse
deelnemers, die buiten de geijkte curricula en opleidingstrajecten vallen. Zij
kunnen in een tiendaags traject leren werken met nieuwe expressievormen.
De raad heeft fiducie in deze opzet. De selectiecriteria zijn helder
geformuleerd en de beoogde begeleiders wekken vertrouwen. Onorthodoxe
opera’s produceren blijft de kern, maar het is expliciet niet de bedoeling dat
alle makers in de Silbersee-mal passen: er is een grote artistieke vrijheid.
Het experiment wordt gekoesterd, mislukken mag.
In het recente verleden was er bij Silbersee sprake van een innige
vervlechting van produceren en talentontwikkeling. Silbersee en Spr!tzl
profiteerden wederzijds van elkaars expertise en artistieke inbreng. Deze
verwevenheid werd als een pluspunt beschouwd. De tijd zal uitwijzen of de
beide activiteiten in de nieuwe opzet compleet losgeweekt kunnen worden,
zoals dat budgettair is voorzien. In die zin komt de huidige aanvraag als
ontwikkelinstelling in de BIS in de ogen van de raad te vroeg.
Vernieuwing
Innovatie zit in het DNA van Silbersee. De grenzen van het genre van
muziektheater werden al door de voorganger van deze instelling, het
Vocaallab, afgetast en waar mogelijk opgerekt. Bij Silbersee Vrijplaats wordt
consequent ingezet op het ‘rebelse huwelijk’ tussen opera en urban arts. Dit
leidt tot vernieuwing van het genre en trekt een nieuw publiek naar de
theaters.
Ook de organisatie zelf streeft ernaar zich voortdurend te vernieuwen.
Daartoe is een divers samengestelde OmDenktank opgericht, een groep
mensen die actief meedenkt over de artistieke koers, het beleid evalueert en
mogelijke toekomstscenario’s schetst. De leden ervan komen uit alle
geledingen van de samenleving en zijn vooruitstrevend in hun eigen praktijk
en ideeën. Het is de bedoeling dat zij een inspiratiebron zijn, ook voor de

Silbersee

2

makers in de verschillende ontwikkeltrajecten. De raad vindt dit een nobel
streven naar permanente zelfevaluatie, hoewel onvermeld blijft in welke
vorm de uitwisseling tussen de jonge talenten en de OmDenktank gegoten
zal worden.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De begrotingen van Silbersee Vrijplaats en Silbersee Productiehuis zijn
strikt gescheiden. De salarissen van de vaste medewerkers zijn verdeeld over
de beide afdelingen volgens een verdeelsleutel: 40 procent Vrijplaats, 60
procent productiehuis. Silbersee Vrijplaats heeft voldoende liquide
middelen en scoort goed op solvabiliteit. De begroting van de
talentontwikkeltak ziet er realistisch uit. De instelling heeft in de komende
periode weliswaar een grote subsidie-afhankelijkheid, maar de goede
risicoanalyse van de onverhoopte situatie dat die subsidies deels wegvallen,
biedt vertrouwen in de degelijkheid van de bedrijfsvoering.
Voor alle contracten is de cao Toneel en Dans van toepassing, zowel wat
betreft de honorering als de arbeidsvoorwaarden. Zzp’ers krijgen een toeslag
van 45 procent op het uurtarief. In het recente verleden werd die cao echter
losgelaten als het totaal aantal voorstellingen en repetities onder de dertig
bleef. In de jaarverslagen van 2017 en 2018 wordt opgemerkt dat het voor
deze instelling ondoenlijk is om de Fair Practice Code over de gehele linie te
volgen. De raad mist in de aanvraag een toelichting op de te nemen stappen
om deze beloningsproblematiek aan te pakken.
Silbersee is aangesloten bij de Nederlandse Associatie Podiumkunsten
(NAPK) en Kunsten ’92 en participeert langs die wegen in de sociale dialoog
over eerlijke beloning. Silbersee werkt niet met vrijwilligers, wel met
stagiairs. Die hebben een duidelijk functieprofiel en krijgen een passende
vergoeding.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
In het plan van Silbersee ontbreekt een uitgewerkte visie op het gebied van
educatie en het bereiken van (jonge) kinderen. Twee van de deelnemende
makers zullen betrokken zijn bij het ontwikkelen van een voorstelling voor
de jeugd, daarbij gecoacht door Paul Knieriem (De Toneelmakerij), Daniël
van Klaveren en Flora Verbrugge (Sonnevanck). Dit zijn mooie namen, maar
een concrete uitwerking van de voornemens ontbreekt.
De Vrijplaats zal ook worden benut voor twee grote community projects per
periode, de zogenoemde ‘Noordverhalen’. Vanuit het nieuwe eigen huis in
Amsterdam-Noord gaan jonge makers op zoek naar verhalen in de directe
omgeving. Dit materiaal wordt verwerkt in een muziektheaterproductie die
in cocreatie met professionals en amateurs tot stand komt. Met deze
projecten verwacht Silbersee nieuw, niet-traditioneel publiek aan te boren.
De bekendheid van het grote publiek met de instelling is vrij gering.
Silbersee heeft een kwalitatief onderzoek laten verrichten door

Silbersee

3

onderzoeksbureau Motivaction naar het vergroten van de naamsbekendheid
en de publieksaantallen. Hieruit is een helder plan van aanpak
voortgekomen, dat het publieksbereik jaarlijks met 5.000 moet doen
toenemen. Om te beginnen wordt in de komende periode extra mankracht
ingehuurd voor marketing en communicatie.
De raad is positief over deze stappen, maar heeft twijfels over het betrekken
van een eigen theater in de wijk. Dit zal, zo is zijn verwachting, de
zichtbaarheid van Silbersee in het land juist niet ten goede komen.
Geografische spreiding
Silbersee is goed geworteld in de eigen Metropoolregio Amsterdam (MRA).
Door samenwerking met lokale partners als De Nationale Opera en de
Nationale Opera Studio, DeLaMar, Muziekgebouw aan ‘t IJ, ITA, ISH Dance
Collective, Ulrike Quade Company en Holland Festival is een hecht netwerk
opgebouwd in de stad.
Buiten de MRA heeft Silbersee echter minder uitstraling, en dat geldt des te
sterker voor de producties van Spr!tzl. In de komende periode gaat Silbersee
Vrijplaats een samenwerking aan met de Eindhovense instelling voor urban
dance, E-moves. De daaruit voortkomende eenakters gaan, samen met
andere korte producties van de Vrijplaats, om en om in première in Theater
de Meervaart en Parktheater Eindhoven. Ook zijn deze voorstellingen te zien
in het land, op festivals als De Parade, Lowlands, November Music,
Wonderfeel en Operadagen Rotterdam. Dit samenwerkingsverband zal het
nationale belang van Silbersee en Silbersee Vrijplaats ten goede komen,
maar wringt des te meer met het voornemen van de instelling zich te
vestigen in de wijk in Amsterdam-Noord.
Toepassing Fair Practice Code
Silbersee onderschrijft de kernwaarden van de Fair Practice Code:
solidariteit, duurzaamheid, diversiteit, vertrouwen en transparantie. In de
toelichting wordt voldoende op deze aspecten gereflecteerd. Hierbij springt
met name het scholingsbudget voor medewerkers in het oog, en de
aangestelde vertrouwenspersoon.
Wat betreft fair pay volgt de instelling de cao Toneel en Dans, zowel voor de
vaste medewerkers als voor de zzp’ers. Zoals vermeld onder ‘Gezonde
bedrijfsvoering en eerlijke beloning’ wordt de cao soms losgelaten. In de
aanvraag ontbreken alternatieven om tekortschietende beloning recht te
trekken. Ook ten aanzien van andere onderwerpen uit de code formuleert de
instelling geen verbeterpunten. Zo is onduidelijk of de partners van
Silbersee de Fair Practice Code moeten onderschrijven. Ook wordt geen
aandacht besteed aan auteursrechten.
Toepassing Governance Code Cultuur
Silbersee hanteert de Governance Code Cultuur als leidraad.
Aandachtspunten in de code, zoals belangenverstrengeling en

Silbersee

4

integriteitsvraagstukken, heeft de instelling al langer op het netvlies. In de
aanvraag wordt daar heel kort op ingegaan. Silbersee hanteert het
bestuursmodel, waarbij de verhouding en rolverdeling tussen bestuur en
directie in een bestuursreglement is vastgelegd. Volgend jaar wil zij deze
structuur heroverwegen en mogelijk overstappen op een raad-vantoezichtmodel. Behalve die rolverdeling benoemt het bestuur voor de
komende periode nog twee aandachtspunten: de personele bezetting, en de
financiële transparantie en onafhankelijkheid van de Vrijplaats versus het
Productiehuis.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Silbersee onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie en geeft in de
aanvraag een bevlogen toelichting op de hierin vervatte waarden. Of het nu
gaat om de samenstelling van het eigen personeel, van het bestuur en de
directie, van de aan Silbersee en Silbersee Vrijplaats verbonden makers, de
samenwerkende partners, of het publiek bij de voorstellingen: dat zij een
afspiegeling moeten vormen van de diverse Nederlandse bevolking is voor
Silbersee vanzelfsprekend. En waar dat nog onvoldoende het geval is, zoekt
zij naar wegen om dat te verbeteren.
Zo maakt de instelling overtuigend duidelijk dat diversiteit en inclusie een
onvervreemdbaar onderdeel zijn van haar identiteit. Het gedurige streven
opera en muziektheater te innoveren, komt mede voort uit haar wens om
nieuwe, niet-traditionele publieksgroepen het theater in te krijgen.
De raad is al met al onder de indruk van de wijze waarop Silbersee de Code
Diversiteit en Inclusie gestalte geeft.

Silbersee

5

Sonic Acts
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 650.000

Over de instelling
Stichting Sonic Acts (hierna: Sonic Acts) is een interdisciplinaire
ontwikkelinstelling voor makers en publiek, geworteld in digitale cultuur (de
e-culture), en naar eigen zeggen werkzaam in de cross-over tussen de
kunsten, wetenschap en technologie. Het werkveld van Sonic Acts betreft de
elektronische en digitale kunst en omvat de podiumkunsten, hedendaagse
beeldende kunst, film en nieuwe media. De instelling bestaat sinds 1994 en
is sinds haar oprichting het meest bekend van het gelijknamige
tweejaarlijkse festival. In het afgelopen decennium is volgens de instelling
het zwaartepunt in de activiteiten komen te liggen op onder andere
talentontwikkeling en het ontwikkelen van eigen producties en
programma’s. Zij ziet het als haar missie om nieuwe kunst te ontwikkelen en
nieuw publiek te bereiken. De instelling is gevestigd in Amsterdam.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Sonic Acts geen subsidie toe te
kennen.
De raad vindt Sonic Acts een interessante instelling met een prikkelende
missie en visie, die zij helder verwoordt. Hij is echter kritisch over het plan
voor de komende beleidsperiode. Hij vindt de plannen ambitieus en
veelomvattend maar te weinig uitgewerkt, in het bijzonder waar het gaat
over de voor het artikel Ontwikkelinstellingen belangrijke onderwerpen. Zo
zijn de plannen voor talentontwikkeling te vrijblijvend, en wordt niet
duidelijk wie de beoogde makers zijn en wie verantwoordelijk is voor hun
begeleiding. Ook is de invulling van de zogeheten ontwikkelresidencies niet
duidelijk. Daarnaast biedt het plan geen vertrouwen in het bereiken van
nieuw publiek: de middelen die daartoe worden beschreven zijn tamelijk
klassiek, en de onderbouwing van de verdere voornemens op dit vlak is te
summier. Sonic Acts is wel goed ingebed in Amsterdam, reflecteert
overtuigend op de drie codes en past deze codes in voldoende mate toe.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad kent Sonic Acts als een gedegen en interessante instelling van, voor
en door digital natives, die uiteenlopende activiteiten ontplooit op het
snijvlak van technologie, kunst en wetenschap. Naast de gelijknamige
biënnale organiseert zij het hele jaar door activiteiten op het gebied van
talentontwikkeling en onderzoek, bijvoorbeeld door het faciliteren van in
totaal twintig ontwikkelresidencies waarin makers onderzoek doen en door
het (co)produceren van nieuw werk. De instelling is bij uitstek multi- en
interdisciplinair: wat zij voortbrengt kent zeer uiteenlopende
verschijningsvormen, van muziek tot beeldende kunst en van debat tot film,
en er vindt kruisbestuiving plaats tussen vormen en disciplines.
De raad is in beginsel positief over Sonic Acts. Zo zijn de missie en visie van
de instelling helder, bevlogen en prikkelend. Daarnaast spreken de
meerjarige onderzoeksthema’s, zoals ‘Reclaiming Pollution’, tot de
verbeelding. De focus van het programma is in de afgelopen jaren volgens de
instelling verschoven van de artistieke mogelijkheden van techniek naar het
stellen van vragen over hoe technologie mens, maatschappij en wereld
verandert. De instelling gaat daarbij vernieuwend en verbredend te werk,
waarbij het te prijzen valt dat zij actief zoekt naar grotere toegankelijkheid
van wat zij aanbiedt.
De raad is echter kritisch over de aanvraag van Sonic Acts als
ontwikkelinstelling. Het ingediende plan is zeer veelomvattend, maar niet
concreet genoeg. Zo organiseert de instelling naast het tweejaarlijkse festival
onder meer ontwikkelresidencies, schrijft zij opdrachten uit voor nieuw
werk en produceert programmaseries en workshops, maar is onvoldoende
helder welke van die activiteiten de instelling als belangrijkste ziet, en hoe
zij zich in dat kader tot elkaar verhouden. Daarnaast zijn de voorgenomen
activiteiten op het gebied van talent- en genreontwikkeling onvoldoende
uitgewerkt. Zo wil de instelling in de komende periode meer
ontwikkelresidencies aanbieden, maar vermeldt zij niet met welke
(mogelijke) makers of hoe de trajecten eruitzien. Evenmin wordt duidelijk
wie er deel uitmaken van het programmateam, en zodoende
verantwoordelijk worden voor het begeleiden van talent. Hierdoor heeft de
raad te weinig zicht op de invulling van talentontwikkeling door Sonic Acts.
Daarnaast is niet duidelijk welke positie de instelling ambieert in de
ontwikkeling van de digitale cultuur: er worden veel activiteiten genoemd
die moeten bijdragen aan ontwikkeling en verbreding binnen het genre,
maar de instelling verzuimt een overkoepelende artistieke visie of gevoelde
verantwoordelijkheid voor een vakgebied expliciet te maken, waaruit die
activiteiten voortvloeien. Evenmin wordt zichtbaar hoe de resultaten van de

Sonic Acts

2

activiteiten, zoals onderzoeksresultaten, worden ingezet ten behoeve van
een bepaald genre of discipline.
Vernieuwing
De raad is in beginsel positief over de ambities van Sonic Acts op het gebied
van vernieuwing. De instelling heeft ook in het verleden bewezen een plek te
kunnen creëren voor nieuwe vormen en kruisbestuiving. Het festival is het
belangrijkste wapenfeit, maar ook coproducties zijn op dat vlak van belang,
zoals die met het Stedelijk Museum. De raad waardeert ook de intenties op
het gebied van publieksontwikkeling: de instelling tracht een cultureel
divers publiek te bereiken.
De aanvraag overtuigt echter niet waar het gaat om de positie die Sonic Acts
wil innemen in het landelijke bestel als ontwikkelplek voor nieuw talent, of
in de ontwikkeling van een genre of discipline door onderzoek. Op dat
gebied is de uitleg onvoldoende, bijvoorbeeld over hoe onderzoeken kunnen
bijdragen aan verdieping van het genre en de ontwikkeling van nieuw talent.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is positief over de verhouding van Sonic Acts tot eerlijke beloning.
Door het uitvoeren van een scan heeft de instelling tekortkomingen ontdekt
die zij planmatig wil aanpakken, zoals op het gebied van structureel
onbetaald overwerk. Het beloningsbeleid is transparant. Vanaf 2021
implementeert de instelling de Fair Practice Code voor alle medewerkers,
inclusief freelancers. Daarbij wordt erop toegezien dat het aantal gewerkte
uren en het aantal gehonoreerde uren overeenkomt. De instelling maakt
zich sterk voor een veilige werkplek voor alle werknemers, en wil het
scholings- en ontwikkelbeleid te formaliseren. Zij zegt medewerkers te
willen beschermen tegen risico’s zoals ziekte, arbeidsongeschiktheid en
werkloosheid, maar licht niet toe hoe dat gebeurt. Zij neemt deel aan de
sociale dialoog over eerlijke beloning in het (inter)nationale veld,
bijvoorbeeld door in gesprek te gaan met subsidiënten, overheden en
partners en draagt zo bij aan vorming van nieuw beleid. De instelling is lid
van verschillende belangenorganisaties.
De raad is ook positief over de financiële gezondheid van Sonic Acts. De
instelling heeft een hoge liquiditeit en solvabiliteit. De begroting is
realistisch en de heldere, gedegen wijze waarop de bedrijfsvoering in de
aanvraag is uitgewerkt, wekt vertrouwen. Ook de stevige onderbouwing van
de groeistap die de instelling wil maken in haar begroting voor de komende
periode wekt vertrouwen in de beheersbaarheid. Tevens zijn de maatregelen
bij tegenvallende inkomsten helder. Ten slotte valt ook het voornemen te
prijzen om sterker in te zetten op verhoging van de eigen inkomsten uit
bijvoorbeeld private subsidies en sponsoring.

Sonic Acts

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is kritisch over de aanvraag op het gebied van educatie en
participatie. Sonic Acts formuleert ambities omtrent cultuureducatie en
participatie, maar werkt deze niet alle even goed uit. De instelling verbindt
zich overtuigend aan maatschappelijke vraagstukken met domeinen zoals de
wetenschap om projecten te realiseren. Het is echter onvoldoende duidelijk
hoe dit wordt vertaald naar educatieve activiteiten. De instelling is
voornemens om meer aanbod te ontwikkelen voor scholieren, maar hoe deze
activiteiten er concreet uitzien, wordt evenmin geheel duidelijk. Ook
omtrent participatieve activiteiten is de aanvraag onvoldoende concreet.
Wat betreft publieksbenadering waardeert de raad de ambitie van de
instelling om een breder en diverser publiek aan te spreken en de inzet van
publieksdata om gerichter te opereren. De in de aanvraag beschreven
middelen zijn echter tamelijk klassiek en de marketingstrategie is niet
voldoende uitgewerkt. Daarom bestaat twijfel of de ambities kunnen worden
waargemaakt.
Geografische spreiding
Sonic Acts is stevig geworteld in Amsterdam en past goed in het profiel van
Metropoolregio Amsterdam. Door de voorgenomen accentverschuivingen
kan de instelling in toenemende mate bijdragen aan het klimaat op het
gebied van technologie en kunst. Er zijn veel lokale
samenwerkingsverbanden die wederzijds verrijkend kunnen zijn, zoals met
podia en onderwijsinstellingen. De precieze invulling van die samenwerking
is echter niet altijd duidelijk.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is positief over de reflectie van Sonic Acts op de Fair Practice Code.
Er wordt inzichtelijk gemaakt wat de stand van zaken is. Waar de instelling
nog tekortschiet, worden stappen geformuleerd om dit in de loop van de
komende periode recht te trekken. Het gaat dan bijvoorbeeld om
tekortschietende beloningen en onbetaald structureel overwerk. Deze
houding getuigt van voldoende kennis en bewustzijn van de code.
Toepassing Governance Code Cultuur
De raad vindt de reflectie van de instelling op de inrichting van de stichting
en de toepassing van de Governance Code Cultuur helder, en heeft
vertrouwen in het functioneren van de instelling. De instelling hanteert het
raad-van-toezichtmodel, er zijn reglementen, er wordt goed geëvalueerd en
er is voldoende aandacht voor naleving van de code. Ook heeft zij een
uitgebreid stappenplan geformuleerd, dat goed laat zien hoe zij in 2024 de
code volledig heeft geïmplementeerd.

Sonic Acts

4

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is positief over de reflectie op en toepassing van de Code Diversiteit
en Inclusie door Sonic Acts. De instelling is realistisch over de huidige
situatie en presenteert een overtuigend plan van aanpak. Zij laat structureel
en procesmatig zien hoe zij de code op diverse vlakken interpreteert en
toepast. De raad waardeert met name de reflectie op de toepassing van de
code in het programma. Er lag in het verleden een zwaartepunt op
Angelsaksische en West-Europese cultuur. Door richtlijnen te formuleren is
er inmiddels een grotere spreiding in de achtergronden van makers en
sprekers, met onder meer een toename van makers en sprekers uit de
Afrikaanse diaspora.

Sonic Acts

5

Sonsbeek
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 600.000

Over de instelling
Stichting Sonsbeek & State of Fashion is gevestigd in Arnhem en organiseert
sinds 2016 beurtelings een mode- en een beeldende kunsttentoonstelling.
De beide activiteiten worden georganiseerd door één stichting, maar hebben
een eigen profiel. Voor beide activiteiten is een separate BIS-aanvraag
ingediend.
Dit advies heeft betrekking op het deel van de activiteiten dat onder
Sonsbeek (hierna: Sonsbeek) valt. Deze beeldende kunstmanifestatie wordt
al sinds 1949 georganiseerd en beleefde in 2016 de meest recente editie.
Sonsbeek wil zich met ingang van 2020 omvormen van een quadriënnale tot
een ontwikkelinstelling met een doorlopend programma. De aanvraag
betreft het verder ontwikkelen van het genre kunst in de publieke ruimte,
via een onderzoekslijn en uiteenlopende activiteiten met makers en publiek,
zoals exposities, symposia, artist-in-residencies, publicaties en online
activiteiten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Sonsbeek & State of Fashion geen
subsidie toe te kennen.
De raad kent Sonsbeek als een sterke speler in de hedendaagse beeldende
kunstsector en is positief over de richting waarin zij zich wil ontwikkelen.
Genre- en/of talentontwikkeling komen echter nog niet als kernactiviteit van
de stichting naar voren; daarvoor zijn de plannen – ten opzichte van de
presentatiefunctie die Sonsbeek al had – nog onvoldoende uitgewerkt. De
aanvraag is meer een visiestuk dan een concreet activiteitenplan. In de
aanvraag wordt nauwelijks ingegaan op de mogelijke synergie met de
activiteiten van State of Fashion, dat onder dezelfde stichting valt. Dat vindt
de raad een gemiste kans. Hij is er niet van overtuigd dat Sonsbeek erin zal
slagen de activiteiten werkelijk breed toegankelijk en aansprekend te maken
en vindt het plan erg subsidieafhankelijk.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De kwaliteit van Sonsbeek als presentatie-instelling staat buiten kijf. De
tentoonstelling heeft meerdere iconische edities gekend van goede artistieke
kwaliteit en met een groot publieksbereik. Bovendien laat de instelling zien
zich op een sterke en eigentijdse manier door te willen ontwikkelen. Ze heeft
aandacht voor de maatschappelijke rol die ze kan spelen in de samenleving,
verbindt zich met allerlei partners in die omgeving en betrekt verschillende
doelgroepen actief bij haar werkwijze en aanbod. De geplande doorlopende
programmering kan zorgen voor meer continuïteit richting makers, publiek
en medewerkers. De raad vindt dit aansprekende ambities. Ook presenteert
Sonsbeek mooie uitgangspunten voor een activiteitenprogramma, waarin
westerse en niet-westerse kunst en publiek op gelijke voet een dialoog met
elkaar aangaan.
De aanvraag betreft echter de ontwikkelinstelling die Sonsbeek met ingang
van 2020 wil zijn. De raad vindt dat zij in die functie nog onvoldoende
overtuigt. De transitie van quadriënnale naar doorlopende ontwikkelplek
moet nog worden ingezet en de plannen ervoor zijn nog weinig concreet
uitgewerkt. De aanvraag leest wat dat betreft meer als een visiestuk waarin
de beoogde transitie wordt geschetst dan als een concreet activiteitenplan.
Wat de doorlopende ontwikkelfunctie precies voor de artistieke
ontwikkeling van makers en van het genre zal betekenen, is kortom nog niet
goed te beoordelen; de plannen zijn te pril.
Vernieuwing
Zoals beschreven onder ‘Artistieke en inhoudelijke kwaliteit’ is de raad
positief over de ambities om meer continue te gaan werken en steeds meer
doelgroepen actief te betrekken. Ook vindt hij de manier waarop Sonsbeek
vormgeeft aan publieks- en impactonderzoek sterk.
De instelling gaat niet diep in op de mogelijke voordelen van het organiseren
van twee activiteiten door één stichting. Hier had de raad een uitweiding
verwacht, omdat er zijns inziens veel voordeel te behalen is in praktisch
opzicht, bijvoorbeeld op het terrein van fondsenwerving, communicatie,
vriendenwerving, maar ook in inhoudelijk opzicht.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Sonsbeek is een organisatie in opbouw. De formatie neemt naar verwachting
toe, maar de vaste bezetting van het kernteam blijft klein; er zijn vier
medewerkers in vaste dienst. Voor het overige werk worden structureel
zzp’ers ingehuurd. Dit roept bij de raad vragen op over
schijnzelfstandigheid. De stichting reflecteert hier niet op in de aanvraag.
Het wordt bovendien niet duidelijk hoe de cao wordt gevolgd en of de

Sonsbeek

2

ingehuurde zzp’ers een opslag krijgen. De instelling refereert aan twee cao’s,
diverse richtlijnen en vermeldt de markt te volgen, zonder specifiek te
maken hoe dit alles wordt toegepast.
De instelling maakt inzichtelijk hoe de begrotingen van haar beide
activiteiten zich tot elkaar verhouden en heeft voor Sonsbeek een specificatie
toegevoegd. Daaruit blijkt dat de kostenstijging als gevolg van de
doorlopende programmering grotendeels door fondsen en subsidiënten
gefinancierd moet gaan worden. Onder meer vanwege het gratis
toegankelijke karakter van Sonsbeek zijn er nauwelijks eigen inkomsten. De
raad vindt deze subsidieafhankelijkheid een belangrijk aandachtspunt, te
meer daar de instelling een fors negatief eigen vermogen heeft en daarom
niet terug kan vallen op eigen middelen. Het valt de raad op dat het
dekkingsplan van Sonsbeek naast de BIS-subsidie ook bijdragen van drie
Rijkscultuurfondsen bevat, terwijl deze financieringsbronnen elkaar in de
praktijk doorgaans uitsluiten. Dit in aanmerking genomen is het extra
zorgelijk dat het plan geen risicostrategie bevat.
Ten slotte valt het de raad op dat de begroting van Sonsbeek voor 2024 veel
hoger uitvalt dan die van de andere jaren, als gevolg van de grote
tentoonstelling die dan plaats zal vinden. Dit geeft de indruk dat de
gevraagde BIS-bijdrage niet alleen is bedoeld voor de doorlopende
ontwikkelfunctie, maar ook voor de meer ‘traditionele’ presentatiefunctie
van Sonsbeek.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Sonsbeek heeft op het gebied van educatie en participatie een sterk plan.
Het educatieve aanbod is veelvormig en gericht op allerlei verschillende
doelgroepen, variërend van scholieren in het basis- en voortgezet onderwijs
en kunstvakstudenten tot specifieke gemeenschappen én het bredere
publiek. In de werkwijze van Sonsbeek staat de actieve deelname van
mensen centraal. Deze krijgt vorm in onder meer cocreatie,
gastcuratorschap en vrijwillige inzet. De raad vindt de gekozen aanpak sterk,
maar krijgt nog niet bij alle onderdelen een goed beeld van wat ze concreet
behelzen en hoe de interactie met doelgroepen er precies uit komt te zien.
De raad waardeert de aandacht voor nieuwe doelgroepen, zoals jongeren en
mensen uit specifieke gemeenschappen. In theorie bieden het jaarronde
programma en de samenwerking met maatschappelijke instellingen kansen
om een groter en meer divers samengesteld publiek te bereiken en de
maatschappelijke impact verder te vergroten. Of dat in de praktijk ook lukt
zal echter afhangen van de concrete aanpak. Helaas zijn de plannen in
algemene termen beschreven en komen ze soms nogal high-end over,
waardoor de raad betwijfelt of een breed publiek zich erdoor aangesproken
zal voelen.

Sonsbeek

3

Geografische spreiding
Sonsbeek is sterk geworteld in Arnhem en de regio. Ze wil met haar
activiteiten meebouwen aan de reputatie van Arnhem als creatieve stad en
aan de reputatie van stedelijke cultuurregio 025 als innovatieve en
ondernemende regio. De instelling werkt samen met ArtEZ en heeft diverse
strategische partnerships met instellingen binnen en buiten het culturele
bestel. Uit de meerjarige ondersteuning van gemeente en provincie spreekt
een groot draagvlak voor de activiteiten van Sonsbeek. De samenwerkingen
met andere beeldende kunstinstellingen elders in het land en internationaal,
zorgen voor uitwisseling en doorstroom van talent. De raad merkt hierbij
wel op dat een deel van de beschreven samenwerkingen nog opgetuigd moet
worden.
Toepassing Fair Practice Code
Sonsbeek wil graag goede afspraken maken over zaken als honorering,
werkomstandigheden, verzekering en auteursrecht. De instelling maakt
echter niet duidelijk hoe afspraken tot stand komen en refereert aan twee
cao’s en diverse richtlijnen, zonder toe te lichten hoe en bij wie deze worden
toegepast. De instelling is afhankelijk van structurele subsidies om de Fair
Practice Code in praktijk te kunnen brengen. Sonsbeek toont zich er niet van
bewust dat schijnzelfstandigheid op de loer ligt bij de structurele inzet van
zzp’ers. Hierop, en ook op de omgang met secundaire arbeidsvoorwaarden
had de raad meer reflectie verwacht.
Toepassing Governance Code Cultuur
Sonsbeek hanteert een bestuursmodel, maar is voornemens de transitie naar
een raad-van-toezichtmodel te maken, aangezien dit beter aansluit bij de
praktijk. De raad moedigt een duidelijke scheiding aan van taken en
verantwoordelijkheden van directie, toezichthouders, creative board en
curatoren. In de aanvraag komt ter sprake dat er ruimte voor verbetering is
in de organisatiestructuur en de organisatie ziet een transitie naar een
‘platformmodel’ voor zich. Het is de raad niet duidelijk welke consequenties
dit eventueel zal hebben voor de governance.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Sonsbeek wil de Code Diversiteit en Inclusie toepassen en schenkt in de
aanvraag veel aandacht aan diversiteit op het gebied van publiek,
programma, personeel en partners. Ze erkent echter dat het bestuur en de
kernorganisatie vooralsnog onvoldoende cultureel divers zijn. Er wordt een
streefcijfer genoemd ten aanzien van diversiteit in de invulling van vacatures
van minimaal 35 procent, maar hiervoor wordt geen plan gepresenteerd.
Hoe de instelling het genoemde percentage in 2024 gaat halen, is daardoor
onduidelijk. De raad vindt dat een organisatie als Sonsbeek een stappenplan
tot 2024 moet kunnen formuleren en naleven.

Sonsbeek

4

Ten slotte is het opmerkelijk dat Sonsbeek zich in het diversiteitsbeleid niet
of nauwelijks lijkt te verhouden tot de bevolkingssamenstelling van stad en
regio. De raad had graag gezien dat zij dat aspect mee had laten wegen in
haar visie en aanpak.

Sonsbeek

5

SPRING
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 375.000

Over de instelling
Stichting SPRING, podiumkunsten, festivals, Utrecht
Stichting SPRING (hierna: SPRING) organiseert met het SPRING
Performing Arts Festival een jaarlijks tiendaags festival dat in het voorjaar
in Utrecht plaatsvindt. Sinds 2017 is daar het driedaagse festival ‘SPRING in
Autumn’ aan toegevoegd, dat jaarlijks een weekend lang plaatsvindt in
oktober. SPRING is een internationaal platform voor nieuwe
ontwikkelingen in de hedendaagse podiumkunsten, met een nadruk op
cross-overs. De organisatie stimuleert de ontwikkeling van jonge makers en
laat in de programmering een grote diversiteit aan stemmen horen. SPRING
kiest nadrukkelijk voor kunst die zich bezighoudt met de staat van de wereld
en met experiment. De organisatie vervult daarnaast een functie als
aanjager van debat.

Subsidieadvies
Stichting SPRING voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting SPRING. Echter, na
zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert de
raad Stichting SPRING geen subsidie toe te kennen. De raad verwijst voor
een toelichting op de afweging naar de inleiding bij deze categorie.
De raad heeft waardering voor de cutting edge-programmering van SPRING
en de wijze waarop de instelling verantwoordelijkheid neemt voor makers
en hun ontwikkeling. SPRING is van belang voor het debat en de
theoretische reflectie op kunst in de huidige maatschappij. Daarbij botst de
keuze voor inhoud soms met artistieke eisen; de algehele kwaliteit van de
programmering is wisselend. Naast de activiteiten in de publieke ruimte
bereikt SPRING een betrekkelijk beperkt (betalend) publiek voor haar
voorstellingen.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
SPRING is in 2013 ontstaan uit een fusie van het Springdance Festival en
Festival aan de Werf, waarbij de waarden van de oorspronkelijke festivals
bewaard zijn gebleven. De instelling heeft deze overtuigend weten te
vertalen in een programma waarin de grenzen tussen de verschillende

1

disciplines zijn vervaagd, en dat ruimte biedt voor nieuwe, actuele vormen
van podiumkunsten. In 2017 is in nauwe samenwerking met de
Stadsschouwburg Utrecht een kleinere en programmatisch toegankelijker
weekendversie van het festival ontwikkeld om een brug te slaan tussen
beider programmering en publiek.
De raad is enthousiast over het sterk artistiek-maatschappelijk gedreven
beleidsplan voor de komende periode, dat getuigt van een heldere visie op
de avant-garde en de wereld van vandaag. Daarmee getuigt SPRING van
grondige theoretische reflectie. In het plan beschrijft SPRING de drie
programmalijnen waarlangs het festival de komende periode verder wil
werken: de impact van nieuwe technologieën en digitalisering, het
presenteren van niet-westerse voorstellingen, en werk in de publieke ruimte
met stadsprojecten en een city-connector. Het festival heeft een reputatie op
het gebied van ontregelende interventies in de publieke ruimte, met name
door projecten van Dries Verhoeven, die een breed publiek moeten
aanzetten tot nadenken over kunst en maatschappelijke twistpunten. De
raad oordeelt positief over de voorgenomen verbreding van deze
programmalijn, waarin SPRING met Nederlandse en internationale
kunstenaars projecten ontwikkelt die gebaseerd zijn op urgente lokale
kwesties. Daarvoor roept de instelling de functie van city-connector in het
leven, die festival, artiesten en sociale organisaties moet verbinden.
Het festival bestaat uit een bewuste, inspirerende en diverse
programmering. Op internationaal vlak manifesteert het festival zich goed
in de programmering, in coproducties met internationale partners en het
internationale bezoekersprogramma dat bezoekers en makers bij elkaar
brengt. De instelling geeft daarbij in de programmering ruimte aan
midcareer kunstenaars, met soms uitschieters naar meer gevestigde
makers. De ruimte voor het experiment en het onconventionele geeft het
festival zijn heldere signatuur, met actuele onderwerpen die een impact op
het publiek kunnen hebben. Een dergelijke programmering brengt risico’s
met zich mee, en het gepresenteerde aanbod is dan ook zeker niet altijd van
even hoge kwaliteit. Dat geldt bijvoorbeeld voor producties waaruit de goede
intenties blijken, maar die duidelijk tonen dat de carrière zich nog in de
beginfase bevindt.
Vernieuwing
SPRING heeft zich vanaf de oprichting tot taak gesteld om artistieke
vernieuwing in de kunsten te stimuleren en te presenteren. De instelling
heeft een goede staat van dienst als het gaat om de ondersteuning van een
aantal makers in de verschillende stadia van hun loopbaan en heeft voor de
afzet van producties een goed internationaal netwerk.

SPRING

2

Een van de speerpunten van het festival is het presenteren van technische
innovaties in de podiumkunsten. Samen met de Universiteit Utrecht en
Ulrike Quade wordt SPRING artistiek partner bij een onderzoek naar robots
in het artistieke en sociale gebied. De raad is benieuwd naar de resultaten
van dit onderzoek, dat goed aansluit op wat het festival eerder op dit vlak
heeft laten zien.
In de afgelopen jaren maakte SPRING deel uit van verschillende Europese
internationale netwerken, zoals Moving Borders. Festivals in Transition,
bestaande uit tien internationale festivals en de Universiteit Utrecht, biedt
met het project ‘Sharing Power’ vanaf 2022 jongere kunstenaars en
curatoren de mogelijkheid om een tweedaags programma te maken dat per
stad toegespitst is.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Voor de medewerkers die het hele jaar in dienst zijn hanteert het festival de
cao Nederlandse Podia. Voor zzp’ers, die in het verleden niet altijd loon naar
werken kregen, wordt vanaf 2020 de cao Toneel en Dans gebruikt,
aansluitend bij de functies waar het om gaat. Gezelschappen ontvangen een
redelijke uitkoopsom en in ieder geval ook dagkosten. De raad is positief
over de aandacht die de organisatie geeft aan begeleiding, ontwikkeling en
doorgroeikansen voor stagiairs.
Voorts constateert de raad dat SPRING een betrekkelijk gezonde
bedrijfsvoering heeft en een duidelijke risicoanalyse heeft gemaakt.
Verschuivingen in de begroting aan de inkomstenkant voor 2021 – 2024
komen met name door de aanvraag van rijkssubsidie. Hiermee wil de
organisatie onder meer blijven coproduceren, om zo de internationale
betekenis te borgen en zich te blijven inzetten voor talentontwikkeling.
Daarmee is de organisatie in sterke en toenemende mate afhankelijk van
subsidies. Voor 2024 wordt een sterke daling in de bijdragen uit private
middelen verwacht en dalen de publieksinkomsten bij een gelijkblijvend
aantal activiteiten ten opzichte van 2021. De geringe directe
publieksinkomsten vindt de raad zorgwekkend op de langere termijn.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De activiteiten die SPRING in de afgelopen periode op het gebied van
cultuureducatie heeft ondernomen, liggen in het directe verlengde van de
programmering, zoals gesprekken rond de voorstellingen en de ‘SPRING
Academy’. Met de ‘SPRING Academy’ heeft het festival een nauwe band met
de afdeling Theaterwetenschappen in Utrecht opgebouwd. De raad vindt dat
dit initiatief goed gebruikmaakt van de samenwerking met het hoger
onderwijs dat in de afgelopen jaren in rap tempo internationaal is geworden.
Zo hebben (inter)nationale studenten baat bij de aanwezigheid van

SPRING

3

internationale makers in het festival in de context van de Academy. De raad
vindt de wijze waarop ook de vorm van nagesprekken is onderzocht,
inspirerend.
Door buitenactiviteiten van SPRING in de stad wordt een breed publiek
geconfronteerd met onverwachte kunst in de openbare ruimte. De raad is
positief over de ontwikkeling van de instelling in de afgelopen periode, door
meer de wijken in te gaan en een meer cultureel divers publiek op te zoeken.
Zo ontwikkelt SPRING in de periode 2021 – 2024 samen met onder meer
Stichting Nieuwe Helden en verschillende buurtinitiatieven een appgestuurde theatrale tocht door Utrecht, ‘The Village Utrecht’.
De raad is zich bewust van de spanning tussen de programmering van het
festival en het publieksbereik. Met een systeem van routes gidst het festival
de toeschouwer door het veelal onbekende programma. Om de drempel
verder te verlagen wil de instelling haar communicatie toegankelijker
maken. Een concrete en financiële vertaling daarvan ontbreekt echter in het
plan.
Geografische spreiding
SPRING ontvangt meerjarige subsidies van de provincie en van de gemeente
Utrecht. De stedelijke cultuurregio Utrecht heeft als regioprofiel gekozen
voor ‘Eeuwig Jong’, met een nadruk op onder meer talentonwikkeling en
ruimte voor makers. SPRING past goed binnen dat profiel en is goed
verankerd in Utrecht, met partners als Stadsschouwburg Utrecht, Theater
Kikker, Universiteit Utrecht, Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, en
makers als Dries Verhoeven en Boukje Schweigman. SPRING is binnen de
stedelijke cultuurregio ook partner in het samenwerkingsverband
Standplaats Midden, dat zich in de periode 2021 – 2024 richt op het
ontwikkelen van talent. Hiermee wil het festival een bijdrage leveren aan het
regionale makersklimaat.
Toepassing Fair Practice Code
SPRING reflecteert goed op met name het aspect eerlijke betaling in de Fair
Practice Code en gaat in de toelichting op de toepassing van de code in op
het internationale veld waarin het festival zich beweegt. De raad waardeert
de gelijke, eerlijke behandeling van internationale en Nederlandse
kunstenaars. De reflectie laat zien welke stappen de organisatie wil nemen
met betrekking tot de verbetering van de betaling van zzp’ers en tijdelijke
krachten.
Toepassing Governance Code Cultuur
SPRING past de Governance Code Cultuur toe en werkt sinds 2018 met een
raad-van-toezichtmodel. Het bestuur wordt gevormd door de artistiek en de

SPRING

4

zakelijk directeur. De organisatie geeft een duidelijke reflectie op de
governance en de stappen die hierin genomen zijn.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
SPRING zegt al langer aandacht te hebben voor diversiteit en inclusie en is
op dit moment onder meer betrokken bij PACT in Utrecht. Met name in het
programma ziet de raad deze aandacht goed terug. De organisatie reflecteert
in beginsel helder op de toepassing van de Code Diversiteit en Inclusie, en
constateert hierin dat er nog actie nodig is. De raad is van mening dat deze
maatregelen gedeeltelijk tot verbetering zullen leiden, maar mist met
betrekking tot het personeel concrete doelen en maatregelen.

SPRING

5

Standplaats Midden
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 425.000

Over de instelling
Stichting Standplaats Midden (hierna: Standplaats Midden) is een netwerk
van culturele instellingen in de provincie Utrecht, dat zich inspant voor de
ontwikkeling van talentvolle, innovatieve makers binnen de podiumkunsten
en voor de ontwikkeling van het makersklimaat in de regio MiddenNederland. De kernpartners van het netwerk zijn De Coöperatie, Het Filiaal
theatermakers, Gaudeamus, Het Huis Utrecht, Holland Opera en SPRING.
Gezamenlijk ondersteunen zij makers die zich (verder) willen bekwamen in
een multi- of interdisciplinaire werkwijze. Bij de begeleiding van talenten
zijn dan ook altijd ten minste twee partnerinstellingen betrokken. Het
netwerk gaat uit van de begeleiding van gemiddeld vijf nieuwe makers per
jaar.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Standplaats Midden geen subsidie
toe te kennen.
Standplaats Midden heeft een realistisch plan ingediend, waarin
talentontwikkeling centraal staat en veel aandacht is voor
multidisciplinariteit. De partners die het netwerk vormen zijn ervaren in het
begeleiden van talenten en goed geworteld in de regio en de keten.
De raad vindt de aanvraag echter prematuur. Standplaats Midden is
opgericht in januari 2020 en gaat feitelijk in 2021 pas van start. Het netwerk
kan voortbouwen op ervaringen die opgedaan zijn met de pilot Standplaats
Utrecht, maar is ingrijpend van samenstelling veranderd (DOX en Theater
Utrecht zijn niet meer betrokken, Gaudeamus, Holland Opera en De
Coöperatie treden toe) en hanteert deels een andere aanpak. De meerwaarde
van de samenwerking wordt uit de plannen nog onvoldoende duidelijk.
Bestuur en personeel moeten grotendeels nog worden aangesteld en ten
aanzien van de codes moet Standplaats Midden nog veel regelen. Ook
plaatst de raad grote kanttekeningen bij het beleid ten aanzien van educatie
en participatie.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Op basis van de kwaliteit van de deelnemende partners verwacht de raad dat
de artistieke kwaliteit van de kernactiviteiten goed zal zijn: alle zes de
partners zijn meerjarig gesubsidieerde instellingen met een goede staat van
dienst. Zorg voor talentontwikkeling is voor elk van die partners al
onlosmakelijk deel van de taakopvatting, voor ieder op een eigen wijze en in
een ander deel van het werkveld. De raad heeft daarom vertrouwen in het
vakmanschap van de partners, in artistieke zin én als het aankomt op
adequate begeleiding van makers. Positief zijn de mogelijkheden die voor
talentontwikkeling in de jeugdpodiumkunsten worden geboden, dankzij
instellingen als Het Filiaal theatermakers en Holland Opera.
Omdat de primaire begeleiding van de makers steeds belegd wordt bij de
instelling die het dichtst bij de maker staat, zijn de kansen op doeltreffende
begeleiding en passende uitstroom groot. De makers wordt alle ruimte
geboden. Zo bevat elk ontwikkeltraject ook een vrij uitgebreide
onderzoekcomponent. De raad verwacht dat de ontwikkeltrajecten zullen
voorzien in een behoefte van makers – ook gezien de context van MiddenNederland met zijn relatief jonge en snelgroeiende populatie. Aangezien de
kernpartners landelijke uitstraling hebben, verwacht de raad dat de te
selecteren makers ook voldoende landelijke zichtbaarheid zullen krijgen.
De raad is van mening dat de in het plan genoemde makers interessant zijn,
al is niet in alle gevallen duidelijk of ze alleen betrokken waren bij de pilot
Standplaats Utrecht of ook bij Standplaats Midden. Hij heeft vertrouwen in
het selectievermogen van het netwerk, waarbij de aandacht voor diversiteit
positief meeweegt. Het aantal betrokken makers zal in het begin relatief
klein zijn, maar dat past bij een beginnende ontwikkelinstelling.
Het netwerk kan voortbouwen op ervaringen die opgedaan zijn met de pilot
Standplaats Utrecht, maar is ingrijpend van samenstelling veranderd (DOX
en Theater Utrecht zijn niet meer betrokken, Gaudeamus, Holland Opera en
De Coöperatie treden toe) en hanteert deels een andere aanpak. De
meerwaarde van de samenwerking komt in de aanvraag nog niet
overtuigend over het voetlicht. De raad is nog niet overtuigd van de
toegevoegde waarde van het netwerk ten opzichte van wat de afzonderlijke
instellingen makers al bieden. Waar Standplaats Midden voor zichzelf een
rol ziet om makers uit te dagen tot vermenging van disciplines, verwacht de
raad dat die vermenging in veel gevallen al op een natuurlijke manier,
vanuit de vraag van de maker, zal ontstaan.

Standplaats Midden

2

Vernieuwing
Standplaats Midden is een nieuwe instelling. Dat er ten opzichte van
voorloper Standplaats Utrecht partners uit andere disciplines zijn
toegetreden, juicht de raad toe. Ook is met de toetreding van Holland Opera,
dat in Amersfoort gevestigd is, het regionale bereik vergroot.
De raad is van mening dat Standplaats Midden slechts in beperkte mate
bijdraagt aan de vernieuwing van de artistieke praktijk. De focus op multien interdisciplinair werk is weinig onderscheidend in de hybride
kunstpraktijk van nu.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Standplaats Midden zegt in het beloningsbeleid de cao Toneel en Dans te
hanteren, maar noemt ook de cao Muziekensembles. Het is de raad
onduidelijk of de opslag voor zzp’ers wordt toegepast. Evenmin is duidelijk
of de cao’s op alle onderdelen (zoals pensioenopbouw) wordt gevolgd, en
welke rol Standplaats Midden speelt in de sociale dialoog over eerlijke
beloning.
Omdat de ontwikkeltrajecten volledig in de begroting van Standplaats
Midden zijn opgenomen, is de financiële constructie helder.
De financieringsmix laat een mooie spreiding van inkomstenbronnen zien.
De toekomstbestendigheid daarvan hangt echter sterk af van de mate waarin
toezeggingen van financiers worden gerealiseerd. Het plan gaat hier niet op
in; een risicostrategie voor tegenvallende inkomsten ontbreekt. De
publieksinkomsten zijn op basis van slechts 45 speelbeurten per jaar relatief
voorzichtig ingeschat. Ook valt op dat begroting en dekkingsplan voor 2021
en 2024 gelijk zijn, terwijl een geleidelijke opbouw bij een startende
ontwikkelinstelling meer voor de hand ligt.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad betreurt het dat Standplaats Midden geen verantwoordelijkheid
neemt voor educatie: de aanvraag besteedt geen aandacht aan beleid op dat
gebied.
Ook op het gebied van publieksvisie en publieksaanpak overtuigt het plan
niet. Standplaats Midden belegt de publieksgerichte inspanningen
grotendeels bij de partnerinstellingen, waarbij de aanpak afhangt van de
makers en hun projecten. De inspanningen van Standplaats Midden zelf
concentreren zich op communicatie met het professionele veld. Een visie op
doelgroepen en op manieren om een passend publiek te interesseren
ontbreekt, evenals een visie op het bereiken van nieuwe publieksgroepen. De
raad is van mening dat Standplaats Midden zich daarmee te afwachtend
opstelt: juist een hybride artistieke praktijk biedt volop kansen om een
divers publiek te bereiken en te betrekken. Bovendien mist de raad een
heldere strategie om landelijk publiek te bereiken, en vindt hij het beoogde

Standplaats Midden

3

publieksbereik conservatief ingeschat, met name door het relatief lage
aantal verwachte speelbeurten.
Geografische spreiding
De raad is gematigd positief over de worteling en spreiding van de
activiteiten van Standplaats Midden. De instelling is gevestigd in Utrecht.
Daar zal het merendeel van de activiteiten ook plaatsvinden; alleen
kernpartner Holland Opera zetelt in Amersfoort.
De zes partnerinstellingen zijn actief in de regio en zijn goed ingebed in de
respectievelijke ketens; samen zorgen ze voor een sterke verbinding met de
omringende culturele infrastructuur. Daarnaast zijn verschillende associate
partners betrokken. Daarbij ontbreken DOX en Theater Utrecht, die wel
aangesloten waren bij Standplaats Utrecht. De raad hoopt dat de
partnerinstellingen ook deze partijen in een later stadium weer weten te
vinden. Het is de raad niet duidelijk hoe Standplaats Midden concreet gaat
samenwerken met de kunstvakopleidingen in stad en regio.
Ook wat betreft de presentatiemogelijkheden buiten de regio overtuigt het
plan niet. Zo ontbreekt een concrete aanpak voor het bespelen van festivals,
podia en andere presentatieplekken die buiten het eigen netwerk vallen.
Toepassing Fair Practice Code
Standplaats Midden reflecteert slechts ten dele op de Fair Practice Code. Ze
zegt in het beloningsbeleid voor alle medewerkers de cao Toneel en Dans te
hanteren, maar noemt ook de cao Muziekensembles. Het is de raad
onduidelijk of de opslag voor zzp’ers ook wordt toegepast. Evenmin is
duidelijk of de cao’s op alle onderdelen (zoals pensioensopbouw) wordt
gevolgd, en welke rol Standplaats Midden speelt in de sociale dialoog over
eerlijke beloning. Wel reserveert ze budget voor scholing, heeft ze in
functioneringsgesprekken aandacht voor loopbaanontwikkeling en wil ze
een vertrouwenspersoon aanstellen.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het is opmerkelijk dat Standplaats Midden een BIS-aanvraag indient terwijl
er nog geen volwaardig bestuur is (één bestuurslid bij indiening van de
aanvraag), noch een intern reglement met afspraken over de interactie
tussen bestuur, coördinator en kernpartners. Standplaats Midden wil
bestuursleden werven die variëren in expertise, leeftijd, sekse en culturele
achtergrond, zonder belangen bij de deelnemende netwerkpartners. Dat zijn
uitgangspunten die in lijn zijn met de Governance Code Cultuur, maar de
raad merkt op dat het hier nog slechts gaat om voornemens; de uitvoering is
nog niet te beoordelen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Standplaats Midden heeft een heldere en brede visie op diversiteit, waarin
het niet alleen gaat over culturele achtergrond, maar ook over gender,

Standplaats Midden

4

seksuele geaardheid, leeftijd, kennis en vaardigheden, sociaaleconomische
achtergrond, opleidingsniveau en beperkingen. De instelling wil ten minste
twee bestuursleden aantrekken die bijdragen aan diversiteit en wil bij het
werven van personeel voor elke vacature een of twee kandidaten uitnodigen
uit in het culturele veld ondervertegenwoordigde groepen. Bij het selecteren
van makers hanteert Standplaats Midden een quotum: minimaal een kwart
van de makers moet bijdragen aan een meer divers cultureel veld.
De raad heeft waardering voor deze uitgangspunten, maar mist een aanpak
voor het bereiken van een divers publiek; de instelling laat dat te sterk
afhangen van de speelmogelijkheden die volgen uit de projecten.

Standplaats Midden

5

State of Fashion
Geadviseerd subsidiebedrag: € 455.284
Gevraagd subsidiebedrag: € 600.000

Over de instelling
Stichting Sonsbeek & State of Fashion (hierna: State of Fashion) is gevestigd
in Arnhem en organiseert sinds 2016 beurtelings een modefestival en een
tentoonstelling van hedendaagse kunst in de openbare ruimte: State of
Fashion en Sonsbeek. De beide activiteiten worden georganiseerd door één
stichting, maar ze hebben een eigen profiel. Dit advies heeft betrekking op
het deel van de activiteiten dat onder State of Fashion valt. In 2018 werd de
eerste editie van dit (inter)nationale modefestival gehouden.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.42 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De raad adviseert Stichting Sonsbeek & State of Fashion een subsidiebedrag
van € 455.284 toe te kennen, mits zij:
- voor 2021 een aangepast activiteitenplan opstelt, inclusief
aangepaste begroting.
- voor 2021 een plan opstelt voor tegenvallende inkomsten.
Het festival State of Fashion wordt tweejaarlijks georganiseerd met als doel
actuele en vernieuwende onderwerpen en ontwerpen te presenteren aan een
publiek en aan vakgenoten. Het festival is tevens een platform voor
(inter)nationale uitwisseling, matchmaking en talentontwikkeling. De
stichting Sonsbeek & State of Fashion heeft twee afzonderlijke
subsidieaanvragen ingediend. De aanvraag voor Sonsbeek is ingediend voor
de functie ontwikkelinstelling. Hoewel de stichting in haar aanvraag schrijft
dat de beide evenementen afzonderlijk van elkaar kunnen bestaan, ook
financieel, levert de aanvraag geen risicoanalyse voor tegenvallende
inkomsten als een van de twee activiteiten niet wordt gesubsidieerd.
Inhoudelijk voldoet Stichting Sonsbeek & State of Fashion aan de
subsidievoorwaarden.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
State of Fashion is een internationale modebiënnale en een platform voor
modeprofessionals, studenten en publiek. Het festival wordt gehouden in
Arnhem, dat al geruime tijd de reputatie van modestad heeft. Het zeven
dagen durende festival bestaat uit tentoonstellingen, ontmoetingen,

debatten en workshops. State of Fashion is de opvolger van de Mode
Biënnale van Arnhem die in 2013 haar laatste editie beleefde. State of
Fashion vult de leemte die daarna ontstond en is een aanvulling op het
bestaande aanbod van mode-evenementen.
State of Fashion maakt een interessante koppeling tussen mode en
maatschappelijke vraagstukken. De focus op inhoud maakt het festival
onderscheidend. De raad heeft er waardering voor dat State of Fashion
vanuit idealen opereert en er met behulp van de textielindustrie aan wil
bijdragen dat Nederland een innovatiehub wordt voor circulaire economie.
De inhoudelijke invalshoek maakt het festival tot een potentieel belangrijk
internationaal podium voor zowel modeliefhebbers, ontwerpers en
activistische liefhebbers als voor een breed publiek. State of Fashion legt de
nadruk in de komende beleidsperiode op de thema’s exclusiviteit, fair
practice, globalisering en klimaat. Binnen deze thematiek wil de organisatie
een voortrekkersrol vervullen. De raad signaleert dat er in de wereld van de
fashion ook andere thema’s spelen met een hoge actualiteitswaarde, zoals
culturele toe-eigening. Behalve maatschappelijke vraagstukken,
bijvoorbeeld met betrekking tot duurzaamheid, kan het festival volgens de
raad ook putten uit de thema’s die in internationaal opzicht spelen binnen
de modesector.
Het festival wil ook een podium zijn voor talent en internationale
uitwisseling. Daarnaast wil State of Fashion een rol spelen als matchmaker.
De raad onderstreept dat Nederland een klein modeland is, en dat het
vanuit die wetenschap belangrijk is om ontwerpers een internationaal
podium te bieden om zich te positioneren. Beginnend talent heeft behoefte
aan begeleiding en presentatiepodia. State of Fashion wil hierin gedurende
het hele jaar een rol spelen. Daarom vindt de raad het positief dat State of
Fashion werkt aan een meer permanente aanwezigheid in Arnhem. Dat geeft
het festival de mogelijkheid om tussen de edities door ook van betekenis te
zijn voor de sector. De samenwerking met ArtEZ, Museum Arnhem en het
Fashion + Design Festival Arnhem draagt hieraan bij. Als ‘modeconsortium’
treden deze partijen samen naar buiten met een maatschappelijke agenda.
State of Fashion heeft een goed netwerk en streeft ernaar een kleurrijk,
internationaal georiënteerd creatief team samen te stellen. De raad zou dan
ook graag zien dat de organisatie hier gedurfde keuzes maakt en niet kiest
voor de usual suspects. Hij benadrukt dat Nederland veel en divers talent
herbergt.
Vernieuwing
Waar het festival beproefde methoden voor presentaties gebruikt, zoekt het
op ambitieuze wijze naar vernieuwende en experimentele verbindingen met
maatschappelijke inhoud. Vernieuwend vindt de raad met name de labs en

State of Fashion

2

proeftuinen, waar idealen in de praktijk getoetst en concreet uitgewerkt
worden. Deze experimenten kunnen het modefestival voeden en merkbare
impact opleveren. De raad is positief over deze aandacht voor mode als
erkende ontwerpdiscipline.
De instelling gaat niet diep in op de mogelijke voordelen van het organiseren
van twee evenementen door een stichting. Hier had de raad een uitweiding
verwacht, omdat er zijns inziens veel voordeel te behalen is in praktisch
opzicht, bijvoorbeeld op het terrein van fondsenwerving, communicatie,
vriendenwerving, maar ook in inhoudelijk opzicht.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Stichting Sonsbeek & State of Fashion is een organisatie in opbouw. Ze
maakt inzichtelijk hoe de begrotingen van haar beide activiteiten zich tot
elkaar verhouden.
De instelling is in hoge mate afhankelijk van subsidies. Het
verdienvermogen is (nog) klein. De verwachting is dat de eigen inkomsten
uit, onder meer, ticketverkoop in 2024 substantieel gegroeid zullen zijn. De
formatie van de beide activiteiten van de stichting neemt naar verwachting
toe, maar de vaste bezetting van het kernteam blijft klein; er zijn vier
medewerkers in vaste dienst. Voor het overige werk worden structureel
zzp’ers ingehuurd. Dit roept bij de raad vragen op over
schijnzelfstandigheid. De stichting reflecteert hier niet op in de aanvraag.
De instelling refereert aan twee cao’s, diverse richtlijnen en vermeldt de
markt te volgen, zonder specifiek te maken hoe dit alles wordt toegepast.
Het is begrijpelijk en gebruikelijk bij festivals dat tijdens piekjaren veel
ingehuurde krachten, vrijwilligers en soms ook stagiaires meewerken. Maar
op de honorering van vrijwilligers en stagiaires reflecteert de organisatie
nauwelijks, al krijgen de in de aanvraag genoemde tweehonderd stagiaires
een vergoeding. De raad vindt het goed dat het festival stagiaires de
gelegenheid geeft om ervaring op te doen, maar is ervoor beducht dat zij
reguliere werkzaamheden verrichten.
De raad vindt het ontbreken van een risicoanalyse en een plan bij
tegenvallende inkomsten een tekortkoming. Het is dan ook wenselijk dat de
stichting in een aanvullend schrijven uiteenzet wat het risico is als een van
beide aanvragen niet wordt gehonoreerd.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Op basis van het succesvolle educatieve programma tijdens de editie van
2018, waar 18.000 jongeren aan deelnamen, heeft het festival zich
voorgenomen om onder de titel Young & Fair een programma te
ontwikkelen voor het voortgezet onderwijs en het mbo. Dit is erop gericht
om jongeren bewust te maken van de productie- en distributieketen van

State of Fashion

3

mode, de nadelen van fast fashion en de voordelen van duurzaam
consumeren.
Het educatieproject mondt uit in een bezoek aan State of Fashion voor
activiteiten op locatie. Mede daarom is het educatieprogramma gericht op
scholen in de directe omgeving in Gelderland. State of Fashion zet haar
educatieve projecten vooral in om het publiek te activeren en in het
programma te laten participeren. De raad is hier positief over.
Geografische spreiding
De raad vindt dat State of Fashion lokaal, regionaal, landelijk en
internationaal een rol speelt in de modesector en goed is ingebed in een
netwerk. Zo vormt State of Fashion met een aantal lokale partners een
modecoalitie en speelt zij hiermee een rol in de regio. Ook is State of
Fashion betrokken bij diverse initiatieven, zoals de Proeftuin Duurzame
Mode 025, waarin de gemeenten Nijmegen en Arnhem samenwerken. Het
festival is tevens betrokken bij een werkgroep die onder supervisie van
Wageningen University & Research (WUR) en ArtEZ een designhub
ontwikkelt. Tezamen met drie andere ‘hubs’ moet dit geheel de Dutch
Circular Textile Valley vormen. Arnhem staat bekend als modestad; met
State of Fashion wordt hier invulling aan gegeven op een inhoudelijke en
maatschappelijk relevante manier.
Toepassing Fair Practice Code
State of Fashion wil graag goede afspraken maken over zaken als
honorering, werkomstandigheden, verzekering en auteursrecht. De
instelling maakt echter niet duidelijk hoe afspraken tot stand komen en
refereert aan twee cao’s en diverse richtlijnen, zonder toe te lichten hoe en
bij wie deze worden toegepast.
De instelling is afhankelijk van structurele subsidies om de code in praktijk
te kunnen brengen. Ze toont zich er niet van bewust dat
schijnzelfstandigheid op de loer ligt bij de structurele inzet van zzp’ers.
Hierop en ook op de omgang met secundaire arbeidsvoorwaarden had de
raad meer reflectie verwacht.
Toepassing Governance Code Cultuur
State of Fashion hanteert een bestuursmodel, maar is voornemens de
transitie naar een raad-van-toezichtmodel te maken, aangezien dit beter
aansluit bij de praktijk. De raad moedigt een duidelijke scheiding aan van
taken en verantwoordelijkheden van directie, toezichthouders, creative
board en curatoren. In de aanvraag komt ter sprake dat er ruimte voor
verbetering is in de organisatiestructuur. De organisatie ziet een transitie
naar een ‘platformmodel’ voor zich. Het is de raad niet duidelijk welke
consequenties dit zal hebben voor de governance.

State of Fashion

4

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
State of Fashion wil de Code Diversiteit en Inclusie toepassen en schenkt in
de aanvraag veel aandacht aan diversiteit op het gebied van publiek,
programma, personeel en partners. Ze erkent echter dat het bestuur en de
kernorganisatie vooralsnog onvoldoende cultureel divers zijn. De instelling
streeft naar minimaal 35 procent diversiteit bij de invulling van vacatures.
Er wordt geen plan gepresenteerd hoe zij dit streefgetal gaat halen in 2024.
Ook al toont de instelling zich bereid om actief de diversiteit en inclusiviteit
te vergroten, vindt de raad de plannen hieromtrent te summier. Een
organisatie als State of Fashion moet een stappenplan tot 2024 kunnen
formuleren en naleven.

State of Fashion

5

Stedelijk Museum Schiedam
Geadviseerd subsidiebedrag: € 250.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Stichting Stedelijk Museum Schiedam (hierna: Stedelijk Museum
Schiedam), gevestigd in Schiedam, is een regionaal museum. De collectie
van Stedelijk Museum Schiedam telt ruim zestienduizend objecten. Het
museum beheert historische voorwerpen over de geschiedenis van Schiedam
en moderne kunstwerken van na de Tweede Wereldoorlog, met nadruk op
kunst van Cobra, abstracte kunst uit de jaren zestig en zeventig en
hedendaagse geëngageerde kunst vanaf de jaren negentig. Sinds 2016 volgt
de instelling een nieuwe inhoudelijke koers, gericht op cocreatie. Zij wil een
gastvrij, eigenzinnig en onbevangen museum zijn: een plek waar mensen via
kunst, geschiedenis en verhalen het onbekende ontdekken en zich verdiepen
in elkaar.

Subsidieadvies
Het Stedelijk Museum Schiedam vraagt subsidie aan als instelling met als
kernactiviteit het beheer en behoud van een gemeentelijke collectie cultureel
erfgoed van nationaal of internationaal belang. Het museum vraagt subsidie
voor het uitvoeren van publieksactiviteiten die verband houden met de
collectie en een aanvulling vormen op de activiteiten waarvoor de gemeente
Schiedam subsidie verstrekt. Het museum is voorgedragen door de
Gedeputeerde Staten van de provincie Zuid-Holland, waar de instelling haar
standplaats heeft. Stedelijk Museum Schiedam voldoet aan de eisen die de
Regeling stelt met betrekking tot artikel 3.26.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Stedelijk Museum Schiedam een
subsidiebedrag te verlenen van € 250.000.
Stedelijk Museum Schiedam is een open en verbindende instelling. Met de
BIS-subsidie wil het museum ‘nieuwe kunst’ een impuls geven. De thema’s
die het museum in de programmering wil aansnijden zijn interessant en
actueel. De raad is zeer positief over de functie en rol van de zogenoemde
kartrekkers. Ook is hij te spreken over de manier waarop de instelling zich
inspant voor publieksverbreding, cocreatie en lokale verankering.
De instelling is transparant over de honorering van medewerkers. Het
museum heeft een gezonde balanspositie en een realistische begroting
opgesteld. De Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code
Diversiteit en Inclusie worden de komende periode besproken en getoetst
door het managementteam en de raad van toezicht.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Stedelijk Museum Schiedam is een open en verbindend museum, dat zich de
afgelopen jaren in rap tempo met succes vernieuwend heeft gepositioneerd.
Het activiteitenplan is aansprekend. De doelstellingen sluiten goed aan op
de missie en het profiel van de instelling. Haar werkwijze typeert zich door
samenwerking en participatie, in navolging van de OF BY FOR ALL
beweging van Nina Simon. In haar (tentoonstellings)programma laat het
museum zich in de eerste plaats leiden door de belevingswereld van de
(potentiële) bezoekers.
De instelling onderscheidt drie programmalijnen voor de komende periode.
Zij wil zich allereerst verder ontwikkelen tot een volwaardig stadsmuseum.
Daarnaast wil zij haar populariteit onder een breed, landelijk kunstpubliek
uitbreiden, met onder andere publiekstrekkende tentoonstellingen. Zo staat
in 2022 een tentoonstelling over het Zuid-Hollandse landschap op de
planning en in 2023 ‘Leon Spilliaert en de modernen’, in samenwerking met
Museum Belvédère. Met de derde programmalijn ‘nieuwe kunst’ wil de
instelling een impuls geven aan vernieuwende hedendaagse kunstenaars.
Hierbij fungeert het museum als springplank: een plek waar veel
kunstenaars hun eerste museale presentatie hebben.
Met de BIS-subsidie is de instelling voornemens ‘nieuwe kunst’ een impuls
te geven. Zij vat het begrip kunst daarbij zo actueel en breed mogelijk op.
Een blauwdruk voor deze programmalijn vormt de tentoonstelling ‘Modest
Fashion’, die tot februari 2020 in het museum te zien was. De
programmalijn resulteert in vier groepstentoonstellingen, vier kleinere
tentoonstellingen en jaarlijks evenementen en activiteiten die voortkomen
uit de nieuwe programmering.
De instelling kiest voor een thematische benadering. Het concrete
programma voor ‘nieuwe kunst’ wordt vastgesteld nadat zij zich verder
verdiept in netwerken op het gebied van nieuwe cultuur. Het
activiteitenplan noemt al thema’s als multimensen, vegan lifestyle en
huidskleur. Dit vindt de raad interessante, actuele thema’s, in lijn met de
keuze van de instelling om het programma bewust niet ver van tevoren in te
vullen en zich te laten leiden door, zoals zij dat noemt, de golven van de tijd.
De raad is positief over de rol van de zogenoemde kartrekkers: mensen met
kennis en een netwerk die gedreven zijn om de kunst waarvoor ze staan naar
een groter publiek te brengen. Voor ‘nieuwe kunst’ denkt het museum aan
samenwerking met partners als Creative agency Opperclaes, platenlabel
TopNotch, tasontwerper Susan Bijl en modelabel Daily Paper. Met de
kartrekkers start het museum een proces van cocreatie, om te komen tot

Stedelijk Museum Schiedam

2

selecties van kunstuitingen en te onderzoeken hoe deze met onder andere de
bestaande museumcollectie een relatie aan kunnen gaan. De raad juicht
dergelijke wijzen van cocreatie toe, waarbij van belang is dat de instelling
ook zoekt naar kruisverbanden en verwantschappen met de collectie.
Vernieuwing
Stedelijk Museum Schiedam is een creatief en innovatief museum. De
manier waarop de instelling de begrippen kunst en kwaliteit benadert, is
vernieuwend. Zij probeert breed te kijken naar vormen van kunst en cultuur
die leven en ontstaan in de samenleving, en gaat uit van het principe dat het
museum niet als enige bepaalt wat kunst en kwaliteit is.
In 2021 wordt het museum gerenoveerd. In dat jaar programmeert de
instelling op locaties in de stad. In het souterrain komt een vaste presentatie
over de geschiedenis van Schiedam. De instelling wil uitbreiden met een
extra museumzaal voor kunstinstallaties en videokunst, in de voormalige
art-deco bioscoop Monopole. Ook geeft zij een kunstenaar de opdracht om
het plein voor het museum en de aangrenzende openbare ruimte tot een
kenmerkende ontmoetingsplek te maken. De raad kijkt uit naar het
resultaat.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Stedelijk Museum Schiedam is transparant over de honorering van het
personeel. De instelling heeft een eigen Arbeidsvoorwaardenregeling en
salarishuis. Alle medewerkers hebben een functieomschrijving die is
gewogen en ingedeeld in een schaal door de Algemene
Werkgeversvereniging Nederland. Er is sprake van loonindexatie en een
pensioenregeling, en er is een opleidingsbudget voor personeel. Het
museum volgt de richtlijn voor kunstenaarshonoraria.
Er werken twintig medewerkers in vaste of tijdelijke dienst, in totaal 17,4 fte.
Daarnaast zijn 36 vrijwilligers en gemiddeld 6 stagiairs voor het museum
werkzaam. De instelling begroot een toename van het aantal fte in 2024. Dit
heeft te maken met de verwachte publieksgroei en het daaraan gerelateerde
benodigde personeel.
De instelling heeft een gezonde balanspositie en een realistische begroting
opgesteld. Voor de besteding van de BIS-subsidie onderscheidt de instelling
twee posten: tentoonstellingskosten en kosten voor activiteiten en
evenementen. De tentoonstellingskosten betreffen onder andere de inhuur
van experts, de bouw- en inrichtingskosten, kunstenaarshonoraria,
marketing en publicaties. De kosten voor activiteiten en evenementen
bestaan onder meer uit die voor techniek, materiaal, marketing en cateringen horecakosten. Dit vindt de raad al vrij concreet.

Stedelijk Museum Schiedam

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Stedelijk Museum Schiedam heeft een doorlopende leerlijn voor het primair
onderwijs. Onderzoekend leren staat daarin centraal. Onderdeel van de
leerlijn is het maatjesproject, waarbij leerlingen uit groep 7 getraind worden
om ‘hun’ museum aan een maatje in groep 3 te laten zien. Jaarlijks ontvangt
de instelling ongeveer 4.500 leerlingen in schoolverband.
De meeste bezoekers komen uit Schiedam zelf (31 procent) of uit de
provincie Zuid-Holland (44 procent). Bijna een kwart van de bezoekers
komt uit de rest van Nederland. De komende jaren wil de instelling zich met
de rijksbijdrage expliciet richten op ‘Third culture kids’, Nederlanders met
een bi-culturele achtergrond. De instelling concentreert zich op de
makerscultuur van deze groep door hun kunstuitingen op te nemen in het
programma. Daarmee beoogt zij ook een nieuwe publieksgroep te bereiken
die bestaat uit millennials. De raad is zeer te spreken over de manier waarop
Stedelijk Museum Schiedam zich inspant voor publieksverbreding, cocreatie
en lokale verankering.
In 2019 had het museum ruim 71.000 bezoekers. Bewonderenswaardig
vindt de raad het dat 65 procent van deze bezoekers dat jaar voor het eerst
naar het museum kwam. De instelling wil in 2024 75.000 bezoekers
bereiken. De raad heeft er vertrouwen in dat zij deze ambitie ruimschoots
gaat waarmaken. Het museum voert globaal publieksonderzoek uit en doet
bij specifieke projecten diepgaand kwalitatief onderzoek. De raad juicht
zulke metingen toe, maar had in het activiteitenplan graag de resultaten van
de onderzoeken gezien.
Geografische spreiding
Stedelijk Museum Schiedam neemt een bijzondere positie in Schiedam in.
In 2015 kwam de instelling in grote financiële problemen. Zij dreigde de
deuren te moeten sluiten, maar herpositioneerde zich en is inmiddels goed
geworteld in de eigen gemeente. De raad is lovend over ‘Mijn Schiedam’.
Met een project als ‘Coupe de Schiedam’, waarbij bezoekers zich tijdens de
tentoonstelling ‘Familie’ elke zondag gratis konden laten knippen in ruil
voor een gesprek over familie, vindt het museum lokale verankering voor
hedendaagse kunst.
De instelling heeft samenwerkingspartners in Schiedam en werkt in de
programmering samen met musea, kunstenaars, social designers en nieuwe
makers uit heel Nederland, en soms ook daarbuiten. Zij is als enige museum
van Nederland aangesloten bij de internationale OF BY FOR ALL beweging
van Nina Simon. In dat kader heeft zij een nationaal netwerk opgezet,
genaamd ‘Door van voor’, waarbij 176 professionals zijn aangesloten. De
raad heeft waardering voor deze wijze van kennis delen.

Stedelijk Museum Schiedam

4

Toepassing Fair Practice Code
Stedelijk Museum Schiedam onderschrijft de Fair Practice Code. De
instelling gaat kort in op een aantal punten waar zij in het bijzonder waarde
aan hecht, zoals de ontwikkeling van werknemers, eerlijke beloning (zie
‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering) en samenwerking door actief
kennis te delen. In de beleidsperiode 2021 – 2024 wil zij speciale aandacht
schenken aan de wijze waarop de code wordt nageleefd door culturele
organisaties en instellingen waarmee zij in projectverband samenwerkt. Uit
de aanvraag blijkt niet welke rol de instelling speelt in de sociale dialoog
waar afspraken over eerlijke beloning worden gemaakt of herijkt. De raad
ziet graag dat deze rol uitgewerkt wordt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Stedelijk Museum Schiedam volgt de principes voor goed bestuur en
goed toezicht. Sinds 2008 hanteert de instelling een raad-vantoezichtmodel. De directeur-bestuurder is verantwoordelijk voor het
functioneren en de resultaten van de organisatie. De leden van de raad van
toezicht zien toe op een goede uitvoering hiervan.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De instelling onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie. De instelling
zoekt doelbewust andere perspectieven, spoort blinde vlekken op en vult die
in.
De raad van toezicht en de organisatie zijn nog onvoldoende divers. Het
wervings- en selectiebeleid is om die reden het afgelopen jaar aangepast. Dit
resulteerde in de aanstelling van enkele nieuwe medewerkers met een
cultureel diverse achtergrond. In 2020 formuleert de instelling concreet
meerjarenbeleid op het gebied van diversiteit en inclusie.
Zowel de Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur als de Code
Diversiteit en Inclusie worden de komende periode in het managementteam
en de raad van toezicht besproken en getoetst. De raad is benieuwd naar de
concrete actiepunten die daar voor de komende periode uit voortvloeien.

Stedelijk Museum Schiedam

5

STEIM
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 500.000

Over de instelling
Bij Stichting STEIM (hierna STEIM) staan het experiment en onderzoek
rondom geluid, muziek en muzikaliteit centraal. De instelling heeft vijftig
jaar ervaring met geluidskunst. Voor de toekomst ziet zij nieuwe technologie
en nieuwe contexten voor geluid of muziek als aangrijpingspunten voor
vernieuwing in de kunsten en voor de samenleving. STEIM omschrijft
zichzelf als netwerklab, gericht op muziek in de context. De focus kan
gericht zijn op het fysieke dan wel de concrete toepassing of op het meer
conceptuele gebruik van geluid. Bij de eerste variant gaat het vaak om
autonome kunstvormen, bij de tweede betreft het de toepassingen die
relevant zijn voor andere sectoren in de samenleving, zoals zorg en welzijn.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting STEIM geen subsidie toe te
kennen.
De raad is positief over de verbinding van geluidskunst met het sociale en
het zorgdomein en de verbindingen die STEIM wil aangaan met organisaties
in andere sectoren. De raad vindt echter dat de aanvraag van STEIM
onvoldoende is uitgewerkt. De instelling beschrijft haar onderzoekdomeinen
en onderzoekslijnen helder, maar beschrijft niet wat de trajecten voor
talent- of genreontwikkeling concreet inhouden. De aanvraag beschrijft veel
intenties, maar de concrete invulling daarvan ligt nog open. Ook de inzet
van de instelling voor educatie en participatie wordt niet duidelijk. Dit geeft
de raad onvoldoende vertrouwen om zich positief uit te spreken over het
plan.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
STEIM heeft veel ervaring met geluidskunst. De instelling is van oudsher
van betekenis voor het onderzoek naar en de ontwikkeling van artistieke
toepassingen van technologie in muziek en digitale cultuur. Voor de
toekomst ziet zij muzikaliteit als een bron voor vernieuwing, en nieuwe
verbindingen in de wereld als inspiratiebron voor de muzikale praktijk.

1

Artistiek onderzoek, kennisdeling en presentatie horen volgens STEIM tot
haar hoofdtaken.
De raad is positief over de inzet van geluidskunst op het sociale en
zorgdomein en over de samenwerking met uiteenlopende organisaties als de
Chemelot campus in Limburg, het EKWC in Oisterwijk en het Nationaal
Glasmuseum in Leerdam. Door deze verbindingen laat de instelling zien
zich te richten op vele facetten van geluidskunst op zowel het artistieke als
het maatschappelijke vlak.
STEIM verdeelt haar artistieke onderzoek over drie onderzoekdomeinen en
vier onderzoekslijnen. Geluidskunst, cross-overs en samenleving vormen de
drie domeinen. Deze krijgen vorm in de onderzoekslijnen Tone (gericht op
geluidskunst), Sonic Life (gericht op objecten en ruimtes), WeCare (gericht
op het sociale domein) en NOMUSIC (gericht op het zorgdomein). De
toelichting van activiteiten en samenwerkingsverbanden is vooral
beschrijvend van aard, concrete acties ontbreken. Er worden in dit kader
veel mogelijke toekomstige samenwerkingsverbanden vermeld. Wat de
trajecten voor talent- of genreontwikkeling concreet behelzen, wordt echter
niet duidelijk. Daarbij ziet de raad veel activiteiten meer als experimenten
dan als talentontwikkeling.
STEIM presenteert de aanvraag niet als voldragen plan. De reden daarvoor
is naar eigen zeggen dat veel details zich de komende jaren verder moeten
uitkristalliseren, en dat de instelling nu nog niet weet wie haar in de
komende periode benadert met ideeën. Het gevolg hiervan is echter dat de
aanvraag grotendeels gaat over toekomstige voornemens van plannen,
samenwerkingen en intenties. De invulling daarvan is te weinig concreet.
Vernieuwing
STEIM heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld van een instelling die zich
toelegde op een niche in de geluidskunst tot een instelling die in brede zin
geluidkunst waarde weet te geven. Aanvankelijk lag de focus vooral op de
westerse experimentele muziekscene. Tegenwoordig is de instelling gericht
op geluidskunst in breder perspectief. Zij weet geluidskunst in te zetten en
toe te passen voor zowel autonome kunsten als maatschappelijke
vraagstukken. De wijze waarop STEIM zich wil verbinden met partners in
andere sectoren, draagt in de ogen van de raad bij aan de vernieuwing en
verbreding van het genre.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
STEIM werkt met een beperkt aantal medewerkers. Het aantal fte’s groeit in
de periode 2021 van 4,3 naar 5,1 voor vaste medewerkers. Het aantal
tijdelijke neemt af van 1,4 naar 1,0. Er staat voor ieder jaar 0,2 fte
gereserveerd voor inhuur. De instelling is niet aangesloten bij een cao, maar

STEIM

2

neemt verwante cao’s als uitgangspunt voor de beloning. Er is een
pensioensregeling voor de vaste medewerkers. Zzp'ers krijgen een opslag
van 37,5 procent voor sociale lasten en dergelijke. Indexatie is de afgelopen
jaren echter niet doorgevoerd. Het bevreemdt de raad dat dit alleen gebeurt
bij toekenning van de BIS-subsidie.
STEIM verkeert in een gezonde financiële situatie. De begroting lijkt
realistisch, op basis van de realisatie in de jaren 2017 en 2018 en de
bijgeleverde toelichting op de begroting. Wel is de instelling in hoge mate
afhankelijk van subsidie, er ontbreekt een scenario voor het eventueel
wegvallen van die subsidie in haar plan. Evenmin wordt duidelijk wat het
scenario is bij tegenvallende inkomsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
STEIM houdt zich slechts in beperkte mate bezig met educatie, participatie,
marketing en publieksbereik. De instelling past haar educatieve aanbod aan
op de vraag die ontstaat door de dialoog met het onderwijs. Het huidige
aanbod bestaat uit een masterprogramma, gastcolleges en het ontvangen
van studenten in huis om gezamenlijk te werken aan instrumenten voor live
performances.
In het plan ontbreekt een visie op manieren om nieuwe publieksgroepen aan
te spreken. De raad denkt dat STEIM met een goed samengesteld
educatieprogramma voor verschillende onderwijsniveaus meer richting en
zichtbaarheid kan geven aan de eigen doelstellingen. Daarbij vormt de
verbinding met andere sectoren een kans om nieuwe publieksgroepen aan te
spreken.
Geografische spreiding
STEIM opereert vanuit Amsterdam, maar functioneert landelijk en
regelmatig internationaal. De raad is positief over de labs en projecten die
verspreid zijn over het hele land.
Toepassing Fair Practice Code
STEIM reflecteert voldoende op de Fair Practice Code (zie ‘Eerlijke beloning
en gezonde bedrijfsvoering). Over de sociale dialoog is STEIM in gesprek
met verwante instellingen om ervaringen en kennis uit te wisselen rondom
de Fair Practice Code en verbeteringen aan te grijpen waar het kan. Dit doet
STEIM ook als lid van Kunsten ’92 en het Platform Ontwikkelinstellingen.
Er wordt structureel samengewerkt met bedrijven en zzp’ers. Uit de
aanvraag is niet helder of de samenwerkingspartners ook de Fair Practice
Code onderschrijven en of dat er evaluaties met hen worden gehouden. Er
staat in de aanvraag niets beschreven over auteursrechten.

STEIM

3

In de aanvraag staat beschreven dat de stagiairs een vrijwilligersvergoeding
krijgen (conform regels Belastingdienst). Over vrijwilligers en
werkervaringsplaatsen wordt niets vermeld. Ook beleid en reglementen
ontbreken.
Toepassing Governance Code Cultuur
STEIM reflecteert summier op de Governance Code Cultuur. De
beschrijving van de werkwijze is echter beperkt en standaard toegelicht. De
instelling spreekt de wens uit de raad van toezicht uit te breiden met twee
nieuwe leden en in dat kader de profielenmix te willen herzien. De raad acht
dit noodzakelijk, met het oog op de doorontwikkeling van de instelling. Een
stappenplan voor de aanpak hiervan ontbreekt echter.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
STEIM onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie. De instelling herkent
haar blinde vlekken en maakt in de aanvraag de verbeterpunten duidelijk.
De oorspronkelijke focus van de instelling lag met name op de westerse
experimentele muziekscene, waarmee ze zich in een niche bevond en een
eenzijdig publiek aansprak. Haar inspanningen om te komen tot verbetering
zijn tweeledig: enerzijds inzetten op het verbeteren van diversiteit binnen
het eigen personeelsbestand, en anderzijds de inhoudelijke invulling van de
programma’s. Twee van de vier onderzoekslijnen richten zich op het sociale
en zorgdomein. NOMUSIC zoekt samenwerking met organisaties in de
wijken in de grote steden. WeCare richt zich specifiek op het zorgdomein. Er
wordt gewerkt met mensen met beperkingen.

STEIM

4

Stichting Lezen
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.978.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.978.000

Over de instelling
Stichting Lezen is een ondersteunende instelling in de letterensector,
gevestigd in Amsterdam. Stichting Lezen genereert en verspreidt kennis
over lezen, en ondersteunt partijen die ervoor zorgen dat kinderen en
jongeren goede en gretige lezers worden en blijven. Ze stelt zich op als de
verbindende factor tussen onderzoek en de (onderwijs- en
bibliotheek)praktijk. Ook zorgt Stichting Lezen voor vernieuwing van
instrumenten en interventies die de leesomgeving van kinderen en jongeren
inspirerend en uitdagend maken. Stichting Lezen werkt met vrijwel alle
partijen in de letterensector samen en heeft als verantwoordelijke voor het
programma Kunst van Lezen ook partners in de zorg, kinderopvang en het
onderwijs.

Subsidieadvies
Stichting Lezen vraagt aan als ondersteunende instelling met als
kernactiviteit de landelijke coördinatie van de leesbevordering en
literatuureducatie. De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel
3.36 van de Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Lezen een subsidiebedrag te
verlenen van € 1.978.000 per jaar, mits zij:
• een toelichting geeft op hoe zij als kenniscentrum de verbinding
bestendigt met de praktijk en de leesbevorderaars, vooral met
betrekking tot de onderzoeksagenda en de doorlopende leeslijn.
• een toelichting geeft op haar landelijke coördinerende taak als BISinstelling, mede in relatie tot de stakeholders.
De raad is overwegend positief over de aanvraag van Stichting Lezen. Het
belang van Stichting Lezen is evident en de instelling is zichtbaar in het veld
met waardevolle campagnes. De onderwerpen op de onderzoeksagenda zijn
actueel en relevant, en de raad is positief over de doorgaande leeslijn.
De raad is onder de indruk van de centrale rol die de stichting al jaren
vervult in het letterenveld, maar meent dat die niet altijd helder tot uiting
komt in het plan. Zo is het de raad niet duidelijk hoe de onderzoeksagenda
tot stand komt, wie de afnemers van de resultaten van de onderzoeken zijn
en hoe die resultaten worden ingezet bij de kerntaak als coördinator van
leesbevordering. De raad vraagt Stichting Lezen deze punten toe te lichten.

1

Stichting Lezen onderschrijft de Governance Code Cultuur, de Fair Practice
Code en de Code Diversiteit & Inclusie. Het is niet duidelijk hoe de instelling
participeert in de sociale dialoog tussen werkgevers/opdrachtgevers en
werknemers/opdrachtnemers. De raad vindt Stichting Lezen nog te weinig
inclusief.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Stichting Lezen heeft een onmisbare positie in het veld als kenniscentrum.
De instelling is relevanter dan ooit, zeker in het licht van de afnemende
leesvaardigheid onder Nederlandse jongeren. Stichting Lezen was de
afgelopen jaren zichtbaar in het veld met waardevolle campagnes om
(voor)lezen te stimuleren, zoals De Nationale Voorleesdagen voor kinderen
van twee tot zes jaar, De Weddenschap gericht op het vmbo en mbo, en de
Pabovoorleeswedstrijd. De komende periode onderzoekt Stichting Lezen of
ze met een aantal campagnes kan aansluiten bij vormen van tekstoverdracht
uit de jongerencultuur, zoals spoken word en rap. De raad zou graag zien
dat de instelling ook een campagne ontwikkelt die gericht is op het belang
van het literaire lezen. Bij samenwerking met de pabo’s verwacht de raad
ook samenwerking met de tot de BIS toegetreden De Schoolschrijver.
In de komende periode geeft Stichting Lezen prioriteit aan de voorzieningen
voor het opleiden van professionals in onderwijs en opvoeding tot
leesspecialisten. Ook wil Stichting Lezen het leesoffensief verbreden, samen
met de Leescoalitie. De doelstellingen zijn daarnaast gericht op kennis en
onderzoek en het creëren van rijke leesomgevingen. De instelling lijkt met
haar ambities met name bestaand beleid voort te zetten. In het plan
benadrukt zij de vele activiteiten. De raad signaleert het gevaar van te veel
willen doen. Het is hem daarbij niet duidelijk hoe Stichting Lezen haar rol
vervult als landelijke coördinator van leesbevordering en literatuureducatie.
De raad is onder de indruk van de volle onderzoeksagenda waarmee
Stichting Lezen beleid en uitvoering van leesbevordering ondersteunt.
Onderzoek naar de sociale dimensie van lezen, meervoudige geletterdheid
en de relatie tussen leesplezier en de diversiteit en inclusiviteit van het
literatuuraanbod, is interessant en actueel. De raad vraagt zich wel af in
hoeverre de instelling met haar onderzoeksagenda tegemoetkomt aan
vragen die leven in het veld. Vergroting van hun betrokkenheid bij het
opstellen van de agenda draagt ook bij aan de doorwerking van het
onderzoek als de resultaten bekend zijn. Stichting Lezen schrijft in het
activiteitenplan voortdurend onderzoek te doen naar de resultaten en
effecten van interventies van henzelf en anderen. De instelling constateert
dat leesbevordering aantoonbaar werkt. De raad mist echter de

Stichting Lezen

2

onderbouwing hiervan, en informatie over instrumenten en interventies die
minder goed hebben gewerkt.
De doorgaande leeslijn vindt de raad een goed uitgangspunt om het
leesbevorderingsprogramma op te enten. Deze is gericht op kinderen en
jongeren van nul tot twintig jaar en is bedoeld voor leesbevorderaars. De
komende periode wil Stichting Lezen de leeslijn uitbreiden met informatie
over leesbevordering in het voortgezet onderwijs en het mbo. De raad ziet
graag onderbouwd hoe de instelling de leeslijn verbindt met de praktijk en
de leesbevorderaars.
Vernieuwing
Stichting Lezen ziet zichzelf als aanjager en ontwikkelaar. Vanuit deze rol
zorgt zij voor vernieuwing van instrumenten en interventies voor
leesbevordering. Volgens de raad is het voor de instelling met name
belangrijk rekening te houden met vernieuwing en innovaties in het veld,
zodat campagnes en onderzoek daarop kunnen worden aangepast.
De raad is van mening dat vernieuwing van de website noodzakelijk is. De
huidige website vindt de raad onoverzichtelijk. Hij vindt dat de instelling
haar kernactiviteiten online beter zichtbaar, en de onderzoeksresultaten
beter vindbaar zou moeten maken.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Freelancers die Stichting Lezen inzet voor expertmeetings, congressen en
andere activiteiten ontvangen een passende honorering. Auteurs worden
uitgenodigd via De Schrijverscentrale, die transparante tarieven hanteert.
De afgelopen periode zijn de functiebeschrijvingen geactualiseerd en heeft
benchmarking van het salarisgebouw plaatsgevonden. De instelling is
aangesloten bij het Pensioenfonds Zorg en Welzijn en volgt de loonschalen
en periodieken voor het Uitgeverijbedrijf. Dit stemt de raad tot
tevredenheid.
Stichting Lezen benoemt de hoge werkdruk in de afgelopen jaren. Het team
bestond uit een kleine groep vaste medewerkers, aangevuld met tijdelijke
medewerkers en freelancers. De formatie van het bureau was in 2018
gemiddeld 3,9 fte, waarvan 0,9 fte met een tijdelijk contract. Stichting Lezen
neemt de komende tijd de specialisten voor Kunst van Lezen in vaste dienst
en het team wordt uitgebreid met gedetacheerde medewerkers vanuit de
Koninklijke Bibliotheek en Stichting Lezen en Schrijven.
De instelling heeft geen strategie bij tegenvallende inkomsten, maar gezien
het eigen vermogen voorziet de raad geen grote financiële risico’s.

Stichting Lezen

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Stichting Lezen initieert en stimuleert projecten en onderzoek op het gebied
van literatuureducatie en leesbevordering. Daarnaast biedt de instelling
leesbevorderaars de kennis en vaardigheden die nodig zijn om het
leesplezier en de leesvaardigheid van kinderen en jongeren te vergroten. De
missie is gericht op leesbevordering: ervoor zorgen dat alle kinderen en
jongeren een omgeving hebben waarin zij het plezier in lezen kunnen
ontdekken. De raad mist hierbij aandacht voor de belangrijke rol die het
literaire lezen kan vervullen als onderdeel van leesbevordering.
Stichting Lezen is van mening dat in het voortgezet onderwijs de aandacht
voor leesvaardigheid in technische en begrijpende zin onvoldoende is.
Stichting Lezen wil (begrijpend) lezen en leesbevordering meer integreren,
ook in de zaakvakken. Om dat te bewerkstelligen schrijft de stichting
samenwerking te zoeken met onder andere SLO (nationaal
expertisecentrum leerplanontwikkeling), Stichting Collectieve Propaganda
van het Nederlandse Boek, De Schrijverscentrale, Nederlands
Letterenfonds, De Schoolschrijver, de Koninklijke Bibliotheek en Fonds
Bijzondere Journalistieke Projecten. Het is voor de raad echter onduidelijk
wat Stichting Lezen daarmee concreet wil bereiken en hoe zij dat met al deze
partners gaat vormgeven. Ook mist de raad de rol van literatuuronderwijs
en het literaire lezen in het vergroten van de leesvaardigheid.
Voor de komende periode wil Stichting Lezen onder andere 5.000 tot 6.000
professionals bereiken die de publicaties lezen, 30.000 tot 35.000
professionals die met de projecten en campagnes werken en ongeveer een
miljoen mensen die via de ambassadeurs en campagnes geïnspireerd
worden. Omdat Stichting Lezen niet terugblikt op het bereik van de
afgelopen vier jaar, kan de raad niet inschatten in hoeverre de ambities van
de instelling bescheiden of juist ambitieus zijn.
Gezien de voortrekkersrol die Stichting Lezen in het letterenveld heeft, vindt
de raad de paragraaf over communicatie en marketing te mager en de
opstelling van de instelling daarin te reactief. Stichting Lezen zegt
communicatiemiddelen te ontwikkelen specifiek gericht op beslissers en
beleidsmakers, en is voornemens bekende ambassadeurs in te zetten.
Geografische spreiding
Stichting Lezen is een landelijk werkende organisatie die voornamelijk met
andere landelijke organisaties samenwerkt. Zo is de stichting voorzitter,
aanspreekpunt en penvoerder van De Leescoalitie, een
samenwerkingsverband van CPNB, Koninklijke Bibliotheek,
Literatuurmuseum/Kinderboekenmuseum, Nederlands Letterenfonds,

Stichting Lezen

4

Stichting Lezen & Schrijven en Vereniging Openbare Bibliotheken. De
campagnes van Stichting Lezen hebben een nationaal bereik.
Toepassing Fair Practice Code
Stichting Lezen onderschrijft de Fair Practice Code. Uit de aanvraag wordt
echter niet duidelijk hoe Stichting Lezen participeert in de sociale dialoog.
De raad ziet graag dat deze rol uitgewerkt wordt.
Terecht noemt Stichting Lezen het negatieve neveneffect van de
leesbevorderingsaanpak via de Bibliotheek op School. Over de uitleningen
van boeken binnen de Bibliotheek op School wordt namelijk niet altijd
leenrechtvergoeding afgedragen. De minister van OCW, de Koninklijke
Bibliotheek en de Auteursbond doen pogingen hiervoor een oplossing te
vinden. De raad is benieuwd naar de uitkomsten en de rol die Stichting
Lezen op zich neemt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Stichting Lezen werkt volgens de uitgangspunten van de Governance Code
Cultuur. In 2017 is Stichting Lezen overgegaan op het werken met een raad
van toezicht; het bestuur is overgedragen aan een directeur-bestuurder. De
raad van toezicht werkt onbezoldigd en heeft deskundigheid en kennis op
uiteenlopende gebieden die Stichting Lezen in de toelichting op de codes
benoemt. De leden hebben de mogelijkheid om hun deskundigheid als
toezichthouder te vergroten via scholing.
De instelling geeft aan bij vacatures voor leden van de raad van toezicht
rekening te houden met diversiteit. De afgelopen jaren is de diversiteit van
de raad vergroot en Stichting Lezen blijft dit de komende jaren nastreven.
Wat concreet de ambities zijn, licht Stichting Lezen echter niet toe.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Stichting Lezen benadrukt dat diversiteit en inclusie inherent zijn aan de
opdracht van de organisatie: ieder kind gelijke kansen bieden om op te
groeien tot een gemotiveerde en succesvolle lezer. Het personeelsbestand is
een mix van jong en oud, man en vrouw, ervaren en onervaren. Maar de
culturele diversiteit van het personeelsbestand behoeft verbetering en heeft
de aandacht. De komende periode ontwikkelt Stichting Lezen een plan van
aanpak om invulling te geven aan de Code Diversiteit en Inclusie, met extra
aandacht voor de bewustwording in de eigen organisatie.
De raad vindt het teleurstellend dat het Stichting Lezen nog niet is gelukt
culturele diversiteit in het personeelsbestand te organiseren. De raad zou
graag zien dat de instelling met behulp van het stappenplan uit de Code
Diversiteit en Inclusie een concreet plan maakt om de culturele diversiteit te
vergroten.

Stichting Lezen

5

Stichting Social label
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 125.000

Over de instelling
Stichting Social label (hierna: Social label) uit Den Bosch wil de tweedeling
in de samenleving verkleinen door mensen met een afstand tot de
arbeidsmarkt te koppelen aan professionele ontwerpers. Het gaat daarbij
om een diverse groep mensen, die bijvoorbeeld kampen met een autistische
stoornis, met laaggeletterdheid of met lichamelijke beperkingen. Het doel is
hen een eigen productlijn te helpen opzetten en ze zo opnieuw te laten
participeren in de samenleving. Via het maken van designproducten zullen
zij meer eigenwaarde krijgen, wat hen zal stimuleren om terug te keren in de
maatschappij.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Social label geen subsidie toe te
kennen.
Social label vraagt voor de totale periode van vier jaar 500.000 euro
subsidie aan. Per jaar komt dat neer op 125.000 euro. Daarmee blijft het
aangevraagde bedrag onder het minimaal toe te kennen bedrag van 300.000
euro per jaar. De aanvraag van Social label voldoet daarom niet aan de
formele vereisten. De raad heeft de aanvraag derhalve niet inhoudelijk
beoordeeld.

1

Stichting Theater in Nederland
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.000.000

Over de instelling
Stichting Theater in Nederland (Podiumkunst.net), regionale musea en
sectorcollecties, netwerk- of platformfunctie sectorcollecties
podiumkunsten, Amsterdam
Stichting Theater in Nederland dient mede namens zes partnerorganisaties
een aanvraag in voor Podiumkunst.net, een nieuw op te richten
netwerkfunctie voor sectorcollecties in de podiumkunsten. Deze stelt zich
ten doel collecties op het gebied van theater/dans en muziek duurzaam
toegankelijk te maken en te houden voor professionals, onderzoekers, het
onderwijs en indirect ook het brede publiek. Conform de subsidieregeling
wil zij kennisdeling over behoud en beheer van collecties en
netwerkvorming stimuleren en collecties digitaal verbinden en toegankelijk
maken. Het behoud en beheer van de collecties zelf blijft de
verantwoordelijkheid van individuele instellingen. Initiatiefnemers en eerste
netwerkpartners zijn, naast Stichting Theater in Nederland, de Universiteit
van Amsterdam (het Allard Pierson), de Stichting ter Bevordering van
Podiumkunsten in Nederland (Theatermaker en Theaterkrant.nl), het
Nederlands Jazz Archief, de Stichting Omroep Muziek, Muziekweb en het
Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.28 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Theater in Nederland geen
subsidiebedrag toe te kennen, tenzij de instelling voldoet aan de volgende
voorwaarde:
De instelling dient een nieuw activiteitenplan en een nieuwe begroting in,
waarin minimaal wordt toegelicht:
 op basis van welke prioriteiten en beleidsdoelstellingen het bestuur
tot haar programmatische keuzes komt.
 op welke wijze en op basis van welke prioritering de beschikbare
middelen worden verdeeld en besteed, en op welke wijze additionele
middelen worden geworven.
 op welke wijze bestaande en nieuwe netwerkpartners worden
begeleid in het zelf opbouwen, actueel houden en/of delen van

1







collecties, alsmede welke kennis en expertise hiervoor op dit moment
reeds aanwezig is in het netwerk.
op welke wijze de podiumkunstensector en mogelijke
netwerkpartners worden geattendeerd op het bestaan van het
netwerk, en hoe hierbij wordt gezorgd voor een evenwichtige
vertegenwoordiging van (oude en nieuwe) genres.
op welke wijze in technisch opzicht het digitale platform eruit zal
zien dat alle collecties met elkaar verbindt en/of hoe en op welke
termijn dit platform zal worden ontwikkeld en bekostigd.
op welke wijze een inclusieve werking wordt gegarandeerd, waarbij
geen genres of instellingen worden buitengesloten omdat ze minder
bekend, minder in beeld, minder ervaren of minder bemiddeld zijn,
of omdat ze niet vertegenwoordigd zijn in het initiërende netwerk.

De raad oordeelt negatief over de aanvraag van de Stichting Theater in
Nederland, die mede namens zes andere instellingen een plan indient voor
de netwerk- en platformfunctie ‘Podiumkunst.net’. Hoewel de raad de
noodzaak erkent van een dergelijke functie in de Culturele
basisinfrastructuur (BIS) en vertrouwen heeft in de reguliere
werkzaamheden van de betrokken partners, vindt hij het plan nog
onvoldoende uitgewerkt.
Het plan noemt een groot aantal te realiseren doelstellingen en activiteiten,
maar deze zijn slechts in generieke zin omschreven. Het plan maakt niet
duidelijk hoe het netwerk zal worden opgebouwd en hoe de deskundigheid
van de partners in dit netwerk zal worden bevorderd. Het is niet duidelijk
hoe en op grond waarvan de middelen zullen worden verdeeld en hoe
programmakeuzes tot stand zullen komen. Het plan licht niet toe hoe
collecties digitaal met elkaar zullen worden verbonden. Er wordt een aantal
activiteiten aangestipt om tot een netwerk te komen, maar kwantificeerbare
doelen, de benodigde capaciteit, een reële tijdsplanning en de daarvoor in te
zetten middelen zijn niet gespecificeerd. Ook ontbreekt een prioritering in
het grote aantal activiteiten.
De organisatie werkt met een leidinggevend bestuur, een kleine bureaustaf
en vier domeinraden, die grotendeels worden geworven uit de
netwerkpartners. De stichting is op het moment van aanvragen nog niet
opgericht en de statuten zijn nog niet geformuleerd. Een wervingsbeleid
voor het bestuur, de domeinraden, de netwerkmanager en de
domeincoördinatoren is nog niet uitgewerkt.
De instelling geeft beknopt aan hoe ze de Fair Practice Code wil toepassen,
maar benoemt hier meer intenties dan doelstellingen. De instelling wil
medewerkers honoreren op een vergelijkbare wijze als andere

Stichting Theater in Nederland

2

ondersteunende instellingen, of aansluiten bij een bestaande cao uit de
cultuursector; dit is niet nader uitgewerkt.
In haar toelichting op de toepassing van de Governance Code Cultuur legt de
instelling uit dat het bestuur zal optreden als werkgever en zal beslissen over
de bestedingen van de instelling; vanwege deze zware opdracht had de raad
meer over de samenstelling van het bestuur willen lezen.
De omgang met de Code Diversiteit en Inclusie is te gemakzuchtig voor een
nieuwe organisatie die zich om het podiumkunsterfgoed van de gehele
Nederlandse samenleving moet bekommeren.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad staat positief tegenover het initiatief van genoemde partners om een
netwerkfunctie op te richten en erkent de noodzaak voor een dergelijke
instelling in de BIS. Hij vindt het ook een goed idee om geen stenen instituut
op te richten, maar een licht, wendbaar, digitaal verbonden netwerk. Hij
staat achter de gestelde doelen van de instelling om collecties te verbinden
en hier een faciliterende en coördinerende rol in te spelen.
Echter, de raad is teleurgesteld in de kwaliteit van het ingediende plan. De
netwerkpartners lijken veel zaken nog niet te hebben uitgedacht, en het plan
omschrijft vele intenties zonder concretisering. Het plan roept daardoor nog
te veel vragen op.
Een grote onduidelijkheid betreft de vorming en de aard van het te vormen
netwerk. Podiumkunst.net omschrijft zichzelf als een breed herkend, erkend
en gedragen netwerk, waar partijen in al hun diversiteit zich graag bij
aansluiten om expertise te brengen en te halen. Het netwerk is regelmatig
opdrachtgever, organisator en waar mogelijk ook financier van bestaande en
nieuwe initiatieven die de digitalisering, verbinding en ontsluiting van
sectorcollecties aanjagen en waar mogelijk realiseren. Het volgt de
netwerkprincipes van het Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE) en van de
Nationale Strategie Digitaal Erfgoed.
Echter, het plan maakt niet duidelijk hoe het netwerk zal worden
opgebouwd, aan welke criteria partijen moeten voldoen om zich aan te
sluiten, en hoe potentiële netwerkpartners worden geworven of op het
bestaan van het netwerk zullen worden gewezen. Ook is niet duidelijk
waaraan partijen moeten voldoen om een beroep te doen op de beschikbare
kennis en/of middelen van het netwerk, en hoe de geringe beschikbare
kennis en middelen over alle partijen en al hun belangen worden verdeeld.
De eigen inbreng van de netwerkpartners komt evenmin aan bod. Hoe de

Stichting Theater in Nederland

3

expertise en deskundigheid van de aangesloten netwerkpartners zal worden
vergroot, blijft onbesproken.
Er zal een bestuur worden samengesteld dat verantwoordelijk is voor de
besteding van middelen en het maken van programmatische keuzes. Hoe en
op grond waarvan de verdeelsleutel en de programmakeuzes tot stand zullen
komen, wordt niet toegelicht in het plan. De aanvraag schetst een globaal
tijdspad om tussen 2020 en 2024 te komen tot een netwerk, maar de
stappen zijn summier uitgewerkt en er wordt niet toegelicht wie de
verantwoordelijkheid voor elke stap draagt, en hoe en door wie de voortgang
wordt getoetst.
De activiteiten die Podiumkunst.net wil ontplooien vallen uiteen in vier
domeinen: ‘beleid sectorcollecties’, ‘muziekcollecties’, ‘theatercollecties’
(inclusief dans en muziektheater) en ‘infrastructuur sectorcollecties’. Deze
staan in globale termen toegelicht in het plan. Ook hier ontbreekt
concretisering. De aanvrager schrijft dat ‘idealiter een centraal verbonden
digitaal netwerk of platform voor sectorcollecties’ tot stand komt, maar
presenteert hier geen plan voor. Het is de raad niet duidelijk hoe collecties
digitaal kunnen worden verbonden bij het ontbreken van een centraal
digitaal netwerk of platform. De instelling wil toewerken naar een
infrastructuur waarin individuele digitale collecties verbonden worden met
andere digitale cultuurcollecties en zo op termijn ook voor het brede publiek
vindbaar en (her)bruikbaar worden, op basis van DERA-standaarden.
Daartoe wordt vanaf 2020 via pilotprojecten gewerkt aan de koppelingen
van de collecties van het Instituut voor Beeld en Geluid, Muziekweb,
Stichting Omroep Muziek en het Nederlands Muziek Instituut. Dit is echter
niet nader uitgewerkt.
De aanvraag gaat verder in op de twee te ontwikkelen netwerkfuncties voor
muziek en theater/dans. Met betrekking tot de vele muziekcollecties in
Nederland schrijft de instelling dat deskundigheidsbevordering,
kennisoverdracht, technische ondersteuning en overeenstemming tussen de
vele betrokken partijen essentieel is. Zij schrijft echter niet hoe ze dit zal
bevorderen; ze noemt enkel een aantal (versnipperde) initiatieven die
individuele netwerkpartners en beoogde deelnemers – alle uit de canonieke
muziek – nu reeds ontplooien. De raad mist in het plan een visie op de
totstandkoming van een integrale netwerkfunctie voor de muziek, waarin
alle genres – van oude muziek tot en met elektronische muziek – een
evenwaardige plek krijgen. De genoemde activiteiten om hiertoe te komen,
zijn te generiek omschreven. De instelling wil bijvoorbeeld
netwerkactiviteiten organiseren, een gezamenlijk digitaal collectiebeleid
opstellen, collecties in kaart brengen, hulpmiddelen en handleidingen voor
digitale ontsluiting ontwikkelen, digitale bestanden koppelen et cetera, maar
kwantificeerbare doelen, benodigde capaciteit, een reële tijdsplanning en de

Stichting Theater in Nederland

4

benodigde middelen voor elk van de vijftien genoemde activiteiten zijn niet
gespecificeerd. De raad meent bovendien dat een dusdanig grote
hoeveelheid activiteiten, uit te voeren met een klein team en beperkte
middelen, een duidelijker prioritering behoeft.
Met betrekking tot de theatercollecties in Nederland schrijft de instelling dat
het erfgoedbewustzijn laag is, enkele grote instellingen uitgezonderd. Met
een aantal projecten wil de instelling organisaties ervan bewust maken dat
en waarom archivering en collectievorming van belang is. De (reeds
bestaande) Theaterencyclopedie zal hier de basis vormen van een centraal
digitaal platform, waarbij een koppeling met Theaterkrant.nl tot stand
wordt gebracht. Instellingen kunnen geautomatiseerd hun eigen data en
bestanden aanleveren. De raad merkt op dat, hoewel de instelling schrijft
dat het theaterveld achterloopt als het gaat om het opbouwen van collecties,
de infrastructuur voor het nieuwe netwerk daarentegen al beter is
uitgewerkt dan voor de muzieksector. Hij heeft vertrouwen in de werkwijze
die binnen het domein ‘theatercollecties’ wordt gekozen. Hij mist ook hier
echter een concrete uitwerking naar kwantificeerbare doelen, benodigde
capaciteit, een reële tijdsplanning en de benodigde middelen voor de twaalf
genoemde activiteiten, alsmede een prioritering in het grote aantal
doelstellingen.
Het behoud en beheer van de collecties blijft de verantwoordelijkheid van
individuele instellingen. Podiumkunst.net wil bewerkstelligen dat in 2024
alle grote en vele middelgrote en kleinere producerende
podiumkunstinstellingen een visie hebben ontwikkeld op de omgang met en
de ontsluiting van bestaande en nog te creëren collecties, en in staat zijn tot
het uitvoeren of uitbesteden van digitaliseringsprocessen. De raad heeft er
op grond van het voorgelegde plan onvoldoende vertrouwen in dat de
instelling dit de komende periode zal realiseren.
Vernieuwing
Podiumkunst.net draagt, bij goed functioneren, bij aan een vernieuwende
omgang met bestaande en nog te vormen collecties in de podiumkunsten,
waar nu collecties vaak op de plank blijven liggen en waar vele partijen zich
niet bezighouden met het opbouwen van fysieke en/of digitale collecties.
Door samenwerking met Digitaal Erfgoed Nederland (DEN) kan
Podiumkunst.net bovendien de omgang met digitalisering in de
podiumkunstsector een impuls geven. De raad vindt de beoogde
samenwerking met DEN in de aanvraag echter onvoldoende uitgewerkt om
te beoordelen in hoeverre Podiumkunst.net daadwerkelijk gebruik zal
maken van de kennis en expertise die bij DEN op dit vlak al aanwezig is.

Stichting Theater in Nederland

5

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De organisatie van Podiumkunst.net zal bestaan uit een leidinggevend
bestuur, een kleine bureaustaf (bestaande uit een netwerkmanager, een
bureaucoördinator, een coördinator muziekcollecties, een coördinator
theatercollecties en een coördinator infrastructuur) en vier domeinraden.
Het bestuur zal het beleid vaststellen en beslissen over de besteding van
middelen, inclusief de verdeling hiervan over domeinen en betrokkenen.
Het bestuur functioneert verder als werkgever en als opdrachtgever van
medewerkers van het bureau. Bestuur, staf en domeinraden worden
grotendeels samengesteld uit (medewerkers van) de netwerkpartners, met
uitzondering van de onafhankelijk voorzitter. Daarnaast wordt het meeste
werk gedaan door medewerkers van de netwerkpartners. Bestuur en staf
worden in 2020 geformeerd.
De raad kan zich op basis van het ingediende plan onvoldoende een oordeel
vormen over de bedrijfsvoering en de honorering binnen Podiumkunst.net.
De stichting is op moment van aanvragen nog niet opgericht en de statuten
zijn nog niet geformuleerd. Bestuur, domeinraden, netwerkmanager en
domeincoördinatoren zijn nog niet geworven. Een wervingsbeleid is niet
uitgewerkt. Het bestuur heeft dus ook diens organisatiebeleid nog niet
kunnen ontwikkelen.
De instelling schrijft medewerkers te gaan honoreren op een vergelijkbare
manier als andere ondersteunende instellingen, zoals DEN; ook wordt
onderzocht of een cao uit de cultuursector van toepassing kan worden
verklaard. De raad had graag een verdere uitwerking gelezen op het
beloningsbeleid.
De raad wijst verder op een risico dat ontstaat doordat zowel bestuur als
bureaumedewerkers als domeinraden afkomstig zijn vanuit de
netwerkpartners. Hierdoor raken belangen snel verstrengeld en kan de blik
verkokerd raken. Vanwege dit risico had de raad graag willen lezen hoe de
instelling binnen het bureau, het bestuur en de domeinraden zal zorgen voor
een goede vertegenwoordiging van leden uit diverse genres van de
podiumkunsten. De raad vindt het belangrijk dat in bestuur, staf en
domeinraden niet alleen experts op het gebied van de canonieke genres
deelnemen, maar ook experts op het gebied van nieuwere genres. Op basis
van het plan heeft hij daar onvoldoende vertrouwen in, omdat de zeven
initiërende partners, met name wat betreft muziek, hoofdzakelijk de
canonieke genres vertegenwoordigen. Indien uit deze partners ook het
bestuur, de medewerkers en de domeinraden worden geformeerd, ontstaat
volgens de raad gemakkelijk een uitsluitend in plaats van een inclusief
beleid; bestuur, staf, domeinraden en initiërende netwerkpartners zullen
elkaar bevestigen en versterken. Dit gaat ten koste van de onafhankelijkheid
en het open karakter dat het netwerk volgens de raad moet kenmerken.

Stichting Theater in Nederland

6

De instelling verwacht 70.000 euro subsidie naast de bijdrage van het
ministerie van OCW en verwacht daarnaast 75.000 (2021) tot 250.000
(2024) euro aan eigen inkomsten. Het gaat om bijdragen van deelnemers en
van cofinanciers. De instelling maakt niet duidelijk hoe deze laatste
middelen zullen worden geworven.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het ontwikkelen van educatieve programma’s behoort niet tot de taken van
Podiumkunst.net. Wel is de doelstelling voor de functie tot netwerkvorming
en digitale verbinding van sectorcollecties podiumkunsten in zichzelf
educatief. Door het toegankelijk maken en digitaal verbinden van collecties
vergroot de instelling de toegankelijkheid van collecties voor
belangstellenden, zoals vakgenoten, onderzoekers, onderwijs en publiek.
Geografische spreiding
De zeven initiatiefnemers van Podiumkunst.net zijn gevestigd in Amsterdam
(Stichting Theater in Nederland, Universiteit van Amsterdam/ Het Allard
Pierson, Stichting ter Bevordering van Podiumkunsten in Nederland,
Nederlands Jazz Archief), Hilversum (Stichting Omroep Muziek,
Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid) en Rotterdam (Muziekweb). De
aanvraag vermeldt niet waar het bureau van Podiumkunst.net zal worden
gevestigd. De werkzaamheden van de instelling komen idealiter ten goede
aan podiumkunstinstellingen, podiumkunstenaars en gebruikers in het
gehele land. De instelling formuleert geen plan om podiumkunstinstellingen
door het land heen te bereiken.
Toepassing Fair Practice Code
Podiumkunst.net behandelt de Fair Practice Code door toe te lichten hoe ze
de vijf kernwaarden van de code (solidariteit, eerlijke beloning, gezonde
bedrijfsvoering, transparantie, duurzaamheid) zal toepassen. Zo zal ze
medewerkers honoreren volgens tarieven die ook door andere
ondersteuningsinstellingen, zoals DEN, worden gehanteerd.
Podiumkunst.net onderzoekt nog of een cao uit de cultuursector kan worden
toegepast.
De instelling is zich ervan bewust dat niet alle netwerkspelers in staat zullen
zijn cao-conform te honoreren; ze wijst erop dat op veel plekken in de
cultuursector professionele werkzaamheden onbetaald worden verricht,
inclusief bij de initiatiefnemers zelf.
De organisatie is op het moment van aanvragen nog niet ingericht. De
reflectie op de toepassing van de Fair Practice Code is daarom voornamelijk

Stichting Theater in Nederland

7

intentioneel; kwantificeerbare doelstellingen en te doorlopen
ontwikkelingen ontbreken derhalve.
Toepassing Governance Code Cultuur
Podiumkunst.net reflecteert beknopt op de toepassing van de Governance
Code Cultuur, door toe te lichten hoe zij de acht principes van de code
uitlegt. Het model is afwijkend van de meeste andere instellingen in de BIS,
en kent volgens de raad enige risico’s, vooral met betrekking tot de
onafhankelijkheid van het bestuur.
De op te richten stichting zal functioneren volgens het bestuursmodel,
zonder directeur. Het bestuur stelt het beleid vast en beslist over de
besteding van middelen, inclusief de verdeling hiervan over domeinen en
betrokkenen. Het bestuur functioneert als werkgever en als opdrachtgever
van medewerkers van het bureau, en als formeel opdrachtgever van
activiteiten die binnen de netwerkfunctie bij andere partijen worden belegd.
De dagelijkse leiding wordt uitbesteed aan de netwerkmanager (coördinator
domein 1). De verdeling van taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden
tussen bestuursleden, netwerkmanager en medewerkers wordt in de
voorbereidingsfase in 2020 vastgelegd.
Behalve de onafhankelijke voorzitter bestaat het bestuur uit leden die
werkzaam zijn voor een van de netwerkpartners. Dit behelst een risico van
belangenverstrengeling en afhankelijkheid. De stichting wil dit ondervangen
door bestuursleden binnen het bestuur niet als vertegenwoordigers van hun
eigen partijen te laten optreden, en de voorzitter hierop te laten toezien. De
raad vindt de gekozen bestuursvorm kwetsbaar.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Podiumkunst.net richt zich als ondersteunende instelling op het
professionele veld en licht daarom toe hoe ze de Code Diversiteit en Inclusie
toepast op drie van de vier p’s: personeel, programma (‘diensten’) en
partners. De raad vindt de omgang met de code op alle drie de thema’s te
gemakzuchtig.
Met betrekking tot het personeel merkt Podiumkunst.net op dat de
organisatie slechts uit enkele medewerkers zal bestaan en het daarom
onmogelijk is de totale diversiteit van de samenleving te representeren;
waar mogelijk wordt gestreefd naar een gevarieerde mix in termen van
leeftijd, culturele achtergrond en geslacht. De raad vindt dit te voorzichtig.
Juist voor een nieuwe organisatie die zich om het culturele erfgoed van de
hele Nederlandse samenleving moet bekommeren, vindt de raad een divers
samengesteld team een must.

Stichting Theater in Nederland

8

Met betrekking tot haar diensten verwacht de instelling dat partijen in al
hun diversiteit zich graag bij het netwerk zullen aansluiten. Zij licht niet toe
hoe zij het bestaan, de meerwaarde en het nut van het netwerk onder een
diverse groep potentiële netwerkpartners onder de aandacht zal brengen. De
raad meent dat er meer actieve promotie nodig is om juist ook die potentiële
partners te betrekken die de netwerkpartners zelf nog niet in beeld hebben,
en omgekeerd.
De instelling geeft verder aan dat partners zowel gesubsidieerde als
ongesubsidieerde partijen zullen zijn, uit alle mogelijke genres: ‘Iedere
persoon of partij die zelf vindt dat hij deel wil uitmaken van het netwerk en
kan uitleggen waarom hij zichzelf als speler in de podiumkunstensector ziet,
is van harte welkom.’ De raad vindt dit getuigen van een passief, in plaats
van een stimulerend, inclusiebeleid. Hij vindt dat de instelling meer
verantwoordelijkheid moet nemen om een inclusief netwerk op te bouwen
en een beleid moet ontwikkelen om dit te bewerkstelligen.

Stichting Theater in Nederland

9

STIP
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 500.000

Over de instelling
Stichting Theater Initiatieven en Producties (hierna: STIP) is een producent
en impresario van jeugdtheater en ziet zichzelf als spil in het veld van
jeugdtheaterorganisaties. STIP spant zich ervoor in om kwalitatief
hoogwaardig theateraanbod voor kinderen van 2 tot 18 jaar te verzorgen.
Dat doet deze instelling door zelf jaarlijks twee jeugdtheatervoorstellingen te
produceren, en door de tourneeplanning te organiseren van zes BISjeugdtheatergezelschappen en vier meerjarig gesubsidieerde gezelschappen
van het Fonds Podiumkunsten. In de nieuwe BIS-periode wil STIP haar
talentontwikkelactiviteiten uitbreiden.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan alle eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Theater Initiatieven en Producties
geen subsidie toe te kennen.
De raad concludeert dat talent- en genreontwikkeling geen kernactiviteit
zijn van STIP. Subsidie die wordt verleend op grond van dit artikel is
primair bedoeld voor ontwikkeltrajecten, en niet voor productie, marketing
of anderszins. Bovendien vindt de raad de vermenging van functies bij STIP
problematisch. Enerzijds is de instelling actief met het verkopen van
jeugdtheater van andere BIS-gesubsidieerde gezelschappen aan theaters
door het land, anderzijds wil zij de zelf opgeleide talenten bij diezelfde
organisaties onderbrengen. STIP meent dat de beide activiteiten elkaar
kunnen versterken, de raad stelt daartegenover dat er een gevaar is van
belangenverstrengeling.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De talentontwikkeling bij STIP is gericht op jong talent en midcareer
makers, waarbij STIP midcareer definieert als makers die twee tot zes jaar
geleden van de academie kwamen, of twee tot zes jaar autonoom actief zijn.
Het streven is de eigen artistieke handtekening van deze makers te
ontwikkelen. Daarnaast wordt aandacht besteed aan de zakelijke kant van
het theatervak. Hier hoort het vinden en binden van een eigen publiek bij.

1

De raad vindt deze artistieke en praktische koppeling zinnig. Al met al ziet
hij een stevig traject voor een beperkt aantal, bij voorkeur cultureel diverse
makers. De instelling is goed ingebed in de sector, wat de
doorstroommogelijkheden vergroot. De praktijk wijst dit ook uit. De eigen
producties van STIP hadden meestal een goede kwaliteit, met enkele
uitschieters naar boven. Daarmee heeft STIP de afgelopen jaren bijgedragen
aan de ontwikkeling van makers die nu een vaste positie hebben bij
jeugdtheatergezelschappen.
De vraag dringt zich op hoe de ene activiteit van STIP, het verkopen van
jeugdtheatervoorstellingen van andere gezelschappen aan de theaters, zich
verhoudt tot haar andere activiteit, het produceren en verkopen van eigen
voorstellingen. In de aanvraag benadrukt STIP het belang van de interactie
tussen productie en verkoop. De beide activiteiten zijn in de begroting dan
ook niet van elkaar gescheiden.
Het voorgaande leidt tot een tweeledige conclusie: talent- of
genreontwikkeling is niet de kernactiviteit van deze instelling, en de
overheidsbijdrage zal niet alleen aangewend worden voor talent- en
genreontwikkeling, maar ook voor andere zaken. In de aanvraag bevestigt
STIP dat de financiering onder andere bedoeld is om groei in het
publieksbereik te verwezenlijken door het publiciteits- en marketingbudget
te verruimen, en om de werkdruk op het bureau te verminderen. De raad
meent dat de BIS-gelden op deze manier slechts ten dele ten goede komen
aan de activiteit die het rijk met dit artikel wil stimuleren.
Vernieuwing
Bij de selectie van makers let STIP op het aanboren van een nieuw reservoir
van verhalen. Diversiteit is een belangrijk criterium. Dit leidt tot
vernieuwing van de jeugdpodiumkunsten in brede zin. Er wordt
geëxperimenteerd met nieuwe theatervormen zoals spoken word en
storytelling, vormen die nog nauwelijks vertegenwoordigd zijn in de
basisinfrastructuur.
Daarnaast legt STIP de nadruk op makers die interdisciplinair werken en
niet in een specifiek profiel passen. Het idee hierachter is dat veel jonge
theatermakers zich volgens STIP moeten aanpassen aan het profiel van een
productiehuis of gezelschap. Dit zou leiden tot een eenvormige en risicoloze
programmering, waar deze instelling kiest voor originaliteit en innovatie.
De raad tekent hierbij aan dat flink wat van de makers waarmee STIP werkt
of gewerkt heeft, ook aan de slag is of is geweest bij andere
rijksgesubsidieerde jeugdtheatergezelschappen. In die zin is STIP minder
innovatief dan zij zegt te zijn.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
STIP is financieel gezond en heeft lage financiële risico’s. Er wordt
geanticipeerd op tegenvallende inkomsten door voldoende eigen vermogen

STIP

2

op te bouwen. Dit alles is beschreven in een uitgebreide en duidelijke
toelichting op de begroting, al valt het op dat de cijfers in de toelichting niet
altijd overeenkomen met de aangeleverde cijfers in de begroting zelf.
De organisatie is transparant over het eerlijk belonen van alle medewerkers
en freelancers. Zij vallen allemaal onder de cao Toneel en Dans. Hoe
stagiairs worden uitbetaald wordt niet vermeld, evenmin of er met
vrijwilligers wordt gewerkt en welke eventuele vergoedingen zij ontvangen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is onder de indruk van de educatieve activiteiten van STIP. Educatie
begint thuis al met op maat gesneden contextprogramma’s die via internet
worden aangeboden, gaat in de klas verder met lesprogramma’s en
workshops, en eindigt na afloop van een voorstelling in de foyer met
nagesprekken. Het leren nadenken over educatieve ondersteuning is ook een
vast onderdeel van het talentontwikkeltraject. Het verheugt de raad dat
STIP de educatieve programmalijn in de nieuwe periode verder wil
versterken.
STIP is een van de deelnemers aan het Jong Theater Circuit. Dit is een
programma dat elk seizoen drie producties van jonge makers onder de
aandacht brengt bij cultuurhuizen en kleine theaters door het land, middels
een kennismakingsbezoek van de maker en speciale aandacht voor
randprogrammering en publiciteit. Het Jong Theater Circuit beleefde in
2019 een pilot en krijgt een vervolg. De raad vindt dit een mooie en
effectieve manier om nieuw publiek voor jonge makers te genereren.
Geografische spreiding
STIP is stevig ingebed in de stedelijke cultuurregio MRA en in het landelijke
jeugdtheaterbestel. Er zijn allianties met jeugdtheater De Krakeling en met
het interculturele theatergezelschap Urban Myth in Amsterdam. Door de
impresariaatfunctie is het landelijke bereik van STIP groot. STIP is medeoprichter van NTF Jong, de jeugdpendant van het Theaterfestival, en van
het Jeugdtheaterfonds. Ook zijn er korte lijnen met de kunstvakopleidingen
in Amsterdam, Utrecht en Maastricht. Zo draagt STIP ruim voldoende bij
aan de geografische spreiding van de jeugdpodiumkunsten.
Internationaal heeft de instelling minder voet aan de grond. Naar eigen
zeggen heeft dit een praktische oorzaak: uitvoerend jeugdtheater is in een
internationale context moeilijk aan de man te brengen omdat boventiteling
bij jeugdtheatervoorstellingen minder evident is en de budgetten van
internationale jeugdtheaterfestivals bescheiden zijn. De raad is hiervan
minder overtuigd. In het recente verleden hebben diverse Nederlandse
jeugdtheatergezelschappen laten zien dat het wel mogelijk is met succes
door het buitenland te touren.

STIP

3

Toepassing Fair Practice Code
STIP reflecteert zeer summier op de Fair Practice Code. De instelling zegt de
code te hanteren en de vijf kernwaarden – solidariteit, diversiteit,
vertrouwen, duurzaamheid en transparantie – als uitgangspunt te nemen,
maar geeft hierop geen enkele toelichting.
Toepassing Governance Code Cultuur
STIP werkt volgens een bestuursmodel. Er is een bestuurs- en een
directiereglement en een rooster van aftreden. Het bestuur vergadert
minimaal vier keer per jaar, en heeft een adviserende en controlerende rol.
Het bestuur is eindverantwoordelijk, het laat de uitvoerende taken over aan
de directie. De diversiteit van het bestuur is op dit moment nog onder de
maat. De instelling legt hiervan ook rekenschap af, en tracht hier vanaf
september 2020 verandering in te brengen. De raad vindt de toelichting op
de Governance Code Cultuur voldoende.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
STIP reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. Een belangrijk deel
van de missie van STIP zit ’m in de uitvoering van deze code. Met name
waar het gaat om het vinden van nieuwe, diverse makers slaagt STIP daar
ook in. De eigen organisatie moet nog veelzijdiger van samenstelling
worden, meent de instelling. Zij heeft een nulmeting gedaan en een
stappenplan opgesteld voor de komende periode. Positief vindt de raad de
initiatieven om voorstellingen toegankelijk te maken voor mensen met een
lichamelijke beperking.

STIP

4

STRP
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 600.000

Over de instelling
Stichting STRP (hierna: STRP) is een culturele instelling die zich bezighoudt
met e-culture. STRP heeft sinds de oprichting verschillende
koerswijzigingen doorgemaakt en was van 2011 tot 2019 een biënnale. Vanaf
2019 heeft STRP een doorlopend jaarprogramma, met een jaarlijks festival
als hoogtepunt. De activiteiten van STRP omvatten onderzoek,
ontwikkeling, productie en presentatie in de e-culture. Volgens eigen zeggen
is zij een kritische, creatieve ontwikkelaar en vernieuwer van de eculturesector. STRP wil samen met publiek, kunstenaars, ontwerpers,
mediamakers en denkers een open dialoog opzetten over de relatie tussen de
mens, de experimentele technologie, de samenleving en de toekomst. Niet
de technologie staat centraal, maar de impact die technologie heeft op
individu en samenleving. STRP is gevestigd in Eindhoven.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting STRP geen subsidie toe te kennen.
De raad is er niet van overtuigd dat de ontwikkelfunctie bij STRP
kernactiviteit is. STRP wil in de komende beleidsperiode de nadruk
verleggen van het inmiddels jaarlijkse festival naar een doorlopend
programma. Zij vraagt subsidie voor het totaal aan activiteiten, waaronder
het festival en het coproduceren van nieuw werk. In de plannen worden
vrijwel geen talentontwikkelingsactiviteiten beschreven en is er geen
specifieke focus op genreontwikkeling door onderzoek. De raad vindt dat
STRP zich hiermee te weinig onderscheidt van vergelijkbare instellingen,
ook binnen Eindhoven. STRP positioneert zich in de aanvraag weliswaar ten
opzichte van de concurrentie, maar de plannen zijn onvoldoende uitgewerkt
om te kunnen oordelen over de voorgenomen activiteiten op het gebied van
onderzoek.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
STRP is sinds 2006 uitgegroeid tot een belangrijk e-culturefestival in
Eindhoven. De kwaliteit van de georganiseerde festivals is hoog. De
instelling onderzoekt naar eigen zeggen hoe kunst en technologie ons

1

kunnen helpen nieuwe scenario’s te ontwikkelen, nieuwe manieren om
dialoog te voeren en hoe van de passieve bezoeker een actieve deelnemer te
maken. Deze onderzoeken zijn gekoppeld aan sociale, culturele, filosofische
of politieke kwesties. Dit moet in de komende periode vorm krijgen in een
doorlopend programma.
Wat betreft de artistiek-inhoudelijke kwaliteit van de plannen voor de
komende periode is de raad in beginsel positief. Hij heeft vertrouwen in het
artistieke team van STRP en vindt de visie voor de komende jaren getuigen
van kennis van zaken en enthousiasme voor de inhoud. STRP is goed op de
hoogte van actuele thema’s en ontwikkelingen binnen de e-culture. Zij wil na
de festivaleditie in 2020 voortbouwen op het Post-Antropoceen denken. De
raad vindt de hieruit voortvloeiende thema’s, zoals ‘groei en krimp’ en
‘eindigheid en oneindigheid’ mooi, actueel en prikkelend. De vaak
filosofische vragen die STRP oproept rondom de thema’s zijn pregnant. Ook
is de raad positief over de aansprekende, hoogwaardige selectie makers die
wordt geëngageerd.
STRP reflecteert uitgebreid op de verschillende – voorgenomen –
koerswijzigingen en de ambitie om haar activiteiten te verbreden. Zij
positioneert zich ten opzichte van vergelijkbare instellingen in de regio en
Nederland. De raad waardeert dit maar is tegelijk van mening dat uit de
aanvraag vooral nog de zoektocht naar de nieuwe positie spreekt. Hij is
daarom niet overtuigd van de rol die STRP kan vervullen als ontwikkelplek
voor e-culture en ontwerp, op landelijk niveau. Hij leest in het plan niet
waar en op welke wijze STRP verantwoordelijkheid wil nemen voor de
ontwikkeling van het genre. Het wordt de raad evenmin duidelijk waarom
STRP doorlopend wil gaan programmeren en wat daarvan de meerwaarde
is. Hij constateert dat STRP in transitie is, van een voornamelijk
presenterend en producerend festival naar een bredere vorm. De raad is
benieuwd naar de verdere ontwikkeling van de instelling.
Vernieuwing
De raad kent STRP vooralsnog voornamelijk als festival, waarbij de
presenterende functie voor actuele ontwikkelingen in e-culture voorop staat.
Op basis van de aanvraag is de raad van mening dat STRP slechts in
beperkte mate bijdraagt aan vernieuwing. De instelling geeft aan de
komende periode op te willen schuiven naar een meer kritische houding,
waarbij zij zich minder wil richten op grote bezoekersaantallen maar
activerend en ondersteunend wil werken met en voor makers. Wat betreft
talentontwikkeling zet STRP voornamelijk in op de kunstproductie, waar zij
makers helpt bij de doorontwikkeling van het werk en zaken als de
realisatie, presentatie en communicatie. Met de ACT Award, een jaarlijkse
prijs, biedt zij twee recent afgestudeerde makers de mogelijkheid hun

STRP

2

concept te realiseren. De raad is positief over deze bijdrage aan de
ontwikkeling van jong talent, maar vindt het een relatief kleinschalige
activiteit in het licht van het totale programma van STRP.
Talentontwikkeling en onderzoek maken slechts een bescheiden deel uit van
de voorgenomen activiteiten en zijn weinig concreet beschreven. STRP mist
daarmee voldoende focus om een ontwikkelfunctie te vervullen voor eculture.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
STRP opereerde tot 2019 als biënnale. Met de nieuwe koers wijzigt ook de
financiële huishouding: er is begroot op een doorlopend programma in
plaats van op een piek eens in de twee jaar.
STRP is transparant over het beloningsbeleid. Werknemers worden
ingeschaald in het loongebouw van CAR-UWO, vergelijkbaar met een cao.
De raad is verheugd dat STRP in 2019 voor alle vaste medewerkers een
vergoeding voor pensioenopbouw heeft afgesproken. Zij heeft diverse
verzekeringen afgesloten om de salarissen in geval van
arbeidsongeschiktheid aan te vullen. Voor de ontwikkeling van nieuw werk
en de presentatie van bestaand werk komt de instelling met elke kunstenaar
en ontwerper overeen dat het intellectuele eigendom van het werk altijd bij
de kunstenaar blijft. De raad mist een uitwerking van de afspraken omtrent
arbeidsvoorwaarden voor freelancers.
STRP heeft ultimo 2018 een lage score op liquiditeit en matige scores op
solvabiliteit en weerstandsvermogen. De raad is evenwel positief over de
beoogde financieringsmix voor de komende periode. Hij vindt de financiële
risico’s voor STRP niet groot. In 2019 is een zakelijk leider aangesteld die als
opdracht heeft gekregen de organisatie financieel sterker te maken en
daarmee de continuïteit te waarborgen. De verwachting is dat het eigen
vermogen in 2021 een buffer vormt. De raad vindt dit een verstandige en
realistische strategie. Hij kan evenwel uit de begroting niet opmaken in
hoeverre in de loonkosten rekening is gehouden met (het wegwerken van
afwijkingen van) de Fair Practice Code.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
STRP heeft naar eigen zeggen een groot netwerk binnen het voortgezet en
middelbaar beroepsonderwijs in Brabant en het hoger onderwijs op
landelijk niveau. De afgelopen edities van het festival trokken steeds
duizenden leerlingen.
De raad waardeert in beginsel de acties die STRP beschrijft op het gebied
van cultuureducatie en participatie, maar mist een concrete uitwerking. Hij
constateert dat niet voor alle educatieve activiteiten subsidie wordt

STRP

3

aangevraagd in het kader van de BIS, maar dat voor een gedeelte ook wordt
aangevraagd bij het Fonds voor Cultuurparticipatie.
STRP reflecteert op aanknopingspunten met het sociaal domein, maar naar
eigen zeggen heeft zij weinig te maken met de zorgsector of met ruimtelijke
ordening. Zij maakt daarentegen wel deel uit van een platform dat ‘de
sociale agenda van Eindhoven als technologiestad’ gaat vormgeven.
Wat betreft publieksbenadering is de raad gematigd positief. Ondanks de
proactieve houding van de instelling mist de raad eigenheid in de wijze
waarop zij publiek wil laten participeren of bereiken. Hij had graag een
verbinding gezien met de activiteiten en de wijze waarop deze kunnen leiden
tot andere of nieuwe manieren van publieksparticipatie of bereik. STRP
voegt evenwel een interessante doelgroepenanalyse toe aan de aanvraag; de
raad vindt de gekozen marketingmiddelen gedegen, maar weinig
verrassend. Hij is positief over de uitgevoerde publieksonderzoeken en de
voorgenomen impactmetingen.
Geografische spreiding
STRP is stevig geworteld in Eindhoven en past goed in het profiel van regio
BrabantStad. Door de voorgenomen veranderingen kan zij in toenemende
mate bijdragen aan het klimaat op het gebied van technologie en kunst. Er
zijn veel lokale samenwerkingen, zoals met Emoves en Dutch Design Week,
die wederzijds verrijkend zijn. Het wordt de raad niet altijd duidelijk wat de
precieze invulling van de samenwerkingen is.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is over het algemeen positief over de reflectie van STRP op de Fair
Practice Code maar mist een beschrijving van zaken als secundaire
arbeidsvoorwaarden en omgang met overuren. Waar de instelling
tekortschiet, worden soms stappen geformuleerd om dit in de loop van de
komende periode recht te trekken. Zo ontvangen vanaf 2021 stagiairs een
vergoeding en beschrijft de instelling hoe zij om wil gaan met opdrachten
aan kunstenaars voor het ontwikkelen van nieuw werk, bijvoorbeeld door de
beloning en het budget voor productie duidelijk uit te splitsen. De reflectie
getuigt volgens de raad van kennis en bewustzijn van de code.
Toepassing Governance Code Cultuur
De raad is positief over de reflectie op de Governance Code Cultuur. STRP
past de code toe en maakt inzichtelijk waar zij afwijkt en waar de prioriteiten
liggen, ook voor de komende jaren. Naar aanleiding van verbeterpunten op
financieel vlak is een zakelijk leider ingezet die effectief de stand van zaken
omtrent de begroting heeft kunnen verbeteren. Zo wordt er toegewerkt naar
een reserve om eventuele risico's op te vangen. Ook streeft de organisatie
naar meer transparantie met betrekking tot communicatie over verslagen en

STRP

4

reglementen van de raad van toezicht. STRP hanteert het raad-vantoezichtmodel.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad waardeert de reflectie die STRP geeft op de Code Diversiteit en
Inclusie. Zij past de code toe en heeft een quickscan gedaan. Ook geeft zij
aan waar verbeteringen gewenst zijn. Er wordt een actieplan gemaakt voor
de komende periode. Wat betreft de samenstelling van het publiek merkt de
raad op dat STRP tamelijk hoogdrempelig is, bijvoorbeeld omdat Engels de
voertaal is in communicatie-uitingen en dialoogsessies, en dat zij er goed
aan doet meer in te zetten op diversiteit en inclusie.

STRP

5

Studio Spectrum
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 400.000

Over de instelling
Klijnsmit Productions is een eenmanszaak die onder de naam Studio
Spectrum een creatieve ruimte wil oprichten voor mensen met een
autistische stoornis. Het is de bedoeling dat in de studio diverse creatieve
activiteiten worden aangeboden, zoals schilderen, hout bewerken en het
produceren van digitale media. De initiatiefnemer gaat daarbij uit van een
verdienmodel: het werk dat de deelnemers in de studio produceren wordt te
koop aangeboden. Wanneer werk is verkocht, vraagt Studio Spectrum een
financiële bijdrage van de deelnemers. Studio Spectrum kan volgens de
aanvraag pas dan worden opgericht als er structurele subsidie beschikbaar
gesteld wordt. In de aanvraag ontbreekt verdere informatie. Klijnsmit
Productions biedt geen terugblik, noch financieel noch inhoudelijk. Ook zijn
geen begroting en geen activiteitenplan voor de periode 2021 – 2024 aan de
aanvraag toegevoegd.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.42 Van de
Regeling op specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Klijnsmit Productions geen subsidie toe te
kennen.
De aanvraag van Studio Spectrum voldoet niet aan de voorwaarden. Het
initiatief beoogt geen festival tot stand te brengen. Daarnaast ontbreken alle
gevraagde gegevens met betrekking tot het verleden en de toekomst.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De artistiek-inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten kunnen niet
worden beoordeeld, omdat deze niet nader worden omschreven in de
aanvraag. Er is in de aanvraag slechts sprake van een voornemen om in een
niet nader beschreven studio diverse creatieve activiteiten aan te bieden,
zoals schilderen, hout bewerken en digitale media productie.
Vernieuwing
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat de aanvraag onvolledig is.

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat informatie over de
bedrijfsvoering ontbreekt.
Bevordering van educatie, participatie (inclusief
publieksbenadering)
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat informatie hierover
ontbreekt.
Geografische spreiding
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat informatie hierover
ontbreekt. Klijnsmit Productions zetelt in de gemeente Zuidplas, nabij
Rotterdam.
Toepassing Fair Practice Code
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat informatie hierover
ontbreekt.
Toepassing Governance Code Cultuur
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat informatie hierover
ontbreekt.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Dit onderdeel kan niet worden beoordeeld, omdat informatie hierover
ontbreekt.

Studio Spectrum

2

Summer Dance Forever
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 400.000

Over de instelling
Stichting Summer Dance Forever, podiumkunsten, festivals, Amsterdam
Stichting Summer Dance Forever (hierna: Summer Dance Forever) is een
jaarlijks, internationaal georiënteerd festival gericht op urban arts, in het
bijzonder hiphopdans en -muziek. Met een zomer- en wintereditie biedt het
festival internationale battles, dansvoorstellingen, livemuziek, workshops en
seminars. Summer Dance Forever profileert zich als ‘hét internationale
presentatieplatform van urban arts en de plek bij uitstek waar dansers, dj’s
en professionals kennis en ervaring delen’. Summer Dance Forever stelt zich
ten doel het artistieke niveau van urban voorstellingen te verhogen, de
kunstvorm in te bedden in de Nederlandse culturele infrastructuur, de
doorstroming van artiesten naar de diverse lokale en (inter)nationale podia
te bevorderen en een groot en nieuw publiek te bereiken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Summer Dance
Forever. Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde
categorie adviseert de raad Stichting Summer Dance Forever geen subsidie
toe te kennen. De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de
inleiding bij deze categorie.
Summer Dance Forever bekleedt een vooraanstaande positie in de nationale
en internationale urban scene. De instelling zet zich met toenemend succes
in om het urban genre een volwaardige plek te geven op het podium. Ze
biedt een bijzondere plek waar urban arts en moderne theaterdans uit
binnen- en buitenland zich tot elkaar kunnen verhouden en draagt zo bij aan
de ontwikkeling van hedendaagse dans en muziek in Nederland, en meer
specifiek het urban genre.
De raad heeft vertrouwen in het netwerk en de expertise van de organisatie.
Het activiteitenplan geeft vooral inzicht in de huidige positie van Summer
Dance Forever en de urban arts. De voorgenomen totaalbegroting toont
ruim een verdubbeling ten opzichte van de huidige periode. In de plannen
worden stevige artistieke ambities beschreven, maar de raad is van mening
dat de activiteitengroei in dit kader nog onvoldoende is uitgewerkt. Dit geldt

1

met name voor de artistieke brugfunctie tussen urban arts en danstheater.
Daarnaast is onduidelijk hoe Summer Dance Forever de benoemde
talentontwikkeling wil ontplooien en hoe deze activiteiten resulteren in
doorstroom van talent op langere termijn, buiten de kaders van het festival.
De toelichting op de toepassing van de codes is redelijk, met uitzondering
van de Governance Code Cultuur. Die behoeft meer toelichting, met name in
relatie tot Podium Noord.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteit
Summer Dance Forever begon ruim tien jaar geleden als project vanuit het
Amsterdamse poppodium Paradiso. Inmiddels heeft Summer Dance Forever
zich ontwikkeld tot een toonaangevend urban arts-evenement van
internationale allure, met een zomereditie gericht op dans en een
wintereditie gericht op muziek. De raad vindt de keuze van artiesten,
dansvormen en shows in toenemende mate solide en relevant, met
danstheaterproducties van gerenommeerde gezelschappen als Tentacle
Tribe en Black Sheep.
Summer Dance Forever onderscheidt zich van andere
podiumkunstenfestivals door het aanbod van internationaal
hiphopdanstheater te mixen met invloeden uit de underground hiphop,
zoals de battle. Het festival heeft hiermee de aandacht getrokken van
nationale en internationale artiesten die hierin ook een erkenning zien van
hun genre als artistieke uiting. De programmering bestaat verder uit
workshops, clubnachten, nagesprekken en debatten over de relatie tussen
hiphop, kunst en theater. Het festival vindt plaats op verschillende
Amsterdamse locaties, van (gevestigde) podia tot onderwijsinstellingen.
Deze positionering maakt de zeggingskracht groot voor een jong, cultureel
divers publiek: van dans(theater)liefhebber of -beoefenaar tot professional.
De raad kan zich voorstellen dat urban danstheater en de underground
scene elkaar inspireren en publiek ook laat warmlopen voor meer
traditionele vormen van theaterkunst en theatermuziek, zoals het festival
beoogt.
Summer Dance Forever heeft zich de afgelopen periode met succes
geconcentreerd op haar presentatiefunctie en de ontwikkeling tot
evenement. De komende jaren wil het festival uitgroeien tot een ‘urban
knooppunt, dat gedurende het hele jaar presenteert, initieert, begeleidt,
vormgeeft, produceert en ontwikkelt’. Uitbreiding is een sleutelwoord. De
wintereditie gaat van vier naar zes dagen en Summer Dance Forever
programmeert straks ook door het jaar heen: vier producties per jaar in
samenwerking met verschillende Nederlandse podia. Ook programmeert

Summer Dance Forever

2

Summer Dance Forever met ingang van de periode 2021 – 2024 het nieuwe
Amsterdamse Podium Noord in samenwerking met ICK/Dansmakers en
Stichting Likeminds. Daarnaast wil Summer Dance Forever haar profiel
verruimen en zelf gaan produceren, in samenwerking met (inter)nationale
partners. Zo wil de instelling urban dans en moderne theaterdans
verdergaand samenbrengen.
De raad vindt de ambities van de organisatie en de daaruit voortvloeiende
activiteiten stuk voor stuk waardevol. In de plannen zijn deze echter te
schetsmatig uitgewerkt. Summer Dance Forever geeft vooral inzicht in de
huidige positie, de status quo. Over de artistieke invulling van de
festivaledities (met makers of eventuele programmalijnen, accenten,
thema’s) wordt weinig toegelicht. Ook de plannen van Podium Noord en de
inhoudelijke rol van Summer Dance Forever worden nauwelijks uitgewerkt.
De internationale coproducties van Summer Dance Forever zijn een
lovenswaardige stip op de horizon. Maar ook hier geldt dat de
samenwerkingspartners, de motivatie voor samenwerking en de beoogde
plannen niet worden benoemd.
Vernieuwing
De raad constateert dat Summer Dance Forever bijdraagt aan de
vernieuwing van hedendaagse dans en muziek in Nederland. Dit doet
Summer Dance Forever onder meer door urban arts en bijzondere
buitenlandse (urban) danstheatermakers te programmeren. Met zijn
randprogrammering stimuleert het festival de discussie over de inhoudelijke
ontwikkeling van het genre. Ook binnen het urban genre prikkelt Summer
Dance Forever de creativiteit met het aanjagen van interactie tussen
vooruitstrevende dj’s en livemuziek enerzijds, en dansers en publiek
anderzijds.
In de urban talentontwikkelingsketen, waar relatief veel autodidacten en
niet-academische dansdisciplines floreren, vervult Summer Dance Forever
een belangrijke schakel als platform voor presentatie, educatie en creatieve
uitwisseling. Het festival wil de komende periode makers begeleiden in
nauwere samenwerking met andere schakels in de culturele infrastructuur,
zoals podia en gezelschappen. In het plan wordt echter onvoldoende
uitgewerkt hoe deze nauwere samenwerking zal worden vormgegeven. Ook
ontbreekt een toelichting op de wijze waarop de
talentontwikkelingsactiviteiten leiden tot resultaten en doorstroom van
talent op langere termijn, buiten de kaders van het festival.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De organisatie beloont medewerkers conform de cao Toneel en Dans met
een opslag van 40 procent voor zzp’ers. Ze past de cao naar eigen zeggen ook
toe voor binnen- en buitenlandse artiesten. Hiermee sluit ze aan bij

Summer Dance Forever

3

bestaande afspraken over honorering in de sector. Zzp’ers ontvangen een
opslag voor pensioen- en ziektekosten. Het is onduidelijk in hoeverre er
afspraken worden gemaakt over arbeidsongeschiktheidsverzekeringen.
Summer Dance Forever is financieel gezond. Ze reflecteert realistisch op de
beperkingen in het werven van sponsorgelden. De organisatie van Summer
Dance Forever is in goede handen bij de huidige leiding, tevens oprichters
van het festival. Volgens Summer Dance Forever heeft Paradiso een
faciliterende en coachende rol, zowel inhoudelijk als in de bedrijfsvoering.
Dit vertaalt zich hoofdzakelijk naar facilitaire en coproductiebijdragen. Ook
lost Paradiso in voorkomende gevallen liquiditeitsvraagstukken op en staat
borg voor de continuïteit van de bedrijfsvoering.
Over de voorgenomen exploitatiegroei van gemiddeld 570.000 euro in 2018
naar 1.300.000 euro in 2021 is de raad bedachtzaam. Dit zou ruim een
verdubbeling zijn, terwijl de uitwerking in het activiteitenplan op een aantal
punten summier is toegelicht. Bovendien mist de raad in het plan een
heldere financiële uitwerking van de activiteiten die Summer Dance Forever
naar eigen zeggen via Podium Noord gaat ontplooien. Ook hierop had hij
graag een toelichting gezien.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Een gevleugeld urban credo is each one teach one; Summer Dance Forever
doet hier op verschillende manieren recht aan. Zo heeft de raad waardering
voor de wijze waarop Summer Dance Forever aan de weg timmert om
hiphop in te bedden in het kunstvakonderwijs. Dit doet zij onder meer via de
‘5 O’Clock Class’ van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten (AHK),
de associate degree ‘European House of Dance’ van AHK in samenwerking
met het roc en via curriculumontwikkeling in het reguliere hbodansvakonderwijs. Het educatieaanbod tijdens het festival bestaat uit
workshops, nagesprekken en debatten met inzet van de (internationale)
crème de la crème uit de urban scene. Het is een goede volgende stap van
Summer Dance Forever om het educatieve aanbod uit te breiden naar
(middelbare) scholen; Summer Dance Forever heeft veel expertise te delen
over een hedendaagse kunstvorm die jongeren aanspreekt. De raad ziet uit
naar de internationale online urban vraagbaak waaraan Summer Dance
Forever al een aantal jaren werkt. Deze ‘encyclopedie’ kan bijdragen aan de
inbedding van urban arts in het Nederlandse culturele landschap. De
uitwerking van de educatieplannen voor de komende periode is summier.
De bezoekersaantallen van Summer Dance Forever laten vanaf de oprichting
van het festival een constante stijging zien. De beoogde groei lijkt in lijn met
de uitbreiding van de activiteitenomvang, maar het ontbreken van een
marketingplan maakt het voor de raad moeilijk te beoordelen in hoeverre dit

Summer Dance Forever

4

realistisch is. Wel is de raad positief over het voornemen met landelijke
partners (nieuwe) dansproducties te programmeren, vergezeld van
randprogrammering bij lokale dansscholen.
Geografische spreiding
Tot nu toe vond het festival plaats op verschillende locaties in Amsterdam;
het festival is hier goed ingebed. Met ingang van de subsidieperiode 2021 –
2024 gaat Summer Dance Forever middels het nieuwe Podium Noord een
samenwerking aan met ICK/Dansmakers en Stichting Likeminds.
Het festival gaat samenwerken met lokale partners in Eindhoven,
Groningen, Haarlem, Rotterdam en Heerlen. Hiermee draagt Summer
Dance Forever in toenemende mate bij aan de landelijke spreiding van
urban arts en hiphop.
Volgens de stedelijke cultuurregio Metropoolregio Amsterdam speelt
Summer Dance Forever een belangrijke landelijke, regionale en lokale rol
(met internationale verbindingen) binnen het profiel van de regio.
Toepassing Fair Practice Code
Summer Dance Forever past de Fair Practice Code toe. Uit de aanvraag
blijkt niet duidelijk welke rol de aanvrager speelt in de sociale dialoog. Ook
is niet duidelijk of samenwerkingspartners de Fair Practice Code
onderschrijven.
Toepassing Governance Code Cultuur
Summer Dance Forever past de Governance Code Cultuur toe, naar eigen
zeggen op een wijze passend bij de schaal en doelstelling van de organisatie
en conform de statuten. Twee bestuursleden van de stichting zijn tevens
directeur van organisaties die participeren in Podium Noord. De raad mist
transparantie over de verwevenheden van de directieleden van die
participerende instellingen met Summer Dance Forever. Dit is niet in
overeenstemming met de code. Ongewenste belangenverstrengeling ligt op
de loer. Uit de aanvraag blijkt eveneens niet hoe de samenwerking tussen
partijen wordt vormgegeven.
De raad vindt het verstandig dat Summer Dance Forever haar afspraken met
Paradiso heeft vastgelegd in een dienstverleningsovereenkomst. Een
toelichting op die overeenkomst ontbreekt echter. Ook hierover is Summer
Dance Forever onvoldoende transparant.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Summer Dance Forever reflecteert redelijk op de Code Diversiteit en
Inclusie. Gelijkwaardigheid en expressie van de eigen identiteit hebben een
prominente plek in de urban cultuur. De raad ziet dat het festival erin slaagt
een rijkgeschakeerd publiek te verwelkomen. Uit de plannen blijkt verder

Summer Dance Forever

5

dat Summer Dance Forever zich inzet voor een bereik buiten ‘primair het
battle-publiek’, door structureel samen te werken met instellingen die een
meer traditionele kunstliefhebber als achterban hebben. Volgens Summer
Dance Forever ligt een uitdaging in de urban scene in het vergroten van
vrouwelijke participatie. Zij heeft dit in haar eigen bestuur inmiddels
geborgd met een gelijke man-vrouwverdeling. De raad moedigt Summer
Dance Forever aan verdere doelstellingen te formuleren en concrete
maatregelen te formuleren op de andere drie pijlers programma, publiek en
partners.

Summer Dance Forever

6

Taartrovers Festival
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 500.000

Over de instelling
Stichting Taartrovers Festival (hierna: Taartrovers), opgericht in 2014, is
een instelling die jonge kinderen kennis laat maken met de kracht van film
en verbeelding door ze te laten onderzoeken, spelen, maken en ontdekken.
Vanuit haar visie dat er onvoldoende cultureel aanbod is voor jonge
kinderen, ontwikkelt en toont ze programma’s die bestaan uit kunstzinnige
filmvoorstellingen en interactieve installaties. Met haar educatieve
activiteiten weet ze een breed, niet altijd voor de hand liggend publiek te
bereiken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Taartrovers Festival geen subsidie
toe te kennen.
De raad waardeert de inspanningen van Taartrovers om kinderen op jonge
leeftijd kennis te laten maken met film en verbeelding. De activiteiten van
Taartrovers vindt hij sympathiek. Echter, die activiteiten zijn meer gericht
op het domein van cultuureducatie en in mindere mate op de ontwikkeling
van het genre. De raad vindt de programma’s onvoldoende uitgewerkt om ze
aan te kunnen merken als talent- en/of genreontwikkeling. In zijn ogen is
genreontwikkeling een onderdeel van de instelling, niet de kernactiviteit. De
uitwerking en toepassing van de drie codes behoeft nog de nodige aandacht.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad heeft veel waardering voor de activiteiten van de Taartrovers. Haar
kernactiviteit is sinds haar oprichting, het aanbieden en de ontwikkeling van
educatieve programma’s die bestaan uit een combinatie van films en
aanverwante activiteiten. Van oudsher staat de Taartrovers Festivaltoer
centraal, waarmee de instelling door het land reist en meerdere steden
aandoet. De doelgroep zijn jonge kinderen in de leeftijd van 2 tot 9 jaar.
In het plan voor de nieuwe subsidieperiode heeft Taartrovers drie
doelstellingen geformuleerd waarmee ze haar visie wil uitwerken: onderzoek
en kennisdeling; ontwikkeling en uitvoering van programma’s en

1

ontwikkeling van programma’s die door derden worden uitgevoerd. Om de
doelstellingen te realiseren, heeft ze verschillende programma’s opgesteld
die de komende jaren worden ontwikkeld en/of uitgevoerd. Een deel van
deze programma’s is nieuw, een deel wordt hernomen. De uitvoering van
een aantal programma’s neemt Taartrovers zelf voor haar rekening, en een
aantal wordt uitbesteed aan derden.
Twee belangrijke kernactiviteiten zijn de Taartrovers Festivaltoer en het
Taartrovers Festival Scholenprogramma. Taartrovers Festivaltoer is een
jaarlijks rondreizend festival dat de instelling samen met zeventien
filmtheaters organiseert. Het vindt plaats in vijftien verschillende steden
verspreid over het land. Het Taartrovers Festival Scholenprogramma zet in
op het bereiken van kinderen voor wie het van huis uit niet vanzelfsprekend
is deel te nemen aan culturele activiteiten. De scholentoer is te zien in vijf
verschillende steden. De raad heeft veel waardering voor dit initiatief.
Twee andere activiteiten die in het oog springen zijn Cinemini op Zondag in
samenwerking met Eye, en het Taartrovers Proeflab. Het Taartrovers
Festival heeft een eigen signatuur ontwikkeld.
De raad vindt de activiteiten van de instelling sympathiek. Hij erkent de
noodzaak om kinderen op jonge leeftijd in contact te brengen met
kunstuitingen en ze hiervoor te enthousiasmeren. Dit geldt niet alleen voor
film, maar voor het brede palet van cultuuruitingen. Hij vindt de kwaliteit
van de programma’s van goed niveau, maar ziet ze vooral als activiteiten die
van belang zijn in het licht van de cultuureducatie. De Metropoolregio
Amsterdam omschrijft Taartrovers in het reflectiedocument als
‘ontwikkelaar en aanjager van cultuureducatie van het jonge kind door
middel van film en media’. De raad kan zich hier goed in vinden. Hoewel hij
ziet dat de instelling hard werkt aan artistieke programma’s om jonge
kinderen te enthousiasmeren voor film en verbeelding, vindt hij het plan in
het licht van genreontwikkeling onvoldoende uitgewerkt.
Vernieuwing
Taartrovers richt zich in een van de drie programmalijnen op onderzoek.
Vaak zijn dit praktische onderzoeken waarbij kinderen betrokken zijn.
Opgedane kennis kan zo snel worden toegepast in de eigen programma’s.
Het valt op dat de instelling bij haar vele activiteiten en onderzoeken haar
uitgebreide netwerk handig en strategisch inzet.
Niet vernieuwend qua genreontwikkeling, maar wel wat betreft het opnieuw
gebruiken van reeds ontwikkeld materiaal is de programmalijn
‘Ontwikkeling van programma’s die door derden worden uitgevoerd’. De
raad is positief over deze werkwijze die succesformules opnieuw onder de
aandacht van jonge kinderen weet te brengen en zo nog meer kinderen in
contact weet te brengen met kunst.

Taartrovers Festival

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Taartrovers bestaat uit een kernteam van dertien personen, van wie het
merendeel al meer dan acht jaar bij de instelling is betrokken.
Twee personen zijn parttime in loondienst (marketing en algemene
ondersteuning), en de andere medewerkers zijn zelfstandig ondernemer.
Met het invoeren van de Fair Practice Code zullen in de komende jaren
gefaseerd ook directieleden, projectleiders en educatiemedewerkers in
loondienst worden genomen.
Vanaf 2021 tot en met 2024 begroot de instelling voor 4,3 fte vaste
aanstellingen. Tijdelijke contracten gaan van 0,8 naar 3,8 en flexibele
inhuur gaat van 8 naar 5 fte. Over de gehele periode is er 13,1 fte beraamd.
Dit is een forse toename ten opzichte van 2018 toen de instelling met 6,5 fte
werkte.
De instelling volgt geen cao-richtlijnen of andere collectieve afspraken of
richtlijnen betreffende beloningsafspraken.
De liquiditeit en het weerstandsvermogen van Taartrovers is gemiddeld en
de solvabiliteit is aan de hoge kant. In 2018 was zij niet sterk afhankelijk van
een enkele inkomstenbron.
De begroting lijkt realistisch, maar is tegelijkertijd zeer ambitieus, gezien de
groei in de omvang van de organisatie en het aantal activiteiten. Taartrovers
erkent de kwetsbare positie door de onzekere inkomsten en de groeifase
waarin zij zit. Uit de aanvraag blijkt niet of ze een strategie heeft bij
tegenvallende inkomsten, al is er in het activiteitenplan wel een SWOTanalyse opgenomen waarin enkele algemene risico’s worden benoemd.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De meeste activiteiten van Taartrovers hebben een educatief en/of
participatief karakter. Er wordt veelvuldig samengewerkt met scholen. Met
enkele scholen heeft zij afspraken om testprogramma’s uit te voeren en de
programma’s te verbeteren.
Tijdens het Taartrovers Festival is er een scholenprogramma. De instelling
kiest er bewust voor om doelgroepen te betrekken voor wie het niet
vanzelfsprekend is in aanraking te komen met kunst en cultuur.
Bij enkele programma’s, bijvoorbeeld het Taartrovers Proeflab, wordt op
niet voor de hand liggende locaties gewerkt. Er wordt samengewerkt met
organisaties als De Vrolijkheid, Atelier AZC en Eigenwijks om deze kinderen
te bereiken. De raad waardeert de activiteiten die de instelling onderneemt
om nieuwe doelgroepen te bereiken.

Taartrovers Festival

3

Een marketingstrategie ontbreekt. Wel licht de instelling goed toe hoe ze de
komende tijd wil investeren in publiciteit. Ze wil haar publiciteit
differentiëren om iedere doelgroep gericht te kunnen bereiken.
Geografische spreiding
Taartrovers is goed verankerd in Amsterdam. Ook is er sprake van een
goede samenwerking met vijf partners in de Metropoolregio Amsterdam die
niet alleen locaties ter beschikking stellen maar soms ook coproducent zijn.
In het plan heeft de instelling een overzicht opgenomen waarop zij per
programmalijn aangeeft wie haar samenwerkingspartners zijn. Deze
partners zijn gevestigd in het hele land, maar ook elders in Europa.
Met de Taartrovers Festivaltoer gaat de instelling het land in. Er wordt
samengewerkt met zeventien filmtheaters in vijftien steden, binnen en
buiten de Randstad.
Toepassing Fair Practice Code
Taartrovers reflecteert voldoende op de Fair Practice Code, maar werkt deze
op enkele punten summier uit. Ze werkt met veel tijdelijke contracten.
Directieleden, projectleiders en educatiemedewerkers worden gefaseerd in
loondienst genomen. Taartrovers committeert zich om de code in 2024
volledig toe te passen. In 2020 worden hiervoor de eerste stappen gezet. Uit
de aanvraag blijkt niet of overwerk wordt uitbetaald. Tevens wordt niet
beschreven in hoeverre er afspraken zijn over
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen en pensioenen, en of zzp’ers op hun
vergoeding een opslag krijgen voor vakantiegeld, sociale lasten en vakantieen feestdagen.
Taartrovers beschrijft niet welke rol zij speelt in de sociale dialoog en of ze
via een (koepel)vereniging is verbonden met bijvoorbeeld het Platform
Arbeidsmarkt Culturele en Creatieve Toekomst. Taartrovers werkt
structureel samen met bedrijven en zzp’ers, maar maakt niet duidelijk of ook
zij de code onderschrijven. Er worden regelmatig evaluaties gehouden met
samenwerkingspartners. In de aanvraag staat niets beschreven over
auteursrechten.
De instelling heeft ieder jaar een aantal stage- en werkervaringsplaatsen
beschikbaar, welke in de begroting zijn opgenomen voor 15 euro per dag.
Niet blijkt of ze beloningsbeleid hanteert voor vrijwilligers.
Toepassing Governance Code Cultuur
Taartrovers reflecteert voldoende op de Governance Code Cultuur.
Ze heeft deze gedeeltelijk toegepast. Een aantal cruciale actiepunten staat
nog open. Gaandeweg de subsidieperiode 2021 – 2024 wordt de code in de
organisatie geïmplementeerd.

Taartrovers Festival

4

De instelling heeft een raad van toezicht. Eén lid van de raad van toezicht
ontvangt ook opdrachten van de instelling. Dit betreft de ondersteuning van
onderzoek bij Mobiel Filmatelier 4+ en Mobiel Filmatelier 2+. Dit is in strijd
met de uitgangspunten van de code.
Het rooster van aftreden van de raad van toezicht wordt pas in 2022
openbaar gemaakt op de website. De raad is van mening dat de code te laat
en onvoldoende wordt geïmplementeerd.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Taartrovers reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. De instelling
onderschrijft de code en toont haar vorderingen op dit gebied. Ze beschrijft
voor elk van de vier pijlers waar ze staat en wat haar stappenplan is om
verbetering te bewerkstelligen.
Ze is zich bewust van de eenzijdige samenstelling van haar personeel. Sinds
2017 hanteert Taartrovers daarom een aangepast wervingsbeleid, wat tot op
heden kleine verbeteringen heeft opgeleverd.
Ze gaat bewust om met programmering, publiek en partners wat stap voor
stap leidt tot meer diversiteit en inclusie.

Taartrovers Festival

5

TENT
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 350.000

Over de instelling
Stichting TENT circustheater producties (hierna: TENT) zet zich sinds de
oprichting in 2010 in voor de ontwikkeling van het hedendaagse circus in
Nederland. Eerst vooral als producent, maar gaandeweg door makers in
verschillende fasen van hun ontwikkeling te ondersteunen. TENT stimuleert
hen werk te maken waarmee ze een breed en divers publiek kunnen
ontmoeten, veroveren en aan zich binden. Als ontwikkelplek biedt TENT
naar eigen zeggen ruimte, middelen en tijd om het circusvak te
herdefiniëren en met traditionele technieken nieuwe verhalen te vertellen
die relevant zijn voor vandaag. TENT is gevestigd in Amsterdam.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting TENT circustheater producties
geen subsidie toe te kennen.
De raad is in beginsel positief over dit plan, waaruit de urgentie spreekt om
voor circus een steviger positie te creëren in het cultuurbestel. De plannen
voor talentontwikkeling in een huis voor circus zijn helder beschreven. De
raad plaatst echter ook vraagtekens bij het plan, vooral waar het gaat om de
organisatorische en financiële slagkracht die de activiteiten moet dragen.
TENT is een relatief jonge organisatie van bescheiden omvang; de raad heeft
nog geen vertrouwen in TENT als centrale aanjager van het circustheater in
Nederland. Zij is nog in te beperkte mate aangesloten op relevante
netwerken en andere partijen in het hedendaagse circus in Nederland om de
beoogde sleutelfunctie goed te kunnen uitvoeren. Daarnaast is de raad
kritisch over de beoogde toename van de begroting van TENT: hij mist een
heldere toelichting op de consequenties van een dergelijk grote groei.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad kent TENT als collectief en producent van hedendaags circus.
Daarmee neemt zij een eigen artistieke positie in, die zij in de afgelopen
jaren met relatief beperkte middelen heeft uitgebouwd en verstevigd.
Inmiddels heeft zij in toenemende mate de nadruk gelegd op het begeleiden
van nieuwe makers in het circus. Naar eigen zeggen weerspiegelt de

1

artistieke kwaliteit van de voorstellingen van makers de ontwikkeling van
het circus in Nederland.
Het plan is helder opgesteld en bevlogen, gestut door duidelijk aanwezige
inhoudelijke kennis. Er spreekt urgentie uit om het circus in Nederland
steviger op de kaart te zetten. De raad heeft vertrouwen in het vakmanschap
van de directie en leest in het plan een noodzaak om zowel wat betreft
producties als begeleiding werk van hoge kwaliteit af te leveren. Aangezien
de selectie van makers geschiedt door kenners en beoefenaren van circus
heeft de raad vertrouwen in de kwaliteit van de gekozen talenten. De
activiteiten op het gebied van hun ontwikkeling zijn overtuigend beschreven
en de raad vindt TENT oorspronkelijk in de wijze waarop zij vorm geeft aan
het genre, ook in verbinding met andere disciplines.
De raad dicht TENT nog een bescheiden nationaal belang toe: de
ontwikkeling van een hedendaagse circustraditie is in Nederland jong, al
zijn er inmiddels opleidingen en gespecialiseerde festivals. Binnen dit
relatief kleine speelveld speelt TENT desalniettemin nog een beperkte
landelijke rol. De raad is van mening dat de ontwikkeling van het moderne
circus in dit stadium van zijn ontwikkeling – nog – beter gebaat is bij een
ontwikkelplek die vanuit multidisciplinariteit vertrekt dan vanuit een
specifiek, nauwer kader van circus. In het verlengde daarvan mist de raad
cruciale verbindingen met andere plekken voor talentontwikkeling en
presentatie zoals Noorderzon, Theaterfestival Boulevard en Cultura Nova,
festivals die een lange traditie hebben met het moderne circus. TENT speelt
evenwel een relevante rol binnen Europese netwerken en kan daarmee
zorgen voor doorstroom van makers naar internationale
presentatiemogelijkheden.
Vernieuwing
Naar eigen zeggen stimuleert TENT makers om te experimenteren, andere
verhalen te vertellen, spannende verbindingen aan te gaan, de grenzen van
het genre op te zoeken en binnen het genre technisch en artistiek
uitmuntend werk te maken. De raad is van mening dat TENT, door dit genre
ruimte te bieden, kan bijdragen aan de verbreding van de cultuursector. De
verschillende talentontwikkelingstrajecten spreken tot de verbeelding. Door
de heldere voorwaarden die TENT stelt aan de makers, waaronder een
bewustzijn van de huidige tijd, en de deskundigheid omtrent artistiek
onderzoek heeft de raad vertrouwen in de kwaliteit van de
ontwikkeltrajecten en de bijdrage aan de vernieuwing van het circustheater.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
TENT beschrijft de ontwikkelingen in de organisatie en de financiële
huishouding in de afgelopen jaren helder. In 2019 en 2020 wordt zij onder
meer gefinancierd met een tweejarige ontwikkelsubsidie van het

TENT

2

Amsterdams Fonds voor de Kunst. In de komende periode worden op
organisatorisch vlak zeer grote veranderingen ingezet. De raad is er op basis
van het ingediende plan echter nog niet van overtuigd dat TENT op een
verantwoorde manier dusdanig kan groeien. Het plan bevat onvoldoende
onderbouwing om die zorg bij de raad weg te nemen.
De raad waardeert de uitgebreide toelichting op de ambities voor de
komende periode. TENT is transparant over de beloning van medewerkers
en onderschrijft het belang van fair pay; alle medewerkers werken
momenteel op freelancebasis. De directieleden worden, zowel in beloning
als in uren, niet cao-conform betaald. Van de makers wordt geëist dat zij
cao-conform werken. Het is de bedoeling vanaf 2021 mensen in loondienst
te nemen. Dan wordt ook overgegaan op de cao Toneel en Dans. TENT
schrijft dat zij vanaf dan betere secundaire arbeidsvoorwaarden wil
aanbieden voor medewerkers, maar licht dat niet toe.
De financiële gezondheid van TENT is matig. Het eigen vermogen is in de
jaren 2017 en 2018 door negatieve exploitatieresultaten flink onder druk
komen te staan. De instelling is bezig de tekorten in te lopen maar tamelijk
lage liquiditeit, solvabiliteit en weerstandsvermogen maken haar kwetsbaar.
TENT gaat in de aanvraag wel in op de risico’s, maar de raad vindt het
gezien haar financiële positie riskant om nu een forse stap te maken naar
een veel ruimere begroting.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
TENT beschrijft summier de voornemens op het gebied van cultuureducatie
en participatie. Zij ontplooit hierin tot dusver weinig activiteiten, maar wil
dat in de komende periode wel gaan doen. Daartoe wordt bijvoorbeeld
samengewerkt met DAT!school. TENT ontwikkelt naar eigen zeggen
educatietrajecten en contextprogrammering voor jongeren in het primair en
het voortgezet onderwijs. De raad mist een heldere visie op educatie en
participatie.
Beleid en praktijk met betrekking tot publieksbenadering staan nog in de
kinderschoenen. In het plan wordt vooral veel bij de
samenwerkingspartners belegd, zowel voor verbreding als vergroting van
het publiek. De raad mist een goede onderbouwing van de forse toename
van de verwachte publieksaantallen in de komende periode, en vindt deze
dan ook niet aannemelijk.
De raad is kritisch over de kwaliteit en verwachte effectiviteit van de
voorgenomen publieksstrategieën. Zo vindt hij de doelgroepenanalyse
tamelijk vlak en niet getuigen van veel inzicht in de samenstelling van
bezoekers. Wel wordt in 2021 een publieksonderzoek gestart.

TENT

3

Geografische spreiding
TENT is gevestigd in Amsterdam-Noord en goed geworteld in de stad. Zij
werkt samen met een aantal stedelijke partners, zoals podia en festivals, die
een goede aanvulling vormen op haar activiteiten. De instelling wordt
meerjarig gefinancierd via het Amsterdams Fonds voor de Kunst als
onderdeel van het Kunstenplan 2017 – 2020. Het aanbod van TENT is
landelijk gespreid en zij heeft een internationaal netwerk, dat zij vanaf 2021
verder wil uitbreiden.
Toepassing Fair Practice Code
TENT reflecteert goed op de Fair Practice Code, maar er moeten nog veel
stappen worden gezet naar volledige toepassing ervan. Zij is open over de
huidige stand van zaken wat betreft beloning en hoe zij zich verder tot de
code verhoudt. Ze beschrijft hoe en op basis van welke kaders zij beloont.
Ook benoemt zij een deel van de afspraken die zij intern maakt over het
houden van een sociale dialoog. Er moet nog veel worden aangepast, ook
met betrekking tot de inzet en salariëring van de directie. De raad waardeert
het dat de instelling hoge ambities heeft op de aandachtsgebieden van de
code. Tegelijk plaatst hij vraagtekens bij de haalbaarheid van het grote
pakket maatregelen voor een relatief jonge en kleine organisatie.
Toepassing Governance Code Cultuur
TENT reflecteert goed op de Governance Code Cultuur. Zij past de code
vanaf 2021 volledig toe en beschrijft daartoe een concrete aanpak. Zo heeft
een aantal evaluatiemomenten bijvoorbeeld niet structureel plaatsgevonden;
de frequentie van dit soort gesprekken zal de komende periode
geïntensiveerd worden. TENT hanteert het raad-van-toezichtmodel. Zij
benoemt op de website de nevenfuncties van de leden van de raad van
toezicht.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
TENT reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. Ze kijkt kritisch
naar de eigen organisatie en heeft een quickscan uitgevoerd, waar concrete
uitdagingen uit voort zijn gevloeid. Op basis daarvan wil TENT
verbeteringen doorvoeren. Deze zijn vervat in een actieplan voor de
komende periode. Het is een realistisch maar nog tamelijk vrijblijvend plan
dat zich richt op publiek, partners, programma en personeel om diversiteit
en inclusie vanuit de artistieke inhoud van TENT te realiseren. Culturele
diversiteit is ook een criterium in het kader van de Makersmeetlat, het
toetsinstrument dat TENT hanteert bij de selectie van potentiële makers.

TENT

4

Tetem
Geadviseerd subsidiebedrag: € 300.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Stichting Tetem kunstruimte (hierna: Tetem) is een ‘onderzoekend
presentatieplatform’, gevestigd in Enschede. Ze werkt vanuit de digitale
cultuur en legt verbanden met beeldende kunst, techniek en wetenschap.
Tetem wil mensen stimuleren zich een mening te vormen over de
technologische veranderingen in de maatschappij.
De instelling profileert zich vierledig: als ontwikkelaar en productiehuis, als
onderzoeker, als programmamaker en als ‘verbinder’ die een cultureel en op
‘maken’ gericht ecosysteem voor de regio ontwikkelt. Artistiek en
ontwerpend onderzoek vormt het hart van het productiehuis en de basis
voor de (interdisciplinaire) programmering. In het productiehuis is zowel de
midcareer kunstenaar als het jonge talent welkom.
Tetem heeft twee (grotendeels overeenkomende) BIS-aanvragen ingediend:
een in het kader van het artikel Presentatie-instellingen en een in het kader
van het artikel Ontwikkelinstellingen. Dit advies heeft betrekking op de
aanvraag in het kader van het artikel Ontwikkelinstellingen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Tetem kunstruimte een subsidie
toe te kennen van € 300.000, mits zij:
-

een herzien activiteitenplan indient met een nadere toelichting op
het scouten, begeleiden en doen uitstromen van de makers, voorzien
van een herziene, sluitende begroting, waaruit blijkt dat het tekort
niet ten koste gaat van de in de aanvraag beschreven
ontwikkelactiviteiten.

Als ontwikkelinstelling heeft Tetem de afgelopen jaren een snelle opmars
gemaakt: de instelling heeft laten zien voor makers in de digitale cultuur een
rol van betekenis te spelen. Die betekenis breidt ze de komende jaren op een
sterke manier uit, onder meer door werk niet alleen in eigen huis te tonen,
maar ook breed onder de aandacht te brengen van andere
presentatieplekken. Ze vervult een belangrijke rol in het regioprofiel van
cultuurregio Twente en is actief op het gebied van educatie, participatie en

1

samenwerking met partners in andere domeinen; daarin vervult ze een
coördinerende rol. Met haar activiteiten in de provincie Overijssel draagt zij
goed bij aan de geografische spreiding.
Tetem overtuigt als breed werkende ontwikkelinstelling. Ze heeft echter
relatief beknopt beschreven hoe de makers gescout en begeleid worden.
Daarop leest de raad graag nog een nadere toelichting.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is positief over Tetem als ontwikkelinstelling. Makers op het
snijvlak van beeldende kunst, techniek en wetenschap krijgen bij het
‘productiehuis voor digitale cultuur’ ruimte om onderzoek te doen en nieuw
werk te ontwikkelen. Deze trajecten hebben een doorlooptijd van twee à drie
jaar. Tetem benoemt vijf concrete onderzoeksprogramma’s, waaronder
‘MakeHealth@Twente’ in samenwerking met Waag en ‘Instabiele Media in
het MBO’ in samenwerking met V2_. Voor jong talent heeft Tetem een apart
ontwikkelprogramma (‘Talent@Tetem’), waarbij de leervraag van de
individuele maker centraal staat en deelnemers gebruik kunnen maken van
de aanwezige expertise en faciliteiten. Ten slotte is er een ProductieAtelier
waar professionele makers aan hun individuele artistieke kwaliteiten
kunnen werken of juist tot een samenwerking met andere makers kunnen
komen.
Zowel voor het productiehuis als voor ‘Talent@Tetem’ noemt de instelling
een aantal interessante, concrete namen van makers. De programmalijnen
‘Happy Incidents’ – over het belang van intermenselijke relaties in het
technologische tijdperk, en ‘Society 5.1’ – over een maatschappelijk
waardevolle inzet van techniek, bieden een interessant inhoudelijk kader
voor de ontwikkeltrajecten. Ook de uitgangspunten voor de begeleiding van
makers – action based learning, gecombineerd met systematische reflectie
en feedback – spreken aan. Wel had de raad graag meer concrete uitwerking
gezien van de manier waarop deelnemers gescout en in de trajecten begeleid
worden.
Vanuit haar presenterende rol is Tetem goed geoutilleerd om de resultaten
van de onderzoeken en de makerstrajecten breed met publiek en andere
stakeholders te delen, en in een context te plaatsen. Bovendien spant de
instelling zich in om het werk niet alleen in eigen huis te tonen, maar ook op
locaties van relevante samenwerkingspartners zoals GOGBOT, TEC ART,
Manifestations, Kunstenlab en Marineterrein Amsterdam. Dat vindt de raad
een sterke ontwikkeling, die bijdraagt aan de landelijke betekenis van
Tetem.

Tetem

2

De raad vindt het van belang dat in Overijssel, dat als cultuurregio onder
meer de ‘MaakCultuur’ centraal stelt, de ontwikkelfunctie in de BIS
vertegenwoordigd is. De regio kent een aantal relevante opleidingen van
ArtEZ Hogeschool voor de Kunsten, Saxion Hogeschool en Universiteit
Twente, waar Tetem met haar ontwikkeltrajecten voor makers mooi op
aansluit. De raad bewondert de snelle groei die Tetem als
ontwikkelinstelling heeft doorgemaakt en heeft er vertrouwen in dat ze deze
stijgende lijn een sterk vervolg zal weten te geven.
Vernieuwing
In 2017 – 2018 nam Tetem, toen gesubsidieerd door het Mondriaan Fonds,
deel aan de professionaliseringsregeling van de provincie Overijssel.
Sindsdien heeft Tetem de digitale cultuur als vertrekpunt. De koers van de
instelling is dus nog relatief nieuw.
Ten opzichte van 2017 en 2018 neemt de activiteit van het productiehuis de
komende jaren sterk toe. Niet alleen nemen er meer makers deel en
realiseren zij meer projecten, ook het publiek dat hun werk tot zich neemt
(in eigen huis of op locaties van derden) groeit sterk, evenals de landelijke
uitstraling en betekenis.
Er zit tevens vernieuwende kracht in de wijze waarop Tetem het
maatschappelijk begrip voor de digitale cultuur vergroot. Met haar
laagdrempelige en op netwerken gerichte aanpak, verbindt zij zich met vele
domeinen: van onderwijs tot jongerenwerk en van gezondheidszorg tot
stedelijke vernieuwing. Zo versterkt zij het culturele klimaat en de
maakcultuur in Overijssel.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Tetem heeft goede stappen gezet met betrekking tot fair pay. Na de
publicatie van de Fair Practice Code in 2017 is er een vierjarenplan
opgesteld, met als ambitie een eerlijke honorering in 2020. Die deadline
lijkt de instelling te halen. De beloning voor alle medewerkers – vaste,
tijdelijke, freelance, vrijwillige medewerkers en stagiairs – is al of wordt nog
verbeterd. Voor kunstenaars en ontwerpers wordt gewerkt met de ‘Richtlijn
kunstenaarshonoraria’, zoals opgesteld door Beeldende Kunst Nederland
(BKNL). Tetem gaat in mindere mate in op de secundaire
arbeidsvoorwaarden, zoals ontwikkelingskansen voor medewerkers of
opslagen voor zzp’ers voor sociale lasten en dergelijke. Wel is er sinds 2019
een pensioenregeling.
Tetem is financieel gezond en schept ook een toekomstbeeld dat vertrouwen
wekt. In de fors hogere begroting voor 2021 – 2024 wordt niet alleen
uitgegaan van toenemende subsidie-inkomsten, maar ook van hogere
bijdragen uit private middelen en publieksinkomsten. De financieringsmix

Tetem

3

is goed en Tetem heeft – hoewel in stenen – een flink eigen vermogen. De
kosten als gevolg van het wegwerken van afwijkingen van Fair Practice Code
of structurele indexatie van de personele lasten lijken te zijn opgenomen in
de begroting.
Omdat de instelling bij twee artikelen heeft ingediend met vrijwel identieke
activiteitenplannen, kan er geen sprake zijn van een dubbele honorering.
Daardoor ontstaat per definitie een tekort op de ingediende begroting.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad heeft bewondering voor de actieve, brede inzet van Tetem op het
gebied van educatie en participatie. Zo is er een randprogrammering
(‘events’) bestaande uit activiteiten als artist talks, ontwerpateliers,
symposia, kennisateliers en workshops. Een deel wordt gemaakt in
samenwerking met culturele verenigingen en zorg- en welzijnspartners. Ook
heeft Tetem een uitgebreid educatief aanbod. Er is een binnenschools
programma voor primair onderwijs, voortgezet onderwijs en mbo, in
samenwerking met Rijksmuseum Twente en de Museumfabriek en met een
verwacht bereik van 32.000, het gemiddelde van de afgelopen jaren.
Daarnaast biedt de instelling een talentontwikkelingsprogramma voor
voortgezet onderwijs en mbo (‘4Talent’) en kunnen kinderen en
volwassenen dagelijks aan de slag in het ‘Exploring-Lab’. Via het
MakerFestivalTwente en de stadsprogrammering betrekt Tetem een breed
publiek. Ze deelt haar kennis en netwerk met de Twentse Maakplaatsen, die
een activiteitenprogramma voor kinderen en volwassenen bieden gericht op
technologie, digitalisering en maakprocessen, en de underground
cultuurmakers in Twente, de zogenaamde Generators.
De marketingstrategie van de instelling is helder en realistisch, maar wel
hoofdzakelijk gericht op bestaand publiek. De raad mist een concrete
aanpak voor het bereiken van een divers publiek, een ambitie van Tetem.
Publiek buiten de regio wordt vooral (voor 70 procent) bereikt via
tentoonstellingen op locaties van partners. Van de bezoekers aan
tentoonstellingen in eigen huis komt 30 procent van buiten de regio.
Geografische spreiding
Tetem is gevestigd in Enschede en is in de regio uitstekend geworteld. De
instelling maakt deel uit van de Overijsselse Culturele Basisinfrastructuur en
werkt structureel samen met veertig Maakplaatsen en elf Generators. Ze
vervult een actieve rol in de kennisdeling tussen organisaties en heeft
allianties met bedrijven, het maatschappelijke middenveld en
onderwijsinstellingen van basisschool tot universiteit. Partners participeren
in onderzoek en zijn cocreator van activiteiten. In het platform

Tetem

4

Cultuureducatie Enschede en het netwerk CMK Overijssel vervult Tetem
naar eigen zeggen een voortrekkersrol.
Tetem vervult in toenemende mate ook een bovenregionale rol. Werk dat in
het productiehuis tot stand is gekomen wordt getoond bij andere
presentatieplekken in het land zoals Manifestations, Kunstenlab en
Marineterrein Amsterdam. Dat juicht de raad toe.
Toepassing Fair Practice Code
De raad beoordeelt Tetems toepassing van en reflectie op de Fair Practice
Code als goed. De afgelopen jaren is een inhaalslag gemaakt wat betreft fair
pay en de instelling neemt actief deel aan de sociale dialoog. Ze leverde
onder andere een bijdrage aan de totstandkoming van de ‘Richtlijn functieen loongebouw presentatie-instellingen voor beeldende kunst’ zoals
opgesteld door De Zaak Nu en hanteert de ‘Richtlijn kunstenaarshonoraria’.
Toepassing Governance Code Cultuur
Tetem reflecteert goed op de Governance Code Cultuur. Ze kent haar zwakke
punten, zoals een te kleine en qua leeftijd en culturele diversiteit te eenzijdig
samengestelde raad van toezicht, en stelt zichzelf concrete doelstellingen
voor de komende periode. De raad heeft er vertrouwen in dat de zwakke
punten worden weggewerkt. Tetem evalueert aan de hand van de richtlijnen
zoals beschreven door Cultuur+Ondernemen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad vindt de omgang van Tetem met de Code Diversiteit en Inclusie
realistisch en reflectief. De vier p’s worden zorgvuldig geadresseerd en
Tetem weet waaraan zij nog moet werken; ze vindt dat haar programmering
als geheel inclusiever kan, en dat het publiek nog meer divers kan zijn.
Tegelijkertijd heeft Tetem te maken met de typische sociale geografie van
Twente, die de operationalisering van haar beleid naar eigen zeggen niet
eenvoudig maakt. Tussen de culturele diversiteit van de
bevolkingssamenstelling in de grote en kleine gemeenten bestaan grote
verschillen, het gemiddelde opleidingsniveau en het gemiddelde inkomen in
Twente zijn lager dan in de rest van Nederland.
In 2024 wil Tetem op alle vlakken een inclusieve en diverse organisatie zijn.
Er is een meerjarenprogramma opgesteld met de Adviesraad voor
Burgerschap en Integratie. Hierin wordt gewerkt aan de bekendheid van
programmamedewerkers met niet-westerse digitale culturen en
kunstenaars. Tetem probeert het organisatiebewustzijn ten aanzien van
diversiteit en inclusie te blijven voeden door de code regelmatig te
agenderen, ook in het excursie- en ontwikkelprogramma voor medewerkers.
In haar reflectie gaat Tetem niet in op specifieke stappen die gezet kunnen
worden om haar productiehuis meer inclusief te laten werken.

Tetem

5

Tetem
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 225.000

Over de instelling
Stichting Tetem kunstruimte (hierna: Tetem) is een ‘onderzoekend
presentatieplatform’, gevestigd in Enschede. Ze werkt vanuit de digitale
cultuur en legt verbanden met beeldende kunst, techniek en wetenschap.
Tetem wil mensen stimuleren zich een mening te vormen over de
technologische veranderingen in de maatschappij.
De instelling profileert zich vierledig: als ontwikkelaar en productiehuis, als
onderzoeker, als programmamaker en als ‘verbinder’ die een cultureel en op
maken gericht ecosysteem voor de regio ontwikkelt. Artistiek en ontwerpend
onderzoek vormt het hart van het productiehuis en de basis voor de
(interdisciplinaire) programmering. In het productiehuis is zowel de
midcareer kunstenaar als het jonge talent welkom.
Tetem heeft twee (grotendeels overeenkomende) BIS-aanvragen ingediend:
één in het kader van het artikel Presentatie-instellingen en één in het kader
van het artikel Ontwikkelinstellingen. Dit advies heeft betrekking op de
aanvraag in het kader van het artikel Presentatie-instellingen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.30 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Tetem kunstruimte geen subsidie
toe te kennen.
De raad erkent en bewondert de (brede) ontwikkel- en netwerkfunctie die
Tetem in de regio heeft. Echter, als presentatie-instelling komt Tetem naar
het oordeel van de raad niet in aanmerking voor de BIS. Daarvoor sluit de
artistieke/inhoudelijke kwaliteit te weinig aan bij de eisen die aan een
presentatie-instelling in de BIS worden gesteld. Haar programmering is
onvoldoende toonaangevend en ze opereert te beperkt in een internationale
context. Met haar huidige profiel, dat sterk is gericht op genre-ontwikkeling
en talentontwikkeling, legt Tetem verhoudingsgewijs meer nadruk op haar
ontwikkelfunctie dan op haar presentatiefunctie.
Tetem is een organisatie die nog volop in ontwikkeling is. Ze komt gedegen
en ambitieus over. De omgang met de codes is overwegend goed.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Tetem is een opvallend ondernemende instelling, die de afgelopen jaren in
rap tempo en met een bescheiden budget is gegroeid naar een organisatie
met regionale uitstraling en relevante samenwerkingspartners, ook elders in
Nederland. In de periode 2021 - 2024 werkt Tetem met twee
programmalijnen: ‘Happy Incidents’ en ‘Society 5.1’. Deze zoomen in op
respectievelijk het belang van intermenselijke relaties in het technologische
tijdperk en een maatschappelijk waardevolle inzet van techniek. Binnen
deze lijnen wordt met thema’s gewerkt: ‘technologie en ethiek’ (‘Dark
Ethics’), ‘technologie en esthetiek’ (‘Aesthetic Paradoxes’) en ‘technologie en
het onverwachte’ (‘Creating New Horizons’). Makers binnen deze thema’s
zijn Arvid Jense & Marie Caye, Roos Groothuizen, Femke Herregraven, Ali
Eslami, Zoro Feigl en Mary Ponomareva. Ook voor Talent@Tetem is al een
aantal mensen geselecteerd: Jacco Borggreve, Sarjon Dali, Hannelotte van
Elst, Juliannne Menke en Erik Peters. Er zijn allianties met presentatie- en
ontwikkelinstellingen elders in Nederland, zoals GOGBOT, Manifestations,
TEC ART, Waag technology & society en V2_.
De raad vindt de focus op technologie onderscheidend en passend bij de
regio, maar de invulling ervan voor een presentatie-instelling niet
oorspronkelijk genoeg om van landelijk belang te zijn. De focus is vrij smal
voor een BIS-instelling, maar belangrijker is het gemis aan een visie op, en
bewustzijn van het bredere artistieke discours waartoe een BIS-instelling
zich moet verhouden. De focus op technologie lijkt over te hellen naar
makerschap en beleving, daar waar in de sector artistieke zeggingskracht,
kritische benadering en innovatie essentieel zijn, misschien wel juist als het
gaat over technologie. De instelling biedt ook weinig zicht op hoe ze haar
vraagstellingen laat doorwerken in de manier van presenteren, een
belangrijk facet van curatorschap.
Vernieuwing
In 2017 – 2018 nam Tetem, toen gesubsidieerd door het Mondriaan Fonds,
deel aan de professionaliseringsregeling van de provincie Overijssel.
Sindsdien heeft Tetem de digitale cultuur als vertrekpunt. De koers van de
instelling is dus nog relatief nieuw.
Tetem vervult haar vernieuwende rol naar het oordeel van de raad meer op
maatschappelijk dan op artistiek niveau. Tetem zoekt nieuwe thema’s op
binnen de technologie en de wisselwerking tussen mens en technologie,
maar is in het artistieke discours geen voorloper (zie
‘Artistieke/inhoudelijke kwaliteit’).

Tetem

2

Wel draagt Tetem met een productiehuisfunctie voor jonge professionals
ruimschoots bij aan talentontwikkeling en maakt ze veel werk van
verbinding in de regio met uitgebreide educatie- en
participatieprogramma’s; Tetem is niet voor niets onderdeel van de
‘Proeftuin Maakplaatsen-Generators’ in Twente.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Tetem heeft goede stappen gezet met betrekking tot fair pay. Na de
publicatie van de Fair Practice Code in 2017 is er een vierjarenplan
opgesteld, met als ambitie een eerlijke honorering in 2020. Die deadline
lijkt de instelling te halen. De beloning voor alle medewerkers – vaste,
tijdelijke, freelance, vrijwillige medewerkers en stagiairs – is al of wordt nog
verbeterd. Voor kunstenaars en ontwerpers wordt gewerkt met de ‘Richtlijn
kunstenaarshonoraria’, zoals opgesteld door Beeldende Kunst Nederland
(BKNL). Tetem gaat in mindere mate in op de secundaire
arbeidsvoorwaarden, zoals ontwikkelingskansen voor medewerkers of
opslagen voor zzp’ers voor sociale lasten en dergelijke. Wel is er sinds 2019
een pensioenregeling.
Tetem is financieel gezond en schept ook een toekomstbeeld dat vertrouwen
wekt. In de fors hogere begroting voor 2021 – 2024 wordt niet alleen
uitgegaan van toenemende subsidie-inkomsten, maar ook van hogere
bijdragen uit private middelen en publieksinkomsten. De financieringsmix
is goed en Tetem heeft – hoewel in stenen – een flink eigen vermogen. De
kosten als gevolg van het wegwerken van afwijkingen van Fair Practice Code
of structurele indexatie van de personele lasten, lijken te zijn opgenomen in
de begroting.
Wel heeft Tetem verzuimd de presentatiefunctie helder te specificeren in de
‘Toelichting op de begroting’. Omdat de instelling bij twee artikelen heeft
ingediend met vrijwel hetzelfde activiteitenplan, kan er geen sprake zijn van
een dubbele honorering. Daardoor ontstaat per definitie een tekort op de
ingediende begroting.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad heeft bewondering voor de actieve, brede inzet van Tetem op het
gebied van educatie en participatie. Zo is er een randprogrammering
(‘events’) bestaande uit activiteiten als artist talks, ontwerpateliers,
symposia, kennisateliers en workshops. Een deel wordt gemaakt in
samenwerking met culturele verenigingen en zorg- en welzijnspartners. Ook
heeft Tetem een uitgebreid educatief aanbod. Er is een binnenschools
programma voor primair onderwijs, voortgezet onderwijs en mbo, in
samenwerking met Rijksmuseum Twente en de Museumfabriek en met een
verwacht bereik van 32.000, het gemiddelde van de afgelopen jaren.

Tetem

3

Daarnaast biedt de instelling een talentontwikkelingsprogramma voor
voortgezet onderwijs en mbo (‘4Talent’) en kunnen kinderen en
volwassenen dagelijks aan de slag in het ‘Exploring-Lab’. Via het
MakerFestivalTwente en de stadsprogrammering betrekt Tetem een breed
publiek. Ze deelt haar kennis en netwerk met de Twentse Maakplaatsen, die
een activiteitenprogramma voor kinderen en volwassenen bieden gericht op
technologie, digitalisering en maakprocessen) en de underground
cultuurmakers in Twente, de zogenaamde Generators.
Vraagtekens heeft de raad bij het karakter van de publieksprogrammering.
Tetem maakt onvoldoende duidelijk of daarbinnen ook aandacht is voor de
rol en de waarde van kunst en de kunstenaar. Nu is de insteek zo praktisch
en maatschappijgericht, dat het lijkt alsof de artistieke kant van Tetems
technologieverhaal niet of nauwelijks aan bod komt.
De marketingstrategie van de instelling is helder en realistisch, maar wel
hoofdzakelijk gericht op bestaand publiek. De raad mist een concrete
aanpak voor het bereiken van een divers publiek, een ambitie van Tetem.
Publiek buiten de regio wordt vooral (voor 70 procent) bereikt via
tentoonstellingen op locaties van partners. Van de bezoekers aan
tentoonstellingen in eigen huis komt 30 procent van buiten de regio.
Geografische spreiding
Tetem is gevestigd in Enschede en is in de regio uitstekend geworteld. De
instelling maakt deel uit van de Overijsselse Culturele Basisinfrastructuur en
werkt structureel samen met veertig Maakplaatsen en elf Generators. Ze
vervult een actieve rol in de kennisdeling tussen organisaties en heeft
allianties met bedrijven, het maatschappelijke middenveld en
onderwijsinstellingen van basisschool tot universiteit. Partners participeren
in onderzoek en zijn cocreator van activiteiten. In het platform
Cultuureducatie Enschede en het netwerk CMK Overijssel vervult Tetem
naar eigen zeggen een voortrekkersrol.
Toepassing Fair Practice Code
De raad beoordeelt Tetems toepassing van en reflectie op de Fair Practice
Code als goed. De afgelopen jaren is een inhaalslag gemaakt wat betreft fair
pay (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’) en de instelling
neemt actief deel aan de sociale dialoog. Ze leverde onder andere een
bijdrage aan de totstandkoming van de ‘Richtlijn functie- en loongebouw
presentatie-instellingen voor beeldende kunst’ zoals opgesteld door De Zaak
Nu en hanteert de ‘Richtlijn kunstenaarshonoraria’.
Toepassing Governance Code Cultuur
Tetem reflecteert goed op de Governance Code Cultuur. Ze kent haar zwakke
punten, zoals een te kleine en qua leeftijd en culturele diversiteit te eenzijdig

Tetem

4

samengestelde raad van toezicht, en stelt zichzelf concrete doelstellingen
voor de komende periode. De raad heeft er vertrouwen in dat de zwakke
punten worden weggewerkt. Tetem evalueert aan de hand van de richtlijnen
zoals beschreven door Cultuur+Ondernemen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad vindt de omgang van Tetem met de Code Diversiteit en Inclusie
realistisch en reflectief. De vier p’s worden zorgvuldig geadresseerd en
Tetem weet waaraan zij nog moet werken; ze vindt dat haar programmering
als geheel inclusiever kan, en dat het publiek nog meer divers kan zijn.
Tegelijkertijd heeft Tetem te maken met de typische sociale geografie van
Twente, die de operationalisering van haar beleid naar eigen zeggen niet
eenvoudig maakt. Tussen de culturele diversiteit van de
bevolkingssamenstelling in de grote en kleine gemeenten bestaan grote
verschillen, het gemiddelde opleidingsniveau en het gemiddelde inkomen in
Twente zijn lager dan in de rest van Nederland.
In 2024 wil Tetem wil op alle vlakken een inclusieve en diverse organisatie
zijn. Er is een meerjarenprogramma opgesteld met de Adviesraad voor
Burgerschap en Integratie. Hierin wordt gewerkt aan de bekendheid van
programmamedewerkers met niet-westerse digitale culturen en
kunstenaars. Tetem probeert het organisatiebewustzijn ten aanzien van
diversiteit en inclusie te blijven voeden door de code regelmatig te
agenderen, ook in het excursie- en ontwikkelprogramma voor medewerkers.
Bijdrage aan pluriformiteit en vernieuwing van genres in de BIS
Tetem houdt zich bezig met digitale cultuur, een genre dat al in beperkte
mate in de BIS vertegenwoordigd is. De bijdrage die Tetem levert aan de
pluriformiteit van de BIS, is daarmee gering.

Tetem

5

TextielLab|TextielMuseum
Geadviseerd subsidiebedrag: € 757.478
Gevraagd subsidiebedrag: € 758.000

Over de instelling
Stichting Mommerskwartier is de paraplu waaronder drie Tilburgse
instellingen ressorteren: het Stadsmuseum, het Regionaal Archief en het
Textielmuseum. Onderdeel van deze laatste is het TextielLab. Waar het
Textielmuseum de museale taken op het gebied van de textiele kunsten
uitvoert, vervult het TextielLab de ontwikkelfunctie. Hier wordt het textiele
ambacht levend gehouden, worden textiele werkvormen doorontwikkeld en
worden hoogwaardige leer- en werkplekken aangeboden aan zowel jonge
talenten als gearriveerde kunstenaars die werken met textiel. Het TextielLab
wil de schakel vormen tussen kunstenaars, opdrachtgevers en de creatieve
industrie.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Mommerskwartier een
subsidiebedrag toe te kennen van € 757.478.
In het TextielLab worden zowel de kunstenaars als het genre van de textiele
kunsten op een kwalitatief hoogstaande wijze ontwikkeld. Innovatie en
behoud van erfgoed gaan hier hand in hand. De raad heeft alle vertrouwen
in de stappen die het TextielLab in de komende periode wil zetten om haar
positie verder te verstevigen en een groter en diverser publiek te bereiken.
Ook waardeert de raad de rol die het TextielLab wil spelen in
maatschappelijke discussies rondom de textiele industrie en duurzaamheid.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het TextielLab neemt een unieke, innovatieve plek in binnen de wereld van
textiel, mode, design en erfgoed. Net afgestudeerde kunstenaars en
midcareer professionals kunnen hier experimenteren met de meest
uiteenlopende materialen en werkvormen, van computergestuurde
machines tot ambachtelijke weefgetouwen. Op deze wijze fungeert het lab
als bewaarplaats van vakmanschap, als plek van kennisoverdracht van
eeuwenoude technieken en als textiele proeftuin.
De raad is geïmponeerd door de prestaties van het TextielLab. Op jaarbasis
werken er 300 makers in het lab. Daar zitten aanstormende talenten tussen,

1

maar ook nationale en internationale topontwerpers, die zich willen laten
inspireren door de erfgoedcollectie van het museum. Dit resulteert in
spannende textiele kunstwerken op het snijvlak van beeldende kunst, mode,
interieurontwerp, design en architectuur. Zo worden de veelzijdige
toepassingsmogelijkheden van textiel zichtbaar gemaakt.
De combinatie van het TextielLab met het museum maakt het mogelijk een
breed publiek kennis te laten nemen van de kunstenaars en wat zij in het lab
produceren. Bezoekers van het TextielLab kijken over de schouder van de
makers mee. In dat opzicht heeft het lab ook een ‘podiumfunctie’.
Het TextielLab wil deze activiteiten uitbreiden en verdiepen. Dat behelst
onder meer een jaarlijks excellentieprogramma voor zes tot tien jonge
makers, die de gelegenheid krijgen zich verder te bekwamen en een eigen
stijl te ontwikkelen. Voor de ontwikkeling van het genre van de textielkunst
moet een Research & Development-programma gaan zorgen, waarbinnen
gerichte onderzoeksopdrachten aan makers worden uitgegeven. Ook wordt
er geïnvesteerd in de aanschaf van twee nieuwe, digitale weefmachines.
De textielindustrie behoort tot de meest vervuilende van de wereld. Het
TextielLab wil zich maatschappelijk sterker gaan positioneren door
duurzame oplossingen te helpen ontwikkelen voor deze problematiek. De
raad vindt het verheugend dat het TextielLab haar verantwoordelijkheid wil
nemen op dit urgente thema.
Vernieuwing
Binnen de wereld van het textiel en de mode heeft het TextielLab een
onomstreden positie als het gaat om experiment en vernieuwing. Of het nu
gaat om een techniek voor het vervaardigen van mechanisch kantwerk, om
het verwerken van zonnecellen in een shirt, of om het in 3D breien van
modestoffen – deze instelling staat in de frontlinie van de nieuwste
ontwikkelingen. De raad is hiervan des te meer onder de indruk, omdat die
vernieuwing altijd wordt bezien vanuit het perspectief van het erfgoed.
Het TextielLab heeft zich de afgelopen jaren ook bewezen als een aanjager
van innovaties buiten de eigen discipline. In het lab werden revolutionaire
toepassingen van textiel op het gebied van architectuur en interieurontwerp
ontwikkeld, zoals energieopwekkende gordijnstof en gebreide wandpanelen.
Met de opzet van het excellentieprogramma en de gelijktijdige aankoop van
twee nieuwe weefmachines zal de innovatie een nieuwe impuls krijgen. Zo
draagt het TextielLab actief bij aan de ontwikkeling van dit vakgebied.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Stichting Mommerskwartier is de koepel waaronder ook het Textielmuseum
en het TextielLab vallen. De verschillende onderdelen hebben eigen
inkomsten en een sluitende begroting. De stichting is de aanvrager van de
BIS-subsidie, die in zijn geheel ten goede zal komen aan het TextielLab.
In de aanvraag zijn de kosten en baten van de verschillende
bedrijfsonderdelen van de stichting samengevoegd. In de toelichting op de

TextielLab|TextielMuseum

2

begroting wordt het aandeel van het TextielLab hierin voldoende
beschreven.
Stichting Mommerskwartier heeft een goede financiële gezondheid en een
uitgebalanceerde financieringsmix. De begroting van de stichting is
realistisch. De inkomsten van het TextielLab zijn sterk aan fluctuaties
onderhevig en worden daarom voorzichtig geraamd.
De instelling is transparant over de gehanteerde vergoedingen, die
aansluiten bij de cao Museum. Hierin zijn afspraken over pensioen,
vakantiedagen en verzekeringen uitgewerkt. In de aanvraag worden deze
zaken verder niet toegelicht.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het publieksbereik van het TextielLab is goed, mede dankzij de link met het
museum. Museumbezoekers kunnen in het lab van dichtbij het creatieve
proces meebeleven. Daarbij heeft de instelling een duidelijk marketingplan
en doet het doorlopend publieksonderzoek.
Een aandachtspunt is de diversiteit van het publiek, meent de raad. Het
TextielLab beseft dit zelf ook, en wil hier de komende periode meer op gaan
inzetten. De instelling beschouwt textiel als een universeel medium dat vele
mensen in alle lagen van de bevolking aanspreekt. Juist daarom kan het
bijdragen aan de inclusiviteit van het lab en het museum als geheel. Met
participatieprojecten waarin cocreatie en uitwisseling van het textiele
ambacht centraal staan wil het TextielLab een divers publiek aan zich
binden. Hierin speelt het museum een duidelijke rol, met workshops en
masterclasses samen met de makers, in de context van de thema- en
collectietentoonstellingen. De inbreng van het lab in deze
participatieprojecten blijft in de ogen van de raad nog wat abstract.
Op het gebied van educatie zijn de plannen helderder verwoord. Hierin staat
het maakproces van textiel centraal. In het TextielLab doorlopen leerlingen
alle leerfasen: kennis vergaren, onderzoeken, experimenteren en reflecteren.
Er zijn educatieprogramma’s voor het primair en voortgezet onderwijs, voor
mbo en hbo-studenten. In het vakonderwijs sluit het TextielLab goed aan op
de keten. Er wordt structureel samengewerkt met de Design Academy in
Eindhoven, het Amsterdam Fashion Institute, het ROC Tilburg, LUCA
School of Arts in Brussel en de vakopleiding Sint Lucas in Boxtel.
Alles bij elkaar beoordeelt de raad het beleid op het gebied van educatie en
publieksbereik als zeer goed.
Geografische spreiding
Het Textielmuseum heeft een landelijke en internationale uitstraling als
expertisecentrum op het gebied van textiel. De afdeling genre- en
talentontwikkeling binnen het TextielLab is goed geworteld in de regio, waar
het, zoals hierboven beschreven, aansluit op de vakopleidingen, maar ook op
een verwante ontwikkelplek zoals het EKWC (Europees Keramisch Werk

TextielLab|TextielMuseum

3

Centrum) in Oisterwijk. Tevens is er intensieve samenwerking met het
Design Museum Den Bosch, het naburige Museum De Pont en de Dutch
Design Week in Eindhoven.
De raad meent dat met het TextielLab in de BIS het profiel van Brabantstad
als ‘regio van makers’ verder zal worden versterkt.
Toepassing Fair Practice Code
Mede namens het TextielLab neemt stichting Mommerskwartier deel aan de
sociale dialoog door haar lidmaatschap aan de cultuuralliantie in Tilburg. In
die hoedanigheid maakt zij zich sterk voor een eerlijke beloning van
werknemers in het culturele veld. Werknemers worden betaald volgens de
Museum-cao, voor opdrachten aan makers hanteert ze de richtlijn
kunstenaarshonoraria.
Uit de aanvraag blijkt dat er structureel wordt samengewerkt met bedrijven
en zzp’ers en dat daarbij altijd wordt opgelet of die werken conform de Fair
Practice Code. De instelling maakt afspraken over auteursrechten en
eigendomsrechten, presentatie en bronvermelding. Die zijn vastgelegd in
projectovereenkomsten, die zij afsluit met makers. Ook voor vrijwilligers
zijn de afspraken omtrent verantwoordelijkheden en vergoedingen
vastgelegd, maar in de aanvraag wordt dit niet verder toegelicht.
Stichting Mommerskwartier is zich ervan bewust dat er op het gebied van
transparantie nog stappen te zetten zijn. Er wordt gewerkt aan een
handboek Inkoop en Personeel, dat in 2021 klaar moet zijn.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Textielmuseum onderschrijft de code en reflecteert er voldoende op. De
taakverdeling tussen de raad van toezicht en het bestuur is helder
omschreven in de toelichting op de code, evenals de diverse
verantwoordelijkheden, de verhouding met de OR en met diverse
commissies, en de spelregels omtrent belangenverstrengeling.
Bij de samenstelling van de raad van toezicht wordt gelet op de
uiteenlopende kennis- en ervaringsgebieden van de leden. De instelling is
ervan doordrongen dat er wat betreft de culturele diversiteit van de
raadsleden nog veel valt te verbeteren, en huurt sinds 2019 een bureau in
met specifieke expertise op het gebied van diversiteit en inclusie. De raad
juicht dit toe.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het TextielLab reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. De
instelling ziet de mogelijkheden van het medium textiel als potentiële
verbinder van veelkleurige publieksgroepen. Tegelijk beseft ze dat er op dit
punt nog een inhaalslag te maken is. Zowel binnen de eigen organisatie als
in de programmering is de diversiteit nog beperkt.

TextielLab|TextielMuseum

4

De komende jaren wil het TextielLab diversiteit en inclusie structureel in het
beleid gaan inbedden. In het strategisch plan voor de komende periode is op
hoofdlijnen vastgelegd hoe dit gerealiseerd moet worden.
Vanaf 2021 zal de gehele organisatie van het Textielmuseum en het
TextielLab worden getraind in bewustwording op het thema diversiteit.
Tegelijkertijd zal het museum in 2021 starten met een zogenoemde ‘try-out
programmering’, waarin in cocreatie met publiek en makers nieuwe
projecten worden ontwikkeld. Om een diversere groep makers te bereiken
spreekt de organisatie de intentie uit meer niet-westerse makers te willen
gaan uitnodigen. Maar hoe die niet-westerse makers gevonden en
geselecteerd worden, is vooralsnog niet geconcretiseerd. De raad mist hier
een gedegen plan van aanpak.

TextielLab|TextielMuseum

5

Theater Artemis
Geadviseerd subsidiebedrag: € 793.344
Gevraagd subsidiebedrag: € 793.344

Over de instelling
Stichting Theater Artemis, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten, ’sHertogenbosch
Stichting Theater Artemis (hierna: Theater Artemis) maakt jeugdtheater
met een sterke eigen signatuur, voor kinderen vanaf 4 jaar. Haar producties
hebben een anarchistisch karakter: de instelling tast in haar voorstellingen
de artistieke grenzen van het jeugdtheater af, en rekt deze verder op.
Theater Artemis maakt producties voor kleine, middelgrote en grote zalen
en is zowel door heel Nederland als in het buitenland actief. Onder meer op
het gebied van educatie en talentontwikkeling werkt zij in Brabant samen
met diverse partners.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Theater Artemis een
subsidiebedrag toe te kennen van € 793.344.
De raad is lovend over Theater Artemis: de instelling maakt vernieuwend
jeugdtheater dat bestaande theaterconventies in twijfel trekt en doorbreekt.
Ze kiest interessante coproductiepartners, die goed bij haar passen. Haar
artistieke signatuur is ook herkenbaar in haar zeer oorspronkelijke
educatieprojecten. Door haar sterke internationale aanwezigheid op
toonaangevende festivals is zij een van de instellingen die een
ambassadeursrol vervult voor de Nederlandse jeugdpodiumkunsten.
Theater Artemis presenteert aansprekende plannen voor de periode 2021 –
2024. Ze verlegt haar artistieke grenzen nog verder, richting de beeldende
kunst: een originele ontwikkeling binnen de jeugdpodiumkunsten. De
instelling is van plan zich meer in de regio te wortelen door intensiever
samen te werken met Brabantse partners, zowel in artistieke zin als in
educatieve projecten.
De ingediende begroting is realistisch. Theater Artemis is zeer transparant
over de wijze waarop zij de codes toepast. De raad ziet nog een
verbetermogelijkheid ten aanzien van de diversiteit van het personeel; op
dat punt onderneemt de instelling nog te weinig actie.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is vol lof over de artistieke kwaliteit van Theater Artemis. De
instelling maakt op dit moment sterk vernieuwend jeugdtheater met
voorstellingen die gekarakteriseerd kunnen worden als interactief, dwars en
anarchistisch. De raad waardeert de durf die de instelling toont en de wijze
waarop de grenzen van het jeugdtheater worden verkend en opgerekt.
Theater Artemis speelt bijvoorbeeld met de grenzen tussen fictie en realiteit
en tussen het publiek en de acteurs, en trekt daarmee bestaande
theaterconventies in twijfel.
Theater Artemis vindt het belangrijk de jeugd te laten kennismaken met het
onbekende en kinderen en jongeren te confronteren met “echte kunst, die
eng, ongemakkelijk, onvoorspelbaar en ontregelend durft te zijn.
Voorstellingen mogen verwarring scheppen”. De raad vindt dit een
intrigerende aanpak.
De instelling ontwikkelt zich op een succesvolle manier, onder meer met
geslaagde grotezaalproducties. Ook maakte zij een sterke internationale
groei door, met speelbeurten op toonaangevende festivals als de Biënnale
van Venetië – waar Jetse Batelaan in 2019 werd onderscheiden met de
Zilveren Leeuw. De raad vindt dat de instelling hiermee een
ambassadeursrol voor het Nederlandse jeugdtheater vervult.
Theater Artemis maakt haar eerstvolgende voorstelling in coproductie met
Künstlerhaus Mousonturm, Parkaue Junges Staatstheater Berlin en
Tanzhaus NRW, en werkt daarin voor het eerst met dansers. De raad kijkt
hiernaar uit.
In de periode 2021 – 2024 gaat zij met makers uit het volwassenen circuit
samenwerken, zoals met Theatergroep Bambie. De raad juicht die
ontwikkeling toe.
Theater Artemis heeft haar team, naast artistiek leider Jetse Batelaan,
uitgebreid met Willemijn Zevenhuijzen (actrice/theatermaker) en Liesbet
Swings (educatiemaker/curator). Dat vindt de raad een goede ontwikkeling:
de artistieke koers is zo minder afhankelijk van één maker.
Vernieuwing
Theater Artemis draagt sterk bij aan vernieuwing van de
jeugdpodiumkunsten. Zonder dat dat doel op zich lijkt te zijn, is de instelling
door haar manier van werken en haar cross-overs met onder meer
beeldende kunst, steeds innovatief.

Theater Artemis

2

De internationale vraag naar de producties van Theater Artemis groeit sterk.
Ze heeft een inventieve manier gevonden om aan die vraag te voldoen,
zonder in te boeten aan zichtbaarheid in eigen land: zij verkoopt
voorstellingsconcepten en auteursrechten aan theatergezelschappen in het
buitenland en vliegt daarbij acteurs uit de originele casts in als repetitors.
Theater Artemis is onderdeel van PLAN, een Brabants netwerk van
instellingen die talentontwikkeling in de podiumkunsten mogelijk maken.
Binnen dit netwerk is zij mede-initiator van Broedplaats ’s-Hertogenbosch,
dat residenties biedt aan jonge makers.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De financiële gezondheid van Theater Artemis is goed. Ze heeft een redelijk
weerstandsvermogen opgebouwd en ook de liquiditeit en de solvabiliteit
geven een positief beeld. De begroting is realistisch en het dekkingsplan
toont een goede financieringsmix.
Theater Artemis gaat in de periode 2021 – 2024 minder nieuwe producties
maken maar verwacht wel iets meer bezoeken. Die groei oogt reëel. Voor
Theater Artemis werken reprises goed; zalen en publiek zijn bij een eerste
ronde nogal eens huiverig, maar nemen het werk graag af bij gebleken
succes in grotere steden.
De instelling vraagt een iets hogere rijkssubsidie aan dan ze in de periode
2017 – 2020 ontvangt maar geeft hier een goede onderbouwing voor.
Daarnaast heeft Theater Artemis de publieksinkomsten uit het buitenland
hoger begroot, op basis van de successen van de afgelopen jaren. Deze
hogere inkomsten worden onder meer ingezet voor een toename van de
personele lasten – gevolg van loonstijgingen zoals voorgesteld in de cao en
van een verschuiving van zzp-contracten naar loondienstverbanden.
Tijdelijke contracten brengen een hogere transitievergoeding en hogere
WW-premies met zich mee. Daarnaast wil de instelling meer duurzaam
investeren in talentontwikkeling en educatie. Ze ontving hiervoor eerder
incidentele toekenningen van Fonds Podiumkunsten (Fast Forwardprogramma) en het investeringsfonds Brabant C.
Vaste, tijdelijke en freelance medewerkers worden gehonoreerd conform de
cao Toneel en Dans. De instelling hanteert voor zzp’ers een opslag en licht
goed toe hoe zij hun honorarium berekent. Theater Artemis spant zich in om
acteurs langer aan zich te kunnen binden. Zo wordt onderzocht of tijdelijk
ingehuurde werknemers verschillende werkzaamheden binnen de
organisatie kunnen combineren, zodat een aaneengesloten contract voor
bepaalde tijd aangeboden kan worden.

Theater Artemis

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Theater Artemis benadrukt dat ze een kunstbedrijf is en geen educatieinstelling, maar komt terug van de overtuiging dat het bezoeken van een
voorstelling zelf een vorm van educatie is. Ze gaat meer context bieden en
versterkt het contact met scholen (in de regio) en met de leerlingen zelf. Op
die manier is Theater Artemis beter in staat om de verwarring en
ontregeling te bewerkstelligen, waar zij op uit is. Ze wil met een aantal
scholen een vaste verbinding aangaan, de zogenaamde VIP scholen. De raad
is enthousiast over deze ontwikkelingen en waardeert ook haar deelname
aan het ‘Brabant Menu’, een samenwerking op het gebied van educatie met
Schippers&VanGucht, philharmonie zuidnederland en de Stilte, gericht op
100 Brabantse basisscholen. De initiatiefnemers verwachten dat het
‘Brabant Menu’ zal worden opgenomen in het ‘Cultuureducatie met
Kwaliteit’-programma van BrabantStad.
Theater Artemis is vernieuwend in haar educatieve en participatieve aanpak.
In het voortgezet onderwijs gaat zij onder de naam ‘HappyClappy’ guerrillaachtige performances organiseren waarbij clowns het klaslokaal overnemen
en lesgeven in ‘het leven’. Ook ontwikkelt ze kunstprojecten met kinderen,
zoals ‘De Artemis Community’, waarin kunstenaars en kinderen samen
alternatieven zoeken voor maatschappelijke problemen. Hiermee wil zij
meer zichtbaar zijn buiten de theaterzaal. De raad vindt dit een interessante
keuze, passend bij de signatuur van het gezelschap. Daarnaast gaat Theater
Artemis door met ‘De Driedaagse’, waarbij jonge theatermakers en
vormgevers een drie dagen durende solovoorstelling ontwikkelen op en rond
een basisschool, en organiseert zij in 2021 – 2024 weer nieuwe
‘festivalhappenings’ met en voor bezoekers van theaters en festivals.
Geografische spreiding
Theater Artemis speelt zowel landelijk als internationaal veel voorstellingen.
De helft van de voorstellingen speelt zij in Brabant, een kwart in de rest van
Nederland en een kwart in het buitenland. Ze draagt daarmee goed bij aan
de spreiding van het aanbod binnen de jeugdpodiumkunsten.
Daarnaast vervult de instelling een belangrijke rol in de regio, zoals ook
blijkt uit de reflectie van de stedelijke cultuurregio BrabantStad. Ze sluit
goed aan bij de programmalijnen uit het regioprofiel, doordat ze investeert
in cultuureducatie, talentontwikkeling en publiekswerking, en werkt veel
samen met Brabantse partners, zowel in het ‘Brabant Menu’ als in PLAN,
het Brabantse netwerk voor talentontwikkeling. Daarnaast noemt de
instelling samenwerkingen met Brabantse coproductiepartners, en de mboopleiding Koning Willem I en de AKV St. Joost. Uit deze samenwerkingen
blijkt dat ze een belangrijke rol vervult in de culturele infrastructuur van de
zuidelijke provincie.

Theater Artemis

4

Toepassing Fair Practice Code
Theater Artemis is zeer transparant over haar toepassing van de Fair
Practice Code. Ze schaalt medewerkers in op basis van hun ervaringsjaren
en taakverantwoordelijkheden, voert jaarlijks evaluatiegesprekken, en biedt
medewerkers waar mogelijk zekerheid door ze in (tijdelijke of vaste) dienst
te nemen.
Niet alleen voor de loondienstverbanden maar ook voor de berekening van
het honorarium van zzp’ers, neemt zij de cao Toneel en Dans als
uitgangspunt. Het dagtarief wordt bepaald op basis van het bruto
maandsalaris inclusief vakantiegeld in een gelijksoortige functie binnen de
cao, verhoogd met een toeslag van veertig procent.
Volgens Artemis is de verhouding tussen het aantal ingezette uren en het
aantal gehonoreerde uren in balans: ze voert hier actief beleid op. De raad is
hier positief over. Ook vindt hij het positief dat Theater Artemis zich in de
sociale dialoog over eerlijke beloning actief opstelt. Zo streeft zij ernaar om
binnen het kader van de NAPK tot sectorbrede afspraken te
komen over de beloning van bijvoorbeeld decorontwerpers. De cao speelt
daarbij volgens Theater Artemis op dit moment nog nauwelijks een rol, en
daar wil zij verandering in brengen.
Toepassing Governance Code Cultuur
Theater Artemis reflecteert goed op de Governance Code Cultuur en past
deze goed toe. De profielschets en de samenstelling van de raad van toezicht
en het bestuursverslag worden op de website gepubliceerd. De raad van
toezicht voert jaarlijks evaluatiegesprekken met de directie/bestuurders. Hij
komt minimaal vier keer per jaar samen, en bespreekt daarin ook het eigen
functioneren.
In 2021 lopen de termijnen van drie van de vijf toezichthouders af. Theater
Artemis gaat op zoek naar leden die de diversiteit wat betreft leeftijd en
culturele achtergrond vergroten. Daarvoor gaat ze ook buiten haar
bestaande netwerk op zoek naar geschikte kandidaten. De raad juicht dit
toe.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Theater Artemis heeft in de naleving van de Code Diversiteit en Inclusie nog
een aantal stappen te zetten. Door voorstellingen op scholen en op andere
locaties buiten het theater te spelen, stelt zij automatisch een divers publiek
te bereiken. Dit vindt de raad een onvoldoende reflectie op de principes in
deze code. Hij verwacht hierin de komende periode een meer actieve
aanpak.

Theater Artemis

5

Doordat kinderen en jongeren in een aantal producties zelf meespelen,
brengt Theater Artemis meer diversiteit in de cast. De diversiteit van de
overige, professionele castleden is echter nog te beperkt, en ook de
samenstelling van het kantoorpersoneel is weinig divers. De instelling is zich
hier bewust van, maar onderneemt volgens de raad te weinig om hier
verandering in te brengen.

Theater Artemis

6

Theater Gnaffel
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 682.400

Over de instelling
Stichting Theater Gnaffel, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten, Zwolle.
Stichting Theater Gnaffel (hierna: Theater Gnaffel) maakt voorstellingen
voor kinderen van 4 tot en met 14 jaar en hun familie. Ze maakt beeldend
theater met mensgrote poppen, waarbij de poppen volwaardige personages
zijn. De producties tonen “mensen die vragen stellen over het leven en de
wereld niet zomaar accepteren zoals die is”. Ook begeleidt de instelling
nieuw talent en zorgt zij voor overdracht van het poppentheaterambacht aan
een nieuwe generatie theatermakers.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Theater Gnaffel geen subsidie toe
te kennen.
Theater Gnaffel maakt poppentheater voor kinderen tot ongeveer 14 jaar.
Kenmerkend voor haar producties is het grote vakmanschap van de
poppenspelers. Theater Gnaffel draagt bij aan vernieuwing van het
jeugdpodiumkunstenlandschap door het poppenspelambacht over te dragen
aan een nieuwe generatie theatermakers. Daarnaast biedt zij jonge makers
begeleiding in het maken van producties. De afgelopen periode heeft de
instelling het artistieke team uitgebreid met verschillende makers.
De raad vindt de thematiek van de in 2021 – 2024 beoogde producties
interessant, maar kan door de magere uitwerking niet goed beoordelen of
de plannen voldoende artistieke kwaliteit hebben. Hij betreurt de terugloop
van het aantal educatieve activiteiten in de afgelopen jaren. Voor de
komende jaren staan wel meer schoolvoorstellingen in de planning, maar de
raad twijfelt of deze ambities gerealiseerd zullen worden want een duidelijke
strategie ontbreekt.
De raad kan niet beoordelen of Theater Gnaffel voldoende reflecteert op de
codes of deze toepast, aangezien zij hierop geen toelichting heeft ingediend
en ook in de andere stukken niet op de codes ingaat.

1

Beoordeling
Artistieke kwaliteit van de kernactiviteiten
Theater Gnaffel maakt beeldend theater met mensgrote poppen, waarbij de
poppen volwaardige personages zijn. Het vakmanschap van haar
poppenspelers is zeer groot en het spelplezier is ook goed terug te zien in de
producties. De raad is met name enthousiast over de manier waarop
artistiek leider (en acteur) Elout Hol de poppen karakter geeft.
Het verheugt de raad dat Theater Gnaffel het poppentheaterambacht aan
nieuwe makers doorgeeft middels talentontwikkeling en door uitbreiding
van het artistieke team. Naast Hol wordt het artistieke team gevormd door
Mark Haayema, Rob Vriens, Maarten Smit en Corien Feikens. Hij vindt het
jammer dat hij de visie van deze makers niet duidelijk terugleest in de
plannen, temeer omdat Theater Gnaffel schrijft dat de begeleiding van dit
nieuwe talent ook de begeleiders nieuwe inspiratie biedt.
Theater Gnaffel maakt in totaal acht theaterproducties voor de kleine en
middelgrote zalen, acht schoolvoorstellingen en twee concerten als opvolger
voor ‘Uilskuiken’, een jeugdconcert in samenwerking met Phion. De raad
vindt de onderwerpkeuze van de nieuwe producties boeiend en actueel,
zoals de vluchtelingencrisis, gender en identiteit, maar vindt de uitwerking
van de plannen summier.
Het gezelschap is voornemens de producties voor de kleine en middenzalen
te ontwikkelen met coproducenten, maar licht niet toe waarom juist voor
deze partners is gekozen en hoe de samenwerking vorm krijgt.
De producties voor scholen worden gemaakt door jonge makers of door
jonge en ervaren makers samen. Wie deze makers zijn, is uit de plannen niet
goed op te maken. Door deze hiaten in de aanvraag kan de raad niet goed
inschatten of de producties voldoende artistieke kwaliteit zullen hebben.
Theater Gnaffel constateert dat het theater met poppen voor kinderen vanaf
12 jaar niet goed werkt en kiest ervoor om voor die doelgroep producties te
maken zonder poppen. De raad waardeert deze reflectie, maar mist een
uitwerking van de producties, alsmede een toelichting hoe ze bij haar
artistieke signatuur passen.
Vernieuwing
Theater Gnaffel draagt volgens de raad in beperkte mate bij aan vernieuwing
binnen de jeugdpodiumkunsten. De raad heeft veel waardering voor haar
inspanningen om het poppentheaterambacht door te geven aan een nieuwe
generatie. De instelling werkt samen met recent afgestudeerde, jonge
theatermakers en geeft aan dat de begeleiding wederzijdse inspiratie en

Theater Gnaffel

2

vernieuwende producties kan opleveren. De raad ziet dit echter niet terug in
de artistieke plannen.
Theater Gnaffel presenteert in de aanvraag geen aanpak om het
poppentheatergenre verder te vernieuwen. De raad betreurt dit, aangezien
de instelling in dit genre over veel bewezen vakmanschap beschikt.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De liquiditeit, de solvabiliteit en het weerstandsvermogen van Theater
Gnaffel zijn solide. Wel is de instelling sterk afhankelijk van subsidies: ze
heeft een beperkt eigen verdienvermogen.
De instelling reserveert voor marketing een betrekkelijk klein budget en
verwacht geen duidelijke stijging in het aantal bezoeken, maar wél een
substantiële groei van de publieksinkomsten. Omdat een onderbouwing
ontbreekt, vindt de raad deze verwachting niet realistisch. Dat is een punt
van zorg, te meer daar Theater Gnaffel geen strategie formuleert voor het
geval inkomsten tegenvallen.
De kleine personele bezetting baart de raad zorgen: er rusten veel
verantwoordelijkheden op een kleine kern van medewerkers. Uit de
begroting blijkt dat Theater Gnaffel van plan is te investeren in personeel,
maar een toelichting op deze investering ontbreekt. De raad kan daarom
niet inschatten wat de gevolgen hiervan zullen zijn.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Theater Gnaffel hecht veel belang aan educatie en heeft een duidelijk beeld
van het type poppenspel dat geschikt is voor verschillende leeftijdsgroepen.
Haar educatieve aanbod is, sinds zij in 2017 met budgettaire beperkingen
werd geconfronteerd, echter sterk in omvang teruggebracht. Wat de omvang
van het educatieprogramma voor de beleidsperiode 2021 – 2024 zal zijn,
blijkt niet uit de aanvraag. De raad is daar kritisch over: Instellingen in de
Culturele basisinfrastructuur behoren een gedegen educatieprogramma uit
te voeren.
Het aantal schoolvoorstellingen is de afgelopen jaren teruggelopen. Theater
Gnaffel schrijft dat zij met gezelschappen in de regio (Theater Sonnevanck
en Het Toneelschap B&D) overlegt over het benaderen van scholen, maar
wat dat overleg oplevert is niet duidelijk. De afgelopen jaren werkte Theater
Gnaffel samen met Buro Bannink voor de verkoop van schoolvoorstellingen.
Theater Gnaffel wil in de periode 2021 – 2024 weer méér
schoolvoorstellingen geven, maar licht niet toe of ze daarvoor met een
impresariaat werkt of een andere strategie hanteert. Daardoor is niet
duidelijk of de genoemde aantallen schoolvoorstellingen realistisch zijn.

Theater Gnaffel

3

In Zwolle participeert Theater Gnaffel in ‘het Zwolse model’ van de
Stadkamer, waarin scholen samen met cultuuraanbieders vormgeven aan
kwalitatief cultuuronderwijs. Het is niet duidelijk of de instelling hiermee
aansluiting vindt bij het regionale ‘Cultuureducatie met Kwaliteit’programma.
Theater Gnaffel wil een meer divers publiek bereiken, door voorstellingen te
spelen buiten de theaters, bijvoorbeeld in bibliotheken en in de wijken. De
raad waardeert de inspanningen om een goede aansluiting met de doelgroep
te maken. De instelling heeft een eigen ‘Denktank’ opgericht, bestaande uit
acht jongeren van 9 tot 14 jaar. Zij komen vier keer per jaar bij elkaar en
denken met de instelling mee over marketing, het educatiemateriaal en
artistiek-inhoudelijke zaken.
Geografische spreiding
Uit de reflectie van de stedelijke cultuurregio Zwolle blijkt dat Theater
Gnaffel veel voorstellingen op basisscholen en in theaters in de regio speelt.
Daarmee vervult zij daar op het vlak van cultuureducatie een belangrijke rol.
Ook onderschrijft de stedelijke cultuurregio haar grote waarde voor het
ontwikkelen van talent en van jonge theatermakers, door haar
samenwerking met het kunstvakonderwijs en de ontwikkelmogelijkheden
die zij binnen het gezelschap biedt. Theater Gnaffel noemt in de aanvraag
verschillende coproducties en samenwerkingen met gezelschappen in de
omgeving van Zwolle, maar hoe concreet deze zijn is onduidelijk.
Doordat de instelling voornamelijk in de regio Zwolle speelt is zij minder
goed zichtbaar in de rest van het land. Ze schrijft het lastig te vinden een
groter publiek te vinden voor poppentheater en noemt haar producties niet
eenvoudig verkoopbaar. De raad zou het verstandig vinden als de instelling
haar samenwerking met STIP en Buro Bannink zou voortzetten, maar of ze
dat doet, blijkt niet uit de plannen.
Toepassing Fair Practice Code
Theater Gnaffel legt niet uit of en hoe zij de Fair Practice Code toepast. Uit
de aanvraag valt weliswaar op te maken dat zij de cao Toneel en Dans volgt,
maar de verplichte toelichting op deze code ontbreekt in de
subsidieaanvraag.
Toepassing Governance Code Cultuur
Theater Gnaffel legt niet uit of en hoe zij de Governance Code Cultuur
toepast. De verplichte toelichting op deze code ontbreekt in de
subsidieaanvraag.

Theater Gnaffel

4

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Theater Gnaffel legt niet uit of en hoe zij de Code Diversiteit en Inclusie
toepast. De verplichte toelichting op deze code ontbreekt in de
subsidieaanvraag.

Theater Gnaffel

5

Theater Rotterdam
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Stichting Theater Rotterdam (hierna: Theater Rotterdam) is het resultaat
van de fusie in 2017 van theatergezelschap RO Theater, de Rotterdamse
Schouwburg en Productiehuis Rotterdam. Theater Rotterdam doet een
aanvraag binnen het artikel Ontwikkelinstellingen voor het onderdeel
Productiehuis Theater Rotterdam (hierna: PTR), dat in de huidige periode
als Productiehuis in de BIS wordt gesubsidieerd. In de komende periode wil
zij in partnerschap met Maas theater en dans (hierna: Maas)
talentontwikkelingstrajecten vormgeven. Theater Rotterdam en Maas
starten hiertoe geen nieuwe organisatie of stichting, maar werken onder de
naam PTR, dat formeel onder Theater Rotterdam valt. PTR wil in het
nieuwe kunstenplan de verantwoordelijkheid nemen voor de ontwikkeling
van professioneel theater- en danstalent met een beeldende en fysieke
signatuur. Zij bedient een palet aan makers die op hun beurt alle leeftijden
bereiken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Theater Rotterdam geen subsidie
toe te kennen.
De raad is kritisch over het plan voor de komende periode voor PTR: de
instelling reflecteert te weinig op de afgelopen periode, terwijl die zeer
turbulent verliep. Ook ontbreekt een heldere beschrijving van de
wisselwerking tussen de artistieke leiding en de makers van Theater
Rotterdam en die van het productiehuis. De raad had graag gelezen hoe het
productiehuis zich de komende periode verhoudt tot de organisatorische en
artistieke uitdagingen van Theater Rotterdam als geheel.
De raad is in beginsel positief over de samenwerking met Maas, maar in het
plan zijn nog te veel keuzes wat betreft thema's, invulling, partners en
makers niet gemaakt. Ook een heldere toelichting op de begroting
ontbreekt, wat uit zakelijk oogpunt zeer opmerkelijk is, gezien de
complexiteit van de samenwerking tussen Theater Rotterdam en Maas. Ten
slotte vindt de raad het zorgelijk dat toepassing van de Fair Practice Code en
de Governance Code Cultuur onvoldoende tot matig is.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is kritisch over de ontwikkelingen binnen PTR in de beleidsperiode
2017 – 2020. Uit die periode rijst een diffuus beeld op van wat PTR precies
beoogt te zijn. Er zit weinig lijn in de programmering, de diverse makers zijn
onvoldoende zichtbaar, en er is geen goede aansluiting van jonge makers
vanuit PTR op andere podia. Ook is onduidelijk waaruit precies de
begeleiding bestaat door Theater Rotterdam. Er is geen duidelijke
verhouding tussen de eigen producties van Theater Rotterdam en de
producties van het productiehuis.
In beginsel is de raad positief over de in het plan genoemde makers en de
samenwerking met Maas. PTR heeft in het verleden belangrijke talenten
afgeleverd, en dat geldt ook voor Maas. De aanvraag boet echter in aan
geloofwaardigheid omdat de instelling vrijwel niet reflecteert op de
uitdagingen van de afgelopen periode: er wordt nauwelijks ingegaan op de
gevolgen voor het productiehuis van de artistieke en organisatorische
problemen binnen Theater Rotterdam als geheel, en er wordt slechts zeer
summier gereflecteerd op de beperkte zichtbaarheid van makers van PTR.
Daarnaast zijn de plannen onvoldoende uitgewerkt. Er zijn weliswaar
duidelijke ambities voor het gezamenlijk optrekken als brede Rotterdamse
instelling voor talentontwikkeling, waarin veel verschillende vormen en
publieksgroepen een plek krijgen, maar er moet ook nog een groot aantal
keuzes worden gemaakt. Zo is de invulling van de trajecten nog niet
voldoende uitgewerkt en worden de keuzes voor thema's, partners en
makers slechts beperkt gemotiveerd. Daarnaast komt de visie op de
ontwikkeling van de podiumkunsten, ook wat betreft jeugdtheater,
onvoldoende uit de verf. Relevant zijn de internationale residenties en
internationale coproducties, maar niet duidelijk is op welke manier de
buitenlandse makers worden verbonden met de nieuwe makers van PTR.
De raad heeft vertrouwen in de aanstelling van Alida Dors als nieuwe
artistiek leider. Zij is afkomstig uit de eigen gelederen van de instelling en
haar achtergrond in hiphop sluit goed aan bij de grootstedelijke
ontwikkelingen in Rotterdam. Het is echter zorgelijk dat zij beperkt invloed
heeft gehad op de plannen voor de periode 2021 – 2024, omdat haar
aanstelling laat in het aanvraagproces kwam.
Vernieuwing
De plannen van PTR zouden in beginsel kunnen bijdragen aan vernieuwing,
met name door de samenwerking met Maas. De raad waardeert de ambitie
van PTR om makers uit andere dan de traditionele disciplines te engageren.
De plannen van PTR zijn echter te weinig uitgewerkt om vertrouwen te

Theater Rotterdam

2

hebben in de vernieuwende potentie (zie ‘Artistieke/inhoudelijke kwaliteit
van de kernactiviteiten’).
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad vindt het zorgelijk dat de instelling de afgelopen periode veel
personele wisselingen heeft doorgemaakt, met name in directie- en
managementfuncties, en dat de instelling daar nauwelijks op reflecteert.
Ook is het ziekteverzuim opvallend hoog. Daarbij komt dat de functie van
artistiek leider zeer laat is ingevuld (zie ‘Fair Practice Code’).
De instelling zegt de cao Toneel en Dans te hanteren, maar uit de begroting
blijkt dat loonkosten niet worden geïndexeerd, terwijl dit wel onderdeel van
de cao is. Ook baseert ze zich voor de honoraria van zzp’ers op de cao, maar
ze licht niet toe hoe dat concreet gestalte krijgt. Daarnaast werkt de
instelling veel met stagiairs, maar licht niet toe welke vergoeding die
ontvangen.
Theater Rotterdam als geheel kent lage financiële risico’s en scoort goed op
de kengetallen voor liquiditeit, solvabiliteit en weerstandsvermogen. PTR en
Maas starten geen nieuwe organisatie of stichting, maar werken onder de
naam PTR. PTR is voor het geheel verantwoordelijk voor de prestaties en
afrekening. Van het aangevraagde subsidiebedrag is 250.000 euro bedoeld
voor activiteiten specifiek voor talentontwikkeling in het jeugdtheater,
vanuit Maas. De begroting van PTR voor de komende periode is realistisch
ten opzichte van de vorige periode maar in betrekkelijk grote mate
afhankelijk van subsidies. De raad mist ook een verklaring voor de lage
geraamde publieksinkomsten, terwijl er wel relatief veel producties worden
gerealiseerd. Daarnaast ontbreekt een nadere toelichting op de begroting.
Dit is des te opmerkelijker, gezien de complexe constructie met Maas. Zo is
niet duidelijk hoe de lasten verdeeld worden over PTR en Maas. Ook
ontbreekt een risicoanalyse bij tegenvallende inkomsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Activiteiten op het gebied van educatie zijn grotendeels belegd bij Theater
Rotterdam. Zie voor een bespreking van deze activiteiten het advies over de
aanvraag van Theater Rotterdam in de categorie Theater.
De raad is positief over de activiteiten van PTR op het gebied van
participatie. De wijkgerichte inspanningen van de instelling zijn
geloofwaardig en de ambitie om in de haarvaten van de samenleving
aanwezig te zijn valt te prijzen. Zo is PTR actief binnen Rotterdamse
samenwerkingsverbanden als ‘010 Talent’ en ‘Coolhaven Collab’, waarbij
instroom en doorstroom van talent samen met andere stedelijke instellingen
worden gefaciliteerd.

Theater Rotterdam

3

Wat betreft publieksbenadering zoekt PTR nieuwe doelgroepen, ook buiten
Rotterdam. Tegelijk moet het aantal bezoekers binnen de stad groeien.
Daartoe wil de instelling de zichtbaarheid van zowel voorstellingen als
makers vergroten, onder meer met een website waarop bezoekers makers
kunnen volgen. Voor PTR gaat publieksbereik hand in hand met
participatie. De instelling hanteert drie niveaus van betrokkenheid:
fundament, verdieping en deelnemen. Voor dat laatste niveau worden
formats ontwikkeld waarbij het publiek medemaker is. De raad is in beginsel
positief over dit voornemen, maar mist een concrete uitwerking.
Geografische spreiding
De raad is kritisch over de inbedding van Theater Rotterdam in de eigen
stad. Meer dan de helft van de Rotterdammers heeft een niet-westerse
achtergrond en de stad heeft een groot probleem op het gebied van
segregatie. Met PTR treedt de instelling wel meer naar buiten en het
productiehuis is dan ook goed verankerd in Rotterdam. Zij werkt samen met
verschillende stedelijke partners aan onder andere wijkgerichte activiteiten.
Sommige producties van makers binnen het productiehuis reizen, maar de
zichtbaarheid in de andere regio’s is beperkt.
In haar reflectie op de BIS-aanvragen schrijft de stedelijke cultuurregio
Rotterdam dat de sterk en in hoog tempo veranderende demografie van de
regio vraagt om aandacht voor talentontwikkeling en om ruimte voor nieuw
aanbod, nieuwe vormen en nieuwe werkwijzen. Als positief voorbeeld noemt
zij onder meer de leerwerktrajecten en stagemogelijkheden voor mbostudenten die Theater Rotterdam aanbiedt. Hiermee draagt de instelling
volgens de stedelijke cultuurregio bij aan een andere oriëntatie op en
beeldvorming over de culturele sector.
Toepassing Fair Practice Code
Theater Rotterdam reflecteert onvoldoende tot matig op de toepassing van
de Fair Practice Code. Ze zegt de code te hanteren en ernaar te handelen,
maar heeft te weinig oog voor de toekomst en formuleert geen
verbeterstappen. Zij vindt het van groot belang om makers en medewerkers
eerlijk te betalen en zegt zorg te dragen voor een transparant
personeelsbeleid. Ze licht echter onvoldoende toe welke maatregelen zij
hiervoor treft. Ook is het opmerkelijk dat de instelling niet reflecteert op de
negatieve media-aandacht in de afgelopen periode, waarin werd gesproken
over een onveilige werksituatie. Dit alles getuigt van weinig zelfreflectief
vermogen. Er wordt specifiek ingegaan op PTR als onderdeel van Theater
Rotterdam. Vanuit PTR besteedt de instelling extra aandacht aan de positie
van kwetsbare nieuwe makers. Maas wordt niet genoemd. (Zie ‘Eerlijke
beloning en gezonde bedrijfsvoering’).

Theater Rotterdam

4

Toepassing Governance Code Cultuur
Theater Rotterdam reflecteert onvoldoende tot matig op de toepassing van
de Governance Code Cultuur. Er wordt niet uitgeweid over de verhouding in
dezen tussen penvoerder Theater Rotterdam en PTR, noch wordt een
verband gelegd met Maas. De instelling hanteert het raad-vantoezichtmodel, volgt de code en beschouwt deze als richtlijn voor goed
bestuur, adequaat toezicht en transparante verantwoording, maar legt niet
uit welke concrete maatregelen zij op dit vlak wil treffen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Theater Rotterdam reflecteert voldoende op de Code Diversiteit & Inclusie.
Er wordt niet specifiek ingegaan op PTR in dit verband. De instelling geeft
een uitgebreide toelichting op de toepassing van de code, met heldere
stappen voor de toekomst. Ze wil dat het personeelsbestand eind 2024 zo
veel mogelijk een afspiegeling van de Rotterdamse bevolking is. Daarvoor
heeft ze een plan van aanpak opgesteld volgens de SMART-methode. Met de
aanstelling van de nieuwe artistiek leider zet de instelling een stap om de top
diverser te maken, wat vertrouwen geeft voor de implementatie van de code
in de rest van de organisatie. Kritischer is de raad over de toepassing van de
code op het gebied van publiek, programma en partners. Hierin wordt een
goed begin gemaakt, maar de acties lijken vooralsnog meer een experiment
dan een structureel onderdeel van de organisatie.

Theater Rotterdam

5

Theater Rotterdam
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.692.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.692.000

Over de instelling
Stichting Theater Rotterdam, podiumkunsten, theater, Rotterdam
Theater Rotterdam is het theatergezelschap binnen Stichting Theater
Rotterdam, het resultaat van de fusie in 2017 van theatergezelschap RO
Theater, de Rotterdamse Schouwburg en Productiehuis Rotterdam. De
instelling wil theater maken op het snijvlak van genres en disciplines en
daarmee uitdrukking geven aan de maatschappelijke onderwerpen en
artistieke gevoeligheden van deze tijd. Zij doet dat als ‘huis van makers’,
door vier theatermakers (Alida Dors, Davy Pieters, Pieter Kramer en Erik
Whien) en twee collectieven (Wunderbaum en URLAND) aan zich te
binden. Onder de vlag van Theater Rotterdam presenteren zij ieder vanuit
hun eigen signatuur werk in de grote zaal, op de vlakke vloer en op locatie.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.9 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Theater Rotterdam een
subsidiebedrag toe te kennen van € 1.692.000 euro, mits de instelling
voldoet aan de volgende voorwaarden:
•

•

De instelling dient een nieuw activiteitenplan in dat tot stand wordt
gebracht onder leiding van Alida Dors, waarin zij haar visie op de
signatuur van de instelling en haar artistieke koers uiteenzet, met als
doel een beter herkenbaar profiel van het gezelschap te creëren.
De instelling dient een nieuw plan in voor de wijze waarop zij
talentontwikkeling de komende periode zal borgen, nu de raad
adviseert de aanvraag van het eigen productiehuis binnen de
categorie Ontwikkelinstellingen niet te honoreren.

Theater Rotterdam beleefde in de periode 2017 – 2020 haar eerste jaren
sinds de fusie. De instelling presenteerde goede voorstellingen, maar slaagde
er nog niet in een herkenbaar profiel op te bouwen. Zij wil hier verbetering
in aanbrengen door het aantal makers en collectieven terug te brengen van
twaalf naar zes, maar de raad vindt deze maatregel onvoldoende. Hij mist
een overkoepelende visie die verduidelijkt waarom juist deze makers zijn
geselecteerd en hoe zij gezamenlijk een gezicht aan Theater Rotterdam gaan
geven. Ook is het opmerkelijk dat de functie van artistiek leider zo laat is

1

ingevuld, waardoor zij beperkte invloed op het plan heeft gehad. De raad is
positief over de nieuwe afdeling Publiek & Interactie, waarmee de instelling
haar verbinding met de stad en het publiek wil versterken, en over de
ontwikkelingen op het gebied van educatie en participatie.
De toepassing van de Fair Practice Code en de Governance Code Cultuur is
matig. De instelling reflecteert voldoende op de Code Diversiteit & Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Theater Rotterdam beleefde in de periode 2017 – 2020 haar eerste jaren
sinds de fusie van het RO Theater, de Rotterdamse Schouwburg en
Productiehuis Rotterdam. Twaalf eigenzinnige makers en collectieven
gingen er van start: Johan Simons, Marjolijn van Heemstra, Lotte van den
Berg, Erik Whien, Davy Pieters, Boogaerdt/VanderSchoot, Schwalbe, Ann
Van den Broek, Wunderbaum, Pieter Kramer, URLAND en Alida Dors. Dit
resulteerde in zeer goede voorstellingen, waaronder ‘Eindspel’ van Erik
Whien en ‘Hamlet de familievøørstelling’ van Pieter Kramer.
De instelling is er in de afgelopen jaren echter niet in geslaagd een
herkenbaar profiel op te bouwen. Ze lijkt zich hier zelf ook van bewust, en
constateert dat het niet eenvoudig is om met zo veel makers onder één dak
een herkenbaar profiel te ontwikkelen. Daarom wil zij het aantal gelieerde
theatermakers en collectieven terugbrengen. De komende periode verbinden
Alida Dors, Davy Pieters, Erik Whien, Pieter Kramer, URLAND en
Wunderbaum zich aan het gezelschap. De raad heeft vertrouwen in de
artistieke kwaliteiten van deze makers, maar hun plannen lijken autonome
projectplannen; de raad mist een overkoepelende visie die verduidelijkt
waarom juist deze makers zijn geselecteerd en hoe zij gezamenlijk een
gezicht aan Theater Rotterdam gaan geven.
De raad heeft vertrouwen in de aanstelling van Alida Dors als nieuwe
artistiek leider. Zij is afkomstig uit de eigen gelederen van de instelling en
haar achtergrond in hiphop sluit goed aan bij de grootstedelijke
ontwikkelingen in Rotterdam. Het is echter jammer dat zij beperkt invloed
heeft gehad op de plannen voor de periode 2021 – 2024, omdat haar
aanstelling laat in het aanvraagproces kwam. De raad adviseert de instelling
daarom om een nieuw plan te vragen, dat onder leiding van Dors is
opgesteld, en waaruit duidelijk blijkt wat haar visie op de signatuur van de
instelling is en hoe die vervolgens zichtbaar wordt in de artistieke koers, met
als doel een beter herkenbaar profiel van het gezelschap te creëren.
Positief is de raad over de versterking van de dramaturgische functie die de
instelling de komende periode wil doorvoeren: die biedt kansen om de

Theater Rotterdam

2

verbinding tussen de makers te vergroten. Het team van dramaturgen krijgt
een belangrijke taak in het stroomlijnen van de artistiek-inhoudelijke
processen en het ontwikkelen van het werk en oeuvre van de betrokken
kunstenaars. De raad leest graag hoe dit in de praktijk gestalte krijgt.
Vernieuwing
De instelling beseft dat Rotterdam met zijn rijke diversiteit om
vernieuwende vormen van interactie vraagt en heeft daartoe de afdeling
Publiek & Interactie opgericht. Deze verbindt de functies produceren, talent
ontwikkelen en programmeren, en richt zich op het leggen en versterken van
verbindingen met de stad en het publiek. Een interessant initiatief van deze
afdeling is ‘OFFBEAT’, een podcast en een digitaal magazine waarin
onderwerpen en verhalen die spelen in het theater en de stad worden
besproken. Hiermee weet de instelling de identiteit van Rotterdam te
vangen. De raad is benieuwd naar de resultaten van deze afdeling in de
komende periode.
Ook oordeelt de raad positief over de nieuwe voorstellingen en teksten die
de instelling de komende periode wil presenteren, zoals ‘Het vierluik een
toekomst voor de mensheid’ van Davy Pieters, en een schrijfopdracht aan
Sarah Sluimer onder regie van Erik Whien. Kanttekening is dat de instelling
voortborduurt op wat zij al deed, en weinig vernieuwing zoekt in artistieke
vormen of in de synergetische werking die het samenbrengen van
verschillende makers kan opleveren.
Op het gebied van talentontwikkeling heeft het gezelschap oog voor
midcareer collectieven en makers, onder wie Urland en Davy Pieters.
Talentontwikkeling is echter hoofdzakelijk belegd bij Productiehuis Theater
Rotterdam, dat eigenstandig een aanvraag heeft ingediend als
ontwikkelinstelling. Aangezien de raad adviseert Productiehuis Theater
Rotterdam niet op te nemen in de BIS 2021 – 2024, wil hij graag een
toelichting ontvangen waarin de instelling beschrijft hoe zij
talentontwikkeling binnen de beschikbare middelen binnen de organisatie
wil borgen, zodat zij kan blijven voldoen aan de eisen die de regeling
hieromtrent stelt.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad vindt het zorgelijk dat de instelling de afgelopen jaren veel
personele wisselingen heeft doorgemaakt, met name in directie- en
managementfuncties, en dat ze daar in haar aanvraag nauwelijks op
reflecteert. Ook valt op dat het ziekteverzuim hoog is.
De instelling zegt de cao Toneel en Dans te hanteren, maar uit de begroting
blijkt dat loonkosten niet worden geïndexeerd, terwijl dit wel onderdeel van

Theater Rotterdam

3

de cao is. Ook baseert ze zich voor de honoraria van zzp’ers op de cao, maar
ze licht niet toe hoe dat concreet gestalte krijgt.
De liquiditeit, solvabiliteit en het weerstandsvermogen van de organisatie
waren de afgelopen jaren hoog, wat een solide basis biedt voor de begroting
van de komende periode. De raad is verwonderd over de verwachte grote
stijging van inkomsten uit sponsoring (van 20.000 euro in 2018 naar
150.000 euro in 2021). Hij mist hierop een toelichting.
Ten slotte vormen de snel stijgende beheerslasten rond de Rotterdamse
Schouwburg een risico. De raad volgt het verloop van de gesprekken met de
gemeente hierover, omdat deze een cruciale uitwerking kunnen hebben op
de uitvoering van de begroting.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad ziet een positieve ontwikkeling op het gebied van educatie en
participatie. De instelling bood de afgelopen jaren een ruim aanbod aan
workshops en schoolvoorstellingen en heeft daarmee jaarlijks leerlingen en
docenten van meer dan honderd scholen in Rotterdam, de regio en het land
bereikt.
Deze activiteiten zet zij de komende periode voort. Speciale aandacht gaat
daarbij uit naar mbo’ers, voor wie zij samen met andere instellingen passend
kunst- en cultuuronderwijs ontwikkelt. Ook werkt ze met cultuurcoaches
aan op maat gemaakte programma’s voor zes scholen. Opvallend is dat de
instelling het contact met de scholen overlaat aan deze cultuurcoaches en
haar partners niet bij naam noemt. Ook mist de raad samenwerking met de
SKVR, het Rotterdamse centrum voor de kunsten.
In het bijzonder is de raad positief over het project Europefiction, waarin
jongeren in een uitwisseling met Schauspielhaus Bochum en acht andere
Europese partners theater maken en met elkaar nadenken over het
toekomstige Europa.
Prijzenswaardig is de ambitie van de instelling om een leerwerkbedrijf voor
studenten van het mbo, hbo en wo te worden. Hierin krijgen zij de kans om
zich voor en achter de schermen te ontwikkelen.
Het marketingbeleid, waarin de instelling haar blik richt op de toekomst, is
aansprekend. De branding van Theater Rotterdam is rauw, betrokken en
veelvormig, en past daardoor goed bij het karakter van de stad.

Theater Rotterdam

4

Geografische spreiding
De landelijke spreiding van het gezelschap is goed op orde, met een grote
concentratie in de Randstad en een redelijke spreiding daarbuiten. Die
spreiding wordt grotendeels verzorgd door het werk van Pieter Kramer,
maar de raad betwijfelt of het publiek zijn werk koppelt aan het ‘merk’
Theater Rotterdam. Dit geldt ook voor de andere huismakers, die goed
zichtbaar zijn in de eigen stad en in het land, maar Theater Rotterdam
onvoldoende representeren. Bovendien werken zij niet exclusief voor
Theater Rotterdam, wat hun gezichtsbepalende rol beperkt. De raad vindt
het jammer dat de instelling met haar voorstellingen niet naar de
aangrenzende provincie Zeeland reist.
De raad oordeelt kritisch over de inbedding van het gezelschap in de eigen
stad. Meer dan de helft van de Rotterdammers heeft een niet-westerse
achtergrond en de stad heeft een groot probleem op het gebied van
segregatie. Rotterdamse makers zijn veelal zeer geëngageerd, zoals onder
meer bleek uit een brief aan de wethouder, waarin een grote groep jonge
makers zich kritisch uitspreekt over vernieuwing in de Rotterdamse kunsten cultuursector. Het is opmerkelijk dat de instelling niet op deze lokale
ontwikkelingen reflecteert.
In haar reflectie op de aanvraag schrijft de stedelijke cultuurregio
Rotterdam dat de sterk en in hoog tempo veranderende demografie van de
regio om aandacht voor talentontwikkeling vraagt en om ruimte voor nieuw
aanbod, nieuwe vormen en nieuwe werkwijzen. Als positief voorbeeld noemt
zij onder meer de leerwerktrajecten en stagemogelijkheden voor mbostudenten die Theater Rotterdam aanbiedt. Hiermee draagt de instelling
volgens de stedelijke cultuurregio bij aan een andere oriëntatie op en
beeldvorming over de culturele sector.
Toepassing Fair Practice Code
Theater Rotterdam reflecteert onvoldoende tot matig op de toepassing van
de Fair Practice Code. Ze zegt de code te hanteren en ernaar te handelen,
maar heeft te weinig oog voor de toekomst en formuleert geen
verbeteringen. Zij vindt het van groot belang makers en medewerkers eerlijk
te betalen en zegt zorg te dragen voor een transparant personeelsbeleid. Ze
licht echter onvoldoende toe welke maatregelen zij hiervoor treft. Ook is het
opmerkelijk dat de instelling niet reflecteert op de negatieve mediaaandacht in de afgelopen periode, waarin werd gesproken over een onveilige
werksituatie. De raad had hier een zelfreflectiever houding verwacht.
Toepassing Governance Code Cultuur
Theater Rotterdam reflecteert zeer summier op de toepassing van de
Governance Code Cultuur. De instelling hanteert het raad-vantoezichtmodel, volgt de code en beschouwt deze als richtlijn voor goed

Theater Rotterdam

5

bestuur, adequaat toezicht en transparante verantwoording. Gezien de
problemen binnen de organisatie in de afgelopen jaren, had de raad hier een
steviger reflectie verwacht.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Theater Rotterdam reflecteert matig op de Code Diversiteit en Inclusie.
De instelling geeft een uitgebreide toelichting op de toepassing van de code,
met heldere stappen voor de toekomst. Ze wil dat het personeelsbestand
eind 2024 zo veel mogelijk een afspiegeling van de Rotterdamse bevolking
is. Daarvoor heeft ze een plan van aanpak opgesteld volgens de SMARTmethode. Met de aanstelling van de nieuwe artistiek leider zet de instelling
een stap om de top diverser te maken, wat vertrouwen geeft voor de
implementatie van de code in de rest van de organisatie. Kritischer is de
raad over de toepassing van de code op het gebied van publiek, programma
en partners. Hierin wordt een goed begin gemaakt, maar de acties lijken
vooralsnog meer een experiment dan een structureel onderdeel van de
organisatie.

Theater Rotterdam

6

Theater Sonnevanck
Geadviseerd subsidiebedrag: € 830.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 875.000

Over de instelling
Stichting Theater Sonnevanck, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten,
Enschede.
Stichting Theater Sonnevanck (hierna: Sonnevanck) maakt maatschappelijk
geëngageerd muziektheater voor kinderen vanaf 4 jaar. Ze wil haar publiek
laten ervaren dat twijfel en onzekerheid bij het leven horen; de
voorstellingen zijn een oefening in empathie en het omgaan met
meervoudige perspectieven op de werkelijkheid. Het meerstemmige
karakter van muziek vindt ze daarvoor bij uitstek geschikt.
De instelling heeft sterke wortels in het oosten van het land en spant zich in
haar zichtbaarheid in eigen stad en regio verder te vergroten. Daarnaast
toert ze door heel Nederland en ook in het buitenland.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in 3.24 van de Regeling op het
specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Theater Sonnevanck een
subsidiebedrag toe te kennen van € 830.000.
Sonnevanck maakt artistiek hoogwaardige producties en weet het publiek
goed te bereiken. Ze maakt maatschappelijk relevant muziektheater en geeft
nieuw talent de kans zich verder te ontwikkelen. De nieuw aangestelde
artistiek leider zet deze koers voort. De plannen voor de periode 2021 –
2024 geven blijk van maatschappelijk engagement en sluiten goed aan bij de
doelgroep. Met een muziektheaterresidentie voor de jeugd levert
Sonnevanck een goede bijdrage aan vernieuwing van haar genre. Ook de
educatieplannen zijn goed uitgewerkt. De instelling is sterk geworteld in de
regio en de raad verwacht dat zij deze positie verder zal weten te versterken.
Bij de werving van nieuwe medewerkers en leden van de raad van toezicht is
het vergroten van de diversiteit het uitgangspunt, maar concrete acties ten
aanzien hiervan ontbreken.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is positief over de artistieke kwaliteit van de producties in de
periode 2017 – 2020. De ‘trailerproducties’ in coproductie met Toneelgroep
Oostpool oogsten veel lof. In 2018 won Sonnevanck een Gouden Krekel voor
‘Princess’ (coproductie met Toneelgroep Oostpool). Eerder won de instelling
al diverse Zilveren Krekels.
Sonnevanck wil dat alle kinderen zich kunnen herkennen in de
voorstellingen en slaagt daar volgens de raad goed in. Zij werkt veel met
jonge, net afgestudeerde schrijvers, regisseurs, acteurs, musici en
vormgevers en vraagt hen producties te maken over maatschappelijke
thema’s die hen bezighouden, en die ook actueel zijn voor kinderen of
jongeren. Hun eigentijdse stijl- en vormentaal spreekt kinderen en jongeren
aan. In de producties van Sonnevanck is de afstand tussen voorstelling en
publiek klein, het contact komt gemakkelijk tot stand.
In 2021 volgt Daniël van Klaveren oprichter Flora Verbrugge op als artistiek
directeur. Onder zijn leiding verschuift de focus meer richting muziek. Een
van zijn ambities is het maken van opera voor de jeugd. In 2024 staat een
coproductie met onder meer de Nederlandse Reisopera op het programma,
een familieopera voor de grote zaal. De raad is enthousiast over deze
samenwerking.
De raad vindt het gevarieerde en doordachte activiteitenplan aansprekend.
De instelling presenteert een combinatie van producties voor jeugd en
jongeren voor de grote en kleinere zalen, participatievoorstellingen,
schoolvoorstellingen in het theater en in de klas, voorstellingen voor
kinderen met een beperking en, nieuw voor Sonnevanck, een
locatievoorstelling in Enschede.
De raad vindt het aantal activiteiten wel erg groot in relatie tot de omvang
van de organisatie. Zo moet Sonnevanck vaak nee zeggen tegen interessante
(buitenlandse) samenwerkingspartners, omdat het volle programma geen
flexibiliteit toelaat.
Vernieuwing
Sonnevanck levert een waardevolle bijdrage aan vernieuwing van het genre
jeugdpodiumkunsten. Ze heeft het initiatief genomen om vanaf 2021 samen
met De Nieuwe Oost, KASKO en ArtEZ Muziektheater een jaarlijkse
’muziektheaterresidentie’ te organiseren. Hierin krijgt een team van
regisseur, schrijver en componist gedurende twee weken de tijd om een
concept uit te werken tot een proefvoorstelling, die wordt uitgevoerd door
muziektheaterstudenten van ArtEZ. Geslaagde proeven maken kans om bij

Theater Sonnevanck

2

een van de drie deelnemende producenten verder te worden ontwikkeld. De
raad juicht dit initiatief van harte toe: het is een onderscheidende aanpak
binnen het genre muziektheater voor de jeugd.
Ook draagt Sonnevanck bij aan talentontwikkeling en doorstroom van jong
talent doordat ze veel met jonge, recent afgestudeerde makers werkt.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De financiële positie van Sonnevanck is verbeterd ten opzichte van de start
van subsidieperiode 2017 – 2020. De instelling heeft de afgelopen jaren
hogere publieksaantallen gerealiseerd dan verwacht en zag haar eigen
inkomsten stijgen. Het weerstandsvermogen, de solvabiliteit en de
liquiditeit geven dan ook een (zeer) positief beeld van de financiële
gezondheid. Gezien deze resultaten vindt de raad de ingediende begroting
realistisch. De hogere kosten zijn een logisch gevolg van de
‘muziektheaterresidenties’, en twee grote producties in 2023 en 2024: de
locatieproductie en de familieopera. Sonnevanck heeft een realistische kijk
op de risico’s in haar bedrijfsvoering en wil het eigen vermogen laten
groeien om tegenvallende inkomsten op te kunnen vangen.
De instelling toont zich een goed werkgever. Zij volgt de cao Toneel en Dans
en voert evaluaties uit onder de vaste en tijdelijke medewerkers. De raad
constateert wel dat het personeelsbestand ietwat krap is in relatie tot haar
ambities.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is erg enthousiast over de visie en goed uitgewerkte plannen van
Sonnevanck op het gebied van educatie en participatie. Samen met
Toneelgroep Oostpool uit Arnhem biedt de instelling een complete keten
van educatie, participatie en talentontwikkeling aan. Daarnaast delen de
instellingen kennis op het gebied van content, verkoop, publiciteit en
marketing.
Sonnevanck is aangesloten bij het ‘Cultuureducatie met Kwaliteit’programma in de regio. Sonnevanck is wel enigszins kritisch op haar rol
hierin. De instelling coacht leerkrachten, maar vindt dat niet goed passen bij
haar opdracht als muziektheatergezelschap. Ook ontwikkelt Sonnevanck
met scholen doorlopende leerlijnen op maat. Dit is een arbeidsintensief
traject, dat volgens de instelling niet noodzakelijkerwijs tot duurzaam
gebruik door scholen leidt. Daarom gaat zij meer inzetten op de eerder door
haarzelf ontwikkelde lesmethode ‘De Betekenis van Theater’.
De productie ‘De Kleine Berenjacht’ die in 2016 werd gemaakt voor kinderen
met een beperking, wordt in het speciaal onderwijs hernomen. De raad is

Theater Sonnevanck

3

blij dat hiermee ook het speciaal onderwijs bediend wordt en vindt het
duurzaam dat hiervoor een bestaande voorstelling wordt ingezet.
Jaarlijks maakt een groep jongeren onder leiding van een professioneel
makersteam een muziektheatervoorstelling. Deelnemers stromen vaak door
naar de Coming-of-age-producties van Toneelgroep Oostpool, en soms ook
verder het professionele circuit in.
Enschede heeft een diverse bevolkingssamenstelling en Sonnevanck heeft
daar oog voor. Zo gaat zij op basis van interviews met inwoners van
Enschede met een Turkse achtergrond de productie ‘Meryem en Mannus’
maken, over de geschiedenis van autochtoon-Twentse en Turkse gezinnen in
Twente.
Geografische spreiding
Sonnevanck draagt goed bij aan de spreiding van de jeugdpodiumkunsten.
De instelling is stevig geworteld in de regio. Zij onderhoudt relaties met
Enschedese cultuurpartners, zoals Phion, de Nederlandse Reisopera en het
Rijksmuseum Twente. In de periode 2017 – 2020 heeft dit geresulteerd in
verschillende coproducties. In 2024 maakt Sonnevanck een
locatievoorstelling in Enschede, waardoor haar zichtbaarheid in de regio
wordt vergroot. De reflectie van de stedelijke cultuurregio Twente bevestigt,
dat de instelling bijdraagt aan talentontwikkeling in de regio en aan de
verbinding in de regionale culturele infrastructuur.
Sonnevanck toert langs theaters in het hele land: de instelling heeft een
landelijke uitstraling. Ook speelt ze geregeld in het buitenland.
Toepassing Fair Practice Code
Sonnevanck reflecteert goed op de Fair Practice Code. Zij hecht belang aan
goed werkgeverschap. Vaste, tijdelijke en freelance medewerkers worden
gehonoreerd conform de cao Toneel en Dans. Ook haar beleid voor de inzet
van vrijwilligers en stagiaires is duidelijk.
De prioriteit ligt de komende jaren vooral bij veilig en gezond werken en het
voorkomen van overbelasting. In overleg met de (vaste én freelance)
medewerkers en de bedrijfsarts ontwikkelt zij in 2021 een plan, waarin op
structurele wijze aandacht wordt gegeven aan (fysieke en mentale) belasting,
energie en werkdruk. De inhoud van de functionerings- en
ontwikkelgesprekken wordt vervolgens aangescherpt. De raad vindt dit
verstandige verbeterpunten, maar had graag gezien dat de instelling er al
eerder mee zou starten.

Toepassing Governance Code Cultuur

Theater Sonnevanck

4

Sonnevanck reflecteert goed op de Governance Code Cultuur. De
bevoegdheden, taken, werkwijze en verantwoording van toezichthouders en
bestuurders zijn vastgelegd in het directiestatuut, het bestuursstatuut en het
jaarlijks activiteitenplan.
Ten aanzien van de diversiteit van de raad van toezicht is verbetering nodig:
bij de invulling van de verwachte twee vacatures zal actief gezocht worden
naar leden, die de diversiteit vergroten. Ook zal Sonnevanck een plan voor
structurele interne en externe informatievoorziening opstellen, en een
nieuwe gedrags- en integriteitscode. Dat vindt de raad goede
ontwikkelingen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Sonnevanck reflecteert voldoende op de Code Diversiteit en Inclusie maar
de raad is kritisch op de naleving van de code door de instelling. Ze bereikt
naar eigen zeggen een divers publiek en streeft ernaar deze diversiteit ook te
laten zien op het podium en in de organisatie. Binnen het team van vaste
medewerkers is diversiteit in seksuele geaardheid, leeftijd en achtergrond
aanwezig, maar wat betreft culturele diversiteit laat de samenstelling nog te
wensen over. Bij de werving van nieuwe, vaste medewerkers is vergroting
van de diversiteit het uitgangspunt. Sonnevanck beschrijft hiervoor echter
geen concrete acties. Dat ervaart de raad als een belangrijk gemis.

Theater Sonnevanck

5

Theater Utrecht
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.692.500
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.692.500

Over de instelling
Stichting Theater Utrecht, podiumkunsten, theater, Utrecht
Stichting Theater Utrecht (hierna: Theater Utrecht) is een middelgroot
theatergezelschap, gevestigd in Utrecht. Het profileert zich als het
theatergezelschap van Midden-Nederland. Onder artistieke leiding van
Thibaud Delpeut maakt de instelling geëngageerde voorstellingen waarin ze
‘reflecteert op de vraagstukken van morgen in de context van de
geschiedenis’. Daarvoor put ze uit eeuwenoud en nieuw geschreven werk,
van westerse en niet-westerse bronnen. Ze wil de relatie tussen voorstelling,
gezelschap, makers en publiek herijken volgens de ‘open source filosofie’,
waarin het delen van kennis, vaardigheden en technologie centraal staat. Ze
is nauw verankerd in de eigen regio en reist daarnaast naar theaters,
festivals en andere locaties in het land.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.9 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Theater Utrecht een
subsidiebedrag toe te kennen van € 1.692.500.
Theater Utrecht is een bevlogen organisatie die de afgelopen jaren hard
heeft gewerkt aan een nieuwe artistieke signatuur onder leiding van Thibaud
Delpeut. De ingediende plannen ademen vernieuwing, nieuwsgierigheid en
engagement. Ze focust de komende periode op technologie en creëert
daarmee een heldere eigen artistieke koers. De instelling heeft een goede
financiële positie met een stabiele bedrijfsvoering en een realistische
begroting. Ze biedt in nauwe samenwerking met stichting DOX een
langetermijnvisie op talent, educatie en participatie. Ook zoekt ze actief het
publiek op. De instelling is goed ingebed in Utrecht, maar is in de rest van
het land minder zichtbaar.
Het gezelschap reflecteert nauwkeurig op de naleving van de Fair Practice
Code en heeft de code verwerkt in de begrote cijfers. De reflectie op de
naleving van de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit & Inclusie
is voldoende.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Theater Utrecht is een bevlogen organisatie die de afgelopen jaren hard
heeft gewerkt aan een nieuwe artistieke signatuur onder leiding van Thibaud
Delpeut. Uit de voorstellingen spreekt een duidelijk maatschappelijkpolitiek engagement. De raad was met name onder de indruk van de
voorstelling ‘Immens’, een solo van Vincent van der Valk met een
dertigkoppig koor. Ook ‘The Family’, een meesterproef van Casper
Vandeputte uit 2017, en de experimentele theaterconcerten van Naomi
Velissariou waren goed gelukt. Dat geldt ook voor de vernieuwende vorm die
de instelling koos in ‘Thuislozen’, waarin Delpeut samen met Adelheid
Roosen op elke speelplek lokale, bij de thematiek betrokken mensen een rol
in het stuk gaf. Het publiek zat deels op het toneel tussen hen en de acteurs
in en kon in de pauzes met hen in gesprek. De raad vindt dit een
interessante manier om belangrijke onderwerpen onder de aandacht te
brengen. De instelling heeft hiermee veel partners in de eigen stad aan zich
verbonden.
Het plan voor de komende periode ademt vernieuwing, engagement en
nieuwsgierigheid, naast een aanstekelijke openheid en de ambitie om
artistieke onderzoeken en producties van deze tijd te maken en te delen op
zo veel mogelijk plekken. De instelling focust de komende periode op
technologie, waarmee ze een heldere eigen artistieke koers creëert. Het
artistieke team bestaat uit drie makers: Thibaud Delpeut, Naomi Velissariou
en Casper Vandeputte. Uit de aanvraag blijkt echter niet of de
verantwoordelijkheid van Delpeut als artistiek directeur hierdoor verandert,
en of de drie makers gelijkwaardig aan elkaar zijn. Zij willen elk op hun
eigen manier verhalen brengen die in de maatschappij een rol spelen, maar
in het theater nog te weinig worden verteld. Daarbij zoeken zij de
samenwerking met de technologiesector, maatschappelijke organisaties, de
wetenschap en het onderwijs. Volgens de instelling ‘geen koerswijziging,
maar een logische volgende etappe op een pad van avontuur, urgentie en
vernieuwing’.
Vernieuwing
Theater Utrecht laat vernieuwing op verschillende vlakken een grote rol
spelen. De instelling ziet zichzelf als een vrijplaats waar ongeremd
geëxperimenteerd kan worden met nieuwe technologie, en in het verlengde
daarvan met nieuwe vertelvormen, creatieprocessen en publieksrelaties. Zij
wil de uiterste reikwijdte van het theater verkennen. Cocreatie, gedeeld
eigenaarschap en inclusiviteit vormen de basis voor haar werkwijze. De raad
verwacht dat de instelling hiermee impact zal hebben op de ontwikkeling en
verbreding van het genre. Ook interessant vindt hij het vernieuwende
onderzoekslaboratorium TransLab, waarin de instelling samen met

Theater Utrecht

2

jeugdpodiumkunsteninstelling DOX experimenteert met nieuwe
technologie, samenwerkingsvormen en nieuwe doelgroepen, veelal
gekoppeld aan een voorstelling.
De afgelopen jaren is talentontwikkeling een structureel onderdeel van de
praktijk van Theater Utrecht geworden. De instelling speelt een actieve rol
in talentontwikkeling in en rond Utrecht, onder meer in samenwerking met
DOX en Standplaats Utrecht. Zeker nu startende makers moeite hebben om
een eigen plek te verwerven in het podiumkunstenlandschap, is de
langjarige opbouw die Theater Utrecht en DOX nieuw talent bieden welkom.
Door hun nauwe samenwerking hebben beide instellingen gewonnen aan
relevantie, urgentie en toekomstbestendigheid.
De komende periode maken zij gezamenlijk vier coproducties. Interessant is
de musical die zij in 2024 samen presenteren, waarbij de muziek en het
libretto zijn gebaseerd op spoken word, hiphop en trap-muziek. Het is
vernieuwend dat een BIS-gezelschap ervoor kiest om een musical te maken
en dit ook zo benoemt. De raad is ook positief over de samenwerking met
hiphopcollectief DIEHELEDING.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Theater Utrecht heeft een goede financiële positie met een stabiele
bedrijfsvoering en een realistische begroting. De liquiditeit, solvabiliteit en
het weerstandsvermogen waren de afgelopen periode hoog. De instelling
voorziet een mogelijk liquiditeitsprobleem in 2022, maar biedt daarvoor ook
al oplossingen. Dit getuigt van inzicht en zelfreflectie waar de raad positief
over is.
De instelling heeft de naleving van de Fair Practice Code verwerkt in de
begrote cijfers. De loonkosten zijn berekend op basis van de cao Toneel en
Dans. Het valt te prijzen dat Theater Utrecht voor zelfstandigen de cao niet
alleen hanteert, maar een stap verder gaat, door ook alle overuren uit te
betalen en bovenop de prijzen voor zelfstandigen ook de werkgeverslasten te
rekenen. Hierdoor verdient iedereen (in loondienst of zelfstandig) gelijk.
Onduidelijk is echter wat de vergoeding voor stagiairs inhoudt; daarop had
de raad graag een toelichting gelezen.
De raad is positief over de aandacht van de instelling voor duurzaamheid.
Zij zegt zich als BIS-instelling bewust te zijn van haar voorbeeldrol bij het
beperken van haar ecologische voetafdruk, en hanteert duurzaamheid
daarom als criterium bij de keuze voor dienstverleners, leveranciers en de
eigen catering. Bezoekers en werknemers stimuleert ze met het openbaar
vervoer te komen en decors worden zodanig ontworpen dat ze in een trailer
passen en hergebruikt kunnen worden.

Theater Utrecht

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Theater Utrecht heeft een goed doordacht educatiebeleid. In de
samenwerking met DOX heeft de instelling een langetermijnvisie op talent,
educatie en participatie ontwikkeld. Samen bedienen zij alle onderwijstypen
en leerjaren binnen het VO. De raad vindt het mooi om te zien wat er op dit
vlak in een jaar tijd is ontstaan. Hij is positief over de professionaliteit van
de educatiemedewerkers. De programma’s sluiten goed aan bij de
belevingswereld van jongeren. Met beperkte middelen wist de organisatie
veel te bereiken.
In de komende periode zet de instelling deze activiteiten voort. Ze werkt
daarbij samen met 23 onderwijspartners in de provincie Utrecht, en breidt
dit netwerk de komende jaren uit met scholen in de omliggende gemeenten
en met lokale partners Kunst Centraal en Scholen in de Kunst Amersfoort.
Hiervoor ontvangt de instelling steun van de gemeente Utrecht.
De instelling zoekt actief haar publiek op. Naar haar zeggen raken
publiekswerking en creatie steeds nauwer met elkaar verweven. Thema’s
voor projecten haalt zij uit de stad, en de voorstelling ziet ze ‘slechts als het
resultaat van wat wij als minstens zo waardevol zien: de weg ernaartoe’.
Geografische spreiding
De instelling is goed ingebed in Utrecht en werkt veel met lokale partners.
Ze zegt zich meer te willen concentreren op het spelen in de eigen stad – op
locaties, in de stadsschouwburg en in eigen huis. De raad is positief over de
geïntensiveerde samenwerking met de Stadsschouwburg Utrecht, waardoor
langere speelseries en coproducties mogelijk worden. In haar reflectie op de
aanvraag, schrijft de stedelijke cultuurregio Utrecht dat de instelling
onontbeerlijk is in de grote en dichtbevolkte regio. De instelling heeft een
brede impact in de regio en in het land.
Daarnaast reizen de grotezaalvoorstellingen langs schouwburgen in het land
en gaan de middelgrote voorstellingen op tournee langs (kleinere) theaters
en festivals. Een toelichting op wat de instelling de komende periode op
internationaal vlak hoopt te realiseren ontbreekt; de raad had die graag
gelezen.
Toepassing Fair Practice Code
Theater Utrecht reflecteert nauwkeurig op de naleving van de Fair Practice
Code. Behalve dat zij de cao Toneel en Dans volgt, benoemt zij extra
afspraken, zoals de volledige uitbetaling van gewerkte uren, inclusief
opgebouwde verlofrechten. Ook voert zij beleid tegen grensoverschrijdend
gedrag. Zij streeft ernaar om medewerkers en acteurs duurzaam aan zich te
binden en besteedt aandacht aan de werkdruk. De instelling is van plan alle

Theater Utrecht

4

acteurs in loondienst te nemen, maar de praktijk moet uitwijzen of dit voor
alle acteurs wenselijk is.
Toepassing Governance Code Cultuur
Theater Utrecht reflecteert voldoende op de naleving van de Governance
Code Cultuur. De instelling hanteert het raad-van-toezichtmodel. De raad
van toezicht van Theater Utrecht en het bestuur van DOX hebben de
beoogde intensivering van de samenwerking besproken en op elkaar
afgestemd. De komende jaren ontstaan er door aflopende termijnen
vacatures in de raad van toezicht en wordt de huidig bestuurder opgevolgd
wegens pensioen. Voor de invulling van deze functies zal de raad van
toezicht advies inwinnen bij externe deskundigen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Theater Utrecht reflecteert voldoende op de naleving van de Code Diversiteit
en Inclusie. Zij noemt een breed scala aan afspraken die moeten leiden tot
een meer diverse en inclusieve aanpak op de onderdelen personeel,
programmering, publiek en partners. De raad vindt dit goede maatregelen
om de code de komende periode beter te implementeren. Extra aandacht
voor de diversiteit binnen het personeelsbestand is nodig. Door de
samenwerking met DOX werkt de instelling met veel talentvolle makers met
een biculturele achtergrond, maar de eigen organisatie is nog onvoldoende
divers. In de samenstelling van de raad van toezicht heeft de instelling al wel
een ontwikkeling doorgemaakt. De raad hoopt dat zij deze lijn doorzet bij de
invulling van de functie van een nieuwe bestuurder.

Theater Utrecht

5

Theater Zuidplein
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 308.000

Over de instelling
Stichting Theater Zuidplein (hierna: Theater Zuidplein) is een podium in
Rotterdam-Zuid dat zich primair richt op publiek voor wie cultuurbezoek
niet vanzelfsprekend is, geïnspireerd door het grootstedelijke publiek van
het stadsdeel. Sinds 2013 heeft het podium ook een (co)producerende
functie. Het gaat daarbij enerzijds om producerend huisgezelschap ‘Stage-Z’,
dat in een aparte stichting is ondergebracht en geen deel uitmaakt van de
ingediende aanvraag, en anderzijds om ‘Lab-Z’: een leerwerkplaats voor
grootstedelijk talent. In 2020 verhuist Theater Zuidplein naar een nieuw
pand. Daar gaat de instelling van start met ‘Zone-Z’: laagdrempelige
activiteiten en ontmoetingen die plaatsvinden in de gratis toegankelijke
centrale hal. De aanvraag betreft specifiek Lab-Z en Zone-Z.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Theater Zuidplein geen
subsidiebedrag toe te kennen.
De raad is positief over de op een divers publiek gerichte en op cocreatie
gebaseerde werkwijze van Theater Zuidplein. De beoogde
talentontwikkelingsactiviteiten vormen een gelaagd aanbod waarbinnen
logische doorstroom mogelijk is: het nieuwe, laagdrempelige Zone-Z kan
een voedingsbodem vormen voor Lab-Z en Stage-Z. De instelling voorziet in
een ontwikkelbehoefte van een zeer diverse groep makers, zowel autodidact
als professioneel opgeleid.
Theater Zuidplein vervulde in het verleden een voorbeeldfunctie als direct
met het publiek uit de omgeving verbonden podium. Inmiddels heeft dat
voorbeeld bij diverse podia in het land navolging gevonden, waarmee de
landelijke betekenis van de instelling niet meer zo groot is, dat die opname
in de BIS rechtvaardigt. Bovendien roepen begroting en dekkingsplan
belangrijke vragen op over de noodzaak en hoogte van de gevraagde
bijdrage, en is de reflectie op de Governance Code Cultuur summier.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Theater Zuidplein is gedreven om tot nieuwe theatrale uitingen te komen
waar een nieuw publiek zich in herkent en door erkend voelt. Die twee
aspecten zijn voor de instelling elementair als het gaat om kwaliteit – naast
de ‘traditionele’ criteria vakmanschap, oorspronkelijkheid en
zeggingskracht. De raad heeft waardering voor de authenticiteit die
doorklinkt in de aanvraag en voor de aanpak die de instelling daarbij kiest.
Theater Zuidplein is een voorloper als het gaat om participatory art: kunst
die in cocreatie ontstaat, in dit geval met de urban community, en waarbij
sprake is van gelijkwaardigheid en gedeeld eigenaarschap. Artistieke waarde
en sociaal-maatschappelijke werking gaan bij participatory art hand in
hand. Dit leidt tot voorstellingen die aansluiten bij de belevingswereld van
het publiek en dus zeggingskracht hebben.
Theater Zuidplein biedt ruimte aan in- en doorstroom van heel divers talent,
zowel aan autodidacten als opgeleide makers. Binnen het eigen aanbod
vormen Zone-Z, Lab-Z en Stage-Z een logische keten waarlangs talent zich
kan ontwikkelen. Verder is Theater Zuidplein goed aangesloten op het
kunstvakonderwijs en neemt de instelling deel aan 010Talent en IMPACT,
twee Rotterdamse netwerken voor talentontwikkeling.
Wat betreft Lab-Z is de raad positief over de brede instroom (onder meer via
stagetrajecten voor mbo- en hbo-studenten én autodidacten), over de
ontwikkelruimte die Theater Zuidplein talenten kan bieden, over de
kwaliteit van de begeleiding en de mogelijkheden tot uitstroom.
De te verwachten kwaliteit van de activiteiten binnen Zone-Z kan de raad
nog moeilijk bepalen. Wie het programma als projectcoördinator en
cocreator gaan begeleiden wordt uit de aanvraag niet duidelijk. De in het
plan genoemde samenwerkingspartners vindt de raad wel veelbelovend.
Nu andere instellingen in het land de werkwijze overnemen waarin Theater
Zuidplein voorloper was, is zij in de ogen van de raad niet langer landelijk
onderscheidend. Een deel van de producties die bij Lab-Z tot stand komen,
is ook te zien op een beperkt aantal andere speelplekken in het land. Verder
zijn de landelijke zichtbaarheid en betekenis van Zone-Z en Lab-Z naar
verwachting gering.
Vernieuwing
De raad verwacht dat het nieuwe pand een positieve impuls zal geven aan de
ontwikkelfunctie van Theater Zuidplein. Of het leidt tot zodanige
vernieuwing dat de activiteiten weer een nationale betekenis zullen krijgen
kan de raad nog niet beoordelen.

Theater Zuidplein

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Theater Zuidplein volgt de cao Nederlandse podia, voor de medewerkers in
loondienst en voor zzp’ers. Ook over de secundaire arbeidsvoorwaarden is
de instelling transparant. Zo is er een opleidingsbudget voor medewerkers
gereserveerd, laat zij vierjaarlijks een RI&E-onderzoek uitvoeren ten
behoeve van een veilige werkomgeving en voert zij
functioneringsgesprekken waarin zelfevaluatie en feedback van collega’s
belangrijke onderdelen zijn.
Theater Zuidplein is financieel gezond. Wel is de afhankelijkheid van
subsidies, in het bijzonder die van de gemeente Rotterdam, erg groot. De
instelling voorziet per 2021 een forse opschaling van het aantal activiteiten
en dus van de begroting. Deze opschaling hangt samen met de
mogelijkheden die de nieuwe huisvestiging biedt en lijkt haalbaar.
Bovendien heeft de instelling een heldere en realistische risicostrategie.
De raad plaatst belangrijke vraagtekens bij de financiële urgentie van de
gevraagde bijdrage. De totaalbegroting en bijbehorende specificatie van
baten en lasten van Zone-Z en Lab-Z roepen vragen op. In de eerste plaats
wordt niet aangetoond dat de BIS-bijdrage echt nodig is en dat de kosten
niet ook met private fonds- en loterijbijdragen kunnen worden gedekt. De
aan het ministerie van OCW gevraagde bijdrage staat in de totaalbegroting
namelijk op 0. De dekking is sluitend vanwege beoogde bijdragen van
private fondsen en goededoelenloterijen. In de specificatie zijn die bijdragen
echter vervangen door een post ‘diverse fondsen nog aan te vragen’ waarvan
de beoogde OCW-bijdrage onderdeel is.
In de tweede plaats zou in de ogen van de raad de forse beoogde bijdrage uit
de zogenaamde regio-envelop waarvan in de toelichting voor 2020 sprake is,
in mindering moeten worden gebracht op de gevraagde 308.000 euro per
jaar. Daardoor zou de benodigde BIS-bijdrage lager uitkomen dan het
minimale aanvraagbedrag in het kader van dit artikel 3.44.
Ten slotte maakt Theater Zuidplein melding van een reeds toegezegde
meerjarige bijdrage van het Fonds voor Cultuurparticipatie. Een BISbijdrage en een bijdrage van een Rijkscultuurfonds voor dezelfde activiteiten
- en dat is hier het geval – sluiten elkaar echter uit.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Theater Zuidplein heeft educatief aanbod voor scholen en spitst de
voorstellingselectie toe op de vraag van het onderwijs (primair, voortgezet of
mbo). Deze inspanningen hebben echter, zo constateert de raad, betrekking
op de programmering en het bredere functioneren van het podium en lijken
niet gerelateerd aan de ontwikkelfunctie. Wel ziet de instelling
mogelijkheden om binnen Zone-Z verschillende laagdrempelige activiteiten
voor kinderen en jongeren te organiseren, variërend van voorleeshalfuurtjes

Theater Zuidplein

3

tot huiswerkmiddagen. In hoeverre deze activiteiten cultuureducatief van
aard zullen zijn, is vanwege het gebrek aan uitwerking echter niet goed te
beoordelen.
Op het gebied van participatie voert Theater Zuidplein een sterk beleid. De
maakprocessen en uitvoeringspraktijk van Lab-Z en Zone-Z worden
gekenmerkt door cocreatie; de vraaggerichte werkwijze is participatief bij
uitstek. Daarbij wordt geregeld samengewerkt met organisaties uit andere
domeinen. De raad vindt het sterk dat die samenwerkingsverbanden niet
alleen vanuit marketingoogpunt ontstaan, maar veelal ook inhoudelijk
geladen zijn.
De instelling kent haar publiek goed en werkt op een overtuigende manier
aan het nog diverser maken van werkwijze en bereik. Doel is het bereik te
doen groeien naar 150.000 bezoekers per jaar en een afspiegeling van de
bewoners van Rotterdam te bedienen. De raadt vindt dit een ambitieuze
doelstelling, maar acht de gekozen aanpak realistisch.
Geografische spreiding
Theater Zuidplein is heel sterk lokaal georiënteerd. De instelling verhoudt
zich bewust tot de fysieke omgeving in Rotterdam-Zuid en is stevig
geworteld in de culturele en maatschappelijke infrastructuur van wijk en
stad. De lijst van kleinere en grotere organisaties en initiatieven waarmee
wordt samengewerkt, weerspiegelt het diversiteitsbeleid dat de instelling
voert. Naar eigen zeggen vervult Theater Zuidplein ook een belangrijke
functie in de stedelijke regio door zich met passende concepten te richten op
een grootstedelijk, superdivers publiek. De stedelijke regio onderschrijft dit.
Zoals eerder beschreven is de landelijke werking van Zone-Z en Lab-Z
gering; de producties zijn buiten Rotterdam slechts beperkt te zien.
Toepassing Fair Practice Code
De raad vindt dat Theater Zuidplein transparant is in de reflectie op en
toepassing van de Fair Practice Code. De instelling volgt de cao Nederlandse
podia, voor de medewerkers in loondienst en voor zzp’ers. Ook over de
secundaire arbeidsvoorwaarden is Theater Zuidplein duidelijk. Theater
Zuidplein neemt actief deel aan de sociale dialoog over eerlijke beloning.
Kritiekpunt is dat Theater Zuidplein nalaat om op dit vlak concrete stappen
voor de komende jaren te vermelden.
Toepassing Governance Code Cultuur
Theater Zuidplein reflecteert slechts summier op de Governance Code
Cultuur. De instelling heeft een raad van toezicht en twee directeurenbestuurders. Veel meer is niet bekend; zo gaat de instelling niet in op de
manier waarop de raad van toezicht is samengesteld en functioneert, hoe
belangenverstrengeling wordt voorkomen en welke afspraken er zijn
gemaakt over de interactie tussen toezichthouders en bestuur.

Theater Zuidplein

4

Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad vindt de reflectie op en toepassing van de Code Diversiteit en
Inclusie voorbeeldstellend. Voor Theater Zuidplein vormen diversiteit en
inclusie dan ook de basis van het beleid en van de praktijk. Het
diversiteitsbewustzijn werkt door in alle aspecten van de bedrijfsvoering.
Programmering en publiekssamenstelling zijn zichtbaar zeer divers, ook in
relatie tot veel andere Nederlandse theaters. De instelling werkt
vraaggericht, bereikt daarmee nieuwe doelgroepen en monitort de
resultaten doorlopend.
Zij stelt dat werken aan inclusie nooit af is. Vanaf 2021 ziet de instelling op
de nieuwe locatie kansen om de verbinding met doelgroepen in de fysieke
omgeving van het theater te versterken, onder meer in de uitvoering van
Zone-Z.

Theater Zuidplein

5

Theaterfestival Boulevard
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 465.000

Over de instelling
Stichting Theaterfestival Boulevard, podiumkunsten, festivals, ’sHertogenbosch
Stichting Theaterfestival Boulevard (hierna: Boulevard) biedt gedurende elf
dagen in augustus een (inter)nationale programmering van theater, dans,
muziek(theater) en interdisciplinaire kunstvormen op diverse locaties in ’sHertogenbosch. Het festival werd in 1985 opgericht als zomerfestival en is
inmiddels uitgegroeid tot een voor het zuiden van het land belangrijk
podiumkunstfestival, dat jaarlijks zo’n 140.000 bezoekers trekt. Binnen de
programmering kiest het festival voor ‘zuidelijke, zinnelijke’, geëngageerde
makers, die de associatie en intuïtie boven de ratio plaatsen. Het festival
presenteert hoogwaardige, eigentijdse en risicovolle podiumkunsten met
een accent op werk uit Vlaanderen. Boulevard houdt zich ook bezig met
(co)productie en talentontwikkeling, zowel tijdens het festival als door het
jaar heen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Theaterfestival
Boulevard. Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde
categorie adviseert de Raad voor Cultuur Stichting Theaterfestival
Boulevard geen subsidie toe te kennen. De raad verwijst voor een toelichting
op de afweging naar de inleiding bij deze categorie.
Boulevard heeft een bevlogen en sociaal geëngageerde insteek, waarbij
vanuit een kwalitatief hoogstaande programmering veel aansluiting wordt
gezocht bij maatschappelijke kwesties. Het festival heeft met zijn focus op
Vlaamse programmering een duidelijk eigen profiel. Het plan getuigt van
een bevlogen leiding en de raad waardeert de onderzoekende houding van
het festival met betrekking tot zijn rol in het culturele en maatschappelijke
veld. Vanuit deze visie wordt de komende jaren een interessant programma
tot stand gebracht. Het festival trekt een groot en breed publiek waarbij veel
aandacht wordt besteed aan het bereiken van mensen met een beperking; op
het gebied van culturele diversiteit zijn er volgens de raad nog stappen te
zetten. De internationale programmering en uitstraling vindt de raad
beperkt.

1

Boulevard hanteert de cao Nederlandse Podia en maakt zich hard voor een
veilige en aangename werkomgeving, waarin veel aandacht is voor
integriteit, werkdruk en ontwikkeling van medewerkers. Het festival heeft
een betrekkelijk stabiele bedrijfsvoering en een evenwichtige
financieringsmix. De toelichting op de toepassing van de Fair Practice Code,
de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie zijn goed.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Boulevard heeft zich de afgelopen jaren stevig gepositioneerd als festival
met een artistiek hoogwaardig aanbod van primair nationale en Vlaamse
programmering voor een breed publiek. De programmering heeft, zoals het
festival het noemt, een sterkere ‘zuidelijke zinnelijkheid’ gekregen, met meer
beeldende en associatieve voorstellingen die het publiek direct kunnen
raken. Het festival is zich opnieuw gaan oriënteren op coproduceren,
waarbij ze dit begrip in brede zin interpreteert: van louter financiële en
artistiek-inhoudelijke begeleiding tot ondersteuning van producties. De raad
vindt het goed om te lezen dat Boulevard daarbij zijn oude traditie voor
meerjarig commitment aan makers koestert en veel werkt met makers die
eerder op het festival te zien waren.
De raad oordeelt positief over de ontwikkeling van het festival. Het plan
getuigt van een bevlogen leiding en de raad waardeert de onderzoekende
houding van het festival met betrekking tot zijn rol in het culturele en
maatschappelijke veld. Vanuit deze visie wordt de komende jaren een
interessant programma tot stand gebracht. De raad treft in het beleidsplan
een veelheid aan sprankelende ideeën en plannen aan. Daarbij zijn veel
gratis toegankelijke activiteiten ook gericht op een breed publiek. De raad
mist echter een concreter uitwerking van de programmatorische aspecten
van het festival in de periode 2021 – 2024.
De kwaliteit van de programmering van de Nederlandse en Vlaamse makers
en gezelschappen waarmee het festival de komende jaren wil werken, is
hoog en staat garant voor een veelzijdig en spannend aanbod. Het Vlaamse
programma van het festival is groot en draagt bij aan de onderscheidende,
hoewel niet unieke, kracht van Boulevard. Het festival zal de komende jaren
meer theater op locatie presenteren. De raad is enthousiast over deze
plannen, die zich lijken te richten op het stimuleren van interdisciplinariteit.
Vernieuwing
De raad merkt op dat Boulevard een goed voorbeeld is van een festival dat
zich op alle fronten voortdurend vernieuwt en waarbij ontwikkeling
onlosmakelijk verbonden is aan alle onderdelen. Voor de periode 2021 –

Theaterfestival Boulevard

2

2024 ontwikkelt het festival een speciale plek voor research en
development, waar de relatie tussen kunst en maatschappij onderzocht
wordt door middel van werksessies met zowel groepen uit de stad als met
internationale gasten en makers. De raad verwacht dat deze plek binnen het
festival een functie kan vervullen waar de sector wat betreft
kennisuitwisseling baat bij kan hebben.
Boulevard maakt deel uit van het zuidelijke talentontwikkelingsprogramma
PLAN, dat een nieuwe generatie makers begeleidt, en biedt samen met
Festival Cement en Theater Artemis ruimte voor onderzoek in Broedplaats
’s-Hertogenbosch. Daarnaast participeert Boulevard in twee internationale
netwerken, ‘Advancing Performing Arts Project: Feminist Futures’ en
‘Performing Gender 3’, waar met ‘Dancing in your Shoes’ onderzoek wordt
gedaan naar het werken met lokale gemeenschappen. De raad is benieuwd
naar de uitkomsten hiervan. Het werken met vrouwen uit verschillende
bevolkingsgroepen kan een sterke lokale impact hebben; hierbij wordt
ingezet op het vertellen van lokale verhalen, zoals die van Molukse vrouwen
in Nederland.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Boulevard hanteert de cao Nederlandse Podia als uitgangspunt voor de
inschaling van vaste medewerkers en van zzp’ers die meer dan vijftig dagen
werken. Het festival maakt zich hard voor een veilige en aangename
werkomgeving, onder meer door aandacht voor integriteit, onboarding,
scholingsmogelijkheden en met een (gecertificeerde) vertrouwenspersoon in
dienst. Het festival voert ontwikkelingsgesprekken, het functioneren van
medewerker én leidinggevende wordt geëvalueerd, en er worden
maatregelen genomen om de werkdruk te verminderen. Boulevard betaalt
alle artiesten loon naar werk. De raad waardeert die instelling. Het festival
geeft geen inzicht in de concrete minimumnormen die het hanteert.
Boulevard heeft een betrekkelijk stabiele bedrijfsvoering, met een
middelmatig risico op vlakken als liquiditeit, solvabiliteit en
weerstandsvermogen. De begroting voor 2021 en 2024 is realistisch op basis
van de realisatie in 2017 en 2018, en laat een evenwichtige financieringsmix
zien. De begroting stijgt, onder meer door deelname aan het Europese
project ‘Feminist Futures’. Ook stijgen personele lasten, door beoogde
uitbreiding op het gebied van onder meer marketing en financiën.
Boulevard vraagt om die reden om een hogere rijksbijdrage vanuit de BIS;
met de meerjarige subsidie van het Fonds Podiumkunsten loopt het festival
aan tegen de beperkte financiële mogelijkheden, waardoor het risico bestaat
dat het in de toekomst niet op het huidige prestatieniveau kan blijven
opereren.

Theaterfestival Boulevard

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Boulevard richt zich met zijn educatieve activiteiten primair op volwassenen
door een stevig pakket aan contextprogramma’s aan te bieden, waaronder
workshops en masterclasses. Daarbij probeert het festival de bezoekers
meer houvast te bieden door de inhoud van het festival van een duidelijke
context te voorzien. De raad vindt de oprichting van een centrale contentredactie, waarin marketeers, programmeurs en publiekswerker nauw
samenwerken, een goede stap, omdat dit een beproefd concept is gebleken
om met name nieuwe bezoekers door het zeer uitgebreide programma te
gidsen.
Boulevard weet een groot, trouw publiek aan zich te binden door op alle
mogelijke fronten het gesprek aan te gaan met zijn publiek, te luisteren en
daarnaar te handelen. Dat gebeurt in gesprekken op het festival zelf,
waardoor mogelijke lacunes in de programmering, zoals een specifieke
jongerenlijn, aan het licht komen en tot nieuwe projecten leiden. Daarnaast
werkt het festival nauw samen met verschillende ambassadeursgroepen,
zogeheten ‘Vlaggendragers’, die vanuit specifieke doelgroepen meedenken
over gewenste ontwikkelingen op het festival. Die samenwerking heeft de
afgelopen jaren drempels verlaagd, waardoor ook dove en blinde mensen of
mensen in armoede en eenzaamheid het festival kunnen bezoeken. De raad
is enthousiast over de manier waarop het festival invulling geeft aan zijn
ambitie om het meest toegankelijke festival te zijn voor bezoekers met een
beperking.
Boulevard geeft aan veel publieksonderzoek te verrichten, maar het plan
geeft verder weinig inzicht in hoe verworven inzichten concreet en
doelgroepgericht tot een concreet marketingplan leiden. Voor het
educatieprogramma voor het onderwijs geeft het plan geen visie of nadere
toelichting, anders dan de mededeling dat het festival in aanloop naar de
zomervakantie bij scholen op bezoek gaat en samenwerkt met het
cultuureducatiecentrum Babel om lijnen te trekken tussen schooljaar en
zomerperiode. De raad had hier graag meer over gelezen.
Geografische spreiding
Boulevard is zeer goed geworteld in ’s-Hertogenbosch. De steun voor het
festival blijkt uit de meerjarige financiering door gemeente en provincie. Het
festival maakt deel uit van de stedelijke cultuurregio Brabantstad, dat zijn
cultuurprofiel samenvat met de kernwoorden ‘innoveren, verbinden en
maken’, waarbij de activiteiten van Boulevard naadloos aansluiten.
Brabantstad ziet Boulevard als een belangrijk platform waar makers en
publiek elkaar ontmoeten en als een organisatie die vooroploopt op het
gebied van inclusiviteit en publiekswerking. De raad is positief over de
inspanningen van het festival om het aanbod optimaal te laten aansluiten op

Theaterfestival Boulevard

4

de diversiteit van het publiek en de activiteiten om dit te realiseren, zoals
samenwerking met ouderenorganisaties, projecten op het gebied van
toegankelijkheid, met nieuwkomers, mantelzorgers en kinderen in
achterstandssituaties.
Boulevard werkt samen met veel lokale en regionale partners, zoals podia,
groepen als Theater Artemis, Het Zuidelijk Toneel en Schippers&VanGucht,
en met collega-festivals, zoals Festival Cement, Circolo en November Music.
Daarnaast is Boulevard betrokken bij PLAN, het netwerk voor
talentontwikkeling.
Toepassing Fair Practice Code
Boulevard geeft aan de uitgangspunten van de Fair Practice Code al langer
te hanteren en gaat hier in zijn toelichting op de toepassing van de code
helder op in. Het festival wil de lat hoger leggen dan alleen eerlijke betaling
en voert een duidelijk beleid waarin naast beloning ook ontwikkeling,
vertrouwen en transparantie belangrijke onderdelen zijn. Zo zijn integriteit
en omgangsvormen vastgelegd in een notitie en beschikt het festival over
een gecertificeerde vertrouwenspersoon. Daarnaast zet het festival zich in
voor collectieve afspraken en kennisuitwisseling over de Fair Practice Code.
De raad vindt dat Boulevard duidelijk reflecteert op de toepassing van de
code en oordeelt positief over de stappen die Boulevard op dit gebied
genomen heeft.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het plan geeft een beknopte beschrijving van de stand van zaken met
betrekking tot de Governance Code Cultuur. In 2019 is het festival
overgegaan op een raad-van-toezichtmodel. De werkwijze en
verantwoordelijkheden van toezichthouders en directeur-bestuurder zijn
vastgesteld in lijn met aanbevelingen van de code. De raad van toezicht
toetst regelmatig het beleid aan de hand van de aanbevelingen uit de code
en kent een jaarlijkse zelfevaluatie.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is positief over de uitgebreide reflectie op de Code Diversiteit en
Inclusie, vooral waar het gaat over inclusie van mensen met een auditieve,
visuele, mobiele of cognitieve beperking. De raad constateert dat het festival
zich duidelijk minder uitgesproken positioneert op het vlak van culturele
diversiteit. Met name waar het gaat om een sterkere inbedding van culturele
diversiteit binnen het vaste personeel en de raad van toezicht ziet de raad
nog verbeterpunten.

Theaterfestival Boulevard

5

Theatergroep Kwatta
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 825.000

Over de instelling
Stichting Theatergroep Kwatta, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten,
Nijmegen
Stichting Theatergroep Kwatta (hierna: Kwatta) maakt
jeugdtheaterproducties voor kinderen in de provincie Gelderland en de rest
van Nederland. Daarnaast maakt het gezelschap geregeld buitenlandse
tournees. Kwatta wil theater maken voor een jong publiek en kiest daarbij
voor verhalen die niet per se lineair of ‘een-twee-drie te verklaren’ zijn. De
producties gaan vaak uit van nieuwe teksten, die speciaal voor het
gezelschap worden geschreven. In de keuze van thema’s speelt altijd een
maatschappelijke betrokkenheid. De afgelopen periode maakte Kwatta
intern een crisis door. De artistiek leider wil de komende periode met een
geheel nieuw team en een nieuw bestuur bouwen aan het herstel van de
organisatorische gezondheid. Kwatta kiest er daarbij voor om de artistieke
kracht te vergroten door het instellen van een artistieke raad van vier
makers, die bestaat uit de artistiek directeur, twee theatermakers en een
theaterauteur.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De raad adviseert Stichting Theatergroep Kwatta geen subsidie toe te
kennen.
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van de producties van
Kwatta en over haar educatiebeleid. De instelling draagt bij aan vernieuwing
door nieuwe teksten en composities te laten schrijven. Met de keuze om een
artistiek team te formeren rond de artistiek leider verbreedt Kwatta haar
artistieke signatuur. Ook is Kwatta goed geworteld in de regio 025 Arnhem
Nijmegen en is zij met haar werk voldoende zichtbaar in de rest van het land
en internationaal.
Kwatta heeft onlangs een zware periode doorgemaakt, waarin het haar niet
lukte de ontstane financiële problemen het hoofd te bieden. Conflicten
binnen bestuur en organisatie leidden tot diverse wisselingen van het
bestuur en tot een volledige wisseling van de staf, met uitzondering van twee
medewerkers, onder wie de artistiek leider. De financiële situatie op het

1

moment van aanvragen was instabiel. Daardoor loopt de instelling te grote
risico’s.
De reflectie op de toepassing van de Fair Practice Code is beknopt, maar
voldoende. De reflectie op de Governance Code Cultuur is te mager voor een
instelling in een dusdanig problematische positie. Op het gebied van
diversiteit en inclusie heeft Kwatta volgens de raad kansen laten liggen.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de artistieke kwaliteit van Kwatta in de
huidige periode. Kwatta maakte zich opnieuw sterk voor de totstandkoming
van een nieuw, actueel jeugd(muziek)theaterrepertoire. Zo creëerde zij drie
edities van het feuilleton over de ‘familie van Nielie’, waarbij zij succesvol
samenwerkte met wisselende componisten, theaterauteurs en musici. De
vaste cast speelde een samengestelde familie die bovendien cultureel divers
was samengesteld, en gaf daarmee blijk van een hedendaags
maatschappijbeeld waarin veel kinderen in Nederland zich zullen
herkennen. Ook de doorgecomponeerde opera ‘Jabber’ gooide hoge ogen; de
tekst van Jibbe Willems won een Gouden Krekel en de voorstelling werd
uitgenodigd in onder andere China, Egypte en de Verenigde Staten. Met
deze productie koos Kwatta voor een ‘language no problem’-benadering,
waarmee ieder kind kon worden aangesproken. Dat past volgens de raad in
een maatschappij waarin niet ieder kind vanzelfsprekend de Nederlandse
taal (goed) machtig is. Hij vindt het daarom een goed idee om dit concept
een vervolg te geven in een nieuwe samenwerking met componist Rogier
Bosman. De raad herkent in het werk van Kwatta een duidelijke eigen
signatuur, die vooral zichtbaar is in de eigen regies van artistiek directeur
Josee Hussaarts.
Voor de komende periode schetst Kwatta enkele aansprekende aanzetten
voor te maken producties voor kleine en middelgrote zalen. De
voorgenomen productie ‘Carnaval’ in 2023, in samenwerking met
dansgezelschap Introdans en symfonieorkest Phion, is in artistiek opzicht
een interessante kruisbestuiving.
In het algemeen valt op dat Kwatta in haar plan vooral een
programmabeschrijving geeft van te realiseren producties. De raad mist een
artistiek-inhoudelijke reflectie op de voorgaande periode, gekoppeld aan een
gemotiveerde strategie om behaalde successen voort te zetten en
gesignaleerde valkuilen in de toekomst te vermijden.
Interessant is de keuze om met een artistieke raad te gaan werken, waarbij
Kwatta kiest voor drie getalenteerde makers naast de artistiek directeur.

Theatergroep Kwatta

2

Hoewel het nieuwe team met enthousiasme wordt gepresenteerd, ontbreekt
in het plan helaas een verdere uitwerking van deze nieuwe structuur. Zo
wordt niet toegelicht in hoeverre de nieuwe leden hun eigen stempel zullen
drukken op de programmering, hoe de artistieke raad binnen de organisatie
zal functioneren en wat deze keuze betekent voor de artistieke koers van
Kwatta.
Vernieuwing
Kwatta maakt zich sterk voor de bevordering van nieuw repertoire voor het
jeugdtheater. Behalve door producties te creëren met nieuwe, voor het
gezelschap geschreven teksten (en vaak ook composities), begeleidt de
instelling ook jaarlijks vijf studenten van de opleiding HKU Writing for
Performance bij het schrijven en presenteren van hun eerste
jeugdtheatertekst. Deze worden gedurende een week gerepeteerd en
getoond.
Daarnaast stelt Kwatta drie jonge makers in staat om in de periode 2021 –
2024 werk te maken in de trailer, in de ‘Kwattaklas’ voor de kleine zaal, voor
de grote zaal, op locatie en in educatieve trajecten. De raad mist een
toelichting op de manier waarop de drie genoemde makers worden begeleid
in hun ontwikkelbehoeftes; de projecten worden alleen in artistieke zin
omschreven. Wel vindt hij de keuze voor de drie makers interessant.
Samen met Oostpool, Introdans, De Nieuwe Oost, Sonnevanck, Stadstheater
Arnhem en Schouwburg Nijmegen is Kwatta betrokken bij de proeftuin
jeugddans en jeugdtheater (025). Hier worden makers gezamenlijk begeleid
bij het maken van nieuw werk voor jong publiek van 2 tot 18 jaar. De raad is
benieuwd naar de resultaten uit deze proeftuin, maar had ook hier graag
explicieter gelezen welke rol Kwatta hier precies in zal vervullen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De afgelopen periode stond Kwatta voor grote financiële en organisatorische
problemen. Dit leidde in 2019 tot het vertrek van bijna het volledige
kantoorteam en vervolgens tot het vertrek van het bestuur. In 2019 werd een
noodbestuur geïnstalleerd om orde op zaken te stellen. Vier leden, inclusief
de voorzitter, trokken zich na het indienen van het plan voor de periode
2021 – 2024 echter terug. Inmiddels is een vierkoppig bestuur aangesteld,
een vijfde bestuurslid wordt gezocht. Met een nieuw kantoorteam trekken de
artistiek directeur en de nieuwe zakelijk leider samen op om bedrijfsmatig
en inhoudelijk orde op zaken te stellen.
Blijkens een analyse van de ingediende aanvraag is de financiële gezondheid
van Kwatta op het moment van aanvragen onvoldoende. Tekortschietend
beleid en verkeerde prioriteitsstelling door voorgangers van het huidige
bestuur en voorgangers van de huidige zakelijk leider zijn mede debet aan

Theatergroep Kwatta

3

het ontstaan van een instabiele financiële situatie. Ook de tegenvallende
bezoekcijfers voor het grotezaalfeuilleton rond de ‘Familie van Nielie’, en de
afnemende vraag vanuit scholen, leverden financiële problemen op.
De liquiditeit van de instelling is op het moment van aanvragen laag, wat
betekent dat er een groot risico bestaat dat ze niet aan haar kortetermijnbetalingsverplichtingen zal kunnen voldoen. De solvabiliteit en het
weerstandsvermogen zijn onvoldoende. Volgens de gepresenteerde plannen
wordt de instelling in de toekomst voor meer dan 50 procent afhankelijk van
subsidie van OCW. De beoogde eigen inkomsten zijn met 17 procent aan de
lage kant. De ingediende begroting is bovendien onvolledig; zo schrijft de
instelling een structurele verhoging te willen doorvoeren van het aantal fte’s,
maar maakt zij dit niet zichtbaar in de begroting.
De raad vindt het problematisch dat de instelling in haar plan nauwelijks op
bovenstaande problematiek reflecteert. Als oplossing voor het terugkrijgen
van haar financiële gezondheid noemt Kwatta de mogelijke verkoop van
haar pand, Theater Het Badhuis. Zij wil daarmee een liquiditeitsbasis
creëren voor tegenvallende inkomsten en uitgaven in 2021 – 2024. Dit
scenario heeft zij echter nog niet op haalbaarheid onderzocht. De raad
betwijfelt of deze oplossing op lange termijn lucratief is. Op basis van de
huidige situatie en het plan heeft de raad onvoldoende vertrouwen in een
herstel van de bedrijfsvoering op korte termijn.
Met betrekking tot eerlijke beloning presteert Kwatta gemiddeld. De cao
Toneel en Dans wordt gehanteerd voor de beloning van alle medewerkers.
Kwatta trekt lering uit het verleden, waarin een te hoge werkdruk en een te
geringe spreiding van verantwoordelijkheden leidde tot uitval, conflicten en
financiële problemen. Ze presenteert een beleid ter voorkoming van
overbelasting in het team en ontvouwt daarnaast een plan voor scholing en
begeleiding van elke werknemer in het kernteam. Kwatta geeft niet aan of ze
deelneemt aan de sociale dialoog over eerlijke betaling in de sector.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)

De raad oordeelde positief over de educatieve plannen van Kwatta
voor de periode 2017 – 2020, maar veel van deze plannen zijn door de
instelling niet uitgevoerd.
Voor de periode 2021 – 2024 presenteert Kwatta een duurzaam project rond
het fictieve stadje Donderdam. Dit vindt de raad een aansprekend idee, al
verdient het nog nadere uitwerking. De raad vindt het interessant dat
Kwatta zich ook met hoorspelen bezighoudt.

Theatergroep Kwatta

4

Hoewel de voorstellingen van Kwatta door pers en publiek in het algemeen
goed werden ontvangen, lukte het Kwatta de afgelopen periode niet om
voldoende publiek te bereiken. Dit is te wijten aan de crisis waarin de
organisatie verkeerde, waardoor het beoogde aantal voorstellingen niet kon
worden gespeeld. In 2018 trok de instelling 31.000 bezoekers, 3.900 minder
dan voorgenomen. Omdat het moeilijk is voor een gesubsidieerd
jeugdtheatergezelschap om grote zalen uit te verkopen, zet ze de komende
periode meer in op kleine en middelgrote producties en werk voor scholen.
Dit vindt de raad een verstandig idee.
Geografische spreiding
Kwatta is gevestigd in Nijmegen en is daar goed zichtbaar. Binnen de
stedelijke cultuurregio 025 Arnhem Nijmegen trekt Kwatta veel samen op
met, naast De Nieuwe Oost en Schouwburg Nijmegen, de Arnhemse
instellingen Phion, ArtEZ, Stadstheater Arnhem en Oostpool. Zo
participeert Kwatta in de eerdergenoemde proeftuin jeugddans en
jeugdtheater. Voorstellingen van Kwatta spelen in de eigen regio, door het
land heen, en internationaal.
De stedelijke cultuurregio 025 Arnhem Nijmegen noemt Kwatta in haar
reflectie ‘nadrukkelijk een belangrijke schakel in het aanbod voor jeugd in
landsdeel Oost’, onder andere door haar deelname aan een van de
proeftuinen in deze regio. De regio onderstreept ook dat Kwatta zich bewust
is van haar regionale rol door duidelijk prioriteit te stellen aan zichtbaarheid
en aanwezigheid buiten de muren van het traditionele (eigen) theater, zoals
met haar mobiele trailer. De regio prijst daarnaast de Kwattaklasvoorstellingen als bijzondere aanvulling op het aanbod. Blijkens de reflectie
zijn provincie en gemeente voornemens hun steun aan Kwatta de komende
periode te continueren; zij zijn met de instelling in gesprek over de
governance.
Toepassing Fair Practice Code
Kwatta schrijft met betrekking tot de Fair Practice Code vast te houden aan
de cao Toneel en Dans, en afspraken vast te leggen over auteursrechten.
Daarnaast werkt Kwatta aan methodes om de werkdruk beter te bewaken
door onder andere begeleiding en scholing van werknemers. De raad vindt
het opmerkelijk dat de instelling in het licht van deze code ook aangeeft op
zoek te gaan naar medewerkers met een diverse achtergrond, terwijl ze net
een niet-divers team heeft samengesteld. Hij vindt dat de instelling nog te
weinig stappen laat zien op dit vlak.
Kwatta stelt zich kwetsbaar op door in haar reflectie op de code ook in te
gaan op het geschonden vertrouwen ten aanzien van de organisatie onder
stakeholders en subsidiënten. De instelling geeft aan hier open kaart over te
willen spelen en hier met genoemde partijen over in gesprek te gaan. Dit

Theatergroep Kwatta

5

juicht de raad toe. Dit geldt tevens voor het geuite voornemen om de
transparantie te vergroten over het beleid en de bedrijfsvoering jegens
maatschappelijke opdrachtgevers (subsidiënten), en deze tussentijds
meerjaarlijks te evalueren.
Toepassing Governance Code Cultuur
In haar toelichting op de toepassing van de Governance Code Cultuur staat
Kwatta beknopt stil bij de doorgemaakte problemen op het gebied van
bedrijfsvoering, directie en bestuur. De aanvraag is voorbereid met een
noodbestuur dat kort na aanvragen aftrad; in de toelichting ontbreekt een
gedegen reflectie op de ontstane problematiek, alsmede een plan om de
organisatie weer op verantwoorde wijze gezond te maken.
De instelling benoemt als grootste uitdaging het bewaken van de balans
tussen de maatschappelijke doelstelling, een gezonde financiële
bedrijfsvoering en artistiek hoogstaande kwaliteit. De raad vindt dit
verstandig en onderstreept de noodzaak hiervan, maar leest niet op welke
manier de organisatie dit wil gaan waarborgen.
Kwatta geeft aan te willen overstappen naar een raad-van-toezichtmodel. De
raad vindt dat op dit moment onverstandig, omdat daarmee te veel
verantwoordelijkheden bij het dagelijks bestuur terechtkomen. Hij meent
bovendien dat de aandacht eerst moet uitgaan naar het herstellen van de
organisatorische, financiële en bestuurlijke gezondheid.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad vindt het problematisch dat een instelling die geheel opnieuw moest
worden opgebouwd, de gelegenheid niet heeft aangegrepen om een team
samen te stellen dat functioneert conform de Code Diversiteit en Inclusie:
kantoorteam en artistieke raad van Kwatta bestaan geheel uit professionals
met een westerse achtergrond. De raad constateert dat Kwatta hier een kans
heeft laten liggen om met een schone lei te beginnen.
Kwatta geeft in haar reflectie op de Code Diversiteit en Inclusie aan een
publiek te willen bereiken dat niet vanzelfsprekend de Nederlandse taal
machtig is en doet dat door ‘taalloze’ voorstellingen te maken en
prikkelarme voorstellingen aan te bieden. Daarnaast gaat ze op zoek naar
anderstalige publieksgroepen door samenwerking met speciaal onderwijs,
bso’s, kinderafdelingen van ziekenhuizen en asielzoekerscentra. Dit vindt de
raad goede methodes.
In haar toelichting op de code benoemt Kwatta geen concrete doelstellingen
en gaat ze niet in op de stappen die ze daarvoor de komende periode wil
zetten.

Theatergroep Kwatta

6

Theatergroep Maanlanders
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 682.400

Over de instelling
Stichting Jeugdtheater Gelderland, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten,
Ede.
Stichting Jeugdtheater Gelderland (hierna: Maanlanders) is in 2020
opgericht door voormalige medewerkers van Theatergroep Kwatta. Onder
artistiek leiderschap van Annelies van Wieringen wil het gezelschap
muziektheater brengen met een participatief karakter voor kinderen van 4
tot en met 12 jaar, in de provincie Gelderland en daarbuiten. Ze voert
voorstellingen op in theaters, op scholen en in buurthuizen, maar ook op
festivals en op buitenlocaties zoals campings. Maanlanders vertelt verhalen
waarin de schoonheid van de mislukking en het ploeteren van de mens
centraal staan. Elk jaar stelt ze een ander thema centraal.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Jeugdtheater Gelderland geen
subsidie toe te kennen.
De raad vindt de artistieke plannen van Maanlanders interessant en erkent
het vakmanschap dat in het nieuwe gezelschap aanwezig is. Ook spreekt uit
de plannen een heldere visie op het maken van voorstellingen voor de jonge
doelgroep. Voor opname in de Culturele basisinfrastructuur 2021 – 2024
vindt hij het echter nog te vroeg. De plannen zijn over het algemeen nog niet
voldoende uitgewerkt. Bovendien dragen de plannen slechts in beperkte
mate bij aan de vernieuwing van de jeugdpodiumkunsten. De inbedding in
de regio is nog beperkt. De ambities op het gebied van educatie zijn
aanwezig in de plannen, de uitwerking overtuigt echter onvoldoende. Ook is
de raad kritisch over een aantal aspecten van het beloningsbeleid en schiet
de reflectie op, en toepassing van de codes tekort.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Maanlanders is in 2020 opgericht door een groep makers die zich bewezen
heeft in een eerdere samenwerking onder de vlag van Theatergroep Kwatta.
Artistiek leider Annelies van Wieringen is een ervaren maker met een eigen

1

signatuur. Naast Van Wieringen wordt de artistieke kern gevormd door een
‘muziekmakelaar’ Mariëlle Woltring, verantwoordelijk voor de selectie van
muzikanten en componisten, dramaturg (Minou Bosua), educatiespecialist
(Thekla Wildekamp) en twee regisseurs: Céline Hoex en Silke van Kamp.
Samenwerkingspartners die in de plannen worden genoemd zijn ROSE
Stories, Simon van der Geest, Benny Lindelauf (schrijver bij Het Laagland)
en Judith Hofland. Al deze makers beschikken over voldoende bewezen
vakmanschap.
Maanlanders wil verhalen vertellen waarin de schoonheid van de mislukking
en het ploeteren van de mens centraal staan. Ze wil op die manier aan jonge
mensen laten zien dat je juist kunt leren van mislukkingen en groeit door je
flexibel en kwetsbaar op te stellen. Ieder jaar stelt zij een ander thema
centraal. Voor 2021 tot en met 2024 zijn dat: ‘Het Trage Jaar’, ‘Het
Gevoelige Jaar’, ‘Het Eigenaardige Jaar’ en ‘Het Moedige Jaar’. De raad is
gecharmeerd van dit idee.
Maanlanders wil zich onderscheiden met muzikaliteit en participatie.
Muzikaliteit speelt in de plannen inderdaad een belangrijke rol. Dit komt
goed tot uitdrukking bij ‘De hele school zingt’, een programma waarin
verschillende muziektheaterproducties voor scholen worden ontwikkeld.
Ook de voorgenomen samenwerking met KASKO en ArtEZ muziektheater
illustreren het belang dat Maanlanders aan muzikaliteit hecht.
De instelling zet in op participatie door in samenwerking met ROSE Stories
nieuwe verhalen op te halen in alle hoeken van de provincie Gelderland en
deze te verwerken in de producties. Ook wil zij een familiekoor oprichten
waarin verschillende generaties samen zingen. De raad heeft hier
waardering voor.
Maanlanders ontwikkelt producties voor de midden en kleine zaal en
locatieprojecten bedoeld voor bijvoorbeeld campings en festivals. Het eerste
seizoen wordt gestart met onder meer twee hernemingen, ‘Momo’ en ‘Zoek’,
producties die door Van Wieringen bij Kwatta zijn geregisseerd. Uit de
aanvraag blijkt niet, dat over de rechten van deze producties goede
afspraken met Kwatta zijn gemaakt. De raad vindt dat een groot punt van
zorg.
Vernieuwing
Hoewel Maanlanders een nieuw gezelschap is, bespeurt de raad relatief
weinig vernieuwing in de plannen. Wel vindt de raad de plannen voor het op
te richten intergenerationele familiekoor interessant en vernieuwend.
De instelling schrijft volop in te zetten op talentontwikkeling en biedt in de
projecten ‘De hele school zingt’ en ‘De Verhalenmissie’ ruimte aan nieuw
talent. Hoe de talentontwikkeling precies vorm krijgt, is echter niet

Theatergroep Maanlanders

2

uitgewerkt. De raad kan de bijdrage van Maanlanders aan
talentontwikkeling daarom niet goed beoordelen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Omdat Maanlanders heel recent is opgericht, kan de begroting niet worden
vergeleken met eerdere prestaties. Daardoor kan de raad niet goed
beoordelen of de cijfers realistisch zijn. Hij vindt het aantal fte’s waarmee de
instelling wil starten (10), voor een nieuw gezelschap echter behoorlijk fors.
Het gezelschap geeft aan een relatief laag percentage eigen inkomsten te
hebben begroot (15 procent), omdat de organisatie nieuw is. Ze ziet in de
komende jaren wel mogelijkheden om de eigen inkomsten te vergroten,
maar de summiere onderbouwing van die plannen wekt bij de raad weinig
vertrouwen.
Maanlanders hanteert in de periode 2021 – 2024 de cao Toneel en Dans. In
het voorbereidende jaar 2020 werken alle medewerkers echter onbezoldigd,
wat indruist tegen de uitgangspunten van fair pay. Daarnaast zegt het
gezelschap bij tegenvallers fte’s te zullen schrappen. Ook dat is niet in
overeenstemming met de principes van goed werkgeverschap. De raad is
hier kritisch over.
Wat betreft de inhuur van zelfstandigen gaat het gezelschap uit van een
uurloon van 35 euro. Voor de raad is niet duidelijk of de Fair Practice Code
hierbij is toegepast, en hoe dit bedrag zich verhoudt tot de cao.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Maanlanders hecht veel belang aan educatie en participatie en toont op dit
vlak dan ook veel ambitie. De raad ziet de potentie van de educatieplannen,
maar is van mening dat deze nog weinig concreet zijn. Twee van de
samenwerkingsplannen hebben voldoende potentie. Dat zijn het
‘Cultuureducatie met Kwaliteit’-project op negen basisscholen in
samenwerking met Cultura Ede en de aansluiting bij het ‘Cultuureducatie
met Kwaliteit’-ontwikkelLAB van Cultuur Oost. Ook bouwt de instelling
verder op de bestaande relaties van de educatiemedewerker met de
cultuureducatie-coördinatiepunten in Oost-Nederland.
Maanlanders noemt hiernaast nog diverse andere educatieve instellingen,
maar uit de plannen blijkt niet of met hen concreet zal worden
samengewerkt. Ook is de invulling van de plannen mager uitgewerkt en
hierdoor is de raad onvoldoende overtuigd van de haalbaarheid op de korte
termijn.

Theatergroep Maanlanders

3

De instelling geeft aan participatie belangrijk te vinden en geeft hier uiting
aan in de samenwerking met ROSE Stories en bijvoorbeeld het plan voor het
familiekoor. Verder wil de instelling participatie tot uitdrukking laten
komen in ‘de openheid van de voorstellingen’. Hoe het gezelschap deze
openheid concreet vorm gaat geven, blijft voor de raad onduidelijk.
De raad is gecharmeerd van het voornemen om voorstellingen te spelen op
campings. Hiermee verwacht Maanlanders nieuw publiek te bereiken.
Geografische spreiding
De focus van de instelling ligt sterk op de standplaats Ede en sluit goed aan
bij het beleid van de stedelijke cultuurregio Ede-Wageningen dat
cultuurdeelname door de jeugd centraal stelt. Omdat de organisatie nog
moet worden opgebouwd, bevat het plan echter veel onzekerheden. De
medewerkers van Maanlanders kennen de regio goed en hebben zicht op de
culturele infrastructuur en op potentiële samenwerkingspartners. De
beoogde samenwerkingen zijn echter heel vrijblijvend omschreven en lijken,
op een enkele na, nog vorm te moeten krijgen. Het is daarom voor de raad
niet vast te stellen hoe goed de instelling bij de start van de subsidieperiode
2021 – 2024 ingebed zal zijn in de regio.
Maanlanders heeft de ambitie om niet alleen de eigen regio te bedienen,
maar ook daarbuiten zichtbaar te zijn. Omdat het gezelschap nog in
oprichting is en geen naamsbekendheid heeft opgebouwd, is onduidelijk hoe
groot het bereik landelijk en internationaal zal zijn. De raad vindt het niet
vertrouwenwekkend dat het gezelschap de verkoop van voorstellingen in
eigen hand wil houden, en dat daar slechts 0,4 fte voor begroot is. Hij zou
het verstandiger vinden als Maanlanders de verkoop zou uitbesteden aan
een organisatie met een stevig netwerk en goede inbedding in het
jeugdpodiumkunstenveld.
Toepassing Fair Practice Code
Omdat Maanlanders een nieuwe instelling is, heeft ze de kans om de Fair
Practice Code direct en volledig te implementeren. Niet alle principes van de
code worden in de plannen al toegepast. Het gezelschap is nog geen lid van
de NAPK, en zegt de ontwikkeling van de medewerkers te bekostigen uit het
Sociaal Fonds en uit ‘tijd’ – hetgeen indruist tegen de principes van de code.
De raad vindt dat de ontwikkeling van medewerkers op deze manier
onvoldoende verankerd is.
Toepassing Governance Code Cultuur
Op het moment van aanvragen is zeer onduidelijk of en hoe de Governance
Code Cultuur wordt nageleefd. Maanlanders is voornemens de organisatie in
te richten volgens een bestuursmodel. Ze zegt in 2020 een werkplan op te
stellen, waar de verdere verankering van de code deel van uitmaakt. De raad

Theatergroep Maanlanders

4

concludeert dat de plannen nog te veel in ontwikkeling zijn om deze al te
kunnen beoordelen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Maanlanders onderschrijft de Code Diversiteit en Inclusie en implementeert
die aan de hand van een stappenplan. Welke acties er precies op het
programma staan, is echter onduidelijk.
De raad merkt op dat de nieuw aangestelde artistieke kern en het verdere
personeel weinig divers van samenstelling zijn. Maanlanders gaat iemand
aanstellen om te onderzoeken hoe de diversiteit vergroot kan worden. De
raad betreurt het dat de kans om direct met een diverse werkorganisatie te
starten, niet aangegrepen is.

Theatergroep Maanlanders

5

TodaysArt
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 450.000

Over de instelling
Stichting The Generator (hierna: The Generator) is ook bekend als
TodaysArt, de naam die de stichting geeft aan nagenoeg al haar publieke
activiteiten. Het jaarlijkse TodaysArt Festival in Den Haag vormt de
kernactiviteit van de organisatie. Het festival vindt sinds 2005 plaats en
biedt een hedendaags programma op het grensvlak van podiumkunst,
beeldende kunst en digitale cultuur. Er wordt geprogrammeerd en
gecoproduceerd in een internationale context, waarbij de focus ligt op
nieuwe samenwerkingen en talentontwikkeling. TodaysArt brengt makers,
professionals en publiek samen in een transdisciplinaire omgeving waarbij
nieuwe vormen van expressie worden onderzocht en belicht.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.42 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting The Generator.
Echter, na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie
adviseert de Raad voor Cultuur Stichting The Generator geen subsidie toe te
kennen.
De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij
deze categorie.
De raad vindt The Generator oorspronkelijk en vernieuwend in haar crossover programmering op TodaysArt. Daarnaast speelt zij in op de actualiteit
en heeft ze veel samenwerkingspartners in het onderwijs. Ze faciliteert op
een actieve manier het artistieke makersklimaat door opdrachten en
coproducties, waardoor de band met makers sterk is.
De raad constateert ook dat het activiteitenplan vooral inzet op een
consolidatie van het festival. Hij ziet het belang van TodaysArt voor Den
Haag, maar zet vraagtekens bij het landelijk bereik. Daarnaast heeft hij
twijfels over het realiteitsgehalte van de ambities in combinatie met de
optimistische begroting.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
The Generator organiseert inmiddels zestien jaar in september TodaysArt op
wisselende locaties in Den Haag. Op TodaysArt worden nieuwe
ontwikkelingen en onderwerpen getoond en wordt technologie aan een
artistiek programma gerelateerd. Het festival bestaat uit een meerdaagse
tentoonstelling, een contextprogramma, AV- performances, een
muziekprogramma en een clubprogramma.
The Generator gaat ervan uit dat mensen met creativiteit en – steeds meer
digitale – technologie vorm geven aan de wereld: een ontwikkeling die ook
in de kunst is terug te zien. Op het TodaysArt Festival wil zij engagement
stimuleren door middel van kunst die bezoekers verwondert, uitdaagt en tot
nadenken stemt.
De organisatie programmeert thematisch, vanuit een internationaal
perspectief, met aandacht voor lokaal talent en de undergroundscene. Zij
presenteert aan een Haags, nationaal en internationaal publiek. The
Generator daagt lokale en internationale makers uit met opdrachten en
coproducties, scout talent en stelt haar internationale netwerk open voor
Nederlandse makers en verbindt zo de lokale artistieke gemeenschap met de
wereld. Op die manier biedt het festival een jaarlijks platform voor
internationale uitwisseling tussen vakgenoten. Internationaal maakt
TodaysArt deel uit van de Europese netwerken We Are Europe en SHAPE.
De raad is positief over de inhoudelijke kwaliteit van TodaysArt. Het festival
is oorspronkelijk en vernieuwend in haar cross-overprogrammering en
speelt in op de actualiteit. Daarnaast heeft de organisatie veel
samenwerkingspartners in het onderwijs (TU Delft, Haagse Hogeschool,
Hogeschool der Kunsten Den Haag). Ze faciliteert op een actieve manier het
artistieke makersklimaat door opdrachten en coproducties, waardoor de
band met makers sterk is (sinds 2017 zijn 28 opdrachten voor nieuw werk
uitgeschreven en 20 coproducties geproduceerd).
De raad constateert ook dat het activiteitenplan vooral inzet op een
consolidatie van het festival. Daarnaast ziet hij het belang van TodaysArt
voor Den Haag, maar plaatst vraagtekens bij het landelijk bereik.

TodaysArt

2

Vernieuwing
In de periode 2021 – 2024 wil The Generator het profiel verschuiven van
een projectorganisatie naar een platformorganisatie met vijf pijlers:
1. TodaysArt Festival: jaarlijks een festival bestaande uit een
tentoonstelling, een contextprogramma, audiovisuele performances en
een muziekprogramma;
2. TodaysArt Lab: jaarlijks drie residencies, twee opdrachten en twee
coproducties;
3. TodaysArt Media: een online platform, een archief en één jaarlijkse
publicatie;
4. TodaysArt Internationaal: jaarlijks drie EU-platformen, twee
presentaties in Europa, twee presentaties buiten Europa;
5. TodaysArt Educatie: jaarlijkse programma’s voor professionals, makers,
studenten en scholieren.
Op TodaysArt wordt een categorie cultuur geprogrammeerd waarbinnen
veel ontwikkelingen plaatsvinden en die innovatie teweeg kan brengen. De
vernieuwing ziet de raad met name in de programmering, en in de relatie die
de instelling aangaat met makers, door op te treden als opdrachtgever en
coproducent. Hij heeft echter twijfels over het realiteitsgehalte van de
ambities, zeker in combinatie met de optimistische begroting.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
The Generator heeft een zwakke financiële positie. De financiële risico’s zijn
hoog en er is een grote afhankelijkheid van een enkele batenpost. De
solvabiliteit en het weerstandsvermogen zijn verslechterd ten opzichte van
2017 door een negatief exploitatieresultaat in 2018. Komende jaren wil de
organisatie werken aan een sterk financieel en bedrijfsmatig fundament.
De begroting voor 2021 van The Generator verdubbelt bijna ten opzichte
van de realisatie in 2018, doordat voor 2021 structurele subsidie van het
ministerie van OCW is begroot. Een grote verwachte toename zit daarnaast
in de publieksinkomsten en de bijdragen uit private middelen. De
organisatie wil de activiteiten en het bezoek ongeveer verdubbelen in 2021
ten opzichte van 2018. De raad mist echter een realistische onderbouwing
van deze ambitie.
The Generator schrijft dat kunstenaars en artiesten – naast toegang tot haar
netwerk, ondersteuning bij productie en promotie – een ‘realistische fee’
ontvangen en marktconform worden betaald. Tegelijk schrijft zij dat er geen
vastgestelde normen of cao’s zijn in dit veld. Auteursrechten en het
eigendom van het werk blijven berusten bij de artiest.

TodaysArt

3

Bij het festival werken circa honderd vrijwilligers. Het is de raad echter
onduidelijk of zij een vergoeding ontvangen. Afspraken met freelancers
worden vastgelegd in een overeenkomst van opdracht. Volgens The
Generator kunnen extra uren niet altijd worden betaald, waardoor het
gemiddelde uurtarief door een ondergrens zakt.
The Generator hanteert geen cao of honorariumrichtlijn, alleen de directeur
heeft een dienstverband. De bedoeling is dat vanaf 2021 meer medewerkers
in dienst worden genomen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
The Generator richt zich met TodaysArt op zowel een algemeen breed
samengesteld publiek als op specifieke doelgroepen. Dit leidt echter niet tot
een consequent doelgroepenbeleid.
Educatie, onderwijs en kennisdeling voert The Generator uit op
verschillende niveaus: van cultuurparticipatie met het basisonderwijs en
speciale lesprogramma’s met de IMC Weekendschool tot projectmatige
samenwerking met het vervolgonderwijs, zoals de Hogeschool voor de
Kunsten Utrecht, de TU Delft en de Haagse Hogeschool.
In 2019 is de organisatie een partnerschap aangegaan met de HKU (faculteit
Kunst en Economie) en de Haagse Hogeschool, waar zij opdrachtgever is in
een onderzoek naar de internationale strategie en positionering van het
festival en het merk TodaysArt. Recentelijk is er een samenwerking met de
TU Delft bijgekomen: Crossing Parallels, waarin zeven makers uit het
netwerk van The Generator samenwerkten met teams van wetenschappers.
Geografische spreiding
The Generator schrijft dat TodaysArt Festival sinds haar oprichting sterk is
verankerd in de regionale culturele infrastructuur van Den Haag.
Samenwerking en uitwisseling vinden met name plaats met lokale en
regionale partners. TodaysArt is een belangrijk platform voor internationale
makers die creativiteit en technologie verbinden, met daarnaast een grote
rol voor elektronische muziek. Het festival is complementair aan andere
festivals in Den Haag. De raad mist echter regio-overstijgend bereik.
Internationaal maakt TodaysArt onderdeel uit van We Are Europe, een
netwerk van acht Europese festivals met als doel innovatieve culturele
praktijken te promoten, creëren en produceren door uitwisseling van
creatieve diversiteit, en SHAPE (Sound, Heterogeneous Art and
Performance in Europe), een platform voor de promotie van innovatieve
muziek en audiovisuele kunst dat uit zestien festivals in Europa bestaat. Via
dit netwerk worden interessante kunstenaars aan het festival verbonden. De
internationale samenwerkingen worden ondersteund door Creative Europe.

TodaysArt

4

Toepassing Fair Practice Code
The Generator verwijst naar haar Europese samenwerkingsverbanden,
waarvan de kernwaarden (eerlijke vergoeding, duurzame en transparante
bedrijfsvoering en solidariteit) vergelijkbaar zijn met die van de Fair
Practice Code. De instelling noemt eerlijke vergoeding speerpunt en
prioriteit in haar bedrijfsvoering. Uit de aanvraag blijkt dit echter niet
concreet en de raad vindt dat dit verder uitgewerkt dient te worden.
Toepassing Governance Code Cultuur
The Generator heeft een raad van toezicht, waarin deskundigheid op gebied
van financiën, relatiebeheer in de creatieve industrie en bedrijfsleven, een
netwerk in de technologische sector en cultureel ondernemerschap zijn
vertegenwoordigd.
Het bestuur bestaat uit twee leden, waarvan de oprichter/algemeen
directeur er een is. Het andere bestuurslid is als freelancer verbonden aan
de organisatie. In januari 2020 is een vacature uitgezet voor een zakelijk
leider die ook de functie van bestuurder gaat overnemen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
The Generator besteedt aandacht aan diversiteit in de vorm van
internationale samenwerking en inclusie van onder meer de lhbtigemeenschap en vrouwen. Het eerste gebeurt door doelbewust queer-acts te
boeken, het tweede door bij de programmering structureel aandacht te
besteden aan een evenwichtige genderverdeling. De raad mist echter een
beschrijving van concrete stappen en beoogde resultaten in de komende
periode.

TodaysArt

5

Toneelgroep Maastricht
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.692.500
Gevraagd subsidiebedrag: € 2.824.500

Over de instelling
Stichting Toneelgroep Maastricht, podiumkunsten, theater, Maastricht
Stichting Toneelgroep Maastricht (hierna: Toneelgroep Maastricht) is een
middelgroot theatergezelschap, gevestigd in Maastricht, dat aanvraagt voor
een subsdie als groot theatergezelschap. Toneelgroep Maastricht creëert
eigentijdse producties voor een breed publiek, onder leiding van Michel
Sluysmans en Servé Hermans. De instelling kiest er naar eigen zeggen
nadrukkelijk voor om verhalen te vertellen vanuit een positief mensbeeld,
zonder dat ‘theater hoeft in te boeten aan gelaagdheid en engagement’. Ze
richt zich in haar voorstellingen met name op de inbedding in de stedelijke
regio, waarbij het werk over thema’s gaat die leven in Limburg en de Euregio
en die ook de rest van het land kunnen aanspreken. Toneelgroep Maastricht
werkt met een aantal terugkerende bekende acteurs en een vast team van
drie huisschrijvers. Ze toont zich verantwoordelijk voor het begeleiden van
talenten en biedt educatie aan in samenwerking met regionale collegainstellingen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.9 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Toneelgroep Maastricht een subsidiebedrag
toe te kennen van € 1.692.500, mits de instelling voldoet aan de volgende
voorwaarde:
•

De instelling dient een aangepast activiteitenplan met een nieuwe
sluitende begroting in, passend bij een middelgroot gezelschap.

Toneelgroep Maastricht heeft zich de afgelopen jaren opnieuw uitgevonden
en heeft zich bewezen als belangrijke speler in het zuiden van Nederland,
met landelijke uitstraling. De raad is te spreken over het ondernemerschap
van de instelling. Het plan getuigt van de grote bevlogenheid die het
gezelschap de afgelopen jaren ook kenmerkte.
De instelling wil uitgroeien tot een groot theatergezelschap en verwacht een
forse toename van het aantal bezoekers. Dit is een begrijpelijke ambitie,
gezien de indrukwekkende toename van publiek en de interessante
coproducties met commerciële en maatschappelijke partners, maar de raad

1

vindt deze groei te vroeg. Hij mist voldoende houvast op artistiek en zakelijk
vlak om Toneelgroep Maastricht aan te wijzen als groot gezelschap. Zo geven
de plannen te weinig blijk van artistiek-inhoudelijke ontwikkeling die de
gewenste schaalvergroting rechtvaardigt. Daarnaast ontbreekt een gedegen
onderbouwing van de wijze waarop de instelling de extra subsidiegelden wil
aanwenden voor groei in bezoekersaantallen, (co)producties en personeel.
Bovendien ontbreekt een gedegen risicoanalyse, met name in verband met
de verwachte enorme groei in inkomsten uit coproducties en subsidiegelden
in de komende periode.
De raad is van oordeel dat Toneelgroep Maastricht vooralsnog beter tot haar
recht komt als middelgrote instelling. Hij ziet haar graag de ingeslagen weg
voortzetten, en komende periode gebruiken om de groei van de afgelopen
jaren te bestendigen en te verduurzamen.
Toneelgroep Maastricht reflecteert matig tot voldoende op de toepassing
van de Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de Code
Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Met de komst van artistiek leiders Michel Sluysmans en Servé Hermans in
2015 (sinds 2019 directeur-bestuurders) heeft het gezelschap in relatief
korte tijd een herkenbaar profiel gecreëerd, met oog voor publiekswerking.
De raad is hier vol lof over. De instelling is ambitieus en heeft een duidelijk
doel voor ogen. Het streven naar hernieuwd draagvlak in de eigen regio, in
de rest van Nederland en in Vlaanderen, is geslaagd met voorstellingen als
‘Pinkpop’ en ‘Peachez’. De instelling toonde zich een magneet voor publiek,
talent en partners uit verschillende lagen van de samenleving. Zij heeft sinds
2018 geen vaste spelers meer in dienst en werkt met een aantal
terugkerende, vooral bekende, acteurs: deze vormden de afgelopen jaren het
gezicht van het gezelschap.
De artistieke kwaliteit van de producties vindt de raad iets te wisselvallig.
Spel en muziek zijn over het algemeen vakkundig en aanstekelijk, maar de
regie laat in een aantal voorstellingen te wensen over. De raad hoopt dat
Toneelgroep Maastricht daar in de periode 2021 – 2024 verder in kan
groeien.
De instelling vraagt voor de komende periode subsidie aan als groot
gezelschap omdat zij naar eigen zeggen tegen de grenzen van haar
mogelijkheden aanloopt. Zij ziet kansen om aanzienlijk meer publiek te
bereiken en projecten ten uitvoer te brengen met nieuwe partners. Artistiek
gezien zet zij haar koers voort: ze continueert de combinatie van nieuw

Toneelgroep Maastricht

2

repertoire en herschreven klassiekers, het team van drie huisschrijvers en
livemuziek op het podium. Ook wil zij grotezaalproducties blijven maken,
veelal in samenwerking met grote regionale (commerciële) partners, zoals
de Maastrichtse tegelfabriek Koninklijke Mosa en autofabrikant Audi. De
raad waardeert de voorzetting van deze elementen, maar vindt dat de
plannen te weinig blijk geven van artistiek-inhoudelijke ontwikkeling die de
gewenste schaalvergroting rechtvaardigt. De artistiek-inhoudelijke
ontwikkeling ging de afgelopen jaren niet gelijk op met die op het gebied van
cultureel ondernemerschap. Om de gewenste groei te verwezenlijken is in
elk geval een substantiële versterking nodig in het regisseursteam.
De raad vindt het zorgelijk dat het grootste deel van het artistieke team (de
regisseurs, huisschrijvers, dramaturgen, scenograaf en lichtontwerpers)
mannelijk is. Het gezelschap is zich hiervan bewust en heeft Zorba Huisman
toegevoegd aan het artistieke team om, naar eigen zeggen, de stem van de
vrouw pregnanter te implementeren in het programma. De raad vindt het
echter onvoldoende en onverantwoord om deze taak toe te kennen aan één
vrouwelijke en bovendien net afgestudeerde regisseur.
De komende periode wil de instelling haar aanwezigheid in Maastricht
intensiveren; het project ‘De Bokkenrijders’ rondom immersive theatre,
samen met de Zuid-Limburgse mbo-theateropleiding, spreekt in dat kader
tot de verbeelding en is vernieuwend. Daarnaast is de samenwerking met de
Theateralliantie en Senf Theaterpartners bij minstens twee producties een
slimme keuze, omdat het continuiteit waarborgt.
Vernieuwing
Toneelgroep Maastricht heeft de afgelopen jaren laten zien op veel vlakken
innovatief te zijn. Door te werken met vaste huisschrijvers zorgde de
instelling voor repertoireontwikkeling. Niet alleen kwamen er nieuwe
theaterteksten bij, ook leverde ze een bijdrage aan de ontwikkeling van
toneelstukken in de canon. Waardering verdient daarnaast het zoeken naar
nieuwe manieren om grootse coproducties op te zetten met commerciële en
culturele partijen, zoals Buro Pinkpop en Emma Safety Shoes, zowel
artistiek-inhoudelijk als zakelijk-financieel. Zodoende bereikte de instelling
de afgelopen jaren op innovatieve wijze een groter en breder publiek, en zij
wil deze koers de komende periode voortzetten.
Per 2021 doorloopt het jonge regietalent Zorba Huisman een
talentontwikkelingstraject, gericht op de grote zaal. Het is niet duidelijk hoe
en door wie zij wordt begeleid, omdat het traject nog moet worden
vastgesteld. Daarnaast werkt de instelling samen met de Limburgse
talentontwikkelingsorganisatie VIA ZUID rondom het Talentlab, om nieuw
podiumtalent kansen te bieden. Uit de afgelopen jaren blijkt dat een aantal

Toneelgroep Maastricht

3

kunstenaars hieruit is doorgestroomd naar reguliere producties van
Toneelgroep Maastricht.
In samenwerking met Toneelacademie Maastricht ontwikkelt de instelling
een nieuw initiatief op het gebied van talentontwikkeling. Naast het flexibele
acteurstableau van regelmatig terugkerende spelers wil zij een klein
ensemble vormen van acht net afgestudeerde acteurs door hun een vast
contract voor minimaal twee jaar aan te bieden. Dit vindt de raad een goed
signaal, waarmee de instelling haar verantwoordelijkheid neemt om een
nieuwe lichting talenten een (betaalde) kans te bieden. Het is niet duidelijk
voor hoeveel uur de acteurs een vast contract krijgen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Toneelgroep Maastricht betaalt haar werknemers conform de cao Toneel en
Dans. De afspraken met vaste en tijdelijke werknemers worden vastgelegd in
arbeidscontracten voor bepaalde of onbepaalde duur. Niet duidelijk is hoe
de instelling haar personeelslasten begroot; de raad gaat ervan uit dat de
personeelslasten op de cao zijn gebaseerd.
De instelling borgt de belangen van vrijwilligers en stagiaires goed. Keuzes
over hun inzet en verantwoordelijkheden ten opzichte van die van betaalde
medewerkers zijn echter niet transparant. Met auteurs worden duidelijke
afspraken gemaakt op het gebied van auteursrechten, over marktconforme
licentievergoedingen en honoraria gebaseerd op de richtlijnen van Lira.
De financiële positie van de instelling is voldoende. Zij verwacht de
komende periode fors hogere baten en lasten dan de realisatie in 2017 en
2018. In verband met de geambieerde groei heeft zij subsidies aangevraagd
bij het ministerie van OCW, de gemeente Maastricht en de provincie
Limburg. De verwachte hogere inkomsten komen voor een groot deel uit
vergoedingen van coproducenten.
De raad is onder de indruk van de groei van de instelling in de afgelopen
jaren, maar mist een stevige onderbouwing van de groeiambitie. Niet
duidelijk is hoe zij de extra subsidiegelden wil aanwenden om de groei in
bezoekersaantallen, (co)producties en personeel te realiseren. Ook
ontbreekt in de toelichting op de begroting een reflectie op concrete stappen
om te groeien en de benodigde middelen daarvoor. Daarnaast is het
zorgelijk dat de instelling een daling in de publiekinkomsten verwacht,
terwijl de bezoekersaantallen flink stijgen. Een toelichting hierop ontbreekt
eveneens.
Ook ontbreekt een reflectie op het personeelsbeleid. Om de schaalvergroting
organisatorisch te verwezenlijken wil de instelling groeien van 12 naar 18 fte.
Niet duidelijk is echter welke organisatorische veranderingen dit vergt, zoals

Toneelgroep Maastricht

4

op welke afdelingen extra personeel wordt ingezet en hoe dit de
schaalvergroting ten goede komt. De raad kan daardoor niet inschatten of de
instelling de toename in werkbelasting aankan, en of daarmee sprake is van
duurzaam personeelsbeleid.
De raad mist een gedegen risicoanalyse, met name in verband met de
verwachte grote groei van de instelling in inkomsten uit coproducties en
subsidiegelden in komende periode. Niet duidelijk is wat zij doet als een of
meerdere inkomsten wegvallen, of wanneer de verwachte subsidies niet
worden toegekend.
Gezien het voorgaande zou de raad graag zien dat de instelling de komende
periode gebruikt om de groei van afgelopen jaren te bestendigen en te
verduurzamen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Toneelgroep Maastricht heeft de afgelopen jaren de afdeling educatie
omgevormd tot afdeling ‘publiekswerking’, om een intensievere dialoog te
kunnen voeren met (nieuwe) publieksgroepen. Samen met
jeugdtheatergezelschap Het Laagland ontwikkelde de instelling sinds 2017
schoolgebonden voorstellingen onder de noemer ‘Theater in de Klas’. Sinds
2018 heeft zij een jongerenpanel, dat meedenkt met de thematiek en de
vorm van de educatievoorstellingen. Ook werkte zij samen met culturele
partners in de regio, zoals Opera Zuid en diverse amateurgezelschappen.
De instelling zet haar educatieve activiteiten de komende periode voort en
richt zich daarbij tevens op Midden- en Noord-Limburg om de vraag naar
voorstellingen te vergroten. Niet duidelijk is echter welke strategieën
hiervoor gebruikt worden. Gezamenlijk met Het Laagland zal de instelling
twee jonge makers ondersteunen met een jongerenvoorstelling over seksuele
diversiteit en gender. Deze samenwerking valt te prijzen. Dat geldt ook voor
het plan om intensief op te trekken met drie Maastrichtse scholen, waarbij
met het oog op diversiteit is gekozen voor een vrije, een islamitische en een
internationale school. Naast een traject op maat per school, ontmoeten de
leerlingen van deze scholen elkaar jaarlijks tijdens een workshop. De raad
mist echter een reflectie op de meerwaarde voor de scholen en de instelling
zelf, juist omdat Toneelgroep Maastricht zich meer wil verbinden met de
eigen standplaats en diversiteit en inclusie wil vergroten.
In een relatief korte tijd zag de instelling haar publiekaantallen flink
groeien: van ruim 37.000 in 2016 naar ruim 75.000 in 2018. Dat is een
bewonderenswaardige toename. De komende tijd streeft zij opnieuw naar
een stevige toename, in de eigen standplaats én in de rest van het land.

Toneelgroep Maastricht

5

De raad heeft vertrouwen in de publiekstrategie van de instelling. Zij heeft
een duidelijke visie op marketing. De huisstijl is herkenbaar en
aansprekend. De afgelopen jaren hebben uitgewezen dat de strategie om
regionale verhalen te vertellen die ook landelijk interessant zijn, vaak in
samenwerking met grote commerciële, maatschappelijke en culturele
bedrijven, veel nieuwe bezoekers en sociale lagen van de bevolking
aanspreekt. Toch mist de raad aandacht voor een jonger, meer divers
publiek.
Geografische spreiding
Toneelgroep Maastricht heeft zich de afgelopen jaren bewezen als
belangrijke speler in het zuiden van Nederland met een landelijke
uitstraling. De werking van de instelling is lokaal en regionaal georiënteerd.
Daarnaast is sprake van voldoende spreiding over de grotere theaters in
Nederland en Vlaanderen.
In haar reflectie op de aanvraag geeft de stedelijke cultuurregio Zuid aan dat
Toneelgroep Maastricht een toonaangevende speler geworden is in zowel de
Nederlandse als de Vlaamse schouwburgen. De instelling zet de regio
cultureel op de kaart met verhalen die voortkomen uit de geschiedenis van
de regio. Haar voorstellingen spreken inwoners aan vanwege de
herkenbaarheid.
Toepassing Fair Practice Code
Toneelgroep Maastricht besteedt ruime aandacht aan de sociale dialoog over
eerlijke beloning en aan primaire en secundaire arbeidsvoorwaarden. De
instelling is zich bewust van mogelijke hoge werkdruk, zorgt ervoor dat dit
regelmatig wordt besproken en dat er afspraken gemaakt worden om elkaar
te beschermen. Daarnaast heeft zij oog voor zelfontplooiing van haar
medewerkers, en wordt scholing aangemoedigd. Onduidelijk is echter op
welke wijze zij precies investeert in ontwikkeling van werknemers. Ook
ontbreken doelen en concrete maatregelen voor de komende periode.
Toepassing Governance Code Cultuur
De reflectie van Toneelgroep Maastricht op de toepassing van de
Governance Code Cultuur is matig. In 2019 is de samenstelling van de
directie gewijzigd. Na het vertrek van Oscar Wibaut als algemeen directeur
zijn Sluysmans en Hermans aangesteld als directeur-bestuurders. Samen
hebben zij de verantwoordelijkheid voor het artistieke en zakelijke beleid.
Het is onduidelijk wie in de praktijk welke taak op zich neemt. De
beschrijving van de taakverdeling van de twee directeur-bestuurders is
summier.
Er ontbreekt een reflectie op diversiteit binnen de raad van toezicht. De
toezegging van de instelling om een goede mix tussen mannen en vrouwen

Toneelgroep Maastricht

6

te bewaken, is vrijblijvend. Onduidelijk is hoe zij eveneens zorgt voor
voldoende jonge en meer cultureel diverse leden in de raad van toezicht.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Volgens Toneelgroep Maastricht kan theater een belangrijke functie hebben
in het verenigen van mensen met verschillende achtergronden, en die
verschillen thematiseren of tot uitdrukking brengen. De instelling schrijft
dat diversiteit en inclusie, gezien de demografische samenstelling van de
Limburgse regio, voor haar vooral betekenen: het betrekken van mensen
met een sociaal of fysiek zwakke positie. In dat kader spreekt zij met
regionale voorstellingen een brede laag van de samenleving aan. Daarnaast
werkt zij met audiodescriptie voor blinden en slechtzienden en met
boventiteling voor niet-Nederlandstaligen.
De instelling zegt oog te hebben voor culturele diversiteit. In het kader van
Theater Inclusief volgde het personeel biastrainingen, op basis waarvan de
instelling heeft besloten om een vrouwelijke regisseur toe te voegen aan het
artistieke team voor de periode 2021 – 2024, etnische diversiteit meer
ruimte te geven in de organisatie en met acteur Ali Çifteci een voorstelling te
ontwikkelen over de multiculturele samenleving in Zuid-Nederland ten tijde
van de steenkolenmijnen. De raad waardeert deze maatregelen, maar vindt
de uitwerking minimaal. Het is een gemiste kans dat de instelling deze
onderwerpen niet veel structureler uitwerkt in de organisatie en de
artistieke plannen, en culturele diversiteit in Limburg op de agenda zet –
juist omdat zij zelf betoogt dat theater daar geschikt voor is. Ook de stappen
om cultureel divers personeel te werven zijn minimaal, zeker met het oog op
de gewenste groei.

Toneelgroep Maastricht

7

Toneelgroep Oostpool
Geadviseerd subsidiebedrag: € 2.824.500
Gevraagd subsidiebedrag: € 2.824.500

Over de instelling
Stichting Toneelgroep Oostpool, podiumkunsten, theater, Arnhem
Stichting Toneelgroep Oostpool (hierna: Toneelgroep Oostpool) is een groot
theatergezelschap, gevestigd in Arnhem.
Toneelgroep Oostpool maakt producties voor de kleine en grote zaal voor
publiek vanaf 12 jaar, onder leiding van Marcus Azzini. De voorstellingen
zijn te zien in Oost-Nederland en zeven kernsteden in de rest van het land.
De instelling wil met nieuw repertoire voor het toneel ‘doorgroeien naar een
positie als hét gezelschap dat bovenop de actualiteit zit’ en betrekt daarbij
een jonge generatie makers en acteurs. Zij voelt een verantwoordelijkheid
om hun verhalen naar de grote zaal te brengen en een nieuw publiek te
bereiken; zij wil ‘samen wakker zijn’. Samen met de Lauwersgrachtalliantie
maakt de instelling zich sterk voor een aansprekend podiumkunstenaanbod
in Arnhem en Oost-Nederland.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.9 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Toneelgroep Oostpool een
subsidiebedrag toe te kennen van € 2.824.500.
De raad oordeelt positief over de prestaties van Toneelgroep Oostpool in de
periode 2017 – 2020. De instelling staat er financieel goed voor en verbindt
zich actief met haar standplaats Arnhem, Nijmegen en de rest van OostNederland. Haar visie en missie om mens en maker centraal te stellen
resoneert in alle lagen van het gezelschap, en stelt haar in staat om vanuit
inhoud een divers en inclusief beleid te voeren. Het plan straalt engagement,
speelsheid en ambitie uit. De instelling neemt haar verantwoordelijkheid
voor de begeleiding van talent naar de grote zaal en heeft daarbij oog voor
persoonlijke ontwikkeling en leiderschap. De raad is te spreken over de
stappen van het gezelschap ten aanzien van de grote zaal, waarmee zij,
samen met podia in Oost-Nederland, een infrastructuur bouwt die meer en
nieuw publiek kan bereiken.
Toneelgroep Oostpool reflecteert voldoende op de toepassing van de
Governance Code Cultuur, en goed op de toepassing van de Fair Practice

1

Code en de Code Diversiteit en Inclusie. De instelling heeft maatregelen
getroffen om diversiteit en inclusie tot een wezenlijk onderdeel van alle
lagen van de organisatie te maken.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Toneelgroep Oostpool heeft de afgelopen jaren kwalitatief goede
voorstellingen op het podium gebracht. De raad waardeert de heldere visie
van artistiek leider Marcus Azzini, die zowel in trailervoorstellingen als in
werk voor de grote zaal tot uiting komt. De instelling onderscheidt zich door
een sterk emancipatoir karakter met betrekking tot gender, identiteit en
seksuele voorkeur. Exemplarisch daarvoor is de voorstelling ‘Allemaal
Mensen’. Ook de jongerenvoorstellingen in coproductie met Theater
Sonnevanck, zoals ‘Princess’, zijn succesvol. Het gezelschap heeft samen met
Theater Sonnevanck een taal ontwikkeld die naadloos aansluit bij de
beleving van de doelgroep: energiek, gedurfd en verdiepend. Door veel jonge
acteurs en makers bij de producties te betrekken, spreekt het gezelschap een
relatief jong publiek aan.
Ook in de komende periode houdt de instelling de vinger aan de pols. De
raad waardeert de zoektocht naar urgentie en het streven om in te spelen op
actuele en maatschappelijke thema’s. De instelling laat goed zien hoe haar
motto ‘hoe nu mens te zijn?’ van waarde is. Dit vertaalt zich geleidelijk naar
een meer diverse afspiegeling van de samenleving op het toneel en in het
publiek. Zo maakt zij haar beleid vanuit artistieke keuzes meer
representatief.
De komende periode voegen Charli Chung en het duo Jan Hulst en Kasper
Tarenskeen zich als vaste makers bij Azzini, en wordt het team versterkt
door Daria Bukvić en Wende Snijders. Met een relatief jong team van
makers, waarbinnen ieder met zijn eigen signatuur invulling geeft aan het
motto, bouwt de instelling aan een oeuvre dat de raad nieuwsgierig maakt.
De instelling wil inspelen op de actualiteit met nieuwe (eigen) teksten en
bewerkingen en vertalingen van bestaand werk voor de grote zaal, en wil zo
een nieuw en breder publiek bereiken. De plannen om ook met schrijvers en
acteurs te werken die zich hierin verder willen bekwamen (in de grote zaal)
zijn verheugend. Dat geldt eveneens voor het feit dat Azzini zich na een
aantal jaar volledig vertrouwd is gaan voelen met de grote zaal. De instelling
heeft de aansporing van de raad van vier jaar geleden, om zich als groot
gezelschap meer te richten op de grote zaal, ter harte genomen.
Interessant en slim is de keuze om inhoudelijk op te trekken met Stage
Entertainment en Wende Snijders en zo tegelijk een groter publiek te

Toneelgroep Oostpool

2

bereiken en de eigen naamsbekendheid te vergroten. Daarbij is het wel van
belang dat de signatuur van Toneelgroep Oostpool duidelijk blijkt in het
project met Snijders, omdat juist daar een uitgelezen kans ligt om nieuw
publiek te bereiken.
Op artistiek gebied zet de instelling verder haar samenwerking voort met de
twee andere grote BIS-gezelschappen, ITA en HNT, en Frascati Producties.
Het valt te waarderen dat de verantwoordelijkheid voor jonge makers zo
wordt gedeeld.
Vernieuwing
Toneelgroep Oostpool heeft de afgelopen jaren laten zien zich actief te
engageren met de eigen stad en de stedelijke cultuurregio’s in OostNederland, en daarin verantwoordelijkheid te nemen. De instelling zoekt
continu nieuwe werkmethoden om de banden met theaters en publiek uit
deze regio’s te versterken. Samen met Introdans, Phion, Musis &
Stadstheater Arnhem, de gemeente Arnhem en de provincie Gelderland
spant zij zich, onder de gemeenschappelijke naam Lauwersgrachtalliantie,
in om de productie en presentatie van podiumkunsten in de eigen en
omliggende omgeving te verstevigen. Deze alliantie verwacht eind 2024
samen gehuisvest te worden in Huis voor de Stad, een nieuw
podiumkunstenhuis op de locatie van Stadstheater Arnhem.
De raad is te spreken over de samenwerking met podia en culturele
instellingen in Nijmegen. Met de stedelijke cultuurregio’s 025 Arnhem
Nijmegen, Zwolle, Twente en Stedendriehoek kiest de instelling voor
kernsamenwerkingsverbanden. Per kernregio presenteert zij haar
voorstellingen in twee clusters van drie weken per theaterseizoen. Hiermee
wil zij meer focus in deze regio’s aanbrengen om beter vindbaar te zijn voor
haar publiek. De raad waardeert het zelfreflexieve vermogen dat hieraan ten
grondslag ligt.
De afgelopen jaren heeft de instelling talenten onder haar vleugels gehad die
nu doorgroeien naar andere gezelschappen, zoals Jeroen De Man en Sarah
Moeremans. Ook komende periode biedt zij jonge regisseurs (Charli Chung
en het duo Jan Hulst en Kasper Tarenskeen) de kans om verder te groeien
naar de grote zaal. De uitbreiding van dit traject met aandacht voor
persoonlijke ontwikkeling en leiderschap vindt de raad goed. Hiermee
neemt de instelling verantwoordelijkheid voor het Nederlandse
theaterlandschap. Daarnaast werkt zij samen met ArtEZ en De Nieuwe Oost.
Het is lovenswaardig dat de instelling een nieuwe productiepraktijk creëert
rondom de grote zaal. Zij ziet kansen om producties voor verschillende
zaalgroottes aan te bieden. Het is slim om bij groeiende
publieksbelangstelling flexibeler om te gaan met de zaalcapaciteit, door

Toneelgroep Oostpool

3

voorstellingen te produceren die zowel aantrekkelijk zijn in de grote zaal als
het vlakkevloertheater. Samen met programmeurs en marketeers van
theaters per kernregio en -stad beoordeelt de instelling in welke zaal de
voorstellingen het best passen. Daarnaast zoekt zij met schouwburgen naar
een manier om het planningsstramien voor de grote zaal te doorbreken om
zo sneller op de actualiteit te kunnen inspelen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Toneelgroep Oostpool heeft de afgelopen jaren haar financiële positie
verstevigd en staat er financieel gezond voor. Dit biedt volgens de instelling
de kans om meer artistieke risico’s te nemen gericht op het flexibeler
produceren voor de grote zaal.
De instelling betaalt haar personeel conform de cao Toneel en Dans. Voor de
beloning van zzp’ers wordt de cao als richtlijn gebruikt en aangevuld met
percentages voor vakantiegeld, verzekeringen en pensioen.
De begroting voor de periode 2021 – 2024 is realistisch, gegeven de
prestaties in 2017 en 2018. Er is een stijging begroot van de structurele
subsidies van provincies en gemeenten; deze is onderbouwd en de partijen
hebben de intentie uitgesproken hieraan bij te dragen. De instelling
beschrijft risico’s en hoe zij hiermee omgaat.
De instelling heeft een toename van de publieksinkomsten begroot. Volgens
de toelichting op de begroting vertoonden de publieksinkomsten de
afgelopen jaren een stijgende lijn, en er wordt verwacht dat deze trend zich
voortzet. De raad acht dit realistisch. Ook is hij positief over het feit dat het
gezelschap de bijdrage uit private middelen en sponsorinkomsten wil
verhogen en daarvoor het netwerk van de nieuwe zakelijk directeur inzet en
uitbouwt.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Toneelgroep Oostpool heeft de afgelopen jaren laten zien een zeer sterk
educatief en participatief beleid te voeren. De trailervoorstellingen voor
jongeren, in samenwerking met Theater Sonnevanck, zijn stuk voor stuk een
succes. Met de trailer doet de instelling een groot aantal schoolpleinen in de
provincies Gelderland en Overijssel aan. De afdeling educatie heeft een
sterke band met scholen opgebouwd en speelt in op hun verzoeken.
Daarnaast organiseert de instelling andere educatieve en
participatieprojecten, zoals kleinschalige voorstellingen in de klas, de
coming-of-age-voorstellingen door jongeren, het jongerenplatform JOOST
en inleidingen bij reguliere voorstellingen.

Toneelgroep Oostpool

4

De instelling zet haar educatieve en participatieve beleid komende jaren
voort. De raad is positief over de aanschaf van een grotere trailer in 2020
waarmee de instelling het bereik van de succesvolle trailervoorstellingen
verder kan vergroten. Met de nieuwe naam ‘Educatie & Inclusie’ erkent de
instelling diversiteit en inclusie als een wezenlijk onderdeel van haar
werking en werkt zij gestaag aan een duurzame band met haar (jonge)
publiek.
De raad oordeelt positief over het feit dat de instelling een relatief jong
publiek naar het theater leidt. In 2018 bezochten een kleine 50.000
bezoekers de reguliere voorstellingen en ruim 16.500 leerlingen keken naar
een schoolgebonden voorstelling. De afgelopen jaren zette het gezelschap in
op meer bezoekers uit Oost-Nederland.
Toneelgroep Oostpool stelt zich voor komende periode ten doel om in de
kernregio’s een toename van publiek te realiseren, waaronder een jong en
divers publiek. Hiervoor maakt de instelling strategische afspraken met
lokale theaters, en heeft zij met de zes grootste theaters in Oost-Nederland
marketingbijdragen en -inspanningen afgesproken.
De instelling formuleert heldere ambities op artistiek, zakelijk en
marketinggebied die de raad vertrouwen geven in de verwachte groei. De
samenwerking met maatschappelijke en commerciële instellingen werkt
hierbij versterkend, doordat nieuwe doelgroepen worden aangesproken en
inwoners uit de eigen regio worden betrokken.
Geografische spreiding
Toneelgroep Oostpool kiest voor een duidelijke werking in Arnhem en in een
grotere regio dan Arnhem alleen, door Nijmegen en delen van Overijssel
actief te betrekken bij haar publieksbeleid. De jongerenvoorstellingen
worden voor het overgrote gedeelte in de regio gespeeld. Daarnaast is
Toneelgroep Oostpool zichtbaar in een aantal kernsteden in de rest van het
land. De instelling heeft de ambitie in de komende periode ook buiten de
eigen landsgrenzen te spelen. Een eerste stap wordt gezet in Brazilië en
Duitsland, waarbij Internationaal Theater Amsterdam adviseert.
In haar reflectie op de aanvraag, geeft de stedelijke cultuurregio 025
Arnhem Nijmegen aan dat Toneelgroep Oostpool bijdraagt aan meerdere
ambities van de stedelijke cultuurregio. Toneelgroep Oostpool is een
belangrijke schakel in de regio voor productie binnen de podiumkunsten, en
voor publieks- en talentontwikkeling. Zo werkt de instelling de komende
periode samen met podia om gezamenlijk meer publiek te trekken. Ook
neemt zij deel aan de 025-proeftuin ‘Jeugddans en theaterproductienetwerk’.

Toneelgroep Oostpool

5

Toepassing Fair Practice Code
Toneelgroep Oostpool reflecteert goed op de Fair Practice Code. De code
komt bovendien duidelijk terug in de begrote cijfers. Vanaf 2020 wil de
instelling de toepassing van de code bij onderaannemers toetsen. Ook is er
aandacht voor de ontwikkelingsbehoefte van medewerkers en wordt er meer
ruimte gecreëerd voor opleiding en ontwikkeling. Daarnaast is er een
preventieteam binnen de organisatie dat waakt voor veiligheid en
gezondheid. Ook heeft de instelling met het aanstellen van een
klachtencommissie en een externe vertrouwenspersoon maatregelen
getroffen om ongewenst gedrag bespreekbaar te maken. In
functioneringsgesprekken met medewerkers en in gesprekken in het
managementteam wordt steeds bekeken in hoeverre de hoeveelheid
activiteiten realistisch is in verband met de belastbaarheid. De instelling
produceert een vlakkevloerproductie per jaar minder met het oog op eerlijke
beloning en belastbaarheid van de organisatie.
Toepassing Governance Code Cultuur
Toneelgroep Oostpool reflecteert voldoende op de Governance Code
Cultuur. De raad van toezicht bespreekt eenmaal per jaar de code en bekijkt
in hoeverre het besturingsmodel nog voldoet. Daarnaast komt de raad van
toezicht vijf keer per jaar samen op basis van een jaaragenda. Voor de
komende periode wil de raad van toezicht twee nieuwe leden aanstellen: een
lid met een cultureel diverse achtergrond en een lid van een andere
generatie. De organisatie is goed ingericht, wat vertrouwen wekt.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Toneelgroep Oostpool reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie.
Diversiteit en inclusiviteit zijn de afgelopen jaren hoog op de agenda
gekomen. De instelling streeft naar een groter bewustzijn van inclusie –
binnen het gezelschap en op het toneel. Zij trekt rond dit onderwerp op met
de gemeente Arnhem en Musis & Stadstheater Arnhem.
In het plan worden duidelijke maatregelen geschetst om diversiteit en
inclusie verder te vergroten, aansluitend bij de missie en visie: met het
vertellen van actuele verhalen over mensen in al hun verscheidenheid. De
onderwerpen van de voorstellingen vragen om meer diversiteit in de
acteursgroep en trekken een nieuw publiek. Komende jaren wil de instelling
verder werken aan een diverse representatie. Hiervoor gaat zij onder meer
in gesprek met maatschappelijke organisaties, om nieuwe verhalen te horen
en nieuwe gemeenschappen te bereiken. Ook worden nieuwe medewerkers
geworven via gespecialiseerde wervingsbureaus en volgen de huidige
medewerkers biastrainingen.
De raad waardeert de integrale benadering van diversiteit en inclusie, maar
had graag kwantificeerbare doelen gelezen.

Toneelgroep Oostpool

6

Toneelschuur Producties
Geadviseerd subsidiebedrag: € 749.480
Gevraagd subsidiebedrag: € 750.000

Over de instelling
Stichting Toneelschuur Producties (hierna: Toneelschuur) is een producent
van theatervoorstellingen voor het kleine en middelgrote zalencircuit. Deze
stichting opereert onafhankelijk van de stichting die het gelijknamige
Haarlemse theater en filmhuis bestiert. Het onderscheidende kenmerk van
Toneelschuur-producties is dat ze altijd ontstaan vanuit bestaand
toneelrepertoire. In vier jaar tijd biedt Toneelschuur ruimte aan tien jonge
en midcareer regisseurs, van wie er zes de kern van de ‘makersploeg’
vormen. Zij volgen een talentontwikkeltraject, met als primair doel om tot
een eigen artistieke signatuur te komen. Dit resulteert voor de komende
periode in twintig voorstellingen, waarvan er twaalf door het kernteam
gemaakt zijn. Daarnaast wordt het genre van repertoiretoneel onderzocht in
zogeheten ‘Schuurlabs’.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Toneelschuur Producties een
subsidie toe te kennen van € 749.480
Toneelschuur produceert kwalitatief hoogstaande voorstellingen met een
eigen signatuur, gebaseerd op bestaand repertoire. De ontwikkeltrajecten
zijn solide, waarbij de jonge makers op alle fronten binnen de organisatie
worden ingezet. De zogenoemde Schuurlabs zorgen voor een zinnige
verdieping van het repertoiretoneel als genre. Het landelijke bereik van de
producties is groot, wat de jonge makers meteen vol in het licht zet en ze de
kans geeft al vroeg een eigen publiek op te bouwen. De instelling zet goede
stappen op het gebied van educatie en participatie. Ook voldoet
Toneelschuur aan de Fair Practice Code, de Governance Code Cultuur en de
Code Diversiteit en Inclusie. De raad is in het bijzonder onder de indruk van
de invulling die de instelling geeft aan de Fair Practice Code.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad beschouwt Toneelschuur als een excellent huis, waar artistiek
hoogstaande producties worden gemaakt voor een breed publiek. De
waardering voor Toneelschuur-voorstellingen blijkt uit de lovende recensies

1

en de nominaties en prijzen. Ook het publieksbereik – bijna 70.000
toeschouwers voor 511 opvoeringen in de afgelopen drie jaar – is
indrukwekkend.
De ontwikkeltrajecten binnen de instelling zijn gedegen en intensief, en
tegelijkertijd open en flexibel. Rond de maker wordt een artistiek team
gevormd, dat in overleg zijn persoonlijke ontwikkelspoor vaststelt. De
makers werken als een ‘team’ en coachen elkaar, wonen repetities bij,
bekritiseren elkaar en verzorgen elkaars randprogrammering.
Interessant vindt de raad ook de mogelijkheid voor jonge makers om een
leiderschapsstage te lopen bij de directie en om een tijdelijke plek in het
programmeringsteam van de instelling te krijgen. Het maakproces wordt
hier breder getrokken dan alleen de artistieke creatie: het ontwikkeltraject
bestrijkt het complete reilen en zeilen van een grote
podiumkunstenorganisatie.
De focus ligt exclusief bij repertoire, maar de instelling vat dat begrip ruim
op. De jonge makers beperken zich niet strikt tot het klassieke repertoire
van het teksttoneel, maar laten zich ook inspireren door bestaand film- en
literatuurrepertoire. Nog onlangs maakte regisseuse Eline Arbo een
bejubelde muziektheater-bewerking van de roman Weg met Eddy
Bellegueule van Edouard Louis.
In zogeheten ‘Schuurlabs’ wordt het genre repertoiretoneel verder
onderzocht en opgerekt. Zo voeren vakgenoten in het lab ‘Old Text, New
Narrative’ een doorlopend gesprek over de staat van het repertoire. Hiermee
draagt Toneelschuur bij aan de ontwikkeling van het genre van
repertoiretoneel.
Door een flink aantal samenwerkingsverbanden bij vooraanstaande
gezelschappen en theaterproducenten sluit het ontwikkeltraject van de
instelling mooi aan op de praktijk. Mede hierdoor zijn verschillende makers
soepel doorgestroomd naar gerenommeerde gezelschappen: Paul Knieriem,
Thibaud Delpeut en Eric de Vroedt verwierven de afgelopen jaren
directiefuncties bij respectievelijk De Toneelmakerij, Theater Utrecht en Het
Nationale Theater.
Vernieuwing
Toneelschuur draagt bij aan de vernieuwing van het genre van
repertoiretoneel, door de makers op verschillende plekken in het
ontwikkeltraject te laten reflecteren op elkaar, elkaars werk en het begrip
repertoire in het algemeen. Bij Toneelschuur is repertoiretoneel een genre
dat continu evolueert.
Daarnaast draagt de instelling bij aan de vernieuwing van de sector, door
regietalent op te leiden en klaar te stomen voor de grote zalen. Op dit vlak
heeft zij zich intussen ruimschoots bewezen.
Ten slotte is ook het Creative Access-programma van Toneelschuur
vernieuwend voor de podiumkunstensector als geheel. Hierin gaan makers
experimenteren met nieuwe wegen om voorstellingen toegankelijk te maken

Toneelschuur Producties

2

voor mensen met een visuele of auditieve handicap, een autistische stoornis,
et cetera. De raad juicht dit streven om deze vaak genegeerde
publieksgroepen te betrekken toe.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Toneelschuur heeft een goede financiële gezondheid, met een relatief hoog
aandeel eigen inkomsten en een laag risico. De financieringsmix was in 2018
redelijk divers.
De cao Toneel en Dans vormt de grondslag voor de beloning, zowel van de
vaste werknemers als de zzp’ers. Er zijn afspraken conform de cao over de
uitbetaling van overwerk, vakantietoeslag, arbeidsongeschiktheid,
loonindexatie en pensioenen. Deze afspraken gelden ook voor zzp’ers, in de
vorm van een toeslag op het uurtarief.
De raad is van oordeel dat Toneelschuur op een voorbeeldige manier
omspringt met de rechten van werknemers en zzp’ers. Alleen de positie van
stagiairs en vrijwilligers wordt in de aanvraag niet benoemd.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Toneelschuur zet goede, concrete stappen op het gebied van educatie en
participatie. Bij minstens twee producties per jaar wordt een uitgebreid
educatief pakket aangeboden voor scholieren in het voortgezet onderwijs.
Een ontmoeting met de makers, een repetitiebezoek, spelopdrachten en
schrijfworkshops maken hier deel van uit. De instelling heeft hiervoor
lesmateriaal ontwikkeld.
Jaarlijks organiseert Toneelschuur een jongerenproductie onder de naam
Starring#. Onder professionele begeleiding maken jongeren een
theaterproductie die vijfmaal in de Toneelschuur te zien is. Dit geeft
startende regisseurs de kans om met jongeren te werken, en tegelijk maakt
de instelling een nieuw publiek enthousiast voor theater.
Ook worden de zes makers in het kernteam, onder de noemer Social
Practice, gekoppeld aan maatschappelijke partners in het sociale domein,
zoals Bureau Discriminatiezaken en de Wereldkeuken. In cocreatie met
bewoners en cliënten van deze organisaties werken de jonge makers aan
theaterprojecten. Dit soort ontmoetingen is leerzaam en vormend, zowel
voor de jonge makers als voor de deelnemers.
De raad is zeer positief over dergelijke programma’s, die ook worden ingezet
om het genre van het repertoiretoneel zelf te verrijken. De jonge makers
worden aangespoord om na te denken over de rol van het repertoire in
relatie tot maatschappelijke thema’s. Bij het eerdergenoemde Creative
Acces-programma zullen de audiodescriptie, de gebarentaal en de
boventitels geen statische hulpmiddelen zijn, maar moeten zij op een
creatieve manier deel gaan uitmaken van de voorstelling. Creative Access
fungeert hier als artistieke inspiratiebron.

Toneelschuur Producties

3

Geografische spreiding
Het productiehuis en het theater (en filmhuis) die allebei Toneelschuur
heten, zijn twee aparte stichtingen. maar de eigen producties gaan altijd in
première op het ‘eigen’ podium en beleven daar ook de dernière. Zo is er een
duidelijke worteling in Haarlem, met een belangrijke kern van vaste
Toneelschuur-bezoekers.
Daarnaast heeft de instelling een groot afzetgebied in de Metropoolregio
Amsterdam en de omliggende gebieden (ook meer noordelijk in NoordHolland). De regionale inbedding wordt nog verder versterkt door de
samenwerking met partners als Internationaal Theater Amsterdam,
Orkater, ROSE Stories en De Toneelmakerij.
Omdat Toneelschuur een groot netwerk heeft, met podia door het hele land,
vertaalt zich dat ook naar een stevig landelijk bereik. Dat is van grote waarde
voor de jonge makers, zodat zij al vroeg een eigen publiek opbouwen in
allerlei speelsteden in het land.
Toepassing Fair Practice Code
Toneelschuur reflecteert goed op de Fair Practice Code. In de realistische
begroting van Toneelschuur wordt al rekening gehouden met toepassing van
de code. Zoals onder ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’
uiteengezet spant de instelling zich in om haar medewerkers en freelancers
op een eerlijke wijze te belonen, conform de cao Toneel en Dans. Zij is lid
van de Nederlandse Associatie voor de Podiumkunsten (NAPK) en neemt in
die context deel aan de sociale dialoog over eerlijke beloning.
De raad is zeer positief over de wijze waarop de code bij Toneelschuur al
langer wordt toegepast. Niet alleen voor de schermen, maar ook erachter,
krijgen medewerkers zoals dramaturgen, scenografen en musici volgens het
principe van fair pay uitbetaald. Ook krijgen regisseurs een honorarium
uitgekeerd voor de ontwikkeling van plannen en voorbereidende
gesprekken. Op dit punt acht de raad de Toneelschuur een voorbeeld voor
andere ontwikkelinstellingen in de sector.
Toepassing Governance Code Cultuur
De Toneelschuur kent, zoals gezegd, twee rechtspersonen, een voor het
theater en filmhuis, en een voor het productiehuis. De beide stichtingen zijn
onafhankelijk van elkaar en hebben elk een eigen bestuur. Ze brengen
jaarlijks afzonderlijk een inhoudelijk en financieel verslag uit.
Beide onderschrijven de code en passen die ook toe. Er is een
directiereglement, een rooster van aftreden en er is inzicht in de
nevenactiviteiten van de leden. Jaarlijks evalueert het bestuur zijn eigen
functioneren.
Toneelschuur Producties kent nu een bestuursmodel, maar wil in de loop
van 2021 overstappen op een raad-van-toezichtmodel. De instelling
verwacht dat dit model beter past bij de maat en organisatiegraad van beide

Toneelschuur Producties

4

stichtingen. Bij deze transitie laat men zich begeleiden door een extern
bureau. Een van de doelen is om een meer diverse raad van toezicht te
krijgen dan nu in het bestuur het geval is. De raad juicht deze stap toe.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Toneelschuur reflecteert goed op de Code Diversiteit en Inclusie. Eind 2019
is er een nieuw programmeringsteam in het leven geroepen, dat moet waken
over de diversiteit van de makers die bij theater de Toneelschuur op het
podium komen te staan. De leden van dit team zijn geselecteerd op basis van
expertise en verscheidenheid. Zij hebben een adviserende rol bij de keuze
van de jonge makers in het talentonwikkelingstraject binnen Toneelschuur
producties.
Het beoogde kernteam voor de komende periode is hiervan het eerste
bewijs. Het vormt een goede afspiegeling van de maatschappij. Deze makers
worden op hun beurt weer uitgenodigd om af en toe als gast aan te schuiven
bij het programmeringsteam van de Toneelschuur. Zo is er sprake van
wederzijdse bedruiping.
De raad is enthousiast over het eerdergenoemde Creative Accessprogramma, dat vanaf 2023 moet gaan zorgen voor een inclusievere
theateromgeving. In een van de Schuurlabs wil Toneelschuur onderzoeken
hoe bezoekers met een beperking toch een totaalervaring van de voorstelling
kunnen krijgen.
Ten slotte is de instelling zich ervan bewust dat de diversiteit van de makers
nog niet is terug te zien in de eigen organisatie. Daarom heeft zij een plan
opgesteld om hier verandering in te brengen, geïnspireerd op de Engelse
leidraad A creative case for diversity. De raad mist echter een concrete
uitwerking van dit stappenplan voor de periode 2021 – 2024.

Toneelschuur Producties

5

Tryater
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.692.500
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.692.500

Over de instelling
Stichting Fryske Toaniel Stifting Tryater, podiumkunsten, theater,
Leeuwarden
Stichting Fryske Toaniel Stifting Tryater (hierna: Tryater) maakt groot- en
kleinschalig theater voor kinderen, jongeren en volwassenen in het Fries en
het Nederlands. Tryater is het enige meertalige theatergezelschap van
Nederland. Met locatie- en reisvoorstellingen bespeelt de instelling de hele
provincie Friesland, door tijdelijk neer te strijken in het hart van de lokale
gemeenschap. Haar kracht ligt in het versterken en ontwikkelen van de
Friese theatercultuur, maar haar reikwijdte is groter dan de eigen provincie.
Zij werkt op het gebied van talentontwikkeling nauw samen met andere
gezelschappen in de stedelijke cultuurregio We the North. Ook staat zij in
verbinding met andere Europese gezelschappen die in een meertalige
context werkzaam zijn.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.9 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Fryske Toaniel Stifting Tryater een
subsidiebedrag toe te kennen van € 1.692.500.
Tryater speelt een belangrijke rol in het levend houden van de Friese taal en
cultuur. De raad is positief over de wijze waarop het gezelschap dit in de
periode 2017 – 2020 heeft gedaan. In 2020 neemt Tatiana Pratley de functie
van regisserend artistiek leider over van Ira Judkovskaja. De raad is
enthousiast over het jonge artistieke team en de ruimte die Tryater in de
komende periode aan nieuwe makers geeft. De instelling biedt een eerlijke
beloning en de bedrijfsvoering is gezond. Zij werkt intensief samen met
scholen en onderneemt veel op het gebied van actieve publieksparticipatie
en de omgang met (nieuw en bestaand) publiek. Zij is goed ingebed in
Friesland (inclusief de kleinere plaatsen en dorpen), Groningen en Drenthe.
Tryater reflecteert zorgvuldig op de Fair Practice Code en goed op de
Governance Code Cultuur. De interpretatie van de Code Diversiteit en
Inclusie vindt de raad beperkt.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Tryater speelt een belangrijke rol in het levend houden van de Friese taal en
cultuur. De raad oordeelt positief over de wijze waarop de instelling dit in de
periode 2017 – 2020 in de regio en de provincie heeft vormgegeven. De
instelling heeft een grote bijdrage geleverd aan Leeuwarden Culturele
Hoofdstad 2018. Ook de samenwerking met drie jonge
theatergezelschappen, waarin zij expertise, ruimte en materiaal deelde om
het theaterklimaat in Friesland te versterken, waren interessant. Dit leverde
enkele vernieuwende voorstellingen op, zoals ‘Part-Time Paradise’ met
Skoft&Skiep.
In september 2020 draagt regisserend artistiek directeur Ira Judkovskaja
haar functie over aan Tatiana Pratley. Zij is sinds haar afstuderen aan de
regieopleiding in 2012 verbonden aan Tryater. De raad heeft vertrouwen in
de nieuwe artistiek leider en prijst haar lange staat van dienst bij het
gezelschap en in de regio. De instelling heeft de tijd genomen om een
soepele overgang mogelijk te maken.
Tryater produceert ook voorstellingen voor kinderen en jongeren, waarmee
de instelling een brede verantwoordelijkheid neemt voor het
theaterlandschap in Friesland. De komende periode bouwt ze deze afdeling
verder uit onder de noemer ‘Tryater Jong’. Karlijn Kistemaker is aangesteld
als artistiek leider en zal dit ‘merk’ samen met theatermaker Wieke ten Cate
de komende periode professionaliseren en uitbouwen. Dit is een
interessante stap die in goede handen is bij de aangestelde theatermakers.
Tryater kiest zijn onderwerpen op basis van lokale thema’s en kijkt daarbij
kritisch naar de eigen regio. Zo regisseert Pratley de reisvoorstelling ‘Ûnder
Wetter’, over de vele schaatsbanen die Friesland rijk is en die door
klimaatverandering hun functie dreigen te verliezen. Wieke ten Cate maakt
een jeugdvoorstelling over de worsteling van Friese jongeren met
homoseksualiteit. Tryater weet waar de pijnpunten liggen en kiest voor een
humorvolle benadering. De thema’s zijn universeel en verdienen een groter
bereik door het hele land. De raad kijkt met name uit naar de uitkomsten
van de open dialoog over Sinterklaastradities.
Vernieuwing
De afgelopen jaren heeft Tryater een nieuwe generatie professioneel
opgeleide Friese makers en spelers aangetrokken en begeleid bij hun
artistieke ontwikkeling. Deze nieuwe generatie staat vanaf 2021 zelf aan het
roer. De raad is positief over het jonge artistieke team, bestaande uit Pratley,
Kistemaker en Ten Cate, en over de ruimte die de instelling de komende
periode aan nieuwe makers geeft. Zij biedt negen jonge acteurs van de

Tryater

2

noordelijke theateropleidingen een interne opleiding, en werkt met
docenten van ArtEZ, HKU, AHK en Toneelacademie Maastricht. Ook is zij
aangesloten bij Station Noord, het talentontwikkelingsprogramma binnen
de noordelijke cultuurregio.
Pratley kiest voor een vernieuwende koers door te experimenten met nietgeijkte manieren van theaterbeleving. Zij laat de werkelijkheid toe in haar
voorstellingen, door burgers een rol te geven of door op bijzondere locaties
te spelen, zoals ijsbanen, snackbars en fabrieken. Hiermee laat ze de
oorspronkelijke koers om in dorpshuizen te spelen los en kiest ze voor speelen ontmoetingsplekken van deze tijd, een keuze waar de raad achter staat.
Dat geldt ook voor de opdracht van Tryater aan zijn makers: zij moeten
minimaal 20 procent van hun tijd buiten de muren van het theater
doorbrengen, vanuit de gedachte dat zij geen theater kunnen maken over
een wereld waarin ze zich niet zelf begeven.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De liquiditeit, solvabiliteit en het weerstandsvermogen van Tryater waren
hoog in 2018. Er is een klein risico dat de instelling niet kan voldoen aan
haar betalingsverplichtingen of activiteiten niet kan voortzetten bij
tegenvallende inkomsten. De instelling is voorzichtig in haar verwachtingen:
zo schat zij publieksinkomsten meestal in op 60 procent van de maximale
bezetting en neemt zij inkomsten uit incidentele sponsoring of
fondsenwerving slechts beperkt op in de begroting. De raad oordeelt positief
over de vergrote aandacht voor sponsoring, al betwijfelt hij of een speciaal
aangetrokken sponsorwerver zichzelf terugverdient.
Tryater volgt de cao Toneel en Dans en voert een arbobeleid gericht op een
inspirerende, goede en veilige werkomgeving. Pensioenen zijn goed geregeld
en de instelling investeert in haar werknemers en opdrachtnemers door
mogelijkheden voor scholing en ruimte voor ontwikkeling te bieden. Zij wil
verschillen in mogelijkheden voor werknemers en zzp’ers vermijden. Zij is
lid van de NAPK en van Kunsten ’92 en ziet erop toe dat onderaannemers
en/of coproducenten de Fair Practice Code toepassen.
De raad is positief over de traineeplek die de instelling biedt aan een jonge
zakelijk leider, al is onduidelijk hoe deze wordt begeleid. Het is belangrijk
dat de sector verantwoordelijkheid neemt voor de opleiding en ontwikkeling
van niet-artistieke functies.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Dankzij haar deelname aan Leeuwarden Culturele Hoofdstad bereikte
Tryater in 2018 ruim 83.000 bezoekers. Dit betekende een forse

Tryater

3

(incidentele) groei ten opzichte van 2017, toen zij bijna 20.000 bezoekers
ontving.
In afgelopen jaren constateerde de instelling dat het lastiger werd om
schoolvoorstellingen in de regio af te zetten. Daarom vindt de raad het
verbazend dat zij voor de komende periode streeft naar een uitbreiding van
het aantal schoolvoorstellingen, zonder toe te lichten hoe zij deze groei wil
realiseren. Ook mist hij samenwerking met Keunstwurk, de partner voor
cultuureducatie in de provincie Friesland.
De raad is positief over de keuze om de jeugdvoorstellingen in de nieuwe
beleidsperiode een structurele plek binnen Tryater te geven met een eigen
jeugdgezelschap. De instelling werkt intensief samen met scholen, inclusief
het mbo-, hbo- en kunstvakonderwijs. De voorstellingen voor het primair
onderwijs worden ook in het Nederlands gespeeld, omdat niet alle kinderen
in Friesland Friestalig zijn en Tryater geen kinderen wil uitsluiten. De
voorstellingen voor het voortgezet onderwijs zijn meertalig.
Tryater onderneemt interessante activiteiten op het gebied van actieve
publieksparticipatie en de omgang met (nieuw en bestaand) publiek. Zo
heeft de instelling de provincie Friesland opgedeeld in rayons met eigen
rayonhoofden, die fungeren als poortwachters naar de verschillende lokale
gemeenschappen. Dit resulteert in een rijk contextprogramma dat is
afgestemd op specifieke publieksgroepen.
Ten slotte is de raad te spreken over de aandacht die de instelling besteedt
aan marketing. Zij ruimt daarvoor gemiddeld 10 procent van de beschikbare
financiële middelen in.
Geografische spreiding
Tryater speelt zijn reguliere voorstellingen vooral in Friesland (inclusief de
kleinere plaatsen en dorpen), en daarnaast in Groningen en Drenthe. De
afgelopen jaren is die fijnmazigheid enigszins in het gedrang gekomen
doordat het publiek in de dorpshuizen, waar het gezelschap voornamelijk
speelde, vergrijst en jonger publiek zich niet aangetrokken voelt tot deze
plekken. Tryater heeft gezocht naar een andere manier om toch in de hele
provincie publiek te bereiken, en lijkt daarin te slagen met de nieuwe aanpak
van Pratley.
Voor de spreiding van het werk van Tryater in de regio is het belangrijk dat
de samenwerking met de noordelijke partners stevig blijft. Te prijzen in dat
verband is de samenwerking met Het Houten Huis uit Groningen en
PeerGroup uit Drenthe, waarmee de instelling voortaan in heel NoordNederland te zien is, en een potentiële samenwerking met het Noord
Nederlands Toneel. In haar reflectie op de aanvraag geeft de stedelijke

Tryater

4

cultuurregio We the North aan dat Tryater een belangrijke drager is voor de
noordelijke talentontwikkelingsketen, de proeftuinen meertaligheid en
nieuw publiek en nieuwe samenwerkingsverbanden op het terrein van
educatie.
Voorheen speelde Tryater enkele grotere voorstellingen buiten Friesland,
waarbij deze voorstellingen werden boventiteld of in een Nederlandse versie
werden gespeeld. Met deze reisversies is de instelling opgehouden. De reden
daarvoor is niet duidelijk. Met de jeugdvoorstellingen van Tryater Jong wil
zij de komende periode wel naar (jeugd)festivals in het hele land reizen.
Toepassing Fair Practice Code
Tryater reflecteert zorgvuldig op de Fair Practice Code. De instelling
hanteert een uitgebreid beleid dat een oplossing biedt voor verschillende
aspecten die in het kader van de code van belang zijn, zoals de compensatie
van overwerk. Ook ziet zij erop toe dat onderaannemers en coproducenten
de code volgen. Waar dit niet het geval is, gaat zij met hen in gesprek.
Van het personeel werkt 90 procent op freelancebasis en zegt dit ook niet
anders te willen. Dit is een hoog percentage, wat de vraag oproept hoe de
instelling gaat inspelen op de veranderende zzp-wetgeving. Zij wil een gelijk
speelveld creëren tussen opdrachtnemers en werknemers en benut de cao
Toneel en Dans als ‘omrekenfactor’ voor betaling van zzp’ers. Wanneer dit
niet mogelijk is, wordt er gebruikgemaakt van bestaande
honorariumrichtlijnen. Deze werkwijze vindt de raad echter te vrijblijvend
voor een instelling als Tryater, met een belangrijke rol als werkgever.
Toepassing Governance Code Cultuur
Tryater reflecteert goed op de Governance Code Cultuur. Zij hanteert het
raad-van-toezichtmodel. De dagelijkse leiding is in handen van de artistiek
en de zakelijk directeur, de vijf leden van de raad van toezicht fungeren als
toezichthouders. De instelling reflecteert jaarlijks in haar jaar- en
bestuursverslag op de toepassing van de code. Als gevolg van de toegenomen
aandacht voor de code, de komst van een nieuwe directeur en de start van
een nieuwe beleidsperiode heeft zij haar werkwijze geëvalueerd, wat tot een
aantal wijzigingen heeft geleid die zij in de loop van 2020 doorvoert. De
raad oordeelt positief over deze verbeteringen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Met betrekking tot de Code Diversiteit en Inclusie doet Tryater het vooral
goed in de Friese gemeenschap. De instelling gaat voor haar
diversiteitsbegrip uit van haar omgeving en beschouwt Friestalige
Nederlanders als een minderheid. Dit vindt de raad een wat beperkte visie,
omdat culturele diversiteit daarmee onnodig achterblijft.

Tryater

5

Tryater noemt enkele concrete stappen om een meer diverse en inclusieve
organisatie te worden. Hierover is de raad positief. De instelling geeft een
goed voorbeeld door vrouwen aan te stellen op hoge artistieke en
bestuursposities. Wel is de raad kritisch over het gebrek aan culturele
diversiteit onder medewerkers.

Tryater

6

Unieke Zaken
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 540.000

Over de instelling
Stichting Unieke Zaken, podiumkunsten, jeugdpodiumkunsten, Alkmaar
Stichting Unieke Zaken (hierna: Unieke Zaken) maakt theaterproducties
voor een jong publiek in de leeftijd van 4 tot 13 jaar. Ze speelt met name op
basisscholen en daarnaast in theaters en op locatie in de regio NoordHolland Noord. Het gezelschap wil het publiek aanzetten tot een
avontuurlijke kijk op het leven. Ze doet dat met toegankelijk, humorvol en
speels werk waarin zij tekst, zang, muziek, poppen en objecten, dans en
beweging combineert.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.24 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Unieke Zaken geen subsidie toe te
kennen.
Unieke Zaken heeft onder de jeugd een groot bereik, voornamelijk door het
bespelen van scholen in de eigen regio Noord-Holland Noord. De instelling
wil breed aansprekend werk maken.
De onderbouwing van de artistieke plannen voor de periode 2021 – 2024 is
beperkt: keuzes op het gebied van werkwijze en vormen zijn onvoldoende
gemotiveerd. Ook is onduidelijk hoe de instelling de gekozen thema’s naar
de belevingswereld van kinderen vertaalt.
Unieke Zaken geeft aan de organisatie te willen uitbreiden met twee nieuwe
medewerkers, die al eerder aan haar producties hebben meegewerkt en op
termijn het gezelschap artistiek en zakelijk zullen gaan leiden. De raad mist
een visie op de toegevoegde waarde van de nieuwe krachten. De visie op
educatie en het educatieve pakket zijn beperkt. De instelling reflecteert
beknopt op de codes; zij schiet tekort ten aanzien van de toepassing van de
code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Unieke Zaken maakt werk waarmee veelal in kleinere setting, overwegend in
schoolverband, veel kinderen worden bereikt. Goed ontvangen producties
waren onder anderen het op het gelijknamige boek van Roald Dahl

1

gebaseerde ‘Iorg Idur’ dat tussen 2017 en 2019 157 keer speelde en in 2020
en 2021 zal worden hernomen, en ‘Apollo 11’, een voorstelling met zes
performers en live muziek uit 2019. De instelling speelde meer
voorstellingen dan gepland in de periode 2017 – 2020.
Unieke Zaken heeft een brede variatie aan activiteiten op het programma
staan voor 2021 – 2024. De instelling maakt naar eigen zeggen “theater voor
het volk”. Haar uitgangspositie is dat haar programma voor elk wat wils
biedt, een doelstelling die goed strookt met het spelen voor schoolklassen.
De kernwoorden ‘levenslust’, ‘liefdevol’ en ‘leeftijdloos’ waarmee de
instelling haar publiek wil inspireren en verleiden, vindt de raad goed
passen bij dit streven. Het voornemen om met het project ‘DIKKOP’ in
verschillende molens in Noord-Holland een productie te spelen over de
eenzame strijd tegen het water op de kale akkers, spreekt tot de verbeelding
en lijkt de raad een goed voorbeeld van de sterke verbinding die de instelling
heeft met de eigen regio.
Wel vindt de raad dat Unieke Zaken te summier is met de inhoudelijke en
maatschappelijke motivering van haar werk en de vormen waarin zij zich
presenteert aan het publiek. Zij zoekt de inspiratie voor voorstellingen vaak
in de literatuur of historische gebeurtenissen. De raad mist een heldere visie
op de vertaling van deze werken of gebeurtenissen naar de belevingswereld
van kinderen. Zo is het plan voor ‘HOEMOES MET HARING’, een ‘special’
in samenwerking met Orchestre Partout, de Internationale Taalschool en
asielzoekerscentra interessant, maar mist de raad de link met het jonge
publiek en de motivatie om dit thema met deze partners te onderzoeken.
Unieke Zaken wil de organisatie verstevigen, zowel artistiek als zakelijk en
productioneel. Tussen 2020 en 2024 nemen Arjan Bouwmeester en BertJan Oosting het artistiek en zakelijk leiderschap geleidelijk over van de
huidige directie. De instelling maakt niet duidelijk wat de invloed van deze
nieuwe kernteamleden zal zijn op de koers van het gezelschap. Zij schrijft
dat het vertrouwen in de toekomstige directie gestoeld is op het feit dat deze
makers haar gedachtengoed door en door kennen, maar maakt niet expliciet
wat dit gedachtengoed behelst.
Vernieuwing
Unieke Zaken draagt weinig bij aan de vernieuwing van de
jeugdpodiumkunsten. In de plannen formuleert de instelling geen
inhoudelijke richting voor de toekomst van de discipline en licht zij de
invloed van de nieuwe directie op haar artistieke koers onvoldoende toe.
De instelling heeft twee mobiele theaterformats: ‘de Buzz’ en het
‘Tafeltheater’. Dit zijn laagdrempelige manieren om publiek met theater in
aanraking te brengen, op plekken waar dat doorgaans niet of nauwelijks

Unieke Zaken

2

gebeurt. Deze aanpak sluit goed aan op de behoefte in de regio NoordHolland Noord. De raad erkent dat de instelling met deze formats belangrijk
werk verricht als “theatermissionaris” in deze regio. De inzet van dergelijke
mobiele speelplekken is echter niet uniek of vernieuwend in de landelijke
jeugdpodiumkunsten.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De liquiditeit, de solvabiliteit en het weerstandsvermogen van Unieke Zaken
geven een positief beeld van haar financiële gezondheid. Uit deze cijfers
blijken geen grote risico’s. De instelling is voor ongeveer 70 procent
afhankelijk van subsidie en heeft een eigen inkomstenpercentage van 30
procent.
Er zijn ten opzichte van de periode 2017 – 2020 forse toenames van de
baten en lasten begroot. De instelling wil haar activiteitenniveau verhogen
en haar organisatie uitbreiden; het gaat om een verdubbeling van het aantal
fte’s. Een dergelijke schaalvergroting is ingrijpend, dus ontwikkelt het
bestuur hiervoor een intern bedrijfsplan met een bedrijfskoers en een
langetermijnvisie met doelen en afspraken. Omdat een uitwerking van dit
plan ontbreekt, kan de raad geen inschatting maken van de bijbehorende
risico’s.
Unieke Zaken zet zich in om nieuwe geldstromen te genereren, onder meer
uit crowdfunding, maar heeft daarmee vooralsnog geen duurzaam succes. Ze
wil meer gaan spelen om daarmee haar inkomsten te verruimen. De raad
vraagt zich echter af hoe duurzaam en realistisch dat is voor de
uitvoerenden.
De instelling betaalt medewerkers conform de cao Toneel en Dans. Deze
vormt ook voor zzp’ers de basis voor de berekening van het honorarium.
Hoe deze berekening tot stand komt, blijkt niet uit de plannen; er lijkt geen
sprake te zijn van opslagen voor pensioen of arbeidsongeschiktheid.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De instelling heeft een groot bereik, met name op scholen. In 2019 bereikte
ze met haar voorstellingen en educatieve activiteiten rond de 21.000
bezoekers.
Volgens Unieke Zaken schuilt de grootste educatieve waarde in het beleven
van de voorstelling zelf. De raad vindt echter dat hier, zeker voor een nieuw
publiek van jonge kijkers, een afgewogen educatief kader bij hoort. De
educatieve activiteiten die het gezelschap bij de voorstellingen ontwikkelt,
zijn beperkt.
De instelling toont zich bereid om in reactie op de vraag vanuit het
onderwijs educatieprojecten op maat te ontwikkelen, zoals bij de productie

Unieke Zaken

3

‘DIKKOP’, maar licht niet toe wat die educatieprojecten behelzen. Ook
formuleert zij geen visie op de rol die zij voor zichzelf binnen het
programma ‘Cultuureducatie met Kwaliteit’ ziet weggelegd.
Het ontbreekt Unieke Zaken aan menskracht om de educatie- en publicitaire
taken op een structurele manier aan te pakken; daar moet de uitbreiding van
de organisatie verandering in brengen. De raad vindt het goed dat de
instelling recentelijk lid is geworden van het marketingplatform
‘Podiumkids.nl’ om de kennis op dit gebied te delen, verenigen en te
vergroten. Op het moment van aanvragen doet Unieke Zaken echter niet op
een onderscheidend niveau aan marketing en publiekswerving. Ook
ontbreekt in haar publiekswerving beleid voor diversiteit en inclusie.
Geografische spreiding
Unieke Zaken is gevestigd in Alkmaar en is goed geworteld in de regio
Noord-Holland Noord. Ze heeft banden met de theaters en centra voor
cultuureducatie in de meeste steden in dit gebied. Een van de scholen in
haar standplaats fungeert als klankbord; de leerlingen zijn testpubliek. In de
Kop van Noord-Holland en West-Friesland, een gebied waar het
podiumkunstenaanbod voor de jeugd dun gezaaid is, is het aanbod van
Unieke Zaken van grote toegevoegde waarde. De stedelijke regio (in
wording) Noord-Holland Noord onderschrijft haar belang voor de culturele
infrastructuur in het gebied.
De raad vindt het aandeel vrije voorstellingen laag: Unieke Zaken speelde in
2018 200 schoolvoorstellingen en 18 vrije voorstellingen, waarmee
respectievelijk 12.512 en 1.334 bezoekers werden bereikt. Hierdoor is de
zichtbaarheid toch enigszins beperkt.
Het gezelschap bespeelt scholen in het hele land, maar met een sterke focus
op de eigen regio en de landsdelen West en Zuid. De landelijke impact van
Unieke Zaken is daarmee beperkt. Het gezelschap speelt incidenteel in
België maar beoogt voor de periode 2021 – 2024 geen buitenlandse
speelbeurten.
Toepassing Fair Practice Code
Unieke Zaken reflecteert beknopt op de Fair Practice Code. Medewerkers
ontvangen salarissen en vergoedingen conform de cao Toneel en Dans.
De instelling beschrijft zichzelf als een veilige organisatie die horizontaal
georganiseerd is en waarin iedereen wordt gerespecteerd. Een toelichting op
het beleid voor een veilige werkomgeving en duurzame inzetbaarheid
ontbreekt echter. De instelling stelt in het kader van de uitbreiding van de
organisatie een vertrouwenspersoon aan, maar licht niet toe per wanneer
deze functie wordt ingericht.

Unieke Zaken

4

Unieke Zaken zegt in te zetten op groei en ontwikkeling van menselijk
kapitaal, door nieuwe mensen aan te nemen en door scholing van bestaand
personeel. Ook hierbij mist de raad een toelichting en onderbouwing.
Toepassing Governance Code Cultuur
Unieke Zaken reflecteert summier op de Governance Code Cultuur. Ze stipt
weliswaar de acht punten van de code aan, maar formuleert slechts twee
acties om de code effectiever toe te passen, en dat slechts in algemene
termen. Ook mist de raad een reflectie op de diversiteit van bestuur en
directie.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Unieke Zaken reflecteert onvoldoende op de Code Diversiteit en Inclusie. Ze
onderstreept de diversiteit van organisatie en bestuur in termen van leeftijd
en gender, maar gaat voorbij aan de gebrekkige diversiteit wat betreft
culturele achtergronden.
De instelling omschrijft het publiek waar zij zich op richt als voornamelijk
‘moderne burgerij’. De raad is van mening dat – zeker ook in deze regio –
culturele diversiteit een onderwerp is waartoe een jeugdtheatergezelschap
zich dient te verhouden. Met name op het gebied van publiek en personeel
bespeurt hij nauwelijks urgentie in de toepassing van de code.

Unieke Zaken

5

V2_
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 670.000

Over de instelling
Stichting V2_ Instituut voor de instabiele media (hierna: V2_) is een
interdisciplinair platform voor onder meer kunstenaars, ontwerpers en
wetenschappers, dat sinds de oprichting in 1981 actief is op het snijvlak van
kunst, technologie en maatschappij. De kernactiviteiten van de instelling
omvatten, naast het presenteren en produceren van nieuw werk, het beheer
van een omvangrijk audiovisueel archief en het uitgeven van publicaties op
het vlak van kunst en mediatechnologie. V2_ doet zelf onderzoek en
faciliteert nieuw talent en gevorderde professionals in hun
ontwikkelbehoefte, onder meer door hen ruimte te bieden en hen te
koppelen aan het eigen (inter)nationale netwerk. Voor V2_ zijn kunst en
ontwerp het experimenteerveld waarin ideeën over technologische
ontwikkelingen vorm kunnen krijgen. V2_ is gevestigd in Rotterdam.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting V2_ Instituut voor de instabiele
media geen subsidie toe te kennen.
De raad heeft waardering voor V2_ als platform voor onderzoek naar
vraagstukken omtrent technologie door kunst en ontwerp. Hij is echter
kritisch over de aanvraag. Waar de missie en visie van de instelling duidelijk
voor het voetlicht worden gebracht, wordt het de raad niet helder in welke
mate de voorgenomen activiteiten bijdragen aan het realiseren en
uitbouwen daarvan. Ook maakt de aanvraag niet voldoende inzichtelijk hoe
de activiteiten op het gebied van talentontwikkeling worden ingevuld.
Daarnaast is de verhouding tussen het relatief hoge aangevraagde bedrag en
de ambities voor de komende periode moeilijk in te schatten; de begroting
van V2_ groeit aanzienlijk, zonder dat daar een duidelijke onderbouwing
voor wordt gegeven.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad heeft waardering voor V2_, die hij kent als een relevante,
onderscheidende instelling in het culturele veld. Er is een groot
internationaal bereik en de instelling heeft een hubfunctie. De positionering,

1

missie en visie zoals beschreven in het plan liggen in lijn met de zienswijze
van de raad: de instelling heeft veel expertise in huis en is gedreven om de
impact van technologische ontwikkelingen in een maatschappelijke context
te agenderen, te duiden en alternatieven te onderzoeken. Zij zet hierbij
kunst en ontwerp in en biedt ruimte aan een brede waaier aan professionals
om tussen vakgebieden kennis uit te wisselen en ontwikkeling te faciliteren.
Ook zijn er ontwikkelprogramma’s voor nieuw talent. Tot 2012 maakte V2_
deel uit van de BIS.
De raad vindt de profilering van V2_ overtuigend beschreven. Hij is echter
kritisch over het plan, dat de ambities voor de komende beleidsperiode
onvoldoende vertaalt in concrete doelstellingen en acties. Ook de wijze
waarop de voorgenomen activiteiten bijdragen aan de invulling van de
missie en visie van de instelling, is niet duidelijk. Het plan volgt naast de
kernactiviteiten produceren, presenteren en publiceren drie inhoudelijke
onderzoekslijnen: ‘Intelligent Equality’, ‘Bioequality’ en ‘Artificial Equality’.
De raad vindt deze in beginsel interessant en vernieuwend, maar mist ook
hier een concrete uitwerking. Daarnaast zijn de plannen meer gericht op het
uitdragen van de eigen missie en visie dan op het bijdragen aan
ontwikkeling door het begeleiden van talent of het faciliteren van onderzoek
voor professionals. Ten slotte is het plan niet helder: wat er in het verleden
is gedaan en wat de plannen zijn voor de komende periode wordt door
elkaar beschreven, waardoor niet altijd duidelijk is waar de vernieuwing zit.
De beoogde vernieuwing heeft voornamelijk haar weerslag op theoretisch en
intellectueel niveau, wat de plannen een wat hoogdravend karakter geeft. De
raad mist daarbij een toelichting op de inhoud van de
ontwikkelprogramma’s, zoals de residencies die onder de noemer ‘Summer
Sessions’ tot stand komen, en de wijze waarop onderzoeksresultaten worden
vertaald naar een publiek of via andere routes terugvloeien in de sector. Zo
wordt een aantal publieksprogramma’s genoemd, zoals de ‘Labshow’, maar
is de uitwerking summier. V2_ toont geen gedrevenheid om zijn doelgroep,
makers en publiek te verbreden. De raad krijgt geen zicht op de visie van de
instelling op haar rol als ontwikkelinstelling voor het eigen vakgebied.
Vernieuwing
De raad is in beginsel van mening dat er vernieuwing kan voortkomen uit de
activiteiten van V2_, mede op grond van de positieve staat van dienst van de
instelling: een plek met oog voor vernieuwing, en waar nieuwe makers en
professionals ruimte krijgen zich te ontwikkelen.
Het plan overtuigt de raad echter niet dat V2_ een wezenlijke bijdrage levert
aan de vernieuwing van het eigen vakgebied of aan vernieuwing in een
bredere maatschappelijke context. Daarvoor beschrijft de aanvraag niet
concreet hoe talentontwikkeling wordt ingevuld en op welke wijze de

V2_

2

resultaten van onderzoek worden gedeeld en verwerkt. Zo is bijvoorbeeld
niet duidelijk hoe de selectie van makers plaatsvindt en wie
verantwoordelijk is voor de begeleiding.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad waardeert de openhartige reflectie op eerlijke beloning van V2_. De
stand van zaken is nog tamelijk ver verwijderd van het ideaal. Zo is de
salariëring van vaste medewerkers gebaseerd op die van de gemeente
Rotterdam, maar is deze slechts mondjesmaat meegegroeid met indexering,
door flinke bezuinigingen op de loonkosten. Om diezelfde reden wordt
nieuwe medewerkers niet hetzelfde salaris geboden als collega’s. De
werkelijke inzet van medewerkers van V2_ is vaak groter dan de omvang
van hun aanstelling. Er is een plan van aanpak om deze situatie te
verbeteren. De instelling beschrijft hiertoe concrete stappen, zoals de
ambitie om alle kleine aanstellingen op te schalen naar meer omvangrijke
contracten. V2_ is actief lid van Kunsten ’92 en De Zaak Nu. Ook wisselt de
instelling structureel kennis en ervaring uit met de culturele instellingen
verenigd in Kunstblock.
V2_ heeft redelijke tot gezonde scores op liquiditeit, solvabiliteit en
weerstandsvermogen. De raad is in beginsel positief over het beoogde
financieringsmodel, dat voldoende gedifferentieerd is en geen directe
risico's lijkt te bevatten. De publieksinkomsten blijven echter tamelijk laag,
terwijl er wel een aanzienlijke toename in publieksactiviteiten wordt
voorzien. De begroting neemt tegelijk zeer fors in omvang toe: nagenoeg een
verdubbeling. Dit wordt deels verklaard door de noodzaak tot het opschalen
van het personeelsbestand en de aanschaf van apparatuur, maar de raad
mist een heldere toelichting op de mogelijke beheersrisico’s van de toename
van de exploitatie. De instelling erkent wel het wegvallen van subsidieinkomsten als risico. Om dit risico in te dammen wordt ingezet op
meerjarige financiering uit Europese werkverbanden, voortvloeiend uit
deelname aan netwerken als ‘RE-CREATE’.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is gematigd positief over de verhouding van V2_ tot activiteiten op
het gebied van educatie en participatie. Naast instapcursussen mediakunst
voor het vrijetijdsonderwijs zal er ook onderwijs plaatsvinden in de vorm
van lezingen door medewerkers en tentoonstellingen bij V2_, in
samenwerking met hogescholen en universiteiten. De instelling is tevens
voornemens om een educatieprogramma te entameren waarin de
verbinding met het primair en voortgezet onderwijs centraal staat en dat
aansluit bij de behoeftes van onderwijsinstellingen. Er wordt hiervan een
aantal voorbeelden gegeven. De raad mist evenwel een overkoepelende visie
op educatie.

V2_

3

De ambitie om met communityprogramma's meer in de haarvaten van de
stad te komen is in principe een goed idee, bijvoorbeeld omtrent thema’s als
sociale immobiliteit of schuldenproblematiek. De uitvoering is echter
tamelijk hoogdrempelig. De samenwerking hiertoe wordt voornamelijk
gezocht met instellingen met eenzelfde profiel, terwijl er juist kansen zijn
om buiten de eigen comfortzone de samenwerking op te zoeken. Er worden
niettemin verbindingen gelegd met verscheidene instellingen in
aangrenzende domeinen, zoals de biotechnologie. De raad moedigt dit aan
en ziet dit als inherent aan het profiel van V2_.
De raad vindt het plan nog te mager waar het gaat om de ambities op het
gebied van publieksbenadering. V2_ wil een groter bereik en een diverser
bezoekersbestand, maar maakt in de aanvraag niet duidelijk welke stappen
daartoe worden genomen, behalve dat er meer presentaties en
tentoonstellingen zullen zijn. Zo zijn er geen doelgroepenanalyse of een
marketingplan bijgevoegd. De raad vindt, zeker gezien de presentatiefunctie
van V2_, de ambities te summier toegelicht.
Geografische spreiding
V2_ is stevig geworteld in Rotterdam. Er zijn verschillende
samenwerkingsverbanden, al wordt het de raad helaas niet altijd duidelijk
wat de precieze invulling hiervan is en wat de resultaten zijn voor de directe
omgeving. Er wordt niet gereflecteerd op de verhouding tot de stedelijke
cultuurregio. V2_ besteedt relatief veel aandacht aan internationale
samenwerking.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is positief over de reflectie op de Fair Practice Code. De instelling
onderschrijft deze, maar is vanwege lagere inkomsten de afgelopen jaren
niet in staat geweest om zich er goed toe te verhouden. Er is een helder
beleid voor de komende periode. Zo worden duidelijke stappen gezet
richting een eerlijker situatie, bijvoorbeeld door de lage salarissen van
nieuwe medewerkers te compenseren en actief deel te nemen aan de sociale
dialoog over eerlijke beloning (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde
bedrijfsvoering’).
Toepassing Governance Code Cultuur
De raad is gematigd positief over de reflectie op de Governance Code
Cultuur. V2_ past de code naar behoren toe. De instelling hanteert het raadvan-toezichtmodel. Jaarverslagen worden vastgesteld door de raad van
toezicht en op de website geplaatst. Daarin staan ook alle nevenactiviteiten
van de bestuurder en toezichthouders vermeld. De toelichting is wel wat
summier: de raad had graag een meer uitgebreide uitwerking gelezen waarin
de verschillende principes van de code worden behandeld en

V2_

4

geconcretiseerd voor de instelling. De instelling noemt geen verbeterpunten
of nog te nemen stappen voor de toekomst.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is positief over de reflectie van V2_ op de Code Diversiteit en
Inclusie. Er wordt helder toegelicht wat de stand van zaken is en welke
maatregelen moeten worden getroffen. Zo wordt ingezet op diversifiëring
van publiek en personeel, bijvoorbeeld door concrete doelen te stellen wat
betreft het genderevenwicht in de organisatie. Ook in het programma wordt
aandacht besteed aan de toepassing van de principes van diversiteit en
inclusie. Zo worden bijdragen van makers en denkers uit het ‘globale zuiden’
in het archief beter ontsloten.

V2_

5

Van Eyck
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.709.207
Gevraagd subsidiebedrag: € 2.050.000

Over de instelling
Stichting Van Eyck (hierna: Van Eyck) is een postacademische instelling in
de beeldende kunst, gevestigd in Maastricht. Zij richt zich op de
talentbegeleiding van (inter)nationale kunstenaars. De interdisciplinaire en
intersectorale benadering maakt Van Eyck naar eigen zeggen uniek. Van
curatoren en dansers, tot foodvormgevers en klimaatexperts: er wordt
vanuit vele perspectieven gewerkt. Jaarlijks ontvangt Van Eyck circa 41
residenten voor een gemiddelde duur van tien maanden.
Van Eyck profileert zich als een innovatieve, veelvoudige en ‘open’ instelling
in de internationale wereld van kunstresidenties. Een ‘safe haven’ waar
kunstenaars zich in rust kunnen ontwikkelen én een plek voor samenkomst
en (publiek) debat, waartoe de residenten zich actief dienen te verhouden.
De komende jaren is ‘klimaaturgentie’ het centrale thema. Met drie
deelinstituten (Natuuronderzoek, Kunst & Maatschappij en Onderzoek &
Educatie) slaat de academie een brug naar partners in binnen- en
buitenland, ook buiten de kunst. In oktober 2018 is een nieuwe directeur
aangetreden.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.31 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Van Eyck een subsidiebedrag toe
te kennen van € 1.709.207.
Van Eyck heeft haar ambities de afgelopen jaren waargemaakt. Ze is naar
het oordeel van de raad een postacademische instelling van internationaal
belang met een eigenzinnig karakter: het programma is uitgesproken
interdisciplinair en intersectoraal en heeft van oudsher een theoretischreflectieve grondslag. De thematische benadering die het instituut tot 2030
wil volgen, is risicovol maar vernieuwend; ze betekent een omwenteling voor
het gehele instituut.
In de zuidelijke regio is Van Eyck een belangrijk instituut en enig in zijn
soort. De raad stelt vast dat de academie er stevig is geworteld en verbinding
zoekt met samenwerkingspartners vanuit de inhoud. Haar deelinstituten
fungeren als schakels tussen academie en buitenwereld. De educatieve
programmering richt zich voornamelijk op het hoger onderwijs.

1

Wel mist de raad een gedegen visie op publieksbenadering en vindt hij dat
de (zelfkritische) reflectie op de codes beter kan. De financiële gezondheid
van Van Eyck is niet optimaal. Er is weinig direct inzetbaar eigen vermogen
en de grotere afhankelijkheid van subsidies maakt de financieringsmix
kwetsbaarder.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad heeft met plezier gevolgd hoe Van Eyck zich de afgelopen jaren
gestaag verder heeft ontwikkeld als interdisciplinaire en intersectorale
postacademische instelling voor beeldende kunst. Naast een veelzijdig
werkende groep beeldend kunstenaars zijn ook podiumkunstenaars,
vormgevers, modeontwerpers en schrijvers welkom en is er via de
deelinstituten uitwisseling met onder meer wetenschappers, bedrijven en
overheden. Met deze brede benadering onderscheidt de instelling zich van
andere postacademische instituten. Het aantal aanmeldingen van
deelnemers blijft hoog, circa zeshonderd per jaar.
De ambities uit het vorige activiteitenplan zijn waargemaakt en voor de
komende jaren legt Van Eyck een beleidsplan met lef neer: de instelling wil
de kernactiviteit talentontwikkeling inrichten rond één thema,
‘klimaaturgentie’. Ze werkt met haar deelinstituten, publieksprogramma’s
en onderzoeksthema’s als ‘natuur’ en ‘voedsel’ al jaren aan haar
maatschappelijke worteling. Met de klimaaturgentie als inhoudelijk kader
zet ze die worteling radicaal door.
De raad vindt echter wel dat de thematische benadering niet alleen
verbindend, maar evengoed beperkend kan werken. Het gevaar ligt op de
loer dat de kunst(enaar) te veel in dienst komt te staan van het
maatschappelijke vraagstuk en de instelling, dit ten koste van de autonome,
beeldende zoektocht. Het gekozen kader moet geen keurslijf worden.
In de opzet van het talentontwikkelingsprogramma, dat niet wezenlijk
wijzigt ten opzichte van de afgelopen jaren, heeft de raad vertrouwen.
Individuele ontwikkeling, onderlinge samenwerking en samenwerking met
derden gaan hand in hand, wat een rijkdom aan ontwikkelmogelijkheden
geeft. Er is ruimte voor dialoog en naast eigen personeel zijn er externe
adviseurs (ook van buiten Nederland) die de kunstenaars begeleiden. Het
hart van het programma bestaat uit de zogenaamde ‘In-Labs', waar
deelnemers samen presentaties, workshops of publicaties initiëren en
uitvoeren rond onderwerpen die hen interesseren. Elke woensdagavond zijn
er presentaties waarover met publiek van gedachten wordt gewisseld rond
een maaltijd.

Van Eyck

2

De technische faciliteiten van de instelling zijn volgens de raad voldoende
gevarieerd en passend bij het profiel van de instelling. De residenten kunnen
gebruikmaken van vijf goed geoutilleerde werkplaatsen en een bibliotheek.
In 2020 start het ‘New Materials Lab’, gericht op de ontwikkeling van
duurzame, ecologische materialen en materiaalgebruik.
De raad mist in het plan een beschrijving van de begeleiding. Om het
academiemodel kritisch te kunnen blijven bevragen en ontwikkelen, is het
van belang hierover transparant te zijn. Nu is onvoldoende duidelijk hoe de
begeleiding precies wordt ingevuld.
Vernieuwing
De typerende inzet op interdisciplinariteit en intersectoraliteit is door de
nieuwe directeur verder doorgezet, wat volgens de raad goed heeft
uitgepakt. In 2019 werden voor het eerst modeontwerpers en -kunstenaars
opgeroepen en toegelaten.
Met de keuze nu voor een centraal thema, waartoe alle deelnemers zich
moeten verhouden, verrast Van Eyck. Het is een innovatieve aanpak in de
postacademische kunstwereld, waar de vrijheid van onderzoek door de
kunstenaar een hoog goed is.
De raad vindt het ook sterk dat het thema ‘klimaaturgentie’ in de gehele
organisatie wordt doorgevoerd. Zo wordt de selectie van de deelnemers
anders ingestoken via geografische, disciplinaire en thematische
focusgebieden. Ook komen er korte residenties voor niet-kunstenaars, zoals
klimaatwetenschappers. In het New Materials Lab kunnen deelnemers
werken met ecologische materialen en het deelinstituut Natuuronderzoek
wordt mede ingezet om het pand te verduurzamen. Van Eyck gaat jaarlijks
een publieke conferentie organiseren over de rol van kunst en vormgeving in
relatie tot de klimaaturgentie. De raad vindt het consequente, spannende
keuzes en plannen. Ze hebben grote gevolgen voor de organisatie, dus het
bewaken van het interne draagvlak is belangrijk.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad vindt de invulling van het beloningsbeleid transparant en goed
onderbouwd. De instelling volgt voor vast en tijdelijk personeel en voor de
oproepkrachten de cao Rijksambtenaren. Deelnemers ontvangen een
maandelijks stipendium (dat met honderd euro wordt verhoogd ten opzichte
van het stipendium in 2017 – 2021) en een gelijk productiebudget voor
iedereen. Freelancers worden markconform betaald en er wordt gewerkt
met vrijwilligersvergoedingen en sociale werkplaatsregelingen. Leden van de
raad van toezicht met een eigen kunstpraktijk krijgen een kleine vergoeding.

Van Eyck

3

De raad tekent hierbij wel aan dat uit de aanvraag niet duidelijk wordt welke
rol Van Eyck speelt in de sociale dialoog en hoe zij omgaat met de
verhouding tussen het aantal ingezette en gehonoreerde uren.
De financiële gezondheid van Van Eyck is niet optimaal. De instelling geeft
aan sinds de bezuinigingen van 2011 steeds tegen haar grenzen aan te lopen.
De extra toekenning van het ministerie in 2018 voor een klein aantal
instellingen op het gebied van talentontwikkeling liep ze mis. De eigen
inkomsten groeiden wel (circa 20 procent van het totaal aan structurele
subsidies in 2018), maar het eigen direct beschikbare vermogen is laag. Echt
zorgelijk vindt de raad dat echter niet: het eigen pand is een grote stille
reserve, huur of een minder prestigieuze locatie is altijd een optie. De raad
signaleert wel dat de financieringsmix, door de hogere subsidieaanvraag
voor de periode 2021 – 2024, hoofdzakelijk als gevolg van meer deelnemers,
kwetsbaarder wordt.
Van Eyck heeft veel aandacht voor een balans tussen vaste en niet-vaste
contracten, c.q. tussen kennis in huis en kennis van buiten. De raad ziet in
de aanstaande wisseling van de wacht, nu de komende jaren een aantal vaste
medewerkers de pensioengerechtigde leeftijd bereikt, een uitdaging voor de
instelling.
Uit de toelichting op de begroting wordt niet duidelijk of er rekening wordt
gehouden met de toepassing van de Fair Practice Code of met structurele
indexatie van de personele lasten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Van Eyck heeft de afgelopen jaren interessante programma’s voor, in het
bijzonder, het hoger onderwijs ontwikkeld, in goed gekozen
samenwerkingen met hogescholen en universiteiten. Met Hogeschool Zuyd,
Universiteit Maastricht en Fontys Hogeschool voor de Kunsten is een
intentieverklaring getekend voor gezamenlijke pilot-PhD-trajecten.
De raad had meer willen lezen over de inzet van Van Eyck op educatie voor
het primair en voortgezet onderwijs. De instelling schrijft dat er de
afgelopen jaren stappen zijn gezet om onderwijsactiviteiten te ontwikkelen,
maar de motivatie (waarom juist voor deze doelgroep), de doelstellingen en
plannen worden niet toegelicht. Van Eyck meldt alleen summier een begin
te hebben gemaakt met het ontwikkelen van een schoolgebonden
programma in samenwerking met presentatie-instelling Marres. De
beschrijving van een concrete aanpak ontbreekt.
De raad vindt het voornemen om jaarlijks een conferentie over kunst en
klimaaturgentie te organiseren en in de tentoonstellingen meer nadruk te

Van Eyck

4

leggen op ideeën, processen en achtergronden dan op voltooide producten,
krachtig. Hiermee wordt het publieke programma educatiever van aard.
De raad mist een duidelijke visie op publieksbenadering, die aan educatie,
participatie en publieksprogrammering ten grondslag zou moeten liggen. Er
worden communicatie-instrumenten genoemd, maar niet welke de (nieuwe,
ook inclusieve) doelgroepen zijn en hoe de instelling deze bij haar
activiteiten wil betrekken. Met een polariserend onderwerp als
‘klimaaturgentie’ worden niet eenvoudig gevarieerder doelgroepen bereikt.
De raad is benieuwd hoe Van Eyck denkt ook de sceptici te interesseren,
evenals bijvoorbeeld de lagere inkomensklassen die toch een belangrijke
stempel drukken op de regio.
Geografische spreiding
De raad is positief over de worteling van Van Eyck in de stedelijke regio. Er
zijn duurzame samenwerkingen, vooral met instellingen in het onderwijs en
de culturele sector, en de verbindingen zijn vanuit het programma, dus
intrinsiek, gemotiveerd. Steeds meer postacademische instellingen
bewandelen dat pad, maar Van Eyck is voorbeeldstellend. In de ‘In-Labs’
worden al jaren gemeentelijke thema’s geadresseerd en ook via de
deelinstituten worden aanknopingspunten gezocht. Met het thema van de
klimaaturgentie wordt de uitbreiding met andersoortige partners – denk
aan maatschappelijke instellingen, wetenschappers, het bedrijfsleven –
kansrijker.
Toepassing Fair Practice Code
Aan de Fair Practice Code wordt redelijk goed invulling gegeven. Van Eyck
houdt zich aan de eisen van fair pay (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde
bedrijfsvoering’). De uitwerking van de sociale dialoog is echter summier.
Ook valt het de raad op dat Van Eyck weinig zelfkritisch is; er worden
nauwelijks aandachtspunten benoemd.
Toepassing Governance Code Cultuur
De instelling voldoet aan de principes van de Governance Code Cultuur,
maar de raad mist de nodige reflectie. Van Eyck werkt met een raad-vantoezichtmodel. Verbeterpunten en daaraan gekoppelde doelen voor 2021 –
2024 ontbreken, wat de vraag oproept hoe groot het bewustzijn van de code
in de organisatie is.

De raad vindt de reflectie op de Code Diversiteit en Inclusie niet sterk. Uit
het plan spreken goede intenties, maar een gedegen zelfanalyse ontbreekt en
er worden geen concrete (verbeter)doelen gesteld. Er wordt bijvoorbeeld
gesproken over het maken van vertaalslagen naar een ‘diverser publiek’,
maar wie daarmee worden bedoeld en hoe de instelling hen denkt te kunnen

Van Eyck

5

bereiken, blijft onbenoemd. De internationale adviseurs die deelnemers
begeleiden en de internationale adviescommissie die Van Eyck monitort
zouden ingangen kunnen zijn voor een meer specifiek diversiteitsbeleid. De
raad vindt het van belang dat de academie het onderwerp de komende jaren
agendeert en evalueert.
De raad complimenteert de instelling wel met de vertrouwenspersoon voor
zowel deelnemers als personeel, en met de wijze waarop ze de deelnemers
een stem geeft in de organisatie via de halfjaarlijkse ‘Assembly’.

Van Eyck

6

Veem House for Performance
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Stichting Het Veem Theater (hierna: Het Veem) vraagt subsidie aan voor
zijn ontwikkelfunctie Veem House for Performance. Het is een plek voor
vernieuwende dans, performance, mime en alle denkbare cross-overs met de
focus op duurzame ontwikkeling. Beweging in relatie tot verleden, heden en
toekomst staat centraal, waarbij het lichaam altijd het uitgangspunt vormt.
De instelling verkent nieuwe horizonten en grenzen en verlegt die waar
mogelijk. Ze is zich bewust van haar omgeving, lokaal en internationaal. Het
netwerk wordt ingezet voor samenwerkingen en om te coproduceren. De
omgang met publiek is een vaste waarde voor de instelling. Het Veem streeft
naar een open en toegankelijke uitstraling en wil de nabije gemeenschap
deelgenoot maken van haar activiteiten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Veem Theater geen subsidie
toe te kennen.
De plannen van Het Veem zijn weinig concreet en met name gericht op
Amsterdam en omgeving. Ze bieden onvoldoende vertrouwen dat de
instelling zich gaat ontpoppen tot een ontwikkelinstelling met een nationale
uitstraling. In het scala aan voorgestelde initiatieven, samenwerkingen en
concepten mist de raad duidelijke speerpunten. Hoe de begeleiding vorm
krijgt en hoe er wordt omgegaan met de uitstroom van talenten wordt niet
duidelijk uitgewerkt. Het streven om weer het hele jaar open te kunnen zijn
is bewonderenswaardig maar mag geen doel op zich zijn. De instelling
onderscheidt zich onvoldoende. Het netwerk bestaat vooral uit partners in
Amsterdam en omgeving en het buitenland.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het Veem richtte zich oorspronkelijk op de discipline mime. Later is de
instelling zich meer op beweging in brede zin gaan toeleggen. Door een
sterke afname van subsidie heeft zij zich de afgelopen jaren gedwongen
gezien haar activiteiten te beperken. Sinds 2017 presenteert zij zich ieder
jaar gedurende honderd dagen als Huis voor Performance. Met deze nieuwe

1

werkwijze heeft de instelling zich laten zien door bijvoorbeeld partnerships
aan te gaan en internationale makers uit te nodigen. De afgelopen jaren
vormden geëngageerde thema’s als duurzaamheid, feminisme en political
memory de rode draad. Het Veem profileert zich tegenwoordig als instelling
voor dans, performance en mime. Tijd, aandacht en ruimte vormen het
fundament van haar plannen.
Bovenaan de agenda staan twee ambities. De eerste is organisatorisch van
aard; de instelling wil weer structureel 365 dagen open zijn. De tweede heeft
een inhoudelijk karakter. Ze richt zich op een duurzame ontwikkeling van
vernieuwende dans, performance en mime, met een nationaal en
internationaal bereik. Om dit te realiseren zijn zes uitgangspunten
geformuleerd. Ze vormen de basis voor de vier hoofdactiviteiten waarop ze
zich de komende jaren wil richten: produceren en talentonwikkeling,
presentatie, educatie en participatie. Iedere hoofdactiviteit valt uiteen in
sub-activiteiten.
De raad is positief over de ambitie om weer het hele jaar open te zijn maar
vindt dit geen doel op zich. De instelling richt zich op een veelheid aan
programma’s en concepten; de raad mist hierin duidelijke speerpunten.
Het Veem presenteert een lange lijst van activiteiten, projecten en partners
en het plan is een opsomming van visies en voornemens.
Het Veem biedt de komende periode plek aan vier zogenaamde
huiskunstenaars. De raad onderschrijft de potentie van de geselecteerde
makers. Echter, hoe de begeleiding vorm krijgt en hoe er wordt omgegaan
met de uitstroom van talenten is onvoldoende uitgewerkt. Dit geldt
eveneens voor de andere projecten die de instelling schaart onder de
hoofdactiviteit produceren en talentontwikkeling. Het gaat dan om de
coproducties, Veem Residenties, Vooropleiding, 3Package Deal en
Ontwikkeling van jonge professionals.
De raad vindt de samenwerking van gelijkgestemde instellingen in het
initiatief Greenhouse interessant. Helaas wordt de rol van de verschillende
partners met betrekking tot talentontwikkeling niet helder.
Hij is ook positief over de ontschotte werkwijze. Het biedt ruimte aan een
hybride beroepspraktijk waarin dans en performance weliswaar het
uitgangspunt zijn, maar waarin tevens alle combinaties mogelijk zijn.
Vernieuwing
Als gevolg van bezuinigingen was het voor Het Veem niet meer mogelijk het
gehele jaar geopend te zijn. De instelling introduceerde in 2017 het Huis
voor Performance. Een ontwikkelplek voor dans, performance en mime die
slechts honderd dagen per jaar open is. Binnen de grenzen van de

Veem House for Performance

2

mogelijkheden is het haar gelukt constructieve samenwerkingen en
partnerships aan te gaan. Ook ondernam de instelling stappen om de nabije
gemeenschap binnen en buiten de culturele sector bij haar activiteiten te
betrekken.
Afgaande op de gekozen makers is het niet onwaarschijnlijk dat er op het
artistieke vlak een vernieuwende praktijk ontstaat. Hierbij is de vraag of de
instelling in staat is de vernieuwing voldoende in te bedden en verder uit te
bouwen. De raad mist een visie hierop.
Het participatieprogramma van Het Veem valt in positieve zin op. Een breed
palet aan personen en organisaties wordt betrokken bij het ontwikkelen van
programma’s. Ze worden door middel van uitnodigende initiatieven actief
deelgenoot gemaakt van Het Veem.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het Veem hanteert de cao Toneel en Dans. Ze werkt met een kleine staf die
in de gehele periode 2021 – 2024 bestaat uit 5,9 fte aan vaste medewerkers
en voor 5,5 fte uit tijdelijke medewerkers (inhuur). Het vaste personeel
wordt betaald volgens de cao Theater en Dans. Zzp’ers (inhuur) worden
gehonoreerd volgens het ingeschaalde bedrag met daar bovenop de
indexatie van 40 procent (volgens het principeakkoord 2020 — 2022). Het
valt op dat kunstenaars die deelnemen aan de activiteit Veem Residenties
kunnen rekenen op een startbedrag van duizend euro, dat ze kunnen
inzetten om aanvullende financiering te vinden, voor materialen of externe
begeleiding. Uit het plan blijkt niet of de kunstenaars daarna kunnen
rekenen op een eerlijke beloning. Het bevreemdt de raad dat de Fair
Practice Code voor deze kunstenaars niet wordt gehanteerd.
Het Veem wil zich sterk maken voor een veilige en aangename werkplek
voor vaste en tijdelijke medewerkers, maar laat niet zien wat zij daarvoor
onderneemt.
De aanvraag betreft de ontwikkelfunctie van de instelling. De begroting is
gebaseerd op Het Veem als geheel en niet alleen op het onderdeel
ontwikkelfunctie. Over het geheel genomen is Het Veem in financieel
opzicht gezond; bij tegenvallende cijfers kan het ontwikkeldeel leunen op
het grotere geheel. Wel valt het op dat er een grote mate van afhankelijkheid
is van overige subsidies. In de toelichting op de begroting ontbreekt een
strategie bij tegenvallende inkomsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het Veem agendeert educatie en participatie als hoofdactiviteiten. Zowel
educatie- als participatieactiviteiten zijn erop gericht deelnemers deelgenoot
te maken van de artistieke processen van de instelling. Deelnemers worden

Veem House for Performance

3

betrokken bij de thema’s die de kunstenaars onderzoeken. Dit zijn
deelnemers uit de eigen gemeenschap en aanverwant publiek.
Plannen voor schoolgebonden en/of niet-schoolgebonden educatie
ontbreken in het plan. De educatieve activiteiten zijn terugkerende
initiatieven en vooral gericht op de eigen gemeenschap in de zin van
huiskunstenaars, kunstenaars, kantoormedewerkers en publiek. Het Veem
hanteert een actief participatiebeleid dat nauw verwant is met het bereiken
van de gemeenschap in en rond de instelling. De raad is positief over het
betrekken van de buurtbewoners bij enkele programma’s.
Het Veem heeft een goed beeld van haar bestaande publiek. Om het bereik
te vergroten communiceert ze in het Nederlands en Engels. Echter, een visie
op het bereiken van nieuwe doelgroepen ontbreekt.
Geografische spreiding
Het Veem speelt een rol van betekenis in een zekere niche. Ze is geworteld in
Amsterdam en opereert van daaruit in een breed netwerk in de
Metropoolregio Amsterdam. Ze gaat legio samenwerkingen en verbindingen
aan. Binnen Greenhouse heeft ze een samenwerkingsverband met
gelijkgestemde Amsterdamse instellingen, met het doel te werken aan een
gezond ecosysteem voor dans/performance en mime in Amsterdam. Buiten
de Amsterdamse regio lijken er weinig samenwerkingsverbanden te zijn. De
Performance Opleiding van de Toneelacademie Maastricht wordt genoemd
als samenwerkingspartner. Daarnaast is Het Veem internationaal actief.
Nationaal speelt het een minimale rol.
Toepassing Fair Practice Code
Het Veem reflecteert goed op de Fair Practice Code. De elementen tijd,
aandacht, ruimte, en vertrouwen, staan centraal in de toepassing van de
code. De instelling is transparant over de gehanteerde primaire
arbeidsvoorwaarden, waarvoor de cao Theater en Dans wordt gevolgd. Het
is onduidelijk in hoeverre zij deze ook hanteert voor de secundaire
arbeidsvoorwaarden. Zzp’ers krijgen een opslag bovenop hun reguliere loon.
De vergoedingen voor huiskunstenaars zijn mager en niet in de geest van de
code.
Het Veem benoemt niet expliciet wat haar deelname is aan de sociale
dialoog. Ze geeft er blijk van belang te hechten aan eerlijke beloning en heeft
daarbij met zowel vaste medewerkers als zzp’ers evaluaties. Niet wordt
duidelijk of zij rekening houdt met auteursrechten.
De brede toepassing van de code is nog wat mager. Het Veem schrijft dat zij
beleid aan het ontwikkelen is voor vrijwilligers, maar maakt niet duidelijk

Veem House for Performance

4

wat het huidige en toekomstige beloningsbeleid is ten aanzien van stagiaires
en vrijwilligers.
Toepassing Governance Code Cultuur
Het Veem reflecteert summier op de Governance Code Cultuur. De raad van
toezicht is ingesteld door Stichting het Veem Theater waarvan Veem House
for Performance deel uitmaakt. De raad van toezicht hanteert een rooster
van aan- en aftreden. Het bestaat op dit moment uit drie personen. De
expertises van de leden komen uitgebreid aan de orde. De instelling kent
haar tekortkomingen. Bij het werven van twee nieuwe leden wordt gezocht
naar kandidaten met juridische kennis en een (cultureel) diverse
achtergrond. Dit laatste is het voornemen en is nog niet aan de orde in de
raad van toezicht.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Veem reflecteert onvoldoende op de code Diversiteit en Inclusie. Ze ziet
zichzelf als een artistiek en politiek naar buiten gericht buurthuis. Er is
ruimte voor nieuwe perspectieven en verhalen. De elementen tijd, aandacht,
ruimte staan centraal bij de toepassing van de code. De instelling wil in de
komende beleidsperiode werken aan verbeteringen. De voornemens zijn
vervat in tien doelstellingen die nog moeten worden uitgewerkt.
Het valt de raad op dat de focus vooral is gericht op publiek. Voor de
instelling is dit een uitdaging omdat het aanbod niet altijd even toegankelijk
is. Het Veem zou meer moeten investeren in de andere drie p’s van de code:
programma, personeel en partners.

Veem House for Performance

5

Verhalenhuis Belvédère
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Stichting Verhalenhuis Belvédère (hierna: Verhalenhuis Belvédère) wil door
middel van het vertellen van verhalen zo veel mogelijk mensen met elkaar
en met de stad verbinden. Die verhalen kunnen letterlijk verteld worden op
een podium voor publiek, maar ze kunnen ook resulteren in een expositie of
in een maaltijd, al dan niet vergezeld van filmbeelden of muziek. De
activiteiten van Verhalenhuis Belvédère komen voort uit een grote
maatschappelijke betrokkenheid. Het is de bedoeling door het luisteren naar
diverse verhalen in allerlei vormen nader tot elkaar te komen, en zo het
stedelijk weefsel te versterken.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet niet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de
Regeling op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Verhalenhuis Belvédère geen
subsidie toe te kennen.
De raad prijst de maatschappelijke relevantie van Verhalenhuis Belvédère.
Naar het oordeel van de raad slaagt Verhalenhuis Belvédère erin om nieuwe
groepen te bereiken en met hen een gesprek te entameren. De instelling is
voorbeeldstellend als het gaat om het betrekken van een divers publiek.
Tegelijkertijd meent de raad dat Verhalenhuis Belvédère geen
ontwikkelinstelling is. Er zijn geen evidente talentontwikkeltrajecten, noch
ontvouwt Verhalenhuis Belvédère in haar plannen een visie op de
ontwikkeling van het genre van verhalen vertellen.
Ook meent de raad dat deze instelling te weinig over de eigen stadsgrenzen
heen kijkt. Ten slotte schort het volgens de raad aan de eerlijke beloning van
medewerkers en mist hij een uitgebreide toelichting op de Fair Practice
Code en de Governance Code Cultuur.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De afgelopen periode fungeerde Verhalenhuis Belvédère in de eerste plaats
als podium en presentatieplek en was er in de ogen van de raad geen sprake
van talent- of genre-ontwikkeling. Kernactiviteit bij Verhalenhuis Belvédère
is het faciliteren van ontmoetingen tussen stadsbewoners en het bieden van
een podium aan een veelheid van stemmen.

1

Dat podium kan verschillende vormen aannemen. Jaarlijks produceert
Verhalenhuis Belvédère zes tot acht exposities, waarin levensverhalen via
fotografie, erfgoed, muziek en beeldende kunst worden gekoppeld aan
grotere thema’s. Luisterverhalen worden opgenomen in de eigen
verhalenstudio en zijn later terug te horen als podcasts of te lezen als
publicaties. In de Volkskeuken van Verhalenhuis Belvédère komen
Rotterdammers van verschillende nationaliteiten om hun favoriete gerecht
te bereiden. Tijdens de maaltijd delen ze hun persoonlijke verhaal met de
aanwezige gasten. Ook is Verhalenhuis Belvédère jaarlijks gastheer van een
vluchtschrijver, die in huis verblijft en verschillende programma’s verzorgt.
De raad is onder de indruk van de wijze waarop Verhalenhuis Belvédère zich
inzet om de verhalen van zoveel diverse mensen te laten horen. De
maatschappelijke relevantie van deze instelling staat wat hem betreft niet ter
discussie.
De raad beschouwt Verhalenhuis Belvédère echter niet als
ontwikkelinstelling. Er wordt niet stelselmatig talent opgeleid, noch wordt
er gereflecteerd op het genre van de vertelkunst zelf.
Verhalenhuis Belvédère lijkt hier zelf ook van doordrongen en wil in de
komende BIS-periode meer gaan investeren in het creëren van
talentontwikkeltrajecten. Er staat een ‘ontwikkelaarscollectief’ op stapel,
waar mensen bij kunnen aanhaken die de missie van Verhalenhuis
Belvédère delen. Dat klinkt in de oren van de raad te vrijblijvend. Voor een
plek in de BIS acht de raad deze plannen nog te pril.
Vernieuwing
Oral history is als artistieke methode niet nieuw, en de wijze waarop
Verhalenhuis Belvédère die inzet is niet per se vernieuwend. Deze instelling
wordt niet gedreven door innovatie maar door een wens tot verbinding. Dit
maatschappelijke engagement leidt idealiter tot vernieuwing in de
samenleving, door meer wederzijds begrip en empathie. De consequente
manier waarop zij zich hiervoor inzet, oogst bewondering bij de raad.
Bij de organisatie zelf is volgens de raad nog volop ruimte voor innovatie.
Verhalenhuis Belvédère heeft de ambitie uitgesproken om zich meer
landelijk te profileren. De raad meent dat verdere professionalisering
hiervoor noodzakelijk is.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Verhalenhuis Belvédère is een financieel gezonde organisatie met een
verantwoorde balans, een hoog aandeel eigen inkomsten en een mooie
financieringsmix. Verhalenhuis Belvédère wordt deels gefinancierd met
crowdfunding en met de uitgifte van fiscaal aantrekkelijke obligatieleningen
kon een eigen pand worden verworven.
De begroting is realistisch maar met het oog op fair practice wel ambitieus.
Verhalenhuis Belvédère steunt voor een belangrijk deel op de inzet van
vrijwilligers. Om als professionele organisatie te kunnen groeien, wil de

Verhalenhuis Belvédère

2

instelling meer betaalde medewerkers gaan inzetten. Onduidelijk is
vooralsnog hoe zij dit wil realiseren als geen rijkssubsidie wordt toegekend.
De eerlijke beloning is momenteel nog niet op orde bij Verhalenhuis
Belvédère. De werknemers vallen tot op heden onder geen enkele cao.
Uurtarieven werden vastgesteld op basis van de honorering elders in de
sector. In de aanvraag wordt niet toegelicht hoe dit geschiedt. Ook gaat
Verhalenhuis Belvédère niet in op de vraag hoe structureel overwerk in de
toekomst zal worden betaald, of er afspraken zijn over loonindexering, en of
de werknemers verzekerd zijn voor arbeidsongeschiktheid. Zij neemt niet
deel aan de sociale dialoog. De raad vindt dit serieuze tekortkomingen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad prijst de laagdrempeligheid en de participatoire kracht van
Verhalenhuis Belvédère. Het bereiken van nieuwe doelgroepen in de stad is
een van haar sterke kanten. Niet alleen door vertellers met diverse culturele
achtergronden te programmeren, maar ook door daar gemeenschappen aan
te koppelen die er schijnbaar haaks op staan. Zo bracht men Feyenoord-fans
met een stadionverbod samen met Holocaustoverlevenden en werden oude
en jonge publieksgroepen doelbewust gemengd. Op die manier wordt een
gesprek op gang gebracht tussen groeperingen wier wegen elkaar in het
dagelijks leven zelden kruisen.
Ook scholen brengen geregeld bezoeken aan Verhalenhuis Belvédère. Een
speciaal voor internationale schakelklassen ontworpen vak ‘vertelkunst’
wordt inmiddels met ISK-scholen in heel Rotterdam doorontwikkeld. Met
het Rotterdamse Wolfert College is de instelling een educatief partnerschap
aangegaan dat resulteert in buitenschoolse en binnenschoolse programma’s.
Er zijn diverse educatieve projecten voor primair en voortgezet onderwijs,
op verschillende niveaus. De raad is onder de indruk van deze educatieve
initiatieven, die goed passen bij het profiel van Verhalenhuis Belvédère als
grote verbinder.
Geografische spreiding
Verhalenhuis Belvédère heeft op dit moment nog onvoldoende nationale
zichtbaarheid om in aanmerking te kunnen komen voor een plek in de BIS.
Het is in de eerste plaats een Rotterdamse instelling, die bijzonder goed
geworteld is in het Rotterdamse ecosysteem. Zij werkt intensief samen met
collega-presentatieplekken als het Wereldmuseum, museum Boijmans van
Beuningen en het Stadsarchief.
Voor debatten en conferenties wordt steeds vaker een beroep gedaan op de
expertise van Verhalenhuis Belvédère. Ook organiseert zij inspiratiesessies
voor medewerkers van instellingen uit binnen- en buitenland. En dat werpt
vruchten af: er zijn inmiddels diverse verhalenhuizen ontstaan in
Nederland, vaak gemodelleerd naar het Rotterdamse voorbeeld.

Verhalenhuis Belvédère

3

Verhalenhuis Belvédère heeft de ambitie om in de periode 2021 – 2024 te
starten met een BelvédèreSchool, bedoeld om de opgedane kennis,
ervaringen en inzichten nog intensiever te gaan delen. De raad mist echter
een visie op de toekomstige nationale zichtbaarheid van de eigen
programma’s en exposities.
Toepassing Fair Practice Code
Verhalenhuis Belvédère reflecteert selectief op de Fair Practice Code. De
instelling concentreert zich op fair pay, maar heeft geen toelichting op
andere aspecten van de code, zoals transparantie, kennisdeling en scholing
van medewerkers. Belvédère stelt te streven naar een betere balans tussen
betaalde en onbetaalde uren. Hiervoor maakt de instelling zich echter te
afhankelijk van de toekenning van subsidies. De raad stelt dat het voldoen
aan de code prioriteit zou moeten zijn.
Toepassing Governance Code Cultuur
De instelling reflecteert onvoldoende op de Governance Code Cultuur.
Verhalenhuis Belvédère heeft een ‘meewerkend bestuur’, maar beleidsmatig
zijn er geen overlappingen tussen de controletaken en de uitvoeringstaken.
Zij noemt de code in haar aanvraag ‘geen catechismus’ maar maakt niet
duidelijk op welke punten men er van wil afwijken. Specifieke deelaspecten
van de code, zoals het voorkomen van belangenverstrengeling, komen
nauwelijks aan de orde.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Diversiteit en inclusie zijn bij Verhalenhuis Belvédère in goede handen. Deze
instelling is voorbeeldstellend als het gaat om het realiseren van een diverse
programmering en het bereiken van een veelzijdig samengesteld publiek. Dit
alles vanuit een oprecht streven naar diversiteit en inclusie.
Daarbij gaat het niet alleen om culturele diversiteit maar ook om verschillen
in opleidingsniveau, gender, seksuele oriëntatie, geloof en leeftijd. Dit moge
ook blijken uit de brede waaier van instellingen waarmee wordt
samengewerkt, van Culture Unlimited, Seedz, Lemat, en Zona Franca, tot
het Rotterdams Ongedocumenteerden Steunpunt en het Curaçaosch
Museum.
Helaas wordt er in de aanvraag niet gereflecteerd op de diversiteit binnen de
eigen organisatie.

Verhalenhuis Belvédère

4

VIA ZUID
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 650.000

Over de instelling
Stichting VIA ZUID (hierna: VIA ZUID) en Intro in Situ (hierna: Intro) doen
een gezamenlijke aanvraag als ontwikkelinstelling, met VIA ZUID als
penvoerder. VIA ZUID ontstond in 2013 als platform voor
talentontwikkeling in de podiumkunsten en is een nomadische
netwerkorganisatie. Intro is een productiehuis voor hedendaagse muziek en
klankkunst. In een wereld waarin de grenzen in de podiumkunsten
vervagen, trekken de twee instellingen naar eigen zeggen samen op als hét
ontwikkel- en creatielab van Limburg voor theater, dans, moderne muziek
en alle cross-overvormen. De nieuwe organisatie is een huis voor en door
getalenteerde nieuwe en gevestigde makers, met vernieuwing, experiment
en samensmelting van genres en disciplines als uitdagingen. Beide
instellingen zijn gevestigd in Maastricht.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting VIA ZUID geen subsidie toe te
kennen.
De raad vindt de voornemens van VIA ZUID en Intro ambitieus en hij
waardeert het dat de instellingen verantwoordelijkheid nemen voor
talentontwikkeling in een brede waaier aan podiumkunst. Daarnaast heeft
hij vertrouwen in de rol die VIA ZUID en Intro kunnen spelen op regionaal
niveau. De raad is echter kritisch over het plan voor de komende periode.
Het aantal makerstrajecten is fors voor de nog relatief kleine instellingen en
hij is bovendien van mening dat de nadruk in het plan te zeer ligt op een
grote output van producties. In het verlengde daarvan is hij kritisch over de
toelichting op de daarmee gepaard gaande groei in de begroting. Tevens
ontbreekt een heldere, overkoepelende artistieke visie voor de veelheid aan
activiteiten. De raad is ook niet geheel overtuigd van de activiteiten op het
gebied van educatie en participatie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad kent VIA ZUID en Intro als gedegen instellingen die van betekenis
zijn voor de culturele infrastructuur in Limburg. Beide hebben overtuigende

1

makers voortgebracht en hebben een bewezen historie als plek voor
talentontwikkeling. VIA ZUID en Intro zijn voornemens zich gedurende de
periode 2021 – 2024 te ontwikkelen tot een maakhuis-talentplatform van en
voor nieuwe professionele podiumkunstenaars.
De raad staat in beginsel positief tegenover de ambitie om gezamenlijk op te
trekken en zo het platform voor nieuw talent te worden in Limburg, in een
veelheid aan disciplines. Hij is van mening dat VIA ZUID en Intro, door ook
in bedrijfsmatig opzicht samen te gaan, een grotere slagkracht kunnen
genereren en efficiënt te werk kunnen gaan. Hij vindt het plan mooi verteld
en eigenzinnig aangevlogen. Hij is gecharmeerd van de labs, die kaders
scheppen waarbinnen makers samenwerken met andere instellingen zoals
Toneelgroep Maastricht en SALLY, en van de ‘Sneak Peeks’, waarbij makers
in intieme setting nieuw werk tonen aan publiek. De instellingen zijn door
de vele samenwerkingsverbanden goed geoutilleerd om een veelheid aan
verschillende disciplines te kunnen ondersteunen.
De raad is echter ook kritisch over het plan. Hij vindt de omvang van de
ambities, bijvoorbeeld het aantal makers met wie wordt gewerkt en de
hoeveelheid beoogde producties, erg groot ten opzichte van wat beide
instellingen in de afgelopen jaren hebben bewerkstelligd. Hij is op basis van
het plan niet overtuigd van de haalbaarheid van deze voornemens. Door het
grote aantal producties is er bovendien een risico van productiedwang. Hij
moedigt VIA ZUID en Intro aan om meer stapsgewijs te groeien.
De brede insteek van de plannen voor de komende periode gaat nog te
weinig gepaard met een heldere overkoepelende artistieke visie. De raad
mist focus, evenals een helder zicht op het interdisciplinaire werken dat de
aanvrager voor ogen heeft. De plannen zijn vooral veelomvattend en
bedienen veel disciplines, maar de raad mist in de beschrijving samenhang
en scherpe keuzes en prioriteiten. Het formuleren van specifieke
aandachtsgebieden kan volgens hem een waardevolle manier zijn voor de
instellingen om makers te faciliteren en vernieuwing te ondersteunen en
teweeg te brengen. De raad mist eveneens een reflectie op de plaats die de
instellingen voor zichzelf zien als aanjager van ontwikkeling in het landelijke
bestel. Hij is evenwel van mening dat zowel VIA ZUID als Intro evident van
betekenis zijn voor het culturele klimaat in Limburg.
Vernieuwing
De raad heeft vertrouwen in de kwaliteit van de ontwikkeltrajecten die VIA
ZUID en Intro aanbieden, waaronder helder toegelichte structuren voor de
trajecten. Hij is eveneens positief over de makers met wie zal worden
samengewerkt. Op basis hiervan is hij overtuigd van de bijdrage die de
instellingen leveren aan de vernieuwing van de podiumkunsten. De raad
tekent hierbij aan dat hij in het plan nog weinig leest over de

VIA ZUID

2

verantwoordelijkheid die de instellingen willen nemen voor de
podiumkunsten in een landelijke context. Er is weinig reflectie op de
betekenis van de activiteiten voor de ontwikkeling van de genres en
disciplines die VIA ZUID en Intro willen beslaan.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is positief over de bedrijfsvoering van VIA ZUID en Intro en over de
manier waarop zij medewerkers belonen. Bij beide instellingen is voor alle
contracten de cao Toneel en Dans en de cao Nederlandse Podia van
toepassing, zowel wat betreft salarisniveau als de arbeidsvoorwaarden. De
medewerkers van VIA ZUID zijn niet in loondienst, maar werken als
zelfstandigen. Hun uurtarief wordt berekend op basis van de cao, verhoogd
met een percentage. Er zijn conform de cao afspraken over
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen en pensioenen. Volgens de aanvraag
zijn beide instellingen pleitbezorger van eerlijke beloning. Bij de selectie van
coproducenten wordt op onderschrijving van de code getoetst.
De financiële gezondheid van penvoerder VIA ZUID is goed, met positieve
waarden op liquiditeit, solvabiliteit en weerstandsvermogen. De begroting
voor de komende jaren groeit sterk ten opzichte van de afgelopen jaren. De
raad rekent hierbij met de gecombineerde omvang van de exploitaties van
de twee instellingen. De financieringsmix is voldoende gespreid, maar de
raad vindt de onderbouwing voor de beheersbaarheid van deze forse groei te
summier. Hij is er niet van overtuigd dat de toename in activiteiten en
budget die de instellingen ambiëren, in combinatie met een voorgenomen
fusie, verstandig is. Hierop ontbreekt een overtuigende toelichting. Daarbij
mist ook een strategie bij tegenvallende inkomsten.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
In de aanvraag mist een reflectie op educatie en participatie. Er worden
educatieve activiteiten genoemd, waaraan de instellingen bijdragen, zoals
‘Kommetje Kunst’ en ‘Tout Maastricht’, maar een visie op educatie en de rol
die de instellingen hierin op zich willen nemen ontbreekt. Hij had graag
gelezen welke activiteiten de instellingen ontwikkelen en hoe zij deze denken
te verdiepen en te verduurzamen. Momenteel worden de educatie- en
participatieactiviteiten nog te veel ondergebracht bij partnerinstellingen.
De raad is in beginsel positief over de reflectie op het publieksbereik. De
verhouding tot publiek is steeds een belangrijk element in de beoogde
activiteiten en samenwerkingsverbanden. Er worden veel presentatie- en
publieksconcepten beschreven, zoals ‘Winternights’ en ‘ZomerZone’. De
instellingen reflecteren tevens op de meerwaarde van een fusie voor het
bereiken van een breder publiek. Daarnaast staat publiek ook in de
makerstrajecten centraal. Dit juicht de raad toe, maar hij vindt de

VIA ZUID

3

uitwerking van de uitgangspunten summier. In de aanvraag worden geen
doelgroepen of strategieën voor publieksbenadering benoemd. Dit betreurt
de raad, zeker in het licht van de betekenisvolle rol die VIA ZUID en Intro
willen innemen als maakhuis.
Geografische spreiding
VIA ZUID en Intro zijn goed ingebed in Limburg. De instellingen werken
intensief samen met een groot aantal lokale en regionale partners, al is door
de veelheid aan partners niet steeds duidelijk hoe intensief de
samenwerkingen zijn en wat de partners precies bijdragen. De instellingen
passen goed in het profiel van de Stedelijke Cultuurregio Zuid, versterken
met hun activiteiten het makersklimaat in Limburg en dragen bij aan de
terugkeer naar en verankering van talentvolle makers in deze regio. Er
wordt met enige regelmaat ook buiten Limburg gespeeld.
Toepassing Fair Practice Code
De raad is gematigd positief over de reflectie op de Fair Practice Code. De
instellingen gaan in op de huidige stand van zaken, waarbij er verschillen
bestaan tussen VIA ZUID en Intro. Er wordt echter niet beschreven hoe zij
invulling gaan geven aan de code nadat de fusie zijn beslag heeft gekregen.
Toepassing Governance Code Cultuur
De raad is positief over de reflectie op de Governance Code Cultuur. De
toelichting gaat vrijwel alleen in op VIA ZUID, omdat diens statuten de basis
vormen bij de fusie met Intro. VIA ZUID toont aan goed beleid te voeren op
het vlak van governance en de toepassing van de code. Zij hanteert een raadvan-toezichtmodel. Sommige leden van de raad van toezicht zijn werkzaam
bij samenwerkingspartners. In de nabije toekomst zal de raad volledig uit
onafhankelijke leden bestaan en wordt een raad van advies ingesteld met
afgevaardigden uit het (werk)veld. Hierdoor blijft de band met de partners
geborgd. Er wordt helder toegelicht hoe de fusie vanuit het oogpunt van
governance zal worden georganiseerd.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is positief over de reflectie op de Code Diversiteit en Inclusie. De
instellingen zijn zich bewust van hun omgeving. Diversiteit en inclusie staan
op de agenda en worden gemonitord. In de aanvraag wordt een aantal
aandachtspunten genoemd, zoals het rekening houden met diversiteit bij het
werven van nieuwe medewerkers. De raad mist een strategie om de
samenstelling van het publiek te diversifiëren. Volgens VIA ZUID en Intro is
dit een speerpunt voor de komende periode.

VIA ZUID

4

Vleeshal
Geadviseerd subsidiebedrag: € 495.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 495.000

Over de instelling
Stichting Beeldende Kunst Middelburg – Vleeshal (hierna: Vleeshal),
presenteert experimentele hedendaagse kunst aan een, naar eigen zeggen,
zo breed mogelijk publiek en is gevestigd te Middelburg. De bijzondere
historische tentoonstellingsruimte inspireert kunstenaars tot het maken van
nieuw werk en het doorbreken van bestaande artistieke praktijken. Met
‘Rituals of Care’ als vertrekpunt wil de instelling transities binnen de kunst
bewerkstelligen, en bij bezoekers ‘een openheid voor het veranderlijke’.
Vleeshal programmeert tevens een rondreizend tentoonstellingsprogramma
op verschillende plaatsen in Middelburg en elders in Nederland en in het
buitenland.
Vleeshal positioneert zich als een ruimte die (internationale) kunstenaars
ver van de hectiek van de Randstad de mogelijkheid biedt het radicale
experiment aan te gaan, en waar lokaal publiek op een laagdrempelige
manier met hedendaagse kunst in aanraking komt. Met coproducties met
internationale partners, bijdragen van internationale publieke en private
fondsen en bezoek van kunstprofessionals van over de hele wereld, etaleert
Vleeshal ook haar internationale belang.
Vleeshal beschikt uit het verleden over een collectie hedendaagse kunst, die
in bruikleen aan musea in binnen- en buitenland wordt gegeven. Tot de
taken vanuit de gemeente behoren subsidieverstrekking aan Middelburgse
kunstenaars en het onderhouden van de gemeentelijke collectie inclusief de
beelden in de openbare ruimte.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.30 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Beeldende Kunst Middelburg –
Vleeshal een subsidiebedrag toe te kennen van € 495.000.
Vleeshal onderscheidt zich met een toonaangevende en internationaal
georiënteerde, multidisciplinaire programmering binnen de hedendaagse
kunst. De instelling heeft de afgelopen periode goed gefunctioneerd. De
inhoudelijke focus, vooral gericht op talentontwikkeling, experiment en
internationale programmering, vindt de raad van landelijk en internationaal
belang. Met ‘Rituals of Care’ onderzoekt Vleeshal als reactie op de tijdgeest

1

de ‘voorwaarden van samenzijn’ door kunst. Collectieve praktijken,
‘performances als tentoonstelling’ en experimentele tentoonstellingsvormen
op het snijvlak van dans, theater, beeldende kunst en literatuur zijn de
artistiek- inhoudelijke uitgangspunten. De uniciteit van de
tentoonstellingsruimte van Vleeshal daagt daarbij uit tot grootschalige en
experimentele installaties.
Coproducties en reizende tentoonstellingen in Middelburg en het buitenland
versterken de zichtbaarheid van Vleeshal lokaal en internationaal.
Het educatieaanbod wordt georganiseerd in samenwerking met
Kunsteducatie Walcheren en naar behoren ingevuld. Wel vindt de raad dat
Vleeshal haar doelstelling om een breed publiek te betrekken bij haar
experimentele programmering beter moet uitwerken en haar marketing- en
communicatiestrategie hiermee in overeenstemming moet brengen.
Vanaf 1 januari 2018 functioneert Vleeshal op basis van het door de
gemeente Middelburg goedgekeurde reorganisatieplan richting
verzelfstandiging, welke in fasen wordt gerealiseerd. De Governance Code
Cultuur wordt in 2021 in overeenstemming gebracht met de
verzelfstandigde positie van Vleeshal. Hetzelfde geldt voor uitvoering van de
Fair Practice Code waarvoor Vleeshal middelen heeft gereserveerd in de
begroting. Binnen de Code Diversiteit en Inclusie verdient het onderdeel
‘publiek’ nadere uitwerking.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Vleeshal heeft de afgelopen jaren een sterk tentoonstellingsprogramma
laten zien met solotentoonstellingen van internationale kunstenaars in
Nederland, en kunst speciaal gemaakt of aangepast voor de locatie van
Vleeshal. Vaak gingen de exposities gepaard met publicaties die deels in
coproductie met buitenlandse uitgevers en collega-instellingen en galeries
werden uitgebracht. Eind 2017 werd de programmering in Vleeshal
Zusterstraat beëindigd vanwege gemeentelijke bezuinigingen. De daar
gehuisveste bibliotheek werd overgebracht naar ZB, Planbureau en
Bibliotheek van Zeeland.
Met een in 2015 gestarte rondtrekkende programmering presenteerde
Vleeshal jong talent op tijdelijke en onverwachte plekken, zoals Art
Rotterdam, Spring Performance Festival in Amsterdam, Wiels in Brussel en
The Box Gallery in Los Angeles. Lokaal deed de rondreizende
programmering ook veel stof opwaaien met ‘Don’t Get Lost in the
Neighbourhood’ (2015 – 2018) en ‘Rooms of Now’ (2019 – 2020), waarin
Middelburgers een kamer in hun huis beschikbaar stelden voor een
interventie van een kunstenaar. Met de verfrissende manier van

Vleeshal

2

programmeren hebben veel (jonge) kunstenaars hun talent op speelse wijze
kunnen presenteren.
Met ‘Rituals of Care’ als artistiek uitgangspunt voor 2021 – 2024 nodigt
Vleeshal kunstenaars uit die zich bedienen van interdisciplinaire praktijken
met elementen als choreografie, alternatieve geneeswijzen en
geluidsinstallaties. Hiermee onderzoekt zij ‘voorwaarden van samenzijn’ als
reactie op verlies van zorg en vakmanschap door automatisering, op de
heersende angstcultuur rondom lichamelijk contact en vervreemding door
digitale communicatie. Het thema ‘Rituals of Care’ is ontleend aan een serie
performances die in 2019 in de Berlijnse Martin Gropius Bau van start ging.
Somatische technieken, queering en non-conformistische perspectieven
worden bij het onderzoek betrokken om te experimenteren met ‘radicale
vormen van zorg en herstel’. De gekozen thematieken zijn relevant en
passend bij deze tijd.
Artistieke speerpunten zijn collectieve praktijken, interdisciplinaire
benadering tussen met name de domeinen dans, theater, beeldende kunst
en literatuur, ‘performances als tentoonstelling’ en experimentele
tentoonstellingsvormen. Vleeshal is niet de enige instelling die op deze
manier invulling geeft aan de hedendaagse praktijk van beeldende kunst.
Maar de keuze voor performance en interdisciplinariteit past echter goed bij
de geschiedenis van Vleeshal. In combinatie met de uniciteit van de plek is
het programma onderscheidend. De raad vindt het interessant dat hiermee
de historische relevantie en positie van het gebouw behouden blijft.
Aan deze artistieke uitgangspunten verbindt Vleeshal jaarlijks vier solo-,
duo- of groepstentoonstellingen waarvoor een aantal internationale
toonaangevende kunstenaars is geselecteerd. In 2021 – 2024 krijgt de
rondreizende programmering meer nadruk als een lokaal en internationaal
rondreizend tentoonstellingsprogramma. Hiermee stijgt het aantal
tentoonstellingen van vijf in 2017 – 2018 naar jaarlijks twaalf in 2021 –
2024.
De raad is vol lof over de ambitieuze programmering. Het artistieke beleid is
helder uitgewerkt in het activiteitenprogramma met tentoonstellingen en
publicaties en geeft vertrouwen in het realiteitsgehalte van de aanvraag. Met
haar onderscheidende positie en standplaats in Middelburg kan Vleeshal
met de gekozen thematiek positie innemen in de regio en binnen de sector.
Ook de rondreizende tentoonstellingen en de inhoudelijke betrokkenheid bij
University College Roosevelt (UCR) dragen hieraan bij.
De bruiklening uit de belangwekkende collectie die Vleeshal in het verleden
bijeen heeft gebracht, versterkt haar zichtbaarheid en internationale
positionering.

Vleeshal

3

Vernieuwing
Vleeshal werkt voor de vormgeving van haar communicatiemateriaal samen
met Werkplaats Typografie in Arnhem. Hiermee en met het betrekken van
een curatorial assistant bij het tentoonstellingsprogramma voor periodes
van twee jaar draagt de organisatie bij aan talentontwikkeling. Een
dergelijke inspirerende benadering zou de raad elders vaker toegepast willen
zien. Het is ook een mooie opstap voor de betrokken curatoren.
Vleeshal biedt (jonge) kunstenaars met de rondreizende tentoonstellingen
een originele mogelijkheid om zich te onderscheiden. Met het project
‘Oemoemenoe’ – Zeeuws voor ‘hoe moeten we nu’ – daagt Vleeshal in 2021
– 2022 internationale kunstenaars uit performances en workshops te
organiseren met lokale verenigingen en ondernemingen als sportclubs en
restaurants. In 2023 – 2024 volgt ‘Sister Outsider’, een project over de rol
van de outsider, waarbij de Zeeuwse Bibliotheek is betrokken. Voor de
rondreizende programmering in het buitenland zijn de plannen nog niet
uitgewerkt. Het valt de raad op dat het rondreizende programma in de
aanvraag maar marginaal wordt verbonden aan de visie van Vleeshal. Ook is
hij benieuwd naar de effecten op de lokale gemeenschap.
De keuze voor ‘Rituals of Care’ als thema, en performance als
tentoonstelling, is niet uitgesproken vernieuwend. Maar Vleeshal vertrekt
met deze artistiek-inhoudelijke benadering wel vanuit de kern van haar
missie om experimentele en actuele kunst te laten zien in Zeeland. Hiermee
is zij vernieuwend voor de regio en sluit ze bovendien aan bij een
internationaal perspectief.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Vleeshal wordt gefinancierd door de gemeente Middelburg, aangevuld met
financiering van het Mondriaan Fonds. Terugloop van gemeentelijke
subsidie vanaf 2014 bracht de instelling financieel in het nauw met als
gevolg een negatief resultaat op de balans in 2017. Per 1 januari 2018
functioneert Vleeshal op basis van het door de gemeente goedgekeurde
reorganisatieplan dat over meerdere jaren wordt uitgerold. Door
aanpassingen in onder andere het personeelsbestand kon Vleeshal het
boekjaar in 2018 positief afsluiten. Wel heeft Vleeshal naar eigen zeggen de
afgelopen jaren haar programmering met een te klein team en te weinig
middelen uitgevoerd waardoor zij onvoldoende invulling heeft kunnen
geven aan de Fair Practice Code.
Vleeshal heeft haar positie weten te stabiliseren en heeft nieuwe ambities
geformuleerd om haar team uit te breiden met deeltijdfuncties voor een
externe curator, een fondsenwerver en een marketing- en
communicatiemedewerker. In de toelichting op de begroting schrijft

Vleeshal

4

Vleeshal middelen te reserveren voor een brede toepassing van de code.
Deze stappen zijn in het belang van het functioneren van de organisatie. De
raad verwacht dat de instelling het achterstallige onderhoud hiermee binnen
afzienbare tijd zal wegwerken. De financieringsmix is de komende periode
gevarieerder met bijdragen van private fondsen. Het eigen
inkomstenpercentage stijgt mede hierdoor van 5 procent in 2018 naar
gemiddeld 8 procent in 2021 – 2024. De raad vindt dit percentage aan de
magere kant. Vleeshal beschrijft geen strategie bij tegenvallende inkomsten;
een risicoanalyse die opgesteld is met een financieel adviseur wordt niet
concreet uitgewerkt.
De sociale dialoog komt beperkt aan bod. Zo wordt uit de aanvraag niet
duidelijk of er regelmatig evaluaties met werknemers worden gehouden en
of samenwerkingspartners van Vleeshal de Fair Practice Code
onderschrijven.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Vleeshal is in 2020 een overeenkomst aangegaan met Kunsteducatie
Walcheren (KEW). Gezien haar beperkte capaciteit heeft Vleeshal met het
bereik van ruim 1.100 kinderen in 2019 een goede prestatie geleverd,
verrijkend voor de regio. Er zijn educatieve programma’s voor verschillende
niveaus, die in de aanvraag overigens niet nader worden omschreven. De
raad moedigt Vleeshal aan om met haar educatieaanbod in 2021 – 2024 een
hoger aantal leerlingen te bereiken dan het geraamde aantal van 1.400
jaarlijks.
De samenwerking met de Art and Designafdeling van de University College
Roosevelt (UCR) op het gebied van gastcolleges, publieksbegeleiding en
onderzoeksstages is relevant en waardevol.
Minder positief oordeelt de raad over de uitwerking van publieksbenadering
van Vleeshal. De raad had hier meer visie en inzet willen zien. Met ‘Rituals
of Care’ wil de instelling immers “een openheid voor het veranderlijke” bij
bezoekers bewerkstelligen. Het wordt de raad niet duidelijk in hoeverre
Vleeshal zicht heeft op de samenstelling van haar publieksgroepen. Hij
moedigt de instelling aan hier sterker op te reflecteren en eventueel
publieksonderzoek uit te laten voeren. Op het gebied van marketing en
communicatie doet Vleeshal het hoogst noodzakelijke. Ook op dit punt
verwacht de raad meer inzet van Vleeshal.
Geografische spreiding
Vleeshal is stevig geworteld in Middelburg op velerlei manieren, zoals door
uitvoering te geven aan het gemeentelijke subsidiebeleid en uitreiking van
de Vleeshal Kunstprijs aan een Middelburgse kunstenaar en door
programmering van de lokale rondreizende projecten. Ook zijn er diverse

Vleeshal

5

samenwerkingen, zoals met Kunst- en Cultuurroute Middelburg en ‘Wij zijn
de stad’. Vleeshal verwijst expliciet naar de doelstellingen van het bidbook
‘Samen in Zee’ van de provincie Zeeland om met een gevarieerd cultureel
aanbod aan te sluiten bij de stedelijke kwaliteit van de stad. Vleeshal
benoemt haar onderscheidende kwaliteiten ten opzichte van die van het
CBK Zeeland en het Zeeuws Museum, maar het wordt niet duidelijk wat de
bundeling van krachten oplevert.
Toepassing Fair Practice Code
De toepassing van de Fair Practice Code stond in 2018 onder druk vanwege
hoge werkdruk en te weinig middelen. Vanaf 2019 houdt Vleeshal voor 100
procent de ‘Richtlijn kunstenaarshonoraria’ aan voor tentoonstellingen in
Vleeshal, maar toepassing ervan gold niet voor het rondreizende programma
en het publieksprogramma. De organisatie hoopt met extra gelden in 2021 –
2024 extra personeel te kunnen aantrekken en vanaf 2021 brede opvolging
aan de code te geven. De raad heeft begrip voor de door Vleeshal geschetste
situatie van de afgelopen periode, maar dringt er bij Vleeshal op aan om de
toepassing voortvarend te realiseren. Vanwege de banden met de gemeente
Middelburg was het voor Vleeshal niet mogelijk een eigen arbeidsregeling te
treffen. Ook hier dient de organisatie stappen te zetten zodra de
verzelfstandiging een feit is.
Toepassing Governance Code Cultuur
Vleeshal bevindt zich in een overgangsperiode naar een volledig
verzelfstandigde positie in 2021. Hiermee worden de banden met de
gemeente Middelburg veel losser. Met de voorgenomen statutenwijziging
waarin de Governance Code Cultuur gedetailleerd wordt beschreven, loopt
de organisatie hierop vooruit. De raad is benieuwd in hoeverre de nieuwe
profielschetsen voor de raad van toezicht tegemoetkomen aan diversiteit,
een beschrijving hiervan ontbreekt in de aanvraag.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Vleeshal reflecteert uitvoerig op de vier p’s waarbij het onderdeel
‘programma’ leidend is. De programmering is heel divers en inclusief qua
thematiek. Het onderdeel ‘publiek’ wordt toegelicht aan de hand van de
regionale situatie. Vleeshal beschrijft dat de bevolkingssamenstelling op het
platteland nogal homogeen is en dat in Middelburg en de omliggende steden
de bevolking minder divers van samenstelling is dan in de Randstad. De
raad kan zich hier ten dele in vinden. Hij ziet zeker uitdagingen voor
Vleeshal om sociaaleconomische verschillen te belichten en zich meer te
verdiepen in aspecten als gender en geaardheid. Dan ontstaan er vanzelf
nieuwe inzichten om het bereik te verbeteren. Ook meent de raad dat het
verleden van Zeeland dat sterk is verweven met de geschiedenis van de
Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) en de West-Indische
Compagnie (WIC) een rol speelt in de samenleving. Onderzoek naar de

Vleeshal

6

geschiedenis van deze beide ondernemingen ruimt ook plaats in voor
nasporing van betrokkenheid bij slavernijtransporten. Hieraan besteedt
Vleeshal aandacht in themabijeenkomsten met URC. De thematiek biedt
echter kansen om het onderwerp ook breder aan de orde te stellen.

Vleeshal

7

W139
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 275.000

Over de instelling
Stichting W 139 (hierna: W139) is een door kunstenaars gedreven plek
gevestigd in het centrum van Amsterdam. W139 positioneert zich als een
‘sensitieve’ publieke ruimte voor hedendaagse kunst en beoogt een
kunstpraktijk te laten zien die gerelateerd is aan hetgeen nu in de
maatschappij gebeurt. Kunstenaars met een grote diversiteit aan
achtergronden in hun praktijk worden uitgedaagd hun grenzen te verkennen
en te verleggen.
De komende periode wil W139 met de kritische inbreng van een jonge
generatie kunstenaars het maatschappelijk belang van haar instelling
vergroten. Met een intuïtieve manier van werken en exhibition views
waarbij W139 samen met publiek terugblikt op haar tentoonstellingspraktijk
zoekt W139 actief naar verbinding met publiek.
W139 programmeert jaarlijks zes groeps- en zes solo-exposities waarbij
steeds een groepstentoonstelling en een solotentoonstelling tegelijkertijd te
zien zijn.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.30 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting W 139 geen subsidie te verlenen.
De raad heeft de extra aangevraagde, geoormerkte, gelden voor verbreding
van het publieksbereik niet beoordeeld.
W139 presenteert een experimenteel tentoonstellingsprogramma waaraan
nationale en (voornamelijk in Nederland wonende) internationale
kunstenaars bijdragen. Het belang van W139 voor kunstenaars is niet alleen
daarom evident. Ook de programmering wordt bepaald door beeldend
kunstenaars, een telkens wisselende kerngroep. De afgelopen periode heeft
de instelling naar behoren gefunctioneerd. Voor de komende periode wil zij
op een intuïtieve manier de aard van kunst verkennen en kunstenaars
ruimte geven hun werk te maken. Hiermee wil W139 verzet bieden aan
‘artistieke geruststelling en intellectuele vrijblijvendheid’,
institutionalisering en commercialisering. W139 heeft haar ambities en
positionering echter onvoldoende gedefinieerd en uitgewerkt voor een plek
binnen de Culturele basisinfrastructuur (BIS). Bovendien speelt de instelling

1

(inter)nationaal een minder grote rol; W139 is vooral bekend bij liefhebbers
en een specialistisch publiek.
De bezoekcijfers zijn relatief hoog met de kanttekening dat bezoekers op
vrijwillige basis entree betalen. De plannen om het archief te actualiseren
door met het publiek terug te blikken en de artistieke praktijk te
documenteren en te verdiepen zijn voorbeeldstellend. De gedetailleerd
beschreven communicatiestrategie wekt vertrouwen in de ambities en het
belang dat W139 hecht aan de band met het publiek.
De financiële positie van W139 is sterk afhankelijk van subsidies van
gemeente en rijk. W139 zet zich op voldoende wijze in voor fair pay.
Invulling van de Fair Practice Code wordt onvoldoende beschreven. Op de
Governance Code Cultuur en de Code Culturele Diversiteit en Inclusie zou
W139 sterker kunnen reflecteren.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De afgelopen periode heeft W139 met succes haar artistieke koers weten uit
te zetten met kunstenaars in de kern van de instelling. Vanuit een extra
werkruimte in Weesp werken kunstenaars intensief samen bij het
experimenteren met de presentaties van tentoonstellingen.
Van 2017 – 2020 ontving W139 voor haar activiteiten onder andere steun
van de gemeente Amsterdam. Een aanvraag voor de BIS werd negatief
beoordeeld omdat W139 zich niet verbond aan een artistiek leider of
coördinator, en meer als een kunstenaarsinitiatief functioneerde dan als een
presentatie-instelling.
In de periode van 2021 – 2024 werkt W139 met een roulerende artistieke
programmaraad van telkens drie jonge makers die eerder tentoonstellingen
bij haar hebben gemaakt. Deze kerngroep moet erover waken dat W139
beeldbepalend is en staat in nauw contact met het bestuur dat de
ontwikkeling en kwaliteit van de artistieke koers bewaakt. W139 is met deze
aanpassing tegemoet gekomen aan de eerder geuite kritiek van de raad.
Tegelijkertijd verkeert W139 met de gekozen werkwijze in de ogen van de
raad nu in een spagaat tussen democratie en sturing.
Het is zonder meer de kracht van W139 dat ze veel ruimte geeft aan de stem
van de kunstenaar. De raad moedigt W139 daarom aan haar radicale
werkwijze voort te zetten en spelregels niet te bepalend laten zijn waardoor
kunst centraal blijft staan. De artistieke kerngroep heeft een belangrijke taak
om te vermijden dat hiërarchie tussen kunstenaars onderling een rol gaat
spelen.

W139

2

Met haar functioneren zegt W139 niet alleen ‘in te willen gaan tegen
dominante commerciële machinaties en distributiesystemen’. Ook wil zij
weg blijven van ‘artistieke geruststelling en intellectuele vrijblijvendheid’. Zij
wil een kunstpraktijk stimuleren die bijdraagt aan ‘sensitieve ruimte in de
maatschappij’, waar kunstenaars op een intuïtieve manier de aard van kunst
verkennen en publiek hiervan deelgenoot maken. W139 reflecteert echter
onvoldoende op begrippen die zij afwijst als institutionalisering,
commercialisering, hedonisme en gratification. W139 legt weliswaar sterke
nadruk op het belang van de kunstenaarsstem maar is teveel in zichzelf
gekeerd. Ze had haar positionering scherper en relevanter moeten
definiëren en uitwerken. Met name het belang dat W139 hecht aan het voor
haar centrale begrip sensitieve, publieke ruimte blijft onderbelicht.
Het activiteitenplan biedt een programma met zes groepstentoonstellingen
en publieksprogramma’s en synchroon daaraan vier tot zes solopresentaties
van onder andere de residentie-kunstenaars van W139. Er is aandacht voor
artistiek beeldend werk, zintuiglijkheid en do it yourself-presentaties. Skin
in the game van Evelina Rajca bijvoorbeeld is een benadering waarbij de
kunstenaar met kunstenaars en geestverwanten reflecteert op processen van
sociale uitsluiting, verzet en veerkracht. In een andere tentoonstelling
ontwikkelt Philip Vermeulen met Sonic Acts een zintuigelijke ervaring.
Jacob Dwyer speelt in op collectieve en individuele ervaringen van een
kunstwerk in de tentoonstellingsruimte en Sil Krol werkt met jonge
internationale kunstenaars aan het opschalen van hun sculpturen tot buiten
de tentoonstellingsruimte met gebruik van nieuwe duurzame materialen.
W139 heeft hiermee een interessante programmering uitgewerkt. Zij is van
evident belang voor jonge en oudere kunstenaars, door de contacten met
vele kunstenaars en de professionals die er komen en gaan. Er zijn echter
weinig (inter)nationale partnerships waardoor de instelling onvoldoende
aannemelijk maakt binnen een (inter)nationale context te functioneren.
Vernieuwing
W139 is voor jonge kunstenaars een laagdrempelig platform voor
talentontwikkeling, eigen van opzet met een peer-to-peerbenadering en
open voor uitwisseling en samenwerking. In vergelijking met sommige
andere instellingen waar dezelfde artistieke leiders soms jarenlang aan zijn
verbonden, is de organisatie van W139 met haar steeds wisselende
samenstelling van het artistieke team open en dynamisch. De raad had door
meer toelichting wel een scherper beeld willen krijgen van de rol en het
functioneren van de kerngroep. Nu blijft het beeld vaag. Op meer punten in
de aanvraag legt W139 haar ambitie onvoldoende uit en worden de plannen
onvoldoende concreet beschreven.
Artistiek inhoudelijk is de programmering hedendaags en voldoende
vernieuwend. Ook worden artists-in-residence op een uitdagende manier

W139

3

betrokken, zij kunnen gedurende vier maanden gebruikmaken van het
gastatelier en vervolgens hun werk presenteren in de tentoonstellingsruimte
van W139.
Op het gebied van publieksbereik maakt W139 indruk met talkshows over
kunst, en door sociale media en haar sociale netwerk goed in te zetten.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Ondanks de beperkte middelen beloont W139 kunstenaars die
tentoonstellen bij de instelling zoveel mogelijk volgens de Richtlijn
kunstenaarshonoraria. Bij ontoereikend budget ligt de
verantwoordelijkheid bij de kunstenaar om additionele financiering te
zoeken.
W139 biedt verschillende vaste bedragen aan kunstenaars, teamleden en
artistieke kerngroepen en is daarover transparant. Voor zzp’ers gelden
minimumtarieven. In geval het aantal ingezette uren niet in
overeenstemming is met de gehonoreerde uren, treedt W139 in overleg met
de betrokkenen. Zoals zo vaak bij artistieke culturele instellingen worden
meer uren gemaakt dan beloond. Secundaire arbeidsvoorwaarden als
opleidingsmogelijkheden voor medewerkers komen in beperkte mate naar
voren.
Vanwege de grote afhankelijkheid van subsidies van gemeente en het Rijk is
de financiële positie van W139 voor de periode 2021 – 2024 risicovol. De
beperkte toelichting op de baten van de instelling maakt het lastig om het
realisme van de begroting te beoordelen. Het wordt uit de begroting niet
duidelijk of de personeelslasten zijn berekend volgens de Richtlijn functieen loongebouw presentatie-instellingen beeldende kunst. De formatie groeit
van 2 fte naar 8 fte, de eigen inkomsten zijn voor 2021 – 2024 begroot op
18-20 procent en daarmee gemiddeld 6 procent hoger dan in 2017 – 2018.
Op beide punten ontbreekt een toelichting.
De raad is benieuwd hoe het ondersteuningsfonds Supporting W139, een
gilde van private fondsen en individuen, zich zal ontwikkelen en kan
bijdragen aan het versterken van de financiële basis van W139.
Extra gelden publieksbereik
Voor de periode 2021 – 2024 doet W139 een beroep op de extra gelden die
de minister beschikbaar stelt voor twee presentatie-instellingen die zich
specifiek richten op het verbreden van hun publieksbereik. Althans: in het
aanvraagformulier vinkt ze dat aan. Echter, noch in de begroting, noch in de
toelichting op de begroting en noch in het activiteitenplan maakt ze expliciet
duidelijk op welke manier ze dat bedrag voor dat doel gaat inzetten.

W139

4

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
W139 richt zich met haar educatieaanbod vooral op kunstacademies en het
hoger onderwijs, een heldere keuze, passend bij het profiel van de instelling.
Op de drukke locatie in de Warmoesstraat lopen veel bezoekers naar binnen.
Daarnaast trekt W139 een publiek van liefhebbers en specialisten, waardoor
de instelling een goed bereik heeft van 22.000 – 25.000 bezoekers jaarlijks.
W139 heft geen entree, maar vraagt een vrijwillige bijdrage.
W139 gaat een handleiding ontwikkelen met nieuwe wegen om makers te
bereiken en haar relaties te verdiepen en kinship in art te bevorderen. Ook
gaat zij haar archief actualiseren om toegankelijker voor publiek te zijn.
Door middel van exhibition views worden kritische beschouwingen van
makers en publiek losgelaten op tentoonstellingen die eerder bij W139 te
zien zijn geweest. Met interviews, portretten en podcasts worden deze
beschouwingen geregistreerd en gedocumenteerd. Hiermee wil W139
voeding geven aan haar toekomstige hedendaagse kunstpraktijk. Deze
initiatieven zijn heel waardevol, evenals de gedetailleerd beschreven
communicatiestrategie om meer publiek te bereiken. Hiervoor is in 2019 een
communicatiemedewerker aangenomen.
De programmering met kunsttalkshow Stampa is een goed initiatief en
verfrissend van aanpak.
Geografische spreiding
W139 is lokaal goed ingebed en heeft vooral relaties met onderwijs en
culturele instellingen, zoals een partnerschap met Culturele Partners van de
Wallen, betrokkenheid bij Moker en deelname aan De Culturele Stelling van
Amsterdam. Het performancefestival WhyNot krijgt weer onderdak bij
W139 voor site-specifieke programmering. Solidariteit speelt een
belangrijke rol bij het gastvrijheid verlenen aan culturele partijen die een
betaalbare plek of podium zoeken. De raad leest in de aanvraag niet over
verbindingen met andere maatschappelijk relevante partijen. Ook worden er
weinig relaties beschreven direct buiten het centrum of in de grotere regio
van Amsterdam. Het (inter)nationale belang van W139 is beperkt.
Toepassing Fair Practice Code
W139 gaat in de aanvraag niet in op de Fair Practice Code. Wel wordt
aangegeven dat er op een zo eerlijk mogelijk wijze wordt beloond.
In hoeverre W139 zich inzet voor de sociale dialoog door bijvoorbeeld
aansluiting te zoeken bij Platform Arbeidsmarkt Culturele en Creatieve
Toekomst valt uit de aanvraag niet op te maken.

W139

5

Toepassing Governance Code Cultuur
Het governancemodel van W139 (zie ‘Artistieke/inhoudelijke kwaliteit’) is
bijzonder, met voor- en nadelen. De raad moedigt de instelling aan haar
model en de wisselwerking tussen artistieke raad en bestuur, kritisch te
evalueren.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het valt de raad op dat in de aanvraag termen als inclusie en
meerstemmigheid vooral vanuit de kunstenaar worden ingevuld. Met
inclusiviteit van kunstenaars wordt bedoeld een vertegenwoordiging van
meerdere stemmen en visies uit de samenleving. Hiermee hanteert W139
het begrip op een geheel eigen manier. De raad vindt deze benadering van
inclusiviteit ten opzichte van kunstenaars en makers als groep, zeker op de
locatie in Amsterdam, waardevol. Wel zou de raad een meer uitgewerkte
visie op diversiteit willen zien, waarbij ook publiek en partners worden
betrokken.

W139

6

Waag
Geadviseerd subsidiebedrag: € 1.000.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 1.000.000

Over de instelling
Stichting Waag Society (hierna: Waag) is 25 jaar geleden opgericht. De
instelling organiseert onderzoeks- en ontwikkelactiviteiten op het gebied
van technologie en design rond actuele maatschappelijke vraagstukken en
hanteert daarbij een interdisciplinaire en brede definitie van ontwerp. Waag
positioneert zich als middle ground-organisatie en wil van daaruit bruggen
slaan tussen betrokken burgers en hun leefwereld en instituties. Waag is een
laboratorium, waarin de toekomst wordt verkend met behulp van innovaties
vanuit ontwerp en cultuur. Kunstenaars en ontwerpers krijgen de
gelegenheid in dit lab te werken. Waag stelt zich op als hoeder van publieke
belangen. Zij initieert hier debat over en stimuleert reflectie op de functie
van technologie in de samenleving.
Waag heeft twee BIS-aanvragen ingediend: een in het kader van het artikel
Future lab design en technologie en een in het kader van het artikel
Ontwikkelinstellingen. Dit advies heeft betrekking op de aanvraag in het
kader van het artikel Future lab design en technologie.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.40 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Waag Society een subsidiebedrag
toe te kennen van € 1.000.000, mits zij:
-

-

Voor 2021 de plannen om een tentoonstellingsruimte te creëren
nader toelicht, inclusief de hoofdlijnen van de programmering van
de publiekspresentaties.
Een concreet stappenplan maakt ten behoeve van de toepassing van
de Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Waag initieert en participeert in presentaties op het gebied van design en
technologie en doet dit in een (inter)nationaal netwerk. De betrokkenheid
bij maatschappelijke vraagstukken is groot, met name waar het de impact
van technologie op de samenleving betreft. Waag organiseert labs, waar

onderzoek en experiment ruimte krijgen en brengt relevante partijen in de
ontwerpsector samen met bestuurders, wetenschappers en burgers.
Waag stelt zich op als hoeder van publieke waarden en doet dit op een
activistische wijze door zich te positioneren als tegenstrever van louter
commerciële toepassingen van technologie. Zij treedt naar buiten in het
publieke debat over onderwerpen als privacy en de cultureelmaatschappelijke impact van technologische ontwikkelingen.
Waag werkt samen met overheden, ontwerpers en onderzoekers en stelt
faciliteiten beschikbaar voor de ontwikkeling van alternatieve technologie
zoals de ‘fairphone’. Ook pikt Waag maatschappelijke ontwikkelingen op,
zoals de ontwikkeling van een concepten als ‘Fairbnb’, de niet-commerciële
tegenhanger van Airbnb. Om haar punt te maken, kiest Waag niet zelden
voor polarisatie. De raad zet vraagtekens bij die stijlfiguur, omdat die niet
automatisch leidt tot een vruchtbare dialoog. Anderzijds heeft de raad er
waardering voor dat Waag zich opstelt als luis in de pels en als partner in
kritische discussies. De instelling is geknipt voor deze voorhoederol.
In de periode 2021 – 2024 staan de programma’s in het teken van de
toekomst van de digitale samenleving, onder de noemer ‘Code’. Daarnaast
zal het gaan over de toekomst van het maken en materialiteit, onder de
noemer ‘Make’. Onder de noemer ‘Learn, Heritage & Care’ krijgen de
toekomst van ontwerp in domeinen van zorg, onderwijs en erfgoed
aandacht.
Waag gaat zich in de komende beleidsperiode ook richten op complexe
systemen en de toekomst van de planeet. In dit verband lanceerde zij op het
Amsterdamse Science Park het lab ‘Planet B’ en organiseert zij hier
‘expedities’, waarin de ontwerpsector samenkomt met burgers, het
kunstenveld, overheden en de wetenschap. Deze plannen zijn ambitieus. De
raad is benieuwd naar de uitwerking en vraagt zich daarnaast af hoe de
activiteiten met betrekking tot ‘Planet B’ zich verhouden tot de reguliere
activiteiten van Waag.
Voor alle programmalijnen worden Labs georganiseerd onder leiding van
‘Lab Leads’. Waag neemt zich voor jaarlijks meer dan zestig projecten uit te
voeren, variërend van Europese onderzoeksprogramma’s tot
ontwerpsessies, grootstedelijke pilots, workshops, residenties en ‘living lab’opstellingen. De raad verwacht dat de resultaten van de Labs zullen leiden
tot inspirerende presentaties. Tot op heden organiseert Waag geen
tentoonstellingen of publiekspresentaties in het eigen gebouw. Het is
daarom goed dat Waag zich heeft voorgenomen het algemene publiek te
informeren en te betrekken in haar Future Lab. Per slot van rekening is het
maken van presentaties en het delen van uitkomsten van experiment een
belangrijk bestanddeel van het Future Lab.

Waag

2

Vernieuwing
De raad constateert dat Waag positie kiest zonder daarbij in herhaling te
vallen. Waag vertrekt steeds vanuit het morele standpunt dat publieke
waarden verdedigd dienen te worden en mensen geholpen moeten worden
om greep op hun leven en op hun leefomgeving te krijgen. Dat vindt de raad
prijzenswaardig.
Het historische gebouw waarin Waag is gevestigd, heeft een gesloten
karakter. Hier wil de instelling verandering in brengen door de ruimte op de
begane grond toegankelijk te maken en een nieuwe, publieksvriendelijke,
bestemming te geven. Details voor dit plan ontbreken in de aanvraag, maar
de raad waardeert de inzet om de zichtbaarheid van het werk van Waag te
verbeteren.
Vernieuwing is te verwachten in de ‘expedities’ die Waag in het kader van
het project ‘Planet B’ organiseert. In de labs van Waag is het
onderzoeksproces belangrijker dan de resultaten. Het ligt dan ook niet
direct in haar bedoeling om artistiek-inhoudelijke vernieuwing van ontwerp
of kunst na te streven. Wel wil zij kunst en ontwerp in het hart plaatsen van
de verkenning van maatschappelijke vraagstukken.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Waag is een projectorganisatie met circa vijftig medewerkers, waarvan 75
procent een vaste aanstelling heeft. Daarnaast werkt zij met een schil van
freelancers, stagiairs, artists in residence en research fellows die betrokken
zijn bij de realisatie van de projecten.
Waag hanteert een eigen cao die gebenchmarkt is op andere cao’s en in 2019
nog intern is onderzocht, waarna is geconcludeerd dat medewerkers en
betrokkenen een passende vergoeding krijgen. Freelancers krijgen 125
procent van het bruto uurloon betaald ten opzichte van medewerkers in
loondienst in een vergelijkbare functie. Stagiairs ontvangen een
maandelijkse vergoeding van 300 euro.
Waag heeft haar manier van werken recent verder geprofessionaliseerd.
Vanaf 2019 wordt de jaarlijkse begroting niet meer top-down vastgesteld,
maar bottom-up, binnen duidelijke kaders. Nieuwe projecten worden
volgens regels begroot en in elke fase van ontwikkeling wordt het ‘twee paar
ogen-principe’ toegepast. Waag werkt met key performance-indicatoren om
de dagelijkse gang van zaken te sturen. Dit is een goede reactie geweest op
financiële tegenslagen.
Voor 2020 zet Waag in op consolidatie en het borgen van de nieuwe
werkwijze in de organisatie. De financiële positie van Waag is stabiel, maar
kwetsbaar. Zo is het eigen inkomstenpercentage afgenomen tussen 2017 en
2018. Waag is voor meer dan 60 procent afhankelijk van subsidies. Waag is

Waag

3

succesvol in het aanboren van een breed scala aan subsidiemogelijkheden,
waaronder Europese subsidies. Slechts 1 procent van de inkomsten is
afkomstig van publiek.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Waag gaat uit van een ‘Do It Together’-aanpak, waarbij publiek vooral
deelnemer is. De formats hiervoor variëren van workshops, maaksessies en
gameavonden tot presentaties. De raad moedigt het aan dat Waag meer
toegankelijk wordt voor publiek. Als Future Lab streeft Waag naar een groei
van haar publieksbereik van 100.000 bezoekers en deelnemers in 2020 naar
175.000 in 2024. Dit is een enorme groei. Waag denkt dit te bereiken door
de eerder genoemde ontsluiting van de begane grond en door de activiteiten
van ‘Planet B’. In 2022 wil zij het hele Waaggebouw omvormen tot
presentatieruimte en dé cocreatie-maakplaats van de Amsterdamse
binnenstad. Deze plannen zijn groots en impliceren een cultuurverandering
binnen de organisatie.
Waag ontwikkelt pakketten voor ‘makersonderwijs’, waarin creatief
ontwerp, technische vaardigheden, samenwerken, probleemoplossend
vermogen en andere 21st century-skills centraal staan. Jongeren tussen 8 en
14 jaar zijn hiervoor de doelgroep. Daarnaast ontwikkelt Waag binnen- en
buitenschoolse programma’s om jongeren (en ouderen) bekend te maken
met aspecten van technologische cultuur. In de ‘Fabschool’ leren jongeren
programmeren, werken met digitale fabricage, en het ontwikkelen van
creatieve ontwerpvaardigheden. Verder ontwikkelt Waag in samenwerking
met andere partijen, zoals MIT en Bits of Freedom, de Waag Academy met
diverse opleidingen voor kunstenaars en ontwerpers die hun kennis en
vaardigheden willen verdiepen.
Ten slotte verwacht Waag online en in de media meer bereik te zullen
genereren. In 2020 start zij met een eigen podcast-kanaal en ontwikkelt zij
met Public Spaces alternatieven voor commerciële sociale media. De raad
verwacht dat Waag haar groeiambities in bereik kan waarmaken.
Geografische spreiding
Waag is ingebed in het Amsterdamse netwerk van culturele instellingen,
werkt samen met de gemeente en met universiteiten. Waag heeft landelijke
bekendheid, met name onder vakspecialisten, beleidsmakers en
bestuurders. Waag opereert op Europees niveau en heeft bijdragen
ontvangen vanuit Europese financiële middelen in het kader van Horizon
2020. Waag heeft een sterke positie en staat in verbinding met veel
(inter)nationale organisaties die actief zijn op het terrein van technologie en
samenleving.

Waag

4

Toepassing Fair Practice Code
Waag wil een goede werkgever zijn en monitort de toepassing van de Fair
Practice Code in de organisatie. Voortgang, resultaten en welbevinden van
werknemers worden besproken met leidinggevenden. In
functioneringsgesprekken maakt Waag afspraken over honorering onder
begeleiding van een Human Resource-afdeling.
De personeelsleden worden beloond conform de cao Stichting Waag Society.
Voor de periode 2021 – 2024 wordt onderzocht of er bij een andere cao kan
worden aangesloten. Besluitvorming vindt plaats in overleg met de
ondernemingsraad. Overuren worden geregistreerd in een tijdschrijfsysteem
en gecompenseerd tegen tijd. Stagiairs krijgen een vergoeding en freelancers
125 procent van het salaris van werknemers met een vast contract. De
ambitie is deze praktijk door te zetten en kwalitatief waar mogelijk te
verbeteren.
Toepassing Governance Code Cultuur
Waag wordt geleid door een directeur-bestuurder. De instelling heeft een
ondernemingsraad die op regelmatige basis met de directeur-bestuurder
overlegt. Jaarlijks vindt overleg plaats tussen ondernemingsraad en de raad
van toezicht. Daarnaast evalueert de raad van toezicht zijn eigen
functioneren en vindt een functioneringsgesprek plaats met de directeurbestuurder. Elk jaar legt de raad van toezicht verantwoording af over zijn
handelen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Waag wil vanuit artistiek en ontwerpend onderzoek de culturele en
coöperatieve vermogens van burgers en technologie mobiliseren voor een
open, eerlijke en inclusieve toekomst. Ze heeft in de afgelopen
beleidsperiode een nulmeting uitgevoerd, waaruit is geconcludeerd dat de
organisatie voldoende divers is op het gebied van gender, seksuele
geaardheid en leeftijd. Maar het personeelsbestand loopt waar het nietwesterse culturele diversiteit betreft nog achter. Een ambitie is om cultureel
diverser te worden en meer mensen met een migratieachtergrond aan te
trekken. De aanvraag bevat echter geen plan waaruit blijkt hoe zij dit wil
realiseren.

Waag

5

Waag
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Stichting Waag Society (hierna: Waag) is 25 jaar geleden opgericht. De
instelling organiseert onderzoeks- en ontwikkelactiviteiten op het gebied
van technologie en design rond actuele maatschappelijke vraagstukken en
hanteert daarbij een interdisciplinaire en brede definitie van ontwerp. Waag
positioneert zich als middle ground-organisatie en wil van daaruit bruggen
slaan tussen betrokken burgers en hun leefwereld, en instituties. Waag is
een laboratorium, waarin de toekomst wordt verkend met behulp van
innovaties vanuit ontwerp en cultuur. Kunstenaars en ontwerpers krijgen de
gelegenheid in deze labs te werken. Waag stelt zich op als hoeder van
publieke belangen. Zij initieert hier debat over en stimuleert reflectie op de
functie van technologie in de samenleving. Waag is gevestigd in Amsterdam.
Waag heeft twee BIS-aanvragen ingediend: een in het kader van het artikel
Future lab design en technologie en een in het kader van het artikel
Ontwikkelinstellingen. Dit advies heeft betrekking op de aanvraag in het
kader van de Ontwikkelinstellingen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Waag Society. Echter,
na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert
de Raad voor Cultuur Stichting Waag Society geen subsidie toe te kennen.
De raad verwijst voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij
deze categorie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Waag stelt zich op als hoeder van publieke waarden en doet dit op een
activistische wijze door zich te positioneren als tegenstrever van louter
commerciële toepassingen van technologie. Zij treedt naar buiten in het
publieke debat over onderwerpen als privacy en de cultureelmaatschappelijke impact van technologische ontwikkelingen. Waag werkt
samen met overheden, ontwerpers en onderzoekers en stelt faciliteiten
beschikbaar voor de ontwikkeling van alternatieve technologie, zoals de

1

‘fairphone’. Ook acteert Waag op maatschappelijk relevante onderwerpen,
bijvoorbeeld door een concept te ontwikkelen als Fairbnb, de niet
commerciële tegenhanger van Airbnb. Om haar punt te maken, kiest Waag
niet zelden voor polarisatie. De raad zet vraagtekens bij die stijlfiguur,
omdat die niet automatisch leidt tot een vruchtbare dialoog. Anderzijds
heeft de raad er waardering voor dat Waag zich opstelt als luis in de pels en
als kritische partner in actuele discussies. De instelling is geknipt voor deze
voorhoederol.
In de periode 2021 – 2024 staan de programma’s in het teken van de
toekomst van de digitale samenleving, onder de noemer ‘Code’ en de
toekomst van het maken en materialiteit, onder de noemer ‘Make’. Onder de
noemer ‘Care, Learn & Heritage’ krijgt de toekomst van ontwerp in de
domeinen zorg, onderwijs en erfgoed aandacht.
Waag gaat zich in de komende beleidsperiode ook richten op complexe
systemen en de toekomst van de planeet. In dit verband lanceerde zij op het
Amsterdamse Science Park het lab ‘Planet B’. Voor alle programmalijnen
worden Labs georganiseerd onder leiding van ‘Lab Leads’. Waag neemt zich
voor jaarlijks meer dan 60 projecten uit te voeren, variërend van Europese
onderzoeksprogramma’s tot ontwerpsessies, grootstedelijke pilots,
workshops, residenties en living lab opstellingen. De raad verwacht dat de
resultaten van de labs zullen leiden tot inspirerende presentaties. Tot dusver
organiseert Waag geen tentoonstellingen of publiekspresentaties in het
eigen gebouw. Voor het publiek is het daarom niet altijd even duidelijk wat
de organisatie concreet doet en maakt.
Vernieuwing
De raad constateert dat Waag positie kiest zonder daarbij in herhaling te
vallen. Waag vertrekt steeds vanuit het morele standpunt dat publieke
waarden verdedigd dienen te worden en mensen geholpen moeten worden
om greep op hun leven en op hun leefomgeving te krijgen. Dat vindt de raad
prijzenswaardig.
Het historische gebouw waarin Waag is gevestigd, heeft een gesloten
karakter. Hier wil de instelling verandering in brengen door de ruimte op de
begane grond toegankelijk te maken en een nieuwe, publieksvriendelijke,
bestemming te geven. Details voor dit plan ontbreken in de aanvraag, maar
de raad waardeert de inzet om de zichtbaarheid van het werk van Waag te
verbeteren. Vernieuwing is te verwachten in de activiteiten die Waag in het
kader van het project ‘Planet B’ organiseert. In de labs van Waag is het
onderzoeksproces belangrijker dan de resultaten. Het ligt dan ook niet
direct in haar bedoeling om artistiek-inhoudelijke vernieuwing van ontwerp
of kunst na te streven. Wel wil zij kunst en ontwerp in het hart plaatsen van
de verkenning van maatschappelijke vraagstukken.

Waag

2

Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Waag is een projectorganisatie met circa vijftig medewerkers, van wie 75
procent een vaste aanstelling heeft. Daarnaast werkt zij met een schil van
freelancers, stagiairs, artist in residenties en research fellows die betrokken
zijn bij de realisatie van de projecten. Waag hanteert een eigen cao die
gebenchmarkt is op andere cao’s en in 2019 nog intern onderzocht is,
waarna is geconcludeerd dat medewerkers en betrokkenen een passende
vergoeding krijgen. Freelancers krijgen 125 procent van het bruto-uurloon
betaald ten opzichte van medewerkers in loondienst in een vergelijkbare
functie. Stagiairs ontvangen een maandelijkse vergoeding van 300 euro.
Waag heeft haar manier van werken recent verder geprofessionaliseerd.
Vanaf 2019 wordt de jaarlijkse begroting niet meer top-down vastgesteld,
maar bottom-up, binnen duidelijke kaders. Nieuwe projecten worden
volgens regels begroot en in elke fase van ontwikkeling wordt het ‘twee paar
ogen-principe’ toegepast. Waag werkt met key performance indicatoren om
de dagelijkse gang van zaken te sturen. Dit is een goede reactie geweest op
financiële tegenslagen.
Voor 2020 zet Waag in op consolidatie en het borgen van de nieuwe
werkwijze in de organisatie. De financiële positie van Waag is stabiel, maar
kwetsbaar. Zo is het eigeninkomstenpercentage afgenomen tussen 2017 en
2018. Waag is voor meer dan 60 procent afhankelijk van subsidies. Zij is
succesvol in het aanboren van een breed scala aan subsidies, waaronder
Europese subsidies. Slechts 1 procent van de inkomsten is afkomstig van
publiek.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Waag gaat uit van een ‘Do It Together’-aanpak, waarbij publiek vooral
deelnemer is. De formats hiervoor variëren van workshops, maaksessies,
gameavonden tot presentaties. De raad moedigt het aan dat Waag meer
toegankelijk wordt voor publiek. Als ontwikkelinstelling streeft Waag naar
een groei van haar publieksbereik van 100.000 bezoekers en deelnemers in
2020, naar 165.000 in 2024. Dit is een enorme groei. Waag denkt dit te
bereiken door de eerder genoemde ontsluiting van de begane grond en door
de activiteiten van ‘Planet B’. In 2022 wil zij het hele Waaggebouw
omvormen tot presentatieruimte en de cocreatie-maakplaats van de
Amsterdamse binnenstad. Deze plannen zijn groots en impliceren een
cultuurverandering van de organisatie. Waag ontwikkelt pakketten voor
‘makersonderwijs’, waarin creatief ontwerp, technische vaardigheden,
samenwerken, probleemoplossend vermogen en andere 21st century skills
centraal staan. Jongeren tussen 8 en 14 jaar zijn hiervoor de doelgroep.
Daarnaast ontwikkelt Waag binnen- en buitenschoolse programma’s om
jongeren (en ouderen) bekend te maken met aspecten van technologische

Waag

3

cultuur. In Fabschool leren jongeren programmeren, werken met digitale
fabricage, en ontwikkelen van creatieve ontwerpvaardigheden. Verder
ontwikkelt Waag in samenwerking met andere partijen, zoals MIT en Bits of
Freedom, de Waag Academy, met diverse opleidingen voor kunstenaars en
ontwerpers die hun kennis en vaardigheden willen verdiepen.
Waag verwacht online en in de media meer bereik te zullen genereren. In
2020 start zij met een eigen podcast-kanaal en ontwikkelt zij met Public
Spaces alternatieven voor commerciële sociale media. De raad verwacht dat
Waag haar groeiambities zal kunnen waarmaken.
Geografische spreiding
Waag is ingebed in het Amsterdamse netwerk van culturele instellingen,
werkt samen met de gemeente en met universiteiten. Waag heeft landelijke
bekendheid, met name onder vakspecialisten, beleidsmakers en
bestuurders. Ze opereert op Europees niveau en heeft bijdragen ontvangen
vanuit Europese financiële middelen in het kader van Horizon 2020. Ze
heeft een sterke positie en staat in verbinding met veel (inter)nationale
organisaties die actief zijn op het terrein van technologie en samenleving.
Toepassing Fair Practice Code
Waag wil een goede werkgever zijn en monitort de toepassing van de Fair
Practice Code in de organisatie. Voortgang, resultaten en welbevinden van
werknemers worden besproken met leidinggevenden. In
functioneringsgesprekken maakt Waag afspraken over honorering onder
begeleiding van een Human Resource afdeling. De personeelsleden worden
beloond conform de cao Stichting Waag Society. Voor de periode 2021 –
2024 wordt onderzocht of er bij een andere cao kan worden aangesloten.
Besluitvorming vindt plaats in overleg met de ondernemingsraad. Overuren
worden geregistreerd in een tijdschrijfsysteem en gecompenseerd tegen tijd.
Stagiairs krijgen een vergoeding en freelancers 125 procent van het salaris
van werknemers met een vast contract. De ambitie is deze praktijk door te
zetten en kwalitatief waar mogelijk te verbeteren.
Toepassing Governance Code Cultuur
De instelling licht helder haar beleid toe. Waag wordt geleid door een
directeur-bestuurder. Ze heeft een ondernemingsraad die op regelmatige
basis met de directeur-bestuurder overlegt. Jaarlijks vindt overleg plaats
tussen ondernemingsraad en de raad van toezicht. Daarnaast evalueert de
raad van toezicht zijn eigen functioneren en vindt een functioneringsgesprek
plaats met de directeur-bestuurder. Elk jaar legt de raad van toezicht
verantwoording af over zijn handelen.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Waag wil vanuit artistiek en ontwerpend onderzoek de culturele en
coöperatieve vermogens van burgers en technologie mobiliseren voor een

Waag

4

open, eerlijke en inclusieve toekomst. Ze heeft in de afgelopen
beleidsperiode een nulmeting uitgevoerd, waaruit is geconcludeerd dat de
organisatie voldoende divers is op het gebied van gender, seksuele
geaardheid en leeftijd. Echter, in haar personeelsbestand blijft zij achter
waar het niet-westerse culturele diversiteit betreft. Ze heeft de ambitie
cultureel diverser te worden en meer mensen met een migratieachtergrond
aan te trekken. De aanvraag bevat echter geen plan waaruit blijkt hoe zij dit
wil realiseren.

Waag

5

West
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 800.000

Over de instelling
Stichting West (hierna: West) is een presentatie-instelling voor actuele
kunst, gevestigd in Den Haag. In de aanvraag preludeert West op de
naamswijziging Kunstforum. De raad gebruikt de statutaire naam Stichting
West. West presenteert een discipline-overstijgende programmering met,
naar eigen zeggen, een sterke rol voor educatie, academisch onderzoek en
publieke interactie. De programmering heeft een theoretische inbedding.
Kunst, debat en het stimuleren van individuele kunstbeleving vormen de
speerpunten binnen de programmering.
De kernactiviteiten van West worden verdeeld over drie programmalijnen:
‘Main Space’, ‘Instituut voor Kunst en Kritiek’ (IKK) en ‘Open Platform’.
Daarnaast zijn er programma-activiteiten op internationale locaties en
binnen festivals als Sound Arts Festival SFX Seoul/Den Haag en Onze
Ambassade Festival.
West ziet kunst eerder als een methodiek dan als een discipline. West
profileert zich als een in de basis ‘vormende’ en educatieve instelling. Zij wil
zich inzetten voor makers in de cultuursector en het discours over
hedendaagse kunst stimuleren. Met de nieuwe naam Kunstforum wil de
instelling uitdragen een cultuurplatform voor iedereen te zijn en zich
nadrukkelijk openstellen voor de hedendaagse pluriforme samenleving.
West was van 2016 tot 2018 gevestigd op een tweede locatie, Huis Huguetan
aan het Lange Voorhout. Tegelijkertijd stopte zij met de programmering van
het rondreizende ‘Volkspaleis’. In 2019 vestigde zij zich in de voormalige
Amerikaanse ambassade. De programmering voor de tentoonstellingsruimte
op Groenewegje kwam te vervallen.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.30 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting West. Echter, na
zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert hij
Stichting West geen subsidie te verlenen. De raad verwijst voor een
toelichting op de afweging naar de inleiding bij deze categorie. De raad heeft
de extra aangevraagde, geoormerkte, gelden voor verbreding van het
publieksbereik niet beoordeeld.

1

Binnen het landelijke bestel is West een speler die zich onderscheidt met
een internationale programmering met een artistiek-theoretische invalshoek
van kunst. Met het programma ‘Gedankenexperiment’ kiest West voor een
filosofische benadering van kunst waarbij kunst een vorm is van
‘experimenteel denken’. De raad vindt het beschreven gedachtegoed in
beperkte mate vernieuwend en oorspronkelijk. De inhoudelijke koers die
West uitzet, is eigenzinnig maar hermetisch van toon. Ook slaagt West er
onvoldoende in haar ideeën te concretiseren en te vertalen naar het
activiteitenprogramma. De voorgestelde vernieuwing in publieksbereik met
de programmalijn ‘Open Platform’ wordt onvoldoende uitgewerkt en geeft
geen uitsluitsel hoe cocreatie en kennisdeling worden gerealiseerd.
Internationaal, met name in Duitsland, vindt West met haar theoretische
benadering veel aansluiting. West heeft een redelijk groot publieksbereik
met bezoekers aan tentoonstellingen in Nederland en in het buitenland en
met publieke programmering. Het jaarlijkse ‘Kunstgeschenk’ draagt daaraan
bij. Het bereik van haar educatieve activiteiten is beperkt. Het archief met
streamings van haar activiteiten is voorbeeldstellend voor vergelijkbare
instellingen.
West heeft een ambitieuze begroting ingediend. Haar financiële basis is
gezond. West geeft op voldoende wijze invulling aan de codes, zij het dat de
raad het een omissie vindt dat West haar publiek niet betrekt bij het
uitwerken van de Code Diversiteit en Inclusie.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
West presenteerde in 2018 sterke tentoonstellingen als ‘Radical Software.
The Raindance Foundation, Media Ecology and Video Art’ en ‘Gary Hill
Always Rings Twice’. De programmakeuze en uitvoering waren geslaagd en
sloten goed aan bij de visie van West om de samenhang van kunst met het
verleden te onderzoeken. Met onder andere videokunst zoekt West een
interessante niche op, haar aanbod wordt in weinig Nederlandse
instellingen getoond. Op de nieuwe locatie in de ambassade was er weinig
aandacht voor nieuw werk en jonge kunstenaars in combinatie met debat.
Met ‘Foreign Agents’ van Candice Breitz toonde West tijdens de opening
mooi werk dat echter al vaak op internationale podia te zien was.
West realiseerde haar tentoonstellingen geregeld in samenwerking met
internationale partners. Onder de noemer ‘And the Arts’ is er samenwerking
binnen langlopende onderzoeksprojecten met ZKM Karlsruhe en festival
transmediale Berlin.

West

2

West blikt tevreden terug op de voorgaande jaren. De raad had hier echter
liever meer zelfkritiek gezien, bijvoorbeeld ten aanzien van de zichtbaarheid
van West in het bredere actuele discours.
West kiest met het programma ‘Gedankenexperiment’ voor een filosofische
benadering van kunst door kunst als een vorm van ‘experimenteel denken’
te beschouwen. Met ‘Gedankenexperiment’ reflecteert zij op de noodzaak en
betekenis van de begrippen ‘kunstenaar’ en ’kunstwerk’ en wil zij door
onderzoek en experiment meer empathie creëren voor een divers en
inclusief publiek. West sluit met ‘Gedankenexperiment’ aan bij eerdere
artistiek-theoretische programmalijnen als ‘Super-Hybridity’ en ‘Urtopie’.
De keuze van dit specifieke Duitse intellectuele gedachtegoed als theoretisch
kader is echter in onvoldoende mate vernieuwend en oorspronkelijk. De
ideeën zijn daarbij hermetisch en cerebraal verwoord en het
activiteitenprogramma is onvoldoende coherent uitgewerkt. Door de focus
op reflectie en theorie levert West wel een eigenzinnige bijdrage aan het
culturele landschap in Nederland en binnen de hedendaagse kunst. Ook is
het interessant dat West vooral op de kunst zelf en op presentatie, discours
en debat is gericht, en minder op de maatschappelijke kant van kunst en de
huidige tijdgeest.
Getuige het activiteitenprogramma lukt het West veel internationale
partners te vinden, met name in Duitsland. De internationale
samenwerkingsverbanden met universiteiten en kennisinstituten en de
representatie van internationale kunstenaars geeft West internationale
statuur. Ook maakt West aannemelijk dat zij een belangrijke plek is voor
(soms onderbelichte) internationale kunstenaars om hun werk te tonen.
Publicaties als het jaarlijkse en gratis verkrijgbare succesvolle
‘Kunstgeschenk’ met een toegankelijk essay over de rol van kunst en talloze
andere publicaties die binnen Instituut voor Kunst en Kritiek verschijnen,
eveneens een kernactiviteit van West, verdienen veel waardering.
Vernieuwing
West verhuisde de afgelopen periode tweemaal. Voor de inrichting van de
huidige locatie in de voormalige Amerikaanse ambassade betrok zij het
architectuurcollectief Assemble met de opdracht een inspirerende en speelse
ontmoetingsplek te creëren. Binnen de programmalijn ‘Open Platform’ wil
West bezoekers als co-makers bij het activiteitenprogramma betrekken en
hen laten deelnemen aan debat, dialoog en evenement. West beschrijft haar
aanpak slechts in algemene termen waardoor het vernieuwende karakter
van ‘Open Platform’ als instrument voor kennisdeling en het bevorderen van
betrokkenheid niet overtuigt (zie ‘Bevordering van educatie en participatie’).
Door haar naam te veranderen in Kunstforum wil West haar benadering
sterker uitdragen, maar met deze aanvraag maakt zij haar ambitie
onvoldoende waar een cultuurplatform van iedereen te zijn.

West

3

West realiseert al jaren consequent een archief met professionele
registraties van evenementen om het bereik te verbeteren; een relevante
stap die een voorbeeld is voor het veld.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
West zet zich sterk in voor eerlijke beloning. Ze is transparant over wat ze
doet en haar inspanningen zijn geloofwaardig. Ze volgt de ‘Richtlijn functie
en loongebouw presentatie-instellingen’. Kunstenaars worden betaald
volgens de ‘Richtlijn kunstenaarshonoraria’.
West was de afgelopen periode financieel gezond met een eigen
inkomstenpercentage van 28 procent in 2018. Met een subsidiebudget van
275.000 euro was zij een betrekkelijk kleine speler in de BIS. Desondanks
heeft zij een ambitieus programma gerealiseerd, met als keerzijde dat er
onvoldoende budget was om de directeur en de medewerkers een contract te
kunnen bieden. West is tweemaal verhuisd, hetgeen een groot beslag op de
organisatie heeft gelegd. De raad heeft veel bewondering voor de prestaties
die de instelling de afgelopen periode heeft geleverd.
Ook voor de komende periode is de begroting in balans. Maar omdat West
bij het rijk een ruime verdubbeling ten opzichte van het huidige budget
aanvraagt, en een matchingsbijdrage van de gemeente Den Haag, valt de
financieringsmix de komende jaren minder gunstig uit. Het hogere bedrag is
in overeenstemming met de ambities om jaarlijks twaalf tentoonstellingen te
produceren, met een personeelsuitbreiding van 6 fte in 2017 – 2018 naar 13
fte in 2021 – 2024 en extra inzet op educatie. De instelling beschrijft geen
strategie bij tegenvallende inkomsten. Zorgelijk vindt de raad het dat West
nog geen harde toezegging van de gemeente Den Haag heeft gekregen met
betrekking tot de huisvestingslocatie.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
West heeft zich de afgelopen periode aangesloten bij Stichting
Cultuurschakel in Den Haag. Met zes verschillende educatieprogramma’s
voor primair en voortgezet onderwijs heeft West werk gemaakt van haar
educatieaanbod. Het bereik laat een stijgende lijn zien van 553 leerlingen in
2017, tot 868 in 2018, maar is nog aan de lage kant. Ook voor het hoger
onderwijs was er een specifieke programmering met onder andere symposia,
workshops en een summerschool. De komende periode streeft West naar
een bereik van 900 leerlingen jaarlijks en circa 50.000 deelnemers aan
overige activiteiten. West (co-)produceerde in 2018 zeven tentoonstellingen,
waarmee ze in eigen huis ruim 20.000 bezoekers trok en 44.450 in het
buitenland. In 2019 trok West 42.311 bezoekers op de eigen locatie. Hiermee
heeft West hoge deelnemers- en bezoekersaantallen gerealiseerd maar

West

4

omdat West geen uitkomsten van doelgroepen-onderzoek presenteert is het
onduidelijk welke typen publieksgroepen worden bereikt.
West wil zich sterker positioneren als educatief instituut en stappen zetten
richting ‘openheid en dialoog’. Met ‘Open Platform’ biedt ze haar publiek de
mogelijkheid kennis en expertise te delen en hen te betrekken als co-makers.
West noemt zichzelf een educatief instituut, maar in hoeverre (een breed)
publiek echt ruimte krijgt voor eigen inbreng weet zij niet duidelijk te
maken. West zou een keuze moeten maken voor typen publieksgroepen en
aangeven hoe ze in het verlengde hiervan complexe onderwerpen gaat
uitwerken. Hierop moet zij communicatie- en marketingmiddelen laten
aansluiten. De vormen van publieksbenadering die West nu kiest, zoals
symposia, lezingen, publicaties en rondleidingen zijn klassiek en meer
gericht op eenrichtingsverkeer dan op gelijkwaardige interactie.
West formuleert voor de periode 2021 – 2024 een stevige ambitie voor haar
publieksbereik met een raming van jaarlijks gemiddeld 47.000 bezoekers,
waarvan 24.000 betalend. In het buitenland verwacht West met eigen
projecten gemiddeld 40.000 bezoekers jaarlijks te trekken.
Extra gelden publieksbereik
Voor de periode 2021 – 2024 lijkt West een beroep te doen op de extra
gelden die de minister beschikbaar stelt voor twee presentatie-instellingen
die zich specifiek richten op verbreding van een groot landelijk en
internationaal publieksbereik. Althans: in het aanvraagformulier vinkt ze
dat aan. In de toelichting op de begroting geeft ze aan de extra bijdrage
hiervoor te willen inzetten om ‘de groei en de professionalisering van de
organisatie te kunnen waarborgen en uitdragen’. Echter, noch in de
begroting en noch in het activiteitenplan refereert ze expliciet aan die
250.000 euro.
Geografische spreiding
West beschrijft haar regionale worteling maar zeer beperkt. De raad vindt
dat een gemiste kans, maar constateert tevens dat zij met het beperkte
budget en het intensieve overleg over huisvesting de afgelopen periode veel
van zichzelf heeft gevergd. Met het educatieprogramma voor scholen is West
mondjesmaat geworteld in Den Haag. De positionering ten opzichte van
andere presentatie-instellingen en de Elektriciteitsfabriek wordt niet
beschreven. De raad krijgt wel een beeld van de uitgebreide internationale
betrekkingen op het gebied van wetenschap, technologie en kunst. West
onderscheidt zich in Den Haag als een internationaal georiënteerde
presentatie-instelling met een artistiek-theoretische invalshoek en de
representatie van internationale kunst en kunstenaars en samenwerkingen.
Met het ‘Critical Making Consortium’ legt West verbinding met landelijke
partners als de Universiteit Leiden, WDKA Rotterdam, Het Nieuwe Instituut

West

5

te Rotterdam en de Waag Amsterdam. Gezamenlijk onderzoeken zij hoe een
brug tussen kunst, design en technologie kan worden geslagen.
Toepassing Fair Practice Code
West reflecteert goed op de code. Zij neemt deel aan de sociale dialoog door
actieve betrokkenheid bij De Zaak Nu over de ‘Richtlijn
kunstenaarshonorarium’ en onderzoek naar de honorering en ‘Richtlijn
functie en loongebouw presentatie-instellingen’. West streeft ernaar het
aantal vaste contracten van werknemers te vergroten. Voor werkafspraken
met partners stelt West risicoanalyses op en voor de omgang met
individuele makers en instellingen heeft zij een code of conduct opgesteld.
Met functioneringsgesprekken en een interne vertrouwenspersoon borgt de
instelling veilige werkomstandigheden.
Wat betreft de arbeidsvoorwaarden maakt West afspraken over reiskosten
en overwerk. Zij geeft echter niet aan in hoeverre ze investeert in
opleidingsmogelijkheden voor haar medewerkers en ook blijkt uit de
aanvraag niet of er afspraken zijn gemaakt over
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen of pensioenen.
Toepassing Governance Code Cultuur
De raad heeft vertrouwen in de manier waarop West invulling geeft aan de
Governance Code Cultuur. Sinds begin 2020 is zij overgestapt naar een
raad-van-toezichtmodel. De werkwijze binnen de organisatie is beschreven
in de statuten, in het reglement van de raad van toezicht en in het
directiereglement. De diversiteit van de raad van toezicht is onvoldoende
specifiek uitgewerkt.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De visie van West op de Code Diversiteit en Inclusie is sterk
programmatisch. Met ‘denken vanuit de kunst’ beoogt West meer empathie
te creëren voor een diversere en inclusievere maatschappij. De vier p’s zijn
uitgebreid uitgewerkt en West heeft aandachtspunten beschreven, zoals het
lage percentage niet-westerse medewerkers. Alle communicatie is standaard
in het Nederlands en Engels en rondleidingen worden zelfs in zeven talen
aangeboden. In 2019 is een ambassadeur (0,5 fte) aangesteld om nieuwe
partners te bereiken, met deelname aan DAP (Democratize Art Platform)
onderzoekt West hoe grotere toegankelijkheid van actuele kunst kan worden
bewerkstelligd. Hiervoor voert zij wereldwijd gesprekken met instellingen
om programmering vanuit meerdere perspectieven te belichten. De raad
moedigt West echter aan om meer samen met het publiek haar ambities
vorm te geven en minder vanuit een geabstraheerde opvatting en een topdown benadering.

West

6

What Design Can Do
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 600.000

Over de instelling
Stichting What Design Can Do (hierna: WDCD) noemt zich een platform dat
zich richt op de rol van creativiteit bij de aanpak van maatschappelijke
uitdagingen. De instelling agendeert wereldwijd de maatschappelijke rol van
ontwerpers en activeert designkracht middels challenges, workshops en
labs. Daarnaast heeft ze een educatief programma en voert ze campagnes.
De komende jaren breidt WDCD het aantal activiteiten uit met focus op
Amsterdam, New Delhi, Nairobi, São Paolo en Mexico-Stad. Daarnaast gaat
de instelling de doorontwikkeling faciliteren van kansrijke
ontwerpconcepten tot concrete producten en diensten in een nieuwe
‘Incubator’ op de NDSM-werf.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting What Design Can Do geen subsidie
toe te kennen.
De raad erkent de waarde van een instelling als WDCD, maar vindt de
ontwikkelfunctie niet sterk tot uiting komen. De focus van WDCD als
platform ligt immers vooral bij het verbinden van ontwerpers met
maatschappelijke opgaven en hun probleemeigenaren, en niet bij het gericht
ontwikkelen van design als artistieke discipline of bij het gericht begeleiden
van getalenteerde makers in hun artistieke ontwikkeling.
Bovendien vindt de raad de aansluiting van WDCD bij de culturele
infrastructuur in Nederland te beperkt, mede als gevolg van de focus op
Amsterdam, op het buitenland en op instellingen buiten het culturele
domein. De raad zou graag zien dat de instelling zich sterker zou richten op
een breder Nederlands publiek. Ten slotte plaatst hij kanttekeningen bij het
beloningsbeleid en bij de reflectie op en toepassing van de codes.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Omdat WDCD met open labs en wedstrijden werkt, onttrekt de artistieke en
inhoudelijke kwaliteit van de ontwikkelactiviteiten zich gedeeltelijk aan
beoordeling: van tevoren is niet bekend welke ontwerpers zullen deelnemen,
wat zij ontwikkelen en welk proces ze daarbij doorlopen. Hun

1

ontwikkelprocessen zullen zich gedeeltelijk buiten het zicht van WDCD
afspelen, als voorbereiding op de deelname aan de challenges. De raad
constateert dat er geen sprake is van een door WDCD begeleid
ontwikkeltraject, waarin ontwikkeldoelen worden geformuleerd en de
artistieke ontwikkeling van de deelnemers wordt gemonitord. Voor de
winnaars van de challenges en een deel van de genomineerden ligt dat
mogelijk anders; zij worden de komende jaren in een zogeheten
incubatieprogramma door WDCD gestimuleerd om hun concepten door te
ontwikkelen tot marktrijpe producten of diensten. Hoe dat programma eruit
zal zien is echter niet helder.
Ook de ontwikkeling van de designdiscipline is niet de focus van de
aanvraag: de beoogde activiteiten zijn er niet primair op gericht en ze
vertrekken niet vanuit een op de discipline georiënteerde onderzoeksvraag.
Vernieuwing
De raad is positief over de vernieuwingsambitie die uit de plannen spreekt.
In het sectoradvies ‘Ontwerp voor de toekomst’ beschreef hij het belang van
allianties waarin ontwerpers en probleemhouders in de publieke en private
sector samenwerken en hun werkwijzen op elkaar afstemmen. Dat gebeurt
bij WDCD. Die verbinding kan leiden tot concrete oplossingen voor
maatschappelijke uitdagingen, vanaf 2021 ook op het vlak van de voor
WDCD nieuwe programmalijnen Sociale Rechtvaardigheid en Gezondheid &
Welzijn.
De raad is kritisch over de mate waarin de door ontwerpers ontwikkelde
concepten daadwerkelijk opgepakt worden. Daarom is het sterk dat WDCD
de komende jaren krachtiger inzet op de doorontwikkeling en het marktrijp
maken van kansrijke concepten, onder meer in de ‘Incubator’ die op de
NDSM-werf wordt geopend.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Op het beloningsbeleid is geen cao van toepassing; het beleid komt tot stand
aan de hand van onderzoek onder vergelijkbare instellingen in de creatieve
industrie. Voor de raad is niet helder in hoeverre het hier gaat om eerlijke
beloning. Datzelfde geldt voor de ‘passende’ pensioenregeling die niet wordt
toegelicht. Ook ontbreekt informatie over zaken als verzekeringen,
vakantiegeld, sociale lasten en vakantie- en feestdagen.
De instelling streeft ernaar om creatieven en designers in alle landen waar
WDCD actief is, gelijk te gaan betalen, hetgeen de raad bevreemdt,
aangezien de economische context in die landen erg verschilt. De andere
concrete verbeterpunten die WDCD formuleert hebben voornamelijk
betrekking op eerlijke beloning van studenten, stagiairs en vrijwilligers.
WDCD heeft begroting en dekking op een heldere manier gespecificeerd.
Het dekkingsplan laat een voldoende brede financieringsmix zien. Sterk

What Design Can Do

2

punt daarin is de door de IKEA Foundation reeds toegezegde jaarlijkse
bijdrage van 1,2 miljoen euro: daarmee is een fors deel van de benodigde
dekking gerealiseerd. Toch bevat de mix ook onzekere factoren, en
bovendien beschikt de instelling nauwelijks over weerstandsvermogen om
op terug te vallen. Daaruit volgt dat de liquiditeit en solvabiliteit van de
instelling te wensen over laten. Positief is dat WDCD de risico’s onderkent
en strategieën beschrijft om ze te beperken.
Ten slotte is het opvallend dat WDCD de komende jaren koerst op een flink
positief exploitatieresultaat. Gezien de omvang van de beoogde exploitatie is
het verstandig dat de instelling een grotere continuïteitsreserve wil
opbouwen, maar het is niet duidelijk welke inkomstenbron zij hiervoor
aanwendt.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
De raad is in grote lijnen positief over het beleid van WDCD ten aanzien van
educatie en participatie.
Zo heeft WDCD een gelaagd educatieprogramma, dat draait om de
ontwikkeling van kennis en vaardigheden die nodig zijn voor het
(samen)werken aan complexe maatschappelijke vraagstukken. De instelling
richt zich daarbij zowel op kunstvakstudenten als op professionals en
beleidsmakers. De raad mist in het plan echter een nadere toelichting op de
inhoud van de verschillende onderdelen van het educatieprogramma, en
vindt dat de instelling een kans laat liggen door zich niet op het voortgezet
onderwijs te richten.
De challenges en live events van WDCD hebben onder designers en
professionals uit andere domeinen, met actieve deelnemers uit meer dan
zeventig landen, een groot bereik. De betrokkenheid van partijen van buiten
het culturele domein bij de activiteiten is organisch geborgd in de werkwijze.
Ondanks de ambitie een breder publiek te bedienen, bereikt WDCD
doorgaans alleen een hoger opgeleide doelgroep van geïnteresseerden. De
raad is van mening dat het werk van WDCD wel degelijk voor een veel
breder publiek interessant kan zijn, en mist concrete plannen voor
laagdrempeliger activiteiten en communicatie.
Geografische spreiding
De raad is kritisch over de worteling en spreiding van de activiteiten van
WDCD. De instelling verhoudt zich expliciet tot grootstedelijke gebieden en
richt zich de komende jaren met nadruk op Amsterdam, Delhi, Nairobi, São
Paolo en Mexico-Stad. De raad heeft waardering voor deze mondiale
uitstraling en werking, maar betreurt het dat de instelling veel minder stevig
is ingebed in de Nederlandse culturele infrastructuur. Daarbij speelt mee dat
veel inspanningen van WDCD gericht zijn op ngo’s, wetenschappers,

What Design Can Do

3

overheidsorganisaties en andere partijen buiten het culturele bestel.
Samenwerkingen met culturele partners die wel genoemd worden, zoals die
met de Dutch Design Foundation en verschillende kunstvakopleidingen, zijn
in de aanvraag niet goed uitgewerkt. Van worteling in de brede stedelijke
cultuurregio is daarmee nauwelijks sprake. In dat licht vindt de raad het een
positieve ontwikkeling dat WDCD een eigen locatie op de NDSM-werf opent.
Toepassing Fair Practice Code
WDCD reflecteert slechts zeer beperkt en in abstracte termen op de Fair
Practice Code. Zoals eerder beschreven is door gebrekkige toelichting niet
helder in hoeverre medewerkers eerlijk beloond worden. Ook ontbreekt
informatie over zaken als verzekeringen, vakantiegeld, sociale lasten en
vakantie- en feestdagen.
Het bevreemdt de raad dat WDCD ernaar streeft creatieven en designers in
alle landen waar ze actief is, gelijk te gaan betalen, aangezien de
economische context in die landen erg verschilt. Andere concrete
verbeterpunten die WDCD formuleert hebben voornamelijk betrekking op
eerlijke beloning van studenten, stagiairs en vrijwilligers.
WDCD vindt zichzelf op dit moment te klein in omvang om een serieuze rol
te kunnen spelen in de sociale dialoog over eerlijke beloning.
Toepassing Governance Code Cultuur
De raad is positief over de reflectie van WDCD op de Governance Code
Cultuur. De instelling is onlangs overgestapt van een bestuursmodel naar
een raad-van-toezichtmodel. Zaken als het voorkomen van
belangenverstrengeling, transparante publieke verantwoording en verdeling
van taken en bevoegdheden zullen daarom opnieuw onder de loep worden
genomen. Ook zullen er aldus WDCD mogelijk twee aanvullende
toezichthouders worden geworven die bijdragen aan de diversiteit en de
brede deskundigheid.
De raad juicht het toe dat WDCD zichzelf kritisch blijft bevragen ten aanzien
van de toepassing van de code en vindt het sterk dat daarvoor concrete
actiepunten zijn geformuleerd. Wel ontbreken onder meer nog afspraken
over de verdeling van taken en verantwoordelijkheden tussen directeurbestuurders en toezichthouders.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
WDCD noemt inclusief denken en handelen een voorwaarde voor het
realiseren van de eigen missie en schrijft daarom wereldwijd samen te
werken met een grote diversiteit aan mensen en partners. Meertaligheid en
toegankelijk taalgebruik hebben de aandacht. Bij het werven van twee
nieuwe toezichthouders zijn diversiteit en inclusie uitgangspunt. WDCD
werkt de komende jaren aan een aangescherpte visie op publiek en
doelgroepen en heeft de ambitie drempels weg te nemen.

What Design Can Do

4

De raad mist echter een kritische reflectie op de samenstelling van de eigen
organisatie, en had graag meer concrete actiepunten gelezen inzake het
aanspreken van een breder publiek.

What Design Can Do

5

Witte de With
Geadviseerd subsidiebedrag: € 536.840
Gevraagd subsidiebedrag: € 866.768

Over de instelling
Stichting Witte de With, Center for Contemporary Art (hierna: Witte de
With) is een internationaal georiënteerde presentatie-instelling, gevestigd in
Rotterdam. Het is haar missie om publiek ‘op een plezierige en verrijkende
manier’ te betrekken bij de meest recente ontwikkelingen in de hedendaagse
kunst en theorie. Collectief leren vormt de basis van het beleid voor 2021 –
2024. ‘Care’, in de zin van zorgzaamheid en toewijding, is benoemd als kern.
Witte de With, die in 2020 dertig jaar bestaat, profileert zich als een
voorloper in de Nederlandse en Rotterdamse kunstwereld, die met
baanbrekende tentoonstellingen het culturele debat aanzwengelt. De
instelling organiseert jaarlijks zes grote exposities, geflankeerd door
educatieve programma’s, publicaties, archiefprojecten en een
multidisciplinaire live programmering in de weekenden. Ook ondersteunt
Witte de With onderzoek en verleent ze opdrachten voor nieuwe
kunstwerken. Op 1 januari 2018 is er een nieuwe directeur aangetreden.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.30 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Witte de With, Center for
Contemporary Art een subsidiebedrag toe te kennen van € 536.840, mits zij:
• een nieuw, concreter activiteitenplan met bijpassende begroting
indient. Hieruit blijkt minstens een programma-idee voor de
eerstkomende jaren.
De raad heeft de extra aangevraagde, geoormerkte, gelden voor verbreding
van het publieksbereik niet beoordeeld.
Witte de With is een presentatie-instelling van nationaal en internationaal
belang. Ze is van oudsher een trendsetter als het gaat om het lanceren van
innovatieve, internationaal gerenommeerde jonge buitenlandse kunstenaars
in Nederland en heeft die onderscheidende positie ook de afgelopen jaren
weer bewezen. Met ‘care’ heeft Witte de With een interessant uitgangspunt
te pakken voor de komende jaren. De programma-uitwerking echter is
onvoldoende.

1

Het educatie- en participatieaanbod van Witte de With is onverminderd
sterk. Het publieksbereik is groot, de komende jaren wordt matig ingezet op
groei.
Naar het oordeel van de raad worden de codes redelijk toegepast, maar zou
de instelling gebaat zijn bij het formuleren van heldere doelstellingen in het
bijzonder voor de toepassing van de Code Diversiteit en Inclusie en de
Governance Code Cultuur. De meerkosten van het doorvoeren van fair pay,
onderdeel van de Fair Practice Code, zijn opgenomen in de begroting voor
2021 – 2024.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De afgelopen jaren heeft Witte de With bewezen dat ze in Nederland nog
altijd een onderscheidende presentatie-instelling van nationaal en
internationaal belang is. Ze richt zich vooral op (vrij) jonge buitenlandse
kunstenaars die elders al wel, maar in Nederland nog geen naam hebben
gemaakt. De raad vindt de exposities die de afgelopen paar jaar zijn
gerealiseerd inhoudelijk sterk. Ook de open, naar buiten gerichte
benadering van Witte de With oogst bijval. De zaal aan de straatkant
(MELLY) wordt ingezet voor live publieksprogramma’s en is gratis
toegankelijk gemaakt. Ook is er een curator voor de publieksprogrammering
aangesteld. Met de keuze voor onderzoeksmatige kunstenaars als Cecilia
Vicuña en Rossella Biscotti bood Witte de With zicht op een kunstpraktijk
van internationaal niveau die nog onvoldoende aan bod komt in Nederland.
In de aanvraag heeft Witte de With onvoldoende beschreven wat haar kracht
is. Hiermee doet zij de realiteit tekort. In een nogal wijdlopig verhaal zet ze
haar centrale thema ‘care’ uiteen. De instelling wil zich met toewijding
verbinden ‘aan elkaar, aan de ander, aan de omgeving, aan de samenleving,
aan kunstenaars, aan de kunstpraktijk’ en kiest daarmee voor ‘langdurige
verbintenissen’, ‘geëngageerde partnerschappen’ en ‘duurzame praktijken’.
De raad vindt ‘care’ een interessant uitgangspunt, dat in deze tijd bij
meerdere instellingen opduikt. Echter, een concrete programma-uitwerking,
met kunstenaarsnamen of thematieken, ontbreekt. De plannen voor de
toekomst blijven abstract; de zes jaarlijkse (thema- en
solo)tentoonstellingen worden onvoldoende toegelicht. Ook de beoogde
internationale samenwerkingen, onder meer met MoMa PS1 in New York,
zijn niet of zeer schetsmatig beschreven.
Ondanks deze kritiek heeft de raad er vertrouwen in dat Witte de With het
hoge niveau van de afgelopen jaren vast zal houden. Haar staat van dienst is
sterk. De ‘care’-strategie maakt nieuwsgierig en biedt artistiek gezien veel
mogelijkheden.

Witte de With

2

Vernieuwing
De werkwijze van Witte de With, met directeuren die voor maximaal zes jaar
een mandaat krijgen, blijft vernieuwend. De instelling confronteert zichzelf
zodoende regelmatig met andere inzichten en andere netwerken. Dat werkt
doorgaans verfrissend, zo ook bij de laatste directiewissel in 2018. Er zijn
weinig instellingen die deze risicovolle, auteursgerichte manier van werken
aan kunnen. Daarnaast is Witte de With een trendsetter als het gaat om het
lanceren van innovatieve buitenlandse kunstenaars in Nederland en geeft ze
regelmatig opdrachten voor nieuw werk.
In 2018 is Witte de With begonnen met een werk-leer fellowshipprogramma, waarmee zij de eigen organisatie continu wil voorzien van
andere perspectieven. De raad vindt dit een interessante gedachte. De
fellows mogen meedenken over het beleid, verzorgen als gastprogrammeur
onder meer de live evenementen en spannen zich in om nieuwe, meer
inclusieve samenwerkingsverbanden en publieksgroepen aan te trekken.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Witte de With neemt eerlijke beloning voldoende serieus. De meerkosten
van fair pay zijn opgenomen in de begroting voor de periode 2021 – 2024.
De instelling volgt de Museum cao, de ‘Richtlijn functie- en loongebouw
voor presentatie-instellingen’ en de ‘Richtlijn kunstenaarshonoraria’. Voor
talentontwikkeling van medewerkers wordt, conform de Museum cao, 1
procent van de jaarlijkse totale loonsom gereserveerd. Uit de aanvraag blijkt
niet of er afspraken zijn inzake pensioenen, opslagen voor zzp’ers en
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen.
De financiële gezondheid van Witte de With kan naar het oordeel van de
raad beter. Op alle financiële indicatoren voldoet Witte de With goed, maar
het verdienvermogen is niet optimaal. In 2018 viel de additionele
financiering volgens de instelling tegen, omdat door de directiewisseling
begin 2018 pas relatief laat met fondsenwerving kon worden gestart. Witte
de With geeft aan dat 2018 in financiële zin geen representatief jaar was en
dat ze haar normbegroting voor de periode 2021 – 2024 heeft gebaseerd op
de begrotingen van 2019 en 2020. De normbegroting is fors omvangrijker
dan de realisatie in 2018. Er wordt uitgegaan van hogere subsidieinkomsten en hogere eigen inkomsten. Hoe de toename in eigen inkomsten
gaat worden gerealiseerd, wordt niet uitgewerkt. Witte de With schrijft dat
zij gaat aanvragen bij ‘diverse fondsen’. De raad vindt dit onvoldoende,
zeker gezien de tegenvallende additionele financiering in de afgelopen jaren.
Hij verwacht een uitgewerkte strategie voor de toekomst, ook omdat Witte
de With in de nieuwe beleidsperiode te maken krijgt met twee belangrijke
opvolgingen. Het mandaat van de huidige directeur loopt tot 1 januari 2024,

Witte de With

3

de adjunct-directeur, die sinds de oprichting is verbonden aan de instelling,
gaat in augustus met pensioen.
Extra gelden publieksbereik
Voor de periode 2021 – 2024 doet Witte de With een beroep op de extra
gelden die de minister beschikbaar stelt voor twee presentatie-instellingen
die zich specifiek richten op verbreding van hun publieksbereik. Dit bedrag
is opgenomen in de begroting, maar de besteding ervan wordt noch in het
activiteitenplan, noch in de toelichting op de begroting toegelicht.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Witte de With heeft al jaren een veelzijdig educatie-aanbod voor scholen en
een groot onderwijsnetwerk. Ook wordt er voor programma’s samengewerkt
met instellingen als Kenniscentrum Cultuureducatie Rotterdam (‘Proeftuininitiatief’) en met de collega-instellingen TENT en MAMA (‘100%
Hedendaags’). Met het eigen werk-leerprogramma laat Witte de With sinds
2018 jongeren betaald meewerken in de organisatie. MELLY is de plek voor
het doorlopende publieksprogramma.
De raad heeft vertrouwen in de toekomstplannen op het terrein van educatie
en participatie. Witte de With gaat op de ingeslagen weg voort en ontplooit
ook enkele nieuwe initiatieven. Er wordt (met diverse partners) meer
aanbod voor het mbo ontwikkeld en er komt een nieuw transdisciplinair
platform voor hoger onderwijs, ‘School of Edges’, dat vooral de verbinding
tussen kunst en samenleving opzoekt. Het werk-leerprogramma wordt nu
ook toegankelijk voor senioren.
Kritischer is de raad over de publieksbenadering. De instelling benadert
educatie en participatie vanuit het concept ‘collectief leren’. Dat is een
prikkelend concept, mits de leervraag van het publiek ook daadwerkelijk aan
bod komt en serieus wordt genomen. Het is de raad niet duidelijk hoever de
instelling hierin gaat. In het verlengde hiervan vindt de raad de
communicatie – en dan vooral de ontoegankelijke tentoonstellingsteksten –
niet goed passen bij het streven van Witte de With veel verschillende
doelgroepen te bereiken.
De publiekscijfers van Witte de With zijn al jaren hoog; in 2018 werden
bijna 36.000 tentoonstellingsbezoekers geteld. Met een groei van 4.000
tentoonstellingsbezoekers in 2024 en een paar honderd (schoolgebonden)
educatiedeelnemers extra in 2021 vindt de raad de ambities voor het
publieksbereik summier.

Witte de With

4

Geografische spreiding
In Rotterdam (meer dan in de regio) speelt Witte de With volgens de raad
een belangrijke rol. Met haar aanbod onderscheidt ze zich van collega’s als
TENT, MAMA en Museum Boymans Van Beuningen. In de straat zorgt ze
voor levendigheid door maandelijks een programma (Kunstblock) te maken
met partners in de straat. Witte de With gaat steeds meer samenwerkingen
aan; met culturele organisaties en ook met scholen en maatschappelijke
instellingen.
Toepassing Fair Practice Code
De raad vindt dat Witte de With redelijk tot goed omgaat met de Fair
Practice Code en heeft er vertrouwen in dat ze code serieus verder wil
implementeren (zie ‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’). De
instelling speelt een rol in de sociale dialoog: ze is lid van De Zaak Nu en
aangesloten bij de arbeidsmarktagenda. Uit de aanvraag blijkt niet of de vele
partners van Witte de With, op lokaal, landelijk en internationaal niveau, de
Fair Practice Code onderschrijven.
Toepassing Governance Code Cultuur
Witte de With geeft voldoende invulling aan de Governance Code Cultuur.
Ze past alle principes toe en heeft de juiste expertises in haar raad van
toezicht, onder wie twee kunstenaars. Reflectie op de code en eventuele
verbeterpunten ontbreken echter.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Uit de aanvraag blijkt dat de Code Diversiteit en Inclusie leeft bij Witte de
With, maar dat het proces van implementatie nog niet is voltooid. Er
worden kleine stappen en voornemens geformuleerd, bijvoorbeeld bij de
werving van personeel, waarbij meer belang wordt gehecht aan bewezen
ervaring met het betrekken van gemeenschappen dan aan professionele
expertise in de kunstgeschiedenis. Over de gehele linie ontbreekt het echter
aan concrete doelstellingen.
De raad merkt op dat Witte de With na een openbare discussie eind 2017
besloot tot een naamsverandering, die een (geleidelijke) uitkomst zou zijn
van een institutionele transformatie, met ‘collectief leren’ als onmiskenbaar
onderdeel. De naamsverandering is nog niet gerealiseerd, en de raad meent
dat Witte de With, indien de instelling de naamsveranderingskwestie wil
inzetten als lopend onderzoek, er goed aan doet dat duidelijker kenbaar te
maken.

Witte de With

5

Wonderfeel
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 335.000

Over de instelling
Stichting Wonderfeel, podiumkunsten, festivals, Gooise Meren
Stichting Wonderfeel (hierna: Wonderfeel) presenteert in een driedaags
festival op 25 hectare natuurgebied in ’s-Graveland zeven podia met een
eigen muzikaal karakter. Wonderfeel is het grootste buitenfestival voor
klassieke muziek van Nederland (en Europa) met meer dan honderd
optredens door ruim vijfhonderd musici voor bijna tienduizend bezoekers.
Daarnaast presenteert Wonderfeel kunstdisciplines die aansluiten bij of in
het verlengde liggen van (klassieke) muziek, zoals dans, muziektheater,
poëzie, literatuur en muziekdocumentaires. Natuurwandelingen, yoga en
diverse kinderactiviteiten completeren het programma.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.22 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur oordeelt positief over Stichting Wonderfeel. Echter,
na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen dezelfde categorie adviseert
de raad Stichting Wonderfeel geen subsidie toe te kennen. De raad verwijst
voor een toelichting op de afweging naar de inleiding bij deze categorie.
Wonderfeel heeft een kleurrijke, aantrekkelijke festivalformule voor de
klassieke muziek gecreëerd, en levert daarmee een bijdrage aan de
presentatie en beeldvorming van klassieke muziek in Nederland. Het
programma omvat een divers palet aan muzikale verschijningsvormen.
Hiermee heeft het festival in relatief korte tijd een groot bereik gerealiseerd
onder een in de kern traditioneel publiek. De raad vindt het waardevol dat
Wonderfeel jonge talenten op het gebied van klassieke muziek een podium
biedt. In de plannen ontbreekt echter een overkoepelende visie op de rol van
het festival ten aanzien van talentontwikkeling. Ook de activiteiten op het
gebied van educatie en participatie zijn nog onvolgroeid. De internationale
werking is te beperkt.
De bedrijfsvoering van Wonderfeel is degelijk, maar de Fair Practice Code
krijgt nog onvoldoende structurele aandacht binnen de organisatie. De raad
hoopt ook dat de urgentie van diversiteit en inclusie zich in de toekomst niet
alleen zal uiten in projecten, maar binnen de gehele organisatie.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad oordeelt positief over de missie van Wonderfeel op het gebied van
klassieke muziek en de invulling die de organisatie hieraan geeft.
Wonderfeel bestaat sinds 2015 en is een op een popleest geschoeid festival
voor klassieke muziek. Het festival initieert en coproduceert nieuwe
buitenlocatie-producties en zet opdrachtcomposities uit. Wonderfeel heeft
de programmering de afgelopen jaren flink uitgebreid. Artistiek stelt het
festival zich ten doel om de beleving van (klassieke) muziek een nieuwe
prikkel te geven. Het festival wil dit realiseren door de muziek te plaatsen in
een natuurlijke context, die tegelijkertijd makers kan inspireren.
De dynamische en laagdrempelige wijze waarop Wonderfeel een klassiek
repertoire aanbiedt, sluit aan bij het gekozen toegankelijke profiel. Het hart
van de programmering vormen zeven podia met elk een eigen thema of
specialiteit, met in totaal meer dan honderd optredens en minstens twee
wereldpremières van compositieopdrachten. Er wordt aansluiting gezocht
met andere kunstdisciplines die in het verlengde liggen van de klassieke
muziek.
Wonderfeel ambieert het totaal aan activiteiten te vergroten. De
aangekondigde producties geven een afwisselend beeld en het festival
vermeldt aansprekende bekende en minder bekende namen van
programmeurs, gezelschappen en artiesten. In de programmering is ruimte
voor onderzoek naar de rekbaarheid van het begrip klassieke muziek en
interdisciplinaire uitingsvormen. De raad waardeert de aandacht van het
festival voor programmeurs uit bijvoorbeeld Turkije, Groot-Brittannië en
Hongarije.
Wonderfeel onderscheidt zich door de buitenbeleving van (klassieke)
muziek. Het ziet de natuurlijke omgeving niet alleen als een achtergrond,
maar als onderdeel van het artistieke programma. Dit draagt bij aan de
zeggingskracht van het festival. Ondanks dit onderscheidend vermogen zijn
de kernactiviteiten in artistiek opzicht (nog) onvoldoende oorspronkelijk in
een landelijke en internationale context. De plannen overtuigen de raad er
niet van dat Wonderfeel met zijn artistieke koers het karakter ontstijgt van
een overwegend presenterend festival. Evenmin wordt de ambitie om op
Europees niveau een voortrekkersrol te vervullen op het gebied van
buitenfestivals voor klassieke muziek in artistiek opzicht voldoende
uitgewerkt.
Vernieuwing
Het programma van Wonderfeel omvat muziek in diverse
verschijningsvormen, inclusief niet-westerse klassieke muziek, pop en jazz.

Wonderfeel

2

Wonderfeel mengt doelbewust klassiek met andere genres, zoals singersongwriters en indiefolk. De belangrijkste rol van Wonderfeel is echter haar
bijdrage aan de presentatie van en de beeldvorming rond klassieke muziek.
Wonderfeel heeft op verschillende manieren aandacht voor jong talent. Het
Wonderfeel Festival Orchestra wordt gevormd door gevorderde
conservatoriumstudenten die onder leiding van Johannes Leertouwer
ervaring opdoen. Samen met Europese partners wordt gewerkt aan een
internationale bezetting. Met de jaarlijkse Keep an Eye Productieprijs
moedigt Wonderfeel in samenwerking met de Keep an Eye Foundation
jonge creatieven aan om een nieuwe productie te maken. Winnaars worden
gecoacht in het maakproces en het resultaat krijgt een plaats op Wonderfeel
en op twee partnerfestivals in Italië en Canada. Daarnaast biedt Wonderfeel
jong talent via Dutch Classical Talent, het Cello Biënnale Concours en de
Koningin Elisabethwedstrijd een podium. De raad oordeelt positief over
deze activiteiten, te meer daar het aantal Nederlandse klassiekemuziekpodia voor jonge talenten terugloopt. Hij mist in de plannen echter
een overkoepelende visie op de rol van het festival ten aanzien van
talentontwikkeling.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Wonderfeel zegt dat de gages en vergoedingen vanaf 2021 marktconform
zullen zijn. Het festival beschrijft de verschillende tarieven en beloning in
natura voor zzp’ers, technische crew, stagiairs, conservatoriumstudenten en
vrijwilligers. Voor de meeste medewerkers volgt de instelling de cao Toneel
en Dans. Voor musici en componisten verstrekt het festival honoraria boven
de norm van Sena Performers, en voor compositieopdrachten hanteert het
de honorariumtabel van het Fonds Podiumkunsten. Hoewel Wonderfeel
zegt te streven naar eerlijke beloning, kan de raad de mate waarin het daarin
slaagt niet volledig beoordelen, omdat onduidelijk is hoe
functieverantwoordelijkheden worden meegewogen. Om de continuïteit te
waarborgen wordt het vaste team medewerkers uitgebreid. Het festival
onderbouwt duidelijk hoe de stijging van personeelskosten in de begroting
past.
Er is sprake van een degelijke bedrijfsvoering. In 2019 heeft het festival het
negatieve eigen vermogen, ontstaan als gevolg van een grote zomerstorm in
2015, weten in te lopen. Alle financiële indicatoren zijn echter relatief laag,
en een strategie voor tegenvallende inkomsten wordt slechts in grote lijnen
beschreven. De begroting voor 2021 – 2024 laat een verdubbeling zien ten
opzichte van de realisatie in de huidige periode. Op basis van de aanvraag
kan de raad niet goed beoordelen of deze realistisch is.

Wonderfeel

3

Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Wonderfeel heeft enkele activiteiten op het gebied van educatie en
participatie in ontwikkeling. Wonderfeel besteedt geen aparte aandacht aan
educatie, maar publieksbegeleiding en participatie voor volwassenen en
kinderen zijn in de programmering verweven, zoals in de samenwerking met
dansgezelschap de Stilte. Het festival heeft sinds de eerste editie naar eigen
zeggen veel aandacht voor kwetsbare doelgroepen, zoals eenzame ouderen
(buddyproject), mensen met afstand tot de arbeidsmarkt, mensen met
dementie en mensen met een verstandelijke beperking. Zij bezoeken het
festival of zijn op een actieve manier betrokken bij de organisatie ervan,
zoals in de crewcatering. Vanaf 2021 wordt een medewerker Sociale
Duurzaamheid aangetrokken om projecten met onder meer zorginstellingen
in de regio te realiseren.
Wonderfeel heeft de afgelopen jaren een substantiële groei bereikt in haar
publieksbereik: van 3.500 in 2015 tot 9.200 bezoekers in 2019. De
organisatie heeft een goed beeld van zijn huidige publiekssamenstelling en
van beoogde nieuwe doelgroepen. Zo zette Wonderfeel de afgelopen edities
succesvol in op het bereiken van gezinnen, met gratis toegang voor kinderen
tot en met 18 jaar en een speciale kinderprogrammering.
Geografische spreiding
Wonderfeel vindt plaats in ’s-Graveland, in de Metropoolregio Amsterdam.
In haar reflectie op de aanvraag schrijft de Metropoolregio Amsterdam dat
het festival een ‘potentiële MRA-magneet’ van de Gooi- en Vechtstreek is.
MRA-magneten zijn instellingen die kenmerkend zijn voor de deelregio en
daarnaast de potentie hebben om van bovenregionale betekenis te zijn.
Gevestigd in het Muziekcentrum van de Omroep te Hilversum werkt
Wonderfeel aan de zichtbaarheid van de muzikale kwaliteit in de regio met
partners als het Metropole Orkest, Stichting Omroep Muziek en Globe
Centrum voor Kunst en Cultuur. De raad is benieuwd hoe dit concreet
vormgegeven wordt.
Toepassing Fair Practice Code
Volgens Wonderfeel krijgt de Fair Practice Code nog onvoldoende
structurele aandacht binnen de organisatie. Wonderfeel beschrijft in haar
toelichting op de toepassing van de code duidelijke intenties om de code in
de periode 2021 – 2024 geheel te implementeren. Dit waardeert de raad,
maar hij merkt op dat de instelling nog geen plan van aanpak formuleert om
dit te bereiken.

Wonderfeel

4

Toepassing Governance Code Cultuur
Wonderfeel reflecteert op enkele van de principes van de Governance Code
Cultuur. Het festival stelt dat de sterke groei van Wonderfeel in de afgelopen
vijf jaar het belang van de code ‘aanhoudend naar voren heeft gebracht’. De
organisatie ontwikkelt een implementatieplan om in 2024 tot volledige
toepassing van de code te komen, en wil daarvoor advies inwinnen bij
Cultuur+Ondernemen. Dit moedigt de raad aan.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Wonderfeel reflecteert op alle vier de p’s van de Code Diversiteit en inclusie
(personeel, programma, publiek, partners), en wil in de periode 2021 –
2024 beter zichtbaar maken dat iedereen zich op het festival welkom mag
voelen, ongeacht leeftijd, geaardheid, afkomst, herkomst of beperking. Een
goede maatregel is het aanstellen van een medewerker Sociale
Duurzaamheid in 2021, die zich toelegt op projecten gerelateerd aan de
code. De raad hoopt dat de urgentie van diversiteit en inclusie zich niet
alleen zal uiten in projecten, maar door de hele organisatie gevoeld zal
worden. Veelbelovend is het voorgenomen ‘COLORS’-podium waarin wordt
gezocht naar cross-overs en verjonging. Dit podium zal onder leiding van
een nieuw aan te trekken programmeur veelkleurige muziek bieden van
singer-songwriters en indiefolk-artiesten met een sterke verwantschap met
klassieke muziek. Wonderfeel verwacht een jongere doelgroep te bedienen
met zangers die het festival kent van poppodia en -festivals.

Wonderfeel

5

WORM
Geadviseerd subsidiebedrag: € 324.776
Gevraagd subsidiebedrag: € 325.000

Over de instelling
Stichting WORM (hierna: WORM) is een open en grootstedelijk cultuurhuis,
gevestigd in Rotterdam. De instelling produceert, presenteert en
distribueert alternatieve en hybride kunstvormen. Ze vat dit samen in de
term performance: culturele uitingen ‘in het tussengebied van populaire
cultuur/ritueel, beeldende kunst en podiumkunst’. Kunstenaars,
gemeenschappen en verhalen die elders in het gesubsidieerde cultuurbestel
nog weinig gerepresenteerd zijn, vinden bij WORM een thuis. Sinds 2019
hanteert ze ‘WORM Open City’ als verbindende thematiek: kunstenaars en
burgers geven door de uitvoering van artistieke en culturele producties
samen vorm aan de toekomst. WORM beschikt over verschillende
werkplaatsen/studio’s, performance- en expositiezalen en over eigen
horecafaciliteiten.

Subsidieadvies
De aanvraag voldoet aan de eisen als bedoeld in artikel 3.44 van de Regeling
op het specifiek cultuurbeleid.
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting WORM een subsidiebedrag toe te
kennen van € 324.776, mits zij:
-

een herzien activiteitenplan indient met een nadere toelichting op de
begeleiding die de makers geboden wordt en de wijze waarop de
distributie van hun werk concreet vorm krijgt, voorzien van een
herziene, sluitende begroting, niet gebaseerd op een combinatie van
subsidie vanuit de BIS en een Rijkscultuurfonds.

De raad is zeer positief over de aanvraag van WORM. De instelling zoekt
actief de grenzen tussen genres en disciplines op en draagt bij aan het
maken en tonen van alternatieve kunstvormen die elders vaak geen podium
krijgen; de instelling heeft daarin een landelijke voorbeeldfunctie. Ze werkt
bovendien vanzelfsprekend inclusief en heeft een uitgebreide en
doeltreffende aanpak op het gebied van educatie, participatie en publiek. De
instelling is goed ingebed in de stad Rotterdam en in de keten(s).
Als breed werkende ontwikkelinstelling overtuigt WORM. Ze heeft echter
relatief beknopt beschreven hoe de makers in hun ontwikkeltrajecten
begeleid worden en op welke manier de distributie van hun werk concreet
vorm krijgt. Daarop leest de raad graag nog een nadere toelichting.

1

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad is lovend over het artistieke profiel van WORM en over de manier
waarop ze dat profiel vertaalt in haar activiteiten en aanpak. WORM zet zich
af tegen het traditionele kwaliteitsdenken en vertrekt vanuit het authentieke
verhaal van de maker. Kwaliteit gaat dan over de manier waarop artistieke
middelen gebruikt worden om het verhaal vorm te geven en met publiek te
delen.
Met circa vijfhonderd publieksactiviteiten per jaar biedt WORM ruim baan
aan cultuuruitingen ‘in het tussengebied van populaire cultuur/ritueel,
beeldende kunst en podiumkunst’. Het gaat om genres en verhalen die op
andere speel- en presentatieplekken vaak geen podium krijgen. Een
belangrijk deel van het aanbod wordt bij WORM zelf ontwikkeld, in
cocreatie met gemeenschappen en kunstenaars uit de stad, maar ook met
makers uit het buitenland. Door hier ruimte aan te geven, de ontwikkeling te
begeleiden en aan te sturen op ontmoetingen en kruisbestuivingen, draagt
WORM bij aan genreontwikkeling, of anders gezegd: aan de
doorontwikkeling van de hybride en transdisciplinaire kunstpraktijk. De
raad vindt dat de instelling hiermee een landelijke voorbeeldfunctie vervult.
Uit het aantal betrokken makers en bezoekers blijkt bovendien dat de
werkwijze goed aansluit bij hun behoefte en interesse; de zeggingskracht
ervan is groot.
Daarnaast draagt WORM bij aan de talentontwikkeling van makers.
Jaarlijks stelt ze haar werkplaatsen, studio’s en andere maakfaciliteiten ter
beschikking aan circa driehonderd artiesten, collectieven en communities.
In de periode 2021 – 2024 begeleidt WORM bovendien vijf makers of
makerscollectieven bij de realisatie van een grote productie. In samenspraak
wordt bepaald welke (artistieke, organisatorische en technische) begeleiding
en ondersteuning passend voor hen is. Met nog eens twintig makers vindt
dit op kleinere schaal plaats, waarbij het gaat om doorontwikkeling van een
bestaand idee of ontwikkeling van een eerste prototype. Verder is er een
aantal uitwisselingsprojecten, coproducties met culturele instellingen in het
formele en informele circuit, en vier ‘makersfestivals’ – zo biedt WORM
makers met verschillende ontwikkelbehoeftes aanbod op maat.
WORM noemt een aantal interessante namen van makers of
makerscollectieven die ze wil faciliteren en begeleiden. De raad is
aangenaam getroffen door de diversiteit, in alle opzichten, en waardeert de
ruimte die de instelling biedt aan autodidacte makers. Hiermee realiseert
WORM een brede instroom in een veelheid aan uitingsvormen.

WORM

2

WORM overtuigt kortom als breed werkende ontwikkelinstelling. Dat ze
haar talentontwikkelingstrajecten met makers wil uitbreiden, is een goede
zaak. Voorbeelden van WORM-makers die platencontracten hebben kunnen
tekenen en nominaties en prijzen in de wacht hebben gesleept, geven de
raad vertrouwen in de kwaliteit en de werking van deze trajecten. Wel had
hij graag nog een beter beeld gekregen van de betrokken begeleiders en de
manier waarop de begeleiding van de makers vorm krijgt.
Vernieuwing
WORM hanteert een vernieuwende werkwijze. De inspanningen op het vlak
van talent- en genreontwikkeling getuigen daarvan, net als het beleid om de
relatie en dialoog met gemeenschappen en individuele makers als
vertrekpunt te nemen. De instelling beschrijft bovendien overtuigend hoe zij
steeds wil blijven aansluiten bij de veranderende omgeving en samenleving;
dat vindt de raad inspirerend.
WORM beschrijft het plan om haar makers in toenemende mate niet alleen
in eigen huis te presenteren, maar ook te distribueren naar andere speel- en
presentatieplekken, als ‘losse’ producties of als onderdeel van door WORM
gecureerde programma’s. In de periode 2021 – 2024 bouwt WORM verder
aan een ‘duurzaam alternatief circuit’ van gelijkgestemde podia, festivals en
presentatie-instellingen, in binnen- en buitenland, waarmee wederkerig zal
worden samengewerkt. De raad ziet de opbouw van dit circuit als een zeer
kansrijke ontwikkeling. en had daarom graag een meer concreet plan van
aanpak gelezen.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
WORM hanteert voor haar personeel de cao Nederlandse poppodia en
festivals en heeft de afgelopen jaren, binnen de kaders van haar eigen
exploitatie, een inhaalslag gemaakt om de salarissen daarbij aan te laten
sluiten. Voor freelancers hanteert zij een toeslag van 40 procent.
Bij het maken van financiële afspraken met makers gebruikt WORM de
richtlijnen van BKNL en Sena. Ze zegt hier in een aantal gevallen van af te
wijken en dan een in gezamenlijkheid overeengekomen honorarium af te
spreken of ruilconstructies te maken (ruimte of studiotijd in ruil voor een
presentatie aan publiek). Daar staat de raad kritisch tegenover.
WORM is financieel relatief gezond. Ze realiseert een stevig aandeel eigen
inkomsten uit onder meer recettes en horecaomzet. Ook de spreiding van
subsidies is goed. Er is een heldere risicostrategie: door activiteiten
maximaal zes maanden voor uitvoering definitief te plannen blijft de
organisatie flexibel en kan er af- of bijgeschakeld worden.
Wel merkt de raad op dat het dekkingsplan naast de gevraagde BIS-bijdrage
bijdragen van verschillende Rijkscultuurfondsen bevat, terwijl deze
financieringsbronnen elkaar in de praktijk uitsluiten. Dit levert een

WORM

3

begrotingstekort op waarvan niet duidelijk is hoe de instelling dat kan
oplossen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
WORM werkt op allerlei manieren samen met onderwijsinstellingen,
variërend van een parade met duizend kinderen van Rotterdamse
basisscholen tot een festival dat in samenwerking met mbo-studenten tot
stand komt. Studenten van kunstvakopleidingen uit Rotterdam en Den
Haag organiseren evenementen of lopen stage bij WORM. In samenwerking
met de Erasmus Universiteit (Arts and Culture Studies) wordt onderzoek
verricht naar de activiteiten van WORM in de wijk Cool. De raad is
enthousiast over de breedte van de educatieve aanpak en over het
participatieve karakter ervan.
En de participatieve inspanningen omvatten nog meer: binnen de
community-based programmering krijgen vertegenwoordigers van
uiteenlopende gemeenschappen of groepen gelegenheid om activiteiten in
WORM te organiseren: van silent disco met ouderen tot queer-events, en
van talkshows met animatiekunstenaars tot showcases met spoken word.
Ook zijn er projecten in samenwerking met welzijnsorganisatie WMO
Radar, gericht op jongeren.
WORM bereikt een groot publiek – in 2019 circa honderdduizend mensen –
dat relatief jong is en in meerdere opzichten net zo divers is als de
programmering. Uit doorlopend publieksonderzoek blijkt dat ze
publieksgroepen bedient, die voor andere culturele instellingen vaak lastiger
te bereiken zijn. Door de samenwerking met communities en
maatschappelijke instellingen bereikt WORM nieuw publiek. Ze zet in op
persoonlijke publieksbenadering door de programmeur of kunstenaar; een
werkwijze die zijn werking heeft bewezen. De programmering is zo opgezet
dat verschillende typen makers en verschillende publieksgroepen elkaar
ontmoeten. Dit vindt de raad een interessante aanpak.
Geografische spreiding
WORM is gevestigd in Rotterdam en heeft daar een stevige positie: ze werkt
zowel samen met gevestigde, internationaal zichtbare instellingen als met
grassroots en informele initiatieven. Dit resulteert in samenwerkingen met
bijvoorbeeld het IFFR, Operadagen Rotterdam en Motel Mozaïque, maar
ook met Hiphopinjesmoel, House of Urban Arts, Hardheaderz, WMO Radar
en verschillende lokale communities. WORM sluit goed aan bij het profiel
van de stedelijke cultuurregio. Ze wordt in de periode 2017 – 2020
meerjarig gefinancierd in het kader van het Rotterdamse cultuurplan.
WORM verhoudt zich nadrukkelijk tot een internationale context en is
onderdeel van internationale netwerken, bijvoorbeeld op het gebied van

WORM

4

radiokunst en fotochemische film, en met producerende podia in Mexico,
Tallinn, Brussel en New York. Buitenlandse festivals nodigen haar geregeld
uit om programma’s te cureren.
In Nederland werkt WORM samen met gelijkgestemde instellingen zoals
Clash, Oerol, Le Guess Who?, Marres en Bijlmer Parktheater, maar ook met
partijen buiten de cultuursector zoals welzijnsorganisaties, opleidingen en
ondernemers. Ze is kortom goed geworteld in meer dan een keten.
Toepassing Fair Practice Code
WORM heeft in 2018 en 2019 aanpassingen gedaan wat betreft salariëring
en loonontwikkeling en past nu de cao Nederlandse Poppodia en Festivals
toe. Met ingang van 2020 biedt zij, conform de Wet arbeid in balans,
oproepkrachten na een jaar een vast contract aan voor het gemiddeld aantal
gewerkte uren.
Over de secundaire arbeidsvoorwaarden is de instelling minder duidelijk.
Omdat WORM zegt per 2021 in een pensioenregeling te willen voorzien,
heeft de raad de indruk dat ze op dit punt de cao nog niet volledig toepast.
WORM geeft aan voor de beloning van makers in sommige gevallen af te
wijken van de richtlijnen van BKNL en Sena. Daar is de raad kritisch over.
Uit de aanvraag blijkt niet in hoeverre er rekening wordt gehouden met
auteursrechten.
WORM draagt actief bij aan de sociale dialoog over eerlijke beloning en stelt
zich hierbij kritisch op ten aanzien van het beleid van brancheorganisatie
VNPF, die de Fair Practice Code volgens de instelling nog niet lijkt te
omarmen.
Toepassing Governance Code Cultuur
WORM gaat in haar reflectie niet in op alle componenten van de
Governance Code Cultuur. Zij hanteert het bestuursmodel en heeft zes
bestuursleden, waarvan er conform het rooster van aan- en aftreden
binnenkort vier afscheid nemen. Bij de werving, in 2020, zal er aandacht
zijn voor een evenwichtige verdeling van competenties en is uitgangspunt
dat het bestuur een weerspiegeling moet zijn van de diversiteit van WORM
als geheel. De instelling zal bij de werving haar eigen diverse netwerk gericht
inzetten.
Uit de aanvraag blijkt niet of de afspraken tussen bestuur en directie zijn
vastgelegd en in hoeverre er aandacht is voor (zelf)evaluatie, het voorkomen
van belangenverstrengeling en vertrouwen. Ook ontbreken concrete plannen
om de code verder te implementeren.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
WORM formuleert een heldere en brede visie op diversiteit en inclusie. Ze
beschrijft hoe ze de afgelopen jaren ‘werk heeft gemaakt van het
diversifiëren van WORM en haar manier van werken, waarbij ondergerepresenteerde communities en hun opvattingen prioriteit hebben

WORM

5

gekregen’. Deze nieuwe werkwijze, waarin gedeeld eigenaarschap centraal
staat, heeft geleid tot een forse toename van makers en bezoekers die zich
voorheen minder bij WORM thuis voelden. De instelling spant zich in om zo
toegankelijk mogelijk te zijn, zowel door het gebouw toegankelijk te maken
voor mensen met een fysieke beperking, als door ruime openingstijden en
lage gebruikerstarieven te hanteren.
WORM zegt allerlei mogelijkheden te zien voor verdere toepassing van de
Code Diversiteit en Inclusie, maar geeft niet aan welke en hoe zij hier de
komende jaren aan gaat werken.

WORM

6

Writers Unlimited
Geadviseerd subsidiebedrag: € 0
Gevraagd subsidiebedrag: € 300.000

Over de instelling
Stichting Writers Unlimited (hierna: Writers Unlimited) is een instelling in
Den Haag, die het festival Winternachten organiseert met internationaal
aanbod op het terrein van de letteren. Writers Unlimited biedt het publiek
een venster op het maatschappelijke discours in de wereld via alle vormen
van literatuur: van proza, poëzie en essayistiek tot literaire non-fictie,
storytelling, songteksten en performance poetry. Het festival
Winternachten heeft een nadrukkelijke focus op niet-westerse literatuur.
Het wil daarmee tegenwicht bieden aan de dominantie van het
Angelsaksische literaire aanbod op de Europese literaire podia.

Subsidieadvies
Writers Unlimited vraagt aan als instelling met als kernactiviteit de
presentatie van actueel of vernieuwend aanbod in internationale context
primair op terrein van de letteren. De activiteiten zijn er mede op gericht
een platform te bieden voor internationale uitwisseling tussen vakgenoten
en vinden jaarlijks of tweejaarlijks gedurende in de tijd beperkte periode
plaats. Writers Unlimited voldoet aan de eisen die de Regeling stelt met
betrekking tot artikel 3.37.
De Raad voor Cultuur oordeelt negatief over de aanvraag van Stichting
Writers Unlimited. Na zorgvuldige weging van de aanvragen binnen
dezelfde categorie adviseert de Raad voor Cultuur Stichting Writers
Unlimited geen subsidie toe te kennen.
Writers Unlimited organiseert het festival Winternachten, met veel
internationale niet-westerse schrijvers. Met deze focus onderscheidt
Winternachten zich, ook op het gebied van diversiteit, duidelijk van andere
literaire festivals. Dat juicht de raad toe. Het festival biedt een programma
dat vooral geschikt is voor een ingewijde doelgroep. Het relatief geringe
bezoekersaantal en de bescheiden groeiambities getuigen daarvan. De raad
mist een uitgewerkte strategie om nieuwe doelgroepen te bereiken.
Winternachten levert als festival een belangrijke bijdrage aan het Haagse
culturele leven, maar heeft naar het oordeel van de raad nog te weinig
landelijke uitstraling. De raad merkt op dat de instelling de komende jaren
vooral meer wil doen van hetzelfde. De raad ziet de kwaliteit en de potentie
van het festival, maar mist innovatieve ideeën over de artistieke praktijk, de
publieksbenadering, de organisatie en de werkwijze.

1

De raad is onder de indruk van wat Writers Unlimited met een kleine staf en
beperkte middelen weet te bereiken. Tegelijkertijd maakt hij zich zorgen om
de financiële stabiliteit van de instelling. De grote afhankelijkheid van
subsidies en het lage weerstandvermogen vormen een risico.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
Het door Writers Unlimited georganiseerde festival Winternachten bereikte
in de afgelopen vier jaar een iets groter publiek, met nieuwe en jongere
publieksgroepen, met programma’s op meer podia verspreid over Den Haag,
en een sterker educatieprogramma. Samen met Bibliotheek Den Haag
initieerde Writers Unlimited een programmareeks over literatuur en
maatschappij. Online versterkte de instelling haar aanwezigheid, zowel op
sociale media als via haar audio- en videoarchief.
De raad is te spreken over de artistieke en inhoudelijke kwaliteit van
Winternachten. Door jaarlijks te kiezen voor een centraal thema dat aansluit
bij de internationale en nationale actualiteit, blijft het festival
maatschappelijk relevant en cultureel divers. De keuze voor literatuur in al
haar verschijningsvormen maakt een festivalbezoek tot een verrassende en
afwisselende ervaring. De gearrangeerde ontmoetingen tussen publiek en
schrijvers versterken dat.
Door zijn focus en themakeuzes zit diversiteit en inclusiviteit Winternachten
in het bloed. De zeer diverse internationale programmering maakt het tot
een festival voor fijnproevers. Dat blijkt ook uit het publieksbereik. Voor een
internationaal festival vindt de raad 4.500 bezoekers echter aan de lage
kant. De ambitie om door te groeien naar 5.200 bezoekers per jaar is wat de
raad betreft voorzichtig. De raad constateert ook dat Winternachten een
sterke Haagse signatuur heeft – het festival heeft een belangrijke functie in
de stad – maar dat het festival in het perspectief van de BIS landelijke
uitstraling mist.
De raad is kritisch op het activiteitenplan voor de komende vier jaar. Writers
Unlimited noemt het festivalprogramma 2020 richtinggevend voor de
nabije toekomst. De raad is over dat programma te spreken, zowel over de
variëteit en inhoud, als over de samenwerkingspartners als PEN, de VPRO
en NRC Handelsblad. De toekomstplannen vindt de raad echter
onvoldoende uitgewerkt. Writers Unlimited wil vooral uitbreiden en meer
gaan doen van wat ze al doet, zoals het festival meer over Den Haag
verspreiden, het educatieprogramma versterken en meer programma’s in de

Writers Unlimited

2

‘Writers Series’ organiseren in de Centrale Bibliotheek en in de wijken. De
raad mist vernieuwing en ambitie.
Vernieuwing
De raad is kritisch op de innovatieve kracht van Writers Unlimited. De
instelling probeert vooral meer en beter te doen wat ze al jaren doet. Het
ontbreekt aan vernieuwende ideeën over de artistieke praktijk, de
publieksbenadering, de organisatie en de werkwijze.
Hetzelfde geldt voor talentontwikkeling. Voor bijvoorbeeld spoken word en
performance poetry worden literaire manifestaties steeds belangrijker.
Winternachten biedt deze kunstenaars weliswaar een podium, maar de
aanvraag ontbeert een uitgewerkte visie op en/of beschrijving van het
ontwikkelen van dit ambacht. Door de constante vernieuwing van het
redactieteam brengt Writers Unlimited haar opgebouwde expertise over op
een steeds diverser wordende groep jonge medewerkers. Daarvoor heeft de
raad waardering. Het gaat de raad echter te ver om deze dynamiek binnen
het redactieteam als talentontwikkeling te definiëren.
In 2020 stelt Writers Unlimited een community- en social media-redacteur
aan die op het snijvlak van literaire redactie en nieuwe media gaat werken.
De instelling wil een online community bouwen voor auteurs, het literaire
veld en het publiek. De raad is hierover voorzichtig positief. Tegelijkertijd is
hij kritisch op de haalbaarheid van een dergelijke online community en
vraagt aandacht voor de kosten die het bouwen en onderhouden van deze
community met zich meebrengen. De raad stelt daarbij de vraag of die
kosten (inclusief fte) in verhouding staan tot de rest van de begroting.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
De raad is onder de indruk van hoeveel Writers Unlimited heeft weten te
realiseren met een kleine staf en een beperkt budget. Uit de aanvraag
spreekt dat de instelling het financieel moeilijk heeft. De liquiditeit- en
solvabiliteitspositie is kwetsbaar. De instelling was in 2018 voor meer dan
60 procent afhankelijk van overige subsidies. Ze heeft daarmee hoge risico’s
in de bedrijfsvoering. De instelling wil voor de komende periode
substantieel meer geld aantrekken. De te verwachten groei van
bezoekersinkomsten rechtvaardigt dat niet: die is aan de bescheiden kant.
Writers Unlimited heeft volgens de raad een realistische begroting opgesteld
voor 2021 tot 2024. Deze bouwt voort op voorgaande jaren. De grote
afhankelijkheid van subsidies en het lage weerstandvermogen blijven een
risico. De instelling erkent dit, maar geeft aan weinig ruimte te hebben om
eigen vermogen op te bouwen of tegenvallende inkomsten op te vangen.

Writers Unlimited

3

De raad vindt Writers Unlimited zeer transparant, zowel in het salarishuis
als in de honorering van schrijvers, zzp’ers en stagiaires. Voor het personeel
met een vast of tijdelijk dienstverband hanteert Writers Unlimited de cao
Toneel en Dans 2016 – 2019. De honoraria voor zzp’ers berekent de
instelling op basis hiervan, verhoogd met 20 tot 25 procent. Nederlandse
schrijvers honoreert ze volgens de criteria van De Schrijverscentrale.
Buitenlandse auteurs krijgen een vergelijkbaar honorarium voor de duur
van hun verblijf. Voor schrijfopdrachten ontvangen auteurs een honorarium
volgens de tarieven van het Lira Fonds. Auteursrechten vergoedt Writers
Unlimited via opgave aan Buma/Stemra. Stagiairs ontvangen een
stagevergoeding.
Op het gebied van secundaire arbeidsvoorwaarden vindt de raad de
instelling minder open. Het is bijvoorbeeld onduidelijk in hoeverre
afspraken met werknemers zijn gemaakt over
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het educatieprogramma van Writers Unlimited is gekoppeld aan
Winternachten. Het richt zich op scholieren vanaf het derde leerjaar van het
voortgezet onderwijs in de regio Den Haag. Onder de naam
‘Winternachtencollege’ bezoeken Nederlandse en buitenlandse auteurs
middelbare scholen en gaan in gesprek met de leerlingen. ‘Spot on Young
Poets’ laat Haagse leerlingen op verschillende manieren kennismaken met
poëzie. Het programma draagt bij aan de ontwikkeling van hun artistiekcreatief vermogen en hun artistieke expressie. Een selectie van
scholierendichters mag optreden op het festival. De raad constateert dat
beide programma’s zich ook de komende jaren tot de Haagse regio
beperken.
Het publieksbereik van Writers Unlimited vindt de raad niet voldoende om
voor de BIS-financiering in aanmerking te komen. Winternachten verwacht
het aantal jongeren onder het publiek verder te vergroten, evenals het aantal
bezoekers aan de programma’s in de wijken. Hoe deze groei gaat worden
gerealiseerd, is voor de raad onduidelijk. Het aantal bezoekers voor het
festival loopt naar verwachting in de komende jaren op tot 5.200. Voor de
programma’s in ‘Writers Series’ voorziet de instelling 1.800 bezoekers per
jaar. Met het totaal van de activiteiten streeft Writers Unlimited naar een
jaarlijks bereik van 8.650 bezoekers. De raad vindt deze groeiambitie te
bescheiden. Ook mist de raad een marketingplan en een uitgewerkte
strategie om nieuw publiek te bereiken.

Writers Unlimited

4

Geografische spreiding
Winternachten vindt in Den Haag plaats. Verheugend is dat het programma
zich als een inktvlek verspreidt over steeds meer wijken en scholen. Zo
komen steeds meer publieksgroepen in contact met schrijvers en hun werk.
Onduidelijk is of er ook via de regels van participatie gewerkt wordt:
programma’s maken samen met nieuwe doelgroepen zou voor
Winternachten een kans zijn. Het publieksbereik en de zichtbaarheid zijn
verder vrij lokaal; van landelijke spreiding is geen sprake. Writers Unlimited
timmert wel internationaal aan de weg met residenties en
schrijverstournees.
Toepassing Fair Practice Code
Onduidelijk is welke rol Writers Unlimited speelt in de sociale dialoog over
eerlijke beloning. Zo blijkt niet uit de aanvraag of de organisatie via een
(koepel)vereniging is verbonden met het Platform Arbeidsmarkt Culturele
en Creatieve Toekomst. Writers Unlimited volgt de cao Toneel en Dans en is
zeer transparant in de beloning van schrijvers, zzp’ers en stagiaires (zie
‘Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering’).
Toepassing Governance Code Cultuur
Writers Unlimited is een kleine organisatie met een directie-bestuursmodel,
met onbezoldigde bestuursleden. De raad heeft de indruk dat dit model
voldoende efficiënt werkt. Het jaarverslag vermeldt de evaluatie van het
functioneren van het bestuur, de samenwerking met de directie en omgang
met belanghebbenden. Deze evaluatie besteedt ook aandacht aan mogelijke
belangenverstrengeling. De eerstvolgende vacature is die van de directeur,
in 2020. Hiervoor wordt openbaar geworven. Volgens het rooster van
aftreden van het bestuur zullen twee herbenoemingen dan wel nieuwe
vacatures ontstaan. Ook hiervoor is de werving openbaar.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
De raad is lovend over de omgang van Writers Unlimited met de Code
Diversiteit en Inclusie. Culturele diversiteit is vanuit de bestaansgrond van
Writers Unlimited een vanzelfsprekende kernwaarde. In de programmering
is de keuze voor diversiteit in culturele achtergrond, leeftijd en gender sterk
bepalend. Religie, seksuele oriëntatie en sociaaleconomische status zijn dat
in mindere mate. Inclusie en diversiteit zijn jaarlijks terugkomende
onderwerpen bij evaluaties en in het jaarverslag. Ook in het
personeelsbeleid en het bestuur past Writers Unlimited de code actief toe.
Bij de werving van vrijwilligers voor het festival Winternachten spant de
instelling zich in voor diversiteit in leeftijd, sociaaleconomische en culturele
achtergrond.

Writers Unlimited

5

Zeeuws Museum
Geadviseerd subsidiebedrag: € 250.000
Gevraagd subsidiebedrag: € 250.000

Over de instelling
Zeeuwse Museumstichting (hierna: Zeeuws Museum) is een regionaal
museum, gevestigd in Middelburg. De collectie van het Zeeuws Museum
bestaat uit mode en streekdracht, wandtapijten, (natuur)historische en
archeologische voorwerpen, kunst en kunstnijverheid. Het museum ziet
zichzelf als een plek voor reflectie en experiment, en kunst en cultuur als
instrument om andere perspectieven te openen. De instelling heeft de missie
om nieuwe generaties te verbinden met het erfgoed van Zeeland en zij wil
oplossingen bieden voor maatschappelijke problemen.

Subsidieadvies
Het Zeeuws Museum vraagt subsidie aan als instelling met als kernactiviteit
het beheer en behoud van een gemeentelijke collectie cultureel erfgoed van
nationaal of internationaal belang. Het museum vraagt subsidie voor het
uitvoeren van publieksactiviteiten die verband houden met de collectie en
een aanvulling vormen op de activiteiten waarvoor de gemeente Middelburg
en provincie Zeeland subsidie verstrekken. Het museum is voorgedragen
door de Gedeputeerde Staten van de provincie Zeeland, waar de instelling
haar standplaats heeft. Het Zeeuws Museum voldoet aan de eisen die de
Regeling stelt met betrekking tot artikel 3.26.
De Raad voor Cultuur adviseert Zeeuwse Museumstichting een
subsidiebedrag te verlenen van € 250.000.
De raad is enthousiast over de aanvraag van het Zeeuws Museum: hij vindt
het museum verfrissend en de plannen vernieuwend. Het museum kiest de
uitgangspunten van The Useful Art Association als basis voor het BIS-plan
over het bestrijden van eenzaamheid. De komende periode staan het
realiseren van de activiteiten en een nieuw publieksbereik op de agenda.
Daarnaast wil de instelling over vier jaar goed inzicht hebben in hoe het
museumbezoek, kunst en erfgoed meer kan integreren in de samenleving.
Dit vindt de raad een mooie ambitie.
De instelling heeft een goed netwerk in de regio en (inter)nationaal. De
financiële huishouding is op orde. De raad had graag gezien dat zij
uitgebreider was ingegaan op het beloningsbeleid en de gehanteerde
vergoedingen. Ook de toelichting op de toepassing van de Fair Practice
Code, de Governance Code Cultuur en de Code Diversiteit en Inclusie is

1

summier, hoewel er waardering is voor de concrete actiepunten voor de
komende periode die de instelling noemt.

Beoordeling
Artistieke/inhoudelijke kwaliteit van de kernactiviteiten
De raad vindt het Zeeuws Museum een eigentijds museum met een duidelijk
profiel en eigen signatuur. De instelling volgt sinds 2007 een nieuwe koers
om de collecties actief te gebruiken. Zij laat zich inspireren door de filosofie
van The Useful Art Movement. Deze beweging van kunstenaar Tania
Bruguera ziet kunst als een instrument om strategieën en methodes te
ontwikkelen die gedrag in de samenleving veranderen. Collecties en
tentoonstellingen zijn niet het doel, maar het middel om kunst een plek te
geven in het dagelijkse leven.
Het tentoonstellingsprogramma van het Zeeuws Museum voor de komende
vier jaar heeft als overkoepelend thema ‘Geen mens is een eiland’. Hieraan
koppelt de instelling thema’s als eenheid, verscheidenheid, afzondering en
verbondenheid. Zij wil de BIS-subsidie besteden aan één project bij één
tentoonstelling per jaar. De projecten zijn gericht op het bestrijden van
eenzaamheid, in samenspraak en samenwerking met een specifieke
doelgroep, in lijn met de filosofie van useful art. Zij zoekt daarbij
nadrukkelijk een relatie met de collectie en de tentoonstellingen. Ter
ondersteuning en inspiratie verzamelt zij best practices van projecten ter
bestrijding van eenzaamheid.
Daarnaast wil de instelling bestaand, succesvol aanbod verder ontwikkelen.
Zij noemt Huis van Herinnering en de Werkplaats. Na afloop van het
vierjarenprogramma organiseert zij een bijeenkomst waar de resultaten met
belanghebbenden en belangstellenden wordt gedeeld. De raad waardeert het
dat het museum de resultaten vastlegt in een (online) publicatie en video’s
die op de website toegankelijk zijn.
De plannen van het Zeeuws Museum zijn naar de mening van de raad
energiek en gedurfd. Het tentoonstellingsprogramma voor de komende
jaren is goed uitgewerkt. Het is sterk dat het museum een maatschappelijk
vraagstuk als uitgangspunt neemt en de kracht en de collectie van het
museum inzet voor de aanpak daarvan. De instelling deed met
HANDWERK, een project gericht op publieksparticipatie rond traditionele
ambachten, al eerder ervaring op in de richting van useful art. De raad heeft
er dan ook vertrouwen in dat zij de komende periode de juiste expertise
verwerft om een dergelijk project te realiseren.
Over vier jaar wil het museum goed inzicht hebben in hoe het een
museumbezoek, kunst en erfgoed meer kan integreren in de samenleving.

Zeeuws Museum

2

De instelling wil de opgedane kennis delen met andere Zeeuwse musea die
de aanpak structureel willen opnemen in hun eigen aanbod. De raad ziet
graat dat zij deze kennis ook deelt met musea in de rest van Nederland.
Vernieuwing
Het Zeeuws Museum volgt consequent de in 2007 ingezette, vernieuwende
koers. Het museum nodigt kunstenaars en ontwerpers uit om aan de slag te
gaan met streekdrachten, natuurhistorie en andere collecties, om zo het
erfgoed van de toekomst te produceren. Op het gebied van immaterieel
erfgoed - bewaren, doorgeven en vernieuwen van traditionele ambachten –
vervult de instelling een pioniersrol.
De activiteiten die het museum wil organiseren met de BIS-bijdrage zijn
origineel en gedurfd. De instelling toont ambitie, speelt in op internationale
ontwikkelingen en verlegt de eigen grenzen. Het plan beoogt een structurele
en duurzame verandering met betrekking tot de positie van kunst en erfgoed
in onze samenleving. Dat verdient lof.
Eerlijke beloning en gezonde bedrijfsvoering
Het museum heeft circa 19 fte in dienst. Daarnaast zijn er ongeveer 45
vrijwilligers aan het museum verbonden. Uit de begroting blijkt dat de
instelling de richtlijn voor kunstenaarshonoraria volgt, en dat er realistische
bedragen zijn gereserveerd voor deze honoraria. Op de website van het
museum staat dat het de cao provincie Zeeland toepast voor de directeur en
medewerkers, maar dit wordt niet beschreven in de aanvraag. De aanvraag
is erg summier over het beloningsbeleid en de gehanteerde vergoedingen.
De instelling is financieel gezond en de begroting voor de komende jaren is
realistisch. Zij heeft drie hoofdfinanciers: de provincie Zeeland, de gemeente
Middelburg en de BankGiro Loterij. Het museum erkent dat het alert moet
zijn op inkomsten van tijdelijke aard. Daarom dekt zij met de bijdragen van
de BankGiro Loterij niet-structurele kosten. De financiële huishouding is
daarmee goed op orde.
Bevordering van educatie en participatie (inclusief
publieksbenadering)
Het Zeeuws Museum ziet kunst en cultuur als belangrijke domeinen om
samen te leren. Met de rijksbijdrage wil het museum ontmoetingen en
activiteiten organiseren rond de collecties, gebaseerd op de genoemde useful
art. Het draait hierbij om kijken en het delen van verhalen en
herinneringen, om individuele eenzaamheid te verhelpen. Dit vindt de raad
een goede invalshoek.
De instelling zet in op moeilijk te bereiken mensen en zal samenwerken met
huisartsen, thuiszorg, mensen die in de wijk werken, dagopvang, kerken, azc

Zeeuws Museum

3

en buurthuizen. Daarnaast wil zij productie en het ontwikkelen van
creatieve vaardigheden faciliteren. Mensen leveren een bijdrage aan een
creatief proces dat uiteindelijk leidt tot een hoogwaardig eindproduct.
Hierin worden kunstenaars en ontwerpers betrokken van binnen en buiten
Zeeland. Met de beoogde projecten wil het museum onder andere de
zelfredzaamheid van deelnemers verhogen en hun sociale netwerken
versterken. De raad juicht dit toe.
In de afgelopen jaren bereikte het museum gemiddeld ruim 50.000
bezoekers per jaar. Voor 2021 is een forse toename in het aantal bezoeken
begroot. Het museum verwacht in 2021 66.000 bezoekers te bereiken. Voor
2024 ligt de ambitie op 57.000 bezoekers: een mooie, realistische ambitie.
Geografische spreiding
Het Zeeuws Museum is belangrijk in de regio. De instelling schrijft in het
plan dat de vernieuwende aanpak in eerste instantie de afstand tot het
culturele veld in Zeeland vergrootte. De afgelopen jaren haalde zij de banden
aan en deelde kennis via de Vereniging van Zeeuwse Musea. De zelfkritische
houding waarvan deze aanpak blijkt geeft, verdient een compliment.
In Zeeland werkt de instelling onder andere samen met het Goese Lyceum,
de zorginstelling SVRZ en de mbo-opleiding SCALDA. Zij benoemt in het
activiteitenplan de twee andere aanvragers voor de BIS 2021 – 2024 die
gevestigd zijn in Zeeland, CBK Zeeland en Vleeshal. De raad ziet, net als het
museum, interessante raakvlakken en mogelijkheden tot samenwerking.
Ook nationaal en internationaal heeft het museum een netwerk. Landelijk is
zij bijvoorbeeld aangesloten bij Onvergetelijk, een programma voor mensen
met dementie en hun naasten. Het museum kijkt ter inspiratie voor de eigen
programmering over de grenzen van Nederland, zoals naar Middlesbrough
Museum of Art in Engeland en naar The Useful Art Movement.
Toepassing Fair Practice Code
Het Zeeuws Museum onderschrijft de Fair Practice Code. Het museum heeft
geen knelpunten geconstateerd bij het toepassen van de code. Wel heeft zij
drie actiepunten geformuleerd: op de website wordt een document geplaatst
waarin de instelling uitlegt hoe het de code toepast, zij gaat met
onderaannemers in gesprek over de toepassing van de code, en er wordt
voor vrijwilligers een scholingsbeleid opgesteld en bijbehorend budget
vrijgemaakt. De raad is positief over deze concrete actiepunten, maar het is
niet duidelijk op welke termijn deze worden uitgevoerd. Uit de aanvraag
blijkt niet expliciet welke rol de instelling speelt in de sociale dialoog over
eerlijke beloning. De raad ziet graag dat deze rol uitgewerkt wordt.

Zeeuws Museum

4

Toepassing Governance Code Cultuur
Bij het toepassen van de Governance Code Cultuur constateert de instelling
geen knelpunten, maar licht dat niet toe. De stichting wordt aangestuurd
door een directeur/bestuurder en heeft een raad van toezicht. De komende
periode legt het museum op de website uit op welke manier het de code
toepast, worden het reglement van de raad van toezicht en het
directiereglement geactualiseerd, en stelt het museum een gedrags- of
integriteitscode op ten behoeve van een goede en veilige werkomgeving. Dit
vindt de raad concrete en goede actiepunten.
Toepassing Code Diversiteit en Inclusie
Het Zeeuws Museum heeft weinig ervaring met het toepassen van de Code
Diversiteit en Inclusie. Daarom heeft het zich aangesloten bij ‘Musea
bekennen kleur’, een samenwerkingsverband van diverse Nederlandse
musea om diversiteit en inclusie te verankeren in het DNA. De raad juicht
dit toe en is benieuwd naar de concrete projecten van de deelnemende
musea.
Volgens de instelling liggen de uitdagingen bij toepassing van de code vooral
in het bieden van ruimte aan mensen van verschillende
geloofsovertuigingen en het optimaliseren van de toegankelijkheid voor
mensen met beperkingen. Het kantoor is slecht toegankelijk voor mensen
met fysieke beperkingen en het museum heeft moeite met het aantrekken
van goed gekwalificeerde medewerkers. De organisatie is klein en het
museum werkt veel met deeltijdfuncties. Het samenstellen van een team
met medewerkers met verschillende (culturele) achtergronden is moeilijk.
De instelling heeft voor de komende periode actiepunten geformuleerd om
dit te verbeteren. In de aanvraag ontbreekt een beeld van de stand van zaken
met betrekking tot programma en partners.

Zeeuws Museum

5