Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

2

De meeste kinderen in Nederland worden gezond geboren en groeien gezond op in een
veilige en beschermde omgeving. Maar dat geldt niet voor alle kinderen. Het ministerie van
VWS is in september 2018 het actieprogramma ‘Kansrijke Start’ begonnen om meer kinderen
een goede start te geven. Gemeenten en zorgverleners kunnen hiermee initiatieven opzetten
om ouders vóór, tijdens, en tot twee jaar na de zwangerschap te begeleiden. Er is vooral
aandacht voor (aanstaande) ouders en kinderen die in kwetsbare omstandigheden leven,
zoals armoede.
Een goede start wordt bereikt door kwetsbare situaties vroeg te signaleren en daarvoor hulp
te bieden. Een betere samenwerking tussen professionals uit de geboortezorg, jeugdgezond­
heidszorg en gemeenten is daarvoor belangrijk. Dat gebeurt in ‘lokale coalities’. Zo kunnen de
professionals in de geboortezorg sneller doorverwijzen, dan wel naar de zorg, dan wel naar
het sociale domein. Lokale coalities organiseren programma’s die een goede start stimuleren,
zoals Nu Niet Zwanger en VoorZorg.
Het RIVM volgt sinds 2019 in hoeverre gemeenten programma’s hebben opgezet en hoe de
gezondheid van jonge kinderen zich ontwikkelt. Sinds 2021 combineert het RIVM cijfers met
de ervaringen van betrokken partijen. De ervaringen beschrijven wat goed gaat en wat
beter kan.

Deze monitor van 2022 laat zien dat gemeenten de afgelopen jaren een verandering in gang
hebben gezet. Sinds 2019 krijgen steeds meer gemeenten geld om Kansrijke Start vorm te
geven. In 2022 waren er 20 gemeenten meer met een lokale coalitie dan in 2021. Ook bieden
de gemeenten steeds meer programma’s aan. Partijen zoals gemeenten, verloskundigen,
kraamzorg, jeugdgezondheidszorg en wijkteams, weten elkaar steeds beter te vinden en
werken steeds meer en beter samen.
Een aantal knelpunten blijft bestaan. Zo is in de wet nog niet vastgelegd welk werk lokale
coalities moeten doen, waardoor activiteiten van Kansrijke Start niet altijd als kerntaak wordt
gezien door de betrokken partijen. Een andere belemmering is het gebrek aan personeel
waardoor het werk in lokale coalities in de knel komt.
De betrokken partijen blijven het belangrijk vinden om de samenwerking in de toekomst te
verbeteren. Daarnaast vinden ze het belangrijk om de effecten op de gezondheid langere tijd
te meten. Het kost namelijk tijd om duidelijke resultaten van de inspanningen te zien. Ook
andere ontwikkelingen dan het programma Kansrijke Start kunnen de gezondheid van
kinderen verbeteren. Denk aan veranderingen in de organisatie van de geboortezorg,
het sociale domein of preventie.
Kernwoorden: Kansrijke Start, monitor, geboortezorg, gezinnen in een kwetsbare situatie,
samenwerken, bekostiging, lokale coalities.

Inleiding
Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting

Actieprogramma: alle kinderen een kansrijke start
De periode vóór en tijdens de zwangerschap, en de eerste twee levensjaren zijn heel belang­
rijk voor de ontwikkeling van een kind. Dat geldt ook voor de kans dat er achterstanden in de
gezondheid ontstaan (Barker, 2006; Campbell et al. 2014; Hanson & Gluckman, 2015;
Kelly, 2018; Roseboom, 2018).

Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

3

De meeste kinderen in Nederland maken een goede start in het leven en groeien gezond op in
een veilige en beschermde omgeving. Er zijn ook kinderen die een minder goede start maken.
Dat kan hun hele leven lang gevolgen hebben op zowel de lichamelijke als geestelijke gezondheid, welzijn en ontwikkeling.
In 2018 heeft het ministerie van VWS het landelijke actieprogramma Kansrijke Start
gelanceerd (Figuur 1). Dit actieprogramma richt zich op kinderen in de eerste 1000 dagen van
hun leven (-12 maanden tot 2 jaar) en heeft speciaal aandacht voor kinderen die geboren
worden in een kwetsbare situatie (Tekstbox 1). Bij een kwetsbare situatie is er een disbalans
tussen risicofactoren en beschermende factoren. Deze risico- en beschermende factoren
kunnen zowel een medische als een sociale achtergrond hebben. Het actieprogramma werkt
daarom aan een goede verbinding tussen het medisch en sociaal domein (VWS, 2018b).

In het coalitieakkoord van het huidige kabinet is opgenomen dat de aanpak Kansrijke Start
wordt voortgezet en in alle gemeenten wordt ingevoerd.

Het RIVM monitort het actieprogramma Kansrijke Start
Het RIVM volgt sinds 2019 de voortgang van de invoering van het actieprogramma Kansrijke
Start en de hierbij in te voeren activiteiten (Figuur 1). Voor de monitoring is in 2019 via een
Delphistudie met een panel van experts uit praktijk, wetenschap en beleid een set van vijftien
indicatoren ontwikkeld en gepubliceerd (RIVM, 2019a). Deze indicatoren geven inzicht in de
voortgang van ingevoerde activiteiten en de gerealiseerde gezondheidsuitkomsten in
gemeenten. Het RIVM rapporteert elk jaar de voortgang van Kansrijke Start in gemeenten
(RIVM, 2019b, 2020, 2022). Hierdoor kan de ontwikkeling door de tijd heen in beeld worden
gebracht. In deze publicatie presenteren we de meest recente cijfers voor deze vijftien
indicatoren (kwantitatief). Ook beschrijven we ervaringen van betrokkenen met het actieprogramma Kansrijke Start (kwalitatief). De ervaringen van betrokkenen bij het actieprogramma
Kansrijke Start geven verder inzicht welke factoren de implementatie van het actieprogramma bevorderen en belemmeren. In Tekstbox 2 staan de gebruikte databronnen. Ten slotte
worden de activiteiten beschreven waarmee het RIVM de afgelopen twee jaar gemeenten
heeft ondersteund bij hun lokale monitoring (de Lerende Lokale Monitor Kansrijke Start).

Figuur 1: Tijdslijn actieprogramma Kansrijke Start (bovenzijde figuur) en activiteiten RIVM Monitor Kansrijke Start (onderzijde figuur)

Actieprogramma Impuls Kansrijke Impuls Kansrijke
Kansrijke Start Start 1e tranche Start 2e tranche
2018

2019

Impuls Kansrijke
Start 3e tranche
2020

Coalitieakkoord: iedere
gemeente Kansrijke Start
2021

Vervolgaanpak Kansrijke Start
2022-2025
2022

2023

2024

2025

2026

Ondersteuning lokale monitoring

Factsheet
indicatorenset
2019

Factsheet
2019

Monitor
Kansrijke Start 2020

Factsheet
2020

Factsheet lokale
indicatorenset
2021

Factsheet
2021

Dashboard
lokale
indicatorenset

Factsheet
2022

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

4

Tekstbox 1: Toelichting actieprogramma Kansrijke Start
‘Alle kinderen een Kansrijke Start’ is de missie van het actieprogramma Kansrijke Start.
De doelen en actielijnen uit het actieprogramma 2018 – 2021 blijven in de Vervolgaanpak
2022-2025 gelijk (VWS, 2018b; VWS 2021). De kern hiervan is (aanstaande) ouders in een
kwetsbare situatie tijdig signaleren en hen ondersteuning bieden bij bewust en gezond
zwanger worden, een gezonde zwangerschap en veilig ouderschap. Het actieprogramma
stimuleert verschillende activiteiten en (preventieve) interventies voor gemeenten en
professionals binnen drie perioden: vóór de zwangerschap, tijdens de zwangerschap en
na de geboorte. De ambitie van de Vervolgaanpak Kansrijke Start 2022-2025 is dat in
elke gemeente structureel een lokale Kansrijke Start-aanpak wordt gerealiseerd, zodat
(aanstaande) ouders zich goed ondersteund voelen. De vervolgaanpak richt zicht op de
volgende pijlers: 1) Professionals en informeel netwerk ondersteunen (aanstaande)
ouders optimaal; 2) Lokale en regionale afspraken zorgen voor juiste zorg dichtbij
(aanstaande) ouders. Zie voor meer informatie over de doelstellingen en activiteiten
het actieprogramma Kansrijke Start 2022-2025.
Lokale coalities en het stimuleringsprogramma
Om zoveel mogelijk kinderen een kansrijke start te kunnen geven, is een brede,
domeinoverstijgende aanpak nodig waarin de mogelijkheden en behoeften van (aanstaande) ouders in een kwetsbare situatie centraal staan. Kwetsbaarheid wordt namelijk
beïnvloed door verschillende risico- en beschermende factoren in het medisch en sociaal
domein.

Leeswijzer
Allereerst worden de meest recent beschikbare cijfers van de vijftien indicatoren in een tabel
samengevat. Vervolgens bespreken we elke indicator afzonderlijk. Daarna bespreken wij de
ervaringen van betrokkenen met het actieprogramma Kansrijke Start. Vervolgens volgt een
beschrijving van de activiteiten voor de ondersteuning van gemeenten bij lokale monitoring.
Ten slotte worden de resultaten in het laatste hoofdstuk kort samengevat en in perspectief
geplaatst in de beschouwing.

Voor een effectieve aanpak die aansluit op de behoeften en hulpvraag van de (aan­
staande) ouders is het essentieel dat de interventies aansluiten op de lokale situatie.
Daarom werken gemeenten en zorgverleners samen bij de ontwikkeling van hierop
toegesneden interventies in lokale coalities.
In 2019 en 2020 konden gemeenten impulsgelden aanvragen om lokale coalities te
vormen en om interventies rondom Kansrijke Start in te zetten. Vanaf september 2022
ontvingen alle gemeenten aanvullende middelen om in te zetten voor Kansrijke Start.
Vanaf 2023 zal de financiering via een brede specifieke uitkering (SPUK) plaatsvinden.
Hier komen alle middelen rondom preventie voor gemeenten gebundeld en geoormerkt
beschikbaar.
Gemeenten zijn er zelf voor verantwoordelijk om lokale coalities samen te stellen.
Pharos voert het stimuleringsprogramma Lokale coalities Kansrijke Start uit en ondersteunt gemeenten bij het opzetten en invullen van een lokale coalitie Kansrijke Start.
Er zijn verschillende instrumenten ontwikkeld die gemeenten kunnen inzetten voor hun
aanpak. Voorbeelden zijn de analysetool, klantroutes en de menukaart Kansrijke Start.
Daarnaast is het RIVM in 2021 begonnen om lokale coalities bij hun lokale monitoring
te ondersteunen. Binnen deze Lerende Lokale Monitor Kansrijke Start is een lokale
indicatorenset (RIVM, 2021) ontwikkeld. In 2022 zijn de gegevens van deze indicatoren
voor elke gemeente beschikbaar gesteld in een dashboard op regiobeeld.nl/kansrijkestart. Deze is samen met andere beschikbare data te gebruiken als startpunt van een
gesprek met professionals, beleidsmakers en bestuurders en over wat er binnen de lokale
coalitie speelt en welke ontwikkelingen er zijn.

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

5

Tekstbox 2: Gebruikte databronnen
Kwantitatief onderzoek
• Vragenlijst onder alle Nederlandse gemeenten (indicatoren 1, 2 en 4*)
• Uitvraag bij landelijke organisaties: GGD GHOR Nederland, NCJ, TNO en Stichting
Centering Nederland. Op verzoek van het RIVM leveren deze organisaties gegevens
aan; op basis daarvan zijn de indicatoren berekend (indicatoren 3, 5, 6 en 9*)
• Uitvraag bij afzonderlijke jeugdgezondheidszorg (JGZ)-organisaties. Op verzoek van
het RIVM leveren afzonderlijke JGZ-organisaties gegevens aan; op basis daarvan zijn
de indicatoren berekend (indicatoren 13 en 14)
• Gegevens zoals beschikbaar binnen DIAPER: een data-infrastructuur met gegevens
vanuit Perined (zwangerschap en geboorte), Vektis (zorggebruik en zorguitgaven)
en CBS-microdatabestanden (achtergrondkenmerken van (aanstaande) ouders over
bijvoorbeeld huishoudsamenstelling, werk, inkomen, leefomgeving)
(indicatoren 7, 8, 10, 11, 12, 15*)
* Zie samenvatting resultaten voor overzicht indicatoren en nummers

Kwalitatief onderzoek
Individuele- en groepsgesprekken met betrokkenen bij het actieprogramma Kansrijke
Start zoals vertegenwoordigers van landelijke organisaties, projectleiders van lokale
coalities en zorgverleners uit de geboorte- en jeugdzorg, ervaringsdeskundigen en
(aanstaande) ouders. Zie pagina 27 voor uitgebreide beschrijving van de aanpak.

Resultaten
Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting

Onderstaande tabel geeft een samenvatting van de resultaten van de vijftien indicatoren;
per indicator wordt het meest recent beschikbare cijfer gepresenteerd. Voor de programmabrede indicatoren en ingevoerde interventies zijn dat cijfers over 2022. Voor de (gezondheid)
uitkomsten van (aanstaande) ouders en kinderen zijn dat cijfers over 2020 of 2021.

Op de volgende pagina’s wordt elke indicator besproken aan de hand van de volgende items:
belang van indicator, berekening van indicator, brongegevens, uitkomst indicator, en een
inhoudelijke toelichting op de cijfers, met waar mogelijk een verdieping en inzicht in de
ontwikkeling door de jaren heen.

Inleiding
Indicatoren

Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

1.

61% Gemeenten met een lokale of regionale coalitie (2022)

2.

63% Gemeenten met een gezamenlijk plan van aanpak Kansrijke Start (2022)

Voor de
zwangerschap

3.

78% Centrumgemeenten waarin Nu Niet Zwanger is gestart (2022)

Tijdens de
­zwangerschap

4.

72% Gemeenten waarin prenatale huisbezoeken worden uitgevoerd door de JGZ (2022)

5.

46% Gemeenten waarin VoorZorg wordt aangeboden (2022)

6.

43% Verloskundigenpraktijken getraind in CenteringZwangerschap (2022)

7.

21,9% Start zwangerschapsbegeleiding na de 10e week van de zwangerschap (2020)

8.

1,7% Vrouwen met problematische schulden in jaar van bevalling (2021)

9.

22% JGZ-organisaties die CenteringOuderschap aanbieden (2022)

Programmabreed

Na de geboorte

10. 6,3% Gezinnen die geen gebruik maken van kraamzorg (2020)
11. 7,2% Kinderen geboren in een gezin in een kwetsbare situatie (2021)
12. 14,8% Vroeggeboorte en/of laag geboortegewicht voor de duur van de zwangerschap (2021)

13

Spraak-taal

13. 5,0% Negatieve score op spraak-taal ontwikkeling rond twee jaar (2021)

14

Overgewicht

14. 8,1% Overgewicht (inclusief obesitas) rond twee jaar (2021)

15

Uithuisplaatsingen

15. 1,8 per 1.000 kinderen tot twee jaar uit huis geplaatst (2021)

Ervaringen
Beschouwing
Referenties

6

ontwikkelt zich in de gewenste richting

ontwikkelt zich niet in gewenste richting

gelijk gebleven

onduidelijkheid omtrent duiding of betrouwbaarheid

1. Gemeenten met een lokale of regionale coalitie
Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard

Belang indicator
Om zoveel mogelijk kinderen in Nederland een kansrijke start te geven, is een gezamenlijke
aanpak gewenst die ingebed is in het bredere preventieve gezondheidsbeleid van elke
gemeente. Een belangrijk onderdeel van Kansrijke Start is de vorming van coalities. Binnen
een lokale of regionale coalitie Kansrijke Start werken gemeente(n) en professionals uit het
sociaal domein samen met professionals uit het medisch domein. Het sociaal domein bestaat
uit onder andere de jeugdgezondheidszorg, welzijn, schuldhulpverlening, werk & inkomen en
huisvesting. Bij het medisch domein gaat het bijvoorbeeld om verloskundigen, gynaecologen,
kraamzorg, huisartsen en de GGZ. Binnen een lokale of regionale coalitie worden afspraken
gemaakt om de zorg en ondersteuning rondom de eerste 1000 levensdagen te verbeteren,
met specifieke aandacht voor gezinnen in een kwetsbare situatie. Deze afspraken gaan
bijvoorbeeld over tijdig problemen signaleren, effectief doorverwijzen en gezinnen beter
bereiken en begeleiden. Hierbij staan de wensen en behoeften van (aanstaande) ouders
centraal. Inzicht in het aantal lokale en regionale coalities is gewenst om na te gaan in hoeveel
gemeenten het actieprogramma is ingevoerd.

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

Berekening indicator
Teller: het aantal gemeenten dat een lokale of regionale coalitie heeft gevormd (n=166).
Noemer: alle gemeenten die de Impuls Kansrijke Start hebben ontvangen (N=272).
Bron en jaartal: vragenlijst onder gemeenten, 2022 (peildatum: 10 oktober 2022).

11

Kwetsbaar gezin

Beschrijving en verdieping

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen

Totaal aantal gemeenten met een lokale coalitie blijft stijgen
Onder alle 344 gemeenten in Nederland is in augustus 2022 een online vragenlijst uitgezet
(Tekstbox 3), met onder andere vragen over de vorming van een lokale of regionale coalitie.
Van de gemeenten die de Impuls Kansrijke Start hebben ontvangen, gaven er 166 (61 procent)
aan dat zij een coalitie hebben gevormd. Dit is een toename ten opzichte van vorig jaar.
Toen hadden 140 van alle gemeenten met impulsgelden een coalitie gevormd. Drie gemeenten zonder impulsgelden hebben in 2022 ook een lokale coalitie gevormd (Tabel 1).

Ervaringen
Beschouwing
Referenties

7

Indicatoruitkomst: 61 procent

Van alle Nederlandse gemeenten hebben er 53 (19 procent) een coalitie in voorbereiding of ze
zijn hierover in gesprek. 36 gemeenten (10 procent) geven aan geen coalitie te hebben
gevormd (niet weergegeven in Tabel 1). Tabel 1 en Figuur 2 presenteren de ontwikkeling van
lokale coalities van 2019 tot en met 2022.
Tekstbox 3: Vragenlijst onder gemeenten
Het RIVM heeft in augustus 2022 alle 344 Nederlandse gemeenten een online vragenlijst gestuurd waarin wordt gevraagd naar hun activiteiten op het gebied van Kansrijke
Start. Het RIVM heeft deze vragenlijst op verzoek van het ministerie van VWS ontwikkeld. De gegevens van de vragenlijst worden gebruikt om de indicatoren 1, 2 en 4 te
kwantificeren.
In 2022 hebben in totaal 234 gemeenten de vragenlijst ingevuld (respons: 68 procent),
waarbij per vraag de respons iets varieert. Om het invullen van de vragenlijst te
vergemakkelijken zijn in 2022 voor iedere gemeente die eerder gegeven antwoorden
reeds ingevuld. Dit houdt ook in dat reacties van gemeenten in 2021 zijn meegenomen
wanneer zij de vragenlijst in 2022 niet hebben ingevuld. Dit betekent dat we van 274
gemeenten gegevens hebben. Van 70 gemeenten hebben we geen reactie ontvangen,
wat betekent dat de uitkomsten van indicator 1, 2, en 4 een mogelijke onderschatting
zijn van de werkelijkheid. Ondanks het verzoek om de voor-ingevulde antwoorden
goed te controleren en indien nodig te wijzigen of aan te vullen, kunnen de indicatoruitkomsten door deze methodiek een mogelijke vertekening zijn van de werkelijkheid.

Tabel 1: Ontwikkeling lokale of regionale coalities over periode 2019 – 2022*

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

8

2019*

2020

2021

2022

Figuur 2: Visuele weergave van de ontwikkeling van het aantal coalities binnen de
gemeenten die de Impuls Kansrijke Start hebben ontvangen over periode 2019 – 2022*

Aantal gemeenten dat middelen voor Kansrijke
Start ontvangt

147

275

273

272

300

Totaal aantal Nederlandse gemeenten

355

355

352

344

250

Aantal gemeenten dat heeft gereageerd op de
vragenlijst

140

251

217

274

Aantal coalitie gevormd

40

59

140

166

Percentage t.o.v. gemeenten met Impuls Kansrijke
Start

27%

21%

51%

61%

Percentage t.o.v. alle gemeenten

11%

17%

40%

48%

Percentage t.o.v. alle responderende gemeenten

29%

24%

65%

61%

Aantal coalities in ontwikkeling of hierover in
gesprek

89

149

67

53

Percentage t.o.v. gemeenten met Impuls Kansrijke
Start

61%

54%

25%

19%

Percentage t.o.v. alle gemeenten

25%

42%

19%

15%

Percentage t.o.v. alle responderende gemeenten

64%

59%

31%

19%

200
150
100

Bron: vragenlijst onder gemeenten 2019, 2020, 2021 en 2022.
* In 2019 hebben alleen de 150 GIDS-gemeenten de mogelijkheid gehad om de Impuls Kansrijke Start
(tranche 1 en 2) aan te vragen. In 2020 konden de overige gemeenten middelen aanvragen (tranche 3).

50
0
2019

2020

2021

2022

Onbekend
Geen coalitie
Coalitie in ontwikkeling
Coalitie gevormd

Bron: vragenlijst onder gemeenten 2019, 2020, 2021 en 2022.
* In 2019 hebben alleen de 150 GIDS-gemeenten de mogelijkheid gehad om de Impuls Kansrijke Start
(tranche 1 en 2) aan te vragen. In 2020 konden de overige gemeenten middelen aanvragen (tranche 3).

2. Gemeenten met een gezamenlijk plan van aanpak
Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

9

Belang indicator
Een belangrijke stap voor een integrale aanpak Kansrijke Start is dat gemeenten een geza­
menlijk plan van aanpak vormgeven met samenwerkingspartners (Tekstbox 4).
Gemeenten kunnen een plan van aanpak opstellen en tegelijk toewerken naar een structurele
samenwerking binnen een lokale of regionale coalitie. Het opstellen van een plan van aanpak
kan ook gebeuren nadat een coalitie is vormgegeven. Voor het actieprogramma Kansrijke
Start is het van belang om inzicht te hebben in het aantal gemeenten met een gezamenlijk
plan van aanpak.

Indicatoruitkomst: 63 procent
Berekening indicator
Teller: het aantal gemeenten dat een plan van aanpak Kansrijke Start heeft (afgerond of in
ontwikkeling) (n=171).
Noemer: alle gemeenten die de Impuls Kansrijke Start hebben ontvangen (N=272).
Bron en jaartal: vragenlijst onder gemeenten, 2022 (peildatum: 10 oktober 2022).

Beschrijving en verdieping
Meer gemeenten met beginnend of gevormd plan van aanpak
In 63 procent van de gemeenten die de Impuls Kansrijke Start hebben ontvangen is met
samenwerkingspartners een plan van aanpak opgesteld (n=116), of wordt hiermee een begin
gemaakt (n=55). Dit betekent dat in minimaal 52 procent van alle gemeenten in Nederland
een plan van aanpak is opgesteld. Er is een toename in het aantal gemeenten dat een begin
gemaakt heeft met een gezamenlijk plan van aanpak, of deze reeds heeft opgesteld. Het
aantal is gestegen van 153 gemeenten in 2021 naar 171 gemeenten in 2022. In Tekstbox 4
staan de partijen beschreven met wie gemeenten in een lokale coalitie zitten, een plan van
aanpak mee hebben opgesteld, en/of samenwerken.

Tekstbox 4: Met wie werken gemeenten samen rondom Kansrijke Start?
In totaal hebben 274 gemeenten vragen beantwoord over de partijen met wie zij in een
lokale coalitie zitten, met wie zij, buiten de coalitie om, samenwerken, en met welke
partijen ze zouden willen samenwerken. Deze partijen verschillen tussen de gemeenten. De samenwerkingspartners zijn ingedeeld in vier verschillende categorieën: sociaal
domein, medisch domein, community en afdelingen binnen de gemeenten. Figuur 3
presenteert de partijen waarmee gemeenten samenwerken aan Kansrijke Start in 2020,
2021 en 2022.
Veelgenoemde partijen waarmee gemeenten samenwerken binnen het sociaal domein
zijn jeugdgezondheidszorg, GGD’en en wijkteams. In het medisch domein zijn verloskundigen en kraamzorg vaak genoemd. Binnen de gemeente wordt het meest samengewerkt met afdelingen op de thema’s jeugdgezondheidszorg en publieke gezondheid.
Van de community-partijen, zijn ervaringsdeskundigen en vrijwilligersorganisaties het
meest genoemd door gemeenten als partijen waarmee zij samenwerken.
Gemeenten gaven daarnaast aan dat ze graag overleggen met partijen die nu nog niet
betrokken zijn. De gewenste partijen zijn vooral huisartsen (door 99 gemeenten
genoemd), ervaringsdeskundigen (n=54) en zorgverzekeraars (n=54).

Figuur 3: Samenwerkingspartners waarmee de gemeenten in overleg zijn over Kansrijke Start

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

10

Medisch

Sociaal

Verloskundigen
Kraamzorg
VSV/IGO
Huisartsen (inclusief POH)
Gynaecologen
Kinderartsen
Psychologie, Obstetrie en Pediatrie-poli
Management ziekenhuis
Consortium Zwangerschap en Geboorte
Volwassen−GGZ

2022
2021
2020

0

20

40

60

80

100

% gemeenten dat in overleg is met...

Gemeente
Jeugdgezondheidszorg
Publieke gezondheid
Welzijn
Armoede
Schuldhulpverlening
Werk en inkomen
Jeugd
Huisvesting

Jeugdgezondheidszorg
GGD
Wijkteams
Kinderopvang
Centrum voor jeugd en gezin
Maatschappelijk werk
Jeugdhulp
Jongerenwerk
Scholen
Schuldhulpverlening
GGZ
Zorg (licht) verstandelijk beperkten
Zorgverzekeraar
Verslavingszorg
Informele zorg
Regionale ondersteuningsstructuur
Psychologen
Opvang kwetsbare groepen
0

2022
2021
2020

0

20

40

60

80

% gemeenten dat overlegt met de afdeling
binnen de gemeente gericht op thema...

2022
2021
2020

20

40

60

80

100

% gemeenten dat in overleg is met...

Community

100

Ervaringsdeskundigen
Vrijwilligersorganisaties
(Aanstaande) ouders in een
kwetsbare situatie

2022
2021

Zelfhulporganisaties
0

20

40

60

80

% gemeenten dat in overleg is met...

Bron: vragenlijst onder gemeenten, peildatum 10 oktober 2022.

100

3. Centrumgemeenten met ‘Nu Niet Zwanger’
voor de
­zwangerschap

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard

Belang indicator
Het programma Nu Niet Zwanger ondersteunt mensen in een kwetsbare situatie een bewuste
keuze te maken van hun kinderwens, zodat zij niet onbedoeld zwanger raken (Tekstbox 5).
Een van de doelstellingen van het actieprogramma Kansrijke Start is om een landelijk
dekkend netwerk van het programma Nu Niet Zwanger te realiseren (VWS, 2018b).
GGD GHOR Nederland rolt deze programma’s uit in samenwerking met Rutgers. Dit doen zij
veelal vanuit zogeheten centrumgemeenten voor maatschappelijke opvang en beschermd
wonen. Het doel is om in 50 centrumgemeenten Nu Niet Zwanger te hebben ingevoerd.
In deze gemeenten zijn er regionale samenwerkingsverbanden waar gemeenten bij kunnen
aansluiten. Vanuit de centrumgemeenten kunnen omringende gemeenten zich aansluiten.
De indicator geeft inzicht in hoeveel (centrum)gemeenten het programma Nu Niet Zwanger
beschikbaar is.

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

Beschrijving en verdieping

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen

Zelfde percentage (centrum)gemeenten met Nu Niet Zwanger
Het programma Nu Niet Zwanger is op 1 oktober 2022 in 39 van de 50 centrumgemeenten
gestart, waarbij 133 omringende gemeenten zich hebben aangesloten. Dat betekent dat
Nu Niet Zwanger in de helft van de gemeenten actief is (172 van de 344) (Figuur 4 en Figuur 5).
Het percentage deelnemende gemeenten is gelijk gebleven ten opzichte van vorig jaar, toch
hebben zich wel veranderingen voorgedaan. Drie gemeenten zijn met het programma
gestopt, en drie zijn ermee begonnen. Daarnaast zijn tien gemeenten door gemeentelijke
herindeling samengegaan in drie gemeenten, waarvan er een nog niet meedeed met het
programma. Eind 2022 zijn sinds de start van het programma in totaal bijna 19.000 cliënten
ondersteund vanuit Nu Niet Zwanger (GGD GHOR Nederland, 2023).

Ervaringen
Beschouwing
Referenties

11

Figuur 4: Centrum- en omringende
Figuur 5: Ontwikkeling centrum- en
gemeenten waarin het programma Nu Niet omringende gemeenten waarin het
Zwanger is gestart
programma Nu Niet Zwanger is gestart
2022
Gemeenten
Centrumgemeenten

Indicatoruitkomst: 78 procent
Berekening indicator
Teller: het aantal centrumgemeenten waar het programma Nu Niet Zwanger is gestart (n=39).
Noemer: het aantal centrumgemeenten (N=50).
Bron en jaartal: GGD GHOR Nederland, 2022 (peildatum: 1 oktober 2022).

Bron: GGD GHOR Nederland, 2022.

2019 (n=39)
2020 (n=134)
2021 (n=176)
2022 (n=172)
Centrumgemeenten
Gemeenten

voor de
­zwangerschap

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

12

Tekstbox 5: Toelichting Nu Niet Zwanger
Het programma Nu Niet Zwanger ondersteunt mannen en vrouwen in kwetsbare
omstandigheden om een bewuste keuze te maken over het moment van hun kinderwens, zodat zij niet onbedoeld zwanger raken. Hulpverleners gaan met hen in gesprek
over mogelijkheden, keuzes en consequenties rondom kinderwens, seksualiteit en
anticonceptie. Indien nodig wordt hen ondersteuning geboden. In januari 2022 is het
programma opgenomen en erkend als goed onderbouwd in de interventiedatabank
Gezond Leven van het RIVM.
In 2022 verschenen twee wetenschappelijke artikelen over het programma (Rijlaarsdam,
2022; Waelput, 2022). Tranzo deed eerder onderzoek naar praktijkervaringen van
zorgverleners en cliënten (Jeeninga & Cloin, 2021) en doet nu vervolgonderzoek naar
belemmerende en bevorderende factoren bij zorgverleners. Amsterdam UMC is in 2022

participerend onderzoek gestart naar wat er nodig is om professionals voldoende toe te
rusten voor gesprekken over kinderwens. Het OLVG onderzoekt in samenwerking met
Nu Niet Zwanger onbedoelde zwangerschappen bij mensen met psychiatrische kwetsbaarheden.
Van 2023 tot 2027 zal GGD GHOR Nederland gemeenten en GGD’en blijven ondersteunen
bij de uitrol en borging van het programma. In januari 2023 is een nieuwe factsheet van
Nu Niet Zwanger verschenen met de meest recente resultaten.
Meer informatie over Nu Niet Zwanger staat op: www.nunietzwanger.nl.

4. Gemeenten met prenatale huisbezoeken door de jeugdgezondheidszorg
tijdens de
­zwangerschap

Publiekssamenvatting

Belang indicator
Het prenataal huisbezoek door de jeugdgezondheidszorg (PHB-JGZ) is erop gericht om zo
nodig tijdens de zwangerschap vroegtijdig passende hulp en ondersteuning te bieden aan
(aanstaande) ouders. (Aanstaande) ouders kunnen vragen, zorgen en gewenste ondersteuning rondom het ouderschap bespreken met de jeugdverpleegkundige (Tekstbox 6).

Inleiding
Dashboard

Met de wijziging van de Wet publieke gezondheid (Wpg) heeft het prenatale huisbezoek een
extra stimulans gekregen. Hierin staat dat alle gemeenten een prenataal huisbezoek door de
JGZ moeten aanbieden aan zwangere vrouwen en hun gezinnen in een kwetsbare situatie
(VWS, 2020). Deze wet is ingegaan op 1 juli 2022. De indicator laat zien in hoeveel gemeenten
prenatale huisbezoeken door de JGZ worden uitgevoerd.

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

Indicatoruitkomst: 72 procent

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

Berekening indicator
Teller: het aantal gemeenten waarin de JGZ prenatale huisbezoeken doet (n=246).
Noemer: alle gemeenten in Nederland (N=344).
Bron en jaartal: vragenlijst onder gemeenten, 2022 (peildatum: 10 oktober 2022).

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

13

Beschrijving en verdieping
In meer gemeenten prenataal huisbezoek door JGZ
In 246 (72 procent) gemeenten worden prenatale huisbezoeken uitgevoerd door de JGZ
(Tekstbox 6). Dit betekent dat er een sterke toename is van het aantal gemeenten dat
PHB-JGZ aanbiedt ten opzichte van vorig jaar (n=169). Als het percentage wordt berekend
over het aantal gemeenten met respons op de vragenlijst, is het 90 procent. Dit percentage
was vorig jaar 75 procent.
Vooral aangeboden aan gezinnen in een kwetsbare situatie
PHB-JGZ wordt in 81 procent (n=221) van de responderende gemeenten aangeboden als
maatwerk voor gezinnen in een kwetsbare situatie, niet standaard aan alle gezinnen. Ook dit
is een toename ten opzichte van vorig jaar (n=169). Het PHB-JGZ vindt in de meeste gemeenten (69 procent) plaats tussen de 20e en 25e week van de zwangerschap (Figuur 6).
In 49­­procent van de gemeenten was dat in 2022 vóór de 15e week van de zwangerschap,
dat is meer dan in 2021.

Figuur 6: Percentage responderende gemeenten dat een PHB-JGZ uitvoert per periode
van de zwangerschap 2020, 2021 en 2022 (meerdere antwoorden mogelijk).
Percentage
70
60
49%
50
43%
40
30 25%
20
10
0
<15 wk

69%69%

65%
53%

69%

64%64%

48%

35%

15-20 wk

20-25 wk

2020 (N=181)
2021 (N=169)
2022 (N=223)

> 25 wk

Bron: vragenlijst onder gemeenten, 2022.
Van de responderende gemeenten in 2022 geeft 64 procent aan dat er afspraken zijn gemaakt
met professionals in de geboortezorg over het uitvoeren van het PHB-JGZ. Dit is een toename
ten opzichte van vorig jaar (56 procent). Het is niet duidelijk bij hoeveel gezinnen daadwerkelijk een PHB-JGZ is aangeboden. De meeste gemeenten (84 procent) geven aan geen inzicht
te hebben in het aantal PHB’s door verloskundige zorgverleners. Na de inwerkingtreding van
de wet PHB-JGZ (heeft meer dan de helft (56 procent) van de responderende gemeenten
afspraken gemaakt over de inkoop van PHB’s voor 2022.
Tekstbox 6: Toelichting prenatale huisbezoeken door de Jeugdgezondheidszorg
De JGZ biedt prenatale huisbezoeken aan als laagdrempelige hulp en ondersteuning in
aanvulling op de geboortezorg. Dit gebeurt nadat een professional in de geboortezorg
een kwetsbare situatie signaleert. Op basis van de hulpvraag, behoeften en mogelijkheden van de (aanstaande) ouders komen de jeugdverpleegkundige en de zwangere
(en haar partner of steunend netwerk tot) een plan van aanpak. Voorbeelden daarvan
zijn het benutten van informele steun, de weg wijzen naar gemeentelijke voorzieningen
en langdurige ondersteuning met programma’s zoals VoorZorg en Stevig Ouderschap.
Door het contact tussen het gezin en de jeugdverpleegkundige wordt al voor de
geboorte vertrouwen opgebouwd en kan continuïteit worden geboden (NCJ, 2022).

5. Gemeenten met ‘VoorZorg’
tijdens de
­zwangerschap

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard

Belang indicator
VoorZorg is een intensief ondersteuningsprogramma vanuit de jeugdgezondheidszorg om de
gezondheid en ontwikkeling van (jonge) moeders en hun kinderen in een kwetsbare situatie
te verbeteren (Tekstbox 7). De indicator geeft inzicht in het aanbod van het programma
VoorZorg binnen de gemeenten.

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

Beschrijving en verdieping

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

Meer gemeenten bieden VoorZorg aan
Het programma VoorZorg wordt in 46 procent (n=159) van alle gemeenten aangeboden
(Figuur 7). Dit aantal steeg de afgelopen jaren: in 2019 boden ten minste 117 gemeenten
(33 procent) VoorZorg aan, in 2020 waren dit 130 gemeenten (37 procent) en in 2021 150
gemeenten (43 procent) (Figuur 8). 23 van de 36 JGZ-organisaties die zorg en ondersteuning
bieden aan (aanstaande) ouders en kinderen in de eerste 1000 dagen, bieden VoorZorg aan.
Dit aantal is gelijk gebleven ten opzichte van 2021. In 2021 zijn in totaal 706 (aanstaande)
jonge moeders met het programma ondersteund. Dit is een lichte toename ten opzichte van
2020 (675), 2019 (610) en 2018 (570).

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen

Referenties

14

Gemeenten (n=159)

Figuur 8: Ontwikkeling gemeenten die­
VoorZorg aanbieden
2019 (n=109)
2020 (n=104)
2021 (n=144)
2022 (n=159)
Gemeenten

Berekening indicator
Teller: het aantal gemeenten waarin het programma VoorZorg aangeboden wordt (n=159).
Noemer: het totaal aantal Nederlandse gemeenten (N=344).
Bron en jaartal: Nederlands Centrum Jeugdgezondheid, 2022 (peildatum: 1 oktober 2022).

Lokale coalities

Beschouwing

2022

Indicatoruitkomst: 46 procent

1

Ervaringen

Figuur 7: Gemeenten die VoorZorg aan­
bieden

Tekstbox 7: Toelichting VoorZorg
VoorZorg is een ondersteuningsprogramma voor (jonge) moeders die zwanger zijn van
een eerste kind, weinig tot geen opleiding hebben gevolgd en te maken hebben met
meerdere problemen en risicofactoren. Voorbeelden van problemen en risicofactoren
zijn: alleenstaand, huiselijk geweld, middelengebruik, mishandeling, verwaarlozing, en
laag opleidingsniveau. Vanaf de 16e week van de zwangerschap tot het moment dat hun
kind twee jaar wordt, ontvangen zij 40 tot 60 huisbezoeken van een VoorZorgverpleegkundige. Deze ondersteunt hen bij de opvoeding en verschillende andere

Bron: Nederlands Centrum Jeugdgezondheid, 2022.

levensterreinen, zoals financiën en het opbouwen van een sociaal netwerk. Onderzoek
laat zien dat VoorZorg helpt om het aantal gevallen van kindermishandeling en huiselijk
geweld te verminderen en de leefstijl te verbeteren (Mejdoubi, 2014). Met verschillende
projecten wordt VoorZorg doorontwikkeld, waaronder VoorZorg-Verder (vervolgtraject
op VoorZorg), VoorZorg 2 (bij een niet eerste kind) en VoorZorg Late Start (startend na
28 weken zwangerschap tot zes weken na de geboorte). Meer informatie over VoorZorg
staat op: www.ncj.nl/voorzorg.

6. Verloskundigenpraktijken getraind in ‘CenteringZwangerschap’
tijdens de
­zwangerschap

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

15

Belang indicator
CenteringZwangerschap is een aangetoond effectieve vorm van groepszorg voor zwangere
vrouwen om de fysieke en psychosociale gezondheid te verbeteren (Tekstbox 8).
Deze indicator geeft inzicht in het percentage verloskundigenpraktijken dat getraind is in
CenteringZwangerschap.

Indicatoruitkomst: 43 procent
Berekening indicator
Teller: het aantal verloskundigenpraktijken waarvan minimaal één verloskundige een training
CenteringZwangerschap heeft gevolgd (n=253).
Noemer: het aantal verloskundigenpraktijken (N=591).
Bron en jaartal: Stichting Centering Nederland en de Koninklijke Nederlandse Organisatie van
Verloskundigen (KNOV), 2022 (peildatum: 1 oktober 2022).

De getrainde verloskundigenpraktijken zijn verspreid over het hele land. Het is onbekend
hoeveel verloskundigenpraktijken daadwerkelijk CenteringZwangerschap aanbieden en
hoeveel zwangere vrouwen deelnemen.
Figuur 9: Verloskundigenpraktijken met minimaal één verloskundige getraind in
CenteringZwangerschap
Aantal verloskundigen praktijken
1
5
17

Beschrijving en verdieping
Bij ruim vier op de tien verloskundigenpraktijken is minstens één medewerker getraind
In 43 procent (n=253) van alle verloskundigenpraktijken heeft minimaal één verloskundige
een training CenteringZwangerschap gevolgd (Figuur 9). Dit percentage is de afgelopen jaren
iets toegenomen. In 2019 was er in 33 procent (n=194) van de verloskundigenpraktijken
iemand getraind. In 2020 was dit 35 procent (n=203) en 39 procent in 2021 (n=229).

Tekstbox 8: Toelichting CenteringZwangerschap
CenteringZwangerschap is een vorm van verloskundige zorg. Hierbij volgt een groep van
acht tot tien zwangere vrouwen met dezelfde zwangerschapsduur tien bijeenkomsten
om de fysieke en psychosociale gezondheid van moeder en kind te verbeteren. Het zijn
interactieve bijeenkomsten onder leiding van de verloskundige in samenwerking met een
andere professional, zoals een kraamverzorgende of lactatiekundige. Naast medische
zorg (bijvoorbeeld bloeddruk meten) is er veel ruimte om kennis en ervaringen uit te
wisselen. Zo kunnen zwangere vrouwen van elkaar leren, hun gezondheidsvaardigheden
verbeteren en hun sociale netwerk vergroten. TNO vond positieve effecten op ervaringen
van zwangere vrouwen en zwangerschapsuitkomsten (Rijnders et al., 2016).

Bron: Stichting Centering Nederland en de Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen
(KNOV), 2022.

Recent onderzoek liet zien dat een derde van de in aanmerking komende vrouwen
deelnam aan CenteringZwangerschap. Dit waren voornamelijk vrouwen die zwanger
waren van hun eerste kind. Vrouwen met minder kennis over leefstijl en zwangerschapskennis namen juist minder deel aan de CenteringZwangerschap bijeenkomsten (Wagijo et
al., 2022). Momenteel voert TNO met verschillende andere partijen verder onderzoek uit
naar de Centering-methodiek. Dat gaat onder andere over: online Centering voor Eritrese
vrouwen, preconceptiezorg, en groepszorg in 7 landen (EU-programma Horizon2020).
In 2023 zal een monitor Uitvoering in de praktijk plaatsvinden. Hierin inventariseert TNO
of en in hoeverre verloskundigenpraktijken CenteringZwangerschap aanbieden en
uitvoeren. Meer informatie over CenteringZwangerschap staat op: www.centeringzorg.nl.

7. Start zwangerschapsbegeleiding ná 10e week zwangerschap
tijdens de
­zwangerschap

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard

Belang indicator

Beschrijving en verdieping

In Nederland worden de meeste zwangerschappen begeleid door een verloskundige.
Door deze zwangerschapsbegeleiding voor de 10e week van de zwangerschap te laten
beginnen hebben zwangere vrouwen op tijd toegang tot kennis, informatie en zorg op maat
(Zorginstituut Nederland, 2016; Volksgezondheidenzorg.info, z.d.). Tijdens de zwangerschapsbegeleiding krijgen vrouwen bijvoorbeeld voedingsadvies en andere leefstijladviezen,
wordt de gezondheid van moeder en kind gemonitord en worden sociale en psychische
thema’s besproken. Om zoveel mogelijk kinderen een kansrijke start te bieden, is het
belangrijk dat zoveel mogelijk aanstaande ouders tijdig starten met zwangerschapsbegeleiding. Het laat starten met zwangerschapsbegeleiding geeft een hoger risico op negatieve
geboorteuitkomsten. Deze indicator is gepresenteerd als het percentage zwangerschappen
waarbij de zwangerschapsbegeleiding ná de 10e week begon. Een laag percentage voor deze
indicator is gewenst. Dit betekent dat meer vrouwen op tijd starten met hun zwangerschapsbegeleiding.

Aangezien de benodigde data over 2021 nog niet volledig zijn, presenteren we in Figuur 10
de gegevens tot het meest recente gegevensjaar 2020. Het percentage zwangerschappen
in 2020 waarbij de zwangerschapsbegeleiding ná de 10e week startte is 21,9 procent. Dit
percentage nam tussen 2017 en 2020 af (Figuur 10).

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Indicatoruitkomst: 21,9 procent

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

Berekening indicator*
Teller: het aantal zwangerschappen van 24 weken of meer waarbij zwangerschapsbegeleiding
startte na de 10e week van de zwangerschap**.
Noemer: het aantal zwangerschappen van 24 weken of meer.
Bron en jaartal: Perined, 2020.
* De resultaten zijn afgestemd met Perined.
** In vergelijking met de publicatie van vorige jaren wijken de gepresenteerde percentages af door een
aanpassing in de berekening.

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

16

Figuur 10: Percentage zwangerschappen waarbij zwangerschapsbegeleiding na de 10e
week van de zwangerschap startte
Percentage
27,0
30 26,2
26,4
24,3
25
21,9
20
15
10
5
0
2016
Bron: Perined, 2020.

2017

2018

2019

2020

8. Vrouwen met problematische schulden in het jaar van de bevalling
tijdens de
­zwangerschap

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

17

Belang indicator
Chronische stress door financiële problemen bij (aanstaande) ouders is nadelig voor de
ontwikkeling van het kind, zowel tijdens de zwangerschap als na de geboorte (Van Rossem &
Pannecoucke, 2019). Inzicht in het percentage vrouwen met problematische schulden voor,
tijdens en kort na de zwangerschap is gewenst. Dit kan namelijk inzicht geven in het risico op
een mogelijke kwetsbare situatie vanwege stress en financiële zorgen.

Figuur 11: Percentage vrouwen met problematische schulden in jaar van bevalling
Percentage
4
3 2,9

Indicator uitkomst: 1,7 procent

2

Berekening indicator*
Teller: het aantal vrouwen bevallen na een zwangerschap van 24 weken of meer, met in het
jaar van bevalling een registratie in de schuldsanering en/of met een betalingsachterstand
van zes maanden of meer bij de zorgverzekeraar.
Noemer: het aantal vrouwen bevallen na een zwangerschap van 24 weken of meer.
Bron en jaartal: CBS-microdata, Perined, 2021.
* Kleine verschillen in de gepresenteerde percentages met de publicatie van vorig jaar kunnen worden
verklaard door updates door de dataleveranciers.

1
0

2,6

2,6
2,3

Minder vrouwen met schulden in het jaar van bevalling
In 2021 had 1,7 procent van de vrouwen die in datzelfde jaar bevielen problematische schulden (Figuur 11). Dit betekent dat zij een betalingsachterstand van zes maanden of meer bij de
zorgverzekeraar hadden (1,6 procent) en/of in de schuldsanering zaten (0,1 procent). In de
afgelopen vijf jaren daalt het percentage vrouwen met problematische schulden gestaag:
van 2,9 procent in 2017 tot 1,7 procent in 2021. Ook in de jaren daarvoor was al een daling
tezien (niet weergegeven).

2,1

2,0
1,8

1,7
1,6

0,3

0,3

0,2

0,2

0,1

2017

2018

2019

2020

2021

Betalingsachterstand bij zorgverzekeraar en/of in schuldsanering
Betalingsachterstand bij zorgverzekeraar
In schuldsanering

Bron: CBS-microdata, Perined, 2021.

Beschrijving en verdieping

2,3

9. JGZ-organisaties die CenteringOuderschap aanbieden
na de geboorte

Publiekssamenvatting

Belang indicator
CenteringOuderschap is een programma vanuit de jeugdgezondheidszorg dat (kwetsbare)
ouders van jonge kinderen laagdrempelig ondersteunt (Tekstbox 9). Deze indicator geeft
inzicht in het aanbod van CenteringOuderschap.

Inleiding

Indicatoruitkomst: 22 procent

Dashboard

Berekening indicator
Teller: het aantal JGZ-organisaties dat CenteringOuderschap aanbiedt (n=8).
Noemer: het aantal JGZ-organisaties dat zorg en ondersteuning biedt aan ouders en kinderen
in de eerste 1000 dagen (N=36).
Bron en jaartal: Stichting Centering Nederland en TNO, 2022.

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

Beschrijving en verdieping

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

Vrijwel zelfde aantal JGZ-organisaties dat CenteringOuderschap aanbiedt
In 2022 bieden acht JGZ-organisaties CenteringOuderschap aan. In 2019 en begin 2020 boden
acht van de 36 JGZ-organisaties CenteringOuderschap aan; in 2021 waren dit er negen.
In 2022 zijn twee JGZ-organisaties begonnen CenteringOuderschap aan te bieden. Drie
organisaties die CenteringOuderschap in eerdere jaren hebben aangeboden, bieden dat in
2022 niet meer aan, of het is onbekend of het nog wordt aangeboden. Daarnaast is er nog
één organisatie getraind in de methodiek, maar heeft deze het tot op heden nog niet aangeboden. In oktober 2022 is ook gestart met online CenteringOuderschap voor Eritreeërs.
In 2023 wordt gestart met het aanbieden van CenteringOuderschap in drie AZC’s in Drenthe,
Friesland en Groningen.

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

18

Tekstbox 9: Toelichting CenteringOuderschap
CenteringOuderschap omvat negen bijeenkomsten voor een groep jonge ouders en
wordt georganiseerd vanuit de jeugdgezondheidszorg. In de bijeenkomsten bespreken
ouders diverse onderwerpen en ervaringen met elkaar. De bijeenkomsten hebben als
doel om de eigen kracht, zelfregie en het sociale netwerk van de ouders te verbeteren.
Ouders kunnen voor deze groepsbijeenkomsten kiezen als vervanging van de individuele
consulten bij de JGZ. TNO, het LUMC en Stichting Centering Nederland onderzoeken de

Het varieert sterk in hoeverre alle acht JGZ-organisaties (Figuur 12) die het programma
aanbieden, het programma ook in 2022 hebben uitgevoerd. Redenen hiervoor zijn mogelijk
de gevolgen van de coronapandemie, arbeidskrapte en de tijdrovende planningstaken,
andere concurrerende programma’s of een gebrek aan deelnemers. Hoe vaak en hoeveel
jonge ouders hebben deelgenomen aan CenteringOuderschap is niet bekend.
Figuur 12: JGZ-organisaties die CenteringOuderschap aanbieden
2022
JGZ organisaties

Bron: CenteringOuderschap en TNO, 2022.

Centering-methodiek. In 2023 zal TNO in samenwerking met CenteringZorg monitoren in
hoeverre CenteringOuderschap wordt uitgevoerd in de praktijk. Daarnaast zal TNO naar
verwachting in 2023 meerdere publicaties uitbrengen over Centering en
CenteringOuderschap. Ook loopt er een pilot in Amsterdam en Rotterdam in samenwerking met TNO over een vloeiende doorloop vanuit CenteringZwangerschap naar
CenteringOuderschap. Meer informatie over CenteringOuderschap staat op:
www.centeringzorg.nl.

10. Gezinnen die geen kraamzorg gebruiken
na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

Belang indicator
De kraamperiode is belangrijk voor een goede start voor zowel de pasgeborene als het gezin
(Lagendijk et al., 2019; Shaw et al., 2006). In de eerste week na de bevalling biedt de kraamzorg fysieke en mentale ondersteuning en signaleert zij mogelijke risico’s (Stuurgroep
Zwangerschap & Geboorte, 2009). Onderzoek laat zien dat mensen met een lagere sociaaleconomische status minder vaak gebruik maken van kraamzorg. Dit wordt geassocieerd met
hogere zorguitgaven voor moeder en kind in de periode na de bevalling (Lagendijk et al.,
2019). Daarnaast beïnvloedt goede informatievoorziening en het sociale netwerk van
vrouwen de verwachtingen en het gebruik van kraamzorg (Laureij et al., 2021). Om kinderen
een kansrijke start te bieden, is het gewenst dat zoveel mogelijk gezinnen kraamzorg
­ontvangen. Deze indicator geeft inzicht in het percentage gezinnen dat geen gebruik maakt
van kraamzorg in de periode na de geboorte.

Indicatoruitkomst: 6,3 procent

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

Berekening indicator*
Teller: het aantal levendgeborenen waarvan de moeder geen declaratie voor kraamzorg had
in de periode ná de geboorte.**
Noemer: het aantal levendgeborenen.
Bron en jaartal: Vektis, CBS-microdata, 2020.
* In vergelijking met de publicatie van vorig jaar wijken de gepresenteerde percentages iets af door
update van de declaratiegegevens zorgverzekeraars.
** Voor de berekening van deze indicator zijn kraamzorgdeclaraties voor de intake en tijdens de bevalling
niet meegenomen.

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

Beschrijving en verdieping

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

19

Benodigde data over 2021 niet beschikbaar
De benodigde data over 2021 is voor deze indicator nog niet beschikbaar voor het RIVM.
Deze indicator kan dus alleen gepresenteerd worden tot en met het jaar 2020. Deze indicator
is in de vorige factsheet ook gepresenteerd maar was gebaseerd op incomplete declaratiegegevens van zorgverzekeraars. In de huidige factsheet presenteren we deze indicator tot en
met het jaar 2020 op basis van de complete declaratiegegevens van zorgverzekeraars.
Zodra de gegevens van 2021 beschikbaar zijn zullen wij deze gegevens presenteren op
www.regiobeeld.nl/kansrijkestart.

Ruim 6 procent van gezinnen in Nederland gebruikt geen kraamzorg in 2020
In 2020 maakte 6,3 procent van de gezinnen geen gebruik van kraamzorg. Als we het percentage berekenen met een aangescherpte methode*, is dit 5,4 procent in 2020. Tussen 2016 en
2020 fluctueert het percentage tussen de 6,0 en 7,1 procent (Figuur 13).
­Gezinnen die geen kraamzorg ontvangen, hebben in vergelijking met gezinnen die wel
­kraamzorg ontvangen vaker een laag inkomen (<10e percentiel). Tevens is het percentage
schulden, eenoudergezinnen, en GGZ-gebruik van ouders hoger bij gezinnen die geen
kraamzorg ontvangen. (Figuur 14).
Figuur 13: Percentage gezinnen dat geen gebruik maakt van kraamzorg op basis van
methode 2019-2021 (donker paars) en een aangescherpte methode (licht paars)*
Percentage
10
8
6

6,0

4 4,6

6,9

7,1

4,9

5,1

5,0

5,4

2017

2018

2019

2020

6,4

6,3

2
0
2016

Bron: Vektis, CBS-microdata, 2020.
* Dit jaar hebben we de indicator ook op een tweede, aangescherpte, manier berekend, waarbij de
verschillende datasets op een ander manier zijn gekoppeld. De koppeling bij de tweede manier gaat uit
van het declaratiebestand van Vektis, inclusief een extra selectie op kraamzorgdeclaraties die na de
bevalling zijn ingediend. Hierdoor ontstaan er kleine verschillen in de teller en de noemer. In 2023 zal
met experts de verschillende manieren van berekenen worden besproken en een keuze gemaakt worden
voor de in de toekomst te volgen methode.

na de geboorte

Figuur 14: Kenmerken van gezinnen die wel of juist geen kraamzorg ontvangen voor de jaren 2015 t/m 2020: eenoudergezin, GGZ-gebruik (één of beide ouders), gezin met laag
huishoudinkomen (<10e percentiel) en schulden (één of beide ouders)

93,7% ontvangt
kraamzorg

Geen kraamzorg

Kraamzorg

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

20

15

15

10

10

%

%
5

5

Een of beide ouders met schulden
0
2016

2017

2018

2019

2020

Een of beide ouders ontvangt GGZ
Eenoudergezin
Gezin met laag inkomen

0
2016

2017

2018

2019

2020

Bron: Vektis, CBS-microdata, 2020.
*GGZ is nog niet beschikbaar voor 2020

11. Kinderen geboren in een gezin in een kwetsbare situatie
na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

21

Belang indicator

Beschrijving en verdieping

(Aanstaande) ouders en kinderen in een kwetsbare situatie hebben een grotere kans op een
slechtere gezondheid en welzijn. Voor een goede signalering en ondersteuning van deze
gezinnen is het belangrijk om een beeld te krijgen van hoe vaak een kwetsbare situatie
voorkomt. Het Erasmus MC en de gemeente Rotterdam hebben een definitie voor kwetsbaarheid in de zwangerschap ontwikkeld (Van der Meer, 2020). Kwetsbaarheid ontstaat uit
een disbalans tussen aanwezige risicofactoren, zoals bijvoorbeeld armoede en een ongezonde leefstijl, en afwezigheid van beschermende factoren, zoals bijvoorbeeld een stabiele
gezinssituatie en een ondersteunend sociaal netwerk. Met deze kennis werken het Erasmus
MC, LUMC (Health Campus Den Haag) en RIVM sinds 2020 aan het meetbaar maken van de
term ‘kwetsbaarheid’. Zo kan het percentage kinderen dat geboren wordt in een gezin in een
kwetsbare situatie worden vastgesteld en gemonitord. In Tekstbox 10 staan de verschillende
stappen van dit onderzoek uitgebreider beschreven. In deze factsheet presenteren we een
eerste berekening van het percentage kinderen dat geboren wordt in een gezin dat te maken
heeft met meervoudige kwetsbaarheid op landelijk niveau, op basis van gegevens van
moeder en het huishouden. Deze berekening kan in de toekomst worden verbeterd.
Zo weten we nu bijvoorbeeld nog niet genoeg over de rol van de vader of partner van de
zwangere vrouw in relatie tot kwetsbaarheid. In vervolgonderzoek zal er aandacht zijn voor
deze vragen en andere onzekerheden.

Ongeveer 1 op 14 kinderen wordt geboren in een gezin met meerdere risicofactoren en een gebrek aan
beschermende factoren
In 2021 werd 7,2 procent van de kinderen geboren in een gezin waarvan de moeder te maken
heeft met meervoudige kwetsbaarheid. Dit komt door een combinatie van verschillende
risico- en beschermende factoren (Figuur 15).

Indicatoruitkomst: 7,2 procent
Voorlopige berekening indicator
Teller: het aantal levendgeborenen waarvan de moeder op basis van een combinatie van
verschillende aanwezige risicofactoren en een gebrek aan beschermende factoren (benoemd
in Tekstbox 10 en onder Figuur 15) te maken heeft met meervoudige kwetsbaarheid.
Noemer: het aantal levendgeborenen.
Bron en jaartal: CBS-microdata en Perined, 2021.

Het percentage is afgenomen van 2017 tot en met 2021, van 8,1 procent naar 7,2 procent.
Deze afname in meervoudige kwetsbaarheid komt mogelijk door een afname van verschillende onderliggende risicofactoren, zoals schulden (zie indicator 8). Sommige risicofactoren
zijn mogelijk in de afgelopen jaren ook minder goed geregistreerd. Een toename in beschermende factoren is ook een mogelijke verklaring voor de afname van het percentage.
Figuur 15: Percentage kinderen dat geboren wordt in een gezin waarvan de moeder op
basis van een combinatie van verschillende risico- en beschermende factoren te maken
heeft met meervoudige kwetsbaarheid.*
Percentage

15
10 8,1

7,9

7,9

2018

2019

7,7

7,2

2020

2021

5
0
2017

Bron en jaartal: CBS-microdata en Perined, 2021.
* De volgende factoren over de moeder en het huishouden zijn in de berekening meegenomen: leeftijd,
etniciteit, aantal bevallingen, asielzoekersstatus, opleidingsniveau, huishoudinkomen, sociaal­
economische positie (bron van inkomen), schulden, type contract, gezinssituatie, burgerlijke staat,
scheiding, gezinsgrootte, jeugdondersteuning in gezin, zorguitgaven (totaal, huisarts, ziekenhuis),
medicatiegebruik, verslaving, licht verstandelijke beperking, slachtoffer/ verdachte van misdrijf,
detentie, verhuizingen, verlies partner of kind, woning- en motorvoertuigbezit, afstand tot huisarts,
leefbaarheid van de buurt.

na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

22

Tekstbox 10: Meetbaar maken van kwetsbaarheid
Verschillende risico- en beschermende factoren beïnvloeden kwetsbaarheid tijdens de
zwangerschap en in de gezinssituatie. Deze factoren zijn zowel medisch als sociaal. Het
Erasmus MC, LUMC (Health Campus Den Haag), en RIVM onderzoeken of het mogelijk is
om vanuit bestaande gegevens over risico- en beschermende factoren meer inzicht te
krijgen in kwetsbaarheid. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van DIAPER.
Eerder onderzoek in 2020 en 2021: groepen zwangere vrouwen achterhalen met dezelfde risico- en
beschermende factoren, met routinematige- en zelfgerapporteerde data
Eerder onderzoek is uitgevoerd onder 4172 zwangere vrouwen die een of twee jaar
daarvoor hadden deelgenomen aan de Gezondheidsmonitor 2016, een vragenlijstonderzoek over leefstijl en ervaren gezondheid onder een selectie van de Nederlandse bevolking (Molenaar et al., 2022). Van deze vrouwen zijn gegevens beschikbaar over 42
variabelen die mogelijk invloed hebben op kwetsbaarheid. Dit zijn gegevens uit DIAPER
en de Gezondheidsmonitor 2016 over leefstijl, huishoudsamenstelling, individuele
kenmerken, psychosociale factoren, zelf-gerapporteerde gezondheid, zorggebruik,
levensgebeurtenissen en leefomstandigheden. Op basis van data zijn in de analyse
groepen geïdentificeerd van vrouwen die dezelfde kenmerken delen. Deze vrouwen lijken
op elkaar omdat ze dezelfde risico- en beschermende factoren voor kwetsbaarheid
hebben.
De onderzoeksgroep heeft vijf groepen achterhaald. De eerste groep had verschillende
risicofactoren voor kwetsbaarheid op verschillende domeinen tegelijk (meervoudige
kwetsbaarheid). Denk aan geen inkomen of een uitkering en een grotere kans op depressieve of angstige klachten. Drie andere groepen delen risicofactoren op één specifiek
domein: hoog zorggebruik, psychosociale kwetsbaarheid en sociaaleconomische kwetsbaarheid. De laatste groep wordt omschreven als gezond en sociaaleconomisch stabiel; zij
delen voornamelijk beschermende factoren zoals een goede ervaren gezondheid en een
betaalde baan. De vrouwen met meervoudige kwetsbaarheid bleken vaker slechtere

gezondheidsuitkomsten te hebben, zoals een vroeggeboorte, laag geboortegewicht voor
de duur van de zwangerschap, of een keizersnede, in vergelijking met de laatste gezond
en sociaaleconomisch stabiele groep. De andere drie groepen hadden geen slechtere
gezondheidsuitkomsten. Dat komt mogelijk door de beschermende factoren die zij
hebben op andere domeinen. Het kan ook zijn dat vooral de combinatie van risicofactoren in verschillende domeinen zorgt voor negatieve uitkomsten. Risicofactoren in één
domein betekent dan niet automatisch een slechtere uitkomst.
Schatten huidige indicator op basis van routinematige data
In het onderzoek hierboven is veel data gebruikt van een kleine en selectieve bevolkingsgroep, namelijk vrouwen die hebben deelgenomen aan de Gezondheidsmonitor 2016 en
daarna zwanger zijn geworden. Het onderzoek is voortgezet onder alle zwangere
vrouwen met uitsluitend routinematig verzamelde data in DIAPER. Hierbij is geen gebruik
gemaakt van de data uit de Gezondheidsmonitor over leefstijl en ervaren gezondheid.
Het bleek mogelijk om met uitsluitend de routinematig verzamelde data in kaart te
brengen hoeveel vrouwen te maken hebben met meervoudige kwetsbaarheid. Dit is
onderzocht door verschillende regressieanalyses uit te voeren. De verschillende regressiemodellen geven een variërend percentage (voor 2021 tussen de 7,2 procent en
9,1 procent), maar de ontwikkeling blijft hetzelfde. Figuur 15 toont de percentages van het
regressiemodel die het beste wetenschappelijk onderbouwd kon worden. In de berekening is gekeken naar het jaar/ de jaren voorafgaand aan de bevalling.
Vervolgonderzoek
De komende tijd wordt de monitoring van de omvang en kenmerken van gezinnen in een
kwetsbare situatie op landelijk, regionaal, gemeente- of wijkniveau verder uitgewerkt.
De cijfers zullen beschikbaar komen op www.regiobeeld.nl/kansrijkestart. In verder
onderzoek gaat het tevens om vragen zoals: welke variabelen dragen voornamelijk bij
aan de indeling in de klassen? Moeten we meer informatie registreren? Wat is de rol van
de vader of partner van de zwangere vrouw wat betreft kwetsbaarheid?

12. Vroeggeboorte en/of een laag geboortegewicht voor de duur van de zwangerschap (Big2)
na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard

Belang indicator
Er zijn gezondheidsrisico’s voor te vroeg geboren kinderen, kinderen met een laag geboortegewicht voor de duur van de zwangerschap en kinderen met een combinatie van beide.
Deze kinderen hebben een grotere kans om direct of kort na de geboorte te overlijden, of
fysieke gezondheidsproblemen te krijgen (Barker, 2006). Daarnaast hebben te vroeg geboren
kinderen op latere leeftijd vaker een groeiachterstand, een hoge bloeddruk, diabetes,
longklachten en een minder goed gehoor dan gemiddeld (Hille et al., 2007; Been et al., 2014;
Sonnenschein-Van Der Voort et al., 2014; Luu et al., 2015). Kinderen met een laag geboortegewicht hebben een grotere kans op overgewicht en aandoeningen als hart- en vaatziekten,
kanker en diabetes (Barker, 2006; RIVM, 2010, 2011). De combinatie van vroeggeboorte en/of
laag geboortegewicht voor de zwangerschapsduur wordt aangeduid als de ‘Big2’.

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

Indicatoruitkomst: 14,8 procent

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

Berekening indicator*
Teller: het aantal kinderen geboren na een zwangerschapsduur van 24 weken of meer met
een geboortegewicht onder geboortegewichtpercentiel 10 (Hoftiezer et al., 2019) en/of een
zwangerschapsduur van minder dan 37 weken.
Noemer: het aantal kinderen geboren na een zwangerschapsduur van 24 weken of meer.
Bron en jaartal: Perined, 2021.
* De resultaten zijn afgestemd met Perined.

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

23

Beschrijving en verdieping
14,8 procent van de kinderen te vroeg geboren en/of met een laag geboortegewicht geboren
In 2021 werd 14,8 procent van de kinderen geboren met een Big2. Van deze kinderen was
6,6 procent te vroeg geboren en had 9,7 procent een laag geboortegewicht voor de zwanger­
schapsduur (Figuur 16). Tussen 2017 en 2021 varieerden deze percentages van 6,9 tot
6,6 procent voor vroeggeboorte en van 10,5 tot 9,7 procent voor laag geboortegewicht voor
de zwangerschapsduur. Beide percentages dalen sinds 2018 licht.

Figuur 16: Vroeggeboorte en/of een laag geboortegewicht voor de duur van de
zwangerschap*
Percentage
20
16 15,6

15,6

15,3

15,0

14,8

12 10,3

10,4

10,2

9,8

9,7

6,9

6,8

6,7

6,7

6,6

0
2017

2018

2019

2020

2021

8
4

Te vroeg geboren kinderen en/of kinderen met een laag geboortegewicht voor de
zwangerschapsduur (Hoftiezer)
Kinderen met een laag geboortegewicht voor de zwangerschapsduur (Hoftiezer)
Te vroeg geboren kinderen (<37 weken)

Bron: Perined, 2021.
* Meerdere kinderen zijn zowel te vroeg geboren als te klein voor de duur van de zwangerschap (Big2),
waardoor de som van beiden niet gelijk is aan het totaal.

13. Kinderen die negatief scoren op spraak-taalontwikkeling rond de leeftijd van twee jaar
na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

24

Belang indicator
Een taalontwikkelingsachterstand of -stoornis bij jonge kinderen kan op latere leeftijd
gevolgen hebben voor het dagelijks functioneren, zoals schoolprestaties, sociale relaties en
de psychische gezondheid (Johnson et al., 2010; NCJ, 2018). De jeugdgezondheidszorg (JGZ)
onderzoekt de ontwikkeling van kinderen om risicofactoren en problemen rond
spraak-taalontwikkeling tijdig te kunnen signaleren. De JGZ-organisaties gebruiken ontwikkelingskenmerken van het Van Wiechen-onderzoek om de spraak-taalontwikkeling van
kinderen (0-4 jaar) te monitoren. Deze indicator geeft inzicht in de spraak-taalontwikkeling
rond de leeftijd van twee jaar.

Indicatoruitkomst: 5,0 procent
Berekening indicator
Teller: het aantal kinderen dat tijdens het contactmoment met de JGZ rond de leeftijd van
twee jaar negatief scoort bij de ontwikkelingskenmerken ‘zegt zinnen van twee woorden’ en
‘wijst zes lichaamsdelen aan bij pop’.
Noemer: het aantal kinderen waarover gegevens over spraak-taalontwikkeling beschikbaar
zijn.
Bron en jaartal: uitvraag onder alle JGZ-organisaties die zorg tussen 0-4 jaar aanbieden (N=36,
respons n=20), 2021.

Beschrijving en verdieping
1 op de 20 kinderen rond de leeftijd van twee jaar had een spraak-taalachterstand
Voor 2021 waren bruikbare gegevens van 73.765 kinderen beschikbaar vanuit twintig JGZ-­
organisaties uit verschillende delen van het land. Van deze kinderen scoorde 5,0 procent
(n=3.656) negatief op de twee genoemde kenmerken van de spraak-taalontwikkeling
(Tabel 2). Dit percentage varieert tussen de JGZ-organisaties van 3,6 tot 10,2 procent. In 2020
was het percentage kinderen met een negatieve score iets lager, namelijk 4,7 procent*.
Voorzichtige interpretatie resultaten nodig
Net als in 2020 moeten de resultaten van 2021 voorzichtig worden geïnterpreteerd. Ten eerste
zijn niet van alle JGZ-organisaties gegevens beschikbaar (20 van de 36), waardoor de percentages kunnen afwijken van de landelijke percentages. Ook zijn er in 2020 en 2021 gegevens
van minder kinderen geregistreerd. Volgens verschillende JGZ-organisaties zou er ook dit jaar

sprake kunnen zijn van selectie. Vanwege de coronamaatregelen hadden vooral kinderen in
een kwetsbare situatie een contactmoment. Dit kan betekenen dat het percentage een
overschatting is. Ook vonden de afgelopen twee jaar veel contactmomenten telefonisch
plaats, waardoor de spraak-taalontwikkeling is genoteerd op basis van het inzicht van de
ouders, in plaats van het onderzoek door de JGZ-medewerker. Hierdoor kan het percentage
zijn onderschat. Een aantal JGZ-organisaties gaf aan dat ze door deze vertekening geen data
wilden aanleveren.
Tabel 2: Kinderen die negatief scoren op spraak-taalontwikkeling rond de leeftijd van
twee jaar
2018

2019

2020

2021

Aantal kinderen
waarover gegevens
beschikbaar zijn

86.563

84.421

58.284

73.765

Percentage kinderen
met een negatieve
score op de items
‘zegt zinnen van 2
woorden’ en ‘wijst
6 lichaamsdelen aan
bij pop’

4,6%
(n=4.007)

4,8%
(n=4.074)

4,7%
(n=2.723)

5,0%
(n=3.656)

Spreiding tussen
JGZ-organisaties

2,6% - 9,2%

2,9% - 9,8 %

2,7 % - 11,1%

3,6% - 10,2%

Bron: uitvraag JGZ organisaties 2019, 2020 en 2021 die zorg tussen 0-4 jaar aanbieden.
* In de eerdere factsheets van de monitor Kansrijke Start (2019 – 2021) staan andere percentages
genoemd, omdat de percentages elk jaar worden gebaseerd op de in dat jaar aangeleverde data die
mogelijk van andere responderende JGZ-organisaties afkomstig kunnen zijn.

14. Kinderen met overgewicht rond de leeftijd van twee jaar
na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard

Belang indicator
Overgewicht en obesitas bij jonge kinderen kunnen op latere leeftijd gezondheidsproblemen
en psychosociale problemen veroorzaken (NCJ, 2012). De jeugdgezondheidszorg (JGZ)
onderzoekt de ontwikkeling van kinderen zodat risicofactoren en problemen tijdig kunnen
worden gesignaleerd. Om het percentage kinderen met overgewicht en obesitas te berekenen, wordt een Body Mass-index (BMI) bepaald met behulp van lengte en gewicht.
Deze BMI-scores zijn volgens de International Obesity Task Force-afkapwaarden (Cole et al.,
2000) in categorieën ingedeeld, rekening houdend met geslacht en leeftijd van het kind.
De indicator geeft inzicht in welke mate overgewicht en obesitas voorkomen bij kinderen
rond de leeftijd van twee jaar.

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

Beschrijving en verdieping

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

1 op de 12 kinderen rond de leeftijd van twee jaar had overgewicht of obesitas
Voor 2021 waren bruikbare gegevens van 54.611 kinderen beschikbaar vanuit negentien
JGZ-organisaties uit verschillende delen van het land. Van deze kinderen had 8,1 procent
(n=4.405) overgewicht of obesitas (Tabel 3). Dit percentage varieert tussen de JGZ-organisaties van 5,1 tot 11,8 procent. Het percentage is vergelijkbaar met de percentages in 2018 en
2019. In 2020 lag het hoger, namelijk 9,3 procent*.

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

25

Indicatoruitkomst: 8,1 procent
Berekening indicator
Teller: het aantal kinderen bij wie tijdens het contactmoment met de JGZ rond de leeftijd van
twee jaar de BMI binnen de categorieën ‘overgewicht’ of ‘obesitas’ valt.
Noemer: het aantal kinderen waarover gegevens over de BMI beschikbaar zijn.
Bron en jaartal: uitvraag onder alle JGZ-organisaties die zorg tussen 0-4 jaar aanbieden (N=36, respons
n=19), 2021.

Voorzichtige interpretatie resultaten nodig
Net als in 2020 moeten de resultaten voorzichtig geïnterpreteerd worden. Ten eerste zijn niet
van alle JGZ-organisaties gegevens beschikbaar (19 van de 36), waardoor de percentages
kunnen afwijken van de landelijke percentages. Ook zijn er in 2020 en 2021 van minder
kinderen gegevens geregistreerd. Volgens verschillende JGZ-organisaties zou er ook dit jaar
sprake kunnen zijn van selectie. Vanwege de coronamaatregelen hadden ook in 2021 vooral
kinderen in een kwetsbare situatie een contactmoment. Dit kan betekenen dat het percentage een overschatting is. Een aantal JGZ-organisaties gaf aan dat ze door deze vertekening
geen data wilden aanleveren.
Tabel 3: Kinderen met overgewicht of obesitas rond de leeftijd van twee jaar
2018

2019

2020

2021

Aantal kinderen
waarover gegevens
beschikbaar zijn

73.593

72.394

42.101

54.611

Percentage kinderen
waarbij de Body
Mass Index binnen
de categorieën
‘overgewicht’ of
‘obesitas’ valt

8,0%
(n=5.868)

8,2%
(n=5.903)

9,3%
(n=3.911)

8,1%
(n=4.405)

Spreiding tussen
JGZ-organisaties

3,6% - 13,3%

5,1% - 13,5%

5,7% - 13,7%

5,1% - 11,8%

Bron: uitvraag JGZ organisaties 2019, 2020 en 2021 die zorg tussen 0-4 jaar aanbieden.
* In de eerdere factsheets van de monitor Kansrijke Start (2019 – 2021) staan andere percentages
genoemd, omdat de percentages elk jaar worden gebaseerd op de in dat jaar aangeleverde data die
mogelijk van andere responderende JGZ-organisaties afkomstig kunnen zijn.

15. Uithuisplaatsingen van kinderen tot de leeftijd van twee jaar
na de geboorte

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

26

Belang indicator
Soms wordt de gezonde en veilige ontwikkeling van een kind bedreigd en helpt hulp op
vrijwillige basis niet of niet genoeg. Dan kan de rechter een jeugdbeschermingsmaatregel
opleggen. Een kind wordt dan ‘onder toezicht gesteld’ of ‘onder voogdij geplaatst’ om de
bedreiging voor de veiligheid en ontwikkeling van het kind te stoppen. Deze indicator geeft
inzicht in hoe vaak baby’s en jonge kinderen uit huis worden geplaatst.

Indicatoruitkomst: 1,8 per 1000 kinderen tot twee jaar
Berekening indicator
Teller: het aantal kinderen tot twee jaar dat op enig moment ten minste een dag een jeugdbeschermingsmaatregel heeft ontvangen, overlappend met jeugdhulp met verblijf.*
Noemer: het aantal kinderen tot twee jaar.
Bron en jaartal: CBS-microdata, 2021.
*Het CBS heeft geen directe informatie over uithuisplaatsingen. De combinatie tussen een jeugdbeschermingsmaatregel en jeugdhulp met verblijf geeft vermoedelijk een uithuisplaatsing weer. Maar er kan
ook vrijwillig gekozen zijn voor plaatsing in jeugdhulp met verblijf.

Beschrijving en verdieping
Aantal uithuisplaatsingen van kinderen tot twee jaar vergelijkbaar met vorig jaar
In 2021 zijn vermoedelijk 1,8 per 1000 kinderen tot twee jaar uit huis geplaatst (Figuur 17).
Dit zijn kinderen die onder voogdij zijn geplaatst of een ondertoezichtstelling hebben, in
combinatie met jeugdhulp met verblijf. Tussen 2017 en 2021 nam het aantal uithuisplaatsingen iets af van 1,9 per 1000 in 2017 naar 1,8 per 1000 in 2021. In Figuur 17 is het aantal uithuisplaatsingen ook uitgesplitst naar verschillende kenmerken van kwetsbare situaties.

Figuur 17: Totaal aantal kinderen tot twee jaar dat vermoedelijk uit huis is geplaatst
(per 1000), gespecificeerd naar laag huishoudinkomen, schulden (één of beide ouders),
GGZ-gebruik (één of beide ouders tot en met 2020) of eenoudergezin.*
Aantal per 1000
2.0
1,9

1,9

1,9

1,8

1,8

1,0

1,1

1,0

1,0

1,0

1,0
0,7
0,5 0,6

1,0
0,7

0,9
0,6

0,9
0,5

0,6

1,5
1,0

0,0
2017

0,6

2018

0,5
2019

Aantal uithuisplaatsingen per 1000
...waarvan laag inkomen (<10e percentiel)
...waarvan schulden
...waarvan GGZ gebruik ouders
...waarvan eenoudergezin

Bron: CBS-microdata, 2021.
* Kinderen kunnen in meerdere categorieën vallen.

0,4
2020

0,5
2021

Ervaringen met het actieprogramma Kansrijke Start
Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

27

In september-oktober 2022 spraken de onderzoekers van het RIVM individueel en in groepen
met verschillende betrokkenen bij het actieprogramma Kansrijke Start (zie Tekstbox 11 voor
de methode). Het gaat om projectleiders, vertegenwoordigers van landelijke organisaties,
zorgverleners, ervaringsdeskundigen en (aanstaande) ouders. Doel hiervan was om inzicht te
krijgen in de ervaringen rondom de voortgang van het actieprogramma. Ook konden zo
knelpunten bij de implementatie en duurzame verankering van het actieprogramma worden
benoemd.
In dit onderdeel beschrijven we de belangrijkste bevindingen aan de hand van vier thema’s:
1) invoering van het actieprogramma; 2) samenwerking, 3) financiering en bekostiging; en
4) ervaringen van (aanstaande) ouders en ervaringsdeskundigen. We maken geen onderscheid in de ervaringen van de verschillende betrokkenen. Uitzondering zijn de ervaringen van
ervaringsdeskundigen en (aanstaande) ouders, die benoemen we wel apart. Daarnaast
bespreken we enkele resultaten uit de vragenlijst onder alle gemeenten (zie ook Tekstbox 3)
voor de thema’s ‘Invoering van het actieprogramma’ en ‘Samenwerking’ (Tekstbox 12 en 13).

Bij de start van de bijeenkomsten en interviews kregen de deelnemers een korte
introductie over de achtergrond van de Monitor Kansrijke Start, het doel van de
bijeenkomst en het gebruik van hun gegevens. Iedere deelnemer gaf mondeling
akkoord voor opname van de bijeenkomst en anoniem gebruik van de data (‘informed
consent’). De gespreksleider gebruikte een gespreksleidraad om het gesprek te structureren. Bij de bijeenkomsten waren daarnaast meerdere onderzoekers aanwezig, om
aantekeningen te maken en achteraf gezamenlijk de resultaten te duiden. De opnamen
van de bijeenkomsten zijn volledig uitgeschreven in transcripten. De transcripten zijn
door twee onderzoekers geanalyseerd en gecodeerd met behulp van MAXQDA, een
programma voor het thematisch analyseren van kwalitatieve data. Bij verschillen in
codering, vond overleg plaats totdat consensus werd bereikt. Hierna hebben de
onderzoekers verkend wat de belangrijkste overkoepelende thema’s waren. Aan de
hand van deze thema’s zijn de resultaten uitgewerkt.

1. Invoering van het actieprogramma
Tekstbox 11: Procedure dataverzameling en -analyse
Voor de dataverzameling zijn interviews en groepsbijeenkomsten gehouden in september en oktober 2022, met in totaal 36 personen. Er vonden twee online focusgroepen
plaats met 20 mensen die actief zijn bij het actieprogramma, waaronder diverse
zorgverleners, vertegenwoordigers van landelijke organisaties vanuit de geboortezorg,
het sociaal domein en ervaringsdeskundigen. Daarnaast interviewde het RIVM online
negen projectleiders van lokale coalities Kansrijke Start die deelnemen aan het RIVM
ondersteuningsprogramma Lerende Lokale Monitor (zie ook onderdeel Lokale Monitor
Kansrijke Start 2021-2022 op pagina 34). Tot slot zijn er individuele gesprekken gevoerd
met vijf (aanstaande) ouders (in een kwetsbare situatie) en twee professionele ervaringsdeskundigen. Met hen is gesproken over hun ervaringen met zorg en ondersteuning binnen Kansrijke Start, en over de behoeften van de (aanstaande) ouder. De twee
professionele ervaringsdeskundigen maken onderdeel uit van de Spiegelgroep
Kansrijke Start. Een van de professionele ervaringsdeskundigen heeft geholpen met de
werving van (aanstaande) ouders. De interviews met (aanstaande) ouders vonden
fysiek en in hun eigen omgeving plaats. Voor deelname aan het interview ontvingen
ervaringsdeskundigen en (aanstaande) ouders een tegoedbon.

Toelichting: het gaat hierbij om verschillende aspecten die belangrijk zijn voor de vormgeving
van het actieprogramma op lokaal niveau. Denk aan bewustzijn, verantwoordelijkheden,
aanbod interventies en beschikbaarheid van personeel. In Tekstbox 12 zijn de resultaten van
de vragenlijst (zie ook Tekstbox 3) over de invoering van het actieprogramma samengevat.
Groter bewustzijn bij gemeenten en zorgverleners stimuleert aandacht voor Kansrijke Start
Betrokken professionals ervaren dat het onderwerp en het belang van Kansrijke Start en
preconceptie gezondheid steeds beter wordt begrepen en meer wordt geagendeerd. Dat is
volgens betrokkenen in zowel het sociaal als het medische domein zichtbaar. De beweging
vanuit de landelijke partijen die vroeg investeren in het kind centraal stelt, helpt daarbij en
draagt bij aan het gevoel van urgentie. Dat geldt ook voor de ondersteunende cijfers en data
op lokaal niveau en de betrokkenheid van ervaringsdeskundigen. Betrokkenen hebben
ervaren dat het een gezamenlijk probleem is om de ongelijke kansen op te lossen, en dat alle
betrokken partijen daar verantwoordelijk voor zijn.
“We hebben met z’n allen aandacht voor dit onderwerp, van landelijk, regionaal, maar ook lokaal
niveau. Dat niemand ontkent dat we hier iets mee moeten en dat daar allerlei acties op moeten zijn.”
Vertegenwoordiger landelijke organisatie

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

28

Wel geven betrokkenen aan dat nog niet elke gemeente en alle zorgverleners het belang van
Kansrijke Start zien. Daardoor zijn er grote verschillen tussen gemeenten en tussen zorgverleners. Het is nieuw, spannend en tijdrovend om een coalitie te vormen en met samenwerkingspartners een plan van aanpak op te stellen. Daarnaast vraagt het volgens betrokkenen
om motivatie en wilskracht. Meerdere betrokkenen noemden dat er bij hen behoefte is om
het urgentiebesef bij en de rol van de zorgverlener nog meer te stimuleren. Zo kunnen organisaties met een vertegenwoordiger deelnemen aan een lokale coalitie, wat niet direct betekent
dat het ook aandacht krijgt binnen de organisatie die vertegenwoordigd wordt. Dat kan
bijvoorbeeld door de thematiek in de opleiding te integreren.
“Nou, iedereen weet wel een beetje wat Kansrijke Start is, maar het zit nog niet in alle haarvaten van alle
organisaties, van alle partnerorganisaties.”
Projectleider Lokale Coalitie
Duidelijkheid over verantwoordelijkheden gewenst
Betrokkenen geven aan dat duidelijke afspraken over takenpakketten en verantwoordelijkheden nodig zijn om Kansrijke Start blijvend te kunnen verankeren in zowel het medisch als
sociaal domein. Zo is er behoefte aan een ‘kartrekkersrol’ voor de lokale coalitie. Idealiter zou
dit een onafhankelijk persoon zijn die weet wat er in andere gemeenten speelt, zodat kennis
gedeeld kan worden. Zorgverleners hebben behoefte aan duidelijke afspraken over hun
verantwoordelijkheid binnen de lokale coalitie Kansrijke Start. Verschillende betrokkenen
waaronder verloskundigen, huisartsen en de jeugdgezondheidszorg, geven aan een rol te zien
voor Kansrijke Start binnen hun vakgebied. Maar voor hen zijn taken en verantwoordelijkheden tot nu toe nog niet duidelijk afgebakend. Ook zijn de activiteiten op het gebied van
Kansrijke Start vaak (te) vrijblijvend ingevuld. Zaken als mandaat, tijd en middelen om de
afspraken die gemaakt zijn in de lokale coalitie daadwerkelijk tot uitvoer te brengen zijn niet
altijd helder. Geboortezorgprofessionals geven verder aan dat de geografische afbakening
van de gemeenten niet altijd overeenkomt met het gebied waarin zij werken. Zij werken vaak
voor verschillende gemeente tegelijk en merken dat er andere afspraken gelden tussen
gemeenten. Dit belemmert de vormgeving van de activiteiten voor Kansrijke Start.
“Dus, kortom, er gebeurt ongelofelijk veel en ik denk nu dat we de stap moeten maken naar nog meer
focus aanbrengen aan wie heeft nou precies welke rol, weten we dat van elkaar en hoe pakken we dat
nou aan om voor elkaar te krijgen?”
Vertegenwoordiger landelijke organisatie

Tekstbox 12: Resultaten vragenlijst onder gemeenten over de invoering van het
actieprogramma
In de vragenlijst voor gemeenten (Tekstbox 3) zijn diverse vragen gesteld over de stand
van zaken rondom Kansrijke Start. Een aantal bevindingen rond het thema Invoering
van het actieprogramma staat in deze tekstbox. Als het niet anders is aangegeven,
is het percentage berekend over de responderende gemeenten in 2022 (n=234).
• Van de gemeenten die geen aanvullende middelen hebben aangevraagd, geeft
55 procent aan dat binnen de gemeenten onvoldoende capaciteit was om het thema
Kansrijke Start op te pakken en 38 procent is van plan of momenteel bezig met
contact zoeken met partijen uit het medisch en sociaal domein.
• Lokale resultaten van Kansrijke Start worden in 50 procent van de gemeenten in
beeld gebracht met lokale cijfers en indicatoren en in 47 procent van de gemeenten
door het bevragen van de ervaringen van professionals.
• 65 procent van de gemeenten geeft aan dat de coronapandemie invloed heeft gehad
op de activiteiten en voortgang van Kansrijke Start. De toegenomen werkdruk bij
coalitiepartners heeft invloed in 55 procent van de gemeenten.
Aanbod interventies verschilt tussen gemeenten en past niet altijd bij de behoeften van (aanstaande)
ouders
Er zijn meerdere preventieve, effectief-bewezen interventies beschikbaar die bijdragen aan
een Kansrijke Start van (aanstaande) ouders en kinderen in de eerste 1000 dagen. Het aanbod
hiervan varieert sterk tussen gemeenten. Zo zijn er gemeenten waarin zowel Nu Niet Zwanger, VoorZorg, als CenteringZwangerschap worden gecontracteerd. In andere gemeenten
gebeurt dat niet (Figuur 18). Betrokkenen geven aan dat overzichtelijke informatie en duidelijkheid over de beschikbare interventies gemeenten kan aanmoedigen om effectieve
interventies te gebruiken.

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting

Figuur 18: Aanbod interventies Nu Niet Zwanger, VoorZorg, en CenteringZwangerschap
per gemeente
Aanbod interventies per
gemeente
0
1
2
3

Betrokkenen willen ook dat er meer op wordt gestuurd dat het vakmanschap van de professionals verder wordt ontwikkeld naar activiteiten binnen Kansrijke Start. Voorbeelden zijn communicatievaardigheden, sensitief werken en vroegsignalering. Dit sluit aan bij de doelstellingen uit de vervolgaanpak Kansrijke Start. Vaak wordt iedere ouder/kind op dezelfde manier
behandeld. Maar er is juist behoefte aan wat meer maatwerk, meer ruimte voor flexibiliteit
om in te spelen op de lokale situatie per gemeente en per gezin.

Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

29

Afstand tussen praktijk en lokaal beleid belemmert praktische uitvoering
Betrokkenen ervaren een grote afstand tussen de ‘lokale beleidstafels’ en de dagelijkse
praktijk. Ze geven aan dat er eerst veel aandacht naar het bestuurlijke commitment is gegaan,
terwijl zij nu meer ruimte en aandacht willen voor de praktische uitvoering van het actieprogramma door professionals en (aanstaande) ouders.

Bron: GGD GHOR Nederland, Nederlands Centrum Jeugdgezondheid, Stichting Centering Nederland en
de Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen (KNOV), 2022.
Daarnaast merken betrokkenen op dat veel interventies zonder maatwerk worden aangeboden.
Er wordt nog te vaak gedacht vanuit het aanbod in plaats van vanuit de behoefte van de ouder.
Sommige (aanstaande) ouders hebben vooral behoefte aan sociale steun en/ of bestaanszekerheid; zij hebben geen baat bij het huidige aanbod aan interventies. Voor een groter bereik en een
betere aansluiting bij de individuele behoeften van (aanstaande) ouders is er behoefte aan een
inclusiever aanbod en een grotere flexibiliteit. Andere thema’s waar betrokkenen meer aandacht
voor wensen zijn (onverwerkt) trauma en intergenerationele problematiek. Ook vinden betrokkenen dat de interventies moeten kunnen inspelen op specifieke situaties zoals anderstaligen en
vluchtelingen. Dan kunnen ook die groepen worden bereikt met de preventieprogramma’s.
Betrokkenen vinden het onverstandig om nieuwe interventies op te zetten aangezien dit veel tijd
en geld kost. Zij geven aan liever kleine aanpassingen of een nieuwe draai aan bestaande
interventies te geven door bijvoorbeeld goede domeinoverstijgende samenwerking.
“Ik zou ook een lans willen breken voor meer diepgaande aandacht voor trauma en intergenerationele
problematiek. Dat zit echt onvoldoende diepgaand in het actieprogramma. Veel problemen komen
namelijk niet uit de lucht vallen...”
Ervaringsdeskundige

“ […] en is ook echt wel de keuze gemaakt om gewoon de pijlen veel meer op de praktische uitvoering te
richten en ook de facilitering daarvan. […] gewoon te starten met de invoering en verwezenlijking in
plaats van te blijven hangen […] van hoe je vanuit het management en vanuit de organisatie die
beweging kan maken.”
Projectleider Lokale Coalitie
Uitdagingen in betrekken samenwerkingspartners bij lokale coalities Kansrijke Start
Volgens betrokkenen nemen huisartsen beperkt aan lokale coalities deel. Maar er bestaat een
brede consensus dat huisartsen een belangrijke rol hebben. Volgens betrokkenen kan
mogelijk via de doktersassistente de verbinding met de huisartsenzorg worden gemaakt en
kunnen zij een rol spelen binnen Kansrijke Start (bijvoorbeeld in de preconceptie gezondheidzorg en vroegsignalering). Ook zien betrokkenen personeelstekorten en wisselingen van
personeel in zowel het sociaal als medisch domein als een sterk belemmerende factor bij de
vormgeving en borging van Kansrijke Start activiteiten. In sommige gemeenten komt
Kansrijke Start moeilijk van de grond vanwege personeelswisselingen waarbij expertise en
ervaring verloren gaan. De werkdruk is in zowel het medisch als sociaal domein hoog, wat
volgens betrokkenen merkbaar ten koste gaat van de kwaliteit van de zorg en ondersteuning
aan de (aanstaande) ouder en het kind. Door de personeelstekorten wordt volgens betrokkenen in de JGZ steeds meer gekeken welke wettelijke taken als eerste moeten worden uitgevoerd. Niet-wettelijke taken blijven dan achterwege. Een voorbeeld hiervan is dat kinderen
minder vaak worden gezien door de JGZ, de afspraken waar vaccinaties gepland staan krijgen
voorrang. Daarmee bouwt een al aanwezige achterstand verder op, zo geven betrokkenen
aan. Ook vinden betrokkenen het verontrustend dat programma’s binnen Kansrijke Start zich

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding

richten op vroegsignalering, maar (aanstaande) ouders en kinderen te maken krijgen met
lange wachtlijsten als zij bijvoorbeeld naar de GGZ worden doorverwezen.
“En het is natuurlijk ook heel naar dat mensen nu zo lang op hulp moeten wachten, terwijl ze een actuele
hulpvraag hebben. En met die brede inzet op preventie […] Maar preventie moet gewoon nog veel
steviger neergezet worden, nog steeds. En zolang we dat niet echt doen en echt omarmen met elkaar,
gaan we niet die kanteling maken die er nodig is, ben ik bang.”
Vertegenwoordiger landelijke organisatie

Dashboard
1

Lokale coalities

2. Samenwerking

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

Toelichting: een effectieve aanpak van Kansrijke Start vraagt om een domeinoverstijgende samenwerking tussen het medisch en sociaal domein. Ook zijn samenwerkingsafspraken en gezamenlijke doelen nodig. Dan kunnen professionals en organisaties kennis,
expertise en werkzaamheden gaan delen. In Tekstbox 13 zijn de resultaten van de
vragenlijst over samenwerking samengevat.

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

30

Waardering voor domeinoverstijgende samenwerking, kennis delen kan beter
Door lokaal, regionaal, en landelijk samen te werken kunnen betrokkenen van elkaar leren.
Betrokkenen ervaren de concreet gemaakte lokale en regionale afspraken (tussen partijen)
als positief. Vooral bijeenkomsten van lokale coalities helpen om elkaar te leren kennen en te
vinden. De gezamenlijke ontwikkeling van kennis is een belangrijke basis om interventies
succesvol in te voeren. Volgens betrokkenen blijft het een uitdaging om organisaties aangehaakt te houden en op een lijn te blijven. Betrokkenen geven aan dat kennis en informatie op
lokaal, regionaal en landelijk niveau niet optimaal wordt gedeeld, terwijl daar wel behoefte
aan is. Meer regie is gewenst om de ontwikkelde kennis te implementeren en landelijk te
verspreiden.
“Dus volgens mij is de kunst dat, de uitdaging voor ons ook om het veld goed te faciliteren om te laten
zien wat er is, wat er al mogelijk is, welke goede voorbeelden er zijn. Dat ze niet helemaal het wiel uit
moeten vinden maar dat ze toch wel de ruimte hebben om naar een eigen regionale behoefte afspraken
te maken. Dat is denk ik een belangrijke uitdaging voor ons.”
Vertegenwoordiger landelijke organisatie

Samenwerking zorgverleners wordt als positief ervaren
De samenwerking tussen zorgverleners ervaren de betrokkenen als positief. Er zijn de
afgelopen tijd initiatieven ontstaan om samen te werken met diverse organisaties en zorgverleners. Dit gebeurt zowel tussen het medisch als het sociaal domein, bijvoorbeeld in een
multidisciplinair overleg (MDO) of een lokale coalitie. Door de toenemende samenwerking
leren partijen en professionals elkaar steeds beter kennen en schakelen ze onderling sneller.
Betrokkenen vinden het positief dat wordt samengewerkt in een setting zoals geboortezorgnetwerken in wijken. Door een betere samenwerking tussen de geboortezorg en het sociaal
domein kunnen (aanstaande) ouders beter worden bereikt. Samenwerking wordt belemmerd
doordat data niet altijd kunnen worden uitgewisseld tussen zorgverleners uit verschillende
organisaties, regio’s en provincies. Dit hindert ook de hulp aan de (aanstaande) ouder.
“Het MDO helpt daar heel erg in om juist de verbinding met elkaar te leggen en wat we ook heel erg
geleerd hebben daaruit is het elkaar kennen zorgt ervoor dat de drempel enorm verlaagd wordt. Dus dan
wordt er makkelijker onderling geschakeld en door dan zo’n multidisciplinair overleg met elkaar op te
zetten, dat helpt.”
Projectleider Lokale Coalitie
Samenwerken met (aanstaande) ouders blijft verbeterpunt
Steeds vaker worden (aanstaande) ouders en ervaringsdeskundigen betrokken bij de ontwikkeling van de Kansrijke Start-aanpak, om passende zorg en ondersteuning te kunnen bieden.
Wel geven professionals die werken in de geboortezorg en ervaringsdeskundigen aan dat de
samenwerking met (aanstaande) ouders een verbeterpunt is. Zo wordt er nog te vaak gepraat
óver en voor (aanstaande) ouders. Zij worden te weinig betrokken bij lokaal beleid. Het is
belangrijk om samen te werken met de mensen om wie het gaat zodat het actieprogramma
aansluit bij hun behoeften. Een volwaardige samenwerking met (aanstaande) ouders vraagt
wel om een investering en verandering. Ook ervaringsdeskundigen zijn nog niet overal goed
betrokken. Ervaringsdeskundigen en (aanstaande) ouders die wel worden betrokken, ervaren
dit als positief.
“Ik denk dat het hele thema samenwerken met de mensen om wie het gaat en dan ook echt volwaardig
samenwerken met de mensen om wie het gaat, dus niet ‘ophalen’ en dan weer door, gewoon nog heel
veel verandering vraagt, ook in de visie daarop en daar echt het startpunt van maken.”
Vertegenwoordiger landelijke organisatie

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

31

De inzet van ervaringsdeskundigen wordt door partijen nog vaak gezien als vrijwillig. Zij
krijgen veelal een kleine vergoeding, terwijl veel andere betrokkenen bij Kansrijke Start een
marktconforme vergoeding krijgen. Niet elke organisatie heeft er belang bij om geld voor
ervaringsdeskundigen vrij te maken. Ervaringsdeskundigen ervaren een tweedeling tussen de
financiële compensatie voor professionals en ervaringsdeskundigen.
Tekstbox 13: Resultaten vragenlijst onder gemeenten over Samenwerking
In de vragenlijst voor gemeenten (Tekstbox 3) zijn diverse vragen gesteld over de stand
van zaken rondom Kansrijke Start. Een aantal bevindingen rond het thema
Samenwerking staat in deze tekstbox. Als het niet anders is aangegeven, is het percentage berekend over alle responderende gemeenten in 2022 (n=234).
• 65 procent van de gemeenten is onderdeel van een (beginnende) regionale coalitie.
• Gezamenlijke ambities rondom Kansrijke Start zijn geformuleerd in 76 procent van
de gemeenten.
• In 47 procent van de gemeenten zijn doelstellingen vastgesteld binnen de lokale
coalitie, in 30 procent van de gemeenten zijn de doelstellingen nog in ontwikkeling.
• Doelstellingen voor na de geboorte zijn geformuleerd in 79 procent van de gemeenten.
• Van de gemeenten met doelstellingen heeft 43 procent doelstellingen gericht op een
langere tijdsperiode (kinderen van 0-4 jaar of van 0-18 jaar) dan de focus van
Kansrijke Start (kinderen tot 2 jaar).
• 75 procent van de gemeenten heeft samenwerkingsafspraken gemaakt over een aanpak
rondom de eerste 1000 dagen op uitvoeringsniveau, beleidsniveau of bestuurlijk niveau.
• Het actieprogramma Kansrijke Start is bij 88 procent van de gemeenten ondergebracht in een breder beleidskader.
• Om inzicht te krijgen in de lokale cijfers en feiten rondom de eerste 1000 dagen heeft
65 procent van de gemeenten een startfoto gemaakt.

3. Financiering en bekostiging

via de nieuwe Specifieke Uitkering (SPUK1). Toch blijft er voor betrokkenen veel onduidelijk en
onzeker over de werking en voorwaarden van de SPUK-regeling2. Denk aan de manier van
verantwoorden en de verbinding met andere (preventie)programma’s. Betrokkenen geven
aan dat financiering binnen gemeenten nog vaak onzeker is, en daardoor onduidelijk is of
gemeenten willen (doorgaan met) investeren in Kansrijke Start activiteiten. Als gevolg hiervan
kunnen programma’s niet beginnen of stoppen interventies snel. Ook geven betrokkenen aan
dat er veel tijd en middelen opgaan aan voorbereiding, coalitievorming en projectmanagement. Naast onduidelijkheden over mandaat en onvoldoende gevoel van gedeeld eigenaarschap remt dit de implementatie van Kansrijke Start.
“Ja dat vind ik heel lastig omdat we gewoon niet weten waar we aan toe zijn. Omdat we nu op een
hoopje zijn gegooid met andere dingen moeten we concurreren en kan het best zijn dat we als Gezonde
en Kansrijke Start daar aan het kortste eind trekken. Terwijl we eigenlijk, vind ik, het belangrijkst zijn.
Ik bedoel, je kan niet vroeger met preventie beginnen dan daar.”
Projectleider Lokale Coalitie
Vervolgaanpak goed ontvangen maar verbinding met andere programma’s wenselijk
Betrokkenen kunnen zich goed vinden in de doelstellingen zoals die zijn omschreven in de
vervolgaanpak Kansrijke Start. Wel geven zij verschillende keren aan dat de doelstellingen
goed moeten aansluiten bij andere preventieprogramma’s, zoals het ontmoedigen van roken
of het terugdringen van overgewicht. Tegelijkertijd geven betrokkenen aan dat zij zich zorgen
maken over de verschillende niveaus waarop de uitvoering van de verschillende programma’s
is georganiseerd. De regie voor de SPUK wordt op gemeenteniveau belegd, maar sommige
afspraken en processen zijn afhankelijk van gemeente overstijgende samenwerkingen, zoals
het Verloskundig Samenwerkingsverband (VSV). Hierdoor is het voor betrokkenen niet
duidelijkheid wie er financieel verantwoordelijk is voor welke taken. Ook hebben meerdere
betrokkenen zich uitgesproken over de rol van het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Gezond
en Actief Leven Akkoord (GALA) bij het vormgeven van Kansrijke Start activiteiten. Enerzijds
liggen volgens betrokkenen in deze akkoorden kansen voor Kansrijke Start, juist omdat het

Toelichting: financiering houdt in hoe activiteiten structureel of tijdelijk worden gefinancierd. Bekostiging betreft hoe middelen worden verdeeld over zorgaanbieders.
Onzekerheid over structurele gelden, prioritering verschilt in gemeenten
Betrokkenen vinden het positief dat het actieprogramma Kansrijke Start is opgenomen in het
regeerakkoord, en dat er voor de komende jaren structureel geld vrij komt voor gemeenten

1 De opzet van de SPUK is dat gemeenten gelijktijdig een aanvraag kunnen indienen over meerdere
thema’s.
2 In de tijd tussen de dataverzameling (september-oktober 2022) en het verschijnen van deze factsheet
zijn veel onderdelen van de SPUK-regeling verder uitgewerkt. Als gevolg hiervan zijn de gepresenteerde
resultaten mogelijk achterhaald.

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

32

actieprogramma onderdeel kan zijn van de oplossing om gezondheid op de lange termijn te
verbeteren. Anderzijds maken betrokkenen zich zorgen om de complexiteit van de financieringssystematiek wanneer preventie en zorg meer met elkaar verweven worden.
Respondenten ervaren dat veel interventies moeilijk te bekostigen zijn
Verschillen activiteiten binnen Kansrijke Start zitten op het snijvlak van de Wet publieke
gezondheid en Zorgverzekeringswet. Betrokkenen uit het medische domein geven aan dat
veel preventieve interventies omtrent Kansrijke Start moeilijk kunnen worden bekostigd.
Bewezen interventies van de menukaart Kansrijke Start worden niet structureel vergoed door
zorgverzekeraars en zijn ook niet opgenomen in begrotingen van gemeenten. Ze kunnen
daarom maar beperkt worden ingezet. Betrokkenen hebben behoefte aan duidelijke bestuurlijke (landelijke) afspraken over de randvoorwaarden van de bekostiging van interventies,
waarop zij kunnen terugvallen in hun (lokale) onderhandelingen.
“Binnen de Zorgverzekeringswet zit alleen de geïndiceerde preventie, en wat zorg gerelateerd is direct, en
je hebt aan de andere kant die hele publieke preventie kant. Maar daar zit een gat tussen. Want ook die
zorgpreventie moeten meer doen dan alleen op individueel niveau die zorg gerelateerde preventie doen.
Ze moeten daar ook voor omscholen, ze moeten daar afspraken voor maken. En waar zit dat? Waar zit
de facilitering daarin? ”

(Aanstaande) ouders en ervaringsdeskundigen noemden ook verschillende voorbeelden van
(onvoorziene) kosten die stress veroorzaken over financiën tijdens zwanger- en/of ouderschap. Voorbeelden zijn de eigen bijdrage voor een niet-medische bevalling in ziekenhuis, de
eigen bijdrage voor kraamzorg, het kraamhotel, en de aanvraag van een meerderjarigheidsverklaring.
Stevig netwerk rondom (aanstaande) ouders blijft belangrijk
(Aanstaande) ouders ervaren zowel het informele als het formele netwerk als belangrijk. Het
belemmert hen wanneer dat ontbreekt of tekortschiet. Onder het informele netwerk worden
familie en vrienden verstaan, professionals en zorgverleners behoren tot het formele netwerk.
Het informele netwerk geeft volgens ervaringsdeskundigen de (aanstaande) ouders steun en
motiveert hen waar nodig. (Aanstaande) ouders geven aan dat steun tijdens de zwangerschap
en tijdens en na de bevalling hen helpt. (Aanstaande) ouders omschrijven het als bevorderend
als zij in het eigen netwerk iemand hebben met een soortgelijke ervaring omtrent een
kwetsbare situatie voor, tijdens of na de zwangerschap. Ook ervaren zij iemand uit het
formele netwerk met wie ze ervaringen kunnen delen, zoals een ervaringsdeskundige, als
positief. Verschillende instanties, zoals SIRIZ, Leger des Heils, en het Moeder Kind Huis,
kunnen een rol spelen in het formele netwerk van een (aanstaande) ouders in een kwetsbare
situatie.

Vertegenwoordiger landelijke organisatie

4. Ervaringen van (aanstaande) ouders en ervaringsdeskundigen
Toelichting: (aanstaande) ouders in een kwetsbare situatie worden betrokken bij Kansrijke Start door hun ervaringen met ontvangen zorg te delen. Daarnaast worden ervaringsdeskundigen ingezet om (aanstaande) ouders te ondersteunen en ervaringen te delen die
kunnen helpen het actieprogramma vorm te geven.
Belemmeringen door voorzieningen en wet- en regelgeving
Ervaringsdeskundigen geven aan dat het uitmaakt waar je wieg staat bij regelingen en
voorzieningen voor (aanstaande) ouders. Per gemeente verschillen het aanbod, de wachttijden
en de eigen bijdrage. Volgens ervaringsdeskundigen werkt het belemmerend voor (aanstaande) ouders dat ze niet zelf kunnen bepalen welke hulporganisatie ze willen gebruiken.

Zorgverleners bevestigen het beeld van ervaringsdeskundigen en (aanstaande) ouders.
Zorgverleners geven aan dat een goede ondersteuning van ouders vanuit het professionele
en informele netwerk cruciaal is om een kind gezond te kunnen laten opgroeien. Ze stellen
voor om elke (aanstaande) ouder een ouderschapscursus aan te bieden, wat in andere landen
(al) heel gebruikelijk is.
“Wat mensen vooral ook willen: steun en fijne mensen om hen heen (familie, vrienden, eigenlijk een
tribe). Delen, van elkaar leren en het niet alleen hoeven doen. Maar daar is onze wereld in Nederland niet
meer zo op ingericht. Veel mensen moeten veel werken om het hoofd boven water te houden, hebben
wat minder tijd voor elkaar. Ouderschap is vaak al zwaar zonder problemen of rugzak. Dat veelal alleen
moeten doen is zwaar. Voor bijna elke ouder.”
Ervaringsdeskundige

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

33

Luisteren naar behoeften (aanstaande) ouder draagt bij aan positieve ervaring zorgverlening
(Aanstaande) ouders geven aan dat de focus in de communicatie met de professional vaak
ligt op wat er niet goed gaat. Door eerdere ervaringen met jeugdhulp, zorg of justitie kunnen
zij wantrouwend zijn naar het (zorg)systeem. (Aanstaande) ouders waarderen het wanneer
een zorgverlener de tijd neemt om te luisteren naar hun behoeften en voorkeuren, en er
ruimte is om vragen te stellen en te beantwoorden.
Ervaringsdeskundigen geven aan dat het belangrijk is om de regie bij de (aanstaande) ouders
te houden, en hen niet te veroordelen. De professional staat naast de ouder en ondersteunt
deze. Tijdige communicatie en begrijpelijk taalgebruik is hierbij essentieel.

Ook geeft duidelijke communicatie en een goede overdracht tussen verschillende zorgverleners, de (aanstaande) ouder het gevoel gehoord en serieus genomen te worden. (Aanstaande) ouders ervaren het als positief wanneer eenzelfde persoon hen gedurende de gehele
zwangerschap begeleidt.
“Benader jij iemand op een gelijkwaardige manier, is iemand ook meer bereid om dingen met jou te
delen, of zich open te stellen, dan dat jij boven iemand gaat staan […] Maar daarnaast ook wel, ja, het
vooroordeel, de angsten die eronder liggen, van: oh ja, maar als ik dit zeg, dan denken ze dat ik een
slechte moeder ben.”
Ervaringsdeskundige

Lokale monitor Kansrijke Start 2021-2022
Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting

Naast de landelijke monitor Kansrijke Start begon het RIVM in 2021 met het ondersteunen
van gemeenten bij hun lokale monitoring. Deze lerende lokale monitor is een onderdeel van
de RIVM-monitor Kansrijke Start. In dit hoofdstuk beschrijven we hiervan de aanloop,
activiteiten, en plannen voor 2023.

Inleiding

Wens ondersteuning gemeenten

Dashboard

In 2020 gaven verschillende gemeenten aan behoefte te hebben aan ondersteuning bij de
inrichting van hun lokale monitoring (RIVM, 2020). De landelijke set indicatoren zagen zij als
minder geschikt vanwege het beperkte inzicht in de uitvoering van het actieprogramma en de
gezondheid van (aanstaande) ouders en kinderen in de eigen gemeente of regio. Gemeenten
hadden behoefte aan een lokale indicatorenset en betere beschikbaarheid en vindbaarheid
van relevante gegevens op gemeenteniveau. Ook hadden zij allerlei andere vragen rondom
monitoring.

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

34

benoemd. Op basis hiervan zijn inhoudelijke thema’s bepaald en geprioriteerd die nodig zijn
om het monitoren van Kansrijke Start op lokaal niveau te stimuleren. Voorbeelden hiervan
zijn: ‘wat is kwetsbaarheid?’ en ‘hoe monitor je de samenwerking rond Kansrijke Start?’.
Figuur 19: Deelnemende coalities aan leer- en ontwikkelgroep Lerende Lokale Monitor
Kansrijke Start

Lerende Lokale Monitor Kansrijke Start sinds 2021
Het RIVM ondersteunt gemeenten bij hun lokale monitoring binnen de ‘Lerende Lokale
Monitor Kansrijke Start’. Essentieel onderdeel bij deze ondersteuning is van en met elkaar
leren, zowel binnen- als tussen lokale coalities.
Leer- en ontwikkelgroep
Elf vertegenwoordigers van lokale coalities nemen deel aan een leer- en ontwikkelgroep
(Figuur 19). Zij waren vooraf of in een vroeg stadium van het landelijke actieprogramma al
bezig met het monitoren van Kansrijke Start op lokaal niveau. Met deze groep zijn in 2021 en
2022 acht bijeenkomsten georganiseerd waarin deelnemers elkaar inspireren door te delen
hoe hun lokale monitoring is ingericht. Tijdens de bijeenkomsten hebben zij ook knelpunten

Themabijeenkomsten
De thema’s zijn uitgewerkt in tien online themabijeenkomsten in 2021 en 2022 (Tekstbox 14).
Tijdens acht van deze bijeenkomsten konden ook andere gemeenten aansluiten. In totaal
waren er tussen de 400 en 500 deelnemers aanwezig, waarmee bijna 80 procent van de
gemeenten in Nederland is bereikt. De opgedane kennis tijdens de bijeenkomsten is beschikbaar voor iedereen.

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

35

Tekstbox 14: Onderwerpen themabijeenkomsten Lerende Lokale Monitor
Kansrijke Start
2021
• Inzicht in kwetsbaarheid
• Monitoren samenwerking medisch en sociaal domein
• Lerend evalueren: hoe gebruiken we monitoring om te leren?
2022
• Basis Webinar “Monitoring en evaluatie”
• Inzicht in kwetsbaarheid
• Monitoren en evalueren van de samenwerking rond Kansrijke Start
• Lerend evalueren: hoe kun je ervaringsdeskundigen inzetten om te leren?
• Basisset lokale indicatoren Kansrijke Start: vertaling naar handelingsopties aan de
hand van het Rotterdamse Factorenmodel van kwetsbaarheid
• Hoe gebruik je het Dashboard Lokale Indicatoren Kansrijke Start in de lokale setting?
Zie de webpagina Kansrijke Start op de RIVM-website voor achtergrondinformatie over
de bijeenkomsten.
Indicatorenset voor Lokale Monitor Kansrijke Start
In de eerste helft van 2021 is een lokale indicatorenset vastgesteld met behulp van een
Delphi-studie (RIVM, 2021). Deze indicatorenset geeft coalities meer inzicht in de lokale
uitvoering van Kansrijke Start en de gezondheid van (aanstaande) ouders en kinderen in de
gemeente of regio. De inzichten kunnen worden gebruikt om met beleidsmakers, bestuurders
en professionals te bespreken wat er binnen de lokale coalitie speelt, en in hoeverre het
actieprogramma zich in de gewenste richting ontwikkelt. Op deze manier kan het de lokale
activiteiten van Kansrijke Start helpen vormgeven.
Het RIVM heeft op basis van de wensen van de leer- en ontwikkelgroep in 2022 een dashboard ontwikkeld met de uitkomsten van de indicatoren. De gegevens zijn voor alle gemeenten beschikbaar op de RIVM website www.regiobeeld.nl/kansrijkestart. Met behulp van dit
dashboard kunnen de gegevens vergeleken worden met andere gemeenten, landelijke
gemiddelden en regionale cijfers (bijvoorbeeld provincie of GGD-regio). Alle gegevens zijn per
gemeente te downloaden. Lokale coalities kunnen ook van elkaar leren: doordat zij dezelfde
indicatorenset gebruiken, kunnen zij uitkomsten vergelijken en daarover in gesprek te gaan.

Plannen voor 2023
Doorontwikkeling lokale indicatorenset
De indicatoren zullen door het RIVM regelmatig worden aangevuld met de meest recent
beschikbare gegevens. Ook wordt in 2023 het dashboard op www.regiobeeld.nl/kansrijkestart
verder ontwikkeld. Zo zullen we verschillende presentatievormen toevoegen, zoals een aan te
klikken landkaartje en indien mogelijk gegevens op wijkniveau. Daarnaast wordt het dashboard uitgebreid met gegevens die op basis van de Delphistudie niet in de lokale indicatorenset (de ‘basisset’) zijn opgenomen, maar wel zijn gewenst door de leden van de leer- en
ontwikkelgroep (de ‘keuzeset’) (RIVM, 2021). Ten slotte werkt het RIVM in 2023 de ‘ontwikkel­
agenda’ uit die in de Delphistudie is opgesteld.
Faciliteren leer- en ontwikkelgroep
Ook in 2023 faciliteert het RIVM de leer- en ontwikkelgroep. In afstemming met de deelnemers is afgesproken dat zij samen met het RIVM de ontwikkelagenda van de lokale indicatorenset gaan uitwerken. Andere onderwerpen zullen in de loop van het jaar worden bepaald.
Nieuwe themabijeenkomsten
Het RIVM zal in 2023 opnieuw themabijeenkomsten organiseren. Om deelname voor zoveel
mogelijk mensen mogelijk te maken, vinden deze bijeenkomsten voornamelijk online plaats.
Daarnaast wordt verkend of een deel van de bijeenkomsten ook op een andere, meer
interactieve manier kan worden vormgegeven. Bijvoorbeeld door middel van kleinere (deel)
sessies, fysieke bijeenkomsten of een conferentie.

Beschouwing
Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard

Dit document beschrijft de ontwikkelingen rondom Kansrijke Start aan de hand van twee
onderdelen. In het kwantitatieve onderdeel geven de resultaten op vijftien indicatoren inzicht
in de ingevoerde activiteiten en gezondheidsmaten. In het kwalitatieve onderdeel zijn de
ervaringen van betrokkenen beschreven vanuit vier thema’s: 1) invoering van het actieprogramma; 2) samenwerking, 3) financiering en bekostiging; en 4) ervaringen van (aanstaande)
ouders en ervaringsdeskundigen. In deze beschouwing vatten we de resultaten samen en
zetten we de resultaten in perspectief. Daarnaast plaatsen we enkele opmerkingen bij de
dataverzameling en methodiek.

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

Samenvatting resultaten

4

Prenataal huisbezoek

Meer Kansrijke Start-activiteiten en deelnemende gemeenten

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

De uitkomsten van de indicatoren laten zien dat het aantal activiteiten en het aantal deelnemende gemeenten ook in 2022 is toegenomen. Zo heeft inmiddels bijna tweederde van het
aantal gemeenten in Nederland die de Impuls Kansrijke Start hebben ontvangen een lokale of
regionale coalitie gevormd, en heeft ruim de helft van gemeenten een gezamenlijk plan van
aanpak Kansrijke Start. Verder is het aantal gemeenten waarin prenatale huisbezoeken wordt
uitgevoerd sterk gestegen. Ook nemen meer gemeenten deel aan programmaonderdelen en
interventies. VoorZorg en CenteringZwangerschap worden in meer gemeenten aangeboden
dan vorig jaar.

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

36

heeft met meervoudige kwetsbaarheid. Het is op basis van deze monitor niet mogelijk om de
verbeteringen in gezondheid uitkomsten één op één te relateren aan de invoering van het
actieprogramma. Ook andere beleidsmaatregelen in bijvoorbeeld de geboorte- en jeugdzorg,
preventie en het bredere sociale domein hebben hierop invloed. Het RIVM start in 2023 met
onderzoek naar het schatten van de eerste effecten van de invoering van Kansrijke Start op
gezondheidsuitkomsten en zorggebruik.

Resultaten in perspectief
Meer activiteiten, verschillen tussen regio’s
Het totale aantal activiteiten en interventies is toegenomen, maar het aanbod verschilt per
gemeente en regio. Dat blijkt uit zowel de kwantitatieve als kwalitatieve dataverzameling.
Er zijn gemeenten waarin zowel VoorZorg, Nu Niet Zwanger en CenteringOuderschap worden
aangeboden en gemeenten die geen van deze interventies aanbieden (Figuur 18). De beschikbaarheid van interventies en voorzieningen is afhankelijk van de woonplaats van de (aanstaande) ouders. Betrokkenen willen dat er een gelijkwaardig aanbod van interventies is in
alle gemeenten. Daarnaast bestaat er de lokale wens om beter aan te sluiten bij de individuele behoeften van (aanstaande) ouders. Bijvoorbeeld door een inclusiever aanbod, een grotere
flexibiliteit en meer ruimte voor interventies met een op-maat-benadering.

Toename betrokkenheid (aanstaande) ouders en ervaringsdeskundigen
Uit de focusgroepen en interviews blijkt dat er zowel landelijk als lokaal een groter bewustzijn
is over het belang van Kansrijke Start en dat het actieprogramma vaker wordt geagendeerd,
waaronder op gemeentelijk niveau. Betrokkenen zoeken daarbinnen meer duidelijkheid over
verantwoordelijkheden en een focus op de praktische uitvoerbaarheid van het actieprogramma. Dat is nodig om de samenwerking te verbeteren en de beweging die Kansrijke Start in
gang heeft gezet, te laten doorzetten.

Ook verbeteringen in uitkomsten zichtbaar
Verschillende indicatoren laten een kleine verbetering zien en ontwikkelen zich in de gewenste richting. Dit betreft het percentage kinderen met een vroeggeboorte en/of laag geboortegewicht voor de duur van de zwangerschap, het percentage vrouwen met schulden in het jaar
van bevalling en het percentage kinderen geboren in een gezin waarvan de moeder te maken

Steeds vaker betrekken professionals en beleidsmakers (aanstaande) ouders en ervaringsdeskundigen om de Kansrijke Start-aanpak verder te ontwikkelen en passende zorg en ondersteuning te kunnen bieden. Uit de gesprekken bleek ook een breed gedragen wens om
ervaringsdeskundigheid en het informele netwerk rondom cliënten beter te betrekken bij de
vormgeving en invoering van het actieprogramma, zowel landelijk als lokaal. Om in deze
behoefte te voorzien organiseert Pharos leerkringen over samenwerken met de mensen om
wie het gaat. Verder heeft het ministerie van VWS sinds 2021 een Spiegelgroep Kansrijke Start
opgericht waarin ervaringsdeskundigen meedenken over de uitvoering van het actieprogramma. Twee ervaringsdeskundigen vanuit de Spiegelgroep zijn sinds dit jaar ook betrokken bij
de RIVM monitor Kansrijke Start. Hun expertise, ervaringen en netwerk worden onder andere
ingezet in het kwalitatieve onderzoek binnen deze monitor en het opstellen van het jaarlijkse
plan van aanpak voor de monitoring.

Monitor
Kansrijke Start 2022

Impact maatschappelijke ontwikkelingen van invloed op vormgeving en
uitvoering

Mogelijkheden voor prominentere positionering binnen landelijke
akkoorden
Kansrijke Start is een preventief actieprogramma vanaf de periode vóór de conceptie,
bedoeld om toekomstige generaties gezond op te laten groeien en zo de (toekomstige) druk
op de zorg te verlagen. Het actieprogramma kan bijdragen om ziektes te voorkomen en
(positieve) gezondheid te stimuleren. Het lijkt wenselijk om Kansrijke Start prominent(er) te
positioneren als ultieme vorm van preventie binnen de landelijke akkoorden zoals het GALA
en IZA. Ook is het belangrijk het actieprogramma Kansrijke Start verder te integreren in
andere ministeries, waaronder Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

Maatschappelijke ontwikkelingen zoals arbeidsmarktkrapte, armoedeproblematiek, instroom
van vluchtelingen en de coronapandemie hebben invloed op de invoering van het actieprogramma en de gezondheid van (aanstaande) ouders en kinderen. Zo worden door personeelstekorten vooral taken opgepakt die binnen het wettelijke takenpakket vallen en staan de
overige taken en activiteiten onder druk. Verwacht wordt dat de toenemende armoedeproblematiek, door de huidige inflatie, kan leiden tot meer kwetsbare situaties van (aanstaande)
ouders en kinderen. Ook is de instroom van vluchtelingen op meerdere vlakken zichtbaar. Dat
zorgt ervoor dat sommige gemeenten regeltaken voor opvang en voorzieningen van vluchtelingen voorrang geven en daardoor minder aandacht kunnen besteden aan het actieprogramma. Tegelijkertijd is er behoefte om de invulling van het actieprogramma geschikt te
maken voor anderstaligen en andere vormen van (kwetsbare) situaties. Het is onbekend
welke invloed de coronapandemie precies heeft op de trends in indicatoren. Bekend is
bijvoorbeeld dat de JGZ minder kinderen heeft gezien. De trends in overgewicht en spraak-­
taalontwikkeling van kinderen rond twee jaar zijn daardoor minder goed te interpreteren.

6

CenteringZwangerschap

Breed draagvlak voor doelstellingen van de vervolgaanpak

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

De positieve ontwikkelingen, en tevens de knelpunten en behoeften die betrokkenen hebben
genoemd, sluiten aan bij de doelstellingen in de vervolgaanpak. Zo geven zorgverleners aan
behoefte te hebben aan verduidelijking van hun rol binnen Kansrijke Start. Ook willen ze hun
vakmanschap verder ontwikkelen, bijvoorbeeld over vroegsignalering en sensitief werken.
De inhoud van de vervolgaanpak bleek niet bij alle deelnemers aan de focusgroepen bekend
te zijn.

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

37

Financiering Kansrijke Start structureel opgenomen in SPUK
In het huidige regeerakkoord is Kansrijke Start structureel opgenomen in de begroting. De
structurele financiering is onderdeel van de SPUK-regeling. Dit wordt door betrokkenen als
positief ervaren. Veel betrokkenen gaven tijdens de focusgroepen (september-oktober 2022)
aan dat er veel onduidelijkheden en onzekerheden over de werking en voorwaarden van de
aangekondigde SPUK-regeling bestaan. Daarnaast gaven zij aan dat de bekostiging van de
interventies zelf ook onzeker zijn. Echter in de tussenliggende periode van het afnemen van
de focusgroepen en de publicatie van deze factsheet is de regeling door het ministerie van
VWS op meerdere vlakken verhelderd. Mogelijk zijn als gevolg van de verdere uitwerking van
de SPUK-regeling meerdere van de benoemde onduidelijkheden en onzekerheden inmiddels
achterhaald.

Regiobeeld.nl voorziet in informatiebehoefte van lokale coalities
Deze factsheet geeft voornamelijk inzicht in de voortgang van de landelijke deelname en
uitvoering van het actieprogramma. Lokale coalitiepartners en andere betrokkenen hebben
tevens behoefte aan inzicht in lokale cijfers en eventuele regionale verschillen. Volgens hen
creëert inzicht in de problematiek meer bewustzijn en een breder draagvlak onder betrokken
partijen binnen coalities. Afgelopen jaar is op www.regiobeeld.nl/kansrijke-start de lokale
indicatorenset van Kansrijke Start gelanceerd. Op deze website kunnen lokale partijen inzicht
krijgen in de uitvoering van het actieprogramma en de gezondheid van kinderen en (aanstaande) ouders per regio of gemeente. In de komende tijd zullen we werken aan een
uitbreiding van het dashboard, en de verdere beschikbaarheid van gegevens.

Samenvoeging monitor Kansrijke Start en monitor Onbedoelde (tiener)
zwangerschappen
Naast de monitor Kansrijke Start, waarin het RIVM de invoering van de het landelijk actieprogramma Kansrijke Start volgt, monitort het RIVM ook het zevenpuntenplan ‘Onbedoelde
(tiener)zwangerschappen’ van het ministerie van VWS (VWS, 2018a). Gezien de grote inhoudelijke raakvlakken binnen beide monitors worden beide monitors vanaf 2023 geïntegreerd.
Gelijktijdig met deze factsheet publiceert het RIVM ook een factsheet met cijfers over
onbedoelde zwangerschappen 2022 en een factsheet met een verdiepend onderzoek naar de
ervaringen van scholen met de stimuleringsregeling Gezonde Relaties & Seksualiteit in het
voortgezet onderwijs.

Reflectie op methode
Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

38

Meer inzicht door combinatie kwantitatief en kwalitatief onderzoek
In deze factsheet zijn de kwantitatieve gegevens uit vijftien indicatoren verrijkt met kwalitatieve gegevens uit focusgroepen en interviews met betrokkenen bij Kansrijke Start. Deze
combinatie heeft een breed inzicht gegeven in activiteiten, uitkomsten en ervaringen.
De kwantitatieve verzameling blijft beperkt informatie geven over de periode voor de
zwangerschap. Zo is er bijvoorbeeld geen informatie over de leefstijl van aanstaande ouders,
of over het aantal vrouwen in de vruchtbare periode dat in een kwetsbare situatie leeft.
Het RIVM gaat verkennen of informatie over de periode voor de zwangerschap ook beschikbaar kan worden gemaakt voor de monitor Kansrijke Start. Bijvoorbeeld door de koppeling
met ZwangerWijzer, een zorginstrument voor preconceptioneel advies dat gezondheids­
risico’s omtrent zwangerschap en geboorte achterhaalt. Aan de kwalitatieve data-verzameling hebben vooral vertegenwoordigers van landelijke organisaties en beroepsgroepen
deelgenomen die zelf actief en enthousiast betrokken zijn bij het actieprogramma Kansrijke
Start. Dat kan een vertekend beeld geven van de daadwerkelijke implementatie van het
actieprogramma in de praktijk. Vanwege de beperkte deelname van hulpverleners in het
sociaal domein en zorgverzekeraars aan de focusgroepen en interviews is hun perspectief
mogelijk onderbelicht gebleven.

Veranderingen in het veld gaan snel
Zowel de kwantitatieve (vragenlijsten onder gemeenten, uitvraag van de verschillende
interventies) als kwalitatieve data (focusgroepen en interviews) zijn verzameld in de periode
augustus 2022 tot en met oktober 2022. De ontwikkelingen in het veld volgen elkaar snel op.
Zo is na de peildatum van 1 oktober 2022 in veertig gemeenten gestart met Nu Niet Zwanger
(GGD GHOR Nederland, 2023). De doorlooptijd van het analyseren, schrijven en opmaak van
de factsheet leidt er toe dat een deel van de resultaten al enigszins achterhaald zijn.

Secundair gebruik van data is essentieel maar vraagt verbetering
Beschikbaarheid van data is en blijft belangrijk om het actieprogramma te kunnen blijven
monitoren en evalueren. In deze factsheet hebben we gebruik gemaakt van vragenlijsten en
uitvraag per mail van recente gegevens bij landelijke organisaties en afzonderlijke JGZ-­
organisaties. Tijdens deze uitvraag liepen we tegen diverse beperkingen aan, waaronder
non-respons of incomplete respons. Zo konden gemeenten en JGZ-organisaties niet allemaal
voldoen aan het verzoek om data aan te leveren, bijvoorbeeld door arbeidskrapte en werkdruk. Hierdoor zijn de data voor verschillende indicatoren niet compleet, wat een vertekend

beeld kan geven. Voor diverse uitkomstindicatoren en achtergrondkenmerken hebben we
DIAPER gebruikt, een data-infrastructuur met gegevens vanuit Perined (zwangerschap en
geboorte), Vektis (zorggebruik en zorguitgaven) en microdatabestanden van het CBS.
De beschikbaarheid van data via DIAPER was vertraagd, en niet verbeterd ten opzichte van
vorige jaren. In de toekomst zal de behoefte blijven bestaan maatschappelijke vragen te
beantwoorden en onderzoek te doen met behulp van gekoppelde databestanden. Daarom
blijft het nodig de processen omtrent het beschikbaar stellen van gegevens voor onderzoek
en monitoring (secundair gebruik) blijvend te verbeteren. Het RIVM zal de procedures
rondom het secundair datagebruik de komende jaren met partijen zoals Perined, CBS en
Vektis verder afstemmen. Ook zullen de koppelingen met de CBS-microdata verder worden
verbeterd om het gebruik toegankelijker te maken. Verder zijn veel gegevens nog niet
landelijk beschikbaar. Ten slotte is het de verwachting dat het een aantal jaar zal duren
voordat de JGZ-data landelijk zijn ontsloten en kunnen worden gebruikt om beleidsprogramma’s als Kansrijke Start te monitoren.

Herformulering indicatoren gewenst
Het doel van de monitor is het evalueren van het actieprogramma Kansrijke Start, zowel voor
en tijdens de zwangerschap als na de geboorte. Vanwege de beperkingen in de beschikbare
data kan niet voor alle 15 indicatoren een volledig beeld worden gegeven. Tegelijkertijd staan
sommige indicatoren ter discussie wat betreft hun relevantie, betekenis en link met het
actieprogramma. Dat geldt bijvoorbeeld voor het aanbod van CenteringOuderschap en het
aantal uithuisplaatsingen. Daarnaast zijn in de vervolgaanpak Kansrijke Start nieuwe doelstellingen geformuleerd. Het is daarom belangrijk om in de komende tijd kritisch te evalueren
of alle indicatoren nog overeenkomen met de doelstellingen van het actieprogramma en of
de basisset moet worden bijgesteld. Ook zal het RIVM het komende jaar verkennen hoe de
monitor Kansrijke Start verbonden kan worden aan de monitor Onbedoelde Zwangerschappen. Sinds 2018 is met een zevenpuntenplan een impuls gegeven om onbedoelde zwangerschappen te voorkomen en (aanstaande) zwangere vrouwen te ondersteunen. Hier maakt het
actieprogramma Kansrijke Start deel van uit. Zowel de kritische evaluatie als integratie van de
monitors zal de komende tijd meer vorm krijgen en van invloed zijn op de landelijke monitor
en Regiobeeld.

Tot slot
Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

39

Vanuit de monitor blijkt dat de beweging die het actieprogramma Kansrijke Start de afgelopen jaren in gang heeft gezet, verder doorgaat. De samenwerking tussen het medisch en
sociaal domein, op zowel lokaal als landelijk niveau, blijft verbeteren. Er blijven echter ook
knelpunten bestaan. Er is behoefte aan meer duidelijkheid over de verantwoordelijkheden op
zowel uitvoerings- als financieel gebied. Ook is meer aandacht gewenst voor de praktische
uitvoering en de samenwerking met (aanstaande) ouders. Een gelijkwaardig aanbod aan
interventies in elke gemeente en tegelijkertijd ruimte voor maatwerk zijn hierbij belangrijke
aandachtspunten.
Kansenongelijkheden en de negatieve effecten op de gezondheid hebben zich over jaren en
meerdere generaties ontwikkeld en zullen niet in een paar jaar zijn opgelost. Het zal een lange
adem vergen om de eerste effecten van het actieprogramma op de volksgezondheid te
kunnen zien. In de komende jaren zal blijken hoe de vervolgaanpak bij kan dragen aan een
kansrijke start van ieder kind nu en in de toekomst.
Het RIVM is door het ministerie van VWS gevraagd om de monitoring voort te zetten. Daarbij
zal oog zijn voor een evaluatie en herformulering van de indicatorenset. Hierbij zal intensief
worden samengewerkt met de Lerende Lokale Monitor Kansrijke Start. Daarnaast zal de
monitor Kansrijke Start worden geïntegreerd met de monitor Onbedoelde (tiener)zwangerschappen.

Referenties
Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

40

Barker, D. J. P. (2006). Adult Consequences of Fetal Growth Restriction. Clinical Obstetrics and
Gynecology, 49(2), 270–283.

Jeeninga, W., & Cloin, J. C. M. (2021). Nu niet zwanger in Midden-Brabant: Bereik en ervaringen van
hulpverleners en cliënten. Tranzo, Tilburg University.

Been, J. V., Lugtenberg, M. J., Smets, E., van Schayck, C. P., Kramer, B. W., Mommers, M., &
Sheikh, A. (2014). Preterm Birth and Childhood Wheezing Disorders: A Systematic Review and
Meta-Analysis. PLoS Medicine, 11(1), e1001596.

Johnson, C. J., Beitchman, J. H., & Brownlie, E. B. (2010). Twenty-year follow-up of children
with and without speech-language impairments: family, educational, occupational, and
quality of life outcomes. American Journal of Speech-Language Pathology, 19(1), 51–65.

Campbell, F., Conti, G., Heckman, J. J., Moon, S. H., Pinto, R., Pungello, E., & Pan, Y. (2014).
Early Childhood Investments Substantially Boost Adult Health. Science, 343(6178), 1478–1485.

Kelly, M. P. (2018). How to make the first thousand days count. Health Promotion Journal of
Australia, 29, 17–21.

CBS. (2021, januari). Gemeentelijke indeling op 1 januari 2021. Centraal Bureau voor de
Statistiek.

Lagendijk, J., Steegers, E. A. P., & Been, J. V. (2019). Inequity in postpartum healthcare provision at home and its association with subsequent healthcare expenditure. European Journal of
Public Health, 29(5), 849–855.

Cole, T. J., Bellizzi, M. C., Flegal, K. M., & Dietz, W. H. (2000). Establishing a standard definition
for child overweight and obesity worldwide: international survey. BMJ, 320(7244), 1240–1240.
GGD GHOR Nederland. (2023). Factsheet NNZ: 40 nieuwe gemeenten van start met Nu Niet
Zwanger.
Hanson, M. A., & Gluckman, P. D. (2015). Developmental origins of health and disease – Global public health implications. Best Practice & Research Clinical Obstetrics & Gynaecology, 29(1),
24–31.
Hille, E. T. M., Weisglas-Kuperus, N., van Goudoever, J. B., Jacobusse, G. W., Ens-Dokkum, M.
H., de Groot, L., Wit, J. M., Geven, W. B., Kok, J. H., de Kleine, M. J. K., Kollée, L. A. A., Mulder,
A. L. M., van Straaten, H. L. M., de Vries, L. S., van Weissenbruch, M. M., & Verloove-Vanhorick, S. P. (2007). Functional Outcomes and Participation in Young Adulthood for Very Preterm
and Very Low Birth Weight Infants: The Dutch Project on Preterm and Small for Gestational
Age Infants at 19 Years of Age. Pediatrics, 120(3), e587–e595.
Hoftiezer, L., Hof, M. H., Dijs-Elsinga, J., Hogeveen, M., Hukkelhoven, C. W., & van Lingen, R. A.
(2019). From population reference to national standard: new and improved birthweight
charts. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 220(4), 383.e1-383.e17.

Laureij, L. T., van der Hulst, M., Lagendijk, J., Been, J. V., Ernst-Smelt, H. E., Franx, A., &
Lugtenberg, M. (2021). Insight into the process of postpartum care utilisation and in-home
support among vulnerable women in the Netherlands: an in-depth qualitative exploration.
BMJ Open, 11(9), e046696.
Luu, T. M., Katz, S. L., Leeson, P., Thébaud, B., & Nuyt, A. M. (2015). Preterm birth: risk factor
for early-onset chronic diseases. Canadian Medical Association Journal, 188(10), 736–746.
Mejdoubi, J. (2014). The primary prevention of child maltreatment in early life: Study on the
effectiveness of VoorZorg. Vrije Universiteit Amsterdam.
Molenaar, J. M., van der Meer, L., Bertens, L. C. M., de Vries, E. F., Waelput, A. J. M., Knight, M.,
Steegers, E. A. P., Kiefte-de Jong, J. C., & Struijs, J. N. (2022). Defining vulnerability subgroups
among pregnant women using pre-pregnancy information: a latent class analysis. European
Journal of Public Health, 33(1), 25–34.
NCJ. (2012). Startpagina richtlijn: Overgewicht (2012). Nederlands Centrum Jeugdgezondheid.
NCJ. (2018). JGZ-richtlijn taalontwikkeling. Nederlands Centrum Jeugdgezondheid.

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

41

NCJ. (2022). Handreiking ‘Prenataal huisbezoek door de JGZ’ bij zwangeren in een kwetsbare
situatie is beschikbaar. Nederlands Centrum Jeugdgezondheid.
Rijlaarsdam, C. W., Leget, C., & Steegers, E. A. P. (2022, 15 augustus). Onbedoelde zwangerschap bij complexe problematiek. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde.

Sonnenschein-van der Voort, A. M. M., Arends, L. R., de Jongste, J. C., Annesi-Maesano, I.,
Arshad, S. H., Barros, H., Basterrechea, M., Bisgaard, H., Chatzi, L., Corpeleijn, E., Correia, S.,
Craig, L. C., Devereux, G., Dogaru, C., Dostal, M., Duchen, K., Eggesbø, M., van der Ent, C. K.,
Fantini, M. P., . . . Duijts, L. (2014). Preterm birth, infant weight gain, and childhood asthma
risk: A meta-analysis of 147,000 European children. Journal of Allergy and Clinical Immunology,
133(5), 1317–1329.

Rijnders, M., Detmar, S. B., & Herschderfer, K. C. (2016). Implementatie van CenteringPregnancy in Nederland 2012-2015. TNO Publications.

Stuurgroep Zwangerschap & Geboorte. (2009). Stuurgroepadvies - Een goed begin. CPZ.

RIVM. (2010). Onderzoek naar de relatie tussen geboortegewicht en chronische ziekten in het
Maastricht cohort. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.

Van der Meer, L., Ernst, H., Blanchette, L., & Steegers, E. (2020). Een kwetsbare zwangere, wat
is dat eigenlijk? Medisch Contact, 22, 34–35.

RIVM. (2011). Geboortegewicht en chronische ziekten: Resultaten van de EPIC-NL studie.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.

Van Rossem, R., & Pannecoucke, I. (2019). Poverty and a child’s height development during
early childhood: A double disadvantage? A study of the 2006–2009 birth cohorts in Flanders.
PLoS ONE, 14(1), e0209170.

RIVM. (2019a). Indicatoren Kansrijke Start - Een Delphi-studie. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.

Volksgezondheidenzorg.info. (z.d.). Zwangerschap: begeleiding in de eerste lijn. Prestatie-indicatoren gezondheidszorg.

RIVM. (2019b). Monitor Kansrijke Start 2019. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
RIVM. (2020). Monitor Kansrijke Start 2020. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.

VWS. (2018a). Onbedoelde (tiener)zwangerschappen: een zevenstappenplan. Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

RIVM. (2021). Indicatorenset voor Lokale Monitor Kansrijke Start: een Delphi-studie. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.

VWS. (2018b, 12 september). Actieprogramma Kansrijke Start. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

RIVM. (2022). Monitor Kansrijke Start 2021. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.

VWS. (2020). Wijziging van de Wet publieke gezondheid vanwege het opnemen daarin van
een gemeentelijke taak om prenataal huisbezoek te verrichten. In Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Kamerstuk 35593, nr. 3).

Roseboom, T. (2018). De eerste 1000 dagen - Het fundamentele belang van een goed begin
vanuit biologisch, medisch en maatschappelijk perspectief (1ste editie). de Tijdstroom.
Shaw, E., Levitt, C., Wong, S., & Kaczorowski, J. (2006). Systematic Review of the Literature on
Postpartum Care: Effectiveness of Postpartum Support to Improve Maternal Parenting,
Mental Health, Quality of Life, and Physical Health. Birth, 33(3), 210–220.

VWS. (2021, 7 juli). Kamerbrief bouwstenen voor fundament onder toekomstig preventiebeleid. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
VWS. (2022, 3 juni). Kamerbrief over vervolgaanpak actieprogramma Kansrijke Start 20222025. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting

Waelput, A. J., Rijlaarsdam, C. W., & Steegers, E. A. (2022). Preconception health and choices:
Tailored solutions for prospective parents. International Journal of Birth and Parental Education,
9(2), 22–26.
Wagijo, M. R., Crone, M. R., van Zwicht, B. S., van Lith, J. M. M., Schindler Rising, S., & Rijnders,
M. E. B. (2022). CenteringPregnancy in the Netherlands: Who engages, who doesn’t, and why.
Birth, 49(2), 329–340.

Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

42

Zorginstituut Nederland. (2016, 28 juni). Zorgstandaard Integrale Geboortezorg (versie 1.1).

Toelichting bronverwijzing CBS-microdata
Monitor
Kansrijke Start 2022

Publiekssamenvatting
Inleiding
Dashboard
1

Lokale coalities

2

Plan van aanpak

3

Nu Niet Zwanger

4

Prenataal huisbezoek

5

VoorZorg

6

CenteringZwangerschap

7

Zwangerschapsbegeleiding

8

Schulden

9

CenteringOuderschap

10

Kraamzorg

11

Kwetsbaar gezin

12

Vroeggeboorte/
laag geboortegewicht

13

Spraak-taal

14

Overgewicht

15

Uithuisplaatsingen
Ervaringen
Beschouwing
Referenties

43

Indicator 8: Dit zijn resultaten gebaseerd op eigen berekeningen van het RIVM op basis van
Perined data gecombineerd met niet-openbare microdata van het Centraal Bureau voor de
Statistiek betreffende Persoonskenmerken van alle in de Gemeentelijke Basis Administratie
(GBA) ingeschreven personen, Personen die ooit een schuldsanering hebben gekregen via de
Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wnsp) en wanbetalers Zorgverzekeringswet.
Indicator 10: Dit zijn resultaten gebaseerd op eigen berekeningen van het RIVM op basis van
Vektis data en niet-openbare microdata van het Centraal Bureau voor de Statistiek betreffende Persoonskenmerken van alle in de Gemeentelijke Basis Administratie (GBA) ingeschreven
personen en Zorgkosten van Nederlandse ingezetenen met een basisverzekering.
Indicator 11: Dit zijn resultaten gebaseerd op eigen berekeningen van het RIVM op basis van
Perined data gecombineerd met niet-openbare microdata van het Centraal Bureau voor de
Statistiek betreffende Inkomen van huishoudens, vermogens van huishoudens, personen
sociaaleconomische categorie, banen en lonen op basis van de Polisadministratie, in de
Gemeentelijke Basisadministratie Persoonsgegevens (GBA) ingeschreven levendgeboren
personen, persoonskenmerken van alle in de GBA ingeschreven personen, de datum van
overlijden van personen die ingeschreven staan in de GBA, Personen die ooit een schuldsanering hebben gekregen via de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wnsp), wanbetalers
Zorgverzekeringswet, trajecten jeugdbescherming aan jeugdigen, trajecten jeugdhulp aan

jeugdigen, Personen die ooit een schuldsanering hebben gekregen via de Wet schuldsanering
natuurlijke personen Strafrechtelijk gedetineerden met hun zwaarste misdrijf, delictkenmerken van personen die door de politie zijn geregistreerd als verdachte van een misdrijf,
geregistreerde slachtoffers van een misdrijf, huishoudenskenmerken van in GBA ingeschreven
personen, adreskenmerken van personen die in de gemeentelijke bevolkingsregisters
ingeschreven (hebben ge)staan, GBA opgenomen personen, nevendiagnosen bij Diagnose
Behandeling Combinatie-trajecten in de Geestelijke Gezondheidszorg hoofddiagnose,
geopende Diagnose Behandeling Combinatie-trajecten in de Geestelijke Gezondheidszorg
hoofddiagnose, scheidingen waarbij ten minste één van de partners op het moment van de
scheiding in het bevolkingsregister van een Nederlandse gemeente staat ingeschreven,
eigendom van woningen, nabijheid verblijfsobject en zorgvoorziening, gemeente-, wijk- en
buurtcodes van aanvullende verblijfsobjecten, numerieke postcode van een verblijfsobject,
maatwerkbestand Asielcohort 201401-202110, hoogst behaald en hoogst gevolgd opleidingsniveau en opleidingsrichting van de bevolking in Nederland, motorvoertuigenpark met
kenmerken van voertuigen op kentekenniveau, en Zorgkosten van Nederlandse ingezetenen
met een basisverzekering.
Indicator 15: Dit zijn resultaten gebaseerd op eigen berekeningen van het RIVM op basis van
niet-openbare microdata van het Centraal Bureau voor de Statistiek betreffende Persoonskenmerken van alle in de Gemeentelijke Basis Administratie (GBA) ingeschreven personen,
trajecten jeugdbescherming aan jeugdigen, trajecten jeugdhulp aan jeugdigen.

Auteurs
Agatha van Meijeren-van Lunteren
Inge Boesveld
Joyce Molenaar
Marlin Leemhuis
Agata Prusak
Roy Hendrikx
Jeroen Struijs
Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
Deze uitgave is tot stand gekomen met medewerking
van instanties die cijfers hebben aangeleverd.
april 2023

014315

De zorg voor morgen begint vandaag
De inhoud van het document eindigt hier. Om technische redenen volgt hierna nog de inhoudsopgave die op elke
pagina van het document is geplaatst.