De heer Vendrik (GroenLinks): Mevrouw de voorzitter.
De economische crisis heeft wereldwijd spijkerhard
toegeslagen. Net als bij klimaatverandering wordt de
hoogste prijs betaald in de armste landen. Zij worden het
verste teruggeworpen in de tijd en zij zijn de grootste
slachtoffers van het avonturisme van de zelfverrijkende
bankiers en de implosie van de mondiale handel in
financiële derivaten. Volgens de Wereldbank zullen
honderd miljoen mensen extra opnieuw honger lijden
door extreme armoede. Dat is zes keer de Nederlandse
bevolking. Zij kunnen vrijwel nooit een beroep doen op
een beschermende overheid. Zij zijn wees in tijden van
globalisering. Van crisis weten zij alles en van herstel
hebben zij nog niet gehoord. Wij blijven daarom ook het
kabinet oproepen om zich in de internationale arena
sterk te maken en te blijven maken voor het belang van
deze mensen. Juist in deze tijd is internationale
solidariteit geboden, ook juist in ons belang. Voorzitter.
Dat leek mij een passende aftrap voor deze Crisis- en
herstelwet.
Terecht probeert het kabinet met actief beleid in
Nederland, de huidige crisis te keren. Het begrotingsbeleid van minister Bos is flink opgeknapt nu de werkloosheidsuitgaven buiten de kaders zijn geplaatst, een besluit
van dit kabinet dit voorjaar. Het begrotingsbeleid is nu zo
goed als conjunctureel neutraal. Er wordt gestuurd op
het structurele saldo, en zo moet het ook. Er was een
crisis voor nodig, maar minister Bos voert nu feitelijk het
begrotingsbeleid uit dat GroenLinks in 2000 al heeft
voorgesteld. De heer Balkenende, toen financieel
woordvoerder, zal het zich kunnen herinneren; hulde
daarvoor overigens.
Het kabinet beproeft ook terecht nieuwe wegen om
een extra impuls te geven aan de Nederlandse economie. Jammer dat het nogal erg veel snelwegen zijn en
jammer dat de banen die dit kabinet wil creëren, vooral
landingsbanen blijken te zijn. GroenLinks pleit al een jaar
met grote hartstocht voor een Green Deal, want achter
de economische neergang van dit moment schuilen nog
veel grotere problemen: de dreiging van permanente
voedseltekorten, schaarste aan schoon water, afnemende

biodiversiteit, uitputting van grondstoffen zoals fosfaten,
olie en gas, en het probleem van snelle en onbeheersbare klimaatverandering. En deze crises zijn, anders dan
de economische, niet cyclisch en dus tijdelijk van aard,
maar minimaal lineair, waarschijnlijk exponentieel en dus
permanent. Het is en wordt een enorme opgave voor de
mondiale gemeenschap om hier tijdig en effectief te
handelen, maar wij hebben geen andere keuze. De
wereld van morgen ziet er bepaald niet fraai uit als wij
dat nalaten.
Een belangrijk deel van het politieke antwoord hierop
is volgens de fractie van GroenLinks een Green Deal. Wij
hebben daar het afgelopen jaar in de richting van het
kabinet verschillende voorstellen voor gedaan. De
essentie daarvan is dat elk overheidsingrijpen vanaf
heden gericht moet zijn op duurzaamheid, op snelle en
radicale vergroening van de economie en samenleving.
Niets is meer economisch verstandig als het ecologisch
onverstandig is, en dat kan je niet overlaten aan het
mondiale kapitalisme van vandaag. Daarvoor is vergaand
en ingrijpend optreden van de politiek nodig. Ik roep
opnieuw het kabinet op: gebruik deze economische crisis
als kans om de bakens definitief te verzetten en
orkestreer een radicale verduurzaming. Essentieel daarin
is vergroening van onze energiepolitiek. Dat is niet alleen
geboden voor het bestrijden van onbeheersbare
klimaatverandering en het vermijden van geopolitieke en
economische schade van een fossiele energiecrisis, het
vormt ook de sleutel naar een schone en duurzame
samenleving. Juist daarom wil ik vanavond een concreet
voorstel indienen voor een garantie voor een groeneenergiesysteem, voor de insiders: het feed-in systeem. Ik
kom daar zo direct op terug.
Voldoet de Crisis- en herstelwet van het kabinet zoals
zij vanavond hier voor ons ligt aan de vereisten van een
Green Deal? Naar ons oordeel is dat niet, maar laat ik
optimistisch zijn over het verloop van het debat, nog niet
het geval. Zowel ten aanzien van de procedures als de
projecten heeft de fractie van GroenLinks op tal van
punten stevige bezwaren. Onze voorlopige analyse is – ik
vraag de minister-president om een reactie – dat de
CDA-bewindslieden Eurlings en Verburg de Crisis- en
herstelwet werkelijk optimaal hebben weten te benutten
– proficiat voor hun professionaliteit – om auto en
veehouderij flink vooruit te krijgen en PvdA-minister
Cramer mag de rotzooi opruimen. En de CDA-premier
zag ongetwijfeld dat het allemaal mooi was.
Allereerst de procedures. Het kabinet slaat nogal wild
om zich heen bij diverse voorstellen om procedures te
versoepelen teneinde een versnelling te bereiken,
tenminste de beoogde versnelling. Dit alleen is al
wonderlijk omdat de afgelopen jaren aan deze procedures via diverse voorstellen al zeer fors is gesleuteld. De
Raad van State en vele anderen hebben daar ook met
kracht op gewezen. Snelheid is nu vooral een kwestie
van goed bestuur en politici met lef, niet van uitgeklede
procedures waarbij burgers en milieubelangen het
onderspit delven.
In de schriftelijke ronde is dit fundamentele punt zeer
uitvoerig gewisseld, nadat het kabinet ook essentiële
onderdelen van het advies van de Raad van State naast
zich neer had gelegd. Het kabinet persisteert, schriftelijk
in ieder geval, in de opvatting dat zijn procedurele
voorstellen in lijn zijn met bijvoorbeeld het advies van de
commissie-Elverding. Dat is wel erg pikant, want twee
leden van diezelfde commissie-Elverding hebben tijdens

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Regels met betrekking tot
versnelde ontwikkeling en verwezenlijking van
ruimtelijke en infrastructurele projecten (Crisis- en
herstelwet) (32127).
De voorzitter: Ik heet de vijf bewindslieden in vak-K van
harte welkom. Om ervoor te zorgen dat het debat niet
een zodanige crisis wordt dat niemand er meer op tijd
van kan herstellen, heb ik een beroep gedaan op de
redelijkheid van de sprekers. Als het even kan, houden
wij het debat vooral tussen de leden en het kabinet. Ik
verzoek de leden, zo min mogelijk onderling ellenlange
interrupties te houden. Wij hebben een tweetrapsraket:
een vraag en een korte vervolgvraag. Ik verzoek de leden
ook, daarbij niet al te lange inleidingen te houden.
Daarvoor hebben zij allemaal een flinke eerste termijn.
Wij beginnen gauw. Als eerste spreker nodig ik de heer
Vendrik uit om naar het spreekgestoelte te gaan.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
©

Crisis- en herstelwet

24-2140

Vendrik
en na de hoorzitting mondeling en schriftelijk het
tegendeel beweerd. Het waren twee leden van liberale
huize, zeg ik in de richting van de heer Aptroot. De
hoofdlijn van Elverding is dat veel ruimtelijke projecten
gebaat zijn bij een ruime voorfase met deelname van alle
betrokkenen en weging van alle alternatieven. De kans
op draagvlak is dan maximaal. Mensen worden dan
gehoord en idealiter is er een diepgravende en inhoudelijke uitwisseling van alternatieven waarna tot een
voorkeursvariant wordt besloten. Dat lijkt mij een zeer
terecht voorstel van de commissie-Elverding.
Maar het kabinet kiest, in tegenstelling tot wat het
deze zomer over Elverding naar ons toestuurde, voor een
andere route, zoals ook blijkt uit het beperken van de
toegang tot de rechter en het uitsluiten van alternatieven
en MER-beoordelingen op projectniveau. Dat is nu juist
het tegendeel van het zoeken naar draagvlak, dat is
spierballenpolitiek. Het kabinet organiseert hiermee
feitelijk een machtsverschuiving ten gunste van zichzelf
en verkoopt dat als versnelling van procedures. Volgens
ons is het een premie op oude politiek, waar veel
mensen in de praktijk echt woest van kunnen worden, als
hen dat van nabij overkomt. Het leidt vooral tot niet
luisteren en wel doordouwen van projecten waarvoor
geen draagvlak is. Ik vraag de minister-president of een
van de leden van zijn kabinet om een reactie.
Bovendien geldt het volgende. Goede ruimtelijke
projecten die als het ware Elverdingproof zijn, en
daarmee van hoge kwaliteit, hebben de beoogde
versnelling van de Crisis- en herstelwet volgens mij niet
nodig. Naar het oordeel van de fractie van GroenLinks
zijn het vooral de discutabele projecten die veel
weerstand oproepen en geen draagvlak kennen, die wel
degelijk baat hebben bij deze Crisis- en herstelwet.
Bestuurders en overheidsdiensten die deze projecten
trekken, hebben er bovendien minder of geen belang bij
om draagvlak te verwerven. Weinig houdt ze inmiddels
tegen, als de Crisis- en herstelwet inderdaad praktijk
wordt. De Crisis- en herstelwet zet dus een premie op
discutabele projecten en dat is onwenselijk. Het is
misschien goed om hier de dijkverzwaring in het
rivierengebied uit de jaren negentig nog eens voor de
geest te halen. Het ging om grote werken die snel door
Rijkswaterstaat werden uitgevoerd, wat begrijpelijk was
na de bijna-overstromingen van 1993 en 1995. Maar ze
leidden ook tot massaal protest wegens het vergaand
verknoeien van een eeuwenoud cultuurlandschap. Pas na
heel veel gedoe was Rijkswaterstaat aanspreekbaar op
deze effecten en werd de noodzakelijke dijkverzwaring op
tal van trajecten alsnog aangepast. Het kostte massa’s
tijd en verpestte het draagvlak. Er was veel commotie.
De effectiviteit was nul. Dit is nou precies wat de
commissie-Elverding terecht probeerde te voorkomen.
Het kabinet lijkt echter op herhaling van de dijkverzwaring uit de jaren negentig aan te sturen. Dit alles lijkt mij
een bijzonder vreemd nettoresultaat van dit wetsvoorstel.
Onder het mom van crisisbestrijding wordt vooral ruim
baan gegeven aan dubieuze projecten waarover de
samenleving verdeeld is. Daardoor kunnen bestuurders
ongestoord negeren. Ik hoor graag een reactie.
De procedurele agenda van de Crisis- en herstelwet is
ook strijdig met het advies van de commissie-Elverding,
omdat het wetsvoorstel, zo bleek uit de hoorzitting en uit
tal van schriftelijke commentaren, het tegendeel dreigt te
bereiken: vertraging, onduidelijkheid en mist. Op een
enkel, ondergeschikt punt heeft het kabinet gereageerd

via een nota van wijziging, maar op het grote vraagstuk
blijft het kabinet het antwoord schuldig. Verschillende
bestuurskundigen waarschuwen luid en duidelijk voor dit
gevaar, zo ook de hoogleraar Priemus, een autoriteit,
meen ik. Ik kan het niet beter verwoorden dan de heer
Priemus: het indienen van de Crisis- en herstelwet is een
daad van grote symboliek; wij ontkomen niet aan de
conclusie dat de invoering van zo’n wet de kans op
verwarring zal vergroten, op projectniveau oude en
nieuwe regelgeving met elkaar verstrengelt, de kans op
budgetoverschrijdingen, kwaliteitsverlies en extra risico’s
vergroot, de positie van private financiers, decentrale
overheden en burgers marginaliseert en ten koste gaat
van het maatschappelijk draagvlak, het democratisch
gehalte van de besluitvorming en de duurzame kwaliteit
van het resultaat. Je moet het echt bont maken om de
heer Priemus zo’n kwalificatie te ontlokken, zou ik
denken. Graag hoor ik een reactie van het kabinet op
deze kwalificatie. Het kabinet schiet zichzelf dus in de
voet.
Dan ga ik in op het openeindekarakter van de Crisisen herstelwet. Op verschillende plekken in de Crisis- en
herstelwet voorziet het kabinet in de mogelijkheid om bij
algemene maatregel van bestuur nieuwe projecten in de
lijstjes op te nemen. Ook voorziet het in de mogelijkheid
om bestaande wettelijke voorschriften toe te voegen aan
het lijstje ″te schrappen″. Omwille van de tijd zal ik niet
ingaan op de vele woorden die het kabinet nodig heeft
om dit tamelijk schaamteloze voorstel te onderbouwen.
Laat ik mijn gevoelens samenvatten met de mededeling
″zo zijn wij niet getrouwd; wij verstrekken in het
parlement geen vrijbrieven, ook niet aan dit kabinet″. Ik
zal zelf dus een poging doen om deze constructies uit het
wetsvoorstel te amenderen. Verder steun ik elke poging
van de Kamer om ze af te zwakken en de macht neer te
leggen waar deze hoort: dat is hier, in deze Kamer en
nergens anders. De amendementen op de stukken
nrs. 10, 11 en 25 zien daarop toe.
Mijn volgende punt is het schrappen van de mogelijkheid van decentrale overheden om in beroep te gaan. De
regering wenst dat recht van gemeenten en provincies te
schrappen, zodat zij geen verhaal meer kunnen halen bij
de rechter als zij menen dat het belang van de inwoners
van de gemeente of provincie geschaad wordt. In de
redenering van de regering zou het Rijk staan voor het
algemeen belang en zouden gemeenten dus vooral aan
zichzelf denken. Dat is een rare opvatting. Naar het
oordeel van mijn fractie staan overheden in het huis van
Thorbecke immers naast elkaar, zonder hiërarchie. De
regering bestrijdt mijn stelling dat de gemeenten
hierdoor monddood worden gemaakt, maar onderbouwt
dit niet. Volgens mij is dit het nettoresultaat van dit
onderdeel van het wetsvoorstel. Laten wij wel wezen:
zonder de mogelijkheid dat de gemeente naar de rechter
stapt – het komt niet vaak voor, maar de dreiging hangt
in de lucht en dat is fundamenteel en essentieel – zouden
allerlei overleggen tussen het Rijk en lagere overheden
nog minder op basis van gelijkwaardigheid worden
gevoerd. Dat is het kernpunt van mijn bezwaar. Het
amendement op stuk nr. 13 regelt het schrappen van dit
gevoelige onderdeel van de wet.
Met het nodige gevoel voor understatement constateert de regering dat ″de steun voor het stellen van een
relativiteitsvereiste in de vakliteratuur nog niet unaniem
is″. Dat kun je inderdaad wel zeggen, ja. Het kabinet stelt
bijvoorbeeld dat natuur- en milieuorganisaties gewoon

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2141

Vendrik
beroep kunnen instellen omdat dit in het Verdrag van
Aarhus staat, maar een aantal organisaties is daar niet
erg gerust op. Alleen al het feit dat er onder deskundigen
zoveel discussie is over de vraag of dit artikel uit de
Crisis- en herstelwet wel of niet strijdig zou zijn met het
Verdrag van Aarhus houdt dus alweer een risico op
vertraging in, omdat een rechter nu per geval zal moeten
toetsen. En hoe je het ook wendt of keert, het risico
bestaat dat de Raad van State er op enig moment een
prejudiciële vraag over stelt aan het Europese Hof. En
dan ben je dus weer veel verder van huis. Dat kost
minimaal anderhalf jaar. Ik denk dat dit kabinet er
bijzonder verstandig aan doet, dit juridische moeras niet
te willen opzoeken. Ook dat heb ik geregeld, en wel in
het amendement op stuk nr. 15.
Een volgend punt. De regering verdedigt zich tegen de
felle kritiek die links en rechts is geuit op haar voornemen, het alternatieve onderzoek en het advies van de
Commissie voor de m.e.r. verder te beperken door dit
enkel voor projecten en niet voor plannen te laten
gelden. Maar daarmee zijn wij allerminst gerustgesteld.
De verwijzing naar het feit dat die onderzoeken voor de
projecten in de lijst al zijn afgerond, stelt mij bijvoorbeeld allerminst gerust, want ik zie al dat de heer
Koopmans per amendement weer een heel nieuwe lijst
aan projecten aan deze wet wil toevoegen. Het blijft dus
een fundamenteel punt in de wetsbehandeling. Het
kabinet winkelt hier bovendien selectief in de aanbevelingen van de commissie-Elverding, terwijl het nog zo
beloofd had om dit pakket integraal over te nemen.
Ik heb wat dit betreft nog een ander punt. Het kabinet
lijkt ook hardleers, want half oktober 2009, dus een klein
maandje geleden, kreeg Nederland, de minister van
VROM voorop, nog een fikse tik op de vingers van de
Europese Commissie, die de wijze waarop Nederland de
Europese regels voor milieueffectbeoordeling heeft
ingevoerd in het Nederlandse recht, niet heeft geaccepteerd. Het Hof heeft de Europese Commissie gelijk
gegeven. Ik vraag om een reactie van de minister van
VROM op deze uitspraak. Ook deze zaak ging over de
vraag welke projecten nu wel of niet MER-plichtig
zouden zijn. En de zaak op de keper beschouwd laat zien
dat ook het Europese Hof van oordeel is dat Nederland
bij de implementatie al een heel smalle interpretatie had
gevolgd van de betreffende Europese richtlijn op het
gebied van de MER. Nederland zoekt met de Crisis- en
herstelwet de grenzen van het Europese recht op en
kiepert er, wat mij betreft, iets te veel overheen. Ook hier
dus weer: wij lokken Europese jurisprudentie uit en
vertraging is het gevolg. Ook hier geldt: niet doen! Dat
wordt geregeld in het amendement op stuk nr. 18.
GroenLinks heeft er in de schriftelijke voorbereiding op
gewezen dat het een merkwaardige figuur is, een
aanlegvergunning automatisch af te geven als een
vergunningverlener nalatig is, terwijl juist kwetsbare
belangen door een vergunning beschermd worden. Die
worden dan immers geraakt. Tenminste dat kan. Maar
voor de oplossing hiervoor verwijst de regering naar een
op handen zijnde wetswijziging van de Algemene wet
bestuursrecht. Dat is natuurlijk toch een fraai bewijs van
de onbekooktheid van deze wet. Dat is toch een
juridische janboel. Je constateert dat er een probleem is.
Dat los je in deze snelle wet niet op, maar dat wil je dan
wel in een ander wetsvoorstel regelen. Ik zou ook op dit
punt denken: kabinet, keer op uw schreden terug, anders

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

zullen de heren en dames in de Eerste Kamer er gehakt
van maken.
Een volgend punt. De regering wil de eis schrappen
dat 70% van de huurders akkoord moet gaan met
plannen van woningbouwcorporaties voor bijvoorbeeld
isolatie van een wooncomplex. De regering geeft zelf toe
in de schriftelijke beantwoording dat deze eis zelden een
belemmering vormt voor bijvoorbeeld een woningbouwcorporatie. Dan zeg ik: dat klopt, want die bestaande eis
is namelijk een garantie dat de verhuurder, de woningbouwcorporatie, gewoon een goed plan maakt waarmee
hij draagvlak verwerft onder de huurders. Wij zagen dat
ook bij het beroepsrecht dat nu bij de lagere overheden
zit.
En dan nog, stel dat deze eis van 70% instemming
vervalt. Wat moet een rechter dan als een individuele
huurder bezwaar maakt tegen een isolatieplan? Nu heeft
de rechter een heldere norm voor acceptatie. Straks
moet hij elk geval op redelijkheid gaan beoordelen.
Vertraging dus! Niet doen dus, zou ik zeggen. Hoezeer
het achterliggende doel van snelle woningisolatie voor
huurders mij een lief ding waard is, ik denk dat dit het
tegendeel bewerkstelligt en de facto niet leidt tot het
verder verbeteren van de woningkwaliteit op het gebied
van duurzaamheid van Nederlandse huurwoningen. Op
dat punt heb ik het amendement op stuk nr. 12 ingediend. Dat is later mede ondertekend door de heer
Samsom en gewijzigd in het amendement op stuk nr. 34.
Ik kom te spreken over de Natuurbeschermingswet. Ik
kan op dit punt eigenlijk heel kort zijn, want ik heb een
vermoeden dat mevrouw Ouwehand op dit punt een wat
ruimere tekst zal uitspreken. Ik kan, denk ik, bijna
ongezien daarbij aansluiten. De fractie van GroenLinks
deelt de mening van de Raad van State om de wijziging
van de Natuurbeschermingswet uit de Crisis- en
herstelwet te laten. Ik zei al: er komt volgens het kabinet
zelf op korte termijn een integrale herziening van de
Natuurbeschermingswet. De wijzigingen die nu in deze
wet worden voorgesteld, hebben niets met de crisis te
maken. En waar bedrijven tegen de regelgeving
aanlopen, ligt dat vooral aan een gebrek aan beleid, en
niet aan de regels. Dankzij het initiatief in Brabant van de
provincie, natuurorganisaties en LTO is een instrument
ontwikkeld om de strijd met ammoniak aan te gaan op
de meest gevoelige plekken waar natuur en intensieve
veehouderij elkaar in de weg zitten. Dat is een goed
voorbeeld dat goed doet volgen. Het staat dus los van
het gelegenheidsargument van de crisis om regels op te
stellen op een niet-ordentelijke wijze en waarover veel
discussie mogelijk is, zowel over de effecten op de
natuur als over de rechtszekerheid ervan voor ondernemers. Beloon niet de niet-constructieve paniekzaaiers. Ik
vraag het kabinet om dit in een nota van wijziging te
bewerkstelligen.
Ik kom te spreken over de keuze van het kabinet voor
de, inmiddels, 58 projecten, maar dat kunnen er dus nog
meer worden. Ik sprak al over de door GroenLinks zo
vaak bepleite Green Deal: creëer en stimuleer nu de
werkgelegenheid om vergroening van de economie te
versnellen. Volgens ons zijn dat de meest essentiële
criteria voor de versnellingswet. Ik kan een aantal
projecten hiermee onmogelijk rijmen: Vliegveld Twente,
Vliegveld Lelystad en Vliegveld Eindhoven, behorende
tot categorie D op lijst 2, diverse wegenprojecten, met
name de A4 Midden Delfland, de A1, de A6 en de A9,
behorende tot categorie E en de zwaar omstreden

12 november 2009
TK 24

24-2142

Vendrik
bypass bij Kampen. Deze projecten hebben volgens mijn
fractie werkelijk niets met een Green Deal te maken en
horen dus volgens onze criteria niet thuis in een
dergelijke wet.
Op dit moment bestaat er geen enkele commerciële
interesse om deze vliegvelden de komende jaren
daadwerkelijk tot ontwikkeling te brengen. Schiphol ziet
af van investeringen in Lelystad en minister Bos raakt
Vliegveld Twente aan de straatstenen niet kwijt. Er is in
de verste verte geen investeerder te vinden die daar een
vliegveld wil runnen. Met de betreffende amendementen
van mijn fractie halen wij deze projecten dus af van
bijlage 2. Ik vraag het kabinet uiteraard om een reactie
op dit punt.
De fractie van GroenLinks is positiever over de lijst
van woningbouwprojecten en herstructureringen van
bedrijventerreinen. Deze ruimtelijke projecten bevinden
zich binnen de grote steden en versnelling is welkom. De
vraag is overigens ook op dit punt of de procedures nu
het grote struikelblok vormen. Volgens ons is de
inzakkende vraag op de bouwmarkt de hoofdoorzaak van
de dalende bouwproductie. Bouwen in de stad is
bovendien vaak duurder en de meeste projecten van
bijlage 2 bevinden zich daar. Snellere procedures helpen
dan niet echt, zeker niet als er geen extra geld voor
beschikbaar wordt gesteld. Hoe ziet het kabinet dat?
Ik verzoek het kabinet: laat deze projecten zo duurzaam
mogelijk zijn. Daarom stel ik door middel van een
amendement voor om de EPC-norm jaarlijks te verhogen.
Het huidige amendement op stuk nr. 48 op dat punt
bevat overigens de verkeerde cijfers. Er komt een
gewijzigd amendement met een andere normering die
wij beogen. De bestaande EPC-norm van 0,8 is al best
redelijk. Deze blijft gelukkig van kracht. Ik begreep al dat
in het werkprogramma Schoon en Zuinig is voorzien in
een hogere norm van 0,6 in 2011, als ik het goed heb.
Geldt dat dan ook voor deze projecten? Dat is ons niet
helder. Zijn de Crisis- en herstelwetprojecten uitgezonderd van deze norm? Ik hoop het niet, maar ook dan kan
een hoger tempo voor normbijstelling zeer wenselijk zijn.
Dat is goed voor de innovatie, dat is goed voor de
energierekening van de bewoners en dat draagt bij aan
de supersnelle vergroening die wij willen. Ik wil hierop
graag een reactie.
Een echte Green Deal zou ook moeten getuigen van
een grotere en groenere ambitie. Er moet daartoe
worden doorgepakt op terreinen zoals energie, mobiliteit,
wonen en landbouw. Er zou nu gekozen moeten worden
voor een volledig feed-in systeem dat werkt als een
garantie voor groene energie. GroenLinks wacht hierop
al jaren. Het kabinet heeft dit voorjaar met het aanvullend pakket besloten tot een wijziging van de financiering
van de SDE, de bestaande subsidieregeling voor
duurzame energie. Wij hebben het wetsvoorstel dat rond
Kerstmis schijnt te worden voorgelegd, nog niet gezien,
maar er komt een opslag op de elektriciteitsrekening ter
financiering van de bestaande en nieuwe uitgaven van
de SDE. Zo wordt de SDE enerzijds ontdaan van de
jaarlijkse concurrentie met andere uitgaven op de
nationale begroting. Anderzijds komt er echter een
nieuwe concurrentie voor terug, namelijk die met andere
belastingen en premies, die terugkomen in de koopkrachtplaatjes.
De vraag is of wij hier echt veel mee opschieten.
Minister Van der Hoeven heeft desgevraagd uitdrukkelijk
verklaard dat de SDE een budgettair plafond blijft

behouden. Daarin zit nu precies het probleem, want
daardoor verkeren particuliere investeerders en groene
burgers altijd in onzekerheid over de vraag of hun
project kan worden gefinancierd en of de regeling
mogelijkerwijs tussentijds wordt gesloten, gelijk het
rampzalige MEP-besluit in 2006. Daarom wil GroenLinks
een volautomatische regeling, zoals die bestaat in
Duitsland. Op dit moment kan ik het desbetreffende
amendement nog niet indienen, want er wordt nog hard
aan gewerkt door de ambtenaren die ons op dit punt
bijstaan. Ik houd het kabinet voor dat een volautomatische garantie van groene energie de enige mogelijkheid
is om werkelijk grote stappen vooruit te zetten. De prijs
is dan inderdaad, dat het kabinet de opslag niet direct
beheerst via een budgettair plafond. Dat heeft inderdaad
consequenties voor de koopkracht, maar gelet op het
grote belang van de door ons bepleite doorbraak op dit
punt, is dat wat ons betreft aanvaardbaar. Bovendien is
het niet de enige premie of belasting die het kabinet niet
rechtstreeks kan beheersen. In de zorg wordt de
nominale premie – en die is een veelvoud van de premie
voor de SDE – voor het basispakket ook niet op een of
andere wijze beheerst of geplafonneerd door het kabinet;
de premie wordt gewoon jaarlijks ingepast in het
koopkrachtbeeld. Dat zal voor een feed-in omslag of een
garantie voor groene energie niet anders zijn. Graag
horen wij waarom het kabinet niet doorpakt en wij op dit
punt geen enkel voorstel in deze crisiswet zien. Juist
deze wet zou op die manier het aangrijpingspunt zijn
voor een vernieuwde financiering van duurzame energie.
Er is meer. Al in 2002 heeft de Kamer een motie van
mij aangenomen waarin gepleit werd voor het aanwijzen
van gebieden op zee voor windenergie en het vernieuwen van het uitgiftestelsel. Wij zijn nu zeven jaar verder,
en nog steeds zijn niet alle gebieden aangewezen.
Gisteren, in het overleg met de ministers Cramer en Van
der Hoeven, bleek dat wij tot september 2010 moeten
wachten op een nieuw uitgiftestelsel. Op dat moment ligt
althans het nieuwe wetsvoorstel in de Kamer. Het is fijn
dat wij vier kabinetten nodig hebben gehad om 1000 MW
op zee vergund te krijgen. Dat is al een hele stap vooruit
ten opzichte van de eerdere kabinetten van premier
Balkenende, maar ondertussen moeten wij op een
volgend kabinet wachten om de overige 5000 MW, op
weg naar de volledige 6000 MW-doelstelling in 2020, te
vergunnen. Wij hebben daarom gepleit – vanavond doe
ik dat opnieuw – voor een spoedwet wind op zee. Ik
begrijp niet dat ik van deze fundamentele omslag niets
terugzie in de Crisis- en herstelwet. Naar de mening van
mijn fractie is dat een gemiste kans. Graag ontvangen
wij op dit punt een uitleg.
Het is fijn dat het minister van Defensie zijn strijd
tegen de windmolens op land heeft gestaakt. De mannen
van Defensie deden wat moeilijk, maar het is eindelijk
geregeld. Dat is mooi. Het is ook goed dat de provincies
de leiding moeten nemen bij wind op land. Daar hoort
wel een nationaal plan bij, plus een budget van de
minister van VROM. In dat plan dient te worden
aangegeven welke provincie volgens de minister de
zwaarste opgave krijgt, want anders schiet het niet op.
Uit het gisteren gehouden overleg, waaraan ik zojuist
refereerde, heb ik begrepen dat het nog even duurt,
maar dat wij van de minister snel een plan inzake wind
op land tegemoet kunnen zien, waarin duidelijk zal
worden hoe de 4000 MW uiteindelijk gerealiseerd zullen
worden. Ook op dit punt ontvangen wij graag de

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2143

Vendrik
toezegging dat de grootst mogelijke spoed betracht zal
worden.
Een zeer snelle invoering van de kilometerheffing zou
logisch en nodig zijn, met een snelle invoering van het
spitstarief. Ook dat duurt al een tijdje. Dat gaat een stuk
langzamer dan alle spoedwetten inzake wegverbreding
die ik in de afgelopen jaren voorbij heb zien komen. Ook
in het onderhavige wetsvoorstel is over de kilometerheffing niets te lezen. Dat is heel gek, omdat de kilometerheffing een omslag is in onze omgang met mobiliteit.
Niet bouwen maar beprijzen, is ons motto.
Over het spitstarief worden wij het vanavond
waarschijnlijk niet eens, maar volgens ons staat in de
voorstellen van minister Eurlings dat wij op het
spitstarief moeten wachten tot 2020. Ik heb overigens
geen andere variant gezien die geloofwaardig is en
tegemoetkomt aan het bezwaar van de minister tegen
een geleidelijke invoering, namelijk dat de een het
spitstarief wel moet betalen terwijl de ander dat nog niet
hoeft te doen. Dat is dus heel veel crisis en geen herstel,
en nog tien jaar fileleed rond de grote steden. Ook op dit
punt is sprake van een gemiste kans.
Wij hebben al geconstateerd dat onze supersnelle
minister van Verkeer en Waterstaat met de invoering van
het spitstarief niet zo veel haast lijkt te hebben, maar
helemaal bizar is dat nut en noodzaak van zijn zeer vele
snelwegprojecten – ook in de Crisis- en herstelwet zitten
er een stuk of zeven – altijd doorgerekend worden zonder
kilometerheffing. Die kilometerheffing komt er toch,
nietwaar? Dan moeten wij de kilometerheffing toch ook
in de doorrekeningen opnemen? Anders lopen wij het
risico dat wij onnodig asfalt aanleggen en dus miljarden
over de balk gooien, duur belastinggeld dat niet
uitgegeven had hoeven worden. Deze vergissing kan
peperduur zijn, dus daar moet een keer een eind aan
gemaakt worden. Op dat punt zullen wij met een
amendement komen, opdat wij voortaan kunnen praten
over weginfrastructuurprojecten die wat betreft nut en
noodzaak afgezet zijn tegen varianten met een goede
kilometerheffing. Dat zal een keer tijd worden.
Natuurlijk zou het ook logisch zijn om het tolsysteem
radicaal te verbeteren, vooral in de Randstad. Behoudens
echter drie projecten in de grote zee van 58 projecten,
die overigens welkom zijn, moet het openbaar vervoer
het bij dit kabinet voorlopig doen met plaats twee.
Budgettair en politiek gezien is asfalt de winnaar, keer op
keer.
Wat zou het een grote winst zijn als het kabinet de
keuze maakt om afscheid te nemen van de intensieve
veehouderij. Die is niet duurzaam en heeft een bijzonder
grote footprint – ik kom daarmee in feite terug bij het
begin van mijn betoog – tot ver over onze grenzen heen.
De minister van LNV legaliseert via de Crisis- en
herstelwet de overtreding van de normen voor de
uitstoot van stikstof in natuurgebieden en laat de sector
verder ongemoeid. Volgens ons is dat precies de
verkeerde keuze. Ik herhaal daarom mijn pleidooi om het
natuurdeel geheel uit deze wet te halen. Graag ontvangen wij daarop een reactie.
Ook zou het logisch zijn om de Crisis- en herstelwet te
benutten om provincies achter hun broek te zitten om de
kwetsbare natuur te beschermen en te verbeteren en de
ecologische hoofdstructuur af te maken. Sommige
provincies doen dat heel goed en andere doen dat
helemaal niet. Ook dat zie ik niet terug in de wet.
Daarom steun ik het amendement van de heer Van der

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

Ham, ook al is naast goede procedures politieke druk op
de niet-presterende provincies de hoofdzaak. Dat is wat
mij betreft weer een taak voor de minister van LNV.
Enkele weken geleden heeft een rechtse meerderheid
het kraken van leegstaande woningen strafbaar gesteld.
Dat was een staaltje stoere daadkracht die vooral ten
goede komt aan pandjesbazen en huisjesmelkers die
speculeren met schaars onroerend goed. Deze onzalige
wet gaat dus voor meer leegstand zorgen. Dat is een
goed idee in deze tijden van grote schaarste aan
woningen in de grote steden. Om dat effect tegen te
gaan, introduceren wij bij het amendement op stuk nr. 23
een leegstandsheffing die gemeenten kunnen opleggen
om een dreigende verdieping van de crisis op de
woningmarkt te keren en middels deze heffing te
herstellen.
©
De heer Koopmans (CDA): Voorzitter. Van politiek idee
naar wet in nog geen negen maanden, mijn complimenten. Complimenten voor de minister-president die met
het voorstel is gekomen, voor de betrokken bewindslieden die met een open mind naar bestaande wetgeving
hebben gekeken en voor medewerkers van departementen, van de Kamer – ik zal het Bureau Wetgeving maar
even met name noemen – en van de fracties. Complimenten ook voor de deelnemers aan hoorzittingen in de
Kamer en voor velen die ons van adviezen hebben
voorzien.
Er ligt een integrale wetsherziening voor die versnelt
en vereenvoudigt. Het is geen asfaltwet, zoals mevrouw
Halsema deze smalend bij de algemene politieke
beschouwingen noemde. Het is een wet die stroperige
procedures verbetert, ook voor duurzame projecten,
windmolenprojecten en energiebesparing. Het is ook een
wet die vastgelopen wetgeving lostrekt, zoals bij de
Natuurbeschermingswet.
De economische crisis grijpt diep in, in het leven van
mensen die hun baan verliezen of dreigen te verliezen, in
de overheidsbegroting en in het vertrouwen in de
financiële wereld. Gezien dit voorstel, heeft de crisis ons
echter ook de ogen geopend voor de kansen die wij in
Nederland nog wel eens laten liggen, kansen om te
investeren in een duurzame economie. Dit wetsvoorstel
is, als je alle projecten en de negen categorieën bij elkaar
pakt, een voorstel dat mogelijk tientallen miljarden aan
investeringen mogelijk maakt en naar voren haalt.
Lost deze wet de crisis op? Nee, daar is meer voor
nodig.
De heer Roemer (SP): Mijnheer Koopmans, u past zich
uitstekend aan aan de plannen die het kabinet naar de
Kamer heeft gezonden, namelijk veel symboliek en hoge
verwachtingen. Dat er heel veel redenen zijn om van
alles te gaan doen, snapt volgens mij de hele Kamer. In
de grote hoeveelheid stukken van het kabinet – het is
inmiddels een heel pak geworden – overtuigt het mij er
nergens van dat die versnellingen er daadwerkelijk gaan
komen. Nergens overtuigt het kabinet mij ervan dat wij
niet tegen dezelfde hobbels aanlopen als destijds Roelf
de Boer met zijn versnellingswet, de Spoedwet wegverbreding, die alleen maar tot vertraging op vertraging
heeft geleid. Wij hebben tal van deskundigen gehoord
die ervoor waarschuwen dat het een juridische chaos
gaat worden. Hoe durft u hier zo stellig te zeggen dat

12 november 2009
TK 24

24-2144

Koopmans
deze wetten het allemaal gaan oplossen? Het is één
grote massa met heel veel vragen. Dat leidt tot juridische
problemen en chaos en niet tot de versnelling die ook de
SP-fractie wenst.
De heer Koopmans (CDA): Ik zei net niet voor niets dat
het een integrale wetsherziening is. De regering heeft in
de ogen van de CDA-fractie heel precies gekeken naar
waar projecten – het gaat om allerlei soorten projecten,
van infraprojecten tot de verbetering van de energiehuishouding van woningen – kunnen worden verbeterd en
versneld. Er is bezien hoe procedures kunnen worden
bekort. De regering is in de nota’s van wijziging en ook
in de reactie op de kritiek van de Raad van State in de
ogen van de CDA-fractie op buitengewoon zorgvuldige
wijze ingegaan op de kritische kanttekeningen die zijn
gemaakt. Ik kom daar ook op terug als het bijvoorbeeld
gaat over de Nb-wetgeving waarvan u en ik weten dat
projecten in het land die onder andere tot doel hebben
om het milieu te verbeteren en die door velen gewenst
zijn, elke keer niet door kunnen gaan. Ook dat probleem
gaan wij met deze wet aanpakken. Voor ons is de
conclusie dan ook helder: op grond van deze wet zullen
tal van projecten eerder van de grond komen. Als wij in
de ogen kijken van bouwvakkers, van schilders en van
wie dan ook, vinden wij het de moeite waard. Wij
geloven dat meer mensen als gevolg van deze wet hun
baan zullen behouden.
De voorzitter: De interrupties kunnen korter en de
antwoorden ook.
De heer Roemer (SP): Voorzitter, ik doe mijn best, maar
met alle respect zeg ik dat het niet zo maar een wetje is –
u ziet dat aan de delegatie – en dat wij de behandeling
daarvan er niet doorheen moeten jassen omdat het laat
in de avond is.
De voorzitter: Ik leg u het ook niet op, maar ik doe een
beroep op u.
De heer Roemer (SP): Ik zal proberen om het zo goed
mogelijk te doen. Mijnheer Koopmans, was het maar
waar dat meer mensen als gevolg van die wet hun baan
behielden. Waren wij maar anderhalf jaar geleden
daarmee begonnen. Dat zeg ik ook tegen het kabinet. Al
deze wetten zijn voor verbetering vatbaar. Ik doel dan op
de procedures die kunnen worden versneld. Was
daarmee gewoon bij de Kamer gekomen. Het lijkt er nu
op dat er vooral gekozen wordt voor projecten die in de
maatschappij weinig draagvlak hebben. Het lijkt erop dat
voor die projecten wordt nagegaan in hoeverre het
mogelijk is om die er versneld doorheen te ″gooien″.
Zodoende kan er gemakkelijk heen worden gestapt over
het feit dat er voor die projecten geen draagvlak is.
Daarvoor lijkt de Crisis- en herstelwet vooral bedoeld.
Waarom is de heer Koopmans het niet met mij eens dat
het veel beter is om die wetten naar de Kamer te sturen
– een aantal wetten is al onderweg – om die individueel
structureel te verbeteren? Zodoende zouden wij met
elkaar werkelijk tot versnelling kunnen komen. Dat wij
moeten versnellen, ben ik met de heer Koopmans eens.

deze wet, die een wijziging van tientallen wetten behelst,
een integrale aanpak inhoudt in het kader van de crisis
en het herstel. Voor een aantal projecten zal deze wet
altijd gelden, uiteraard tot op het moment dat die
gewijzigd wordt. Wij vinden dat er juist sprake is van een
integrale en verstandige aanpak. Die wet zal absoluut
meer banen opleveren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik stel nu twee vragen. Ik
heb namelijk begrepen dat de heer Koopmans later in
zijn betoog in zal gaan op de Nb-wet. Mijn eerste vraag
heeft betrekking op de investeringen. Ik hoorde de heer
Koopmans zeggen dat het om tientallen miljarden kan
gaan. Waarop baseert hij dat? De heer Koopmans heeft
vast en zeker ook gezien dat wij het kabinet hebben
gevraagd om die doelstellingen te onderbouwen. Wij
willen namelijk weten wat een en ander zal opleveren.
Wij hebben gevraagd of het kabinet het CPB een
doorrekening kan laten maken, al zou het maar een
quickscan maken. Het kabinet antwoord daarop: nee, wij
willen gewoon projecten versnellen. Dat kan het doel
zijn, maar dan moet het kabinet boven de wet schrijven
dat die tot doel heeft om projecten te versnellen. Dan
moet het niet schermen met mooie beloftes over de
toekomst van onze economie. Als de heer Koopmans
daarover hardere cijfers heeft, wil ik graag dat hij die met
ons deelt.
De heer Koopmans (CDA): Als je die 57 projecten voor
je legt, evenals de projecten die de CDA-fractie en andere
fracties daaraan willen toevoegen, is duidelijk dat het om
tientallen miljarden aan investeringen gaat. Je moet
daarbij dan ook de negen categorieën betrekken en
nagaan wat de komende jaren in Nederland op grond
daarvan mogelijk is. Een deel zal naar voren gehaald
worden. Daardoor zal het een bijdrage leveren aan het
″oplossen″ van de crisis. Ik denk dat het buitengewoon
moeilijk is om dat te berekenen, maar een ding is zeker:
er zijn tal van projecten die door velen worden gewenst.
Daarvoor is een breed draagvlak. Die kunnen dus eerder
van start gaan en dat zal extra banen opleveren. Hoe
meer, hoe liever. Het CPB hoeft een en ander voor mij
niet tot op de laatste baan te berekenen, want ik kijk
iedere bouwvakker met plezier in de ogen die wij met
deze wet kunnen helpen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Het sentiment druipt eraf.
Ik heb gewoon om een onderbouwing gevraagd. Ik vind
dat de heer Koopmans dit uit de lucht grijpt, zeker gezien
de opmerkingen van de Raad van State en de rondetafelgesprekken die wij hebben gevoerd. Die maken dat er
grote twijfels zijn over met name de economische
effecten op de lange termijn. Over de korte termijn
kunnen wij inderdaad wel wat uitspraken doen, maar de
heer Koopmans gebruikt hier grote woorden, zonder dat
hij een onderbouwing kan geven. Ik vind dat wij een
steviger fundament nodig hebben, gezien het nogal
ingrijpende karakter van deze wetgeving. Het verbaast
mij dat de CDA-fractie daarmee zo lichtvaardig omgaat.
De heer Koopmans (CDA): Voorzitter. Ik wil slechts één
opmerking maken. Het is geen sentiment om zicht op
een baan te blijven houden.

De heer Koopmans (CDA): Als wij dit wetje voor wetje
hadden gedaan, zouden wij het juist niet structureel
hebben gedaan. De CDA-fractie is juist van mening dat

De heer Van der Ham (D66): Als wij kijken naar wat de
Raad van State over de wet heeft gezegd, luidt hun

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2145

Koopmans
oordeel dat deze maatregelen te laat komen om een
bijdrage te kunnen leveren aan de bestrijding van de
economische crisis op korte termijn. Op de lange termijn
zouden deze projecten toch wel zijn gerealiseerd. Zij
staan immers al op stapel. Misschien worden zij iets
versneld. Per saldo gebeurt er dus niet zo heel veel meer.
Ook in het licht van de hoorzittingen die wij hebben
gehouden, waarop bijvoorbeeld VNO/NCW niet kon
aangeven dat dit daadwerkelijk iets extra’s voor de
economie zou betekenen, is de vraag gerechtvaardigd
waarom het de Crisis- en herstelwet heet en waarom de
heer Koopmans er zo’n ongelooflijk groot ding van
maakt terwijl het aan het tegengaan van de crisis en in
gang zetten van het herstel uiteindelijk weinig zal
bijdragen.
De heer Koopmans (CDA): Die passage in het advies
van de Raad van State vond ik niet sterk. Laat ik het zo
maar zeggen. De Raad zei dat hij het te laat vond omdat
het toch wel zou gebeuren. Dat is geen fundamentele
kritiek. Dat is alleen een opmerking dat men eigenlijk
liever een betere onderbouwing zou hebben gehad van
de relatie tussen deze wet en het oplossen van de crisis.
Maar het is eigenlijk heel simpel en ik heb het zojuist al
een paar keer gezegd. Deze wet levert meer mensen
banen op en zorgt ervoor dat een aantal mensen zijn
baan niet zal verliezen.
Voor een deel wijzigen wij de wetgeving structureel,
bijvoorbeeld de Natuurbeschermingswet. Dat is heel
verstandig. Het is heel erg goed dat wij dat doen. Het is
het ook heel erg verstandig dat wij het bestuursprocesrecht gedeeltelijk aanpakken. Dat staat los van deze
crisis. Maar juist omdat de crisis deze gelegenheid biedt
en het kabinet die aangrijpt, gebeurt het. Wij juichen dat
van harte toe.
De heer Van der Ham (D66): Het is helemaal niet zo gek
wat de Raad van State heeft gezegd. De raad stelt vast
dat deze projecten al op stapel stonden. Het zal
misschien een klein effect hebben dat zij iets worden
versneld. Op korte termijn zal het voor de crisis niet zo
veel betekenen. Het is een heel simpel rekensommetje.
Ook de projecten die de heer Koopmans er nu met een
amendement in onder wil brengen, staan al op stapel.
Daarom stel ik de volgende vraag aan de fractie van het
CDA. Wij hebben het over investeren in de toekomst van
Nederland. Dan zal de heer Koopmans het toch met ons
eens zijn dat dergelijke investeringen zouden moeten
worden gedaan in kennis. Er ligt een fantastisch project
op tafel in het kader van de kennisinvesteringsagenda.
Dat betreft het investeren van een extra bedrag van
5 mld. in de kenniseconomie. Dat betekent echt
investeren op lange termijn in de toekomst van
Nederland. Waarom doet de heer Koopmans een
dergelijk voorstel niet in het kader van het bestrijden van
de crisis en bevorderen van het herstel?

zijn geen nieuwe projecten. Ik heb het over nieuwe
projecten!
De voorzitter: Mijnheer Van der Ham, u hebt het woord
niet.
De heer Koopmans (CDA): Het wetsvoorstel zal er ook
toe leiden dat energiebesparingsprojecten sneller van de
grond komen. De heer Van der Ham en ik weten dat tal
van bouwbedrijven aankijken tegen een lege of een te
lege orderportefeuille. Als dat zo is, is toch de bewering
van de heer Van der Ham dat deze wet geen oplossing
zou bieden voor de crisis, omdat het voorstel niet zal
leiden tot banenbehoud of nieuwe banen, een bewering
die werkelijk niet te onderbouwen is? Mijn fractie gelooft
dat het voorstel een bijdrage zal leveren. Het zal zeker
niet voor iedereen een nieuwe baan opleveren. Het zal er
waarschijnlijk ook niet toe leiden dat elk project versneld
zal kunnen worden uitgevoerd. Dat is niet te voorspellen.
Het gaat hierbij immers om wetgeving, en daarbij
kunnen allerlei kinken in de kabel komen. Wij zouden
volgens mij en mijn fractie echter vaker moeten kiezen
voor het systeem en de systematische aanpak waarvoor
het kabinet nu kiest. Gedeputeerde Verdaas zei in zijn
bijdrage niet voor niets: de Eerste Kamer kijkt naar de
werking van de wetten stuk voor stuk, maar vergeet om
te kijken hoe al deze wetten bij elkaar uiteindelijk in de
Nederlandse samenleving uitwerken. Hij noemde daarbij
de Eerste Kamer met name, maar dit geldt uiteraard ook
voor de Tweede Kamer. Tijdens de hoorzitting die de
Kamer heeft georganiseerd, zei de heer Verdaas dat wij
met elkaar zo een soort monstrum hebben gecreëerd. Dit
monstrum wordt met dit wetsvoorstel een kopje kleiner
gemaakt.
De voorzitter: Mijnheer Koopmans, u mag ook uw
antwoorden een beetje kleiner maken.
De heer Koopmans (CDA): Voorzitter, dit zijn delen van
mijn tekst. Die schrap ik dadelijk met veel plezier.
De voorzitter: Helemaal goed. De heer Vendrik heeft
een vraag.

De heer Van der Ham (D66): De projecten die u noemt,

De heer Vendrik (GroenLinks): Ik keer even terug naar
de tientallen miljarden van de heer Koopmans. Laten wij
eens veronderstellen dat hij gelijk heeft. Laten wij
veronderstellen dat in de oorspronkelijke planning van
het kabinet in de jaren 2013, 2014 en 2015 voor 25 mld.
aan projecten op de rails stond. Stel dat die 25 mld. naar
voren gehaald wordt en uitkomt in 2010, 2011 en 2012 en
dat dit komt door dit wetsvoorstel. Ik snap heel goed dat
het kabinet niet weet wat in financiële zin precies de
consequenties van dit voorstel zijn. Het effect van
25 mld. naar voren halen zie je immers helemaal niet
terug in de macrocijfers van het kabinet. Dit naar voren
halen zou namelijk leiden tot een minister van Verkeer en
Waterstaat die een gigantisch probleem heeft met de
financiering van het MIRT, een minister van Financiën die
een gigantisch probleem heeft met het EMU-saldo en
een minister van VROM die ook een gigantisch budgettair probleem heeft voor de desbetreffende jaren. Maar
dat is allemaal niet zo. Het kabinet hanteert in het
begrotingsbeleid automatische stabilisatoren. Daar komt
niets bij. Niet de 25 mld. en niet de tientallen miljarden

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

De heer Koopmans (CDA): Ik wil even de woningbouw
en alles wat rond de woningbouw speelt bij de kop
pakken. Dit wetsvoorstel van het kabinet zal ertoe leiden
dat tal van woningbouwprojecten sneller van de grond
kunnen komen. Het zal er ook toe leiden dat energiebesparing ...

Crisis- en herstelwet

24-2146

Koopmans
van de heer Koopmans. Ik vraag hem waar zijn tientallen
miljarden vandaan komen.
De heer Koopmans (CDA): Alle met name genoemde
57 projecten op de projectenlijsten, waaraan wij er dus
graag 12 toevoegen, zijn gefinancierd en staan in de
begroting van het kabinet of van andere overheden. De
grote winst zit in de categorieën. Op dat punt doen wij
via dit wetsvoorstel een appel op de samenleving en op
iedereen die daarin actief is. Het gaat daarbij om tal van
projecten die ook vanuit de markt kunnen worden
gefinancierd. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om windmolenprojecten. De heer Vendrik en ik weten als geen ander
dat als er een aantal grote windmolenprojecten van de
grond zou kunnen komen, wij het al over vele miljarden
hebben. Die miljarden komen niet van het kabinet, maar
uit de markt.
De heer Vendrik (GroenLinks): De heer Koopmans
probeert het beantwoorden van mijn vraag te ontwijken.
De budgettaire reserveringen voor de projecten die in de
Crisis- en herstelwet worden genoemd, waren er al. Het
geld was allang beschikbaar. Het stond wellicht een paar
jaar geleden gereserveerd voor andere projecten; dat kan
allemaal waar zijn. Het gaat mij echter om de bewering
van de heer Koopmans dat deze Crisis- en herstelwet
leidt tot tientallen miljarden extra voor projecten nu.
Daartoe leidt het voorstel volgens mij niet. Dat klopt
gewoon niet en dit zie je niet terug in de macrocijfers.
Daarom geeft het kabinet terecht het antwoord niet. Die
bewering is namelijk niet hard te maken.
De heer Koopmans (CDA): Ik heb zojuist gezegd dat
tientallen miljarden voor projecten naar voren gehaald
worden en dat er daardoor meer banen zullen blijven en
zullen ontstaan. Dat is het effect van dit wetsvoorstel.
Laat ik nog eens iets zeggen. De minister van Verkeer
en Waterstaat heeft in de afgelopen twee jaar mogen
meemaken dat een deel van zijn geld niet kon worden
uitgegeven door stroperige processen; dat was niet zo in
het afgelopen jaar, maar twee jaar geleden wel. Daardoor
hebben wij ook het grote vooruitzicht – maar als dit
wetsvoorstel wordt aangenomen, is dat niet meer zo –
dat er bijvoorbeeld door de problemen met betrekking
tot Natura 2000 en de aanleg van infrastructuur een
heleboel geld niet kan worden uitgegeven. Door de
verbeteringen in dit wetsvoorstel hoeft en zal dat naar de
stellige verwachting van de CDA-fractie niet gebeuren.
Lost deze wet de crisis op? Nee. Daar is meer voor
nodig. Deze wet is een onderdeel van het aanvullend
beleidsakkoord van de coalitie. Terecht roepen velen – de
heer Vendrik deed dit zonet ook in zijn betoog – dat de
adviezen van de commissie-Elverding nog meer tijdwinst
opleveren. Dat klopt. Bestuurlijke daadkracht is nodig,
maar ook het bestuurlijke lef om open te beginnen aan
een project. Dat betekent niet van tevoren bedachte
oplossingen door de strot van de burger duwen, maar in
een vroeg stadium alle alternatieven bekijken en tot je
nemen.
Het tempo van dit wetsvoorstel smaakt naar meer.
Daarom verzoek ik de minister van Verkeer en Waterstaat
om snel te komen met een aanpassing van de wet
waardoor het advies van de commissie-Elverding
eveneens snel wet wordt en de tijdwinst die wij daarmee
kunnen halen, gekoppeld aan draagvlakverbreding, wordt
gewonnen.

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik stel een vraag over de
versnelling en de gebrekkige besluitvorming. Ook door
Elverding wordt het bestuurlijke en politieke onvermogen
als een van de belangrijkste factoren daarbij genoemd.
Het kabinet heeft, naar ik meen in de memorie van
toelichting en anders in de nota naar aanleiding van het
verslag, gezegd dat het daarvoor een aantal trajecten
heeft ingezet. Maar daar zit niet heel veel tempo in. Ik
vraag mij dus af: wanneer kunnen wij de deadline
verwachten waarop dit bestuurlijke onvermogen is
opgelost? Is dat dan misschien ook 1 januari 2010?
De heer Koopmans (CDA): Ik heb net in lijn met de
vraag van mevrouw Ouwehand aan de minister van
Verkeer en Waterstaat gevraagd om dat wetsvoorstel zo
snel mogelijk naar ons toe te sturen, omdat de invoering
in wetgeving van de aanbevelingen van de commissieElverding een antwoord geeft op de terechte vraag van
mevrouw Ouwehand.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dat is me toch niet scherp
genoeg. Wij hebben wel al kunnen zien wat de kaders
zijn van die wetten. Het lijkt erop dat het een proces
wordt waardoor het nog lang gaat duren voordat wij de
bestuurlijke problemen hebben opgelost. Ik had eerlijk
gezegd verwacht dat het CDA, als het zo hecht aan
versnelling van die projecten, met voorstellen was
gekomen om daarvan ook echt werk te maken. Dat kan
toch?
De heer Koopmans (CDA): Een totale invulling van de
adviezen van de commissie-Elverding in dit wetsvoorstel
zou buitengewoon ingewikkeld zijn geweest. Ik denk dat
het verstandiger is om af te wachten. Zonet heb ik echter
ook al gezegd dat wij ongeduldig zijn en vinden dat de
minister van Verkeer en Waterstaat op dit dossier tempo
moet maken, zodat wij zo snel mogelijk de adviezen van
Elverding in wetgeving kunnen omzetten.
Ook zijn er nog aanpassingen van het bestuursprocesrecht aangekondigd. Dat wetsvoorstel moet nu eveneens
snel komen. Daar wachten wij eigenlijk al veel te lang op.
De minister van Justitie kan ons ongetwijfeld melden
wanneer dit wetsvoorstel naar de Kamer gezonden
wordt. Daar ben ik benieuwd naar.
De CDA-fractie is, zoals men al hoort, enthousiast over
dit wetsvoorstel. Zij heeft wel nog een aantal opmerkingen en wensen. Het gaat om acht punten: 1. de
expiratiedatum; 2. aanvullende projecten; 3. de experimenteerbepaling; 4. het relativiteitsvereiste; 5. de
houdbaarheidstermijn van onderzoeken; 6. de Nb-wet;
7. het elektriciteitsnet en 8. een paar opmerkingen over
relevante amendementen van anderen.
Eerst zeg ik iets over de expiratiedatum. Er is zoveel
goed werk geleverd voor het opstellen van de Crisis- en
herstelwet, en de noodzaak tot blijvende vereenvoudiging van ons omgevingsrecht en ons bestuursrecht is zo
groot, dat het in de ogen van de CDA-fractie eigenlijk
ongewenst zou zijn en ongewenst is om hoofdstuk 1 van
de wet in 2014 zomaar te laten expireren. Daarom heb ik
op stuk nr. 41 een amendement ingediend dat hoofdstuk
1 permanent maakt. Wij denken dat het beter is om ook
de rechtszekerheid te dienen, want anders krijgen wij
projecten van voor de Crisis- en herstelwet, projecten
van tijdens de Crisis- en herstelwet en projecten van na
de Crisis- en herstelwet, en dat lijkt me uit het oogpunt

12 november 2009
TK 24

24-2147

Koopmans
van rechtszekerheid niet de verstandigste gang der
dingen.
Dan kom ik op het tweede punt, de projectenlijst. De
CDA-fractie wil graag bijdragen aan de inspanningen van
het kabinet om de lijst van projecten, binnen de daarvoor
in de wet gestelde criteria, zo compleet mogelijk te
maken. Daarom heb ik in mijn amendement op stuk
nr. 38 voorgesteld om een aantal projecten die de
CDA-fractie een warm hart toedraagt in de bijlage op te
nemen. Het betreft de rotonde bij Joure, de traverse bij
Harlingen, de Flevolijn,de N35, sleutelproject Breda, de
buitenring Parkstad, inclusief de aansluiting Nuth en de
aansluiting Avantis, de tunnel bij de A15 en het
windmolenpark op de Tweede Maasvlakte. De laatste
twee zijn projecten van het Havenbedrijf Rotterdam
waarvan de directeur ons telkenmale laat weten: wij
kunnen het doen, wij hebben de centen beschikbaar, het
kan via PPS. Ik wil het kabinet ook om die reden
oproepen om hiermee aan de slag te gaan. De CDAfractie steunt het amendement-Samsom c.s. op stuk
nr. 53 om ook de spoorlijn Groningen–Leeuwarden op
deze lijst te zetten.
Dan kom ik op een interessante artikel, namelijk artikel
5.1 over de experimenteerbepaling. Bij de bespreking
van deze wet gaat de aandacht meestal uit naar
windmolenparken, woonwijken, wegen en spoorwegen,
of naar procedures en beroepstermijnen. Naar elementen
dus waarvan we weten dat ze knellen. Ik verwacht echter
ook veel van de zogenaamde experimenteerbepaling.
Hierdoor krijgen nog onvoorziene innovaties de ruimte
en worden bepaalde wetten en regels tijdelijk niet van
toepassing verklaard, mits die innovaties bijdragen aan
de bestrijding van de economische crisis en de duurzaamheid bevorderen. Dat is heel mooi. Wie baalt er
immers niet als hij in het land weer eens hoort van een
schitterend particulier initiatief dat stukloopt op het
laatste stukje sectorale wetgeving, al dan niet verpakt in
een artikeltje, een AMvB of in een ministeriële regeling,
waarvan we achteraf zeggen: is dat eigenlijk wel zo
verstandig geweest, hadden we dit wel zo bedoeld?
De heer Vendrik maakte opmerkingen over de
″almacht″, in zijn ogen, die in het wetsvoorstel de
minister van Algemene Zaken krijgt om projecten te
kunnen toedienen. Daarom steunen wij overigens ook
het amendement dat voorziet in een voorhang. Vanuit
oogpunt van controle door het parlement lijkt ons dat
verstandiger om te doen. Wij zouden echter wel graag
zien dat dit experimenteerartikel blijft. Het kan namelijk
buitengewoon nuttig zijn.
Dan kom ik op het relativiteitsvereiste. Daar is veel
kritiek op geweest. De Kamer heeft hoorzittingen
georganiseerd. Daarin werd door een aantal deskundigen
gezegd dat het beter zou zijn om de kan-bepaling in te
voeren. Ik moet zeggen dat de CDA-fractie ingenomen is
met de oplossing die het kabinet heeft gehaald uit het
verslag dat door de Kamer is aangeleverd, met name uit
de voorstellen die door de collega’s van de ChristenUnie
en de SGP zijn aangeleverd, namelijk om het woordje
″kennelijk″ toe te voegen. Wij denken dat dit een
verstandige oplossing is, waarmee zorgen worden
opgelost die geuit zijn tijdens de hoorzitting en die
mogelijkerwijs zouden kunnen leiden tot het stellen van
prejudiciële vragen bij het Hof, waardoor een project
jarenlange vertraging zou oplopen. Wij steunen die
aanpak in de tweede nota van wijziging.

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

Dan kom ik op de houdbaarheidstermijn van de
onderzoeken. Voor een eenvoudig bestemmingsplan
moet een groot aantal onderzoeken worden uitgevoerd,
naar archeologie, water, luchtkwaliteit, noem het allemaal
maar op. De houdbaarheidstermijn van onderzoeken ten
behoeve van de Crisis- en herstelwetprojecten wordt
verlengd. ″In dit korte bestel was het niet mogelijk om
deze actie te verbreden naar het gehele omgevingsrecht″,
schrijft de regering. Wel, zo schrijft de regering tevens,
″zou kunnen worden beoordeeld in alle regelingen op
basis waarvan de meest voorkomende onderzoeken ten
behoeve van fysieke projecten worden uitgevoerd, welke
specifieke houdbaarheidstermijnen gesteld kunnen
worden″. Dat lijkt ons inderdaad een goed idee. Is de
regering – ik denk dat het voornamelijk de minister van
VROM zal zijn – bereid om dat onderzoek snel uit te
voeren en de Kamer daarover binnen drie maanden te
informeren?
Dan kom ik op een buitengewoon belangrijk punt, de
Natuurbeschermingswet. Een belangrijk element in de
Crisis- en herstelwet zijn de wijzigingsvoorstellen. Het
wetsvoorstel geeft een aantal goede antwoorden op de
impasse die rond veel Natura 2000-gebieden is ontstaan.
Eindelijk! Talloze initiatieven in de regio, toetsingskaders,
reductieplannen, allemaal vol goede bedoelingen, zijn de
afgelopen 20 jaar in Nederland bedacht. Dat gebeurde
vaak met grote instemming van boerenorganisaties en
milieuorganisaties. Er was bereidheid om te investeren.
Telkens weer werden deze initiatieven gesmoord in
uitspraken van de bestuursrechter. De gevolgen daarvan
waren rechtsonzekerheid, ontbrekende mogelijkheden
om het bedrijf te ontwikkelen en dus ook geen milieuverbetering. Daartoe opgeroepen in een motie-Koopmans/
Van der Vlies (31920, nr. 4), heeft de minister eind juni de
zogenaamde rek- en groeibrief geschreven. Deze brief,
die is behandeld in de Kamer, is voor een deel verwerkt
in het wetsvoorstel en de tweede nota van wijziging. Wij
prijzen de minister van LNV voor de wijze waarop zij de
signalen heeft opgepakt die in het hele land zijn te
vernemen en die zijn ontstaan door de jurisprudentie die
door de Raad van State is aangeleverd, in het bijzonder
bij de rechtszaak in april inzake Campina.
De uitspraken van de bestuursrechter en het gesprek
dat de Kamer op mijn initiatief met de vertegenwoordigers van de Europese Commissie hebben gehad, zijn
voor mijn fractie reden geweest om te bezien of wij de
beheerplannen die noodzakelijk zijn voor Natura
2000-gebieden, niet nog steviger in de wet kunnen
verankeren. De vertegenwoordigers van de Europese
Commissie waren duidelijk: ontwikkelingen zijn mogelijk
als je maar afdwingbaar vastlegt dat de totale stikstofuitstoot vermindert. In het land moet dat vanwege de hoge
achtergronddepositie. In het beheersgebied moet in de
beheerperiode de emissie ook omlaag, als er tenminste
in dat beheergebied vanuit de instandhoudingsdoelstellingen stikstofemissiereductie nodig is. Dat is niet altijd
aan de orde. Salderen is dan mogelijk. Je mag groeien
als je reducerende maatregelen neemt. Extra uitstoot kan
dan binnen de totale afname. Het ellendige begrip
″significante aantasting″ uit de Vogel- en Habitatrichtlijn
is daarmee van zijn desastreuze kant ontdaan. De
uitstoot gaat aantoonbaar omlaag in Nederland, de
depositie op beheergebieden ook.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dit is een belangrijk
onderwerp. De Raad van State heeft niet voor niets

12 november 2009
TK 24

24-2148

Koopmans
geadviseerd om de Natuurbeschermingswet uit de Crisisen herstelwet te schrappen. Hoe beoordeelt de heer
Koopmans de voorgestelde constructie voor de
beheerplannen en het regelen van het bestaand gebruik
daarin in het licht van de rechtszekerheid van de
betrokken ondernemers? Dat is mij niet helemaal
duidelijk. Ik hoor graag van de heer Koopmans hoe hij
dat ziet.

Koopmans gaat in zijn beantwoording in op uitbreidingen, maar ik vroeg hem, in te gaan op bestaand gebruik.
Dat betekent nogal wat. Als wij rechten gaan vergunnen
aan boeren die op basis van bestaand gebruik bestaande
rechten krijgen, als de voorspelling van de Raad van
State klopt en als blijkt dat wij de Vogel- en Habitatrichtlijn niet juist hebben geïmplementeerd, voor wie zijn dan
de kosten?

De heer Koopmans (CDA): Dat helpt ook weer qua tijd.
Ik kan nu weer verder met mijn tekst. Daarin geef ik een
antwoord op deze vraag. De wettelijke verankering van
de programmatische aanpak stikstof en de beheerplannen met afdwingbare mogelijkheden, waar de vertegenwoordigers van de Europese Commissie terecht om
vroegen, maken een sluitende aanpak mogelijk. Ik ben er
buitengewoon enthousiast over dat ik samen met collega
Samsom een amendement (32127, nr. 55) hebben
kunnen indienen om de wettelijke verankering en
daarmee ook de rechtszekerheid te vergroten. Dat wordt
ook gesteund door de ChristenUnie, want wij hebben
daar samen veel over gesproken.

De heer Koopmans (CDA): Ik ben ervan overtuigd dat dit
wetsvoorstel, het amendement dat erbij zit en het
huidige wetsvoorstel – ik geloof dat de Eerste Kamer het
al aangenomen heeft – dat het bestaande gebruik regelt,
een sluitende aanpak is die niemand wat kost, die het
milieu verbetert en die boeren ontwikkelingsmogelijkheden geeft en die ook de benodigde infrastructurele
ontwikkelingen en investeringen mogelijk maakt.
Voorzitter. Er is nog wel veel werk aan de winkel. Ik
kijk hierbij even de minister van LNV aan. Er moet nog
wel een vastgestelde programmatische aanpak stikstof
komen. En wat schetst mijn verbazing niet, maar mijn
bewondering wel? Het is de minister gisteravond gelukt
om samen met het IPO en de VNG op dat punt een
akkoord te bereiken. Keurig. Ik heb het nog niet kunnen
lezen. Het is keurig dat er een akkoord is, maar ik wil het
nog even lezen en daarna wordt de inhoud beoordeeld.
Met het zojuist genoemde amendement wordt dit
wettelijk verankerd.
De beheerplannen moeten ook nog gereedkomen en
daarover is nog een aantal opmerkingen te maken.
Allereerst de instandhoudingsdoelstellingen. Wij zien dat
in sommige beheerplannen niet alleen de aanwezige
dier- of plantensoorten van de A-lijst worden genoemd –
dat is nodig ingevolge het Europees recht – maar dat er
ook allerlei wensen in staan opgenomen, zoals: het zou
mooi zijn als hier een brulkikker zou zitten. Er moet
worden nagedacht of dat soort ecoproza, dat ik hier en
daar tegenkom in beheerplannen, wel verstandig is. Het
is in de ogen van de CDA-fractie aan de politiek om
daarover een keuze te maken. Het kan zo zijn dat in een
beheerplan gekozen wordt voor bijvoorbeeld nieuwe
diersoorten of voor een verbreding van de ecologische
biotoop – men kent de termen wel – en dat is prima,
maar dat moet wel bewust gebeuren. Ik roep daarom
provincialestatenleden en vertegenwoordigers van
allerlei sectoren die betrokken zijn bij de vaststelling van
de beheerplannen op om daar scherper naar te kijken. Er
moet scherper worden gekeken naar wat er is, wat er
ingevolge de Vogel- en Habitatrichtlijn noodzakelijk is om
op te nemen, en wat er zou moeten zijn. Wij moeten die
twee zaken niet met elkaar verwarren. Er ligt dus op dit
punt een zware rol voor de regio in de ogen van de
CDA-fractie.
In de brief van 28 oktober van de minister van LNV
staat de stand van zaken bij het opstellen van de
beheerplannen van de Natura 2000-gebieden. Provincies
blijken om verschillende redenen gebiedsspecifieke
wijzigingsvoorstellen te hebben gedaan met betrekking
tot doelen of begrenzing. Een deel van deze voorstellen
wordt afgewezen, zo schrijft de minister, omdat de
haalbaarheid van de landelijke doelen in gevaar zou
komen. Dit verbaast de CDA-fractie. Het bevoegd gezag
van deze gebieden moet echt in staat worden gesteld om
op haalbare en betaalbare wijze praktische bijstellingen
te kunnen plegen. Daar is dit hele project ook voor

Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dan draait het dus om de
vraag of de ondernemers in het betrokken gebied
vergunde rechten krijgen. Het gaat nu om bestaand
gebruik. Gaat het in uw optiek, in uw voorstel en met uw
amendement dan om een recht dat niet meer van die
ondernemers kan worden afgenomen?
De heer Koopmans (CDA): Het belangrijkste deel van het
amendement behelst toekomstige ontwikkelingen. Laat ik
het beeldend zeggen. Stel dat een varkenshouder die
1000 varkens heeft en wiens bedrijf een uitstoot heeft
van 1000 kg ammoniak, een bedrijf erbij koopt. Hij koopt
nog 1000 varkensrechten erbij. Hij vernieuwt zijn stal,
heeft dus 2000 varkens en de uitstoot zou 500 kg
ammoniak zijn als hij er een luchtwasser aan vast hangt.
Dat is de helft minder dan in de huidige omstandigheid.
Dat is nu met de geldende Natuurbeschermingswet en
de uitleg van de Raad van State niet mogelijk. De Raad
van State zegt immers dat die uitstoot van 500 kg een
significante aantasting is van het natuurgebied. Het
resultaat is dat die boer niets aankoopt, zijn stal niet
vernieuwt en de uitstoot 1000 kg blijft. Niemand, noch de
boer noch het milieu, wordt daar beter van. Daarom is
het juist goed dat wij in dit wetsvoorstel en met het
amendement regelen dat groei mogelijk is mits je
reduceert. Deze aanpak is vergelijkbaar met het NSL, het
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit. Ook
dat is een aanpak waarmee in het hele land de uitstoot
wordt verminderd en waarmee op sommige plekken de
mogelijkheid wordt gegeven om door middel van
salderingstechnieken de uitstoot te vermeerderen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter ...
De voorzitter: Mevrouw Ouwehand, wij hebben
afgesproken dat er een vraag en een vervolgvraag
mogen worden gesteld. Ik ga niet toestaan dat wij dat
doorbreken, want dan wordt het heel erg vroeg.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik begrijp het, maar ik wil
er een opmerking over maken. Dit is namelijk cruciaal.
De Raad van State heeft gezegd dat er hiaten zijn met
betrekking tot de Vogel- en Habitatrichtlijn. De heer

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

12 november 2009
TK 24

24-2149

Koopmans
bedoeld. Zijn die landelijke doelen wel voldoende gericht
op alleen de soorten op de A-lijst en niet op ecoproza?
Ik kom op een specifiek punt. Wij hebben de gemeente
Dinkelland op uitnodiging op bezoek gehad. Deze
gemeente heeft op haar grondgebied zes beheerplannen.
Zij zou graag zien dat het mogelijk is om één beheerplan
te maken met één systematiek. Ik vraag de minister om
dat mogelijk te maken en om dat te bevorderen, omdat
dat ook de rechtszekerheid voor de inwoners van die
gemeenten als zij op de een of andere manier ontwikkelingen willen, zal vergroten. Wat is trouwens de rol van
het regiebureau Natura 2000 bij dit proces?
Voorzitter. Ik wil nog een opmerking maken over een
bijzonder vervelend punt. De antwoorden van de
minister van LNV op Kamervragen van collega SnijderHazelhoff suggereren dat het eventueel ontbreken van
een Nb-wetvergunning bij veebedrijven die bedrijven zelf
kan worden aangerekend door middel van een korting op
de toeslagen, een bijkomend, maar wel enorm probleem.
Het gaat er juist om dat veehouderijbedrijven tot
dusverre helemaal geen Nb-wetvergunning konden
krijgen, omdat wij ondanks jaren van overleg nog altijd
geen sluitende regeling en wetgeving kennen met
betrekking tot ammoniak en Natura 2000. Wij hopen dat
als dit voorstel kracht van wet heeft, dat niet meer het
geval is. Echter, duizenden bedrijven zitten op slot. Ik
hoop daarom dat de voorstellen die in deze wet zijn
vervat en waarmee wordt beoogd de Nb-wet te wijzigen,
zo snel mogelijk kracht van wet krijgen. Maar ook dan zal
het nog enige tijd duren voordat de beheerplannen,
voorzien van een goede stikstofparagraaf, van kracht zijn
en op basis daarvan de bedrijven een Nb-wetvergunning
kunnen krijgen of van het hebben daarvan worden
vrijgesteld. Onder de huidige omstandigheden zou het in
de ogen van de CDA-fractie te gek voor woorden zijn
veehouderijbedrijven te korten op inkomenstoeslagen als
zij niet over een dergelijke vergunning beschikken. Deelt
de regering deze opvatting? Ik voeg hier nog aan toe dat
wij in de Europese regelgeving en in de verordening
geen grondslag voor de redenering van de minister
vinden.
De heer Roemer (SP): Hierover valt veel te zeggen, maar
ik wil het nu bij één vraag laten. In mijn eigen termijn
kom ik wel op dit onderwerp terug.
U zei dat wij geen postzegelbeheerplannen zouden
moeten hebben, maar daar waar dat mogelijk is één
plan. Kom dit overeen met wat staat in de aangenomen
motie van mijn collega in de Eerste Kamer, de heer
Smaling? Met die motie wordt hiervoor gepleit, maar de
regering wenst die motie volgens mij niet uit te voeren.
De heer Koopmans (CDA): Ik weet niet of die er
helemaal mee overeenkomt, maar die betreft dezelfde
sfeer. Ik heb niet meer helemaal in mijn hoofd wat daarin
staat, maar ik meen mij te herinneren dat de heer
Smaling met zijn motie in de Eerste Kamer heeft gezegd:
maak die systematiek voor gemeenten wat overzichtelijker. Ik wil de motie nog wel lezen en er mogelijkerwijs in
tweede termijn op terugkomen, maar ik meen dat die
met mijn voorstel overeenkomt.
Voorzitter. Tot slot wil ik op dit onderdeel de minister
van LNV vragen of zij merkt dat in de praktijk de
referentiedatum van 8 december 2004 een onnodige
hobbel kan zijn bij het loskrijgen van bedrijfsontwikke-

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

ling. Als dat het geval is, is het dan niet logischer om uit
te gaan van de meest recente geldige milieuvergunning?
Sprekend over Natura 2000 denk ik ook aan enkele
andere belangrijke, maar uiterst moeizame dossiers,
zoals die over luchtkwaliteit en de Kaderrichtlijn Water.
Wij hebben kunnen lezen dat het kabinet afgelopen
vrijdag een nieuw voorstel voor de introductie van
geluidsproductieplafonds voor alle rijkswegen heeft
geaccordeerd. Zij heeft dat gedaan op basis van de
Europese richtlijn voor omgevingslawaai. Kan de
minister-president of de minister van VROM of de
minister van Verkeer en Waterstaat of zo nodig alle drie
mij verzekeren dat dit niet een vergelijkbaar hoofdpijndossier gaat worden, een dossier dat zelfs de uitvoering
van de projecten van de Crisis- en herstelwet in de weg
staat?
Dan wil ik een opmerking maken over het elektriciteitsnet. Onze verwachting is dat de opwekking van stroom
met windmolens mede door dit wetsvoorstel de
komende jaren een flinke vlucht zal nemen. Een goede
zaak! Echter, hoe gaat zich dit verhouden tot de
ontwikkeling van het elektriciteitsnet? De transportcapaciteit loopt altijd achter bij de realisatie van productievermogen, maar het gat moet niet groter worden. Vindt de
minister van VROM bij nader inzien ook niet dat
investeringen in het net in de wet zouden moeten
worden opgenomen als categorievaste projecten, zoals
alle investeringen op land die nodig zijn voor de
aansluiting van windparken van 600 MW op zee? Ik denk
aan de aanlandingslocaties Borssele, IJmuiden en
Eemshaven, aan het stopcontact op zee en aan versterkingen in het 150 kV-net voor aansluiting van windenergie op land. Wellicht zijn er ook andere investeringen die
tot werkgelegenheid kunnen leiden, die de economie
versterken en die het land vergroenen. Ik noem in dit
verband Norned 2, Cobra, de verzwaring van Diemen,
Krimpen en Geertruidenberg, de verzwaring van
Beverwijk, Oterleek en Diemen en investeringen die
netverliezen verminderen. In het verlengde hiervan heb
ik nog de vraag of het in de wet gehanteerde begrip
″aansluiting″ zou moeten worden verbreed met ″alle
daarmee samenhangende netversterkingen in het
hoogspanningsnet″ en of, omdat de realisatie van de
productie en de noodzakelijke investeringen voor de
transportcapaciteit idealiter synchroon lopen, de
vergunningen meer parallel zouden kunnen lopen door
wijziging van de wetgeving.
Dan een aantal opmerkingen over amendementen van
andere leden. Het meest cruciaal voor de CDA-fractie is
amendement nr. 31 waardoor onderdeel 7.4 van bijlage I
vervalt. Dit amendement begrijp ik tot nu toe niet, maar
misschien kunnen we er later in het debat nog even op
ingaan. Het gaat namelijk om projecten of andere
handelingen waarvoor een vergunning is vereist op
grond van artikel 19d van de Nb-wet, handelingen
waarvoor een vergunning is vereist op grond van artikel
16 van de Nb-wet en handelingen waarop artikel 19 sub
1b van de Nb-wet van toepassing is. Dat betekent dat
Afdeling 2 van de Crisis- en herstelwet daarop niet van
toepassing wordt. Afdeling 2 gaat over de vereenvoudiging, versnelling en stroomlijning van procedures.
Kortom: dat is een essentieel onderdeel van de wet en
dat is mede vanwege problemen met procedures tot
stand gekomen.
De CDA-fractie begrijpt niet dat veehouderijbedrijven,
campings en alle andere ondernemers in de buurt van

12 november 2009
TK 24

24-2150

Koopmans
gebieden waarvoor een Nb-wetvergunning nodig is, die
enorm veel problemen zouden kunnen hebben met de
stroperigheid van procedures, zouden moeten worden
uitgezonderd van de vereenvoudiging die in dit
wetsvoorstel is opgenomen. Integendeel. Er is enorm
veel irritatie en alleen al daarom heeft de Nb-wettoets
een minimaal draagvlak. Het zijn ook geen buitenproportionele activiteiten zoals het amendement stelt. Als de
achtergrond daarvan misschien is dat de inhoudelijke
eisen van een vergunning niet terzijde worden geschoven, dan kan ik het begrijpen. Een passende beoordeling
en dergelijke zal gewoon moeten plaatsvinden. De
belangen van de natuur zijn dus niet in het geding. Onze
inzet zou moeten zijn dat we er alles aan doen om
bedrijven die een Nb-wetvergunning nodig hebben, zo
snel mogelijk duidelijkheid te verschaffen. Het is daarom
van groot belang om met Nb-wetvergunningen aan te
haken bij de versnellingsvoorziening, ook al gaat het
daarbij om kleinere projecten.
De CDA-fractie steunt de amendementen over
elektrisch rijden, vergunningsvrije aansluitpunten en
oplaadstations, die bedacht zijn tijdens de reis van de
vaste commissie voor VROM naar Amerika.
Tot slot; de vragen die ik heb gesteld en de voorstellen
die ik heb gedaan mogen de Kamer en het kabinet
uitdagen om de Crisis- en herstelwet nog beter en
effectiever te maken. Maar laat er geen misverstand over
bestaan dat het wetsvoorstel dat de regering heeft
opgesteld, de volle steun heeft van de CDA-fractie.
De voorzitter: De heer Vendrik heeft een vraag.
De heer Vendrik (GroenLinks): Uit de laatste twintig
minuten van het interessante betoog van de heer
Koopmans moet ik bijna opmaken dat de grootste
werkgelegenheidswinst ligt bij de varkenshouderijen.
Volgens mij zullen al die duizenden mensen die als
gevolg van de crisis werkloos worden, daar niet
onmiddellijk een baan vinden. De CDA-fractie maakt zich
daarover overigens wel terecht zorgen, bleek uit het
begin van het betoog van de heer Koopmans. Wat vindt
hij ervan als we een enorme push geven aan de
bouwsector door particuliere huiseigenaren in de jaren
2010 en 2011, en geen jaar later, een premie van
€ 10.000 te geven als ze hun huis laten isoleren?
De heer Koopmans (CDA): Het verbeteren van de
energiebesparing is voor de huursector in procedurele
zin onderdeel van dit wetsvoorstel. Er zit echter geen
geld in dit wetsvoorstel. De minister van Financiën zit
dan ook niet aan tafel. Dus uw voorstel om € 10.000 ter
beschikking te stellen voor particuliere huizen klinkt
sympathiek, maar lijkt me buiten het kader van dit
wetsvoorstel te vallen. Het lijkt me een beter idee om dit
met mijn collega Van Bochove te bespreken bij de
behandeling van de begroting van WWI. Maar die
begrotingsbehandeling is al geweest, dus in die zin is het
jammer om dat te suggereren. Het kan natuurlijk ook
besproken worden bij de behandeling van de begroting
van VROM. Die komt er nog aan. Dan spreekt u met mijn
collega Van Heugten.

in gewijde bewoordingen over het belang van werkloosheidsbestrijding. Hij zei dat we met name snel die
bouwproductie aan de gang moeten krijgen, dat het een
groot probleem is. Voilà! Mee eens. Dan doe ik een
concreet voorstel. Voor woningbouwcorporaties, voor
verhuurders voorziet dit wetsvoorstel overigens niet
altijd in gelukkige procedures. Dat is een ander verhaal.
Ik had het over particuliere huiseigenaren. Ongeveer de
helft van de woningen is in particulier bezit. Het is
bestaande bouw. De minister van VROM weet als geen
ander dat daar een wereld te winnen valt met energieprestatie, isolatie enzovoorts. Ik doe een concreet
voorstel: laten wij in samenspraak met het kabinet
bekijken of wij elke wooneigenaar € 10.000 kunnen
geven om de woning te isoleren. Dat bedrag moet wel
besteed worden in 2010 en 2011, anders is het afgelopen, over en uit. Vervolgens gaan wij het gesprek aan
met dit kabinet over de vraag hoe wij dit kunnen
financieren. Daarover heb ik ideeën, daarover hebben wij
al eerder gesproken, maar laten wij het nu even tot de
hoofdmoot beperken: werkloosheidsbestrijding, namelijk
de bouwsector aan de slag en de bouwvakker de steiger
op, en zuinige en schone woningen voor de huiseigenaren. € 10.000, wat is het, mijnheer Koopmans: deal of
geen deal?
De heer Koopmans (CDA): De heer Vendrik kent mij; ik
ben wel in voor een deal. Ik ben echter ook voor solide
financieren. Ik vind het idee prima, dat meen ik oprecht.
Ik vind dat wij daar met elkaar eens over moeten
nadenken. Ik wil het nog wel concreter maken: misschien
moeten wij daar bij de begrotingsbehandeling van EZ
nog eens over spreken; daarin zit nog een heleboel geld,
onbesteed, voor energieprojecten. Misschien moeten wij
hierover nadenken. De leden van mijn fractie worden
hierdoor natuurlijk overvallen en vragen zich af wat ik nu
ga doen. Ik vind het echter een interessant idee. Want
het aan het werk houden van bouwvakkers is de moeite
waard. Daarom zijn wij ook zo voor dit wetsvoorstel.
Wat gaat u dan leveren, mijnheer Vendrik? Wij hadden
het immers over een deal.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ik lever de financiering.
De heer Koopmans (CDA): Ik vraag aan de heer Vendrik
om op dezelfde wijze te kijken naar dit wetsvoorstel en
echt de mogelijkheden te bezien, waardoor ook de
bouwvakker weer de steiger op kan.
De heer Roemer (SP): Wij hebben samen al een heleboel
gedaan om versnellingen voor elkaar te krijgen. Ik denk
onder andere aan de ideeën van de commissie-Elverding.
Ik heb altijd gedacht dat het CDA ook belang hecht aan
die ideeën, vooral aan het creëren van draagvlak. Door
vooraan heel veel te investeren creëer je draagvlak om
daarna die versnelling te halen. Daardoor ben je later in
het traject twee keer zo snel. Nou gaat de heer Koopmans juist projecten zoals Parkstad Limburg, een speeltje
van de lokale CDA-gedeputeerde, onder deze wet gooien,
wetende welke weerstand er tegen dat project is.
Waarom laat hij de ideeën van Elverding los, als hij
bepaalde leuke hobby’s wenst door te voeren?

De heer Vendrik (GroenLinks): Daar zit inderdaad de
minister van Financiën bij. Dat heb ik allemaal gesnapt.
Ik denk niet dat de heer Koopmans de heer Bos nodig
heeft om een standpunt in te nemen. Hij sprak daarstraks

De heer Koopmans (CDA): Laat ik de buitenring Parkstad
geen hobby noemen, maar een project. Daarover hebben
gemeenteraden en provinciale staten van Limburg een

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2151

Koopmans
oordeel uitgesproken. Het is een project waarbij ook
MER-procedures gevolgd zijn, een project waarbij van de
240 mln. al 210 mln. is geregeld. De laatste 30 mln.
worden in de komende maanden gezocht. De CDA-fractie
hier zal mee zoeken om die 30 mln. te vinden. Parkstad
Limburg verdient het om dit project zo snel mogelijk
gerealiseerd te krijgen. Juist deze regio, mijnheer
Roemer, die te kampen heeft met grote werkloosheid,
krimp en structurele problemen, ook in de infrastructuur,
verdient het om dit project eerder van de grond te
krijgen.
De heer Roemer (SP): Dit antwoord is nou juist een
voorbeeld van de arrogantie van de top: opleggen wat je
denkt dat beter is, wetende hoe de mensen in de regio
erover denken. Had dit project nou gestimuleerd door
daarvoor draagvlak te creëren, juist om de gedachte van
de commissie-Elverding op dit project voort te zetten.
Door dit project onder deze wet te gooien, kun je er
donder op zeggen dat de weerstand in de regio alleen
maar wordt vergroot. Daar doet de heer Koopmans
Zuid-Limburg, een regio die zeker wel wat kan gebruiken,
absoluut geen dienst mee.
De heer Koopmans (CDA): Een onderdeel van een
goede aanpak bij infrastructuur is de rug recht houden.
Laten wij het voorbeeld eens nemen van de buitenring.
Er zijn ook gemeenteraden rondom de buitenring die
eerst ja hebben gezegd. Er is immers een brede
afweging geweest en alternatieven zijn bekeken. Maar
nadat zij ja hadden gezegd, zijn ze toch weer ingewikkeld
gaan doen en hebben ze gezegd: we lusten het niet
meer. Daadkracht is ook onderdeel van het aanpakken
van de crisis. Wij denken echt dat de procedures – de
weg waarlangs de buitenring ontwikkeld is, de enorme
tijd die daarvoor tot nu toe al genomen is, het feit dat
echt tal van procedures doorlopen zijn, de behoefte en
de bereidheid van het college van GS om de inpassing
op een aantal plaatsen te verbeteren waardoor de
rekening weer met 40 mln. is opgelopen – voorbeelden
zijn van een goede aanpak. Dat niet iedereen in de regio,
en de SP-fracties in het bijzonder, dit project delen, is
geen reden om meerderheidsbesluiten niet uit te voeren
of niet onder deze wet te brengen. Kortom, het is een
voorbeeld waarvan wij zeggen: dat past hier goed onder.
©
De heer Van der Ham (D66): Voorzitter. Wie kan er nu
tegen een wet zijn die iets wil doen aan de crisis? Wie
kan er nu tegen een wet zijn die wil herstellen? Dat
moeten de politieke drankjesbrouwers hebben gedacht
toen zij de voorliggende wet van een naam wilden
voorzien. Wat zou nu een goede naam zijn voor een
samenraapwet? Laten wij haar een crisiswet noemen.
Nee, dat is te kort en biedt weinig hoop. Wij moeten iets
bedenken met hoop, net zoals Obama. Dat is heel erg in,
en dan vindt de heer Samsom het ook meteen een
goede wet. Hij is daar namelijk een grote fan van.
Herstel, zei iemand anders. Wij moeten er herstel aan
toevoegen, dat is mooi. En zo kwam deze wet aan zijn
naam. Het is een product van spin and framing: de
Crisis- en herstelwet. En of de wet feitelijk iets met crisis
te maken heeft, is natuurlijk de zeer grote vraag. En of hij
bijdraagt aan herstel is ook betwistbaar.

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

Deze wet is natuurlijk geen crisiswet, want die zou
naar veel meer aspecten moeten kijken en die zou ook
direct effect moeten hebben. De wet is meer een soort
van versnellingswet, die ook onafhankelijk van deze crisis
ingevoerd had kunnen worden en die wij dus ook
gewoon op zijn eigen merites moeten beoordelen. Maar
de hyperventilerende belangwekkendheid die aan het
wetsvoorstel wordt toegekend, mag wel met wat
korreltjes zout geserveerd worden.
Nederland verkeert natuurlijk in een recessie.
Voorspellingen van het Centraal Planbureau wijzen op
een krimp van de Nederlandse economie in 2009 van
4,75%. Naar verwachting zal de werkloosheid volgend
jaar oplopen naar 8% van de beroepsbevolking. De crisis
raakt de samenleving fundamenteel en op vele vlakken.
De crisis zorgt er onder andere voor dat er te weinig
gebouwd wordt. Dat is waar. Tegelijkertijd en mede
daardoor neemt de werkloosheid toe. Dit alles komt
bovenop het feit dat Nederland al decennia kampt met
een specifiek probleem in het ruimtelijk domein, namelijk
de complexiteit en de stroperigheid van besluitvorming.
Urgente projecten lopen soms vertraging op. D66 vindt
ook dat wij daar naar oplossingen moeten zoeken.
Oplossingen die de economie een steuntje in de rug
geven en die de stroperigheid van besluitvorming bij
grote projecten te lijf gaan.
Maar wanneer wij het hebben over de crisis, waarvoor
dan gesuggereerd wordt dat dit verhaal daar iets aan
doet, dan missen wij echt wel iets. Daar wil ik iets over
zeggen. Ik vind het vreemd dat als wij toch knopen gaan
doorhakken voor de komende jaren, infrastructuur
meteen als eerste opboert bij het kabinet, in plaats van
veel essentiëlere zaken voor de toekomst. Waarom
worden daar geen meerjarige afspraken over gemaakt? Ik
noem bijvoorbeeld afspraken rond de kenniseconomie.
Het gaat niet alleen om het fundament van een
snelweg maar ook om de fundamenten van een leven
lang leren. Ik wijs op andere delen van de wereld. In
Duitsland wordt 18 mld. vrijgemaakt voor onderwijs en
onderzoek. In Denemarken wordt structureel 1,5 mld.
meer bijgedragen aan onderwijs, In Finland gaat 3,6%
van het nationaal inkomen naar onderzoek. Dat zouden
wij ook moeten doen in Nederland. Maar het kabinetsdoel om kennis en innovatie naar het OESO-gemiddelde
te brengen staat haaks op de ambitie om internationaal
te excelleren. De KNAW heeft gesuggereerd om een deel
van de FES-gelden vrij te maken voor langdurige
investeringen in kennis en onderwijs. Het kabinet wil
wachten op een evaluatie en komt er volgend jaar nog
eens op terug. Dat is nodeloze vertraging. Is het kabinet
bereid om de voorstellen van de KNAW uit te werken en
hier ter behandeling voor te leggen, zodat wij daar
gewoon volgend jaar over kunnen beslissen? Ik hoor
hierop graag een reactie. Dat gaat namelijk ook over
crisis en herstel.
Dan gaan we naar de projecten zelf. Er is een lijstje
met projecten. De meeste projecten kunnen wij gewoon
steunen. Ik noem de noordelijke IJ-oevers, de spoorzone
in Den Bosch en de stadshavens Rotterdam. Maar er zijn
ook wegenprojecten die wij prima vinden, zoals de A2 bij
Maastricht en de goede verbinding naar Schiphol,
Amsterdam en Almere. Ik noem verder de Brainport
Eindhoven en het project Waterdunen. De vraag dringt
zich wel op, waarom precies deze 58 projecten zijn
aangewezen om versneld te worden. Op welke basis zijn
deze 58 gekozen? Waarop 58, waarom niet meer,

12 november 2009
TK 24

24-2152

Van der Ham
waarom niet minder? Welke criteria zijn er nu precies
gehanteerd? Wij hebben deze kunnen teruglezen in de
memorie van toelichting, maar sommige criteria kan ik
echt niet duiden. In het debat in de media is hier en daar
al te zien hoe er lukraak zaakjes in deze wet worden
ondergebracht. De CO2-opslag onder Barendrecht loopt
niet lekker. Collega Koopmans dacht: ″Hupseflups, dan
gooien wij dat toch ook gewoon bij de Crisis- en
herstelwet. Is er protest? Oké, dan halen wij het er weer
uit.″ Het is precies die volstrekte willekeur van de heer
Koopmans die mij voor het ergste doet vrezen. Onder
het mom van de Crisis- en herstelwet worden allerlei
irritatiedossiers even opgeschoond. Een van de experts
noemde tijdens de hoorzitting het wetsvoorstel een
″grabbelton″ en een ″stukje gelegenheidswetgeving van
de bovenste plank″. Door deze expert werd gezegd dat er
allemaal zaken in staan die niets met de doelstelling te
maken hebben, maar die toevallig bij alle departementen
op een lijstje stonden en nog even moesten worden
geregeld. Dat zijn ware woorden. Deze versnellingswet is
meer een soort afrekenwet. Natuurlijk zegt de heer
Koopmans dat wij deze wet dan ook maar voor de
eeuwigheid moeten vastleggen en deze procedure
voortaan bij alle projecten moeten toepassen.
Op het lijstje van de regering staan allerlei irritatiedossiers die nu even moeten worden opgelost, zoals de A4
Midden-Delfland. Het doet er niet toe of je voor of tegen
die A4 Midden-Delfland bent, maar waarom moet dat
probleem door middel van deze Crisis- en herstelwet
worden opgelost? Als de minister van Verkeer en
Waterstaat zegt dat dit zo’n goed plan is, dan zal de Raad
van State toch ook wel zo oordelen?
Ik geef een ander voorbeeld: luchthavens. De
D66-fractie is helemaal niet principieel tegen de
uitbreiding van Luchthaven Lelystad en Luchthaven
Eindhoven. Dit hebben wij in allerlei debatten gezegd.
Waarom valt dit dossier echter onder de Crisis- en
herstelwet? Er moet nog bekeken worden hoe de kleinere
luchthavens complementair gemaakt kunnen worden aan
Schiphol. Waarom is er nu ineens haast? Wat is
trouwens de reactie van de minister op de oproep van
Hans Alders, die zich veel met dit dossier heeft beziggehouden? Hij zegt: wacht nu even met dergelijke
beslissingen. Waarom moet de Luchthaven Twente in dit
wetsvoorstel worden ondergebracht terwijl er nog
helemaal geen interesse bestaat om met de genoemde
maatregelen aan de slag te gaan? Hoe beargumenteert
de minister dat?
Ik heb samen met de heer Vendrik een amendement
ingediend over de bypass Kampen. In 2015 vindt de
besluitvorming plaats over eventuele verhoging van het
peil van het IJsselmeer. Dan worden ook de dijkhoogtenormen aangescherpt. Het is beter om daarop te
wachten. Waarom wordt dat dan in dit wetsvoorstel
opgenomen? Heeft het iets te maken met crisis en
herstel? Wij zijn ook helemaal niet tegen buitendijks
bouwen, maar is dat nu iets wat nu onmiddellijk moet
worden opgepakt in het kader van de Crisis- en
herstelwet? Het is willekeurig.
Is het wetsvoorstel nodig om de projecten die op
zichzelf mooi zijn, te versnellen? Recentelijk zijn allerlei
wetten en procedures aangepast met het doel om te
versnellen: de Spoedwet wegverbreding, waar wij voor
hebben gestemd, de Tracéwet, de Wet modernisering
MER, de nieuwe WAO en het wetsvoorstel Bestuurlijke
Lus. Wat voegt de Crisis- en herstelwet nu toe?

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

Het is duidelijk dat veel regelingen die al bestaan,
slechts gedeeltelijk gebruikt worden. De Coördinatieregeling WRO wordt bijvoorbeeld nauwelijks of niet gebruikt.
Dat was ook de ervaring van enkele experts tijdens de
hoorzitting. De heer Adema van het IPO gaf tijdens het
rondetafelgesprek aan dat het IPO een project in
Friesland had doorgerekend. Als de WRO-procedure was
gevolgd, had bij het Friese project een versnelling van
18 maanden plaatsgevonden. De WRO-procedure werd
echter niet gevolgd en de versnelling werd dus niet
bereikt. Ook ingenieur Van Grondelle van de Stichting
Natuur en Milieu maakte dit punt. Hij gaf aan dat de
Coördinatieregeling WRO nauwelijks of niet wordt
gebruikt. Kan de premier, of een andere minister die zich
aangesproken voelt, aantonen dat daadwerkelijk sprake
is van uitputting van andere versnellingen? Wij hebben
de afgelopen jaren op dat punt natuurlijk niet stil
gezeten.
In 2007 is de commissie-Elverding ingesteld, die in
2007 met een rapport kwam. Geconcludeerd werd dat
besluitvorming rond infrastructurele projecten kan
worden ingekort tot de helft van de tijd; dat betekent
50% tijdwinst! Uit de analyse blijkt dat veel belemmeringen in de voortgang van grote projecten geen juridische
of processuele achtergrond hebben. De oorzaak is
bestuurlijk en politiek onvermogen. Versnelling van de
besluitvorming is niet alleen een kwestie van betere
organisatie van de besluitvorming. Bij grote projecten
gaat het erom, te komen tot besluiten van goede
inhoudelijke en processuele kwaliteit die maatschappelijk
breed gedragen kunnen worden.
Daarnaast moest er volgens Elverding sprake zijn van
een gebiedsgewijze benadering en van heldere tijdsafspraken. De commissie stelde ook verbeteringen voor in
de ambtelijke voorbereiding en bestuurscultuur. Wat is er
nu werkelijk gedaan met het rapport van Elverding?
Weinig. Ik citeer prof. Meurs, die ook bij dat rondetafelgesprek aanwezig was. Hij zei: het advies van de
commissie-Elverding is zeer belangrijk. Bezint eer gij
begint, zorg ervoor dat je partijen op één lijn krijgt en ga
dan verder. Daarom vraag ik: wat is er gebeurd met de
problemen rond de bestuurlijke drukte?
De commissie-Elverding gaf nog meer knooppunten
aan: problemen met bestuurlijke consistentie, het
ontbreken van een degelijke ambtelijke voorbereiding,
onvoldoende budgettaire ruimte, het ontbreken van een
brede verkenning en het geen oog hebben voor de
werkelijke milieueffecten. Kan de premier of welke
minister dan ook op deze specifieke punten aangeven
hoe in de aanloop naar de Crisis- en herstelwet is
omgegaan met deze aanbevelingen? Hoe gaat het
kabinet om met het verwijt dat de aanbeveling van de
commissie-Elverding op bepaalde punten met voeten
wordt getreden? Een aantal experts sprak daar tijdens de
hoorzitting over.
De grootste criticaster van dit wetsvoorstel is de Raad
van State. Effectiviteit en legitimiteit van het wetsvoorstel
worden in twijfel getrokken. De Raad van State signaleert
dat het kabinet uitgaat van drie aannames: dat deze
procedure bijdraagt aan de bestrijding van de negatieve
gevolgen van de economische crisis, dat de huidige
wetgeving versnelling van de projecten in de weg staat
en dat de tijdelijke en structurele maatregelen in het
kader van de Crisis- en herstelwet versnelling mogelijk
maken.

12 november 2009
TK 24

24-2153

Van der Ham
Op alle drie de punten heeft de Raad van State
fundamentele kritiek. De eerste aanname is incorrect,
zegt de Raad van State. Als crisismaatregel heeft de wet
geen toegevoegde waarde. In de woorden van de Raad
van State komen de maatregelen te laat om een bijdrage
te kunnen leveren aan de bestrijding van de economische crisis op korte termijn. Ik zei het al: niks Crisis- en
herstelwet. Daarom heb ik, het is een beetje symbolisch,
ook een amendement op stuk nr. 37 ingediend, om de
naam van de wet te wijzigen in ″Versnellingswet″, voor
zover dat überhaupt aan de hand is. Met crisis en herstel
heeft de wet naar de mening van ons hoogste adviesorgaan niets te maken. Het kabinet heeft het wetsvoorstel
ook niet willen voorleggen aan het CPB, waar de
rekenmeesters zitten die wij normaal voor alles om
advies vragen.
Ten tweede zegt de Raad van State dat het maar de
vraag is of de huidige wetgeving versnelling in de weg
staat. Wij weten door het onderzoek van de commissieElverding en andere studies en rapporten dat veel
belemmeringen in de aanvang en de uitvoering van
projecten niet per se een juridische of processuele
achtergrond hebben, maar liggen aan bestuurlijk en
politiek onvermogen. Dit kabinet geeft nauwelijks aan
welke maatregelen worden getroffen om de bestuurlijke
processen, de ambtelijke voorbereiding en de uitvoering
van projecten te verbeteren.
Ten derde is het de vraag of de tijdelijke en structurele
bepalingen tot versnelling en vereenvoudiging leiden.
Als wij kijken naar de voorstellen tot aanpassing van het
bestuursprocesrecht, stellen wij vast dat dit maar zeer de
vraag is. De Raad van State betwijfelt of de voorstellen
per saldo veel tijd zullen opleveren. Kan de regering
daarop reageren?
De wet introduceert een relativiteitsvereiste. Een
belanghebbende kan alleen een beroep doen op
rechtsregels die betrekking hebben op het eigen belang.
Normaal gesproken mag een burger bezwaar maken
tegen nieuwe projecten, maar het relativiteitsbeginsel
maakt het alleen mogelijk om in beroep te gaan tegen de
schending van een rechtsregel als die rechtsregel die
bedoeling heeft om de belangen van een burger te
schenden. Het relativiteitsbeginsel zorgt ervoor dat
dwarsliggers minder snel naar de rechter kunnen
stappen. Het idee van het kabinet om uit ellenlange
procedures te komen, is op zichzelf begrijpelijk. Het
relativiteitsbeginsel zorgt er echter ook voor dat er
minder mogelijkheden zijn om het recht te doen gelden.
De kans is onder dit voorstel reëel dat dit vooral ten
koste zal gaan van regels met betrekking tot beschermde
planten- en diersoorten. Dit is niet alleen ecologisch,
maar ook juridisch schadelijk, omdat veel natuurbeschermingsnormen afkomstig zijn van het Europese niveau.
Het kabinet spreekt over een principiële keuze. De
vraag is of de bestuursrechter er is om ieder foutje van
het bestuur af te straffen, of om de wezenlijke belangen
van burgers te beschermen. De regering kiest voor het
laatste en vindt dat het daarbij niet past dat burgers zich
kunnen beroepen op voorschriften die niet hun belang
beogen te beschermen. Ook hierbij is het echter de vraag
of het relativiteitsvereiste een effectief instrument is. De
toepassing van het vereiste roept volgens vele juristen
complexe juridische vragen op naar het beschermingsbereik van de betrokken normen. De beantwoording
hiervan en het uitkristalliseren van jurisprudentie zal veel
extra tijd kosten. Daar komt bij dat de toepassing van dit

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

vereiste vanuit Europeesrechtelijk perspectief, zoals ten
aanzien van het verdrag van Aarhus, niet onomstreden
is. Wat gaat de premier doen om ervoor te zorgen dat
het vereiste mensen die mogelijk toch belang hebben,
niet buiten de rechterlijke gang sluit? Wat gaat hij doen
aan de internationale dimensie?
Vervolgens een opmerking op het vlak van innovatie.
Hierover heeft mijn fractie vragen gesteld in het
schriftelijk overleg, omdat het desbetreffende artikel erg
vaag is. Via een algemene maatregel van bestuur wordt
het mogelijk om innovatieprojecten te starten, waarbij bij
wijze van experiment kan worden afgeweken van
wettelijke bepalingen. Er worden in dat kader twee
voorbeelden genoemd, maar wij willen nog wel wat
meer voorbeelden horen. De heer Koopmans sprak er al
over dat dit fantastische gevolgen zou kunnen hebben.
Wij staan daar zeker voor open, maar wellicht kunnen er
nog wat meer voorbeelden gegeven worden. Ook
ontvangen wij graag een antwoord op de vraag hoe en
door wie wordt getoetst of de ontwikkelingen die
mogelijk worden gemaakt, daadwerkelijk innovatief zijn
en daadwerkelijk voldoen aan de milieukwaliteitsnormen
en geen schadelijke milieugevolgen hebben, conform lid
2.
De heer Aptroot (VVD): Ik luister toch wel met stijgende
verbazing naar u, mijnheer Van der Ham. U verwijt het
kabinet en half Nederland altijd dat zij niet innovatief zijn,
niet vooruit willen en niet willen veranderen. Dat gaat
van allerlei milieu-investeringen via het ontslagrecht en
wat dan ook. Nu hebben wij hier een wet die bijvoorbeeld met betrekking tot innovatie de mogelijkheid biedt
om eens een paar starre regels aan de kant te zetten – ik
noem als voorbeeld dat een nieuw soort milieuvriendelijk
toilet dat geen leidingwater gebruikt mogelijk wordt
gemaakt – en dan wilt u tot op de millimeter weten hoe
het in elkaar zit. Ik vind dat u een heel conservatief,
behoudend standpunt hebt. Als u nu consequent bent en
een partij van vernieuwing wilt zijn, zou u juist moeten
zeggen dat dit mogelijkheden biedt en dat u natuurlijk de
regering zult volgen. U draait een hele riedel af dat u
eigenlijk helemaal niets wilt. Ik begrijp er niets meer van.
De heer Van der Ham (D66): Dan hebt u echt niet zitten
luisteren, mijnheer Aptroot. Ik zei dat ik positief
tegenover dat artikel sta. Ik vind echter wel – daarom heb
ik gevraagd naar de milieukwaliteitsnormen – dat dit per
saldo iets positiefs moet opleveren. Dit is een behandeling van een wetsvoorstel, dus ik wil dat precies wordt
geregeld in welke kaders dat gaat plaatsvinden. Dat
hoort bij de behandeling van een wetsvoorstel. Ik vind
het een zeer interessant onderdeel van deze wet, maar ik
stel kritische vragen over de wijze waarop dit precies
wordt afgekaderd.
De heer Aptroot (VVD): Dat is nu net het probleem: als
je innovatie van tevoren helemaal precies wilt afkaderen
en in strakke regeltjes wilt vangen, kun je vaak niet
innoveren. Wees nu blij dat het kabinet hier de nek
uitsteekt en zegt dat het mogelijkheden gaat bieden. Wij
gaan dat kritisch volgen. U zou dat als eerste, gehoord
wat u anders altijd zegt, moeten omarmen. U zou op dit
punt het kabinet moeten toejuichen. Het valt mij van u
tegen dat u zegt dat u het helemaal wilt inkaderen en
aan strakke regels wilt binden en dat u grote twijfels
hebt. Voor innovatie is moed nodig. Dan moet je een

12 november 2009
TK 24

24-2154

Van der Ham
keer durven, mijnheer Van der Ham. Laat D66 nu ook
eens durven.
De heer Van der Ham (D66): Het is heel erg laat, dus ik
begrijp dat u even de benen wilde strekken en even naar
de interruptiemicrofoon wilde lopen om even wat te
doen. Het wordt laat en u staat later op de sprekerslijst.
Deze interruptie begrijp ik helemaal niet. Ik stel een vraag
over iets wat ik heel sympathiek vind, waar ik zeer voor
open sta en wat heel erg des D66 is. Dat wil niet zeggen
dat ik geen kritische of verhelderende vraag mag stellen.
Ik ben blij dat ik u een beetje lichaamsbeweging heb
kunnen bieden, maar u hoeft zich geen zorgen te maken
over het innovatieve karakter van D66.
Ik ga door met de 58 projecten. Voor de 58 projecten is
geen advies van de Commissie voor de m.e.r. meer
nodig en geen onderzoek naar alternatieven. In het
wetsvoorstel wordt gesteld dat dit de snelheid bevordert.
Volgens mij leidt het advies van de Commissie voor de
m.e.r. in de praktijk vaak tot versoepeling en stroomlijning van de besluitvorming. Het afschaffen van de
adviezen van de Commissie voor de m.e.r. zal leiden tot
minder maatschappelijk en juridisch draagvlak. De
afschaffing is mogelijk ook in strijd met de Europese
regelgeving. Ik wijs op het arrest van het Europese Hof
inzake Ierland waaruit blijkt dat wanneer lidstaten
hebben besloten om drempelwaarden of criteria vast te
leggen, verzekerd moet worden dat projecten die een
aanzienlijk milieueffect kunnen hebben, worden
onderworpen aan een milieueffectbeoordeling. Hoe
verhoudt zich dat tot het wetsvoorstel?
Ik kom nu op de lex silencio positivo. Wij zijn daar
over het algemeen voorstander van, maar wij maken ons
wel heel erg veel zorgen over de wijze waarop deze hier
wordt toegepast ten aanzien van de aanlegvergunningstelsels. De aanlegvergunningstelsels worden altijd
ingesteld om kwetsbare belangen, zoals gebieden met
landschappelijke en cultuurhistorische waarde, te
beschermen. Organisaties als de Stichting Natuur en
Milieu maken zich volgens mij terecht zorgen over dit
element uit de wet. Kan de regering ingaan op die vrees?
Dan de stikstofdeposito’s. Wij hebben grote bezwaren
tegen het legaliseren ...
(gelach)
De heer Van der Ham (D66): Wat zeg ik nu?
Minister Cramer: Stikstofdeposito’s.
De heer Van der Ham (D66): Het is echt laat. Het is
inderdaad wel innoverend. Ik heb vandaag ook een
overleg over de begroting van EZ gehad. Ik bedoelde
natuurlijk deposities. Ik heb overigens wel eens een
minister dezelfde fout horen maken, een minister die
erover ging.
Wij hebben grote bezwaren tegen het legaliseren van
de stikstofdeposities zoals die bestonden voor eind 2004.
Dit niveau leidt ertoe dat de instandhoudingsdoelstellingen voor kwetsbare natuur niet worden gehaald. Doordat
agrarische bedrijven zonder vergunning hun emissies
kunnen opvullen tot de waarde van de referentiedatum
2004, wordt bovendien een programmatische aanpak van
de stikstofproblematiek belemmerd. Ook op dat punt
hoor ik graag een reactie. Ik vind het amendement dat de
heer Samsom en de heer Koopmans hebben ingediend

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

op zich interessant. Ik heb het nog niet tot in detail
kunnen bestuderen, want het is pas net rondgedeeld. Ik
ben erg benieuwd naar de reactie van het kabinet op dat
punt, vooral naar die van de minister van VROM die ik in
dezen nog het meest vertrouw.
Mijn fractie heeft in het schriftelijke verslag, net als
andere, vragen gesteld over de rentabiliteit van de
projecten en de kilometerbeprijzing. De kilometerbeprijzing is nogmaals uitgesteld door de minister van
Verkeer en Waterstaat. Daar hebben wij vorige week over
gedebatteerd. Waarom heeft het kabinet geen rekening
gehouden met het scenario over de kilometerheffing?
Prof. Meurs, met wie wij spraken tijdens de rondetafelgesprekken, zei dat bijna alle economen, ook die van het
CPB, zeggen dat alle nieuwe infrastructuurprojecten
moeten worden beoordeeld op grond van een scenario
waarin sprake is van kilometerheffing. Het is dus heel
gek dat er geen doorberekening is gemaakt van de
projecten met en zonder de kilometerheffing. Dat gebeurt
nu dus niet. In het schriftelijk verslag van het kabinet
staat dat de regering de Tweede Kamer binnenkort zal
informeren over de manier waarop bij weginfrastructuurprojecten en de bijbehorende kosten-batenanalyses
omgegaan zal worden met de voorgenomen invoering
van de kilometerprijs. Dat is raar, want als wij daar
komende dinsdag voor stemmen, kunnen wij dat
nauwelijks nog meenemen in onze weging. Het is mij
veel te vrijblijvend. Ik wil de toezegging dat de scenario’s
waarin kilometerprijzen een rol spelen, voortaan worden
doorgerekend.
In de woningbouw worden ook wat forse versnellingen voorgesteld. Ten aanzien van woningbouwprojecten
met meer dan twintig woningen kan een gemeenteraad
een zogenaamd projectuitvoeringsbesluit vaststellen.
Wettelijke voorschriften op grond waarvan voor de
ontwikkeling en de realisering van dergelijke projecten
een vergunning voor ontheffing of vrijstelling vereist is,
zijn dan niet meer van toepassing. Waarom is er gekozen
voor twintig woningen? Van de vereniging voor
ontwikkelaars en bouwondernemers heb ik begrepen dat
de gemiddelde projectgrootte op dit moment, als gevolg
van de crisis, twaalf tot vijftien woningen is. Kan de
premier dat bevestigen? Zo ja, kan hij dat getal meenemen in de afweging en het aantal woningen bijstellen?
Op het punt van de gebiedsontwikkeling hebben
mevrouw Wiegman en de heer Samsom een amendement ingediend. Het is het amendement op stuk nr. 40.
Wij vinden de inhoud daarvan sympathiek en zullen dat
amendement daarom steunen.
Ik heb een amendement ingediend dat mede is
ondertekend door de heer Vendrik. Het doel van dat
amendement is opname van de EHS als project. Uit
diverse evaluaties, waaronder die van het Planbureau
voor de Leefomgeving, die van de Wageningen
University en die van de provincies, blijkt dat het proces
van uitvoering van de EHS moeizaam verloopt. Toevoeging van de EHS aan de Crisis- en herstelwet kan helpen
bij het aanjagen en het nakomen van de doelstellingen.
Voor het toevoegen van projecten geldt een aantal
criteria. Juist met het oog op het realiseren van de EHS
voor 2018, denk ik dat die daaraan zeker voldoet. De
provincies zijn bij motie gevraagd – dat is de motie van
mijn hand – om echt gebruik te maken van de mogelijkheid om 10% te onteigenen. Zij doen dat op een aantal
punten echter niet. Ik vind daarom juist de combinatie

12 november 2009
TK 24

24-2155

Van der Ham
van die motie en de mogelijkheden die de Crisis- en
herstelwet biedt, interessant.
Er zijn heel veel amendementen ingediend. Dat
gebeurde tot op het laatste moment en volgens mij
gebeurt dat ″as we speak″ nog steeds. Ik kan het nog niet
allemaal overzien, maar ik heb er al behoorlijk wat
gescand en een fiks aantal daarvan zal ik zeker steunen
omdat het de juridische perversiteiten uit de wet poogt
te halen. Andere, meer projectgerichte amendementen,
zal ik ook wegen, al zijn die soms behoorlijk willekeurig.
Er wordt wat bij elkaar geharkt en men probeert om dat
in die wet onder te brengen.
Het voornaamste bezwaar tegen dit wetsvoorstel is dat
daarmee wordt gesuggereerd dat er iets tegen de crisis
wordt gedaan. Feitelijk doet dit daar namelijk niet zo veel
tegen. Ook wordt daarmee gesuggereerd dat het nodig is
om te versnellen, terwijl er andere oplossingen zijn
bedacht voor die geschetste problemen. En ook de
geselecteerde projecten zijn, zoals ik al zei, discutabel. Al
met al wordt het een rare wet. Economisch wordt de wet
een wassen neus met juridisch grote, zwarte neusholten.
Ik hoop echter dat wij veel meer aan de Crisis- en
herstelwet zullen hebben. Als er een meerderheid is voor
dit wetsvoorstel – dat zal wel het geval zijn – zal het voor
de coalitiefracties een klus worden om de D66-fractie
ervan te overtuigen dat zij daar voor moet stemmen. Ik
sluit niet uit dat zij dat niet doet. Ik zeg nu nog niet dat zij
per definitie tegen dit wetsvoorstel is, maar daaraan
kleven zulke grote juridische bezwaren dat de coalitiefracties en het kabinet op dit late tijdstip met heel goede
argumenten moet komen om dat voor elkaar te krijgen.
Ook moet er een aantal heel belangrijke amendementen
worden aangenomen om de D66-fractie ervan te
overtuigen dat het goed is om voor dit wetsvoorstel te
stemmen. Ik ben bang dat, als dit het in de Tweede
Kamer haalt, het heel moeilijk zal worden om daarvoor in
de Eerste Kamer een meerderheid te krijgen. Maar dat is
aan de regering.

De heer Aptroot (VVD): Voorzitter. Met deze Crisis- en
herstelwet wil de regering de Nederlandse economie een
impuls geven en blijvend versterken. De regering stelt

voor om procedures voor infrastructurele werken en
andere grote bouwprojecten te versnellen en te
vereenvoudigen. Deze gedachte steunen wij volledig. Wij
vinden het prima.
Er is sprake van een soort verzuchting bij de VVDfractie. Wij hebben een gevoel van: hè, hè, eindelijk, het
is doorgedrongen, de regering beseft nu hoe ingewikkeld
de regelgeving en rechtsbescherming in de afgelopen
decennia zijn geworden. In ieder geval beter laat dan
nooit. Het wordt nu aangepakt.
De VVD zou eigenlijk meer willen dan deze Crisis- en
herstelwet voorstelt. Met de Spoedwet wegen en met de
Crisis- en herstelwet worden de procedures tijdelijk en
voor bepaalde projecten aangepast. Inspraak wordt in
tijd zowel als qua mogelijkheden beperkt. Geprobeerd
wordt om het onredelijk belemmeren van besluitvorming
te voorkomen. Soms is daarin sprake van herhaling na
herhaling. Het is de bedoeling om alleen de echt
betrokkenen en belanghebbenden inspraak te geven.
Beroepsdwarsliggers zonder belang worden dan
uitgesloten. Termijnen worden bekort.
Ten aanzien van al deze zaken zijn wij het met de
regering eens. Wij willen dat ook. Eigenlijk willen wij het
echter niet alleen de komende vier jaar en voor een
beperkt aantal projecten. Wij zouden het voor eens en
altijd voor Nederland zo willen regelen. Nederland moet
weer besluitvaardig worden. Inspraak is goed, maar
alleen van mensen die er echt een belang bij hebben. De
inspraak moet daarnaast worden beperkt in de tijd.
Als na inspraak en eventueel bezwaar en beroep een
besluit is genomen, moet dat vervolgens gewoon
worden uitgevoerd. Net als de heer Koopmans zeg ik dat
dit bijvoorbeeld ook geldt ten aanzien van de buitenring
Parkstad of het wegnemen van de rotonde bij Joure, al is
het maar omdat ik daar zelf vaak rijd. Eerlijk gezegd, is
het echter vooral omdat men in die provincie op een
oplossing wacht.
De VVD wil dus geen beperking tot projecten en geen
beperking in de tijd. Een deel van de wijzigingen in de
Crisis- en herstelwet is blijvend. Andere voorstellen
gelden slechts voor een beperkte lijst en voor de duur
van vier jaar. Eigenlijk zouden wij nu moeten praten over
blijvende wetgeving en definitieve aanpassingen in
plaats van tijdelijke.
De VVD koestert de wens om vooral de natuur- en
milieuwetgeving grondig aan te passen zodat Nederland
weer vooruit kan. De Natuurbeschermingswet en Natura
2000-gebieden hebben ons land op slot gezet. De
vreselijke gevolgen zijn overal in het land merkbaar.
Bedrijven zitten klem en overheden kunnen geen nieuwe
ontwikkelingen meer realiseren. Daaraan een einde
maken, is heel hard nodig. Deze noodzaak blijft ook met
de spoedwet en de Crisis- en herstelwet. De VVD-fractie
dient daarom een amendement in waarmee de tijdelijke
maatregelen, versnelling en vereenvoudiging permanent
van kracht worden. Als het tijdelijk kan, dan moet het
ook permanent geregeld kunnen worden. Wij willen dit
dus ook permanent en definitief regelen. Wij zijn in deze
lijst heel compleet.
Overigens heb ik gezien dat onder andere de fractie
van het CDA een amendement heeft ingediend dat naar
ik meen iets minder ver gaat dan het onze. Wij zullen ze
echter naast elkaar leggen. In de CDA-fractie leeft in
ieder geval ook de wens om heel veel zaken definitief te
regelen, zoals het beperken van het beroepsrecht van
andere overheden, het invoeren van het relativiteitsver-

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

De heer Vendrik (GroenLinks): Er ligt een heel enthousiast amendement van een bijzonder enthousiaste collega,
namelijk de heer Koopmans. Dat amendement heeft tot
doel om het aantal projecten dat onder deze wet zou
moeten vallen, nog eens even flink op te schroeven.
Krijgt dat amendement steun van de D66-fractie?
De heer Van der Ham (D66): Ik heb dat lijstje gezien.
Daarop staat een aantal dingen waarvoor ik wel
sympathie heb, maar ik vraag mij met u af aan welke
vereisten van de wet dit precies voldoet. Is het niet
volstrekt willekeurig? Moeten wij het niet op een ander
moment besluiten? Over een maand zullen wij bijvoorbeeld spreken over het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT).
Ik meen dat het een vergaarwetje is. Het is een
profileringswetje waarin al dit soort zaken worden
neergezet. Emotioneel begrijp ik het allemaal wel.
Politiek begrijp ik het ook nog wel. Maar met wetgeving
heeft het naar mijn mening maar weinig te maken, zeker
in het kader van crisis en herstel.
©

Crisis- en herstelwet

24-2156

Aptroot
eiste – het gaat dan dus alleen nog om direct belanghebbenden – het passeren van gebreken, een snelle
uitspraak bij beroep en niet steeds het verplicht advies
van de Commissie voor de m.e.r. en verplicht alternatief
onderzoek als je eenmaal alle voorfasen hebt gehad, en
de toepassing van de lex silencio positivo. Die zaken wil
mijn fractie ook graag. Wij vinden ook experimenteer- en
ontwikkelingsgebieden prima. Die zouden ook na de
komende vier jaar mogelijk moeten zijn. Voor de VVD
mogen die gebieden dus tot de permanente mogelijkheden voor de overheid behoren. Hetzelfde geldt voor het
feit dat innovatieve ontwikkelingen mogelijk worden
gemaakt – iets waar de fractie van D66 enthousiast over
zou moeten zijn – en woningbouwprojecten versneld
worden uitgevoerd.
Nu de regering kiest voor deze systematiek, werken
wij daaraan zo goed mogelijk mee. Wij hebben wel een
aantal vragen en wensen. Wij zien nog enkele onzekerheden en een paar zaken die mogelijk een probleem
worden. Wij willen die nu goed bespreken om zeker te
stellen dat vereenvoudiging en versnelling echt zullen
lukken.
Uit het advies van de commissie-Elverding, waar de
VVD-fractie volledig achter staat, blijkt dat snellere en
betere besluitvorming vooral afhankelijk is van een
betrokken, professionele en besluitvaardige overheid. De
commissie pleit voor een brede afweging van alternatieven, intensieve samenwerking met maatschappelijke
organisaties en een onafhankelijke kwaliteitsborging aan
het begin van het planproces. Dan heb je kans dat je
draagvlak creëert en dan heb je iedereen de kans
gegeven om mee te praten. Daarna kun je heel snel
verder gaan en met grote stappen snel thuis zijn. De
Crisis- en herstelwet gaat daaraan eigenlijk voorbij. Dat
wordt er eigenlijk niet in besproken. Het is ook niet zo
dat de overheid niet via de Elverdingmethode zou
kunnen werken. Daarbij komt dat het een beetje
onduidelijk is of de Crisis- en herstelwet geen aanleiding
zal zijn voor prejudiciële vragen aan het Europese Hof
van Justitie. Die vertraging willen wij niet. Wij willen van
de regering weten of de Crisis- en herstelwet Europaproof is.
Wij willen ook dat zo veel mogelijk de Elverdingmethode wordt toegepast. Het recente voorbeeld van de
besluitvorming over de Ring van Utrecht bewijst dat
goed overleg en zorgvuldig afwegen aan het begin van
de procedure kan leiden tot breed draagvlak. Er zullen
altijd wel een paar dwarsliggers zijn, maar daarvan
liggen wij niet wakker. Bij grote projecten zal unanimiteit
haast nooit ontstaan. Als je de zaken echter goed hebt
besproken en ze aan het begin zorgvuldig hebt gedaan,
kun je daarna door. Mijn fractie vraagt de regering
daarom of de procedures waar mogelijk Elverdingproof
zullen worden uitgevoerd. Dat zit niet zozeer in wetgeving nu, als wel in het feit dat de regering met andere
overheden bespreekt, dus met gemeenten en provincies,
om het zo veel mogelijk via de Elverdingmethode te
doen. Dat kan ook zonder nieuwe wetgeving. Investeer
aan het begin van het proces goed in het overleg en in
het bekijken van alternatieven, en ga daarna zo snel
mogelijk door.
De heer Vendrik (GroenLinks): De heer Aptroot vroeg
zojuist het kabinet om zeker te stellen dat deze wet
Europaproof is. Volgens mij was hij ook aanwezig bij de
hoorzitting en tijdens de rondetafelgesprekken. Daaruit

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

kwam naar voren dat bij verscheidene onderdelen van de
procesveranderingen die het kabinet voorstelt, dit nu
juist elke keer het punt is, bijvoorbeeld bij het relativiteitsvereiste. Wij zullen zo op een gegeven moment
rechters in de positie brengen dat zij naar het Europese
Hof van Justitie moeten om bijvoorbeeld een prejudiciële
uitspraak te vragen. Het resultaat daarvan is vertraging.
Zegt de heer Aptroot: als dit type mogelijkheden het
gevolg zijn van dit wetsvoorstel, moeten wij die
onderdelen gewoon uit het voorstel schrappen, omdat
wij anders de boel verder in de prut helpen? Begrijp ik
de heer Aptroot zo goed?
De heer Aptroot (VVD): Nee, zo begrijpt de heer Vendrik
mij niet goed. Ik wil eerst dit punt hier uitgediscussieerd
hebben. Wij hebben in twee rondes, ik geloof twee keer
vier uur, met allerlei deskundigen, hoogleraren en
dergelijke, gesproken. Zij hebben hun mening gegeven.
Daarbij stonden meningen overigens vaak haaks op
elkaar. Er is dus enige twijfel. Als alle adviezen in
dezelfde richting wijzen, heb je 100% zekerheid, en die
hebben wij niet. Wij willen daarover dus meer weten van
de regering. Als de kans heel groot is dat dingen eerst
naar het Europese Hof van Justitie moeten en dat je
daardoor bijvoorbeeld anderhalf jaar of meer vertraging
krijgt, zoals de heer Vendrik zei, zou het verkeerd kunnen
uitpakken. Wij zien echter ook andere adviezen.
Bovendien zien wij een behoorlijk enthousiasme, met
name van de mensen uit het land, die zeggen: hè, hè, nu
kunnen wij eindelijk vooruit. Wij willen de afweging van
de regering nog een keer goed horen alvorens wij
hierover onze mind opmaken.
Los van de vraag hoe het juridisch uitpakt, is dit wel
een lijn die wij zouden willen. Wij willen echt het
belanghebbendenprincipe, het relativiteitsvereiste, zo
veel mogelijk geregeld hebben. Wij hebben er namelijk
ontzettend de pest aan als ergens een bouwproject is en
iemand 100 kilometer verderop in het land daartegen om
wat voor reden dan ook gaat ageren en gaat dwarsliggen. Volkert van der G. keek elke mogelijke vergunning
van een agrariër na. Hij had gewoon de pest aan
agrariërs en overal waar hij kon dwarsliggen, deed hij
het. Als wij dat soort gedrag kunnen voorkomen, en als
wij het met deze regering voor elkaar krijgen om te
zeggen: dat gebeurt niet meer, dan zijn niet alleen de
regering en de VVD gelukkig – daar gaat het niet om –
maar dan zijn de mensen in het land weer gelukkig. Dan
wordt een project namelijk besproken met de mensen
wie het aangaat en zijn wij van al die beroepsdwarsliggers eindelijk af.
De heer Vendrik (GroenLinks): Het is een tikje te
schunnig voor woorden om alle procedures die worden
aangespannen door bijvoorbeeld natuur- en milieuorganisaties impliciet, of eigenlijk expliciet, gelijk te stellen
met Volkert van der G. Ik neem aan dat dit niet de
mening is van de VVD. Ik probeer dit onderdeel van de
beantwoording maar even te vergeten. Als de heer
Aptroot zo ontzettend veel bezwaren heeft tegen al die
procedures, dan moet hij ook weten dat er meer
procedures worden aangespannen door het bedrijfsleven
dan bijvoorbeeld door milieu- en natuurorganisaties. De
heer Aptroot moet dan ook te vinden zijn voor een goed
amendement van de VVD om het bedrijfsleven gewoon
categoraal uit te sluiten van bezwaar en beroep.

12 november 2009
TK 24

24-2157

Aptroot
De heer Aptroot (VVD): De heer Vendrik legt mij
woorden in de mond. Ik heb een voorbeeld van een
echte beroepsdwarsligger genoemd, en ik heb niet
iedereen daaraan gelijkgesteld. Dat is duidelijk. Wij
vinden inderdaad dat het tegengaan van beroepsdwarsliggen ook voor het bedrijfsleven moet gelden. Als een
bepaalde fabriek wil uitbreiden, gebeurt het in de praktijk
dat de concurrent allerlei procedures begint, niet omdat
die daar ter plekke overlast heeft van die fabriek, maar
omdat die gewoon de concurrentie niet wil toestaan om
te groeien en flink te concurreren. Marktwerking, heet
dat, en daar houden wij van. Als wij merken dat zoiets
gebeurt, zeggen wij ook dat het bedrijfsleven dan niet
moet kunnen meedoen. Wij hebben er ook de pest aan
dat een bedrijf in procedure ging tegen de A4 bij
Leiderdorp omdat volgens dit bedrijf zijn lichtreclame
daardoor niet meer zichtbaar was. Het argument was niet
dat de buurt overlast had. De omwonenden wilden de
verbreding en het in de bak leggen van de A4, maar een
ondernemer met een ander financieel belang ging
dwarsliggen. Van de heer Vendrik mag dat, maar de VVD
wil dat niet.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik stond nog even te
twijfelen of ik mijn vraag zou stellen, maar toen begon
de heer Aptroot zelf over de ″beroepsprobleemmakers″,
om het daartoe maar even te reduceren. Ik begrijp de
vraag: kan het kabinet aangeven of dit Europaproof is?
Het parlement is echter medewetgever. De heer Aptroot
is medeverantwoordelijk. Ik vind het dus een beetje
zwak. Hij kan nu al de inschatting maken dat het
behoorlijk mank gaat lopen. Dan is de vraag: gaat de
VVD eerlijk haar eigen aandeel in die puinhoop op zich
nemen, of verklaart zij definitief de oorlog aan iedere
milieuorganisatie die het waagt om naar de rechter te
stappen?
De heer Aptroot (VVD): Ik verklaar niemand de oorlog.
Wij zijn niet zo oorlogszuchtig. Wij willen dat er in
Nederland nu eens fatsoenlijk besluitvorming kan
plaatsvinden. Aan beroepsdwarsliggers – dat kunnen
organisaties en verenigingen zijn, maar soms zijn het ook
ondernemers, of individuen, of afdelingen van politieke
partijen die altijd dwarsliggen – hebben wij de pest.
Iedereen die zo dwarsligt terwijl hij geen direct belang
heeft, vinden wij heel vervelend. Zulke mensen verklaren
wij niet de oorlog, maar wij zullen hen wel met
democratisch middelen proberen te bestrijden door hun
dit onmogelijk te maken. De regering probeert nu een
goede stap te zetten.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Het is toch belangrijk om
nog even een opmerking te maken voordat er wel erg
dikke koppen in De Telegraaf verschijnen. Ik wil de heer
Aptroot er heel graag op wijzen dat als een milieuorganisatie naar de rechter stapt om een afgegeven vergunning
aan te vechten en daar gelijk in krijgt, het blijkt dat een
democratisch genomen besluit door het bevoegd gezag
niet goed gehandhaafd is. Dat geldt met name voor
natuurbeschermingswetgeving. De heer Aptroot is toch
zo van de democratisch genomen besluiten? Waarom
spreekt hij dan zulke lelijke woorden over iemand die
naar de rechter stapt om te vragen of de heer Aptroot of
iemand anders die het bevoegd gezag vertegenwoordigt
zich wel netjes aan de besluiten heeft gehouden en die
van de rechter gelijk krijgt?

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

De heer Aptroot (VVD): Iedereen mag gebruikmaken van
de rechten die de democratie biedt. Wij vinden echter dat
de democratie te ruime mogelijkheden biedt om altijd
maar dwars te liggen, ook als je geen direct belang hebt.
Als we dat zouden kunnen dichttimmeren, als dat op
basis van deze wet zou lukken, zijn wij daar heel blij mee
en steunen wij dat van harte. We zouden het dan niet
alleen tijdelijk willen, voor een beperkt aantal projecten,
maar definitief.
De heer Samsom (PvdA): Ik heb een vraag over de
tirade van de heer Aptroot tegen onterechte procedurevorming. Om alle misverstanden te voorkomen: ik ga
ervan uit dat hij het bedrijf JVC bedoelde, dat protesteerde tegen de verbreding van de A4 omdat dan het
logo op het bedrijf niet langer goed zichtbaar zou zijn.
Dat is echt gebeurd ... Ik ga ervan uit dat de heer Aptroot
dat bedoelt als hij spreekt over volstrekt onterechte
bezwaarmakers.
De heer Aptroot (VVD): Ja. Ik heb het voorbeeld bewust
genoemd, omdat het de ene keer een of andere natuurof milieuorganisatie is, de volgende keer een individu en
de keer daarop een bedrijf. Gedrag dat de VVD niet
goedkeurt, keurt de VVD altijd niet goed, ongeacht of het
van een organisatie komt, een particulier, een bedrijf of
een overheid. Een voorbeeld van dat laatste is een
wethouder van de gemeente Schiedam die zegt dat hij
tot aan de hoogste instantie de A4 wil tegenhouden,
nadat er 40 jaar over is gesproken en nadat er goede
inpassingsmaatregelen zijn genomen. Dat gedrag
verwerpen wij. De mensen maken gebruik van een
democratisch recht. Dat recht vinden wij te ruim, dus dat
willen we inperken. Het kabinet wil dat ook. Wij willen
het echter niet alleen voor vier jaar en voor een beperkte
lijst regelen, maar helemaal definitief.
De voorzitter: Mijnheer Roemer ...
De heer Roemer (SP): Ik zal het kort houden.
De voorzitter: Ja, want als het een vraag is op hetzelfde
punt, vraag ik mij af of die vraag wel nodig is.
De heer Roemer (SP): Nee, voorzitter, mijn punt is
precies andersom. Als iets al 40 jaar onbereikbaar en
slecht blijkt te zijn, heb ik liever dat de heer Aptroot het
verwerpt dan dat hij de tegenstanders verwijt dat het niet
op orde is.
De heer Aptroot (VVD): Ik begrijp de vraag eigenlijk
nauwelijks en dat betekent toch wel dat de heer Roemer
en ik wellicht in volstrekt verschillende werelden zitten.
Het is immers gek dat een overheid na 40 jaar geen
besluit kan nemen. Als het een absoluut ongewenst
besluit is, kun je het na één jaar ook al afschieten. Het zit
hem gewoon in de stroperige procedures. Dat weet de
heer Roemer ook. De fractie van de heer Roemer heeft
overigens de spoedwet gesteund, waarvoor hulde. Ik
vond het een heldendaad van de SP. Misschien dat SP
nog een keer zo’n heldendaad doet.
De heer Roemer (SP): Wij houden wel van heldendaden,
maar als de heer Aptroot het niet erg vindt, kiezen wij
die zelf uit. De heer Aptroot draait de boel om. De A4
Midden-Delfland is niet afgeschoten omdat het stroperig

12 november 2009
TK 24

24-2158

Aptroot
is. Het heeft geen 40 jaar geduurd omdat mensen
bezwaar maakten. Het heeft 40 jaar geduurd omdat het
project niet deugt en omdat de cijfers niet deugen en
omdat de oplossingen niet deugen. Daarom heeft het
40 jaar geduurd! Anders was het er na een of twee keer
herstellen wel doorheen gekomen. De heer Aptroot moet
de zaak niet omdraaien.
De heer Aptroot (VVD): De heer Roemer en ik zijn het
oneens. Misschien heeft het ook wel zo lang geduurd
omdat er gebrek aan moed was bij bestuurders, in dit
geval de rijksoverheid, om door te zetten. Je zag bij de
Verlengde Landscheidingsweg, de Noordelijke Randweg
Haaglanden, dat toen er een minister was die eindelijk
een aanwijzingsbesluit deed – er was 20, 30 jaar over
gesproken – het werd doorgevoerd. Het zit hem dus
deels in de houding van bestuurders. Als je echter via
wetgeving kan zorgen dat je sneller maar toch zorgvuldig
en met weglating van allerlei trammelant besluiten kunt
nemen, zijn wij daar voor.
Voorzitter. Snellere termijnen zijn nodig, ook voor
beroepsprocedures en dus uitspraken. De administratieve
rechter neemt tijd, vaak veel tijd. Wij steunen het
voorstel dat binnen zes maanden uitspraak moet worden
gedaan. Dit is meestal mogelijk. Als er echter deskundigen moeten worden ingeschakeld of advies moet worden
ingewonnen van de Stichting Advisering Bestuursrechtspraak, vinden wij een termijn van zes maanden eigenlijk
niet redelijk. Onredelijke termijnen werken niet. In dat
geval denken wij daarom aan een termijn van acht
maanden. Je bouwt in de termijn twee maanden extra in
voor advisering, zodat het toch zorgvuldig gebeurt maar
ook sneller dan het nu vaak gaat.
Wat ons daarbij overigens wel zorgen baart is dat
overschrijding van de termijn eigenlijk geen enkel gevolg
heeft. Zo’n termijn is een vriendelijke wens, maar er is
geen sanctie. Wij willen de regering vragen hoe zij de
handhaving van termijnen bij beroepsprocedures denkt
te kunnen afdwingen of in ieder geval hoe zij er zo veel
mogelijk druk op denkt te zetten. Wat vindt de regering
van ons voorstel om twee termijnen te hanteren, een
termijn van zes maanden en, als er advisering nodig is,
een termijn van acht maanden?
Wij steunen het voorstel om bij besluiten geen
verplicht advies van de Commissie voor de m.e.r. voor te
schrijven, hoewel het soms nuttig kan zijn en problemen
voorkomt. Eerder, bij de planfase, komt de advisering
echter toch ter sprake. Het niet langer verplichten tot een
alternatief onderzoek is een enorme opluchting, omdat
het soms gewoon een obligaat iets is omdat we eigenlijk
met elkaar wel weten welke oplossing we zouden willen.
Van dat soort flauwekul willen wij af.
Ook de aanwijzing van experimenteergebieden met de
mogelijkheid om milieuruimte vrij te maken en die later
te compenseren, steunen wij. De salderingsstructuur
vinden wij echter nog wat kwetsbaar. Wij willen weten
hoe die werkt. Kan worden verzekerd dat er echt ruimte
ontstaat voor nieuwe ontwikkelingen, maar dat
bestaande vergunninghouders daarbij niet worden
gedupeerd door nieuwe beperkingen? Kan ook worden
verzekerd dat de houdbaarheid goed is geregeld?
Ik noemde de Natuurbeschermingswet al qua
uitvoering, op zich niet qua intenties, een gruwel.
Volstrekt verkeerd hebben wij Europese richtlijnen in
wetgeving omgezet. ″Significant″ en het ″voorzorgbeginsel″ zijn onduidelijke en in de praktijk onwerkbare

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

begrippen. Een vergunningsplicht is onwerkbaar evenals
de begrippen ″bestaand gebruik″ en ″alle handelingen″.
De gemeente Dinkelland en de provincie Gelderland
hebben, net als vele andere, aangegeven dat er een
onwerkbare situatie is ontstaan. Ze staan met de rug
tegen de muur, ze weten niet meer hoe ze nog normaal
aan het werk kunnen blijven om reële vragen en
voorstellen op een fatsoenlijke manier af te handelen.
Bij het toetsen van significante effecten wordt in de
Europese richtlijn gesproken over projecten. ″Projecten
en plannen″ lees je overal. In onze Natuurbeschermingswet is echter sprake van toetsing van projecten, plannen
en andere handelingen. Dat levert veel problemen op
voor het bestaand gebruik, of het nu wonen, werken of
recreëren is. Met een amendement verwijderen wij het
begrip ″andere handelingen″ waardoor het wetsvoorstel
wordt gelijkgeschakeld met de Europese richtlijn. Ook
hebben wij een ander amendement ingediend dat ertoe
strekt dat bestaand gebruik dat bekend is of bekend had
kunnen zijn op 1 januari 2010, vrijgesteld is en blijft van
een vergunning.
Niet alle projecten van de lijst steunen wij. De aanleg
van middelgrote windmolenparken en gemeentelijke
deelname aan glasvezelnetten worden ook versneld
mogelijk gemaakt. Wij zijn op zich tegen deze projecten.
Windmolenparken draaien immers meer op subsidie dan
op wind. Ze zijn geen betaalbare, duurzame, leverzekere
energie. Belastinggeld investeren in glasvezelnetten is
meer riskant dan eerlijk. Het is riskant omdat ontwikkelingen snel gaan en de investering onrendabel kan blijken
te zijn, maar die is dan wel gedaan met belastinggeld.
Het is oneerlijk omdat marktpartijen er fors in hebben
geïnvesteerd en er nog steeds in investeren. Die worden
nu beconcurreerd door de overheid, die dat met
belastingcenten doet. Maar omdat wij een en ander niet
willen vertragen, wat wij anderen juist verwijten, zullen
wij niet voorstellen dit soort projecten uit de lijst te
halen. Wij hebben principieel bezwaar tegen dit soort
overheidsinvesteringen, maar niet tegen snellere
besluitvormingstermijnen en snellere procedures.
Daarom willen wij op dit punt consequent zijn: wij gaan
niet een paar dingen die ons niet aanstaan, eruit halen.
Als er namelijk een meerderheid voor is in de Kamer,
dan moet dat ook versneld kunnen. Eerlijk is eerlijk.
Wij zien de noodzaak om soms te onteigenen voor
projecten van groot algemeen belang. Versnelling van de
procedure is prima, maar onteigening afronden voordat
de andere procedures zijn afgerond, en dus ook nog niet
zeker is dat een project daadwerkelijk doorgaat, vinden
wij onjuist. Je kunt een ondernemer niet van zijn bedrijf
onteigenen of een burger van zijn woning als je niet
zeker weet dat bijvoorbeeld de aanleg van een weg,
bedrijfsterrein of woonwijk daadwerkelijk doorgaat. Is de
regering echt van mening dat je onteigening kunt
afronden en mensen die dat niet willen, bezit kunt
ontnemen, voordat zeker is dat het echt nodig is? Is het
niet beter zo te versnellen dat onteigening direct na de
overige besluitvorming kan worden afgerond? Wij
hebben dan ook een amendement om onteigening af te
ronden als de noodzaak definitief is vastgesteld. Ik heb
inmiddels gezien dat de SGP-fractie een vergelijkbaar
amendement heeft. Overigens moeten wij vanwege de
berg amendementen na dit debat samen nog eens goed
kijken of wij her en der het ene amendement voor het
andere kunnen intrekken. Ik heb al gezegd dat er

12 november 2009
TK 24

24-2159

Aptroot
overlapping met amendementen van de CDA-fractie is. Ik
zie dit bij de SGP-fractie bijvoorbeeld ook.
Wij steunen dus de projectenlijst. Wij vinden het prima
als projecten die onder de criteria vallen, en investeringen die kunnen worden versneld, worden toegevoegd. Ik
zou er een boel kunnen noemen. De provincie Overijssel
zegt tegen ons: wij hebben 300 mln. klaarliggen. De A1,
N35, N340, N28 en N18 moeten worden aangepakt. Wij
vinden eigenlijk dat het ook moet. Drenthe en Groningen
willen met de N33 naar twee keer twee rijstroken. Zet die
zaken eronder, dan kunnen wij snel aan de slag. De
CDA-fractie heeft een boel projecten genoemd. Bij een
heleboel daarvan krijg ik een warm gevoel. Daarvan denk
ik: prima. Maar wij denken dat het niet verstandig is om
nu alles definitief af te tikken. Het kabinet wil ook de
mogelijkheid hebben om projecten toe te voegen. Wij
vragen de regering, als dit wetsvoorstel nu heel snel
wordt aangenomen – dat hopen wij althans – met een
paar kleine aanpassingen, of zij niet bewust anderen,
provincies, gemeenten, maar ook het bedrijfsleven, kan
uitnodigen om projecten aan te reiken waardoor wij met
een aanvullende lijst zouden kunnen komen, los van wat
de Kamer nu nog beslist. Wij steunen het amendement
van de ChristenUnie, het CDA en de PvdA. Als er zo’n
AMvB komt, moet die worden voorgehangen, opdat de
Kamer ernaar kan kijken en erover kan oordelen.
Conclusie. Hoewel de VVD liever wetsvoorstellen zou
zien waarmee alle vereenvoudigingen, versnellingen en
beperkingen van onredelijke inspraak definitief zouden
worden geregeld, is zij positief over het wetsvoorstel.
Afhankelijk van de beantwoording van de regering en
haar toezeggingen zullen wij beslissen over de in te
dienen amendementen. De VVD wil deze Crisis- en
herstelwet voor tijdelijke versnelling, maar wil ook liever
nog definitief vastleggen weer redelijk en besluitvaardig
te worden. Als anderen zeggen dat het misschien ook
een wetje is waarin de regering zich wil profileren, dan
zeggen wij: wij vinden het prima als de regering zich
profileert met zaken die tot gevolg hebben dat wij
vooruit kunnen in dit land; wij zullen dat vanuit de
oppositie steunen.

Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter. Wij bespreken
vandaag de Crisiswet van het kabinet-Balkenende IV. Zelf
noemt de regering het de ″Crisis- en herstelwet″, maar
daar doe ik niet aan mee. Dan weet zij dat alvast.
Ik begin mijn bijdrage met artikel 21 van de Grondwet,
dat luidt: de zorg van de overheid is gericht op de
bewoonbaarheid van het land en de bescherming en
verbetering van het leefmilieu. Zorg voor de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering
van het leefmilieu is een mooie plicht, maar in hoeverre
wordt die ingevuld? Natuur is het meest waardevolle dat
wij bezitten. Wij zijn er met zijn allen volledig van
afhankelijk: schone lucht, schone aarde en schoon water.
Diversiteit aan planten, dieren en ecosystemen heeft niet
alleen een grote waarde in zichzelf, het is ook de basis
van ons dagelijks leven: kritisch, natuurlijk kapitaal. Het is
kritisch kapitaal, omdat je het niet zomaar vervangt. Waar
haal je schone lucht vandaan om in te ademen als alle
lucht in je omgeving vervuild is? Waar zijn de grondstoffen voor onze samenleving als de bossen zijn verdwenen? Wat gaan wij drinken als het water vervuild is; in
ieder glas een chloortablet? Het is dus kritisch kapitaal

waarop je zuinig moet zijn. Zijn wij dat? In Nederland is
nog maar 15% van de oorspronkelijke biodiversiteit over
en voor meer dan 90% van de beschermde soorten en
habitattypen – let op: beschermd – ziet het er niet goed
uit. Nederland teert in op zijn eigen natuurlijk kapitaal en
put daarbij in groeiende mate de natuurlijke reserves in
andere, vooral armere delen van de wereld uit.
Voor ons klimaat is het allang vijf voor twaalf geweest.
Dat heeft belangrijke consequenties. Lukt het ons niet om
de opwarming van de aarde tot maximaal 2 graden
Celsius te beperken, dan is de schade niet te overzien en
niet te betalen, aldus onze minister van milieu. Zij heeft
natuurlijk gelijk. Al in 2006 waarschuwde de Britse
topeconoom Stern dat niets doen leidt tot aanzienlijk
hogere kosten dan nu investeren in effectief klimaatbeleid. Hij becijferde dat de kosten van klimaatverandering
1000 tot 5500 mld. zouden bedragen, maar dat je dat
kunt voorkomen door te werken aan effectieve klimaatoplossingen.
Met de klimaatdoelen in Nederland gaat het slecht,
ronduit slecht. Op korte termijn zullen door de economische crisis de doelen wel worden gehaald, maar op
langere termijn, 2020, zeker niet. De Milieubalans was
hier helder over. Alleen een fundamentele herziening van
beleid kan de neergang keren, aldus de balans. Ook de
zorgen om de biodiversiteit zijn groot, heel groot. Let
wel, de ambitie was alleen nog maar om het verlies aan
biodiversiteit in 2010 te stoppen. Zelfs die matige ambitie
wordt niet gehaald. Dan heb ik het inderdaad nog niet
gehad over herstel van natuur.
De Verenigde Naties roepen komend jaar – het begint
dus in 2010 – uit tot het jaar van biodiversiteit. Milieuministers en -commissarissen laten wereldwijd de noodklok
luiden voor de desastreuze kaalslag op de natuur. En wat
doet onze milieuminister? Zij verleent blijmoedig haar
medewerking aan een wet die onze natuur en ons milieu
vakkundig om zeep zal helpen. Dat geldt ook voor de
minister van natuur, beter bekend als de minister van
LNV, want op serieus natuurbeleid heeft nog nooit
iemand haar kunnen betrappen.
Voorzitter. De wet die voor ons ligt, de crisiswet, zal
snel en doeltreffend leiden tot regelrechte ecologische
kapitaalvernietiging ten bate van meer asfalt, vliegreizen
en karbonaadjes, allemaal aspecten van een samenleving
die zich nog niet realiseert dat het vertrappen van de
natuur de maatschappij in heel grote problemen brengt.
Dit wetsvoorstel draagt de handtekening van een kabinet
dat weigert zich neer te leggen bij de conclusie dat niet
de economische crisis, maar de klimaat- en biodiversiteitscrisis de grote crises van onze tijd zijn. En dat is
dom. Bij het uitbreken van de financiële crisis die
overging in een economische recessie doken overal
pleidooien op om te breken met de oude werkelijkheid
en niet van de minsten: van prominente economen,
opinieleiders en politici. Laat ik Herman Wijffels, niet
helemaal onbekend in CDA-kringen, vrij citeren. Hij
stelde het volgende.
De huidige crisis bestaat eigenlijk uit drie afzonderlijke
crises, die echter nauw met elkaar verbonden zijn: de
financieel-economische crisis die in 2008 uitbrak, de
ecologische crisis die zich al enkele decennia meer en
meer manifesteert en een cultureel-morele crisis. Alle
drie de perspectieven, financieel-economisch, ecologisch
en moreel zijn relevant. Samen vormen zijn de basis
voor echte aanpak van de crisis. Vanuit het perspectief
van de ecologische crisis is een herstel van het oude

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

©

Crisis- en herstelwet

24-2160

Ouwehand
economische model onwenselijk. De kapitalistische
economie is de laatste jaren duidelijk op de grenzen van
het draagvermogen van onze planeet gestuit. De
financieel-economische crisis is niet alléén ontstaan door
misdragingen van bankiers maar ook door ecologische
problemen. De conclusie is onvermijdelijk dat onze
levensstijl niet vol te houden is in verband met het
beperkte draagvermogen van de aarde. Er moet een
einde komen aan onze huidige manier van leven,
organiseren en werken. Het westerse model, samen met
de waarden die eraan ten grondslag liggen, moet op de
helling. Vanuit ecologisch oogpunt moet het streven zijn
naar een duurzame economie. Dat vergt een ingrijpende
transformatie. De economie moet dienstbaar worden aan
de mensen en aan de aarde. De huidige crisis is niet
zomaar de zoveelste crisis in een rij. Het is een wake-up
call voor een grondige heroriëntatie in de richting van
harmonie met de aarde. De mogelijkheden zijn er. Maar
we moeten het ook gaan doen.
Voorzitter. Dat vond ik een mooie, zinnige beschouwing. En dan nu het kabinet. Ons kabinet stelt in al zijn
wijsheid voor om in een tijd waarin de crisis rond
biodiversiteit en klimaat definitief onoplosbaar dreigt te
worden, de regels voor natuur en milieu overboord te
zetten omwille van het herstel van de economie. O ja, en
voor duurzaamheid. Dat is nogal wat. Zeker als je daarbij
optelt dat een dikke streep wordt gehaald door fundamentele beginselen van onze rechtsstaat, want ook de
rechtsbescherming van burgers, maatschappelijke
organisaties en zelfs die van decentrale overheden gaat
eraan.
Wie dat voorstelt, moet wel heel goede redenen
hebben. Het kabinet verdedigt zijn voorstel met
verwijzing naar de economische crisis. Als uitgangspunt
is dat op zichzelf legitiem. Er is inderdaad sprake van
krimp van de economie. Wij kampen met stijgende
werkloosheid en dan moet men maatregelen nemen,
soms ingrijpende. Dus – ik geef direct toe: met enige
argwaan – heeft de Partij voor de Dieren de crisiswet
zorgvuldig bekeken. Mijn fractie heeft zich de vraag
gesteld: als herstel van de economie het doel is, levert
deze Crisis- en herstelwet – ik noem één keer het
naampje – dan daadwerkelijk de bijdrage die nodig is?
Levert het opzij schuiven of wijzigen van maar liefst
27 wetten tegelijk voor de economie wat op, zowel op de
korte als op de middellange en lange termijn en levert
dat wat op voor de duurzame economie die het kabinet
zegt graag te willen?
Het kabinet stelt dat bij het bestrijden van de
economische crisis een specifiek probleem wordt
gevormd door de complexiteit en de stroperigheid van
de besluitvorming. Die zorgen ervoor dat urgente
projecten vertragen. Het stelt ook dat het wetsvoorstel is
gericht op versnelling van infrastructurele projecten, op
versnelling van andere grote bouwprojecten en op
versnelling van projecten op het gebied van duurzaamheid, economie en innovatie. Het stelt dat het op de
middellange termijn moet bijdragen aan de duurzaamheid en aan de versterking van de economische
structuur. En: in de kern wordt aan zorgvuldige procedures gewerkt. Kort gezegd doet het kabinet dat met het
aanwijzen van projecten en met het formuleren van
categorieën die vanaf 2010 zonder rompslomp – lees:
toetsing aan vigerende wetgeving, inspraak van burgers
en parlement en beroep bij de rechter – zouden moeten
worden uitgevoerd. Stel dat het kabinet met dit

wetsvoorstel projecten inderdaad kan versnellen. Laten
we dat dus eventjes stellen, want geloof me: daarop valt
genoeg af te dingen, maar dat komt later.
Eerst maar even de volgende vraag: hoe is het kabinet
aan de lijst met projecten en de formulering voor nieuwe
projecten gekomen? Welke criteria zijn gehanteerd om te
kunnen bepalen of potentiële projecten zullen opleveren
wat ervan wordt verwacht: werk, verbeterde economische structuur, duurzaamheid? Wat bedoelt het kabinet in
deze context eigenlijk met duurzaamheid; het meest
misbruikte containerbegrip van onze tijd? Het kabinet
had op die vragen in de schriftelijke voorbereiding geen
antwoord. Ik vraag me af of we die antwoorden vandaag
wel zullen krijgen. De vraag is natuurlijk wel relevant. Je
kunt jezelf in een wetsvoorstel wel tot doel stellen dat
alle huizen in Nederland voortaan blauw geschilderd
worden, maar je zult je doel naar alle waarschijnlijkheid
niet halen als je daarbij kiest voor het ondersteunen van
de handel in rode verf. Nogmaals: hoe is de regering, in
het licht van haar doelstellingen, gekomen tot de keuze
voor bijvoorbeeld de aanleg van nieuwe wegen, het
creëren van nieuwe burgerluchthavens en het bouwen
van woningen op nieuwe locaties? Op welke wijze is
getoetst of die projecten bijdragen aan de doelstelling
van duurzaamheid, werkgelegenheid en versterking van
de economische structuur? Het is veelzeggend dat de
regering daarover tot nu toe niets kon of wilde zeggen.
De voorstellen van het kabinet zijn wel besproken door
de Raad van State en in uitgebreide rondetafelgesprekken met een keur aan deskundigen. Een van de
belangrijkste vragen was: leveren de plannen van het
kabinet de economische impulsen en structuurversterking op die ervan verwacht worden? Kortom: is er een
kans dat het kabinet de doelen die in het wetsvoorstel
worden gesteld, ook daadwerkelijk zal realiseren? Dat
valt te betwijfelen. De Raad van State zegt in haar
beoordeling van het wetsvoorstel: ″Eigen aan conjuncturele maatregelen is, dat zij erop gericht zijn om de
economie op korte termijn een impuls te geven en niet
langer duren dan nodig is.″ Het wetsvoorstel geeft
daarvan een aantal voorbeelden. Dat ligt anders wat
betreft maatregelen die gericht zijn op de bevordering
van infrastructurele werken en andere grote bouwprojecten. Deze maatregelen komen te laat om op korte termijn
een bijdrage te kunnen leveren aan de bestrijding van de
economische crisis, omdat er jaren gemoeid zijn met de
voorbereiding en uitvoering daarvan. Dat beeld werd ook
tijdens rondetafelgesprekken bevestigd.
De Kamer heeft gevraagd naar een nadere onderbouwing van de effecten van de geselecteerde projecten op
de werkgelegenheid en de structuurversterking. Ook is
gevraagd of het kabinet bereid was om door het Centraal
Planbureau een quickscan te laten uitvoeren naar de
welvaarts- en werkgelegenheidseffecten. Dat zijn zinnige
vragen van de fractie van de ChristenUnie zodat de
Kamer als medewetgever kan oordelen over het
wetsvoorstel van het kabinet. Maar dit kabinet kan of wil
niks onderbouwen. Als je de stukken leest, is de mantra
van deze crisiswet steeds de enige reactie die doorklinkt:
de besluitvorming over projecten verloopt te traag en dat
moet veranderen. Dat zal allemaal wel, maar we zullen
natuurlijk geen 27 wetten wijzigen omdat de minister van
Verkeer en Waterstaat zo graag een schop in de grond
wil steken.
Het kabinet verkoopt dit ingrijpende wetsvoorstel als
absoluut noodzakelijk om de economische crisis te

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2161

Ouwehand
kunnen bezweren, maar als je vragen stelt over de
onderbouwing van de keuzes of de effectiviteit van de
maatregelen, krijg je geen antwoord. Je hoort alleen de
haperende grammofoonplaat dat die verdraaide
projecten maar niet kunnen worden opgestart. Dat is
volstrekt beneden de maat. Het is op zichzelf al onverantwoord om in korte tijd te proberen om een zeer
ingrijpend wetsvoorstel door te drukken, waarin nota
bene fundamentele beginselen van onze rechtsstaat
worden verlaten. Maar als de gemaakte keuzes ook nog
eens niet onderbouwd blijken te kunnen worden, en de
effecten waarmee het wetsvoorstel wordt verdedigd
helemaal niet concreet kunnen worden gemaakt, is de
conclusie helder: geen goede verdediging voor het
wetsvoorstel om 27 wetten tegelijk opzij te zetten, dan
geen crisiswet. Dat geldt voor de Partij voor de Dieren,
maar ik hoop zeer dat dit ook voor andere Kamerfracties
geldt.
Het is duidelijk dat de fundamentele keuzes die
gemaakt hadden moeten worden, om een omslag naar
een duurzame economie te bewerkstelligen, niet zijn
gemaakt in de crisiswet. De economische effecten van de
keuzes die wel zijn gemaakt, overtuigen niet. Dan blijft
een grote brij van ellende over voor de natuur, het
milieu, de duurzaamheid, de rechtsbescherming en de
democratische rechtsstaat.
De belangrijkste motivatie voor het kabinet om deze
crisiswet door te drukken is de ergernis over de stagnatie
in de besluitvorming over projecten, zoals de uitbreiding
van het vliegveld in Lelystad, het doortrekken van de A4
en, niet te vergeten, het hoofdpijndossier ammoniak. Ik
beaam voluit dat we tot onze knieën in de blubber van
stagnerende besluitvorming staan. Jarenlange processen. Dat is vervelend voor iedereen. Dus als je wilt
bekijken hoe je die situatie wilt oplossen: prima, maar
dan wel eerlijk. Hoe komt het eigenlijk dat projecten
maar niet van de grond komen of vertraging oplopen
vanwege procedures? Is dat de schuld van procederende
milieuorganisaties, zoals door verschillende partijen –
zojuist nog door de VVD – dik onderstreept hier bij iedere
gelegenheid die zich voordoet wordt gesteld? Welnee,
oorzaak nummer één is bestuurlijk en politiek onvermogen om tijdig tot kwalitatief goede besluiten te komen.
En een kwalitatief goed besluit, mijnheer Aptroot, is in
elk geval niet strijdig met bestaande regels.
Omdat de overheid, het bevoegd gezag dat belast is
met de uitvoeringspraktijk van onze democratisch tot
stand gekomen wetgeving, keer op keer faalt om de
eigen wetten te respecteren bij het nemen van beslissingen, moet in veel gevallen de rechter eraan te pas
komen om ervoor te zorgen dat de overheid zich aan
haar eigen regels houdt. De overheid zou dus de hand in
eigen boezem moeten steken. Dat gebeurt echter niet.
Natuurlijk niet. Stel je voor, dan zou zij zelf én moeten
toegeven dat zij heeft geblunderd, én/of, afhankelijk van
het dossier, zich alsnog moeten houden aan de wet die
zij had geprobeerd te omzeilen. Want geloof me, van
opzet is wel degelijk sprake. Nee, in plaats van stevig in
te grijpen in de bestuurscultuur om de kwaliteit van
besluiten drastisch te verbeteren, stelt het kabinet voor
om de gang naar de rechter te bemoeilijken.
Laten wij ons even realiseren waar dit vandaan komt.
Niks crisismaatregelen, niks nood breekt wet. Het
inperken van inspraakmogelijkheden van bezorgde
burgers is een traject dat al jaren geleden in gang is
gezet. Milieuclubs de mond snoeren staat al langer hoog

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

op de verlanglijstjes van bepaalde personen die met dit
wetsvoorstel op hun wenken worden bediend. Ik noem
minister Eurlings, die sprak van een juridisch moeras
waarin zijn goede daden verzanden. Ik noem de heer
Rutte, die sprak over beroepsmatige probleemmakers. Hij
wist zich hierbij gesteund door de SGP en de PVV. Een
ander voorbeeld is CDA-gedeputeerde Onno Hoes, die
vorig jaar trots stelde dat bezwaarmakers van steeds
betere huize moeten komen om democratisch genomen
besluiten bij de rechter te kunnen aanvechten. Met
bezwaarmakers doelde hij natuurlijk op mensen die
volgens hem van procedures hun hobby maken. Ik noem
de heer Koopmans, die zich zorgen maakt over iemand
die drie hoog achter in Amsterdam een Brabantse boer
een vergunning voor uitbreiding van zijn veehouderij kan
ontzeggen. Tot slot noem ik Bernard Wientjes, die
spreekt over misbruik van democratisch bepaalde
procedures. Allemaal lariekoek.
Tot 2005 mocht iedereen een beroepschrift indienen
als een milieuvergunning verleend werd. Het milieu is
immers in het belang van iedereen. Die wetgeving werd
op initiatief van het CDA aangescherpt. Nu is dat recht
voorbehouden aan belanghebbenden en sindsdien is met
man en macht gewerkt aan het verder inkaderen en
beperken van dit begrip. Na het schrappen van de actio
popularis in 2005, werd de rechtsbijstand voor milieuorganisaties geschrapt en werden vergoedingen voor
gesubsidieerde rechtshulp beperkt. VVD en CDA vroegen
vervolgens met grote steun van de Kamer om voorstellen voor invoering van een relativiteitsvereiste waarvan
wij vandaag het droeve resultaat kunnen zien.
De beroepsmogelijkheden bij de rechter worden met
de Crisis- en herstelwet fors ingeperkt en de Partij voor
de Dieren is daar fel tegenstander van. Ik zal daar
verderop in mijn betoog nog het nodige over zeggen.
Het kabinet hoopt daarmee de ruimte voor zichzelf te
creëren om zonder lastige milieuprocedures en andere
procedures snel aan de slag te kunnen met zijn
verlanglijstje: asfalt, agroparken, een vliegveld en
vooruit, om de fractie van de Partij van de Arbeid te
paaien: een paar windmolens. De vraag is: gaat het
helpen? Zullen die inperkingen van de rechtsgang nou
echt gaan zorgen voor die vurig gewenste versnelling?
Helemaal niet. Dat is de grote grap. Sterker nog, de
deskundigen zijn unaniem van mening dat het huidige
wetsvoorstel een enorme juridische onzekerheid met zich
brengt, dat het wetsvoorstel de grenzen van de Europese
regelgeving opzoekt, zelfs overschrijdt, en dat rechtszaken die hieruit voort zullen komen, juist een vertraging
zullen opleveren. Een nieuw juridisch moeras. Helemaal
zelf aangelegd. Van harte gefeliciteerd, minister Eurlings!
Ik wil een concreet antwoord op de vraag op basis van
welke criteria het kabinet de bijlagen heeft samengesteld.
Ik zie vooral een verlanglijstje van de economische lobby
en van de boerenlobby en een aantal zeer omstreden
projecten die er nu onder het mom van crisisbestrijding
doorheen worden geduwd. Ik mis een weloverwogen
economisch kader en ik zie geen duidelijke effecten op
werkgelegenheid en duurzaamheid. Dat zou toch het doel
zijn? Graag hoor ik een concrete reactie.
Dit wetsvoorstel bevat een aantal belangrijke
wijzigingen van het bestuurs- en procesrecht. Het gaat
grotendeels om de oude wens van het CDA om het voor
belanghebbenden onmogelijk te maken om hun gelijk bij
de rechter te halen.

12 november 2009
TK 24

24-2162

Ouwehand
Ik maak mij grote zorgen over het feit dat het Rijk in
zijn eentje ontwikkelingsgebieden kan aanwijzen waar de
wetgeving even niet hoeft te gelden. Hier staat geen
beroep tegenover, ook niet van decentrale overheden, en
ook het parlement wordt hier niet bij betrokken. Volgens
mij gaat het hier om een ondermijning van de trias
politica. De waarborgen van een mogelijke gang naar de
rechter en de bemoeienis van volksvertegenwoordigers –
daar horen ook de lokale en regionale volksvertegenwoordigers bij – hebben wij niet voor niets. Ook, en
misschien wel juist, in een crisis zijn deze waarborgen
belangrijk. Dat zijn dé kenmerken van een democratische
rechtsstaat.
Ik heb met verbazing gekeken naar de ernstig
bemoeilijkte gang naar de rechter, vooral met in mijn
achterhoofd de antwoorden van minister Verburg op
Kamervragen van mijn fractie. Daarin gaf zij aan dat het
voor de overheid een basisbeginsel is dat zij handelt in
overeenstemming met de vigerende wet- en regelgeving,
ook op het gebied van natuur en milieu. Crisis of geen
crisis, zegt ze. Juist om dat rechtmatig handelen te
waarborgen, staan bij de bestuursrechter beroepsmogelijkheden open tegen besluiten van de overheid.
Daarmee wordt de gewenste bescherming van natuur en
milieu dus verzekerd. Zij voegde eraan toe dat voor zover
de juridische implicaties van deze wet- en regelgeving op
de betrokken beleidsterreinen nog niet helemaal zijn
uitgekristalliseerd, de jurisprudentie van de Afdeling
Bestuursrechtspraak van de Raad van State of het Hof
van Justitie van de Europese gemeenschappen van geval
tot geval meer duidelijkheid verschaft.
Aan het grote aantal gewonnen rechtszaken door
milieu-, natuur- en lokale belangenorganisaties is af te
lezen dat het bevoegd gezag zo af en toe duidelijk moeite
heeft om de natuur- en milieubelangen goed te borgen.
Dat is niet zelden ook het gevolg van een veel te
beperkte kennis van de regelgeving bij de ambtenaren en
bestuurders die het besluit voorbereiden en nemen. Dat
moet je niet rechtzetten door de gang naar de rechter te
bemoeilijken, dat moet je rechtzetten door het nemen
van correcte besluiten en te investeren in die kennis als
er een lacune is. Blijkbaar is het nodig dat de Raad van
State de milieu- en natuurregels regelmatig aan het
kabinet of andere overheden voorlegt en blijkbaar vindt
het kabinet die uitleg ook waardevol. Dan wil ik het
kabinet vragen, ook de opmerkingen van de raad over
het voorliggende wetsvoorstel serieus te nemen. De
Raad van State heeft geadviseerd om een aantal van de
wijzigingen van het bestuur- en procesrecht uit het
wetsvoorstel te halen. Dit om onduidelijkheden,
problemen met strijdigheid met EU-regelgeving en
onnodige vertraging in de rechtszaal te voorkomen.
Ik begin met het relativiteitsvereiste. In de crisiswet
wordt dat vereiste ingevoerd. Wanneer iemand beroep
aantekent tegen een besluit, doet hij dat met een beroep
op bepaalde normen die naar zijn mening geschonden
zijn. Het relativiteitsvereiste houdt dan in dat de rechter
moet gaan toetsen of de normen waar de klager zich op
beroept, wel bedoeld zijn om zijn belang te beschermen.
Zoals gezegd, een plannetje van de VVD en het CDA. Ik
kan u verzekeren dat daarmee niet wordt gegarandeerd
dat natuur- en milieuorganisaties buiten de deur worden
gehouden. Dankzij het Verdrag van Aarhus. In dit
internationale verdrag, waar Nederland ja tegen heeft
gezegd, wordt toegang tot informatie, inspraak bij
besluitvorming en toegang tot de rechter bij milieuaan-

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

gelegenheden gewaarborgd voor een ieder die belang
heeft bij een goede milieukwaliteit.
De heer Samsom (PvdA): U zegt: een plannetje van het
CDA en de VVD. Nee hoor, het is ook een plannetje van
ons. Ik noemde het voorbeeld al van het bedrijf JVC dat
een beroep doet op de Wet luchtkwaliteit omdat zijn logo
onzichtbaar wordt door de hoge geluidsschermen. Het
relativiteitsvereiste zorgt ervoor dat zoiets niet meer kan.
Ik zal nog een voorbeeld geven: villawijkbewoners die
een wijkje voor hun prachtige uitzicht willen tegenhouden met het beroep op de geluidsoverlast die de
bewoners van de nieuwe wijk zouden ondervinden. Dat
is niet hun belang, dat kan dus niet doorgaan. Dat zijn nu
typisch van die verstorende beroepsprocedures waar wij
met dit relativiteitsvereiste een eind aan maken. Een
natuurbeweging die opkomt voor een natuurbelang en
dus een natuurwaarde in bescherming wil nemen via een
beroepsprocedure, gaat rechtdoor naar de rechter. Daar
komt geen relativiteit aan te pas, want dat is hun belang.
Op die manier regelen we het, op die manier scheiden
wij hier het kaf van het koren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dat is zeer de vraag. Ik ben
er erg voor dat iedereen die ook maar denkt dat een
besluit op onrechtmatige gronden is genomen, dat voor
kan leggen aan de rechter. Het gaat om overheidsbeslissingen die mogelijk effecten kunnen hebben op je eigen
leven; van de buren of een villabewoner, dat kan me niet
zo heel erg veel schelen. Wij hebben hier lang naar
gekeken en ook de toevoeging van het woordje
″kennelijk″ nog even voorgelegd aan een jurist. Onze
stellige indruk is dat er met de crisiswet toch wel degelijk
een oneigenlijke beperking wordt ingevoerd, die het
beroep op de wijdere Europese bescherming in de hand
zal werken. Ik kan natuurlijk zeggen: prima, voer deze
wet maar in, want uiteindelijk gaat de boel nog meer
vertraging oplopen, en dat zou uiteindelijk mijn doel op
de korte termijn wel even dienen, maar nee, principieel
tegen.
De heer Samsom (PvdA): U meent het niet echt hè, als u
zegt dat vertraging uw doel is. Uw doel is dat slechte
plannen verdwijnen en dat goede plannen doorgaan. Ik
neem aan dat u dat bedoelde.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Het was een beetje een
grapje.
De heer Samsom (PvdA): Dat snap ik. Heel goed! Maar
het relativiteitsvereiste zorgt er nu juist voor dat
beroepen relevanter zijn en dus ook meer hout snijden.
Ik ken de belangen die u verdedigt. Ik verdedig die vaak
zelf ook. Wij hoeven ons geen zorgen te maken over het
relativiteitsvereiste. Die villabewoners moeten dat doen.
En die grote bedrijven, die moeten dat doen. En als u
zegt ″dat kan me geen moer schelen″, dan vraag ik me af
of u wel de juiste strijd strijdt, want volgens mij moeten
wij juist voor die natuurorganisaties opkomen, en niet
voor die villabewoners.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik ben geen voorstander
van het inperken van de rechtsgang, of het nu gaat om
een villabewoner of een milieuorganisatie. Ik deel de
conclusie van de heer Samsom dat er wel degelijk
omwegen zijn met betrekking tot het relativiteitsvereiste,

12 november 2009
TK 24

24-2163

Ouwehand
maar het gaat ook om het principe en de manier waarop
Nederland de Europese regelgeving en het Verdrag van
Aarhus implementeert in zijn eigen wetten. Ik vind dat
daarmee zorgvuldig moet worden omgegaan. Als er af
en toe eens iemand tussen zit die vanuit zijn villa een
proces wil voeren, is dat prima. Daartegen heb ik geen
bezwaar. Als de rechter oordeelt dat het besluit al dan
niet terecht is, is dat hetgeen waaraan wij ons moeten
vasthouden. Ik kan hierover nog wel het een en ander
zeggen, maar gezien het interruptiedebatje met de heer
Samsom kan ik dit wel skippen. Ik heb aangegeven dat
wij voorstander zijn van het onverkort handhaven van de
toegang tot de rechter en wij steunen dus het amendement van de heer Vendrik op dit punt.
Het kabinet heeft nog een ander trucje verzonnen om
het mensen moeilijker te maken om besluiten vernietigd
te laten krijgen door de rechter: het passeren van
gebreken. Dat wil zeggen: ook al zit een besluit niet goed
in elkaar, dan nog hoeft de rechter het besluit niet te
vernietigen indien aannemelijk is dat belanghebbenden
daardoor niet zijn benadeeld. Dat wordt wel heel
ingewikkeld, want wie bepaalt dan dat belanghebbenden
niet zijn benadeeld? Hoe moet ik dat zien? Ik heb het
gevoel dat op dit punt onzorgvuldigheid in de hand
wordt gewerkt. Immers, als het niet uitmaakt dat je
fouten maakt, hoef je dat ook niet te voorkomen. Ik heb
ook het gevoel dat het de rechtsonzekerheid zal
vergroten. Ook kan de toepassing van het passeren van
gebreken leiden tot de noodzaak van het stellen van
prejudiciële vragen en dus uiteindelijk tot vertragingen. Ik
vraag het kabinet om een reactie hierop, maar ik weet al
dat ik op dit punt een amendement zal indienen.
Het volgende trucje is dat indienen van het pro-forma
beroepschrift en het aanvullen van de beroepsgronden
na afloop van de beroepstermijn wordt afgeschaft.
Normaal gaat het als volgt: na publicatie van een besluit
is er een termijn van zes weken waarin belanghebbenden
bezwaar of beroep kunnen aantekenen tegen dat besluit.
Zeker voor kleine organisaties of voor individuen, zoals
de omwonenden van een nieuw te plannen industrieterrein of vliegveld, is zes weken erg kort om hun bezwaarof beroepschrift helemaal te motiveren en te onderbouwen met wetenschappelijke feiten, omdat het vaak over
heel grote projecten gaat waaraan veel onderzoek ten
grondslag ligt en omdat het recht tot nu toe de gelegenheid biedt om pro-forma beroep aan te tekenen voor
degene die beroep wil aantekenen om extra onderzoek te
doen. Ook bestaat nu nog de mogelijkheid om tijdens de
rechtszaak, bijvoorbeeld op grond van nieuwe onderzoeken, de al genoemde beroepsgronden aan te vullen.
Daarmee is bijvoorbeeld nog beter aan te tonen dat de
belangenafweging die ten grondslag ligt aan het besluit,
niet zorgvuldig is uitgevoerd. Dat is heel vaak het geval.
Die beide mogelijkheden, het pro-forma beroep en het
aanvullen van de beroepsgronden, worden door het
kabinet met de Crisis- en herstelwet afgeschaft. Dat is
niet zoals het hoort in een democratische rechtsstaat die
als doel heeft haar burgers te beschermen. Het is ook
niet eerlijk. Overheden kunnen vaak gebruik maken van
eigen of ingehuurde deskundigheid, desnoods fulltime.
Soms duurt het zelfs jaren om een besluit voor te
bereiden. Van burgers of milieuorganisaties wordt straks
verwacht dat zij binnen zes weken na publicatie van
besluiten al die gegevens en ordners met berekeningen
begrijpen en controleren en hun tegenargumentatie, vaak
in hun vrije tijd, in elkaar zetten. Lukt dat niet, dan zijn zij

hun rechten voor eens en altijd kwijt. Zeker in combinatie
met het passeren van gebreken en het invoeren van het
relativiteitsvereiste, dat zojuist is genoemd, is de balans
tussen versnelling ten behoeve van de economie en de
rechtsstatelijk noodzakelijke waarborgen voor de rechten
van particulieren en milieuorganisaties compleet zoek.
Milieuorganisaties zijn niet tegen de economie, zeg ik
tegen de heer Aptroot. Zij zijn er niet op uit om alle
besluiten die genomen worden te verwerpen. Zij komen
op voor een deel van het algemeen belang, dat veel te
gemakkelijk wordt gepasseerd. De ervaring heeft dat
maar al te vaak geleerd.
Voor een zorgvuldige afweging tussen verschillende
belangen zijn zorgvuldig genomen besluiten essentieel.
Dat wordt nu juist ook aangegeven in de verdediging van
de Crisis- en herstelwet. Een belangrijke rol van milieuen natuurorganisaties is die van waakhond in dit
verband. Dit is nodig in een samenleving als de onze. Ik
dien dan ook een amendement in om het pro-forma
beroep en het aanvullen van de beroepsgronden
mogelijk te laten blijven.
Zorgvuldige besluitvorming komt pas tot stand als er
daadwerkelijk een besluit wordt genomen en er een
afweging heeft plaatsgevonden. Het volgende zorgwekkende punt in de Crisis- en herstelwet is dan ook de lex
silencio positivo. Die regeling bepaalt dat, wanneer het
bestuur niet binnen de daarvoor geldende termijn een
beslissing heeft genomen, bijvoorbeeld over de
vergunning voor het aanleggen van een weg, die
vergunning na afloop van de termijn automatisch wordt
verleend. Dan krijg je de situatie dat er een nieuwe weg
kan worden aangelegd, zonder dat er is gekeken naar de
effecten op milieu en natuur en op de leefomgeving van
de omwonenden. Die belangen spelen kennelijk geen
enkele rol meer en hoeven niet meer te worden
afgewogen. Dat is onacceptabel in een democratische
rechtsstaat. Ook hiervoor komt er een amendement.
De Onteigeningswet wordt drastisch veranderd. Alles
moet sneller, de eigenaar heeft minder rechten en moet
meer moeite doen om zijn recht te halen. Ik vind dat raar,
want de provincies die aangeven het instrument van de
onteigening wat vaker te willen inzetten om hun deel van
de ecologische hoofdstructuur aan te leggen, worden
juist tegengehouden door het kabinet. Als er echter een
plannetje van minister Eurlings is om een weg aan te
leggen, is ineens alles mogelijk. Ik denk dat onteigening
af en toe zeker toegepast moet en kan worden, maar dan
wel voor de juiste doelen en op een zorgvuldige manier.
Bovendien wijst de Raad van State op de geringe
versnelling die op grond van deze wijziging te verwachten is en adviseert hij om een structurele wijziging niet in
de Crisis- en herstelwet op te nemen. Het kabinet heeft
echter ook deze opmerking van de Raad van State
genegeerd. Waarom?
Ook met de onderzoeken die ten grondslag liggen aan
besluiten wordt in de Crisis- en herstelwet makkelijker
omgegaan. In het rondetafelgesprek is kritisch gesproken
over het betrokken artikel. Aangegeven werd dat het
goed mogelijk is dat de bepaling strijdig is met de
EU-regelgeving. In de MER- en Habitatrichtlijnen staat
namelijk dat er inzicht moet zijn in alle effecten voordat
een vergunning wordt verleend. Ook een nieuw besluit,
na de bestuurlijke lus, kan een dergelijke vergunning zijn.
Het lijkt dus eigenlijk onmogelijk dat in het licht van die
richtlijnen een soort standaardregel wordt gehanteerd
dat altijd op eerder onderzoek mag worden teruggeval-

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2164

Ouwehand
len. Als zich een belangrijke wijziging in de feitelijke
situatie heeft voorgedaan, moet die in het nieuwe besluit
worden meegenomen, anders is er al gauw sprake van
strijdigheid met het Europees recht. Is dit ook de mening
van het kabinet?
Het beroepsrecht van decentrale overheden is niet van
toepassing op de projecten onder de Crisis- en herstelwet. Ik moet hierbij opmerken dat in de memorie van
toelichting staat dat de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten en het Interprovinciaal Overleg hebben
gezegd dat zij het wel prima vinden dat de rechten van
individuele burgers, milieuorganisaties en andere
organisaties worden ingeperkt, maar dat zij dit ineens
niet meer zo grappig vonden toen het over hun eigen
gang naar de rechter ging. Ik dacht heel eventjes dat wij
beide organisaties aan hun droeve lot zouden moeten
overlaten, maar dat kan natuurlijk niet. Principieel gezien
is de Partij voor de Dieren van mening dat provincies en
gemeenten het recht moeten hebben om in beroep te
gaan tegen besluiten die op grond van de Crisis- en
herstelwet door het Rijk genomen worden.
Daarmee is naast het buitenspel zetten van het
parlement, het maatschappelijk middenveld en de
individuele burger het kringetje rond. Het kabinet heeft
vrij spel om te doen wat het wil. De volksvertegenwoordiging van de lokale en regionale bevolking heeft niets
meer te vertellen. Het kabinet kan bij wijze van spreken
het Groene Hart volbouwen met megastallen en niemand
die er iets aan kan doen. Lokale en regionale bestuurders
hebben vaak veel meer kennis van het gebied waarover
besloten wordt. Zij weten waar de problemen en de
kansen liggen, weten welke belangen er zijn en proberen
de belangen van hun kiezers zo goed mogelijk te borgen.
Daartoe moeten zij de mogelijkheden behouden, ook bij
de bestuursrechter.
Vervolgens een opmerking over de 70%-norm bij
energiebesparende renovaties van huurcomplexen. De
Partij voor de Dieren kan zich niet vinden in het
verplichtende karakter dat nu in de Crisis- en herstelwet
wordt voorgesteld. Eerlijk gezegd moest ik een beetje
glimlachen. Immers, op ieder willekeurig moment dat de
Partij voor de Dieren pleit voor beleid dat gericht is op
vermindering van de consumptie van vlees, is de
automatische spastische reactie dat wij zeker niet moeten
voorschrijven wat de mensen op hun bord mogen
hebben. Kennelijk kunnen wij echter wel bepalen dat
mensen drie weken uit hun huis moeten omdat er een
isolatieklus geklaard moet worden of stadsverwarming
moet worden aangelegd. De doelen zijn belangrijk, maar
verplichtend opleggen zal alleen maar contraproductief
werken. Zoals de minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit weet, zijn wij erg tegen verplichtingen
op dit punt. Wij zullen dan ook het door de GroenLinksfractie ingediende amendement steunen.
De zojuist besproken vergaande veranderingen in het
bestuursprocesrecht zullen uiteindelijk niet leiden tot een
versnelling van de uitvoering van projecten. De kans is
veel groter dat zij juist zullen leiden tot vertragingen. De
kern is hier het bestaan van jurisprudentie. Bij de nieuwe
regelingen bestaat er voor de rechter niet een eerdere
uitspraak waar hij een voorbeeld aan kan nemen. Alles
zal opnieuw moeten uitkristalliseren, zoals minister
Verburg het zo mooi kan zeggen. De rechter zal zich in
veel gevallen genoodzaakt zien prejudiciële vragen te
stellen. Dit houdt in dat een rechter aan rechters van het
Europees Hof in Luxemburg zal vragen hoe hij bepaalde

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

normen moet interpreteren, opdat die niet strijdig zijn
met de EU-regelgeving. Dit betekent voor veel van de in
de bijlage genoemde projecten geen versnelling, maar
juist een vertraging in de uitvoering, want een ronde van
prejudiciële vragen aan Luxemburg kan al gauw
anderhalf jaar in beslag nemen.
Tevens zijn de termijnen voor de rechter drastisch
ingekort. Ook dat zou versnelling moeten opleveren. Bij
de tweede nota van wijziging heeft het kabinet de meest
onhaalbare termijn, die van vier maanden, gelukkig
opgeschroefd naar zes maanden, na de overdonderende
kritiek van deelnemers aan de rondetafelgesprekken en
vragen ter zake van onder meer mijn fractie. Maar dan
nog, er staan heel wat projecten op de beide bijlagen en
bovendien kan het kabinet door middel van AMvB’s nog
meer projecten toevoegen. Wanneer deze projecten aan
de rechter worden voorgelegd, is bepaald dat de
rechtszaken over de Crisis- en herstelwet voorrang
krijgen op andere zaken. Deskundigen en ook de Raad
van State noemen in dit verband de reeds bestaande
enorme werklast van de rechtbanken. Deze zal dus onder
de Crisis- en herstelwet alleen maar toenemen. Dat
betekent dat alle andere rechtszaken stil komen te liggen.
Ik denk dat dit voor grote problemen zou kunnen gaan
zorgen.
Ik ga door naar het milieu. Wij hebben in de Milieubalans allemaal kunnen lezen dat het niet goed gaat. De
doelen die het kabinet zichzelf heeft gesteld, worden bij
lange na niet gehaald. De noodzaak van een omslag naar
een duurzame economie wordt steeds meer gevoeld in
de samenleving. Het kabinet gooit daarentegen met de
Crisis- en herstelwet alle ambities en mogelijkheden om
deze te verwezenlijken weg. Zowel nationale milieuregels
en -normen als internationale afspraken hierover worden
door dit kabinet niet als een kans gezien om de
economie naar een hoger en duurzamer niveau te tillen,
maar worden als knellend ervaren. Nederland zit op slot,
wordt er dan gezegd. Bedrijven kunnen niet meer
groeien en dat is onwenselijk. Dat deuntje, u kent het
wel.
Dus gaat het kabinet de komende tien, vijftien of
misschien zelfs twintig jaar niets meer doen tegen
milieuvervuiling. Dat wordt geregeld onder de noemers
″ontwikkelingsgebieden″ en ″experimenten″, afdelingen 1
en 2 van hoofdstuk 2. De nationale milieunormen hoeven
even niet meer te worden gehaald en er worden trucjes
bedacht om de Europese normen te omzeilen. Tegelijkertijd wordt gesteld dat het wetsvoorstel is gericht op
duurzaamheid. Ik vraag mij af waarom. In mijn beleving
hoeven voor duurzame activiteiten en duurzame
innovaties geen milieuregels aan de kant te worden
geschoven. Ik denk dat duurzame bedrijvigheid helemaal
geen behoefte heeft aan trucjes als saldering, maar dat
zal dan wel aan mijn definitie van duurzaamheid liggen.
Daarom ben ik benieuwd naar de definitie van duurzaamheid die het kabinet hanteert in het wetsvoorstel. Ik wil
graag dat die hanteerbaar en toetsbaar is. Ik kon daar
niets over vinden, dus hoor ik graag een reactie.
Ook de praktische consequenties van het voorgestelde
in hoofdstuk 2 en 3 van de wet vind ik moeilijk te duiden.
Kan het kabinet ingaan op de precieze invulling van de
aan te wijzen ontwikkelingsgebieden? Wat voor
bedrijvigheid moet ik mij voorstellen bij duurzame
ontwikkelingen, als het blijkbaar nodig is om de geluidsof stanknormen te overschrijden?

12 november 2009
TK 24

24-2165

Ouwehand
Het kabinet heeft tot nu toe geweigerd duidelijk te
maken wat nu precies wordt bedoeld en wat de
toegevoegde waarde van deze gebieden moet zijn. De
Raad van State adviseerde dit duidelijker toe te lichten in
de memorie van toelichting. De reactie van het kabinet
was: ″Naar onze mening wordt in de memorie van
toelichting afdoende gemotiveerd dat de ontwikkelingsgebieden een toegevoegde waarde hebben.″
Ik denk dat wij gewoon op voorhand niet mogen
weten wat daarmee wordt bedoeld en ik denk ook dat ik
wel weet waarom. Als je kijkt naar de wetten die even
tijdelijk buiten spel wordt gezet, vallen mij vooral de Wet
ammoniak en veehouderij en de Wet geurhinder en
veehouderij op. Deze mysterieuze ontwikkelingsgebieden
die bij AMvB worden aangewezen en waartegen geen
beroep mogelijk is, worden agroparken met megastallen.
Handig wel van het kabinet om het zo te regelen, want er
worden steeds meer burgerinitiatieven gestart om
megastallen tegen te houden en steeds meer gemeenten
zijn geneigd om daarnaar te luisteren. Ook willen steeds
meer provincies, zoals Groningen, vestiging van
megastallen verbieden. Megastallen zijn echter een wens
van minister Verburg en van de sector en de economische crisis is een mooi excuus om ze van rijkswege maar
even op te leggen. Ik hoor graag een reactie op dit punt.
Er blijven nog vele andere vragen mogelijk over de
ontwikkelings- en experimenteergebieden, maar ik wil
eerst graag duidelijkheid van de regering op dit punt. Ik
wil ook graag dat de minister van LNV ingaat op de
vraag hoe deze ontwikkelingsgebieden, die blijkbaar de
milieugebruiksruimte vijftien jaar lang mogen opvullen,
nog binnen de EU-normen blijven voor luchtkwaliteit.
Hoe worden de gevolgen voor bijvoorbeeld fijnstof
ingeschat en hoe worden die gemonitord?
In de Crisis- en herstelwet worden ook de regels voor
milieueffectrapportages veranderd. Bij de uitvoering van
een MER is er geen verplichting meer voor een advies
van de Commissie voor de m.e.r. en voor een alternatievenonderzoek. De heer Ketting, voorzitter van de
Commissie voor de m.e.r., heeft tijdens de rondetafelgesprekken overtuigend betoogd dat de adviezen en
alternatievenonderzoeken leiden tot betere besluiten en
dat was toch het streven? Ik snap het niet. Dit wetsvoorstel haalt er juist van alles af, volgens hem. Ik vraag het
kabinet op deze kritiek in te gaan.
Ik ben bang dat wij allemaal de consequenties van dit
wetsvoorstel voor het milieu niet kunnen overzien. De
mogelijkheden voor duurzame energie ten spijt – ik wil
best tegen de PvdA-fractie zeggen dat ik dat onderdeel
wel goed vind – de mogelijkheden voor onduurzame
activiteiten lijken eindeloos. De duurzame balans van de
Crisis- en herstelwet is niet te vinden. Ik wil graag meer
toelichting van het kabinet op dit punt. Is het waar dat
ook de bouw van elektriciteitscentrales die bijvoorbeeld
op kolen of gas draaien, gemakkelijker wordt? Is het ook
de bedoeling van de ontwikkelingsgebieden om dit soort
installaties mogelijk te maken? Graag wil ik een
antwoord op die vragen.
Ik kom op het meest heikele punt, voor zover je daarin
een selectie zou kunnen maken. Als een duveltje uit een
doosje is de Natuurbeschermingswet toegevoegd aan de
Crisis- en herstelwet. Dat gebeurde niet omdat dit zo veel
te maken heeft met het versnellen van projecten, maar
gewoon omdat we dat al heel lang wilden. Met ″we″
bedoel ik het CDA en de VVD. Er zijn veel beloften
gedaan en mooie woorden gesproken over de bescher-

ming van Natura 2000-gebieden in Nederland, maar
desondanks beschermen we de gebieden nauwelijks:
Europese topnatuur en jarenlang een veel te hoge
stikstofdepositie. Doelbewust creëert het kabinet een
mist waardoor het lijkt alsof de uitvoering van de Vogelen Habitatrichtlijn heel ingewikkeld is. Daarmee kan de
aanpak van het probleem steeds vooruit worden
geschoven met als gevolg dat wij nu inderdaad in een
situatie zitten die nauwelijks meer hanteerbaar is. Er is
nog steeds sprake van veel te hoge stikstofdeposities.
Die worden veroorzaakt door de steeds ongestoord
gelaten intensieve veehouderij rondom de Natura
2000-gebieden. Dat zal mogelijk rechtsgevolgen hebben.
Wij hebben het zelf zo ver laten komen. Eerst hebben
we de Europese richtlijnen ondertekend. Vervolgens
hebben wij een trukendoos opengezet om deze richtlijn
maar niet te hoeven uitvoeren. Natura 2000 stelt
inderdaad beperkingen aan de intensieve veehouderij en
dat willen we natuurlijk niet. Heel duidelijk is dat het de
inzet van dit kabinet en ook die van eerdere kabinetten is
om de intensieve veehouderij te beschermen tegen de
natuurbeschermingswetgeving in plaats van andersom:
de natuur beschermen tegen de intensieve veehouderij.
Nu is de uitvoering van de Habitatrichtlijn niet zo
ingewikkeld, maar we maken die ingewikkeld. Iedereen
vindt het moeilijk en dat blijft zo, maar het is heel simpel:
een verslechtering of een verstoring die in verhouding
tot de doelen van een dermate grote orde is dat de
instandhoudingsdoelstelling in gevaar komt, kan niet
plaatsvinden in de buurt van het gebied. Verslechtering
van de kwaliteit van de habitat treedt op wanneer in een
bepaald gebied de oppervlakte afneemt of wanneer de
specifieke structuur en de functies die noodzakelijk zijn
voor de instandhouding, op de lange termijn dalen. Als
dit in een gebied de instandhouding in gevaar brengt, is
er sprake van een significant negatief effect.
De stikstofdepositie is een gevoelig punt. Ik vraag mij
af op basis waarvan de minister de conclusie trekt dat er
een dalende lijn te zien is. Ik meen dat zij in de memorie
van toelichting schrijft dat de stikstofdepositie sinds de
jaren negentig is gedaald tot 2200 mol en sinds 2002 is
dat ongeveer hetzelfde. Dat is zes, zeven, bijna acht jaar
geleden. Ik zie de dalende lijn niet. We weten dus
allemaal, en de minister weet dat ook heel goed, dat de
stikstofdepositie al jaren veel te hoog is. 2200 mol is
immers meer dan we kunnen hebben. Een constructieve
aanpak ontbreekt. Als wij vanaf het begin de Habitatrichtlijn hadden gevolgd, hadden wij moeten zorgen voor die
dalende lijn van stikstofdepositie in gebieden waar
sprake is van een kritische depositiewaarde. Dat moest
gebeuren met passende maatregelen en door projecten
en plannen aan een passende beoordeling te onderwerpen. Voor nieuwe activiteiten en uitbreiding was het
nodig geweest om deze toetsing preventief te doen. In
gebieden waar al sprake was van een overschrijding van
de kritische depositiewaarde, mocht zeker niet meer
overschrijding worden toegestaan.
Ik heb de minister gevraagd, inzicht te verschaffen in
de manier waarop de Natuurbeschermingswet is
uitgevoerd, de uitvoeringspraktijk dus. Ze heeft de Kamer
daarover een beschamend briefje gestuurd. Ik had dat
wel verwacht, want ik heb haar die vraag al eerder
gesteld. De Raad van State heeft de afgelopen jaren
verschillende uitspraken gedaan. De heer Koopmans
sprak over het ammoniakdossier dat 20 jaar bestaat. Hij
sprak van een hoofdpijndossier. Dat klopt. Elke keer zegt

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2166

Ouwehand
de Raad van State dat de minister, het bevoegd gezag,
het huiswerk niet goed heeft gedaan. Het lijkt mij dan
ook legitiem om te verzoeken de Kamer zicht te geven op
de uitvoeringspraktijk van de Natuurbeschermingswet in
relatie tot de doelen van de Vogel- en Habitatrichtlijn. Ik
vraag de minister alsnog om daarover duidelijkheid te
verschaffen.
Een standaard antwoord op de stikstofproblematiek is
dat de kritische depositie vooral als richtlijn gebruikt
moet worden, maar deze waarden zijn op internationaal
onderzoek gefundeerd. Internationale milieuwetenschappers hebben daarnaar gekeken en ze zijn goedgekeurd.
Met andere woorden, die waardes moeten wij halen als
wij naar een goede staat van instandhouding willen. Dat
betekent dat we daarover dus niet kunnen polderen. Ik
kijk even naar de heer Samsom die daarvoor met zijn
amendement wel ruimte laat. Vergunning mocht alleen
worden verleend in het geval dat de stikstofbelasting
onder de grens van de kritische depositiewaarde was
gekomen. Daar kun je honderd rapporten tegenover
stellen van mensen die daar anders over denken, maar
de Habitatrichtlijn stelt van niet. Je gaat toch ook geen
pretpark toestaan pal naast een stiltegebied! Dat doe je
al helemaal niet wanneer de geluidsbelasting in dat
gebied toch al hoog is. Daarmee zou je een nieuwe
saneringssituatie creëren, waarvan het oplossen veel
geld en moeite gaat kosten.
De vraag kan worden gesteld vanaf welk moment
Nederland verplicht was om passende maatregelen te
nemen en passende beoordelingen uit te voeren. In een
uitspraak van de Raad van State uit 2001 wordt de
redenering gevolgd dat deze verplichtingen op basis van
het beginsel van gemeenschapstrouw van kracht waren
geworden op het moment dat de potentiële Natura
2000-gebieden waren aangemeld bij de Europese Unie.
Nederland heeft pas in 2003 de complete lijst van deze
gebieden aan de Europese Commissie gestuurd. Maar
volgens de bepalingen van de Habitatrichtlijn had dit al
in 1995 moeten gebeuren.
Op grond van het beginsel van gemeenschapstrouw
konden ook toen al wezenlijke beschadigingen van de
potentiële beschermingszones niet meer worden
vergund. Deze redenering leidt ertoe dat de beoordelingsplicht vanaf 1995 gold voor nieuwe activiteiten.
Onderschrijft de minister dit tijdstip? Kan zij laten zien
hoe haar ministerie met deze verplichting is omgegaan?
Het ministerie was toentertijd immers het bevoegd
gezag. Is actief gehandhaafd? Er had al jaren serieus
werk gemaakt moeten worden van de Habitatrichtlijn
maar de lijn is steeds: we doen alsof de richtlijn niet
bestaat en op het moment dat de Raad van State het
bevoegd gezag op de vingers tikt, zoeken wij naar
nieuwe uitwegen in de wetgeving. Het is nooit zo
geweest dat de wet goed werd gehandhaafd.
Ik heb de minister zojuist gevraagd om ons hierin
inzicht te verschaffen. Ik kan wel zeggen waarom ik
vermoed dat zij de Kamer niet wil informeren. Wij
hebben gegevens aangereikt gekregen. Volgens deze
gegevens is de afgelopen tien tot vijftien jaar op basis
van de Milieubeschermingswet in een handjevol gevallen
– zeg een paar honderd – een toets uitgevoerd. In tachtig
tot een paar honderd gevallen is een vergunning
afgegeven.
De minister weet, net zo goed als ik, dat het om
duizenden bedrijven gaat. Waarom zijn die niet aan de
vergunningtoets onderworpen? Klopt dat wel? Klopt de

strategie van de minister om de toets achterwege te
laten en het gebruik vervolgens bestaand gebruik te
noemen en via het riedeltje van de beheerplannen tot
bestaand recht te verklaren?
Ik stel de vraag die ik aan de heer Koopmans heb
gesteld ook aan de minister. Hoe zit het met de beheerplannen en de constructie die de minister voorstelt? Gaat
het om keiharde rechtszekerheid van de ondernemers?
Als dat het geval is en wij blijken de doelstellingen van
de Habitatrichtlijn niet te halen – en die kans is heel reëel
aanwezig – voor wie zijn dan de kosten als Europa zegt
dat dit zo niet kan? De minister kijkt de andere kant op,
maar dat begrijp ik wel. Het is ook een pijnlijke vraag. Ik
wil hierop graag een antwoord van de minister horen. De
minister moet niet doen alsof het zo ingewikkeld is. Zij
moet gewoon uitleggen waar het op staat. Zij moet
inzicht geven in de manier waarop haar ministerie de
afgelopen jaren de boel heeft gehandhaafd.
Ik wil dat trouwens ook weten van de provincies die
dit sinds 2005 hebben moeten doen. Ik begrijp niet dat
de minister ons daarvan geen overzicht kan sturen, want
ik kan mij niet voorstellen dat zij, toen het bevoegd
gezag van haar ministerie aan de provincies is overgedragen, geen overzicht heeft gegeven van wat er in de
jaren daaraan voorafgaand in de desbetreffende
provincies aan handhaving is gedaan. Het is het een of
het ander. Of zij heeft de provincies aan hun lot
overgelaten, wat haar grote ondeskundigheid op dit
gebied zou verklaren, of zij weet het wel, maar wil de
Kamer niet informeren omdat zij niet heeft gehandhaafd.
Wij hadden al serieus werk moeten maken van de
Habitatrichtlijn en wij hadden al jaren geleden vergunningen moeten verlenen, of in elk geval moeten toetsen. Bij
zo’n toets moet bezien worden of je de vergunning kunt
verlenen of moet weigeren. Ook had bestaand gebruik al
moeten worden aangepakt, daar dit schadelijk is voor de
te beschermen natuur. Ik wijs op het verslechteringsverbod in de Habitatrichtlijn. Keer op keer heeft de
CDA-fractie de uitvoering vertraagd en gefrustreerd,
regelmatig gesteun door de fractie van de PvdA en
overige partijen. Het spijt mij zeer dat de fractie van de
PvdA ook nu weer hierin meegaat.
Het stikstofbeleid is al jaren falend, maar de laatste
twee jaar heeft de regering er alles aan gedaan om de
stikstoftoename toe te staan. Voor de goede orde noem
ik de feiten. De minister spreekt over een dalende lijn,
maar dat is eigenlijk jokken, want sinds 2002 gaat er
niets meer naar beneden. De depositie is 2200 mol en is
sinds 2002 op dat niveau. Daarmee wordt de doelstelling
van het Nationaal Milieubeleidsplan 4, namelijk 1650
mol, waarschijnlijk niet gehaald. Bij een depositie van
1900 mol is ongeveer 20% van de natuur beschermd.
Reken het dus maar uit. Men verwacht dat in 2010 de
depositie in 88% van de Natura 2000-gebieden fors hoger
is dan de kritische depositiewaarde. Ik zeg het nogmaals;
over die waarde kun je niet polderen in een beheerplannenclubje.
Een voorbeeld van dit falende beleid is het Toetsingskader ammoniak en Natura 2000. Het doel hiervan was
om meer ruimte te bieden voor intensieve veehouderij
en grondgebonden melkveehouderij. Dit toetsingskader
werd met haast ingevoerd, zonder te kijken naar de
relatie met de instandhoudingsdoelen. De coalitiepartijen
CDA, PvdA en ChristenUnie stemden tegen een motie
waarin de regering werd verzocht om nog even te
wachten met het toetsingskader tot de relatie met de

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2167

Ouwehand
instandhoudingsdoelen duidelijk was. Dan wil je gewoon
niet. Vervolgens klaagt men – na alle adviezen daarover
die erop wezen dat dit geen stand zou houden bij de
rechter – over de natuurorganisatie die inderdaad een
vergunning geschorst wist te krijgen. Op zo’n moment
daarover klagen, is beneden de maat.
Het was dan ook weer wachten tot de Raad van State
het toetsingskader zou terugroepen. Dat is inderdaad
gebeurd. Het werd ingetrokken. De minister heeft daarop
niet gekeken op welke manier ze dan wel met deze
vergunningen moest omgaan, maar in plaats daarvan
heeft ze weer eens een taskforce in het leven geroepen
om nieuwe oplossingsrichtingen te bedenken. Die
oplossing bleek te liggen in het verschuiven van het
probleem naar de provincies. Een hele trukendoos aan
maatregelen werd uit de kast gehaald om vooral maar
niet te komen tot een constructieve aanpak van de hoge
stikstofdepositie. Voorbeelden hiervan zijn depositie- en
effectgerichte maatregelen. Die klinken mooi, maar
depositiegerichte maatregelen, bijvoorbeeld een hogere
schoorsteen, zullen het probleem alleen maar verplaatsen. Effectgerichte maatregelen werken bovendien niet
overal. De effectiviteit is vaak tijdelijk; het kan maar een
paar keer, het leidt tot schade aan de fauna en het kost
een hoop geld. Kunnen wij er eens inzicht in krijgen wat
dit de belastingbetaler kost? Al deze maatregelen zijn
slechts een doekje voor het bloeden als de veestapel in
zijn huidige omvang mag worden gehandhaafd of
wellicht zelfs mag groeien.
Een handreiking van de minister werd aan de
provincies gegeven, in de hoop dat alle problemen dan
vanzelf opgelost zouden worden. Maar helaas, zo
gemakkelijk gaat dat niet zonder duidelijke doelen. In
april 2009 blijkt ook nog eens dat de legaliseringsslag in
2005, waarbij ammoniakvergunde rechten in het kader
van de Wet Milieubeheer werden beschouwd als rechten
voor de Natuurbeschermingswet, geen stand hield bij de
Raad van State. Dit is wederom een bewijs dat de
Natuurbeschermingswet niet is gehandhaafd. De toets
aan de Wet Milieubeheer is geen toets aan de Natuurbeschermingswet. Dat wist de minister uiteraard heel goed.
Een rijbewijs voor een personenauto is ook geen
rijbewijs voor een vrachtauto. Ze hoeft niet te doen alsof
de regels zo moeilijk zijn, maar ze had gewoon haar
eigen wet moeten handhaven.
Ze steekt niet de hand in eigen boezem, maar zoekt
naar mogelijkheden om de bestaande praktijk te
legaliseren. Er komt wederom een commissie, dit keer de
commissie-Huys. Ditmaal krijgt de commissie de
duidelijke opdracht om binnen de natuurwetgeving de
maximale rek en ruimte te vinden voor ... bescherming
van natuur? Nee. Er moet maximale rek en ruimte
worden gezocht voor bescherming van de veehouderij.
Deze commissie concludeert dat het antwoord op alle
problemen een ontwikkelingsplan is dat ecologisch en
economisch herstel wil bereiken. De commissie heeft
mooie ideeën, maar als er dan weer moties komen die
het geheel werkbaar moeten houden, zoals een
tijdfasering en het niet op voorhand verlenen van
vergunningen, dan wordt er weer vrolijk tegen die
moties gestemd door de coalitiepartijen, inclusief de
Partij van de Arbeid.
Op deze manier komen wij er niet. Laten wij het
simpel houden. Stel duidelijke doelen vast, kijk naar
datgene wat die doelen in de weg staat en neem dan
passende maatregelen of voer een passende beoordeling

uit. In plaats daarvan stelt de minister van Landbouw
voor om de wetgeving uit te hollen. Dit hebben wij al
eerder gedaan met de milieuwetgeving: stapsgewijze
uitholling van de Interimwet ammoniak en veehouderij,
daarna van de Wet ammoniak en veehouderij, en
vervolgens klagen dat je het als een boemerang
terugkrijgt via de Natuurbeschermingswet. Wij beperken
het beschermingsregime tot alleen gebieden binnen de
EHS. Beschermingszones zijn drastisch beperkt van drie
kilometer tot slechts 250 meter. Zelfs dat voorstel bleek
de natuur nog te veel te beschermen. In 2007 werd de
wet dus gewijzigd en tot de wassen neus gemaakt die hij
nu is. In deze wijziging kregen alleen gebieden groter
dan 50 ha. nog bescherming. Als klap op de vuurpijl
werd voor melkveehouderijen de mogelijkheid gecreëerd
om binnen de beschermde zones bijna twee keer zoveel
uit te breiden. De strategie van het wegnemen van
bescherming herhaalt zich bij de voorgestelde wijziging
van de Natuurbeschermingswet. Zoals gezegd, heeft de
Raad van State geadviseerd om deze weg te laten uit de
crisiswet.
Een tweede poging van de minister is om bestaand
gebruik dat opgenomen wordt in het beheerplan, vrij te
stellen van vergunningplicht onder de Nb-wet. In plaats
van de wet te handhaven is dit gebeurd in de wijziging
van de Nb-wet van januari van dit jaar. Zoals gezegd,valt
de laatste klap tot uitholling van deze wet nu, onder de
crisiswet. Onbestaanbaar! Wij kleden ten eerste onze
natuurbescherming uit tot het strikt noodzakelijke. Dan
bedoel ik niet het noodzakelijke voor het bereiken van de
ambities van het kabinet over bijvoorbeeld biodiversiteit;
nee, die doelen zijn wij allang uit het oog verloren. Wij
gaan terug naar wat echt absoluut moet van Europa en
zelfs daarvan is niet zeker of wij ons daar wel zo netjes
aan houden. De ″nationale koppen″, zoals het kabinet het
zo mooi noemt, schrappen wij. Nederland als achterblijver binnen Europa: een compleet ambitieloze zesjesmentaliteit, terwijl onze natuur werkelijk uniek en dus ook
heel waardevol is.
Wat zal dit gaan betekenen voor de ecologische
hoofdstructuur? Ik vroeg de minister vanmorgen ook al
even naar het te verwachten lot van het Kastanjedal in
de buurt van Nijmegen. D66 heeft een amendement
ingediend om de EHS-projecten te kunnen versnellen,
maar vanmorgen stelde ik ook de vraag: gaat de
crisiswet niet betekenen dat EHS-projecten juist kunnen
worden geschrapt als het kabinet besluit dat er ergens
woningen moeten komen en als daar toevallig zo’n lastig
EHS-gebiedje ligt? Ik krijg daarop graag een reactie. Ik
vraag specifiek aandacht voor het Kastanjedal, een
waardevol natuurgebied in de buurt van Nijmegen.
Verontruste omwonenden van dit gebied zijn geschrokken van het besluit van de provincie om vanwege
woningbouw dit gebied uit de EHS te halen. Ik krijg
hierop graag een antwoord.
Ook de veranderingen in de Tracéwet en de Spoedwet
wegverbreding zijn niet te begrijpen. Ik lees dat mijnheer
Balkenende straks gaat beslissen of een weg wel of geen
onaanvaardbare schade gaat opleveren voor de natuur.
Hoe gaat hij dat doen? Ik geloof niet dat hij dat kan. Er
komt dus een amendement op dit punt.
De minister denkt het ammoniakprobleem te kunnen
oplossen in een beheerplan. Het beheerplan als
wonderredmiddel! In theorie klinkt het prachtig: je kijkt
naar een gebied in het geheel, je bekijkt welke depositie
er is en waardoor die wordt veroorzaakt, en je gaat

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2168

Ouwehand
werken aan een reductie van de depositie. De praktijk is
echter weerbarstiger. Clubjes stappen eruit. Dat zijn soms
milieuclubs en soms het LTO. Ik schrok daar een beetje
van. Ik schrok niet van het feit dat LTO eruit stapt, maar
ik schrok ervan dat het opstellen van een beheerplan
blijkbaar een machtsspelletje is waar je uitstapt als je je
zin niet krijgt of, in het geval van milieuorganisaties, zo
stel ik mij voor, als er wordt gepolderd over harde
milieudoelen. Die kun je namelijk niet wegstrepen tegen
een economisch doel. De minister denkt dat je op deze
manier inderdaad je ecologische doelen kunt halen, en ik
snap dat niet. Op andere terreinen weet de overheid best
wat zij moet opleggen omdat het nu eenmaal geen
kwestie van keuze van de burger is maar gewoon
bestaand beleid dat zij moet uitvoeren.

daar wel konden. Dat lijkt me allebei zeer, zeer onwenselijk.

De heer Aptroot (VVD): Ik zit nu al meer dan een paar
minuten te luisteren. Het verbaast mij een beetje dat er
volgens uw verhaal in ons land eigenlijk geen ruimte is
voor mensen die gewoon de kost verdienen. Er is iets
wat ik eigenlijk schokkend vind, en daar stel ik een
concrete vraag over. Als je aan een overleg kunt
deelnemen, moet je daar ook uit kunnen stappen, vind ik.
Daarover zijn wij het op zich met elkaar eens. Als
milieuclubs uit het overleg over beheerplannen stappen,
vindt u dat dan ook prima, maar als LTO eruit stapt, vindt
u dat verwerpelijk. Waarom hebben een ondernemer, een
boer of iemand die bijvoorbeeld door Natura 2000 zijn
pannenkoekenboerderij niet tot zeven uur ’s avonds mag
openhouden omdat hij dat tot nu toe maar tot zes uur
’s avonds deed, niet ook bepaalde rechten? Waarom
vergeet u dat er mensen zijn die in dit land gewoon
willen wonen, recreëren en werken? Ik vind het erg
eenzijdig. Ik vind het eigenlijk schokkend dat u mensen
van natuurorganisaties rechten toebedeelt die een
gewone ondernemer of agrariër niet zou hebben.

Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dat is de situatie niet. Ik
ben niet voor die beheerplannen en wel als volgt. De
natuurdoelen moeten worden gehaald. Dan kun je wel
zeggen tegen agrarisch ondernemers dat er nog wat te
onderhandelen valt, maar wat moet je dan? Als er te veel
varkenshouders in dat gebied zitten, moet dan de ene
varkenshouder de andere de hersens inslaan, omdat ze
niet allebei kunnen blijven? Ik denk dat het juist de
solidariteit binnen de agrarische wereld onder druk zet. Ik
denk dat het veel beter is als er, jaren geleden al, vanuit
de overheid duidelijkheid was geschapen over het feit
dat dit de natuurdoelen zijn en dat we hier de belastingen van de natuur zien. Ik noem de Peel. Dat gebied kan
400 mol ammoniak hebben. We doen daar 4000 mol op.
Je kunt wel doen alsof je dat in onderling overleg kunt
realiseren, maar de overheid had moeten zeggen: zo
werkt het niet, we gaan een saneringsplan opstellen en
daar nemen we tien jaar de tijd voor. Prima, daar zou ik
voor zijn geweest. Polderen over die doelen gaat gewoon
niet. Je doet er de agrariërs mee tekort, maar bovenal de
natuur. Dat heb ik bedoeld. U zegt ook dat wij geen
ruimte zouden bieden aan mensen die een boterham
willen verdienen. Zoals u weet, zijn wij erg voor de
landbouw, maar dan vooral de biologische. Dat zou
beteken dat er werkgelegenheid is, want daar moet je
zelf wieden.
Voorzitter. Ik spreek over de beheerplannen. Ik vraag
de minister naar de juridische implicaties van haar
voorstel op dit moment. Ik heb al gevraagd hoe het zit
met de rechtszekerheid. Ik ben er erg voor dat agrariërs
weten waar zij aan toe zijn. Maar dan moet het ook echt
zijn. Als agrariërs te horen krijgen van de minister dat
het zo kan, maar uiteindelijk blijkt het in strijd met
Europese regelgeving, ligt de vraag voor wie we hier het
meest mee tekortdoen, de staat of de agrariër. Het lijkt
mij allebei ongewenst. Bovenal moet de natuurbeleving
eens worden gehandhaafd. Graag een reactie hierop.
Over het amendement van de heren Koopmans en
Samsom kan ik alvast zeggen dat het niet zal gaan
werken. Ik heb er zojuist even goed naar gekeken. Het
gaat erom dat de kritische depositiewaarde wordt
overschreden. In de Habitatrichtlijn wordt gesteld,
mijnheer Samsom, dat een verslechteringsverbod moet
worden nageleefd. Dat betekent dat je niet meer troep op
zo’n gebied mag gooien dan het gebied kan hebben. Je
kunt wel termijnen afspreken waarbinnen je dat
langzaam naar beneden brengt, maar als het gebied er al
die tijd toch slechter van wordt, zegt de Habitatrichtlijn
dat het niet mag. Ik vraag dus ook aan u om de
implicaties voor de rechtszekerheid in uw termijn

Mevrouw Ouwehand (PvdD): De kern is dat we
natuurbeschermingsdoelstellingen hebben. Mijn mening
is dat je daarover niet kunt polderen. Ik ben ook
helemaal geen fan van het beheerplannentraject. Ik denk
dat je niet kunt polderen over doelstellingen die je
Europeesrechtelijk gewoon moet zien te handhaven. Dat
een milieuorganisatie eruit stapt omdat zij ziet dat de
verplichtingen niet gehaald worden en dat dit vervolgens
wordt afgestraft door de minister die zegt dat zo’n club
zich buiten de bestuurlijke werkelijkheid plaatst, vind ik
beschamend. Ik kan mij er wel wat bij voorstellen dat
LTO zegt niet genoeg van haar economische belangen
gefundeerd te krijgen in dit beheerplan, want daar is zo’n
beheerplan namelijk niet voor bedoeld. De suggestie die
u doet, dat ik geen ruimte zou bieden aan mensen die in
ons land willen werken, recreëren en wat al niet, klopt
dus niet. Ik zeg wel dat we natuurbeschermingsdoelen
hebben en dat je daar niet omheen kunt draaien. Ik zal u
nog eens wat zeggen, mijnheer Aptroot. Het is zeker niet
in het belang van agrarisch ondernemers om daar maar
een beetje omheen te blijven draaien. U probeert de
rechtszekerheid op allerlei manieren te garanderen, maar
ik voorspel u dat Europese richtlijnen gehandhaafd
moeten worden. Als er rechten worden verleend aan
ondernemers op gronden die eigenlijk niet kunnen
omdat de natuurkwaliteit te zeer verslechterd, zit óf de
Staat met een groot probleem óf de ondernemer die we
al die tijd hebben voorgespiegeld dat zijn activiteiten

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

De heer Aptroot (VVD): De essentie van mijn vraag was
dat ik het gek vind dat u zegt dat een milieulobby die
voor het milieu opkomt prima is, maar dat u een agrariër
die opkomt voor zijn bedrijf, dat misschien ook al
honderden jaren, generatie op generatie, bestaat,
verwerpelijk vindt, omdat u eigenlijk van mening bent
dat een agrariër alleen aan natuur en milieu moet
denken en niet mag opkomen voor het belang van de
voortzetting van het bedrijf. Ik vind dat eigenlijk
schokkend hoewel het aangeeft hoe eenzijdig u aankijkt
tegen Nederland. Voor de werkende mensen hebt u geen
enkel begrip.

12 november 2009
TK 24

24-2169

Ouwehand
duidelijk te maken. Wat gaat ermee gebeuren? Ik kan er
geen chocola van maken.
De heer Koopmans (CDA): Begrijpt u niet dat de kern
van het amendement meer rechtszekerheid is en – om in
uw woorden te spreken – minder troep op het nabijgelegen natuurgebied?
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dat wordt met dat
amendement niet gerealiseerd. Er zit een aanschrijvingsbevoegdheid in de wet. Ik neem aan dat u daar ook op
doelt, mocht een beheerplan onvoldoende resultaat
opleveren. Maar wij hebben toch de Nb-wet gezien?
Mocht er ergens in een gebied een te zware belasting
van ammoniak zijn, dan had de minister ook in kunnen
grijpen. Er is helemaal geen garantie dat dit gaat
gebeuren. Ik denk dat de kans heel groot is dat Europa
ons op de vingers tikt. De vraag is dan wel of het om
vaste rechten van de ondernemer gaat. U heeft mij horen
zeggen dat ik er erg voor ben dat agrariërs weten waar
zij aan toe zijn, maar de vraag is wel of je dat op deze
manier goed doet. Voor wiens rekening komen de kosten
als het toch geen goed foefje blijkt te zijn?
De heer Koopmans (CDA): Ik vraag u om het amendement nog eens goed te bekijken, want het levert meer
rechtszekerheid op, minder uitstoot, minder depositie op
het natuurgebied en op langere termijn, daarbovenop,
voor het hele land, minder uitstoot van stikstof. Dat zijn
toch dingen die niet elke dag aan de orde zijn en waar u
en ik elkaar op zouden moeten kunnen vinden.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Zoiets kan wel in een
situatie waarin er geen sprake is van overbelasting, maar
die is er nu juist wel. Rustig aan naar beneden, betekent
dus dat er nog altijd te veel op zit. Als er in de Peel meer
dan 400 mol wordt gedeponeerd, dan gaat dat natuurgebied er in kwaliteit op achteruit. In de Habitatrichtlijn
staat heel duidelijk: je mag niet toestaan dat een gebied
verslechtert. Als de heer Koopmans overtuigd is van wat
hij een feit noemt, dat dit de Europeesrechtelijke toets
kan doorstaan, dan hoor ik graag een nadere motivering.
Mij is het niet duidelijk.
Ik heb de aanschrijvingsbevoegdheid al even
aangestipt in het interruptiedebatje van zojuist. Wij
hebben enige gesprekken met de provincies gevoerd. De
aanschrijvingsbevoegdheid waar de minister het over
heeft, komt bij de provincies te liggen. Ik heb aan de
provincie Gelderland gevraagd hoe zij dat gaat doen. Zij
had geen idee. Dat wekt bij mij niet veel vertrouwen.
Welke concrete maatregelen gaat de minister nemen?
Nogmaals, de Raad van State heeft op verschillende
hiaten gewezen in relatie tot Europese wetgeving.
Bij bestaand gebruik gaat het ook mis. Ik heb eerder
aangegeven dat bij bestaand gebruik nooit een passende
beoordeling is uitgevoerd. Graag hoor ik of de bedrijven
waarvoor dat geldt, inderdaad voor het Europese Hof
moeten verschijnen, of gaat de minister er zelf een toets
op loslaten? Wat er nu gebeurt, kan volgens mij niet. Ik
dien een amendement hierop in.
Voorzitter, het zal u verheugen dat ik bijna aan het
einde van mijn stapeltje papieren toe ben. Ik werd
nieuwsgierig van het artikel waarin staat dat de minister
meettechnieken wil voorschrijven. Kan zij daarover meer
uitleg geven? Aan welke technieken denkt zij en,
belangrijke vraag, zijn ze gevalideerd? Zo ja, hoe dan?

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

Waarom moet er een bepaalde techniek worden
voorgeschreven? Kiest iedereen nu maar zelf welke
techniek de meest handige resultaten oplevert of ..., zeg
het maar.
Het is niet duidelijk wanneer wij eindelijk wel een
gunstige staat van instandhouding bereiken. Er wordt
gesproken over enkele tientallen jaren en dat wij er wel
komen. Punt is dat de Habitatrichtlijn garanties eist, een
dalende lijn in depositie wil zien. Bovendien stelt de
richtlijn dat verslechtering niet mag. Ik heb daar al over
gesproken. Jarenlang een constante depositie is ook een
verslechtering, ook al heb je een constante en zelfs ook
een iets dalende depositie. Vraag het maar aan de
ecologen. Ik denk dus dat dit niet houdbaar is en dat wij
een heel duidelijke deadline voor onszelf moeten stellen.
Het zal u niet verbazen dat wij een amendement zullen
indienen om de hele Nb-wet uit de Crisis- en herstelwet
te fietsen.
Ik rond af. Bij het lezen van het wetsvoorstel waande
ik mij in de jaren tachtig; een eenzijdige focus op grijze
economie en onduurzame groei en het wegsnoeien van
regels die ons milieu en ecologisch kapitaal beschermen.
Een grote grijze taart, versierd met een paar windmolens
om de Partij van de Arbeid aan boord te krijgen en om
de groene oppositie de mond te snoeren over duurzaamheid. Ik hoop ten zeerste dat het kabinet daar niet mee
weg komt, en is het niet hier, dan wel heel graag in de
Eerste Kamer.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
©
De heer De Mos (PVV): Voorzitter. Na de wat korte
inbreng van de fractie van de Partij voor de Dieren zal ik
het proberen wat korter te houden. Ik hoor dat de
ministers al aan de bitterballen zijn en aan de goede
borrels, maar wij gaan gewoon verder.
Wij behandelen vandaag de Crisis- en herstelwet. Dit
wetsvoorstel bevat een aantal goede elementen die wegen woningbouw moeten versnellen en die het opknappen van industrieterreinen moeten bevorderen. Zo zijn
wij erover verheugd dat een aantal ruimtelijke en
infrastructurele projecten juridische mogelijkheden
krijgen om zo sneller ten uitvoer te worden gebracht. Als
het aan de PVV-fractie ligt, worden de wettelijke
veranderingen die een versnelde aanleg van infrastructuur mogelijk maken, permanent in de wet opgenomen
in plaats van de nu in het wetsvoorstel opgenomen
vervaldatum van 1 januari 2014 te hanteren.
De bouw van wegen moet nu plaatsvinden. Nieuwe
wegen zorgen voor ontlasting van het wegennet. Dat
leidt weer tot verdere groei van de economie en de
welvaart. Wie kan daar nou tegen zijn?
De PVV-fractie vindt het jammer dat kleine bouwprojecten van minder dan twintig woningen niet in het
wetsvoorstel zijn opgenomen. Onze fractie ziet graag dat
dit alsnog gebeurt.
Bezorgd is de PVV-fractie wel naar aanleiding van
uitspraken van de Delftse hoogleraar Hugo Priemus. Hij
zegt dat er van een vlottere aanpak niets terechtkomt
omdat daarvoor te veel regels tegelijk worden veranderd
en dat de verwarring en onzekerheid die daarvan het
gevolg zullen zijn, zullen leiden tot vertraging in plaats
van versnelling. Hoe ziet het kabinet dit?

12 november 2009
TK 24

24-2170

De Mos
Zowel Hugo Priemus als een andere hoogleraar uit
Delft, namelijk Friso de Zeeuw, vindt dat het wetsvoorstel
weinig met de economische crisis heeft te maken. Ik
vraag het kabinet: hoeveel banen gaat de Crisis- en
herstelwet uiteindelijk opleveren?
De Crisis- en herstelwet bevat ook twee componenten
waar geen normaal denkend mens op zit te wachten,
zeker de belastingbetaler niet: ten eerste, de duurzameenergievoorziening, die geheel ligt aan het subsidieinfuus, en ten tweede, de klimaatbestendige inrichting
van ons land. Laten wij om te beginnen eens het
laatstgenoemde component bij de hand nemen. In dat
component wordt uitgegaan van enorme doemscenario’s. Een metershoge zeespiegelstijging zou ons te
wachten staan. Als wij de uitstoot van broeikasgassen
niet tot een uiterste beperken, dan zou het water ons
binnenkort tot aan de lippen staan.
Natuurlijk zijn goede dijken nodig. Wij leven in ons
land in een deltagebied en hebben ons in het verleden
altijd moeten verdedigen tegen het wassende water. Dat
zullen wij in de toekomst blijven doen. Het is dan ook
vreemd dat juist het onderhoud van dijken nog veel te
wensen overlaat. Op de peildatum van 1 januari 2006
voldeed 24% van de waterkeringen niet aan de geldende
normen. Bij 32% kon hierover geen uitspraak worden
gedaan. Van de kustwerken krijgt 22% de score: voldoet
niet. Over maar liefst 49% van de kustwerken bestaat
geen oordeel. Vrij recentelijk heb ik in het AO Nota
Ruimte al eens verwezen naar het plaatsje Wilnis in de
gemeente Rode Venen. In 2004 was daar een doorbraak
van een poreuze veendijk, die tot veel commotie leidde.
De Telegraaf kopte in dat jaar in een zaterdageditie:
Schiphol omringd door tijdbommen. Prof. Frans
Molenkamp, bekend als de nationale dijkdoktor, klapte in
dat artikel uit de school over het gevaar van poreuze
dijken.
De heer Van der Staaij (SGP): Even voor de Handelingen. Ik geef toe dat er heel veel socialistische invloed in
dit land zichtbaar is, maar het zijn niet ″De Rode Venen″
maar ″De Ronde Venen″.
De heer De Mos (PVV): De Ronde Venen, ja. Ik zag de
heer Samsom net voorbij lopen en dacht gelijk: rood.
Maar goed, het is rond. Ik heb het goed staan op papier.
Dank voor de verbetering.
Dijkexpert dr. ir. Stefan van Baars sprak destijds de
volgende woorden: die dijk bij Wilnis is niet bezweken
door droogte maar door Hollandse zuinigheid. In dit huis
wordt oeverloos gesproken over de ruimtelijke inrichting
van ons land, maar zolang wij kampen met poreuze
dijken is de kans dat wij uiteindelijk louter natte voeten
krijgen, levensgroot aanwezig. Tijdens het AO Nota
Ruimte zei ik al dat het alom bekende gedicht Denkend
aan Holland een andere inhoud heeft gekregen: Denkend
aan Holland zie ik brede rivieren traag door oneindig
laagland gaan met talrijke files achter slecht onderhouden dijken.
Ik zal een motie indienen om dit achterstallig
onderhoud in het wetsvoorstel prioriteit te geven, want
in plaats van in te zetten op goede dijken zijn wij met de
klimaatbestendige inrichting van ons land bezig om
bestaande natuur te vervangen door nepnatuur. Hierbij
moeten boeren met lede ogen aanzien hoe hun bedrijven
het loodje moeten leggen. Het herstellen van de
afkalvende zandplaten achter de Oosterschelde is een

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

voorbeeld van een pure milieumaatregel die niets te
maken heeft met veiligheid. Al die milieumaatregelen zijn
sterk overtrokken, want het gaat in ons land erg goed
met het milieu. Bos was er nog nooit zo veel en vele
diersoorten gedijen prima, omdat de milieuproblematiek
uit de vorige eeuw grotendeels is opgelost.
Hoogleraar Primus dan maar weer. Hij zegt dat door
de komst van de Crisis- en herstelwet de macht van de
milieubeweging wordt gemarginaliseerd. Dat zou
geweldig nieuws zijn, omdat wij in Nederland dan
eindelijk kunnen doorpakken. Toch schijnt de macht van
de milieuclubs geen grenzen te kennen. De nieuwste
cijfers van het CBS leren ons dat er in deze branche
maar liefst 109.000 voltijdbanen zijn. Dat is 25% meer
dan in 1995! In Trouw hadden de heren Teunissen en Van
Woerkom het bij het rechte eind door te stellen dat de
natuurbescherming haar doel voorbijschiet. Is de angst
van beide heren gerechtvaardigd dat de Crisis- en
herstelwet een opmaat vormt voor een nieuwe Natuurwet? Ik heb nog twee andere vragen aan de bewindspersonen. Ten eerste, in hoeverre hebben natuur- en
milieuclubs invloed op de Crisis- en herstelwet gehad, en
dan vooral op het component klimaatbestendige
inrichting? Ten tweede, hoeveel van die 109.000 banen
worden gesubsidieerd door de belastingbetaler?
De Crisis- en herstelwet bevat een stuk, artikel 3.2, dat
de bouw of uitbreiding van een windmolenpark
versoepelt. Op basis van een schriftelijke indiening bij de
provincie tot aanleg of uitbreiding van een windmolenpark moet een inpassingsplan worden uitgevoerd. De
getroffen gemeente moet de grond die het meest
geschikt wordt geacht voor een windmolenpark dan tien
jaar toewijzen aan die eventuele aanleg of uitbreiding.
Dit geldt ook voor gebieden met bestaande bestemmingsplannen. Ja, alles moet wijken voor de komst van
deze mallemolens. Ik zie het al voor mij. Bij de provincie
Zuid-Holland komt een aanvraag binnen en ineens staan
er in mijn geliefde Haagse Zuiderpark tien windmolens te
draaien. Maar goed, het kabinet zal de klachten van
omwonenden van windmolens of zelfs hele windmolenparken ook wel kennen.
De PVV is niet per definitie tegen windmolens, maar
wel als deze molens alleen draaien zolang ze massaal
aan het subsidie-infuus liggen. Waarom zou Shell uit de
hele windmolenbusiness gestapt zijn? Wellicht omdat de
winstgevendheid er wat mee te maken had, of omdat de
kritiek aangaande de rentabiliteit van deze windmolens
volkomen terecht is. Overigens, van dat subsidie-infuus
en die windmolens heeft de gemiddelde minister of het
gemiddelde Kamerlid weinig last. Maar Jan Modaal die
door dit kabinet wordt gevraagd om de broekriem aan te
trekken, mag weer aftikken om die windmolens in zijn
achtertuin te zien draaien. Jan Modaal heeft niet eens
inzicht in de subsidiestromen richting duurzame-energieopwekking. Het is wellicht goed als het kabinet eens wat
inzichtelijke specificaties laat zien.
Ik doe dus ook een dringend verzoek om alle
windmolenprojecten uit de Crisis- en herstelwet te halen.
Noodzakelijke investeringen in de belangrijke energiedrager kernenergie worden door dit kabinet uit alle macht
vermeden. Zomaar een tip om daar eens naar te kijken.
©
De heer Roemer (SP): Voorzitter. Ik begin met een
compliment richting de minister-president. Ik zie dat hij

12 november 2009
TK 24

24-2171

Roemer
nu een gesprek voert, maar hij stopt het er graag vast
voor om dit te horen. Zijn uithoudingsvermogen is sinds
vanmorgen 10.15 uur met dertien uur aan vooral
luisteren op de proef gesteld. Ik hoop dat het hem en zijn
collega’s nog gaat lukken om ook het komende uurtje
daar nog aan vast te plakken en dat zij met interesse de
volgende bijdrage nog zullen volgen.
De heer Vendrik (GroenLinks): Langer doorwerken.
De heer Roemer (SP): Ja, ja, ja! Lijkt mij een goed plan.
Voorzitter. Trage besluitvorming en stroperige regels
leiden tot veel vertraging bij de realisatie van projecten.
Al jaren probeert de regering dit op te lossen via allerlei
wetten. Deze lijn van versnelling via die wetten is
eigenlijk al in 2002 ingezet in het kabinet met de LPF.
Minister Roelf de Boer kwam met zijn Spoedwet
wegverbreding, waarmee hij in een razend tempo een
aantal extra stroken asfalt zou gaan aanleggen, zonder
tegenspraak en zonder inspraak te dulden. Het waren
daadkrachtige uitspraken, maar de praktijk was weerbarstiger. De Spoedwet wegverbreding bleek een marketingtruc en stapelde vertraging op vertraging. Maar ook dit
kabinet kondigt regelmatig spoedwet na spoedwet, of
vergelijkbaar, aan, en meldt daarna vertraging na
vertraging. Eerlijk gezegd wordt de SP het een beetje beu
om het gevoel te hebben, achter een pr-agenda van het
kabinet aan te lopen, terwijl de daadkrachtige en
structurele maatregelen wat ons betreft, uitblijven.
Elk onderzoek toont weer aan dat de meeste tijdwinst
voor bijvoorbeeld infrastructurele projecten vooral te
halen is binnen de overheid zelf. De overheid werkt soms
onnodig traag, opereert nog te vaak onzorgvuldig en
doet onvoldoende haar best om draagvlak te krijgen voor
nieuwe projecten. Een minister die zich verschuilt achter
de aanpak van wetten in plaats van de bezem te halen
door zijn eigen organisatie is wat ons betreft dan ook
niet slim bezig. Dit zorgt enkel voor nog meer werk op de
departementen waar al meer dan genoeg werk ligt.
Wanneer gaat de bezem er nu eens echt door, zodat ook
daar vooral veel tijdwinst wordt behaald?
De SP wil graag met het kabinet waar mogelijk
procedures versnellen. Wij hebben de plannen gesteund
om via de spoedwet procedures voor wegprojecten
waarover een democratisch besluit is genomen te
versnellen. Dat hebben wij niet gedaan omdat wij die
projecten zo goed vonden, maar wij houden niet van
onnodige bureaucratie.
Ook zijn wij voorstander van de zogenaamde
bestuurlijke lus. Daarmee kunnen wij enorm veel
bureaucratie voorkomen. Ofwel: als de kwaliteit goed
geregeld blijft, willen wij graag procedures versnellen.
De wet die ons nu voor wordt gelegd, betekent echter
niet zozeer vermindering van de bureaucratie; zij is veel
ingrijpender. Het adviescollege toetsing administratieve
lasten geeft zelfs aan dat mogelijk verzwaring van de
administratieve lasten kan optreden. Dat kan toch nooit
de bedoeling zijn. Hierop krijg ik graag een reactie.
Vrijwel precies een jaar geleden kwam ook de SP met
voorstellen om de werkgelegenheid te behouden in deze
tijden van crisis. Een van onze voorstellen was het in de
tijd naar voren halen van investeringen in bijvoorbeeld
het spoor, woningen en innovatie. Dat de regering een
jaar later ook met die voorstellen komt, is goed, maar
getuigt niet van besef van urgentie. En daarna dan nog
spreken van een Crisis- en herstelwet, nou ja.

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

De crisis wordt in onze ogen nu gebruik om de sier te
maken. Het ziet er vooralsnog niet naar uit dat deze wet
op onze steun kan rekenen, maar hopelijk kunnen wij
met de behandeling van vandaag er toch voor zorgen dat
er voor een krachtige aanpak gekozen kan worden. De
crisis maakt duidelijk dat wij in ons land dingen moeten
veranderen. Ook is het nuttig om nu gericht te investeren, maar of de regering oprecht de crisis gebruikt voor
de aanpak van de vertragingen bij de infrastructuur, durf
ik te betwijfelen. Met de nota naar aanleiding van het
verslag is de regering namelijk duidelijk. Zij geeft aan dat
de crisis vraagt om onorthodoxe maatregelen, zoals die
met deze wet worden voorgesteld, maar merkt daarna op
dat de regering sinds haar aantreden al bezig is met het
versnellen van de verbeteringen per wet. Daar zitten wij
nu net op te wachten. Initiatieven om de werkgelegenheid een impuls te geven steunen wij natuurlijk waar dat
kan. Daarom ziet de SP zeker heil in het versnellen van
de aanleg van bepaalde projecten. In de afgelopen tijd
was er veel werk in de bouw, maar de stadsvernieuwingen en de grote infrastructurele projecten als de
Betuweroute, de hsl en de aanpak van achterstallig
onderhoud die zorgden voor werkgelegenheid stopten
ongeveer allemaal tegelijkertijd. Daar had de SP al vaker
voor gewaarschuwd, maar nu het gebeurt en er dus veel
werk wegvalt vanwege de gelijktijdige planning, moeten
wij ons best doen om de ontslagen in de bouw te
voorkomen. Mensen moeten weer aan het werk komen
of aan het werk blijven. Deze wazige wet alleen maakt
nog niet duidelijk wat de daadwerkelijke werkgelegenheidseffecten zijn. Waarom kan de regering dat eigenlijk
niet aangeven? Als wij nu projecten versnellen, hoe gaan
wij dan over een paar jaar om met het wegvallen van die
projecten? Zijn wij niet bezig met uitstel van werkloosheid? Of deelt de regering de opvatting van hoogleraar
Friso de Zeeuw, die spreekt van een werkgelegenheidsproject van vooral voor juristen? Kabinet, u overtuigt ons
niet dat deze wet daadwerkelijk snel banen in de bouw
oplevert. Ik nodig u uit om dat alsnog aannemelijk te
maken.
Een voorstel waar de SP zich in kan vinden, betreft de
wijzigingen bij de onteigeningen. Deze procedures
worden gemakkelijker gemaakt. Dat is wat ons betreft an
sich een goede zaak. Grond behoort gebruikt te worden
waar die de hoogste maatschappelijke waarde heeft.
Onteigeningen zijn daarvoor regelmatig nodig. Alleen,
wat gaat het kabinet concreet regelen? Het geeft zelf aan
dat de maatregelen die het gaat nemen niet vaak tot
enorme versnelling zullen leiden. Is dan sprake van enige
symboolwetgeving? Als er toch onteigend wordt voordat
het infrastructuurbesluit onherroepelijk is, wat zijn dan
de risico’s indien het besluit alsnog niet wordt genomen?
Dat kan de overheid wel eens erg veel geld gaan kosten.
Hierop krijg ik graag een reactie. Snelle onteigening is
prima, maar onzorgvuldig mag die natuurlijk nooit
worden.
Voorzitter. Met de wet die wij vandaag bespreken, gaat
men grotendeels voorbij aan de oorzaken van de trage
infrastructuurbesluiten. Zoals ik al zei: de bezem gaat
onvoldoende door de overheid zelf en het kabinet blijft
doorgaan op de trage weg van publiek-private samenwerking. We hebben bij een project als de Amsterdamse
Zuidas gezien waar dit toe leidt. Hier kijken overheden en
private partijen nog steeds naar elkaar en gebeurt er
niets.

12 november 2009
TK 24

24-2172

Roemer
Waar vooral veel werkgelegenheid te bevorderen valt
en waar de samenleving grote behoefte aan heeft, is het
stimuleren van de woningbouw. Renovaties van
woningen, isolatieprojecten en nieuwbouw; daar is
behoefte aan en dat zal ook veel werkgelegenheid
creëren. Maar daar heb je volgens de SP-fractie geen
aparte wet voor nodig. Zo is in het kader van de
crisismaatregelen reeds de nationale hypotheekgarantie
tijdelijk verhoogd, is het btw-tarief voor vloer-, dak- en
gevelisolatie verlaagd, is er een subsidie voor dubbel
glas, is er 395 mln. voor steun aan stilgelegde bouwprojecten en is het Waarborgfonds sociale woningmarkt
verruimd en de energie-investeringsaftrek uitgebreid.
Concrete maatregelen die zoden aan de dijk zetten, meer
dan deze wet doet. Dit soort maatregelen werkt wel en
voor dit soort maatregelen kan het kabinet dan ook ten
volle op de steun van de SP-fractie rekenen. We hadden
gehoopt dat het kabinet daarmee door was gegaan.
Last but not least op dit punt: we missen bij het
kabinet een echt daadkrachtige grondpolitiek. Veel grond
is in handen van speculanten. Zolang zij die grond
bezitten, zal er nu niet gebouwd worden. Dit kan anders.
Een van de grootste vertragers van de bouw op dit
moment is de grondpolitiek. Er is dik geld met speculatie
te verdienen. Dit maakt het onderhandelen over
grondaankoop lastig. Speculanten houden het wel een
tijdje vol als ze weten dat er later meer geld te verdienen
valt. Als projectontwikkelaars de grond hebben, stellen ze
hoge eisen aan wat er op hun grond gebouwd wordt.
Dat de helft van de bouw nu stilligt, komt voor een groot
deel door de in elkaar geklapte grondprijs. Er is niet
meer fors aan te verdienen, dus wacht iedereen liever tot
betere tijden. Minister Cramer erkent dit probleem in de
grondpolitiek, maar durft niets te doen omdat – zo zegt
ze tenminste – er al eerder kabinetten over zijn gevallen.
Wat ons betreft kan dat nooit een argument zijn. Ze heeft
ook geen enkel idee. Maar wij hebben wel een aantal
voorstellen. Koppel het recht op zelfrealisatie los van het
grondbezit. Maak voorkeursrecht voor onbepaalde tijd
mogelijk voor gemeenten. Versoepel het onteigenen en
maak het overheden gemakkelijker om bij projecten van
belang de grond te verwerven, met name bij natuurontwikkeling kan dit behulpzaam zijn. Zorg dat de waardevermeerdering van de grond vooral aan de gemeenschap
toekomt. Ga in principe bij onteigening zoveel mogelijk
uit van de oorspronkelijke waarde. Graag een reactie.
Of deze wet daadwerkelijk tot versnellingen zal leiden,
betwijfelt de SP-fractie. De regering schermt met allerlei
versnellingen en spreekt dan in abstracte taal over
hoeveel versnellingen wel haalbaar zijn. Maar zolang een
goede onderbouwing ontbreekt, waar de zogenoemde
versnellingen liggen, en niet in kaart wordt gebracht
waar de nieuwe versnellingen door deze wet komen te
liggen, is dit koffiedik kijken. Is het kabinet bereid, dit
nog eens goed in kaart te brengen? Kan het kabinet per
project aangeven hoeveel versnellingen het denkt te
bereiken dankzij deze wet?
Een risico van deze wet is dat het draagvlak voor een
project minder zal worden. In een interruptiedebat had ik
het daar ook al over. Iets waar we met de voorstellen van
Elverding juist heel veel aandacht aan moeten geven.
Minder draagvlak leidt tot onbegrip, leidt tot procedures
en leidt tot frustraties. Hoe beoordeelt het kabinet dit?
Ziet het kabinet dit risico ook?

een aantal behartigenswaardige opmerkingen over
grondpolitiek. Daar kan ik mij grotendeels in vinden. Nu
doet zich de bijzondere omstandigheid voor – we hebben
de minister van Financiën daar wel eens op bevraagd –
dat we per ongeluk sinds een jaar eigenaar zijn
geworden van een van de grootste grootgrondbezitters
van Nederland, namelijk Fortis Bank. Zouden we het
kabinet niet moeten vragen om het staatsaandeelhouderschap in Fortis, aangezien grondspeculatie door Fortis
een obstakel is voor realisatie van goede projecten, in de
strijd te werpen?

De heer Vendrik (GroenLinks): De heer Roemer maakt

De heer Roemer (SP): Volgens mij zit hier wel iets heel
aardigs in. Ik kijk even met liefde en plezier naar het
kabinet, dat er vast op wil reageren. Misschien komt het
wel met voorstellen, mijnheer Vendrik. Ik ben erg
benieuwd.
Voorzitter. De roep om versnelling kan ook leiden tot
verslechtering. De SP-fractie maakt zich grote zorgen
over het schrappen van het alternatieve onderzoek en het
advies van de Commissie voor de m.e.r. Het kabinet
geeft aan dat dit nog steeds wel gedaan kan worden,
maar bij uitzondering. Kunnen we deze ″nee, tenzij″ niet
beter omzetten in een ″ja, mits″, om het risico van
onzorgvuldigheid te voorkomen? Graag een reactie.
Bij alle projecten geeft het kabinet aan dat mensen
nog wel in beroep kunnen gaan, maar toch worden de
mensen behoorlijk in hun mogelijkheden beperkt. Voor
een aantal projecten verdwijnt wel degelijk de mogelijkheid tot beroep tegen bepaalde besluiten. In het licht van
daadkracht is dat natuurlijk erg mooi, maar op basis van
prestaties in het verleden blijken bij dergelijke beroepsprocedures toch nog al eens problemen terecht te zijn
aangekaart. Waarom wil de regering dit dan toch
aanpakken? Hoe kan de minister verzekeren dat de
zorgvuldigheid hier niet onder zal lijden?
Een zeer reële vertraging die door deze wetten
ontstaat, komt doordat nieuwe wetten altijd leiden tot
nieuwe vragen die een rechter moet beantwoorden. Ook
zal er ruimte moeten zijn voor de zogenaamde prejudiciële vragen. Zo is het nog maar de vraag of de rechter
even enthousiast is als het kabinet over het relativiteitsvereiste. Dat zijn allemaal vertragingen die er dankzij
deze wet vermoedelijk zullen komen. Hoogleraar Primus
is al vaker geciteerd. Hij waarschuwt voor veel verwarring en overgangsproblemen. Hoe denkt het kabinet deze
risico’s te voorkomen? Is een tijdelijke wet dan wel zo
handig? Zou deze niet juist een dergelijke chaos
veroorzaken? Ook hierop hoor ik graag een reactie.
Juridische vragen worden meestal bij Nederlandse
rechters uitgevochten, maar de nieuwe wet zoekt ook de
randen van de Europese wetten. Dit zal zeker leiden tot
uitspraken van het Europese Hof. Als het Europese Hof in
Luxemburg zich moet uitspreken, duurt dat al gauw twee
tot drie jaar. Dat zijn althans de ervaringen van bestuursrechtdeskundige Barkhuyzen. Waarom neemt het kabinet
het risico op deze vertraging? Of ontkent het kabinet
deze risico’s?
Deze wet is niet alleen een wet met symboolwaarde,
maar ook een wet die tot veel vertraging zal leiden. Dit
onderschrijft dan ook niet de noodzaak om deze wet nu
aan te nemen. Behalve een hoge symboolwaarde en
risico’s op vertraging, biedt de wet ook een aantal
verslechteringen. Zo is de lex silencio positivo een
uitkleding van de zorgvuldigheid en het rechtssysteem,
zeker bij grote projecten. De redenering ″als het niet op

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2173

Roemer
tijd is, dan gaat het besluit gewoon door″, is geen
redenatie waarbij wordt uitgegaan van kwaliteit. Deze lex
silencio positivo wil ik dan ook uit de wet halen.
Een andere verslechtering is dat de geluidsnormen
voor tien jaar buiten spel kunnen worden gezet. De
regering laat weten dat het tijdelijk verruimen van de
geluidsnormen om daarna toe te groeien naar een betere
situatie verantwoord is, maar je zult er maar net wonen.
Normen voor geluidsoverlast zijn er niet voor niets. Als
er geluid wordt geproduceerd dat maximaal volgens de
norm is toegestaan, veroorzaakt dit al vaak veel overlast.
Is er nog meer geluid, dan betekent dat erg veel overlast,
zeker als dat voorkomt gedurende periodes tot tien jaar.
Je zult daar maar net wonen. Op 31 oktober las ik een
persbericht van het kabinet waarin staat dat het paal en
perk gaat stellen aan geluidsoverlast! Wat een tegenstrijdigheid. Minister Cramer heeft miljoenen beschikbaar om
maatregelen te nemen bij geluidsoverlast, bijvoorbeeld
bij snelwegen. Het is onbegrijpelijk dat enerzijds dit
signaal wordt afgegeven, terwijl anderzijds wordt gezegd
dat het wel tien jaar lang een beetje meer kan zijn en dat
het vanzelf goed komt. De uitspraken die minister
Eurlings gisteren deed in het debat over de hsl kan ik nu
ook niet meer plaatsen. ″Wij houden ons aan de
geluidsnormen, wat er ook gebeurt, want de mensen
hebben daar recht op″, zo stelde minister toen het ging
om de hsl. Dat geldt blijkbaar niet als het gaat om de
Crisis- en herstelwet.
Als er ergens crisis is en herstel nodig is, dan is het
wel in en voor ons natuurbeleid. Wij gaan de realisatie
van de ecologische hoofdstructuur niet halen. Dat lossen
wij niet op door de normen te verruimen. Ik heb het
gevoel dat het kabinet met deze wet de confronterende
mislukking van zijn natuurbeleid via de achterdeur
probeert op te lossen. In plaats van de natuur en het
boerenbedrijf goed samen te laten gaan, worden de
regels van Natura 2000 nu gewoon buiten spel gezet.
Ook in economisch moeilijke tijden is de natuur echter
van belang. Waarom geen spoedwet realisatie van de
ecologische hoofdstructuur? Wil de minister aangeven of
en hoe de motie-Smaling uit de Eerste Kamer kan
worden uitgevoerd?
De voorgestelde wetswijziging is een politieke keuze
en geen oplossing voor de crisis. De huidige kaders
vormen genoeg mogelijkheden om oplossingen te
zoeken. Een voorbeeld zou het instrument van onteigening kunnen zijn. Elders wordt het in deze wet als
oplossing gepresenteerd, maar als het echt nodig is,
wordt er met geen woord over gerept. Het zal mijn
collega’s dan ook niet verbazen dat ik een amendement
heb ingediend om de verlenging van het ″vergunningvrij
je gang gaan″ in bestaand gebruik rondom natuur terug
te draaien. Ons amendement strekt ertoe om de
Natuurbeschermingswet in zijn geheel niet onder deze
wet te wijzigen, maar om deze te wijzigen via een
reguliere wetswijziging, conform het advies van de Raad
van State.
Dan laat het kabinet ook nog de instemming van
huurders bij het complexgewijs investeren in isolatie
varen. Waarom doet het kabinet dat? Bij goede investeringen in isolatie zullen de huurders toch ook akkoord
gaan? Waarom wil het kabinet deze rechten van huurders
dan buitenspel zetten? Wat is het nut ervan? Dat gaan we
bij eigenwoningbezitters toch ook niet doen? Als wij die
verplichten hun woning te verbouwen, is de wereld te

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

klein. Wij zien dit nut niet en willen dit graag uit de wet
halen.
Het wijzigen van de Mijnbouwwet vindt de SP ook
geen verbetering. Door deze wijziging kan olie en gas
gemakkelijk gewonnen worden, maar wat heeft dat te
maken met het bevorderen van flinke werkgelegenheid?
Het riekt meer naar opportunisme om zonder al te veel
gedoe te kunnen gaan boren naar al die kleine veldjes in
natuurgebieden, zoals de Waddenzee. Wij vinden dat
over dergelijke kwetsbare gebieden niet te lichtzinnig
gedacht mag worden en dat hier een zorgvuldig besluit
op zijn plaats is. Vandaar ons amendement op dat punt.
Ik heb nog een vraag over de Mijnbouwwet. Wat wil
het kabinet nu met die passage? Welke projecten heeft
het dan eigenlijk voor ogen met deze wet? Of zou deze
wet ook bedoeld zijn om de CO2-opslag in Barendrecht
erdoor te drukken, ondanks een gisteren unaniem
aangenomen motie die dat niet wil van de provinciale
staten van Zuid-Holland. Ik hoor graag een reactie
daarop.
Voorzitter. Op basis van de nieuwe Wet ruimtelijke
ordening zijn provincies bevoegd om een inpassingsplan
op te stellen als het provinciaal belang daarmee gediend
is. Via deze wet worden nu echter nagenoeg alle
gemeenten door de provincie buitenspel gezet als het
om een windproject gaat. Kleinschalige projecten vanaf
10 MW kunnen een grote invloed hebben op de
gemeenten. En toch kan de provincie deze projecten nu
gewoon opzetten, ongeacht het draagvlak in de
gemeente. Volgens de SP hoort de beslissing voor een
project met twee of drie grote windmolens thuis op
gemeentelijk niveau, en niet bij de provincie. Ook dat
willen wij graag in de wet herstellen.
Het kabinet heeft nu 58 projecten geselecteerd. Deze
lijst kan jaarlijks nog gewijzigd worden. Wij willen echter
niet dat het kabinet dit doet zonder raadpleging van de
Kamer. Is het kabinet bereid om hierbij minimaal een
voorhangprocedure te gebruiken? Anders zullen wij dat
ook zeker met een amendement willen regelen. Gelukkig
gaat elk project nog wel ten minste één zelfstandig
besluit kennen. Het kabinet selecteert dus weliswaar
58 projecten, maar of deze projecten doorgang vinden, is
nog buitengewoon onduidelijk. Vertaal ik de woorden zo
goed?
Waarom kiest het kabinet bij zijn selectie van
58 projecten vooral voor de rechtse hobby’s? Het kabinet
wil massaal meer wegen en prestigieuze luchthavens,
terwijl wij op de gebieden van woningen, openbaar
vervoer en vaarwegen nog heel wat missen. Waarom
kiest het kabinet niet voor een spoorlijn Utrecht-Breda,
het project Spoorverbredingen of het vergroten van de
ligplaatsen voor de binnenvaart? Dat zijn projecten die
wij van belang vinden en die ook juist meer urgentie
verdienen. Of vindt het kabinet dat minder belangrijk?
Kiest het alleen maar echt vooral voor wegen? Deze
symbool- en vertragingswet is er alleen maar voor de
rechtse hobby’s uit deze Kamer en blijkbaar het kabinet.
Dat vinden wij als SP een verkeerde keuze.
Ik ga nog in op een aantal projecten – ik ga ze zeker
niet allemaal af – die zeker niet in de wet horen. Wij
hebben in een interruptiedebat al gesproken over de A4
Midden-Delfland. Het is, wat ons betreft, echt overbodig
om die erin te zetten. Maar ook met de luchtvaart gaat
het niet goed. De commissie-Alders heeft dit ook in kaart
gebracht. Het uitbreiden van vliegvelden is dan ook op
dit moment buitengewoon ongepast. De vliegvelden

12 november 2009
TK 24

24-2174

Roemer
Lelystad, Eindhoven en Twente hebben dus om die reden
alleen al niets te zoeken in deze wet. De wegverbreding
tussen Almere en Amsterdam is ook buitengewoon
omstreden, zeker zonder de integrale aanpassing met al
die projecten die wij rondom openbaar vervoer hadden
kunnen doen. Haal die dus uit deze wet! En tegen de
IJsseldelta Zuid bij Kampen keert de SP zich ook al
langere tijd. Het is een onnodig project. Waarom wil het
kabinet hier dan een versnelling aanbrengen? Dat zijn
een aantal voorbeelden van projecten in de wet waar wij
niet om zitten te springen.
Concluderend kunnen wij stellen dat deze wet
hoofdzakelijk een symboolwetgeving is, die nog grote
risico’s voor nieuwe vertragingen met zich brengt en op
veel punten nog onzorgvuldig is. De effecten van deze
projecten op de aanlegsnelheid en de werkgelegenheid
zijn niet in kaart gebracht. Ook ontbreekt de onderbouwing van de keuze van de 58 projecten. Dit lijkt vooral op
het doordrukken van projecten van het kabinet. De wet
gaat ook voorbij aan andere wetsvoorstellen of passeert
deze wetsvoorstellen. En tot slot kraakt de Raad van
State deze wet ook af. De regering wijzigt de wet flink en
legt deze ingrijpende wetswijziging vervolgens niet aan
de Raad van State voor. Is de regering bereid om dit
alsnog te doen of wacht zij op een opdracht uit de Eerste
Kamer?
Wat de SP-fractie betreft is dit wetsvoorstel te
onzorgvuldig om het nu te kunnen aannemen. Dat blijkt
ook wel uit de ongelooflijke hoeveelheid amendementen
die zijn ingediend. Tot op het huidige moment komen ze
binnen. Deze wet gaat leiden tot een juridische doolhof.
Het is niet meer dan een symboolwet, die zal leiden tot
vertragingen.
Tot slot heb ik een paar vragen. Waar blijft de
verdediging van de ecologische hoofdstructuur? Of is dat
niet de agenda van het kabinet? Waar blijven de extra
investeringen in vaarwegen? Of is dat ook niet de
agenda van het kabinet? Waar blijft een eerlijke
grondpolitiek en waar blijft de sociale woningbouw? Die
moet nieuw leven worden ingeblazen. Waarom is dat
niet de agenda van het kabinet?
Dit wetsvoorstel is niet gemaakt om de crisis te
bestrijden of de werkgelegenheid te bevorderen, maar
gewoon om de agenda van het kabinet er door te
drukken. Dat vindt de SP-fractie jammer, want wij zijn
voorstander van heel veel voorstellen om procedures te
versnellen.

Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Voorzitter. Sinds de jaren dertig van de
vorige eeuw heeft ons land niet meer zo’n grote crisis
meegemaakt als de crisis waarin wij ons nu bevinden. De
werkloosheidscijfers lopen snel op. De nieuwbouw en
nieuwe investeringen komen steeds meer stil te liggen.
Het is terecht dat het kabinet stevig wil ingrijpen om
stagnatie te doorbreken en daarbij onorthodoxe
maatregelen niet schuwt; complimenten en waardering
voor de getoonde voortvarendheid waarmee het kabinet
de aanpak van de crisis oppakt.
Zeker in een tijd als deze wordt extra duidelijk dat wij
het in Nederland knap ingewikkeld hebben gemaakt om
besluitvormingsprocedures te doorlopen. Deze traagheid
en stroperigheid kosten niet alleen tijd, maar tijd
betekent in dit geval ook veel geld. Voor het doorbreken

van stroperigheid en besluiteloosheid bestaat veel
draagvlak. Dat bleek wel uit de hoorzitting die de Kamer
heeft georganiseerd. Van links tot recht en van ondernemers tot bestuurders bleek er behoefte te bestaan aan
het doorbreken van de nodeloze complexiteit. Groot
draagvlak voor de doelstellingen van het wetsvoorstel is
er ook bij de fractie van de ChristenUnie. De Crisis- en
herstelwet biedt goede mogelijkheden om duurzame
keuzes en urgente projecten snel werkelijkheid te laten
worden. Denk alleen al aan de nodige zandsuppleties
langs de kust en aan waterveiligheid.
Het nemen van onorthodoxe maatregelen moet wel
zorgvuldig gebeuren en een toegevoegde waarde
hebben. Deze toegevoegde waarde wordt nog niet
geboden door bestaande wetgeving die al dan niet
recentelijk van kracht is geworden. Ik denk aan de
recente wijziging van de wetgeving rond de MER, de
Wabo, de nieuwe Wet ruimtelijke ordening, de bestuurlijke lus, de Spoedwet wegverbreding en de uitkomsten
van de commissie-Elverding.
De ChristenUnie deelt de mening van het kabinet dat
het een kwestie is van én-én-én, dus zowel financiering,
als organisatie als wetgeving moet op orde zijn. Het gaat
echter ook om een balans tussen die drie. Wat betreft de
bestuurlijke organisatie heeft de commissie-Elverding de
belangrijke aanbeveling gedaan, de besluitvorming aan
het begin van het proces goed te organiseren. Daar valt
met name mogelijke weerstand tegen nieuwe plannen te
overwinnen en kunnen wensen van betrokkenen worden
geïnventariseerd, die goed kunnen worden meegenomen
in de uitwerking van de plannen. Deze waarde mag niet
ondergesneeuwd raken onder nieuwe wetgeving.
Jan de Koning zei ooit: als het niet kan zoals het moet,
dan moet het zoals het kan. Maar ook dan gelden de
principes van zorgvuldigheid en toegevoegde waarde.
Daarop toetst de ChristenUnie de Crisis- en herstelwet.
Op dat terrein heb ik nog een aantal vragen en opmerkingen. Op een aantal punten heeft mijn fractie ook
amendementen ingediend.
Ik maak eerst een algemene opmerking. Het kabinet
slaat een optimistische toon aan in de nota naar
aanleiding van het verslag als het gaat om mogelijke
risico’s van nieuwe, tijdrovende jurisprudentie die de
Crisis- en herstelwet zou kunnen uitlokken en de
ambtelijke capaciteit die met een goede uitvoering en
handhaving van de wet gemoeid is. Graag krijg ik uitleg
waarop die positieve inslag is gebaseerd. Wat de
ambtelijke capaciteit betreft zien wij nu al dat veel tijd en
energie wordt gestoken in de Spoedwet wegverbreding,
waardoor allerlei reguliere wegprojecten, bijvoorbeeld
van provincies, onderop de stapels van het ministerie
van Verkeer en Waterstaat en het ministerie van VROM
terechtkomen. Voorkomen moet worden dat wij volgend
jaar opnieuw hier bij elkaar zitten voor een nieuwe
spoedwet, die alle projecten betreft die niet onder een
spoedwet of onder de Crisis- en herstelwet vallen. Kort
samengevat moet het doel naar de mening van de
ChristenUnie-fractie zijn dat er door een goede vormgeving van de procedures minder behoefte is aan
juridische procedures.
Ik wil nu een aantal artikelen langs gaan. Allereerst
een opmerking over het toepassingsbereik. Het wetsvoorstel is zo opgesteld dat het per AMvB op verschillende
punten kan worden uitgebreid door onder meer het
toevoegen van projecten. Het lijkt ons goed als de Kamer
hierin gekend wordt. Dat is ook de reden om bij

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

©

Crisis- en herstelwet

24-2175

Wiegman-van Meppelen Scheppink
amendement op stuk nr. 27 een voorhangprocedure te
regelen.
In de nota naar aanleiding van het verslag staat een
aantal criteria voor het toevoegen van projecten. Een
ervan is dat de uitvoering voor 2014 moet kunnen
starten, maar de vraag is of dit duidelijk genoeg is.
Kunnen wij niet beter zeggen dat een project gegarandeerd voor 2014 moet starten, waarbij ook de financiering rond moet zijn, om te worden opgenomen in deze
wet? Er staan wel criteria in de toelichting, maar niet in
de wet zelf. Misschien is het een idee om deze criteria
expliciet in de wet op te nemen.
Voorts een opmerking over het beroep en hoger
beroep. Het beroep pro forma is voor de projecten in de
Crisis- en herstelwet niet meer mogelijk. Hetzelfde geldt
voor het aanvullen van beroepsgronden na de beroepstermijn. De ChristenUnie-fractie vraagt hoe ver de
beperking van beroepsgronden precies gaat. Betekent dit
enkel dat men geen nieuwe gronden mag aanvoeren, of
mag er na de beroepstermijn niets meer gewijzigd
worden in de bestaande gronden? Kunnen de tijdig
ingediende beroepsgronden wel worden uitgewerkt? Ik
geef als voorbeeld een organisatie die een ingediende
beroepsgrond na de beroepstermijn onderbouwt met een
deskundigenrapport. Dit moet naar de mening van de
ChristenUnie-fractie wel mogelijk blijven, mits de goede
procesorde zich daar niet tegen verzet. Graag horen wij
bevestigd dat dit de juiste uitleg van artikel 1.6a is.
Het relativiteitsvereiste is een belangrijk punt in de
discussie over de Crisis- en herstelwet. Kort gezegd
kunnen mensen alleen beroepsgronden gebruiken die
hun eigen belang raken. Ik ben blij dat de regering in de
tweede nota van wijziging het voorstel van de ChristenUnie heeft overgenomen om de kennelijkheidseis toe te
voegen. Dit houdt in dat bij twijfel de beroepsgrond
gewoon wordt geaccepteerd en er niet eerst allerlei
prejudiciële vragen hoeven te worden gesteld die juist
weer vertragend werken. De bredere discussie over het
relativiteitsvereiste zal nog worden gevoerd in het kader
van de Algemene wet bestuursrecht. Daarbij staat voor
de ChristenUnie-fractie niet ter discussie dat op grond
van het verdrag van Aarhus organisaties kunnen blijven
opkomen voor belangen die zelf geen stem hebben,
zoals natuur en milieu.
Vervolgens een opmerking over de milieueffectrapportage. Bij nota van wijziging is verduidelijkt dat het
schrappen van de verplichting om alternatief onderzoek
te verrichten en advies te vragen aan de Commissie voor
de m.e.r. uitsluitend betrekking heeft op de project-MER
en dus niet op de plan-MER.
Tevens stelt de regering dat de beperking van de
MER-plicht vooral zinvol is als de MER nog moet
plaatsvinden. Voor zover ik weet, is er voor verschillende
projecten in bijlage 2 al een MER geweest. Zou de
regering in dat licht de opname van deze projecten
kunnen toelichten? Ook zie ik een aantal integrale
gebiedsopgaven. Het gaat hierbij om opgaven die het
karakter hebben van een plan. Is er voor deze projecten
sprake van een plan-MER?
Dan een opmerking over de lex silencio positivo, het
stilzwijgend verlenen van een vergunning als de termijn
is verstreken. In de nota naar aanleiding van het verslag
wordt herhaaldelijk verwezen naar paragraaf 4.1.3.3 van
de Algemene wet bestuursrecht, die een aantal belangrijke nadelen van deze procedure wegneemt. Deze
paragraaf moet echter nog ingaan. Klopt mijn conclusie

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

dat artikel 1.12 van de Crisis- en herstelwet door de
verwijzing naar deze paragraaf pas kan ingaan zodra de
Dienstenwet definitief is?
De heer Vendrik (GroenLinks): Bedoelde mevrouw
Wiegman zojuist te zeggen dat zij eigenlijk ernstig twijfelt
aan de noodzaak om de project-MER en de alternatieve
vereisten te laten vervallen en dat zij eigenlijk wel voelt
voor mijn amendement, dat erop gericht is om dit te
realiseren?
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Nee, ik voel niet bij voorbaat voor het
amendement waarin wordt bepaald dat wij op dit terrein
maar helemaal niets moeten doen. Ik zie best mogelijkheden. Het gaat er daarbij wel om dat er duidelijk is. Er
is al een onderscheid tussen plan en project, wat heel
verhelderend werkt. Wij willen echter graag toegelicht
krijgen hoe het zit met de projecten die nu in de bijlage
staan en die al vaak een MER hebben doorlopen, en hoe
het zit met de projecten die meer een gebiedsopgave zijn
en het karakter van een plan hebben, waarvoor naar
verwachting de MER wel geldt. Ik zeg echter niet bij
voorbaat dat er op dit terrein niets mag gebeuren.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ik snap dat u de vraag
stelt, mevrouw Wiegman. Dat heb ik namelijk ook
gedaan. Als ik het voorstel van de regering naast de
huidige lijst leg, is mijn conclusie dat dit materieel
nauwelijks enige betekenis heeft tenzij het aantal
projecten fors wordt opgevoerd. Zie bijvoorbeeld het
amendement van de heer Koopmans. Dan zou het een
andere betekenis kunnen krijgen. In de huidige vorm van
het wetsvoorstel, heeft het voorstel van de regering
eigenlijk geen betekenis. Dan is het logisch om het eruit
te halen, dat zult u toch met mij eens zijn?
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Deze conclusie kan ik niet direct trekken.
Ik heb een aantal vragen gesteld en ik denk dat het goed
is dat daar een duidelijk antwoord op komt. Ik kan die
conclusie ook niet trekken met het oog op de toekomst.
Wij weten immers dat deze lijst met projecten eventueel
kan worden aangevuld of beperkt. Ik voel er dus nog niet
zo veel voor om nu heel rigoureus bij al bij voorbaat een
streep te zetten door een aantal onderdelen.
Ik ga verder met de lex silencio positivo. De regering
noemt een aantal waarborgen voor een zorgvuldige
toepassing van de lex silencio positivo. Is er in geval van
een bezwaar of beroep van belanghebbenden of de
inspectie sprake van een opschortende werking? De
overheid kan ook alsnog voorschriften aan een vergunning verbinden of een besluit intrekken, voor zover dat
nodig is, om ernstige gevolgen voor het algemeen
belang te voorkomen. Wat gebeurt er als een overheid
per ongeluk de termijn heeft laten verstrijken of om
moverende reden eerder geen beslissing kon nemen? Is
er voor de betreffende overheid in gevallen waarin het
gaat om niet terug te draaien ingrepen nog een
mogelijkheid om een vergunning alsnog in te trekken?
Hoe ver gaat het begrip ″ernstige gevolgen voor het
algemeen belang″?
De regering erkent dat er een alternatief is, namelijk de
mogelijkheid om bestuursorganen met een dwangsom te
manen om een besluit te nemen. Ook kan een belanghebbende in beroep gaan tegen het niet tijdig nemen

12 november 2009
TK 24

24-2176

Wiegman-van Meppelen Scheppink
van een besluit. Hoewel mijn fractie de gedachte achter
de lex silencio positivo goed kan begrijpen, mist zij de
onderbouwing van het idee dat de bestaande instrumenten niet voldoende zijn. Ik hoor graag een uitleg.
Ik heb een amendement ingediend op stuk nr. 26 dat
een kleine omissie herstelt ten aanzien van de lex
silencio positivo, namelijk een regeling ten aanzien van
een vermelding van de lex silencio positivo in de
ontvangstbevestiging van de vergunningaanvraag. Die is
wel opgenomen in de Dienstenwet en wordt met dit
amendement geïntroduceerd in de Crisis- en herstelwet.
Ik kom nu op de ontwikkelingsgebieden. Met de
ontwikkelingsgebieden wordt er een mogelijkheid
gecreëerd om gebiedsgericht met milieubeleid aan de
slag te gaan, waarbij tijdelijke overschrijding van normen
wordt geaccepteerd als deze uiteindelijk maar wel
worden gehaald. Dit instrument kan goed van pas komen
bij bijvoorbeeld complexe herstructureringen van
verouderde bedrijventerreinen. De fractie van de
ChristenUnie steunt dit experiment, maar ziet graag dat
er voldoende waarborgen zijn dat de milieunormen wel
worden gehaald. Het moet niet alleen gaan om het
benutten van alle marges die er zijn in een milieugebruiksruimte. Uiteindelijk moeten de normen worden
gehaald.
Ik vind de definitie van de milieugebruiksruimte lastig
omdat het hierbij over zeer verschillende regelingen
gaat. Uit het wetsvoorstel wordt het mij daardoor niet
duidelijk op welke wijze saldering mogelijk is. Ik heb een
amendement ingediend dat ten aanzien van de ontwikkelingsgebieden een aantal zaken regelt. Het gaat onder
andere om de bepaling dat bij AMvB regels kunnen
worden gesteld over de optimalisatie van de milieugebruiksruimte. Mijn fractie denkt daarbij aan regels zoals
ook afgesproken rondom Schiphol, waar bewoners
kunnen profiteren van de door maatregelen gevonden
ruimte. Ook moet het mogelijk zijn om regels te stellen
waarin wordt aangegeven hoe ver de normen gedurende
de looptijd van het gebiedsontwikkelingsplan maximaal
mogen worden overschreden.
In de tweede nota van wijziging is geregeld dat het
gebiedsontwikkelingsplan deel uitmaakt van het
bestemmingsplan. Als het bestemmingsplan niet
gelijktijdig wordt gewijzigd, kan het zijn dat de voorschriften van het bestaande bestemmingsplan niet
overeenkomen met de plannen uit het gebiedsontwikkelingsplan. Juist die voorschriften zijn bepalend voor de
ruimtelijke zonering. De fractie van de ChristenUnie stelt
daarom voor om het bestemmingsplan gelijktijdig te
wijzigen, waarbij ook de financiële borging van het
gebiedsontwikkelingsplan kan worden meegenomen in
het exploitatiepan.
Er is discussie over de vraag of er beroep mogelijk
moet zijn tegen de aanwijzing van ontwikkelingsgebieden. De regering wijst op een mogelijke juridische
wirwar omdat ontwikkelingsplannen zelf ook vatbaar zijn
voor beroep. Mij is niet helemaal duidelijk welke wirwar
de regering nu precies ziet. Het instellen van beroep
hoeft immers geen opschortende werking te hebben
voor het opstellen van het plan. Door de aanwijzing
vatbaar te maken voor beroep zou ervoor kunnen
worden gezorgd dat in een eerder stadium wordt
beoordeeld of de aanwijzing op goede gronden heeft
plaatsgevonden, waardoor verdere vertraging kan
worden voorkomen. Mijn fractie concludeert dat een
dergelijke discussie vooral relevant is in een landelijk

gebied. Als ontwikkelingsgebieden dus alleen in stedelijk
gebied mogelijk zijn, zoals bij amendement voorgesteld,
dan is beroep op de aanwijzing naar de mening van de
ChristenUnie niet nodig.
Ik heb een amendement ingediend waarmee voor een
gebiedsontwikkelingsplan van regionaal of bovenregionaal belang en schaalniveau provinciale staten in plaats
van de gemeenteraad wordt aangewezen als het
verantwoordelijk bestuursorgaan dat het plan moet
vaststellen.
Mijn fractie heeft vragen ten aanzien van de versnelde
uitvoering van woningbouwprojecten. Op zichzelf ziet het
er aantrekkelijk uit. Eén besluit en dan uitvoeren. Maar
gemeenten zeggen moeite te hebben met het voorstel
van de regering omdat alle wettelijke kaders bij het
projectuitvoeringsbesluit moeten worden getoetst. Het is
de vraag of dit mogelijk is en niet te veel vergt van de
gemeenten. Het projectbesluit uit de Wet op de
ruimtelijke ordening in combinatie met de Wabo en de
coördinatieregeling heeft de voorkeur van de gemeenten
boven het projectuitvoeringsbesluit. Ook bij dit gedeelte
stel ik daarom heel concreet de vraag wat de meerwaarde van het voorstel van de regering is.
Overigens heb ik een amendement ingediend om te
verduidelijken dat rijk en provincies aanwijzingen kunnen
blijven geven.
De termijn waarop de afdeling Bestuursrecht van de
Raad van State uitspraak moet doen over de bouwplannen uit Afdeling 6 van de wet, is door de regering in de
tweede nota van wijzigingen verlengd van vier maanden
tot zes maanden. De fractie van de ChristenUnie is blij
dat dit voorstel uit onze schriftelijke inbreng door de
regering is overgenomen zodat voldoende tijd beschikbaar is voor een zorgvuldige uitspraak.
Ik kom thans te spreken over de versnelde uitvoering
van lokale projecten met nationale betekenis. De
ChristenUnie acht dit een goede aanvulling op het
wetsvoorstel, ook omdat het aansluit bij de adviezen van
de commissie-Elverding: doe een breed onderzoek, zorg
voor een goede coördinatie tussen alle overheden en
neem vervolgens een voorkeursbesluit waarmee je
verder gaat.
De ChristenUnie zou deze werkwijze niet alleen tot
gemeenten willen beperken. Ik heb daarom een
amendement ingediend waarmee Afdeling 7 van de wet
wordt uitgebreid met de categorie bovenregionale
projecten met nationale betekenis. Artikel 7 van de wet is
dan tevens van toepassing op de provincies.
Een belangrijk onderdeel van de Crisis- en herstelwet
is de wijzing van de Natuurbeschermingswet. Gezien de
uitspraken van de Raad van State afgelopen jaar en de
onmogelijkheid voor bedrijven om te ontwikkelen, is dit
logisch. Veel te veel wordt de suggestie gewekt dat
natuur en bedrijvigheid lijnrecht tegenover elkaar staan.
De balans was zoek.
Voordat ik de voorstellen inhoudelijk beoordeel, wil ik
kwijt dat er – naast het doen van voorstellen – volgens
de ChristenUnie de komende tijd stevig moet worden
ingezet op kennisopbouw en deugdelijke onderbouwing
van vergunningen. Juist door onvoldoende onderbouwing van de vergunningverlening vanuit het bevoegd
gezag sneuvelden het afgelopen jaar vergunningen.
Ik kom nu op de voorstellen zelf. Met name de
regeling rondom stikstof vindt de fractie van de
ChristenUnie van groot belang. De voorstellen in het
wetsvoorstel, aangevuld bij nota van wijziging, kunnen

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2177

Wiegman-van Meppelen Scheppink
op steun van mijn fractie rekenen, met name omdat deze
voorstellen een basis bieden om bedrijfsontwikkeling en
natuurontwikkeling hand in hand te laten gaan.
Provincies hebben nu een handvat om passende
maatregelen op te leggen, waarmee de provinciale
plannen voor stikstofreductie een wettelijke basis
hebben.

Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Ik vind het op mijn beurt mevrouw
Ouwehand niet sieren dat zij op deze manier de positie
van de ChristenUnie afschildert. Dat doet geen recht aan
de waarheid. Keer op keer heeft mijn collega Cramer op
dit punt doorgevraagd en aangedrongen op duidelijkheid
om de patstelling te doorbreken. Dat deed hij juist om
natuur en agrariër hand in hand te laten gaan. Dat is
volgens mij een heel goede inzet. Die inzet is mijns
inziens door de minister nu opgepakt. Daarmee kunnen
wij verder gaan. Het beeld dat mevrouw Ouwehand
schetst, is niet terecht. Ik herken me daarin absoluut niet
en ook mijn fractie herkent zich daarin niet.
Er mist nog een onderdeel in de kabinetsvoorstellen,
namelijk de landelijke aanpak, zoals die is aanbevolen

door de commissie-Huys. Provincies kunnen het niet
alleen oplossen. Zij hebben een rijksbrede aanpak nodig
waarin ook generieke maatregelen een plaats krijgen. Dat
wordt geregeld met het amendement van de PvdA en
het CDA. De fractie van de ChristenUnie steunt dat
amendement van harte. Maar ondanks de nieuwe
voorstellen blijft het een ingewikkeld proces. Het zal
immers nog een hele klus worden om de salderingsplannen met een dalende lijn van stikstofdepositie ook op
individueel niveau uit te werken. Daarnaast vraag ik
aandacht voor de rechtszekerheid van de ondernemer,
die eerst in feite zijn gang mag gaan, maar achteraf toch
geconfronteerd kan worden met de aanschrijvingsbevoegdheid van het bevoegd gezag. Daardoor kan hij,
eventueel gedeeltelijk, worden teruggefloten. Het lijkt mij
in ieder geval zaak dat provincies heel snel werk maken
van de programma’s voor stikstof, zodat ondernemers
weten waar ze aan toe zijn.
De rechtszekerheid van ondernemers is ook een punt
van aandacht bij de voorstellen voor het vergunningvrij
maken van bestaand gebruik dat buiten de beheerplannen is gebleven. Als blijkt dat bestaand gebruik toch
nadelig is, kan de overheid via een aanschrijvingsbevoegdheid toch vragen om maatregelen te nemen. Mijn
indruk is dat je als ondernemer echt het beste af bent als
jouw bestaand gebruik is opgenomen in het beheerplan.
Laat dat ook de boodschap zijn van het bevoegde gezag.
Zo veel mogelijk bestaand gebruik in de beheerplannen
komt ook het beheerplanproces ten goede. Dat plan is
immers basis voor de te nemen maatregelen. Die
moeten aansluiten op het feitelijke gebruik in het gebied.
Dat is ook van belang voor de hele aanpak rondom
stikstof. Het werkt vooral goed als alle activiteiten bekend
zijn.
Daarnaast is voor de ondernemer van belang wat
onder het bestaand gebruik valt. De definitie is redelijk
smal. Regelmatig terugkerend onderhoud van dijken
blijkt hierin lastig onder te brengen. Dat geldt overigens
ook voor bestaand gebruik in het beheerplan en niet
alleen daarbuiten. De nieuwe natuurwet biedt wat ons
betreft een uitgelezen kans om de definitie van ″bestaand
gebruik″ nog eens goed tegen het licht te houden. Een
duidelijk voordeel van het voorstel waarover wij vandaag
praten, is overigens dat de bewijslast niet bij de
ondernemer komt te liggen maar bij het bevoegd gezag.
Dat is wat de ChristenUnie betreft de juiste verhouding.
Tot slot in verband met de Natuurbeschermingswet: ik
heb een amendement ingediend op stuk nr. 51, juist ten
behoeve van de rechtszekerheid voor ondernemers in de
gebieden zelf. In de voorstellen is een verplichting
opgenomen om projecten en handelingen van nationaal
belang op te nemen in het beheerplan; nu is dat nog een
mogelijkheid. Het verplicht opnemen van projecten van
nationaal belang heeft echter twee grote nadelen. Ten
eerste: waar eerst de toetsing van dergelijke grote
projecten bij het Rijk lag, hevelt dit voorstel de lasten
over naar de provincie. Dat is een erg zware last, niet
alleen vanwege de grootte van die projecten maar ook
omdat toetsing moet plaatsvinden op het moment dat er
een nieuw beheerplan moet worden opgesteld in plaats
van op het moment waarop alle details van het project
bekend zijn en toetsing echt mogelijk is. Ten tweede:
lokale betrokkenen betalen nu mee aan de rekening.
Immers, het project wordt ingevoegd in het beheerplan
waarin al het lokale gebruik is samengebracht. Een groot
project invoegen heeft als gevolg dat er minder ruimte is

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik hoor de woordvoerder
van de fractie van de ChristenUnie zeggen dat haar
fractie wil inzetten op investeren in kennis, zodat de
vergunningverlening en de besluiten die daarvoor
moeten worden genomen goede grond hebben en zodat
je weet waarover je het hebt. Steunt de fractie van de
ChristenUnie mij als ik voorstel om eens te kijken naar
de uitvoeringspraktijk in de afgelopen jaren van deze
regelingen, om te kunnen beoordelen en om te kunnen
leren van wat er in de afgelopen jaren rond de vergunningverlening is gebeurd?
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Ik vraag mij af of wij op zo’n onderzoek
echt zitten te wachten. Mijns inziens heeft de praktijk erg
veel duidelijk gemaakt. Er zijn erg veel voorbeelden te
noemen van zaken waarop het vastloopt. Het is
ontzettend belangrijk om op informatie en kennis in te
zetten, maar ook de voorgestelde wetgeving is belangrijk. Ik kom straks nader te spreken over de uiteindelijke
complete herziening van de wet. Daarin zullen wij dingen
heel goed moeten regelen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik ben erg teleurgesteld.
De fractie van de ChristenUnie doet alsof ze heel redelijk
naar de Natuurbeschermingswet wil kijken. Dezelfde
fractie heeft er echter doelbewust aan meegewerkt dat er
situaties zijn ontstaan waarin er vergunningen zijn
afgegeven terwijl die niet afgegeven hadden mogen
worden. Mevrouw Wiegman wist ook dat een milieuvergunning geen vergunning volgens de Natuurbeschermingswet was. Ik vind het niet sieren dat zij hier staat te
doen alsof wij dit niet hadden kunnen zien aankomen. De
fractie van de ChristenUnie heeft ook een toetsingskader
gesteund waarbij van tevoren in dikke stapels juridisch
advies te lezen was: doe het niet, doe het niet, want dit
haalt het niet bij de Raad van State! Nu staat mevrouw
Wiegman hier een beetje blijmoedig voor te stellen: laten
wij investeren in kennis. Ik vind dat wij de plicht hebben
om te bezien wat er de afgelopen 20 jaar op dit dossier
is gebeurd. De fractie van de ChristenUnie heeft daarin
ook een eigen verantwoordelijkheid gehad.

Crisis- en herstelwet

24-2178

Wiegman-van Meppelen Scheppink
voor de rest. Als voor het grote project echter een
vergunningsplicht geldt, zal er binnen het project zelf
gecompenseerd moeten worden. De lasten horen bij het
grote project, niet bij de lokale ondernemers. Dat is de
reden waarom ik met collega Samsom een amendement
heb ingediend om deze verplichting weer te schrappen
en het te laten bij een mogelijkheid tot. Om toch de
gewenste versnelling erin te houden voor de grote
projecten: zet in op goede onderbouwing, zoals ik eerder
aangaf.
Mijn volgende punt betreft de herziening van het
onteigeningsrecht. Dat een structurele herziening van het
onteigeningsrecht nodig is, staat ook voor ons vast. Het
herzien van de Onteigeningswet heeft echter jaren
stilgelegen, omdat men er binnen de in 2001 gestelde
kaders niet uit kwam. In dat licht lijkt het ongepast om
nu met stoom en kokend water een structurele wijziging
door te voeren. Dit mag niet het fundamenteel nadenken
over het onteigeningsrecht voor ons uit schuiven. In het
kader van het bestrijden van de gevolgen van de
economische crisis en het bevorderen van een goed en
duurzaam herstel van de economische structuur van
Nederland, valt een tijdelijk nieuw regime te billijken.
Daarbij moet er wat de ChristenUnie betreft wel
daadwerkelijk worden toegewerkt naar een volledige
herziening van de Onteigeningswet. De beste garantie
dat daarvan ook daadwerkelijk werk wordt gemaakt, is
het opnemen van een horizonbepaling in de Crisis- en
herstelwet. Ik heb daarvoor een amendement ingediend
op stuk nr. 57. Per 1 januari 2015 komen de aanpassingen zoals voorgesteld in de Crisis- en herstelwet te
vervallen en vallen wij terug op de huidige regelgeving,
en hiermee wordt de regering aangemoedigd om voor
1 januari 2015 te komen tot een echte herziening van het
onteigeningsrecht. Een grondige evaluatie gaat daaraan
natuurlijk vooraf.
Ik kom op artikel 5.1. Daarmee wordt de mogelijkheid
geboden om bij Algemene Maatregel van Bestuur nadere
regels te stellen, gericht op de versnelling van de
ontwikkeling en verwezenlijking van ruimtelijke en
infrastructurele projecten. De regering denkt aan
aanpassingen van het Bouwbesluit en het Activiteitenbesluit. Dergelijke wijzigingen kan de regering echt ook
zonder de Crisis- en herstelwet aan de Kamer voorleggen. Graag krijg ik dus een toelichting op dit voorstel.
Ik heb een amendement over de windmolenparken
ingediend op stuk nr. 33. Omwille van de tijd volsta ik
met een verwijzing naar de toelichting bij dit amendement.
Ik heb een amendement ingediend op stuk nr. 73
waarmee oplaadpunten voor elektrische auto’s worden
opgenomen in de definitie van bijkomende infrastructurele voorzieningen in de Tracéwet, zodat deze oplaadpunten eenvoudig kunnen worden gerealiseerd bij de
wegprojecten.
Ik heb een amendement ingediend over de regels ten
aanzien van geluid in artikel 3.15 en 3.18; ik weet niet of
dit al is verschenen. Met invoering van de Crisis- en
herstelwet wordt het mogelijk gemaakt om in situaties
waarin sprake is van een te hoge geluidsbelasting deze
belasting binnen vijf jaar te reduceren door middel van
maatregelen die worden opgenomen in een geluidsreductieplan. Prima. Mijn amendement beoogt te bewerkstelligen dat deze geluidsreductie ook daadwerkelijk
wordt bereikt en dat de belangen van omwonenden
voldoende worden gewaarborgd.

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

Ik heb zojuist ook nog een amendement ingediend
over het projectbesluit van de Wet ruimtelijke ordening.
Met dit amendement wordt beoogd om de verplichting
in stand te houden om in het geval van een projectbesluit het bestemmingsplan daar binnen een redelijke
termijn aan te passen. De ChristenUnie is het ermee eens
dat de huidige termijn van één jaar niet reëel is, maar
tien jaar wachten is te lang. Het is in het belang van
eigenaren, bewoners, gebruikers van het vastgoed en
omwonenden dat er zo snel mogelijk een bestemmingsplan komt met de voor hen van belang zijnde bepalingen
over gebruik en bouwmogelijkheden. Aansluitend bij de
huidige regeling in de wet op de ruimtelijke ordening,
waar in geval van meer projectbesluiten binnen één
bestemmingsplangebeid het bestemmingsplan binnen
vier jaar moet worden aangepast, regelt dit amendement
ook bij één projectbesluit aanpassing binnen vier jaar.
Dat lijkt mijn fractie een realistische termijn.
Ik kom tot een afronding. Het kabinet heeft met deze
Crisis- en herstelwet stappen gezet die van lef getuigen.
Politiek is niet voor bange mensen en de ChristenUnie is
graag bereid om grote stappen te zetten. Door amendering van een aantal onderdelen hebben we als medewetgever ook een aandeel willen leveren. Bij lef hoort echter
reflectie. Goede en tijdige evaluatiemomenten zijn
daarbij nodig. Dat is de reden om bij amendement een
evaluatiemoment vast te leggen. Ik doel op het amendement op stuk nr. 32. De ChristenUnie ziet de Crisis en
herstelwet als een stevige dosis paracetamol, een
pijnbestrijder die de opstap moet vormen tot de
noodzakelijke fundamentele operatie. Een aantal wetten
dient fundamenteel tegen het licht gehouden te worden
en moet structureel worden aangepast. Ik denk dan aan
de Natuurbeschermingswet en de Onteigeningswet. We
krijgen ook nog de uitwerking van de voorstellen van de
commissie-Elverding in de Tracéwet. De ChristenUnie
denkt overigens dat een bredere toepassing van de
adviezen van de commissie-Elverding ook mogelijk is in
andere ruimtelijke wetten.
De voorzitter: De heer Vendrik staat al even. Kan hij zijn
vraag nu stellen of wil u nog een paar zinnen aan de
commissie-Elverding wijden?
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Ik heb nog een paar wervelende
slotzinnen. Die zal ik dan maar uitspreken.
Ik had het over de Crisis- en herstelwet als pijnbestrijder. Een pijnbestrijder niet alleen vanwege de economische crisis, maar vooral omdat we in dit land met tal van
projecten in het ruimtelijke domein vastlopen in een
onontwarbare kluwen van soms tegengestelde regels. De
Crisis- en herstelwet is tijdelijk. Goede ervaringen en
resultaten moeten wat de ChristenUnie betreft echter
structureel en blijvend een succes worden.
De heer Vendrik (GroenLinks): De heer Koopmans heeft
twee gevoelige amendementen ingediend. Dat doet de
heer Koopmans trouwens wel vaker. In het amendement
op stuk nr. 38 regelt hij een substantiële uitbreiding van
het aantal projecten. In het amendement op stuk nr. 41
regelt de heer Koopmans dat een aantal tijdelijke
voorzieningen en procedurele versnellingen in deze
Crisis- en herstelwet een permanent karakter krijgt. Kan
mevrouw Wiegman mij vertellen of zij beide amendementen steunt?

12 november 2009
TK 24

24-2179

Wiegman-van Meppelen Scheppink
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Zoals de heer Vendrik kan zien, staat mijn
naam vooralsnog niet onder deze amendementen. Het
amendement op stuk nr. 38 behelst de uitbreiding van
het aantal projecten. Ik zit niet heel erg op de aantallen.
Ik vind vooral de criteria belangrijk. Dat was ook een van
de kernpunten van mijn bijdrage. Het gaat mij om de
vraag op basis van welke criteria projecten worden
toegelaten. Ik wil graag een goede reactie van de
regering krijgen op de inhoudelijke criteria en op de
projecten die de heer Koopmans heeft voorgesteld. Ook
op de roep ″doe niet moeilijk, maak alles structureel
want dat is helder″ wil ik een heel goede reactie van de
regering horen, juist omdat in deze wet nadrukkelijk is
gekozen voor een aantal tijdelijke onderdelen en een
aantal structurele onderdelen. Als ik de wet en de uitleg
erbij lees, merk ik dat er een sterke filosofie zit achter de
vraag wat je tijdelijk doet en wat je nu al structureel zou
kunnen doen. Ook daarbij heb ik zo mijn vragen. Vandaar
ook mijn amendement betreffende de Onteigeningswet.

De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter. De heer
Roemer refereerde aan het begin van zijn bijdrage er al
aan dat de minister-president hier vanaf vanmorgen
kwart over tien zit. Ik herinner mij dat dat debat ging
over langer doorwerken. Dat heeft wel een bijzondere
consequentie voor dit debat gehad!
Alle hens aan dek, dat dachten ze in 1933 ook. Ik
citeer: ″Gedurende het tijdvak van 15 januari tot en met
31 december 1933 zullen op de postkantoren verkrijgbaar
worden gesteld briefkaarten welke met een toeslag
boven de gewone frankeerwaarde verkocht worden. De
extra opbrengst komt ten bate van het Nationaal
Crisiscomité.″ Een suggestie met een knipoog. De
voorliggende Crisis- en herstelwet is andere koek. Het
doel van de wet is om stroperige besluitvormingsproce-

dures rondom infrastructurele en andere ruimtelijke
projecten te versnellen, op zich positief. De SGP-fractie is
het ook eens met het kabinet dat versnelling werkgelegenheid kan opleveren. Wij hebben dan ook enerzijds
vanuit een positieve basishouding dit wetsvoorstel
begroet. Zo kijken wij er nog steeds tegen aan, maar aan
de andere kant moet je wel vaststellen dat het wetsvoorstel vergaande maatregelen bevat waartegen van de kant
van de Raad van State, maar anderzijds ook wel de
nodige opmerkingen over zijn gemaakt en kritiekpunten
zijn geuit. Ik zal mij in mijn bijdrage vooral richten op
een aantal punten van kritiek en commentaar. Ik vertrouw
erop dat de positieve kanten van de wet in de termijn
van de bewindslieden ruimschoots uit de verf zullen
komen.
De regering geeft aan dat met de maatregelen uit de
Crisis- en herstelwet procedures ongeveer met een half
tot anderhalf jaar versneld zouden kunnen worden. Mijn
fractie vreest dat dit te optimistisch is. In de eerste plaats
heeft de commissie-Elverding aangegeven dat belangrijke knelpunten die leiden tot stroperige besluitvorming
niet in het juridische vlak, maar in het bestuurlijke vlak
liggen, zeg maar gewoon: in de menselijke factor. Het
voorliggende wetsvoorstel is geen oplossing voor
problemen zoals slecht management en politieke
discontinuïteit. Het kabinet geeft aan dat het een het
ander niet uitsluit, dat is waar, maar dan moet het wel
echt en-en zijn. Het kabinet heeft in navolging van
Elverding de beroepsmogelijkheden voor decentrale
overheden fors beperkt. De commissie-Elverding koppelt
die beperking echter wel aan een betere voorbereidingsfase. Hierbij wordt expliciet het opstellen van een
bestuursakkoord genoemd. Maakt het kabinet hier ook
werk van? Het is de vraag of het schrappen van het
alternatievenonderzoek voor de project-MER in lijn is met
de aanbevelingen van Elverding. Bij complexe projecten
hoort een goed alternatievenonderzoek. Hoe is dit nu
gewaarborgd?
Het kabinet gaat ervan uit dat alle voorgestelde
wijzigingen, inclusief het overgangsrecht, door de
betrokkenen die met dit wetsvoorstel te maken krijgen,
goed te behappen zijn. Maar daar kan je wel twijfels over
hebben, als je alleen al kijkt naar de complexe projecten
met lange doorlooptijden, die qua management al
ingewikkeld zijn. Maar qua regelgeving krijgen wij nog
de Crisis- en herstelwet, de periode voor, tijdens en na
de looptijd van de Crisis- en herstelwet, diverse nieuwe
wetgeving zoals de nieuwe Wet op de ruimtelijke
ordening, de Wabo, de wijziging van de Tracéwet en het
programma Sneller en Beter. Is het risico niet denkbeeldig dat een veelheid aan wijzigingen en interferenties de
complexiteit niet laat afnemen, maar toenemen? Dat is
de keerzijde. Je kunt zeggen dat integraliteit zeer
belangrijk en nuttig is, en dat deden wij ook. Halen wij
echter niet te veel tegelijkertijd overhoop? Kan dat in de
praktijk niet juist tot complicaties en vertragingen leiden?
Verder stelt het kabinet diverse wijzigingen op
bestuursrechtelijk vlak voor, waar wij veelal sympathie
voor hebben, maar ook daarbij zullen wij het risico onder
ogen moeten zien dat belanghebbenden of lagere,
decentrale overheden op zoek gaan naar tijdrovende
omwegen om hun zegje toch te doen. Daar kom ik op
terug.
In het kader van de vraag of de beoogde versnelling
wel echt wordt gerealiseerd, wil ik het volgende zeggen.
Bijvoorbeeld bij de Spoedwet wegverbreding waren er

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

De heer Vendrik (GroenLinks): Ik beluister een prettig
dosis tegenzin bij mevrouw Wiegman. Ik heb nog één
vraag specifiek over het amendement op stuk nr. 38.
Volgens mij is het kabinet vrij helder over de criteria die
het leidend heeft laten zijn bij de toelating van projecten.
Als je diezelfde criteria hanteert, kun je zeggen dat de
lijst van Koopmans er ook nog wel bij kan. Op grond
waarvan zegt mevrouw Wiegman dat zij dat toch nog
niet zo precies weet?
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Ik zeg niet bij voorbaat ″waar komen deze
projecten nou vandaan?″. Ik vind het echter wel
belangrijk om ook op dit punt een reactie van de
regering te krijgen, vanuit de algemene vraag op basis
waarvan kom je tot een aantal projecten en wat is de rol
van de criteria daarbij. Die vraag zie ik graag beantwoord. Als ik de dingen zie staan, dan denk ik dat u die
ook zullen aanspreken, bijvoorbeeld als het om windmolens gaat. Dat zijn mooie voorstellen. De tegenzin die u
bij mij beluistert, is volgens mij niet helemaal terecht.
Misschien is de tegenzin er bij u vooral vanwege het
tijdstip in de zin van: staan wij hier nu nog. Bij mij is
vooral de toon: de wet die aan ons is voorgesteld,
getuigt van lef. Ik zie veel kansen en mogelijkheden. Ik
ben graag bereid geweest om na te denken over
aanvullingen, uitbreidingen of wijzigingen.
©

Crisis- en herstelwet

24-2180

Van der Staaij
vaak problemen die te maken hadden met de Europese
normstelling. Die worden met dit wetsvoorstel niet
zomaar verholpen of weggenomen. Kortom: het is maar
de vraag of dit wetsvoorstel daadwerkelijk tot een
stevige versnelling zal leiden. Ik krijg hierop graag een
reactie van het kabinet.
Ook de Raad van State kiest voor een bijzondere
procedure in de advisering. De forse kritiek in het advies
gaat op ongebruikelijke wijze vergezeld van een lange
bijlage waarin aan het begin met gevoel voor understatement staat geschreven: De Raad maakt geen opmerkingen over voorstellen die niet op juridische bezwaren
stuiten en beantwoorden aan de doelstelling van het
wetsvoorstel. Na het lezen van die lange bijlage begon ik
mij echter af te vragen welke onderdelen juridisch wel
zonder meer door de beugel kunnen.
Veel discussie is er gekomen naar aanleiding van het
schrappen van het beroepsrecht voor overheden in
combinatie met de mogelijkheid om via AMvB projecten
toe te voegen. Kan aanvullen via AMvB niet als
consequentie hebben dat op een vrij eenvoudige manier
onwillige gemeenten en provincies een project kunnen
krijgen opgedrongen? Volgens de regering heeft het
discussiepunt van de uitsluiting van het beroepsrecht
ook een principiële kant: overheden horen elkaar niet in
de rechtszaal te bestrijden. Wanneer het echt zo
principieel ligt, zou het voor de hand liggen om dat altijd
en in alle situaties te laten gelden. Dat is niet gedaan.
Waarom niet? Ook meent de regering dat mag worden
verwacht dat de ene overheid de door andere overheden
naar voren gebrachte belangen zorgvuldig meeweegt in
de besluitvorming, ook zonder de dreiging van een
rechtszaak. Datzelfde mag echter ook worden verwacht
bij andere belangen. Wat is daarbij het kenmerkende
verschil als je spreekt over bestuursorganen of decentrale overheden?
In hoeverre kunnen er tijdrovende omwegen worden
gebruikt door bijvoorbeeld provincies of gemeenten die
hun belangen door de rechter gehonoreerd willen zien?
Ook kunnen gemeenten andere belanghebbenden
steunen. De regering stelt dan wel dat niet de indruk
bestaat dat dit in de praktijk gebeurt, maar juist dit
wetsvoorstel, waarin het beroepsrecht wordt ingeperkt,
kan aanleiding zijn om het toch te doen om op die
manier de gemeentelijke belangen bij de rechter
uitdrukkelijk aan bod te laten komen. Wat is de visie van
de regering op het risico van de tijdrovende omweg?
De beroepsmogelijkheid wordt ook uitgesloten voor
decentrale overheden onderling. Stel dat een gemeente
een andere belanghebbende gemeente niet betrekt in
besluitvorming, dan is er geen enkele grond om
hiertegen in het geweer te komen. Ook dat levert
problemen op. Andere belanghebbenden kunnen dan
naar de bestuursrechter gaan, terwijl de gemeente naar
een civiele rechter kan gaan. Hiermee kunnen weer
gemakkelijk conflicten ontstaan tussen twee verschillende rechtsgangen.
Als het gaat over een verantwoorde balans, heb ik nog
een andere vraag. Enerzijds stelt de regering voor om
kleine materiële gebreken gedurende de procedure bij de
rechter te herstellen voor het bestuursorgaan. Op zichzelf
vinden wij dat een reële en positieve mogelijkheid.
Anderzijds mogen bezwaarmakers of degenen die in
beroep gaan, door de wijzigingen echter geen gronden
meer aanvullen als de termijn daarvoor is verstreken. Is
het wel helemaal evenwichtig als bestuursorganen wel

nog de gelegenheid hebben om bepaalde omissies aan
te vullen, maar appellanten die mogelijkheid niet
hebben?
De rechter krijgt een periode van zes maanden om een
uitspraak te doen. Daarop is ook kritiek gekomen. Ik
dacht dat de heer Aptroot in dat verband een voorbeeld
noemde. Is dat in heel gecompliceerde zaken wel een
reële termijn? Bij lichtere, eenvoudigere zaken kan die
termijn zeker worden gehaald, maar bij veel ingewikkeldere zaken waarbij een uitgebreide adviesronde nodig is,
kan het geen reëel uitgangspunt zijn. In hoeverre is
hierbij de uitvoerbaarheid uitdrukkelijk getoetst? Zou je
tot een enigszins andere benadering kunnen komen
waarbij de zes maanden de gemiddelde procesduur is en
je langere termijnen biedt voor de echt ingewikkeldere
zaken?
Wij staan op zichzelf positief tegenover het relativiteitsvereiste. Wij vinden daar principieel ook veel voor te
zeggen. Wij vragen ons af of dit daadwerkelijk tot
versnelling zal leiden of dat juist het risico op heel veel
vragen ontstaat, wat extra druk op de rechter geeft,
omdat het beschermingsbereik van de norm vaak niet zo
eenvoudig vast is te stellen. Wij zijn blij dat de suggestie
die mede van onze kant is gekomen om het woord
″kennelijk″ toe te voegen, is gehonoreerd. Dit kan heel
wat lucht geven, omdat je een soort evenwicht zoekt dat
tegemoetkomt aan de gedachte van het relativiteitsvereiste, maar dat ook onnodige druk op de rechter
voorkomt.
In het verslag heeft de SGP-fractie om aandacht
gevraagd voor de termijn van houdbaarheid van
onderzoeksgegevens. In alle redelijkheid moet worden
aangenomen dat een onderzoek na een bepaald aantal
jaren niet meer als geldig kan worden beschouwd.
Daarbij is flexibiliteit nodig en een bepaalde richtlijn.
Waarom heeft de regering niet aangesloten bij de ″ten
minste houdbaar tot″-termijn uit de Wet versnelling
besluitvorming wegprojecten?
Wij delen de aarzelingen van de Raad van State bij de
mogelijkheid om breed gebruik te maken van de lex
silencio positivo, met name als het gaat om de positie
van derde-belanghebbenden. Kan er dan heel snel
onduidelijkheid en onzekerheid ontstaan als gevolg van
toepassing van deze bepaling?
De SGP-fractie is positief over het projectuitvoeringsbesluit. Wij hebben nog wel twee bedenkingen hierbij.
Met de eerste nota van wijziging is voorgesteld om naast
gemeenten ook provincies de bevoegdheid te geven, een
projectuitvoeringsbesluit vast te stellen. Is het niet nuttig
– ik heb in een amendement een suggestie daarvoor
gedaan – om in artikel 2.10a de notie van provinciaal
belang nadrukkelijk als conditie op te nemen? Het
projectuitvoeringsbesluit is te typeren als ″alles in een″.
Dat heeft ontegenzeggelijk voordelen. Het betekent wel
dat over uiteenlopende zaken in een keer een oordeel
moet worden geveld. Bij de Deltawet grote rivieren ging
het om een relatief eenvoudig bestek voor een dijklichaam, maar in de voorliggende Crisiswet gaat het om
grote bouwprojecten, waaraan een uitgewerkt plan voor
de gebiedsontwikkeling ten grondslag moet liggen. Dat is
veel breder. Planologische randvoorwaarden spelen een
rol, maar ook de technische toetsing van bijvoorbeeld
gebouwen en wegen. Is het wel mogelijk om zo een
besluit te nemen dat dit ook voor de rechter blijft staan
als een huis? Is het niet verstandig om in artikel 2.10 een
faseringsmogelijkheid op te nemen? Wij menen van wel

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2181

Van der Staaij
en wij hebben daarom op dit punt een amendement
ingediend.
De SGP-fractie is blij met de voorgestelde wijziging
van de Natuurbeschermingswet. Wij zien het als een
serieuze poging om ook de impasse rond bedrijfsontwikkeling bij Natura 2000-gebieden te doorbreken. De
voorgestelde wijzigingen lossen natuurlijk nog niet alle
problemen op. Het kabinet heeft ervoor gekozen om
feitelijk gebruik dat op 7 december 2004 plaatsvond en
sindsdien nauwelijks gewijzigd is, uit te sluiten van
toetsing op stikstofdepositie. Dat is op zichzelf positief,
maar doet het wel voldoende recht aan de werkelijkheid?
Hoe is het feitelijk gebruik van vijf jaar geleden vast te
stellen? Wordt de veehouder die op deze datum even zijn
stallen leeg had, aan zijn lot overgelaten? Hoe zit het met
ondernemers die de afgelopen jaren gewoon een
milieuvergunning inclusief habitattoets en bouwvergunning hebben gekregen? Gelet op toenmalige jurisprudentie en communicatie vanuit het ministerie van LNV,
mochten zij ervan uit gaan dat de Natuurbeschermingswet hen geen strobreed in de weg zou leggen. Waarom
staan bedrijven die verplaatst zijn in het kader van een
reconstructieplan en die daarin geïnvesteerd hebben,
nog met lege handen? Is het kabinet bereid, in het
wetsvoorstel het feitelijk gebruik op de referentiedatum
te vervangen door het vergunde rechtmatige gebruik,
zoals door de commissie-Huys is voorgesteld? Is het
kabinet bereid, in het wetsvoorstel vast te leggen dat ook
ondernemers die tot 1 januari 2009 of minimaal 1 januari
2008 met milieu- en bouwvergunningen hun bedrijfsvoering hebben aangepast, niet achteraf opgezadeld worden
met een vergunningplicht in het kader van de Natuurbeschermingswet? Provincies houden hun aanschrijvingsbevoegdheid, zodat er volgens mij kan worden voldaan
aan de eisen van de Vogel- en Habitatrichtlijn.
Het kabinet heeft de mogelijkheid tot saldering,
inclusief een salderingsbank, in het wetsvoorstel
opgenomen. Dat is positief, maar welke onderbouwing
heeft het kabinet voor de veronderstelling dat saldering
voor 90% van de knelgevallen een oplossing kan bieden?
Wij sluiten ons aan bij de opmerking in het amendement
van de VVD over de salderingsbank. Zijn die er dan?
Nee, zouden wij denken. De kern van het probleem is de
focus op de kritische stikstofdepositiewaarde, de hoge
achtergronddepositie en de invulling van het begrip
″significant″ gecombineerd met het voorzorgprincipe. Dat
blijft gewoon overeind. Het is daarom de grote vraag in
hoeverre de voorgestelde versoepelingen en beheerplannen stand kunnen houden. Zie de kritiek van de Raad van
State en de grote problemen bij het opstellen van
beheerplannen. Hoe gaat het kabinet bij wetgeving of
uitvoeringsregelgeving werk maken van het afzwakken
van de focus op de stikstofdeposito, zoals door Trojan en
Huys is bepleit? Hoe gaat het kabinet ervoor zorgen dat
Brussel geen roet in het eten gooit? Is met Brussel al
overleg gepleegd over de invulling van het begrip
″significant″ en over onze problemen met het voorzorgprincipe? Ik heb gisteren begrepen dat het Rijk met de
provincies afspraken heeft gemaakt over de programmatische aanpak van de stikstofproblematiek rond Natura
2000-gebieden. Dat klinkt goed, maar ik krijg graag meer
informatie over deze afspraken, over de koppeling aan de
beheerplannen en over de juridische borging.
Het laatste onderdeel betreft de onteigeningswet. Wij
hebben grote bedenkingen en bezwaren tegen die wet. In
de eerste plaats geeft de regering in reactie op het

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

kritische advies van de Raad van State aan dat zij
voorstander is van een meer fundamentele herziening
van de onteigeningswetgeving. Daarover is al eerder
berichtgeving geweest, al in 2001. In bepaalde zin
zouden voorstellen rondom onteigeningswetgeving
worden uitgewerkt. In feite wordt nu op die meer
fundamentele herziening vooruitgelopen. Ook wordt een
andere richting ingeslagen. In de tweede plaats is ook de
voorgestelde ontkoppeling van de onteigeningsprocedure en de ruimtelijke procedure ongewenst. Door deze
ontkoppeling kan met de voorbereidende werkzaamheden al begonnen worden voordat de ruimtelijke
procedure is afgerond. Het kabinet doet alsof het
doorgaans gaat om landbouwgronden en het risico op
onherstelbare schade daarom klein is, maar dat lijkt ons
toch wat te gemakkelijk. Ik merk ook op dat regelmatig
bebouwde onroerende zaken onteigend worden en met
slopen begonnen mag worden voordat de ruimtelijke
procedure zou zijn afgerond. Die schade is niet zomaar te
herstellen. Ook in het geval van landbouwgronden kun je
vraagtekens plaatsen. Mijn fractie vindt daarom dat
ontkoppeling de rechtsbescherming van grondeigenaren
onevenredig aantast. Ten slotte doet de regering met het
uitbreiden van de bevoegdheden van de Kroon geen
recht aan de gevoeligheid van het instrument onteigening en aan de lokale betrokkenheid. Op grond van deze
bezwaren en in aansluiting op het advies van de Raad
van State heeft mijn fractie daarom een amendement
ingediend dat ertoe strekt de wijzigingen van de
onteigeningswet geheel uit de crisiswet te halen.
Voorzitter. Tot slot: het kabinet trekt alles uit de kast
om bouwprojecten uit het slop te trekken en om de
economie te stimuleren. Daar hebben wij waardering
voor, ook voor de inspanning die met deze wetgeving
wordt verricht, al heb ik kritische kanttekeningen
geplaatst. Nu wij dit wetsvoorstel bespreken in het kader
van de crisis waarmee wij te maken hebben, wil ik
refereren aan eerdere debatten waarin de crisis in een
breder perspectief is geplaatst. Toen is ook door de
SGP-fractie het credo naar voren gebracht: bid en werk.
Het werk staat vooral vanavond centraal, maar ik wil
beklemtonen dat ook het onderdeel bidden en de zegen
van God nodig zijn bij het bestrijden van de crisis. In een
van de liederen die de Bijbel rijk is, staat: Als God het
huis niet bouwt, tevergeefs werken de bouwlieden
daaraan. Zijn zegen is het die rijk maakt.
©
De heer Samsom (PvdA): Voorzitter. In dit lange debat
zijn inmiddels van alle kanten voorspellingen gedaan en
daarmee is gezegd welk effect deze wet zal hebben. Als
ik het spectrum even tot mij laat doordringen, dan
varieert de inschatting van mijn gewaardeerde collega’s
van een wet die welhaast wonderen kan verrichten tot
een wet die het land volledig naar de vernieling helpt.
Dat is een bandbreedte waaraan ik niets meer kan
toevoegen. Laat ik daarom een veilige voorspelling doen
en zeggen wat deze wet niet gaat doen. Deze Crisis- en
herstelwet gaat niet de crisis oplossen. Die pretentie
zullen de makers, de premier voorop, ook niet hebben
gehad. Niettemin heeft de naamgeving al tot veel
misverstanden, tot ontspoorde verwachtingspatronen en
dus ook tot felle kritiek, zure reacties en inmiddels tot de
indiening van een amendement geleid. Dat is onnodig en
jammer, omdat datgene wat de wet wel beoogt, het

12 november 2009
TK 24

24-2182

Samsom
versnellen van de besluitvorming, op het breedst
mogelijk draagvlak zou moeten kunnen rekenen, want
trage of zelfs totaal vastgelopen besluitvorming is zo’n
beetje ergernis nummer één in Nederland. Iedereen is
ongelukkig met het feit dat te veel plannen vastlopen in
de polder. Projectontwikkelaars zijn daarmee ongelukkig,
dat zal niemand verbazen, maar ook de natuur- en
milieubeweging is daarmee ongelukkig, want stagnatie
van besluitvorming leidt niet alleen tot stagnatie van
bouwprojecten, die leidt ook tot stagnatie van de
broodnodige verbetering van natuur- en leefomgeving.
Waarom is er dan toch zo veel chagrijn over deze wet?
Misschien omdat het beeld is ontstaan dat deze wet
louter bedoeld is om vooral omstreden projecten er even
door te drukken. Ik kan mij iets voorstellen bij die angst,
maar van het doordrukken van omstreden plannen kan
geen sprake zijn. En daarvan is ook geen sprake.
Mevrouw Ouwehand, neemt u dat nu maar van deze
oud-beroepsbezwaarmaker aan. Er waren weken dat ik in
het gebouw van de Raad van State mijn tent kon
opzetten. Ik zou zo’n poging onmiddellijk doorzien. Ik ken
die trucs, maar deze wet doet dat niet. Deze wet zorgt
ervoor dat besluiten over plannen sneller worden
genomen, niets meer en niets minder. We moeten af van
dat merkwaardige circus waarin we eindeloos met elkaar
dezelfde dans opvoeren. Dezelfde partijen, dezelfde
argumenten maar iedere keer een andere aanleiding: het
bestemmingsplan, dan de MER, dan de kapvergunning,
dan de lozingsvergunning, dan de milieuvergunning, dan
de bouwvergunning. Elke keer dezelfde dans.
Laten we elkaar nu niet voor de gek houden. Kijk, er
zijn altijd mensen die een plan slecht vinden en er zijn
mensen, vaak de makers, die het plan goed vinden. In
een ideale situatie keilen we al die argumenten in een
keer vol tegen elkaar aan en dan beslissen we en in het
uiterste geval de rechter. Slechte plannen gaan op die
manier eerder naar de prullenbak en goede plannen
komen sneller tot uitvoering. Degenen die van die
plannen af willen hebben eerder duidelijkheid en
degenen die ermee door willen gaan ook. Dat is nu het
aardige van de Crisis- en herstelwet. Het is tegelijkertijd
ook de zwakte van de Crisis- en herstelwet, want deze
wet zorgt voor een betere beoordeling van plannen,
maar niet voor betere plannen.
Ik had vroeger een leraar Nederlands die ongelofelijk
snel kon nakijken. Je wist bij hem razendsnel of je je
dictee goed of slecht had gemaakt. Dat was prettig, maar
hij leerde je niet foutloos spellen en dat is toch wat een
leraar Nederlands uiteindelijk behoort te doen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Als de heer Samsom zijn
tent heeft opgeslagen bij de Raad van State vraag ik me
af waarom zijn fractie in het verleden wel eens plannen
heeft gesteund waarbij op voorhand al kon worden
uitgetekend dat de Raad van State die onderuit zou
halen. Dan heb ik het over het hoofdpijndossier
ammoniak. Ik zou daarover graag eens een verklaring
horen van de fractie van de PvdA, want daar gaat zij wel
heel gemakkelijk mee om. Ik heb een vraag over het
sneller uitvoeren van projecten. De heer Samsom schetst
een prachtig beeld van bezwaarmakers, dat het allemaal
niet gaat gebeuren, enzovoorts. Ik wil echter het
bestuurlijke en vooral het politieke onvermogen
aansnijden. Ik zag dat de PvdA-fractie in de voorbereiding de schriftelijke vragen heeft gesteld of EHS-projecten wellicht kunnen worden versneld en of de Hedwige-

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

polder wat sneller onder water kan komen. Toen dacht ik:
meent de PvdA dat echt? Politiek onvermogen wordt als
een van de grootste veroorzakers van vertraging van
projecten genoemd. De PvdA heeft zitten vertragen bij de
Hedwigepolder en dan vraagt zij bij de behandeling van
de Crisis- en herstelwet: kan dat ding misschien wat
sneller onder water?
De heer Samsom (PvdA): Ik weet niet waarom u vragen
stelt, maar wij stellen vragen in een verslag omdat wij
antwoorden willen hebben. Zo simpel is het. We hebben
heel veel gevraagd. Dat kunt u weten als u ons verslag
goed gelezen hebt. We hebben een nogal dik verslag
ingeleverd. Dat hoort bij een zorgvuldige voorbereiding.
We hebben nogal wat vragen gesteld, alle kanten op,
eerlijk gezegd, omdat we de randen van deze wet wilden
testen. Wat kan deze wet wel en wat kan deze wet niet?
Ik kan nu nog veel meer interessante vragen noemen die
we gesteld hebben. Veel interessanter is het dat we,
nadat we de antwoorden hebben gekregen, eens goed
hebben nagedacht. Nu leveren we deze inbreng. Dat is
de inzet van mijn fractie nadat we de hele schriftelijke
voorbereiding hebben gedaan. Dus als u goed luistert,
zult u horen dat ik nu precies toe ben aan dat bestuurlijke onvermogen. Dat wilde ik aantonen aan de hand
van die leraar Nederlands die wel goed nakijkt, maar niet
goed leert spellen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dank u wel. Dan ben ik
heel erg benieuwd hoe de PvdA haar eigen politieke
onvermogen in dit licht beoordeelt. Graag een beetje
eerlijk.
De heer Samsom (PvdA): Dat ga ik u nu allemaal
vertellen. Ik had het over die leraar Nederlands.
De voorzitter: Die leraar Nederlands moet nog even
wachten, want de heer Roemer heeft een vraag.
De heer Samsom (PvdA): Die is al weer weg hoor! Die
slaapt.
De heer Roemer (SP): Zo op het eind van de avond
probeert de heer Samsom heel bevlogen de wet te
verdedigen. Waar hij het vandaan haalt om zo stellig te
zeggen dat het om allemaal versnellingen gaat, mag hij
mij nog even uitleggen. Dat haal ik nergens uit. De
ervaringen met eerdere spoedwetten leren dat het eerder
tot vertragingen leidt. Dus mijn vraag is: waar haalt de
heer Samsom dat vandaan? Mijnheer Samsom, waarom
bent u zo enthousiast? Vindt u de lijst van projecten zo in
balans? Waar zijn uw spoorprojecten, waar zijn die
projecten waar u normaal gesproken ook zo voor pleit?
Vindt u dit in balans? Zijn er niet veel te veel wegen en
veel te veel vliegvelden?
De heer Samsom (PvdA): De twee vragen horen bij
elkaar. De portee van het eerste stukje van mijn betoog,
voordat de heer Roemer begon met interrumperen, is nu
juist dat het er niet zozeer om gaat wat voor plannen je
voorlegt. Deze wet versnelt de besluitvorming daarover.
Een slecht plan gaat eerder naar de prullenbak en een
goed plan wordt eerder uitgevoerd. Dat is de essentie
van de Crisis- en herstelwet. De heer Roemer zegt dat
van die versnelling niet zoveel terecht zal komen. Als dat
zo is, verdampen tegelijkertijd al zijn bezwaren daarte-

12 november 2009
TK 24

24-2183

Samsom
gen, en dan is het toch een beetje lood om oud ijzer. Ik
denk dat deze wet – met alle onbeholpenheden die erin
zitten, want hij is nog lang niet volmaakt – wel degelijk
voor een versnelling zorgt en die is nuttig. Gelet op zijn
bijdrage neem ik aan dat de heer Roemer daar ook voor
is. Het versnellen van besluiten, dat is een beetje zoals
wind mee op alle fietspaden. Daar zijn wij allemaal voor.
Dat willen wij graag. Het is verrekte moeilijk om dat te
realiseren. Daar doet deze wet een goede poging toe en
daar geef ik nu mijn oordeel over. Niet meer en minder.
De heer Roemer (SP): De heer Samsom geeft niet aan
waar hij de zekerheid vandaan haalt dat het versnellingen zijn. Ik heb in mijn betoog juist een heleboel risico’s
aangegeven. Die komen overigens niet allemaal van mij.
Die hebben wij vooral gehoord tijdens de hoorzittingen.
Deskundigen geven aan dat je op je klompen kunt
aanvoelen dat je snel bij het Europese Hof zit als je de
grenzen van Europese wetten opzoekt. Dat duurt twee tot
drie jaar. Er zijn allemaal van dat soort voorbeelden. De
heer Samsom heeft ze ook gehoord. Het zijn er heel veel.
De ervaring met eerdere spoedwetten leert dat wij
daarmee de plank nog wel eens misslaan. Ja, ik ben voor
het versoepelen of voor het versnellen van procedures,
zolang wij de zorgvuldigheid maar in acht nemen. Ik vind
het niet in balans. Het valt mij tegen dat de heer
Samsom daar zo heel gemakkelijk overheen stapt en niet
voorstelt om de kern van het probleem nou eens samen
aan te gaan pakken. Waarin zit die stroperigheid nou?
Waar zitten die grote problemen nou? Daar hoor ik ook
de Partij van de Arbeid veel te weinig over. Ook bij de
overheid is veel winst te halen. Wij hebben heel wat
keren meegestemd om die winst te behalen. Ik noem de
bestuurlijke lus enzovoort. Ik had gehoopt op iets meer
compassie van de heer Samsom.
De heer Samsom (PvdA): Nou draait de heer Roemer
zich wel heel makkelijk onder zijn eigen vraag uit. Hij
vroeg eerst of de lijst wel in balans was, maar nu zegt hij
dat de besluitvorming niet in balans is.
De heer Roemer (SP): Ik stelde twee vragen.
De heer Samsom (PvdA): Over de stelling dat de
besluitvorming niet in balans is, kan ik het nodige
zeggen, maar laat ik eerst zeggen waar ik het vertrouwen
vandaan haal dat met deze wet wel degelijk versnelling
wordt bereikt. Die zit natuurlijk sowieso in het bekorten
van een aantal procedures. Acht weken is meer dan vier
weken. Iedereen kan dat uitrekenen. Ik noemde net al de
dans die acht keer achter elkaar wordt opgevoerd
rondom hetzelfde project, met elke keer die andere
vergunning als aanleiding. In afdeling zes, het projectbesluit, wordt dat allemaal in één keer gedaan. Zonder één
wet opzij te zetten, zonder één punt op het gebied van
normen en dergelijke te veronachtzamen – daarmee
beantwoord ik meteen de tweede vraag van de heer
Roemer – nemen wij in één keer een besluit over het
plan. De bouwer en degene die ertegen is, willen
namelijk maar één ding weten van een plan: mag het
eigenlijk wel? Die vraag gaan wij beantwoorden, en wel
één keer. Daar kan de heer Roemer niet tegen zijn. Het
gaat om één plan. Er zijn voorstanders en er zijn
tegenstanders. Wij vechten dat één keer met elkaar uit, in
de juiste arena, en dan nemen wij een besluit. Zo is het
met deze wet.

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

Een snelle besluitvorming over de vraag of een plan
goed of slecht is, is prettig. Wat wij echt nodig hebben,
zijn betere plannen. Plannen die tot een mooier,
welvarender en schoner Nederland leiden. Dat is
uiteindelijk wat de overheid, de volksvertegenwoordiging, behoort te doen. De constatering dat deze wet daar
niet toe leidt, leidt automatisch tot de vraag wat wij dan
wel moeten doen om betere plannen te krijgen.
Wettelijke voorschriften opstellen waarin wij onszelf
opdragen om betere plannen te maken, lijkt op het eerste
zicht niet zo’n zinvolle exercitie. Artikel 1: de overheid
maakt slechts nog goede plannen. Lijkt mij een prachtige
wet.
Er zijn ook wel praktischer aanknopingspunten. De
commissie-Elverding heeft op dit punt zeer goede
adviezen gegeven die deels ook in wetgeving kunnen
worden vastgelegd. Centraal in de aanpak van de
commissie-Elverding staan een betere voorbereiding en
een vroege keuze voor een voorkeursvariant. Dan
vermijd je dat eindeloze uitwerken en afwegen van
allerlei varianten met de daarbij horende herhaling van
zetten tot in het laatste stadium. Deze aanpak wordt nu
in de Tracéwet ingebed, maar in de Crisis- en herstelwet
ontbreekt deze eigenlijk. Kan de regering klip en klaar
bevestigen dan wel toezeggen dat de aanpak die de
commissie-Elverding voorstaat ook onverkort in alle
andere ruimtelijke wetgeving die van belang is – er zijn
er nog veel meer dan de Tracéwet, de Wbr, de Wro en
dergelijke – wordt opgenomen? Wij willen niet alleen
sneller kunnen schiften tussen goede en slecht plannen,
wij willen gewoon meer goede plannen.
In aanvulling daarop verzoekt mijn fractie de regering
om deze wet, mocht die worden aangenomen, niet aan
haar lot over te laten, maar regionale en lokale overheden actief te gaan bijstaan bij de uitvoering. Het woord
″ingewikkeld″ is het woord dat vandaag het meest wordt
gebruikt, en niet voor niets. Als wij het laten bij het
opsturen van de wetstekst naar alle gemeenten en lokale
overheden met een ansichtkaart van de premier met
daarop ″veel succes″, dan kan ik u verzekeren dat deze
wet uiteindelijk inderdaad niets zal veranderen en niets
zal versnellen. Er is actieve ondersteuning nodig. In de
hoorzitting werd geopperd om lagere overheden bij te
staan met crisis- en herstelteams. Dan gaat die naam
toch nog mooi ergens voor toegepast worden! Dat lijkt
ons in al zijn eenvoud eigenlijk wel een heel effectieve
suggestie. Wat vindt de regering daarvan en wil zij dat
ter hand nemen?
Na die algemene beoordeling ga ik nu snel naar de
hoofdstukken en afdelingen van de wet. De avond heeft
volgens mij al erg lang geduurd. Gedurende die avond is
er ook al heel veel gezegd. En dat heeft weer als
voordeel dat ik delen van de inbreng van mijn fractie kan
overslaan. Geheel in de geest van de Crisis- en herstelwet gaan wij geen dingen overdoen.
Ik begin bij het hart van de wet: hoofdstuk 1, waarin
de tijdelijke door de crisis gerechtvaardigde maatregelen
staan die van toepassing zijn op een beperkt aantal
projecten en categorieën. En met dat beperkte valt het
natuurlijk uiteindelijk wel mee. Ja, er is een gelimiteerde
lijst van 57 en er zijn al weer wensen om daar iets aan
toe te voegen, maar die lijst met categorieën is zodanig
samengesteld dat ik moeite had om op grond daarvan
een project te bedenken dat niet onder deze wet valt.
Daar is op zich natuurlijk niet zoveel mis mee, gegeven

12 november 2009
TK 24

24-2184

Samsom
het feit dat het aantal bochten dat deze projecten mogen
afsnijden in de besluitvorming, ook relatief gering is.
Als ik sommige collega’s in dit debat mag geloven,
dan was hoofdstuk 1 hetzelfde als het uitroepen van de
People’s Republic, maar ik heb echt andere associaties
bij de invoering van een relativiteitsvereiste, lex silencio
en een verkorting van de beroepstermijn. Mensen die
menen dat plannen niet deugen, moeten voortaan beter
opletten, want zij hebben korter de tijd. Zij moeten hun
eisen scherper formuleren, maar dat lijkt me eerlijk
gezegd alleen maar wenselijk. Immers, als iedereen
scherp is, wordt uiteindelijk het resultaat beter.
Ik heb wel een vraag over een aantal van de 57
projecten – of waren het er 58? – in bijlage 2. Een aantal
daarvan hebben nog niet de gehele MER-procedure
doorlopen. Hoe kan de regering garanderen dat
zorgvuldige besluitvorming, door haarzelf gepropageerd
en in het stuk van de commissie-Elverding ook elke keer
geadviseerd, dan toch niet in gevaar komt? Dat wil ik
graag weten. Dat wil ik overigens ook graag weten van
de projecten die de heer Koopmans wil toevoegen. Ook
daarvoor gelden immers dezelfde criteria.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik ken de heer Samsom als
iemand die opkomt voor de belangen van milieuorganisaties, omdat hij net zoals ik ziet dat dit een belangrijke
tegenkracht is in onze samenleving. Dat heeft hij letterlijk
gezegd. Hij zei dat dit essentieel is in onze democratie.
Nu zegt hij terecht dat mensen beter moeten opletten,
dat zij beter hun huiswerk moeten doen, dat zij sneller in
actie moeten komen. Het is natuurlijk niet zo dat
milieuorganisaties 100 mensen in dienst hebben en een
pand van driehoog. Dat weet hij net zo goed als ik. Het
zijn zwakke waarden. Ik hoor de VVD hier achter me
brommen. Zij denken allemaal dat het om een bv Wakker
Dier gaat. Echt, daar werken drie mensen! Ziet de heer
Samsom daar dan geen pijnpunten?
De heer Samsom (PvdA): Nee, want beter opletten en
scherper formuleren maakt het niet onmogelijk, ook voor
een club met drie mensen, om inderdaad haar bezwaren
te formuleren. Ik ken Wakker Dier als een club die heel
goed weet wat zij wil en ook wat zij niet wil. Die club
slaagt er goed in om dat scherp onder woorden te
brengen en heeft daar af en toe heel weinig tijd voor
nodig. Dat gaat die club lukken. Ik ken ook milieuorganisaties die wel 100 mensen in dienst hebben en een pand
van zes verdiepingen hoog – ik heb er zelf gewerkt – en
die hebben alle mogelijkheden om dit tot een goed einde
te brengen. Wij stellen geen onmogelijke eisen. Sterker
nog, wij spitsen deze eisen toe op individuen, want die
moeten er ook toe in staat zijn. Niet gesponsord door
Wakker Dier of iemand anders, maar gewoon iemand in
de samenleving die een plan een slecht plan vindt en
daar goede redenen voor heeft. Die moet in staat zijn om
bezwaar te maken. Dat honoreren we. Wij honoreren het
alleen niet 24 keer. En dat lijkt me iets waar iedereen
inmiddels wel achter kan staan.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik zie hier toch de groene
jas van de heer Samsom afglijden. Die zorg bij de
milieuclubs is terecht. Ik doel met name op de Natuurbeschermingswet. U hebt een amendement ingediend om
het vooral via de beheerplannen te doen. Die mensen
daar moeten met bij elkaar gecollecteerde euro’s de
belangen van de natuur bij wijze van spreken voor de

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

poorten van de hel wegslepen. Hoe denkt u dat dat gaat?
Het gaat om het waarborgen van die belangen, in dat
soort voorbereiding van de besluiten waarvan u juist
zegt: wij moeten alleen maar goede plannen hebben en
wij gaan daarin investeren. Aan de ene kant hebben de
milieuclubs dus geen geld en aan de andere kant, als het
op procederen aankomt, moeten ze heel goed opletten.
U weet net zo goed als ik dat dit avonduren zijn. Het is
heel hard werken, maar u maakt het hun alleen maar
moeilijker.
De heer Samsom (PvdA): Ik weet niet wie zich bij u heeft
gemeld, maar bij mij heeft zich geen milieuclub met dat
bezwaar gemeld. Zij zouden ook niet durven, want ze zijn
trots op wat ze kunnen en ze zijn er trots op hoe snel ze
kunnen handelen en hoe slim ze zijn. Dat hebben zij in
het verleden overigens ook vaak bewezen. Zij hebben
zich misschien bij u gemeld, maar niet bij mij. Zij hebben
zich bij mij gemeld met terechte inhoudelijke vragen en
zorgen. Daarop hebben wij inhoudelijk gereageerd,
bijvoorbeeld in het deel van de Natuurbeschermingswet
waarover wij straks vast nog komen te spreken. Maar
geen van de milieuorganisaties heeft tegen mij gezegd
niet te kunnen voldoen aan die zes weken. Zij zouden
zich echt schamen als zij dat zouden doen. Zij hebben
dat gelukkig ook niet gedaan, want zij kunnen het heel
goed.
De heer Van der Ham (D66): U zegt dat er misschien
nog wel iets is met de MER-procedure. Daarin is een
aantal projecten opgenomen, misschien ook in het lijstje
dat de heer Koopmans eraan wil toevoegen, die nog niet
de MER-procedure hebben doorlopen. U zegt dat met
enige blijmoedigheid en dat is knap op dit late tijdstip. Ik
vind het echter ook wel een beetje naïef, want het kan
best zo zijn dat de procedure niet wordt doorlopen, wat u
en ik niet willen. U zegt van de lex silencio positivo dat
het maar klein bier is: de bezwaren die daarover worden
geuit door milieuorganisaties, maar ook door vele
Kamerleden. Dat zijn echter wel procedures die
uiteindelijk voor problemen kunnen zorgen bij dit soort
grote projecten. Waarom bent u daar zo luchthartig over?
De heer Samsom (PvdA): Als u bezwaar maakt tegen de
lex silencio positivo, had u bezwaar moeten maken tegen
zowel bijlage 1 als bijlage 2, maar dat heb ik u niet horen
doen. Het gaat nu over de MER. De bocht die wij
afsnijden met betrekking tot met name de projecten die
genoemd zijn in bijlage 2, is het alternatievenonderzoek
in de MER. Er hoeft geen plan-MER te komen en
dientengevolge ook geen alternatievenonderzoek. Ik wil
weten op welke manier deze plannen – het zijn er 12 of
11, afhankelijk van de manier waarop je telt – tot stand
zijn gekomen, op welke wijze dan ook. Sommige plannen
zijn via een structuurvisie tot stand gekomen en dan heb
je wel weer een alternatievenonderzoek. Ik hecht niet aan
de MER. Het is geen doel op zich, maar een middel. Als
het plan op een andere manier tot stand is gekomen en
de alternatieven bij de totstandkoming zijn afgewogen,
hoort het project terecht thuis in dit lijstje en gaan wij
niet nog eens met een plan-MER alternatieven afwegen.
De heer Van der Ham (D66): Het is dan toch gewoon
heel handig om in de wet te handhaven dat er altijd naar
alternatieven wordt gekeken en dat wij dit niet min of
meer aan het toeval overlaten?

12 november 2009
TK 24

24-2185

Samsom
De heer Samsom (PvdA): Als wij dat hadden gedaan,
zouden wij nu hebben gezegd: voor die en die projecten
moeten wij gewoon weer een plan-MER opstellen, en
dan zouden wij dingen dubbel hebben gedaan. Er is één
ding dat wij met deze wet proberen te voorkomen, en
dat is dingen dubbel doen. Ik wil graag weten voor welke
projecten alternatieven zijn afgewogen, want dan hoeft
dat niet meer dubbel te worden gedaan. Als er projecten
overblijven waarvan inderdaad klip en klaar duidelijk is
dat er nog een plan-MER moet worden uitgevoerd – dat
is dan het middel – moeten die van de lijst af. Zo simpel
is het. Ik sluit dus niet uit dat er iets af gaat.
De heer Vendrik (GroenLinks): Volgens mij wil de heer
Samsom niet alleen weten of er via alternatieve routes
toch een alternatievenonderzoek beschikbaar is
gekomen, maar zei hij zojuist ook dat hij zeker wilde
stellen dat voor de projecten op lijst 2 de vereiste
zorgvuldigheid in acht wordt genomen. Dat is het doel.
Voor een aantal van die projecten is dat waarschijnlijk
niet zo, want de verplichting van de projecten-MER
vervalt. De plan-MER blijft, maar de projecten-MER
vervalt. De zorgvuldigheid ben je dan kwijt, want die
komt mede tot uitdrukking via het verplichte alternatievenonderzoek. Wat gebeurt er nu als blijkt dat een aantal
van die projecten inderdaad gaat lijden onder het
ontbreken van de verplichting tot de projecten-MER? Er
is dan een alternatief beschikbaar gesteld en onderzocht
via een andere route. Moeten die projecten dan van de
lijst af? Want dan is het kennelijk niet zorgvuldig.
De heer Samsom (PvdA): Als er voor een project een
MER moet komen volgens de Europese MER-richtlijnen,
dan moet dat gebeuren; daar kan dit wetsvoorstel echt
niets aan veranderen. Het gaat om het alternatievenonderzoek dat ook in de project-MER zou zitten. Dat vervalt.
Wat wij voor deze projecten laten vervallen, is het
alternatievenonderzoek. Ik wil dus weten of dit gebeurd
is via een andere totstandkomingsroute voor dit project.
Sommige doen er al 40 jaar over, dus ik neem aan dat er
in die tijd ook wel eens gekeken is of er iets anders
mogelijk was; dat heet dan een alternatievenonderzoek.
Ik krijg van het kabinet het lijstje, met het tabelletje en
het ingevulde kolommetje met kruisjes: wel of geen
alternatievenonderzoek. Zo simpel is het. Als u zegt dat
wij voor projecten de hele MER laten vervallen – u zou
mij kunnen vangen, want ik ken niet alle 340 pagina’s uit
mijn hoofd – dan zeg ik dat wij niet de MER laten
vervallen voor projecten waarvoor een MER-plicht geldt.
Ik wil het niet eens, maar ook al zou het kabinet het
willen, dan kan het kabinet dat niet eens, want daar
hebben wij Europese richtlijnen voor.
De heer Vendrik (GroenLinks): De Europese richtlijn
verbiedt in ieder geval om een plan-MER te laten
vervallen. Die handhaaft het kabinet ook keurig. Voor de
projecten op die lijst vervalt echter wel degelijk de
project-MER, waarin het meest concrete alternatievenonderzoek zit.
Even terug naar het hoofdpunt. Ik begrijp dat de heer
Samsom aandringt op zorgvuldigheid, ook voor de
projecten op lijst 2. Als nu blijkt dat de alternatieven, via
welke route dan ook, niet onderzocht zijn, zegt de heer
Samsom dan dat die projecten van die lijst 2 af moeten?

zorgvuldige manier tot een eind gebracht kan worden,
moeten er dingen van af. De heer Koopmans heeft echter
over zijn lijst precies dezelfde vraag gesteld en ik ga nu
over mijn lijst, met daarop één project, dezelfde vraag
stellen. Wij zouden heel graag de spoorlijn tussen
Leeuwarden en Groningen – mijn geboorteplaats en de
plaats waar ik opgroeide, wat er overigens niets mee te
maken heeft – heel graag op de lijst zetten. Ook van dat
project wil ik echter graag weten of het wel op een
zorgvuldige manier tot stand is gekomen. Als dat project
dan kan profiteren van een snelle besluitvorming, is dat
voor iedereen beter.
Wij denken dat de projecten in categorie 7.4, de
projecten die een vergunning op grond van de Natuurbeschermingswet nodig hebben, beter niet op die lijst
kunnen staan, niet omdat wij deze projecten niet het
beste wensen, maar omdat wij nu juist voor deze
specifieke problematiek een andere en betere oplossing
voorstellen. Ik kom daar zo op terug, maar ik hoor graag
de motivering van de regering om categorie 7.4 in
bijlage 1 wel te handhaven.
Hoofdstuk 2 betreft de ontwikkelingsgebieden. Het
komt eigenlijk neer op mogelijkheden om bij herstructurering te schuiven met milieuruimte tussen diverse
vergunninghouders. Men was het wellicht vergeten,
maar mijn fractie deed in 2003 het voorstel om milieuruimte voor bijvoorbeeld bodem, lucht en geluid
uitruilbaar te maken in stedelijke gebieden. Dat is precies
wat nu gebeurt. Zo wilden wij toen milieuontwikkelingen
bevorderen en economische ontwikkelingen mogelijk
maken. Die suggestie viel toen enigszins als zaad op de
rotsen, maar wij zijn er verheugd over dat zes jaar na
dato dit briljante idee vorm krijgt. Wel vragen wij, zoals
mijn fractie toen ook deed, om enige bescherming
tijdens de rit in geval van het afwijken van de normen en
om expliciet te kijken naar voordeel voor omwonenden.
De omwonenden moeten ervan op aan kunnen dat zij
niet te lang in een overgangssituatie blijven zitten en dat
gedurende die periode de normoverschrijding dus
enigszins binnen de perken blijft. Belangrijker is echter
dat zij erop kunnen rekenen dat zij, als de uiteindelijke
situatie bereikt is, kunnen meedelen in de ontstane
milieuwinst. Dit is vergelijkbaar met hetgeen bij Schiphol
is afgesproken. Mijn fractie ondersteunt daarom het
amendement van collega Wiegman op dit punt.
Wel is er enige onduidelijkheid over de vraag welke
gebieden nu in aanmerking komen voor hoofdstuk 2.
Deze onduidelijkheid zal snel moeten verdwijnen. De
door mij al eerder genoemde crisis- en herstelteams
zullen daarvoor kunnen zorgen. Ter illustratie mag gelden
dat vanuit Eindhoven de wens is geuit om de ontwikkeling van Strijp-S expliciet, dus bij name genoemd, op te
nemen in de bijlage van de wet. Mijn eerste reactie was
dat dit helemaal niet hoeft, omdat Strijp-S nu juist een
gebied is dat precies onder hoofdstuk 2 kan vallen en
dus niet in hoofdstuk 1 hoeft. Ik vraag de regering
expliciet te bevestigen of dit zo is, niet alleen aan mij,
maar over mijn hoofd heen ook aan de mensen in
Eindhoven en omgeving.
Afdeling 3 van dit hoofdstuk is ons uit het hart
gegrepen. Weg met de bizarre radarzoneringen en ruim
baan voor duurzame energie door windmolens. Zo zou je
het althans kunnen interpreteren als je heel optimistisch
leest. Ik vraag de minister van VROM om expliciet in te
gaan op haar plannen met deze afdeling van de wet en

De heer Samsom (PvdA): Als die lijst niet op een

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

12 november 2009
TK 24

24-2186

Samsom
haar inschatting te geven over het aantal windprojecten
dat wij hiermee uit het regelmoeras kunnen trekken.
Iets minder enthousiast zijn wij over afdeling 4, waarin
de instemmingsquote voor energiebesparingsprojecten
bij de huurwoningen wordt verlaagd naar 40%. Daar is
ten principale niets mis mee, maar praktisch gezien
constateer ik dat de twee grootste spelers op dit gebied,
Aedes van de corporaties aan de ene kant en de
Woonbond van de huurders aan de andere kant, het niet
zien zitten en averechtse effecten voorspellen. Zij kunnen
het weten, sterker nog, zij kunnen die averechtse effecten
zelf veroorzaken. Volgens mij moeten wij het dan maar
gewoon niet doen.
Wel enthousiast zijn wij over afdeling 6 van hoofdstuk
2. Woningbouw was al heel hard nodig voor de crisistijd
en in deze crisistijd is er helemaal een schreeuwende
behoefte aan bouwprojecten, om de vraaguitval en de
daarbij optredende werkloosheid in de bouw te dempen.
Er wordt hier een ware deltawet, of een deltawetje,
geïntroduceerd. Deze afdeling blijft beperkt tot kleine
overzichtelijke projecten. Mijn fractie wil wel de garantie
dat deze afdeling niet leidt tot onbedoelde effecten, zoals
bouwen in het groen. Wij hebben daarvoor al een
amendement ingediend. Wij horen graag de opvatting
van de regering over dit amendement of over alternatieven om ongewenst bouwen in het groen te voorkomen,
want anders zouden wij het kind met het badwater
weggooien.
Wij zijn alweer bij hoofdstuk 3 aangeland. Over wat
over onteigening in dat hoofdstuk staat, is al heel veel
gezegd. De experts hebben daar de botten over
gebroken, zou je haast kunnen zeggen. Ik heb daar
weinig aan toe te voegen, anders dan dat ik mij
onverkort aansluit bij het amendement van mevrouw
Wiegman op dit punt. Voor de wetgeving rondom
windparken geldt precies hetzelfde. Die wil ik uit het
moeras trekken, niet verder erin duwen. Ga daar dus
vooral mee door.
Dan komen we in hoofdstuk 3 bij de natuurbescherming, de aanpak van de situatie rond de Natura
2000-gebieden. Het woord crisis is hier met recht van
toepassing. In april deed de Raad van State een uitspraak
die in al zijn detail voer is voor fijnproevers en juridische
haarklovers, maar die in essentie stelt dat aangezien alle
normen toch al worden overschreden, iedere stap die
nog wordt gezet hartstikke illegaal is. Dat betekent geen
uitbreiding van landbouw en andere economische
activiteiten, LTO Nederland dus diep ongelukkig, maar
het betekent ook geen investeringen en aanpassingen die
natuur op termijn juist kunnen verbeteren, dus milieuorganisaties diep ongelukkig.
Waar zagen wij dat nu eerder? Juist, in 2004 na de
uitspraak van de Raad van State – de minister van
Verkeer en Waterstaat kan zich die nog levendig
herinneren – die een wegaanleg op slot zette vanwege
luchtkwaliteit. De problematiek is hetzelfde: normen
overschreden, dus alles op slot. Toen werd het aangepakt
met het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit. Dat is in essentie niets anders dan een rijtje
projecten, zoals wegen, met negatieve effecten op de
luchtvervuiling, en maatregelen, zoals bijvoorbeeld
schonere auto’s, met positieve effecten op de luchtvervuiling. Als je die bij elkaar zet, bij elkaar optelt, en het
samen beter is voor het milieu, mocht het doorgaan. Een
plan mocht dus doorgaan als de optelsom van negatieve
en positieve effecten leidde tot het halen van de norm.

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

Zoiets kan niet helemaal 100% met Natura 2000, maar
ongeveer dezelfde aanpak kan hier ook worden gekozen.
Logischerwijs gaan wij dat ook doen. De wet geeft zelf al
een mooie aanzet, vooral na de nota’s van wijziging, via
de beheerplannen en de verplichte aanwijzingsbevoegdheid voor overheden om maatregelen af te dwingen. Wij
hebben er dus in eendrachtige samenwerking met het
CDA en van harte ondersteund door en met medewerking van de ChristenUnie nog wat extra juridische
verankering aan gegeven om zo heel zeker te weten dat
wij met het toestaan van economische activiteiten ook
tegelijkertijd de natuurkwaliteit verbeteren. Dit is een van
de weinige gelegenheden waarin van economie en
milieu een echte win-wincombinatie te maken is. Want u
weet, mevrouw Ouwehand, dat dit heel vaak loze
kretologie is, win-win. Heel vaak klopt dat gewoon niet.
Deze keer klopt het wel. Laten wij die zeldzame kans
grijpen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Met alle respect mijnheer
Samsom, u hebt of geen idee waarover u het hebt of u
kunt heel heel goed toneelspelen.
De heer Samsom (PvdA): Ik weet precies waarover ik het
heb en ik kan niet toneelspelen, dus u zult een derde
keuze moeten voorleggen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): U weet niet waar het over
gaat. Waar ik mij behoorlijk aan stoor, is dat nu zelfs de
PvdA-fractie meedoet in het circus alsof de uitspraken
van de Raad van State – dat is keer op keer gebeurd in
het ammoniakdossier – als een donderslag bij heldere
hemel komen: ″o help, de sector zit op slot″. Toen u in
2005 medeverantwoordelijk was voor de overdracht van
de bevoegdheid naar de provincies, had u kunnen weten
dat er toen een heel kleine rare regel in die beleidskaders
terecht is gekomen, namelijk doen alsof een vergunning
op basis van de Wet Milieubeheer hetzelfde is als een
vergunning op basis van de Natuurbeschermingswet. Dat
is niet het geval. Daar draagt u zelf verantwoordelijkheid
voor. Dan schorst op zeker moment de Raad van State
zo’n vergunning of zegt dat het niet kan en dan gebruikt
u dat als legitimering voor het opnemen van een
maatregel in een Crisis- en herstelwet. De Raad van State
heeft geadviseerd om de Natuurbeschermingswet niet te
wijzigen, omdat er hiaten zijn met de Vogel- en Habitatrichtlijn. En nu staat u daar met droge ogen te beweren
dat dit een crisis is die een plaats in deze wet verdient. Ik
vind het werkelijk onbestaanbaar.
De heer Samsom (PvdA): Ik sta hier niet met droge ogen
zomaar iets te beweren. Ik dien een amendement van elf
pagina’s in dat, na zorgvuldige lezing van het advies van
de Raad van State, volgens ons het hiaat kan vullen.
Zekerheid heb ik daarover niet. Wij doen een ultieme
poging. Ik moet mevrouw Ouwehand toegeven dat ik
inderdaad niet helemaal precies weet hoe het zit met het
college over de milieubescherming. Wat ik wel weet, is
dat mijn fractie en die van het CDA op dit terrein van
geheel andere richtingen kwamen aanvliegen. Daarover
hoeven wij elkaar niet voor de gek te houden. Dat is
absoluut het geval. Daarin hebben wij een lange
geschiedenis. Mevrouw Ouwehand kan de fractie van de
Partij van de Arbeid niet beschuldigen van het feit dat wij
de ammoniakisering van de natuurgebieden zomaar
hebben laten gebeuren. Dat is absoluut niet het geval.

12 november 2009
TK 24

24-2187

Samsom
Maar terwijl wij van totaal verschillende punten zijn
komen aanvliegen, zijn wij beiden op precies hetzelfde
punt aanbeland. Dat is een punt waarop zowel de natuur
ongelukkig is – ik doel vanzelfsprekend op degenen die
de natuur vertegenwoordigen; afgezien van de treurwilg
kunnen bomen nog niet huilen – maar ook LTO ongelukkig is. Als iedereen ongelukkig is, moet er iets veranderen. Dat kan dan ook vaak. Precies eenzelfde situatie
zagen wij optreden ten aanzien van de luchtkwaliteit.
Daarvan weet ik dan toevallig weer wel veel. Die kennis
hebben wij gebruikt om ook in dit geval uit de impasse
te komen.
Laten wij het een kans geven. Als mevrouw Ouwehand
gelijk heeft, kan zij heel rustig weer in haar bankje gaan
zitten. Dan zal de Raad van State elke ontwikkeling weer
gaan tegenhouden. Dat is precies wat haar doel is. Ik gun
het haar. Het is niet helemaal mijn doel, maar als het
haar doel is, kan zij rustig achterover leunen. Aangezien
zij er zo stellig van overtuigd is dat hetgeen wij proberen
voor elkaar te bakken absoluut niet gaat werken, zal zij
haar doel gaan bereiken. Waarom is zij dan zo ongerust?

uitgedeeld terwijl hij stond te spreken. Hoe kijkt hij aan
tegen dit hiaat en hoe wil hij het dichten?

De heer Van der Ham (D66): Het is al laat, maar wij
worden heel goed in de gaten gehouden door allerlei
juristen. Dat is heel fijn want die kunnen ons goed
briefen. Dat is ook het geval over het amendement van
de heer Samsom. In mijn inbreng heb ik gezegd dat
amendement sympathiek te vinden. De juristen zeggen
dat het in de goede richting gaat maar dat er nog sprake
is van een gaatje. Dat betreft de situatie waarin iemand
kwaad wil. Dan kan een standstillsituatie ontstaan. De
heer Samsom en ik beogen dat geen van beiden. Dat
geldt zeker voor mijn partij. Ik heb een amendement
ingediend om dat gaatje te dichten. De heer Samsom
heeft dat amendement nog niet gelezen, want het werd

De heer Samsom (PvdA): Ik krijg soms de indruk dat de
amendementen van de publieke tribune af komen rollen.
Dat is niet erg; zo werkt democratie en zo hoort het ook.
Het amendement wordt mij zelfs op dit moment door de
bode aangereikt. Dank u wel. Ik lees het even. Ik herken
al het artikel waar de heer Van der Ham iets aan gaat
toevoegen. Dit is inderdaad een punt. Als iedereen die
rondom of in een gebied bezig is, zelf iets gaat doen,
gaat het mis. Men kan een eigen stalletje erbij zetten en
zelf een luchtwasser nemen die precies de ruimte
compenseert die extra door zo’n stal wordt veroorzaakt.
Op die manier verpest zo’n boer het echter wel voor de
rest. Op die manier maakt hij alles zelf op en zet hij
alsnog wat nu verkeerd gaat op slot. Ik denk dus niet dat
het amendement nodig is. Maar laten wij het als volgt
spelen. Laten wij de bewindslieden vragen hoe zij
hierover denken. Is het een aanvulling? Is het onnodig?
Het kan ook nog een complicering zijn. Ik erken
onmiddellijk dat in vak-K mensen zitten die veel meer
van deze ingewikkelde materie weten dan ik. Ik speel het
amendement van de heer Van der Ham dus graag door
naar de regering, met de vraag om een uitgebreide
reactie.
In dit hoofdstuk hoort tot slot natuurlijk iets over
elektrische auto’s, de nieuwe revolutie in de mobiliteit.
Die revolutie leek lange tijd beperkt te blijven tot
golfkarretjes, maar inmiddels kunnen echte middenklassefamilieauto’s worden geproduceerd. In Nederland zal
deze revolutie als eerste moeten plaatsvinden. Wellicht
wordt Nederland het tweede land waarin deze revolutie
plaatsvindt, maar wij gaan niet voor de derde plaats. Dat
zeg ik tegen de minister van Verkeer en Waterstaat en de
minister van Milieu. Wij steunen daarom een amendement dat hierover gaat en wij dienen er zelf ook een in.
Met dat amendement willen wij ruimte scheppen voor de
ontwikkeling van elektrische auto’s. Een van de
belangrijkste aspecten hiervan is dat oplaadpalen
vergunningsvrij moeten kunnen worden neergezet.
Over hoofdstuk 4 en 5 heb ik maar één opmerking. Het
feestje van de medewetgever – wat de Tweede Kamer is
– dreigt een beetje verstoord te worden door artikel 5.1.
Dat geeft de minister van Algemene Zaken de mogelijkheid om, nadat wij hier uitgebreid aan het woord zijn
geweest, alle regels waarover wij hier zo lang hebben
gesproken ook nog even op eigen houtje aan te vullen
en te wijzigen. Mijns inziens is dat niet de bedoeling. Kan
de minister-president zeggen wat dan wel de bedoeling
is van artikel 5.1?
Ik rond af met een korte vooruitblik. Pas over een paar
jaar zal zich een beeld aftekenen van de effecten van
deze wet. Het beeld zal ongetwijfeld veel complexer
blijken te zijn dan de eenvoudige doemscenario’s of de
lofzangen die vandaag in deze zaal zijn voorspeld. Het
lijkt mij dan ook niet meer dan logisch dat wij de wet
tegen die tijd grondig gaan evalueren. Vandaar ons
amendement op dat punt.
Als laatste maak ik een opmerking over de snelheid en
het tijdstip waarmee wij deze wet behandelen. De wet
heeft honderden pagina’s toelichting, verslag, verslagen
van hoorzittingen, amendementen – het zijn er inmiddels
meer dan 60 – en nota’s van wijziging opgeleverd. Die
hebben wij met elkaar in nog geen twee maanden tijd
geproduceerd en doorgenomen. Zelden werd een zo

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

De voorzitter: Neen, mevrouw Ouwehand. U hebt al
twee vragen gesteld. Wij moeten verder.
Op een gegeven moment zullen wij ook moeten gaan
besluiten hoe wij het debat zullen vervolgen.
Mijnheer Samsom, bent u klaar met uw betoog?
De heer Samsom (PvdA): Neen, neen, voorzitter! Ik draai
blaadjes door. Ik ben al een eind gevorderd.
Ik had mij als laatste spreker ingeschreven omdat ik
hoopte dan volstrekt ongeïnterrumpeerd mijn betoog te
kunnen houden. Dat is niet helemaal gelukt. Misschien
ligt dat wel aan mij.
Ik had het over de loze kretologie van win-win, die
deze keer nu eens een keer niet opgaat. Deze keer is het
waar. Deze keer kunnen wij de kans grijpen. Ik hoor
graag een uitgebreide reactie van de regering op ons
uitgebreide amendement waarin wij de landelijke
overheid opdragen om als de wiedeweerga de noodzakelijke verminderingen van de achtergronddepositie ook in
het programma vast te leggen opdat beheerplannen op
regionaal niveau daarop kunnen worden toegesneden.
Wij hebben in het amendement de regels en procedures
vastgelegd op welke manier wij de ontstane ontwikkelingsruimte dan weer verdelen.
Het is allemaal wat ingewikkeld geworden, maar
iedereen kan het in het amendement lezen. Wij willen
een juridisch bindende aanpak die leidt tot een ambitieuze, gelijkmatige verlaging van de stikstofdepositie op
natuurgebieden. Dat is uiteindelijk een ontwikkeling
waarbij zowel economie als milieu zijn gebaat.

Crisis- en herstelwet

24-2188

Samsom
complexe wetgeving op een zo intensieve en snelle
manier behandeld. Ook daarover is vandaag geklaagd. Ik
doe dat niet. Ja, ik heb ook menige doorwaakte nacht
achter de rug. Hetzelfde geldt voor de hardwerkende
fractiemedewerkers van mijn fracties en die van andere
fracties, en voor alle medewerkers van de Tweede
Kamer. Het is het meer dan waard geweest om die
overuren te maken, als wij daarmee een bijdrage, hoe
klein ook, hebben kunnen leveren aan het dempen van
deze crisis. Onze nachtrust geven wij in ruil voor iets
minder werkloosheid, als is het maar het voorkomen van
de werkloosheid van één burger. Ik vind dat geen
onverantwoord haastwerk, maar een prima deal.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ik heb een eenvoudige
vraag. Wat vindt de heer Samsom van de amendementen op de stuknummers 38 en 41 van de heer Koopmans,
zijn vriend?
De heer Samsom (PvdA): De heer Koopmans en ik
verenigen ons op inhoud, nog niet op persoonlijkheden.
Ik denk dat het laatste nog wel een tijd zal duren.
Rondom de inhoud gaat het echter al echt stukken beter.
Noemt u nog even waar de amendementen over gaan.
Doelt u op het amendement over de lijst?
De heer Vendrik (GroenLinks): Het amendement op stuk
nr. 38 gaat over de lijst, het amendement op stuk nr. 41
gaat over de versoepelingen die een structureel karakter
moeten krijgen.
De heer Samsom (PvdA): Op de lijst van de heer
Koopmans heb ik eigenlijk al gereageerd. Hij heeft het
kabinet zelf om een beoordeling van die lijst gevraagd,
dus dat hoef ik niet meer te doen. Met name speelt de
vraag of er wel een zorgvuldige planologie aan de
projecten op de lijst vooraf is gegaan. Als ze in bijlage 2
terechtkomen, hoeft immers het alternatieve onderzoek
niet meer. Het amendement om nu al door te schakelen
naar permanentie, verhoudt zich niet zo goed tot het
amendement om eerst even goed te evalueren. Dat
vonden wij dus nog een tikkeltje te ruig. Zo zijn wij het
op sommige punten toch weer net niet eens.
De heer Van der Ham (D66): Voorzitter ...
De voorzitter: Hè, mijnheer Van der Ham. Moet het?
De heer Van der Ham (D66): Ja, het moet echt.
Er zijn wellicht meerderheden te vormen in de Kamer
die dit zouden willen. Stel dat dit amendement wordt
aangenomen. Dat zou de heer Samsom, als groene
PvdA’er, toch niet willen?
De heer Samsom (PvdA): Zo heftig heeft de heer
Koopmans het nu ook weer niet geformuleerd. Een tikje
te wild is precies de juiste beoordeling. Ook in het
amendement van de heer Koopmans staat namelijk nog
wel iets over evalueren en kijken of het werkt. Maar laten
wij het zorgvuldig doen, zeg ik tegen de hele Kamer. Dan
kijken wij wel hoe het bij de stemming uitpakt. Mijn
voorstel zou zijn – daarvoor heb ik ook een amendement
ingediend – om grondig te evalueren. Ik stel overigens
voor om dit wel redelijk op tijd te doen, zodat in 2014,
wanneer al die artikelen expireren, deze evaluatie achter
de rug is en je de artikelen zou kunnen laten doorlopen

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

als je tot de conclusie bent gekomen dat het geweldige
dingen zijn. Maar laten wij het op die manier doen, zeg ik
tegen de hele Kamer. Dan zien wij straks, bij het
handopsteken, wel hoe het afloopt. Zo werkt democratie.
De heer Van der Ham (D66): Dat moeten wij dan maar
zien, inderdaad. Een aantal mensen, onder wie mevrouw
Ouwehand, heeft gezegd: op het persoonlijk vlak kunnen
wij het heel goed vinden met de heer Koopmans, maar
vaak inhoudelijk niet. Misschien moet u het dus
omdraaien.
De heer Samsom (PvdA): Ik draai dat om! Dat vind ik
veel werkbaarder in de politiek.
De voorzitter: Daarmee zijn wij aan het einde gekomen
van een flinke eerste termijn van de kant van de Kamer.
De vergadering wordt van 1.25 uur tot 1.43 uur
geschorst.
De voorzitter: Collega’s, ik wil graag het volgende met
u afspreken. De premier zal als enige van het kabinet
spreken in eerste termijn. Hij houdt een inleiding en
beantwoordt een aantal vragen. Ik verzoek u om hem
geen vaktechnische vragen te stellen die eigenlijk bij een
andere minister horen, maar u zo veel mogelijk te richten
op hetgeen hij naar voren brengt. Met name de
technische vragen die aan de andere ministers zijn
gesteld, worden schriftelijk beantwoord. Die antwoorden
zijn zo snel mogelijk bij u, zodat u er dit weekend goed
op kunt studeren. Maandag om 9.30 uur gaan wij verder
met de tweede termijn van de Kamer. Ik hoop dat u
akkoord gaat. Dan gaan we het zo doen.
De heer Vendrik (GroenLinks): Voorzitter. U vraagt of wij
akkoord gaan. Ik ben niet akkoord. Ik kom hier niet om
een schriftelijke beantwoording voor het weekend af te
spreken met het kabinet. Ik kom hier om te debatteren.
Wij hebben een enorm pak papier uitgewisseld met het
kabinet. Dat vind ik allemaal prima, maar ik vind dit een
waardeloze procedure. Ik constateer dat een meerderheid
uw voorstel volgt, maar ik vind het niets. Ik wil alle
ministers horen. Als het niet vannacht kan, dan moet het
maar op een ander moment. Ik wil een volwaardig debat
over een belangrijke wet. Het is fijn dat de ministerpresident tot ons spreekt, maar ik wil ook de andere
ministers op hun vakterrein horen. Deze procedure vind
ik helemaal niks.
De voorzitter: Waarvan akte. U hebt het recht om dit
naar voren te brengen.
Het woord is aan de heer Roemer.
De heer Roemer (SP): Ik word hier ook niet gelukkig van,
voorzitter. Hebt u misschien een suggestie hoe we
schriftelijk kunnen interrumperen? Dit is belangrijke
wetgeving. Omdat het AOW-debat door moest gaan, zijn
wij de klos met een van de belangrijkste wetten die we
dit jaar behandelen. Omdat de Eerste Kamer blijkbaar op
de wet zit te wachten en het niet accepteert dat die na
dinsdag komt, moeten wij nu of midden in de nacht
doorvergaderen tot weet ik veel hoe laat of het schriftelijk afhandelen. Ik heb zelden zoiets meegemaakt bij
wetgeving!

12 november 2009
TK 24

24-2189

Samsom
De voorzitter: Ik begrijp het, mijnheer Roemer. Een
andere optie is om nu door te gaan tot misschien wel
een echt onverantwoord tijdstip in de ochtend. Toen we
het zojuist bespraken, heb ik daar geen meerderheid
voor gezien. Ik heb gehoord dat een meerderheid wil dat
het gaat zoals ik zojuist voorstelde. Ik stel voor dat we nu
ook op die manier beginnen.
Het woord is aan de heer Van der Ham.
De heer Van der Ham (D66): Voorzitter. Ik wil u toch
even bijvallen. Als wij zulke belangrijke wetgeving
midden in de nacht afhandelen, wordt die wetgeving en
het proces daaromheen ook niet beter. Ik vind het van
groot belang dat wij maandag een volwaardig debat
hebben, maar dan met een aantal schriftelijke antwoorden daarbij. Ik hoop wel dat zo veel mogelijk ministers
als zij maar even daartoe in staat zijn, daarbij aanwezig
zullen zijn. Minister Cramer kan daar geloof ik niet bij
aanwezig zijn, maar ik hoop dat in ieder geval minister
Eurlings een zo groot mogelijk deel van de tijd wel
aanwezig zal zijn. Het debat, waar de heer Vendrik
terecht om vraagt, moet dan plaatsvinden.
De voorzitter: Dank u wel. Volgens mij is het ook de
intentie van het kabinet om maandag een zo goed
mogelijk vervolg aan dit debat te geven.
Ik geef het woord aan de minister-president in de
eerste termijn van het kabinet.
©
Minister Balkenende: Dank u wel, mevrouw de
voorzitter. Ik wil graag de Kamer dankzeggen, niet alleen
voor de inbreng in eerste termijn, maar vooral ook – dit
is zeer welgemeend – voor de snelle behandeling van de
Crisis- en herstelwet: twee maanden na indiening op
Prinsjesdag ligt de wet voor. Het is door de Kamer al
gezegd, dit is een veelomvattend en complex wetsvoorstel. Dat is ook te zien aan de bezetting in vak K. Het
kabinet heeft grote waardering voor alle inspanningen
van de Kamer, die ervoor zorgden dat wij vandaag over
deze wet kunnen spreken. Uit de inbreng van de Kamer
blijkt de nodige steun voor de intenties van deze wet,
gericht op een substantiële steun in de rug van de
Nederlandse economie. Op onderdelen echter wil de
Kamer, zoals de heer Van der Staaij ook aangaf, een
nadere onderbouwing van de noodzaak en vormgeving
van verschillende onderdelen. Graag zal ik vooral op die
zeer te begrijpen wens ingaan.
Voorzitter. Ik had mij voorgenomen om nu aan te
kondigen wie er zouden spreken. Ik heb goed begrepen
wat u hebt gezegd en ik begrijp ook de teleurstelling van
de heren Vendrik en Roemer. Dat is echter iets wat de
Kamer met elkaar heeft besproken. Ik ben daar ook in
gekend. Ik zal een aantal algemene zaken naar voren
brengen. De ministers hebben nadrukkelijk nota
genomen van de opmerkingen uit de Kamer. We zullen
ook zorgen dat wat de ministers hier naar voren hadden
willen brengen de Kamer schriftelijk zal toekomen,
evenzo ook uiteraard de commentaren op de ingediende
amendementen, zodat wij aanstaande maandag op een
goede manier verder met elkaar kunnen spreken. We zijn
wat gehandicapt. Ik ben zelf nu al de nodige uren in deze
Kamer, sinds 10.15 uur vanochtend, zoals door sommige
Kamerleden is gememoreerd. Ondanks wellicht deze

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

handicap in het debat, ben ik blij dat we ook vanavond
met elkaar kunnen spreken. Dit wat betreft de procedure.
Voorzitter. Wij zitten midden in de ernstigste economische crisis in decennia. Wij mogen ons niet in slaap laten
sussen door berichten dat het ergste leed is geleden.
Veel van de negatieve effecten, met name op de
werkgelegenheid, komen nog in alle hevigheid op ons af.
Het is onze gezamenlijke verantwoordelijkheid, te werken
aan duurzaam herstel en aan maatregelen om de
werkgelegenheid op peil te houden. Uw Kamer blijkt
deze zorgen te delen. Dat betekent wel dat wij ingrijpende keuzes moeten durven maken en dat er daadkracht en tempo nodig is. In die geest heeft het kabinet
in het aanvullend beleidsakkoord een aantal forse
maatregelen gepresenteerd. De kern daarvan is
tweeledig: terug naar solide overheidsfinanciën op lange
termijn en stimuleren van de economie op korte termijn,
met name door nu te investeren in duurzaamheid.
De CHW valt in die tweede categorie. Met deze wet
doorbreken wij de traagheid en de stroperigheid in de
besluitvorming over ruimtelijke projecten. U weet dat dit
thema het kabinet al langer bezighoudt, net als uw
Kamer overigens. Er zijn talloze voorbeelden van
infrastructurele en andere projecten waarbij het soms
tien, twintig jaar of nog langer duurt om een besluit te
nemen. Daar heeft de samenleving veel last van. Samen
met de huidige crisissituatie en het belang van werkgelegenheid en duurzaamheid is dit voor het kabinet
aanleiding geweest om te kijken wat er nu extra kan
worden gedaan. Voor alle helderheid: het doorbreken
van stroperige procedures is het middel, maar het gaat
natuurlijk om de effecten. Deze wet levert nu en de
komende jaren banen op. Door de keuzen van projecten
versterken wij de economische structuur van Nederland
op een duurzame manier. Dat is het doel. Uw Kamer legt
daar terecht het accent op. Dat is ook de enige agenda
waar het bij dit voorstel om gaat, zo zeg ik tegen de heer
Roemer. Anders dan de heer Van der Ham menen wij
dan ook dat de Crisis- en herstelwet een vlag is die de
lading prima dekt, en geen wijziging behoeft.
Kiezen voor tempo en snellere procedures onder de
huidige economische omstandigheden is een kwestie
van aanpakken. Wij hebben hier vandaag – zeg maar
gisteren – een behoorlijk technische discussie en dat is
ook goed, maar achter al die techniek en details gaat de
inkomenszekerheid van heel veel gezinnen schuil. De
heer Koopmans heeft daar terecht op gewezen. In de
bouw staan volgend jaar 50.000 banen op de tocht. Als
het in de bouw slecht gaat, werkt dat ook door bij
toeleveranciers, architectenbureaus en andere bedrijven.
Voor deze andere bedrijven levert de CHW de komende
jaren versneld veel werkgelegenheid op. Alleen al voor
projecten uit de Nota Ruimte gaat het om circa 100.000
mensjaren, directe werkgelegenheid. Voor alle infrastructuurprojecten gaat het naar schatting om 80.000
mensjaren. Dat zijn getallen waar wij in de huidige
situatie niet omheen kunnen, dit mede in antwoord op
de vragen van uw Kamer.
Er is gevraagd naar de werkgelegenheidseffecten. Je
kunt nooit het totaal zomaar schatten, want dat hangt
ook samen met wat er op lokaal niveau gebeurt. Ik noem
deze getallen, waaruit blijkt dat er toch heel veel zaken
op het ogenblik spelen. Diezelfde grote getalsmatige
effecten zien wij ook op het gebied van duurzaamheid;
zoals ik al zei, de tweede belangrijke doelstelling van
deze wet. Daarbij onderstreep ik hetgeen door uw Kamer

12 november 2009
TK 24

24-2190

Balkenende
op dit punt is gezegd. Ik geef enkele voorbeelden. De
CHW maakt versnelling mogelijk van meer dan honderd
windmolenprojecten op het land. Zij leveren samen al
snel net zo veel energie als één kolencentrale. Een ander
voorbeeld is dat wij met deze wet een bijdrage leveren
aan de versnelde isolatie van 100.000 huurwoningen per
jaar op. Dat levert al vanaf 2010 een vermindering van de
CO2-uitstoot van 136 kiloton per jaar. Ten slotte wijs ik
erop dat wij met de CHW de ontwikkeling van de
warmte-koudeopslag stimuleren. Dat maakt een
CO2-reductie mogelijk van 2,9 megaton in 2020. Ook dat
zijn getallen waar wij met het oog op een duurzame
economische toekomst niet omheen kunnen.
Mevrouw Ouwehand heeft gewezen op de samenhang
tussen de financiële, ecologische, energie- en klimaatcrisis. Dat heeft wel degelijk ook de aandacht van het
kabinet. Met de reactie op de motie-Schuurman uit de
Eerste Kamer besteedt de regering ruim aandacht aan de
samenhang tussen deze crises. Het gaat daarbij zowel
om het in beeld brengen van de samenhang als om
transformatie naar een meer duurzame economie.
Het maatregelenpakket en de projectenlijst die
vandaag voorliggen zijn het resultaat van een zorgvuldig
selectieproces. In dat proces heeft steeds dit criterium
centraal gestaan: waar liggen de beste kansen op
versnelling en vereenvoudiging en met welke projecten
bereiken wij zo snel mogelijk effect? Daarbij heeft het
kabinet drie bewuste keuzes gemaakt, zo antwoord ik op
vragen van de kant van uw Kamer. Ten eerste kiest het
kabinet voor een integrale benadering. Wij willen zo veel
mogelijk problemen voor zo veel mogelijk projecten in
één keer oplossen, zoals dat past bij een crisiswet.
Ten tweede kiest het kabinet voor tempo. Dat is in de
huidige situatie echt geboden. Vandaar dat verschillende
onderdelen uit de wet een duidelijke einddatum hebben:
1 januari 2014. Bij het maken van de wet heeft het
kabinet naar een goede balans gezocht tussen onderdelen waarvan het logisch was om die nu structureel te
maken, zoals de Natuurbeschermingswet, en onderdelen
die omwille van de snelheid en eenvoud beter een
tijdelijk karakter konden krijgen. Wat wij daarmee willen
vermijden, is dat de besluitvorming over deze crisiswet
vertraagd wordt door technisch-juridische wetgevingsdiscussies. Het debat over het al dan niet structureel maken
van tijdelijke onderdelen van de wet kan op een later
tijdstip plaatsvinden. Het voordeel is dat wij dat debat
dan kunnen voeren op grond van praktijkervaring.
Ten derde kiest het kabinet voor een breed totaalpakket. Het pakket dat er nu ligt, is wat wij minimaal nodig
hebben om duizenden mensen aan het werk te houden
die anders bijna zeker werkloos thuis zouden komen te
zitten. Als ik zeg minimaal, dan bedoel ik dat wij de
vinger aan de pols zullen houden. Mocht blijken dat wij
de doelstellingen van dit wetsvoorstel met dit pakket niet
halen, dan zullen wij niet aarzelen om maatregelen en
projecten toe te voegen. Het kabinet is vastbesloten al
het mogelijke te doen om de crisis te bestrijden en de
werkgelegenheid op peil te houden, zo zeg ik ook
nadrukkelijk tegen de heer Roemer.
Het acute belang van de werkgelegenheid en het
langetermijnbelang van duurzaamheid dwingen tot
effectieve procedures. De rechtsbescherming van burgers
komt daarbij niet in het geding. Verschillende Kamerleden hebben dat benadrukt. Ik licht graag toe waarom ik
het daarmee eens ben. Mevrouw Wiegman noemde niet
voor niets dat het gaat om zorgvuldigheid en toege-

voegde waarde. Wij menen dat het voorstel hieraan
volledig recht doet, ten eerste omdat de Crisis- en
herstelwet volledig binnen de kaders van het Europees
recht blijft, ten tweede – dat is misschien nog belangrijker – omdat dit wetsvoorstel niet gaat over minder
rechten, maar over minder complexe regels en procedures. De heer Aptroot heeft dat nog eens duidelijk
aangegeven.
Van eindeloze procedures is uiteindelijk iedereen de
dupe. Het is voor geen enkele burger goed als besluitvorming zo ondoorzichtig en ingewikkeld wordt, dat alleen
hoogopgeleide en duurbetaalde deskundigen hun weg in
de wirwar van regels kunnen vinden. Dat schept
ongelijkheden en het vervreemdt burgers van elkaar en
van hun overheid. Toch zijn wij zo langzamerhand in
deze ongewenste situatie terechtgekomen. De heer
Samsom heeft dat vanuit zijn eigen ervaringen nog eens
onderschreven. Overigens mijn complimenten voor de
dynamiek die hij in zijn betoog legde. Ik dacht dat het
daar nu te laat voor was, maar zijn spreekstijl gaf mij ook
weer nieuwe energie.
Vaak zijn al die regels op deelterreinen met de beste
bedoeling tot stand gekomen. De eindeloze verfijning
van regels, jurisprudentie, loketjes en jargon hebben ons
echter het zicht ontnomen op het doel: het oplossen van
nijpende ruimtelijke problemen. Op een gegeven
moment worden afstanden tussen procedures en
praktijk, tussen overheid, rechtssysteem en burgers,
tussen economische belangen en de duur van besluitvormingsprocessen zo groot dat een herijking nodig is. Dat
moment is nu.
Ik ga straks op een aantal algemene vragen in. Nu
volgt een laatste punt van mijn algemene introductie. Ik
wil graag nog even stilstaan bij de opbouwende kritiek
die het wetsvoorstel in het voortraject heeft gekregen.
Allereerste heeft de Raad van State een waardevol
advies uitgebracht waarmee onder andere de voorstellen
over de MER en de toepassing van de Rijkscoördinatieregeling worden gesteund. Het belangrijkste advies van de
Raad van State, namelijk de toevoeging van het
gemeentelijk verzamelbesluit over bouwlocaties, is in het
voorliggende wetsvoorstel verwerkt. Ik meen dat het
advies van de Raad van State het wetsvoorstel sterker
heeft gemaakt.
Dat geldt eveneens voor alle op- en aanmerkingen die
in het verslag van de Kamer zijn gemaakt. Het kabinet
heeft daar zeer serieus naar gekeken, de gevraagde
informatie verstrekt, verschillende toezeggingen gedaan
en in de tweede nota van wijziging onder andere een
relativering van het relativiteitsvereiste opgenomen. Ik
dank de Kamer voor deze inbreng. Op veel onderdelen
heeft het kabinet gelijk de voorstellen kunnen versterken.
De Kamer heeft op deze manier nu al wezenlijk bijgedragen aan de voortgang van de Crisis- en herstelwet. Dat is
de kwaliteit ten goede gekomen en verbreedt het
draagvlak verder. Dat is winst. Uiteraard zullen de
bewindslieden in de schriftelijke beantwoording ingaan
op de zaken die de woordvoerders naar voren hebben
gebracht. Ik sluit dit gedeelte van mijn inbreng af met de
opmerking dat de voorgeschiedenis van dit wetsvoorstel
mij het vertrouwen geeft dat de Crisis- en herstelwet in
de komende jaren inderdaad kan zorgen voor het behoud
van werkgelegenheid en verduurzaming van onze
economie. Laten wij dat doel in het debat van vandaag
en de uitvoering van de wet niet uit het oog verliezen.
Uit de inbreng van de woordvoerders leid ik af dat

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2191

Balkenende
Kamer en kabinet het hierover eens zijn. Dat wilde ik in
algemene zin zeggen over de achtergronden van het
wetsvoorstel en het proces. Vervolgens wil ik stilstaan bij
een aantal algemene opmerkingen van de Kamerleden.
De voorzitter: Ik geef zo meteen de heer Van der Ham
de gelegenheid om te interrumperen, maar ik zag dat de
heer Roemer zojuist ook wilde interrumperen. De Kamer
heeft nu de inleiding gehad. Ik wil mensen geenszins
beperken in hun mogelijkheden om op deze inleiding te
reageren. Het is vandaag een beetje improviseren. Eerst
is de heer Van der Ham van harte uitgenodigd om te
interrumperen en daarna de heer Roemer, als hij nog
steeds wil.
De heer Van der Ham (D66): De minister-president zei
dat dit wetsvoorstel niet voor niets de naam Crisis- en
herstelwet heeft gekregen, want daarmee wordt wel
degelijk iets gedaan aan de crisis en aan het herstel. Nu
heeft de Raad van State daar anders over geoordeeld.
Die heeft daar iets anders over gezegd. De ministerpresident wil de plannen ook niet laten doorrekenen door
het CPB. Begrijpt hij in die context mijn amendement?
Minister Balkenende: Ik vind het onlogisch om zoiets als
dit wetsvoorstel te laten doorrekenen door het CPB
omdat het op andere momenten wordt ingeschakeld. Het
CPB wordt gevraagd bij zaken als beleidsvoorstellen,
begrotingen, concrete voorstellen en het crisispakket.
Wat wij hier doen is van een andere orde. Hierbij gaat
het om het versnellen van procedures. Dat heeft een
nationale dimensie maar evenzeer een dimensie voor de
medeoverheden. Dan is het niet direct logisch om te
spreken over een doorrekening door het CPB. Dat lijkt
mij niet verstandig. Wel hebben wij rekening gehouden
met de juridische kritiek. Dat was kritiek van de Raad van
State en van de Kamer. Zoals de Kamer weet, hebben wij
echter ook Actal benaderd. Daar hebben wij een brief
over geschreven. Tegen die achtergronden moet ook dit
voorstel worden gezien. Dat is een.
Het tweede punt. De Crisis- en herstelwet beoogt een
antwoord te geven op de bestaande problemen. Wij zien
dat er plannen en projecten zijn die vaak te veel worden
opgesloten in een lange duur van procedures. Dat willen
wij gewoon versnellen. Wij willen gewoon dat zaken
eerder kunnen worden bereikt. Het feit dat je zaken naar
voren kunt halen, maakt dat er sneller werkgelegenheid
kan worden gecreëerd. Dat past ook in deze tijd. Met
andere woorden, het doel is om bedrijvigheid en
werkgelegenheid te stimuleren. Dat doen wij door
versnelling van procedures.
De heer Van der Ham (D66): Maar daarvan zegt de Raad
van State: deze wet komt te laat om voor de korte
termijn iets bij te dragen aan de bestrijding van de crisis.
Minister Balkenende: Ja.
De heer Van der Ham (D66): Dat zegt de Raad van State.
Kunt u daarop ingaan? Daarbij, op langere termijn kun je
zeggen: het geld en de projecten die hierbij worden
genoemd, waren al gereserveerde projecten en daarvoor
was al geld gereserveerd; per saldo zal er niet meer geld
in de economie worden gepompt dan al zou geschieden;
het gebeurt misschien iets eerder. Wat dat betreft, is het

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

logischerwijs ook helemaal niet gek dat de Raad van
State die opmerking maakt.
Minister Balkenende: Nee. Ik heb een aantal waarderende opmerkingen gemaakt over de Raad van State. Het
gaat hierbij om het idee hoe je met grote projecten
omgaat, wat de procedure kan betekenen om het sneller
te gaan doen. Ook gaat het erom dat zaken meer in
samenhang worden bekeken. Dat zijn een paar goede
dingen geweest. Ik heb bij de algemene beschouwingen
een kritische opmerking gemaakt over het advies van de
Raad van State. De raad heeft bijvoorbeeld gezegd: er
wordt vaak geklaagd over procedures, maar wij zien dat
de laatste 20 jaar toch heel veel is bereikt in Nederland.
Toen dacht ik van: er wordt hier te veel gerelativeerd,
omdat de procedures te lang zijn. Dat was mijn eerste
punt van kritiek. Het tweede punt dan. Men heeft de
commissie-Elverding aangehaald. Toen werd gezegd: ja,
politiek en bestuurlijk onvermogen. Er is dan geen enkel
misverstand over dat waar sprake is van politiek en
bestuurlijk onvermogen wij dat ons moeten aantrekken.
Dat geldt voor iedereen, voor heel bestuurlijk Nederland.
Maar dat gezegd hebbende, weet ik dat procedures
sneller kunnen.
Dan kom ik bij een aantal concrete ervaringen, dat ik
heb meegemaakt tijdens een tweedaags werkbezoek.
Gewoon dingen die je hoort, zoals toen ik in Utrecht was.
Ik hoorde daar over een fietsenstalling die daar tijdelijk
zou moeten worden gerealiseerd voor de duur van vijf
jaar. In de buurt van het station moest namelijk een
tijdelijke locatie worden gemaakt. Het heeft anderhalf
jaar geduurd voordat dit mogelijk werd gemaakt. Dat is
een voorbeeld. U kent ook de mijnheer in Utrecht die op
elke slak zout legt en daardoor hele delen van Hoog
Catharijne wist tegen te houden. Ik heb ook gehoord van
bedrijven die soms eindeloos procedures benutten voor
hun eigen economische belang. Ze spreken dan over
fijnstof, terwijl het feitelijk niet daar om gaat, maar om
heel iets anders. Als ik met mensen spreek over de vraag
wat naar hun gevoel deze wet betekent, krijg ik te horen
van bestuurders van provincies en gemeenten dat het
hen zal helpen. In Utrecht kreeg ik heel duidelijk te
horen: dit helpt. Als ik spreek met mensen uit de
bouwwereld, krijg ik te horen: dit helpt. Elke maand
tijdwinst is er een. Het stimuleert immers de bedrijvigheid. Daarom houd ik er niet van om te zeer te relativeren. In deze tijd moet er veel worden gedaan.
Als de Raad van State zegt dat wij te laat zijn, zeg ik:
tot vorig jaar oktober, november hoorde je nog niet van
bedrijven dat het misging. Sterker nog, 2008 was een
prima jaar tot die tijd. Toen is het omgeslagen. Ik heb
eerder dit jaar gezegd dat wij de procedures willen
versnellen. Hetgeen wij nu met elkaar bereiken, ook door
de medewerking van de kant van de Kamer – waarvoor
ik grote waardering heb – hebben wij in korte tijd een
slag gemaakt op het gebied van snellere procedures. Dat
vind ik grote winst. Ik moet zeggen: wij moeten alles uit
de kast halen. Op dat punt heb ik dus een wat andere
opvatting dan de Raad van State.
De heer Van der Ham (D66): Dat deze wet zal versnellen, is wel duidelijk. Maar het moet ook nog maar blijken
uit de procedures, merk ik daarbij op. Dat was mijn vraag
echter niet. Mijn vraag was: is dit nu voor de economie
uiteindelijk echt een impuls? Zelfs bij de hoorzitting die
wij hebben gehouden, zei VNO/NCW desgevraagd: dit

12 november 2009
TK 24

24-2192

Balkenende
moeten wij allemaal doen; wij zijn natuurlijk voor dit
wetsvoorstel; breng het zo snel mogelijk in stemming;
allemaal hartstikke goed, maar voor de economie zijn
toch andere dingen nodig. Wij kunnen het eens worden
dat deze wet gaat om een versnelling. Dat is waar. Maar
het gaat niet over meer geld in de economie pompen.
Dat gebeurt hooguit iets eerder. Dat kan nuttig zijn, maar
dat zal niet die grote aantrekkende werking hebben voor
de economie die u steeds ervan suggereert.
Minister Balkenende: Als wij met elkaar vaststellen – op
dat punt ben ik blij dat wij eenzelfde lijn hebben – dat het
procedures versnelt. Het feit dat procedures kunnen
worden versneld, is wel relevant. Als er namelijk plannen
zijn en daarvoor gelden zijn gevoteerd, terwijl die
plannen niet kunnen worden gerealiseerd vanwege de
lange duur van procedures, dan hebben wij te maken
met gemiste kansen. Juist in deze tijd waarin de
economische crisis zo hard toeslaat, moet je alles uit de
kast halen om datgene wat je kunt doen in ieder geval in
de tijd naar voren te halen. Nu duren in Nederland
procedures heel lang en nu duurt het heel lang voordat
je projecten kunt realiseren. Ik vind dat er juist in deze
tijd alles aan gedaan moet worden om de bedrijvigheid
te stimuleren, opdat mensen aan het werk kunnen
blijven. U hebt gelijk: de echte crisisbestrijding heeft te
maken met geheel andere dingen. Die heeft te maken
met het feit dat je voorlopig genoegen neemt met een
hoog financieringstekort, omdat je de economie
stimuleert. Die heeft te maken met het crisispakket. Die
zal straks ook te maken hebben met het weer krijgen van
het vertrouwen van producent en consument. Daar doe
ik niets aan af, maar ik ben er vast van overtuigd dat
deze wet helpt. Is hij een totaaloplossing? Nee, daar hebt
u gelijk in.
De heer Roemer (SP): Met alle stukken kan het kabinet
geen feiten geven die de versnelling aantonen. Het
kabinet kan niet de onderbouwing geven voor de
versnelling en zeggen waardoor die precies ontstaat. Het
kan niet zeggen wat de daadwerkelijke winst is. Het
betoog van de minister-president klinkt mooi, maar
daarin klinkt met name de symbolische waarde van de
wet door. Dat was ook mijn verwijt in eerste termijn. Dit
heeft vooral een symbolische waarde. Ik ben het met het
kabinet eens dat met de versnelling van de procedures
heel wat winst te bereiken valt. Daarom zijn wij ook met
tal van trajecten bezig geweest. Ik denk aan Elverding, de
bestuurlijke lus enzovoorts. Er zijn constructieve
bijdragen geleverd en zij zullen op de lange termijn
structureel hun werking hebben, maar projecten die heel
snel tot werkgelegenheid hadden kunnen leiden, zijn juist
niet aangegeven.

Voor de ontwikkelingsgebieden en de lokale projecten
met een nationale betekenis – zie hoofdstuk 2 van de wet
– gaan wij de ruimtelijke ontwikkelingen uit het slop
trekken, ruimtelijke ontwikkelingen die al jarenlang
stagneren. Dat is moeilijk met tijdwinst weer te geven,
maar hierbij moet eerder in jaren dan in maanden
worden gedacht.
Bij de versnelde uitvoering van de bouwprojecten – zie
hoofdstuk 2, afdeling 6 – kan de totale tijdwinst voor
projecten oplopen tot meer dan twee jaar. De provinciale
coördinatieregeling voor windmolens op land draagt bij
aan een tijdwinst van anderhalf tot twee jaar bij
projecten die nu vaak een doorlooptijd hebben van acht
tot tien jaar. De versnelde beslistermijn van de rechter
leidt tot een versnelling van gemiddeld maximaal zes
maanden. Zo kan ik nog wel een tijdje doorgaan. Voor
ruimtelijke projecten van decentrale overheden wordt de
onteigeningsprocedure met vier tot vijf maanden
versneld. Door de ontkoppeling van ro-procedure en het
onteigeningsbesluit komt er nog eens enkele weken tot
enkele maanden bij. De maatregel op het gebied van de
milieueffectrapportage leidt tot een versnelling van
enkele maanden. Zeker bij de voorziening van hoofdstuk
2 van de wet kan het dus om zeer forse tijdwinst gaan.
Elke maatregel draagt een steentje bij en de som der
delen maakt dat de versnelling van projecten substantieel is. Wat de wet voor specifieke projecten oplevert,
verschilt van project tot project. Er zitten projecten bij
waarvoor de versnelling kan oplopen tot anderhalf jaar
en er zitten projecten bij die al bijna in uitvoering gaan.
Daar is weinig tijdwinst mee te behalen, maar vanwege
bijvoorbeeld de bestuursprocesrechtelijke maatregelen
zijn wij er zekerder van dat wij de vaak scherpe planning
gaan halen.
Ik gaf hiermee een paar voorbeelden waarmee je kunt
aantonen dat de wet zal leiden tot versnelling. Ik noemde
gewoon die onderwerpen die met de wet zijn aangegeven. Ik houd er niet van om te zeggen: ach, het schiet
allemaal niet op. Er wordt gewoon een kader geboden
om juist wel meer tempo te krijgen. Ik heb de voorbeelden gegeven.
De heer Roemer (SP): In 2002 dachten wij ook dat wij
met het aanpassen van wetten versnelling konden
aanbrengen. Minister De Boer kwam met een spoedwet.
Daarna kwam de ene vertraging na de andere. Ook toen
werd bij bespreking van de wet van de kant van het
kabinet een vergelijkbaar antwoord gegeven. Het zei wat
op grond van de wet allemaal mogelijk was. De grootste
vertragingen ontstaan echter vooral door de manier
waarop wij de zaken hebben georganiseerd. Volgens mij
hebben wij er veel meer belang bij dat wij met name op
dat punt structureel meer aan de gang gaan in plaats van
zoiets neer te leggen. Dit heeft veel symbolische waarde
en brengt heel veel risico’s van vertraging met zich mee.
Ik heb het rijtje genoemd. Ik snap dat u niet overal op in
kunt gaan. U noemt projecten, maar de risico’s zijn
enorm groot. Met name de projecten waarmee wij allang
hadden kunnen beginnen, waarvoor morgen de schop in
de grond had gekund en waarbij dus niet sprake is van
symbolische waarde, missen wij.

Minister Balkenende: Dat is een beetje het probleem: ik
heb nu een aantal algemene opmerkingen gemaakt,
maar ik zou op dit punt afzonderlijk zijn teruggekomen
bij de onderwerpen die ik meer in detail zal bespreken. U
hebt gevraagd: wat zijn eigenlijk de gevolgen van deze
wet als het om versnelling gaat? Bereik je werkelijk wat?
Dat is de vraag die u ook nu stelt. De breedte van de
maatregelen en de diversiteit van de projecten die onder
de wet vallen, maken het onmogelijk om hierover
generieke uitspraken te doen, maar de wet kent tal van
maatregelen die leiden tot een substantiële versnelling.
Ik noem er een paar.

Minister Balkenende: Ik zie hier minister Eurlings zitten
en dan zeg ik: de laatste jaren is behoorlijk veel gedaan
om een aantal projecten juist in beweging te krijgen. Dat
is punt één. Dan punt twee.

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2193

Balkenende
De commissie-Elverding is er niet voor niets gekomen.
Dat hangt ook samen met politiek-bestuurlijk onvermogen. Hoe je zaken organiseert, is natuurlijk relevant. Dat
hebben wij onszelf aan te trekken. Dat is absoluut waar.
Op dat punt verschillen u en ik niet van mening. Alleen,
je hebt wel te maken met procedures die gewoon te veel
tijd kosten. Als ik in het land ben en mensen vragen mij
hoe het nu eigenlijk zit en waar ik tegenaan loop in de
bestuursrechtelijke praktijk, zeg ik: we kunnen de zaken
echt sneller doen en ik vind dat we wat dat betreft alles
uit de kast moeten halen. Is het verhaal van de CHW het
hele verhaal? Natuurlijk niet, het gaat om veel meer
dingen. Alleen, het draagt bij tot een versnelling van
zaken. Dit doen we voor de periode tot 2014. Sommige
onderdelen hebben een permanent karakter, maar dit zal
gevolgd moeten worden door meer structureel sneller
werken in dit land. Het duurt gewoon te lang. Iedereen
kent die voorbeelden. Ik noem de procedure rondom het
stadshart in Amstelveen, toen ik daar raadslid was. Dat
lag 18 jaar bij de Raad van State. Zo ging het. Iedereen
kent voorbeelden van hoe dat in dit land is gegaan. Dat
kan dus niet meer.
De heer Roemer (SP): Nu haalt u een aantal dingen door
elkaar. U zegt het nu net alsof ik dat niet zou vinden. We
hebben niet voor niets voor de spoedwet gestemd.
Hoewel we dachten dat de projecten misschien niet
deugen, hebben we ervoor gestemd omdat we een hekel
hebben aan bureaucratische rotzooi. We hebben ook
voor de bestuurlijke lus gestemd. We zijn allang met
elkaar bezig om die procedures te verbeteren en te
versnellen. Tal van wetten zijn al onderweg naar de
Kamer, waar de Kamer zich nog over buigt, die de
verbeteringen al in zich hebben. Mijn pleidooi was net:
ga nu juist met die wetten zo snel mogelijk naar de
Kamer, dan heb je het structureel. Nu ga je een heleboel
bij elkaar gooien, met alle risico’s van dien, zaken die wij
niet overzien. Dat is nu juist voer voor juristen. En als het
voer is voor juristen, weet ik wel wat er gaat gebeuren.
Minister Balkenende: Ik vind dat een regering uw
vragen ter harte moet nemen. Uiteindelijk moet je ervoor
oppassen dat je extra risico’s loopt. Daar doe ik niks aan
af. Misschien is de afstand tussen ons wel minder groot
dan de discussie doet vermoeden. Dat geef ik ook graag
toe. We willen namelijk met elkaar gewoon een
versnelling van procedures. U hebt een paar elementen
genoemd. U hebt gevraagd om ook naar bestaande
wetgeving te kijken. Dat is allemaal waar, maar toch heb
ik de vaste overtuiging – en met mij het hele kabinet en
ik denk ook een groot deel van deze Kamer – dat dit
wetsvoorstel wel verschil gaat maken. We moeten die
maatregelen nemen omdat we willen dat er sneller
besloten wordt. We moeten ons er niet bij neerleggen
dat we kansen missen doordat procedures te lang duren.
Dat is de overtuiging. We kunnen er altijd verder over
praten. Dat gaan we maandag doen. We zullen eerst ons
schriftelijk antwoord aan de Kamer sturen. Maar de vaste
overtuiging is dat we dat tempo willen maken en dat we
daarvoor alles uit de kast halen.

Voorlopig zijn we nog niet helemaal uit het dal. Dat is
goed, daar zijn we het over eens. Maar ik zou wel willen
dat er iets royaler wordt erkend dat de Raad van State
gelijk heeft dat het wel heel lang heeft geduurd. Ik
herinner de minister-president – dat zal hij niet leuk
vinden – maar even aan het feit dat mijn fractievoorzitter
vorig jaar januari zei: het zal slecht gaan met de
economie, er komt een recessie. Vorig jaar september
lazerde alles in elkaar in de financiële wereldeconomie.
Dit kabinet heeft besloten tegen de zomer, eigenlijk
anderhalf jaar later, dit in werking te zetten. Ministerpresident, we zijn blij dat het er is. Hartstikke goed. We
doen volop met u mee, maar als zelfs de Raad van State
zegt ″tjongejonge, dit is wel erg laat″, dan kunt u daar
toch niet meer onderuit.
Minister Balkenende: In de eerste plaats stel ik het op
prijs, mijnheer Aptroot, dat u ook wilt meewerken aan de
versnelling van procedures. Ik heb uw opmerkingen
nadrukkelijk beschouwd als een ondersteuning van wat
het kabinet voor ogen heeft. U bent van de oppositiepartij, maar het is goed om dat tegen elkaar te zeggen. Dat
werkt goed voor het draagvlak. De opmerking van de
Raad van State dat we wat laat zijn, is in feite in
contradictie met het advies van de Raad van State. Ik heb
net twee voorbeelden genoemd waarin de snelheid van
bestuursprocesrecht werd gerelativeerd. Ik hoef die niet
te herhalen. Ik vind het merkwaardig dat als je aan de
ene kant relativeert – want er wordt wel gesproken over
politiek-bestuurlijk onvermogen en er wordt gezegd dat
er toch veel is gerealiseerd in Nederland – om aan de
andere kant te zeggen: ja, u bent wel laat. Dat kan ik niet
helemaal met elkaar rijmen. Maar goed, dat is de Raad
van State. We zijn daarop ingegaan.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ik zou de ministerpresident nadere duidelijkheid willen vragen omtrent zijn
bewering dat met deze wet duizenden arbeidsplaatsen
gecreëerd of gered worden.
Minister Balkenende: Ik wil daar later op terugkomen.
Dit is nu een voorbeeld van de meer specifieke vragen
waarvan ik mij had voorgenomen om die later te
behandelen.
De heer Roemer (SP): Ik kom terug op een van de eerste
zinnen uit de inleiding van de minister-president. Als ik
het goed heb begrepen, zei de minister-president dat
deze wet de vlag is die de lading dekt en dat die eigenlijk
ook geen wijziging behoeft. Hoe kijkt de ministerpresident dan aan tegen 65 amendementen uit de
Kamer?

De heer Aptroot (VVD): De minister-president zet de
Raad van State wat te gemakkelijk opzij door te stellen
dat ze hebben gezegd dat het te laat komt. De VVDfractie is het met de regering eens dat dit naar voren
halen van projecten en snelle procedures helpt.

Minister Balkenende: Ik zie ten eerste een grote mate
van betrokkenheid van de Kamer. Ten tweede zie ik dat
men een grote mate van zorgvuldigheid aan de dag
wenst te leggen. Een fundamenteel wetsvoorstel zoals dit
leidt tot reacties, commentaar en kritiek. Dat hoort erbij.
Wij zullen daar maandag verder over spreken. Uiteraard
zullen wij de amendementen van commentaar voorzien.
Ik ga in op de afzonderlijke vragen.
De heer Vendrik sprak over de werkgelegenheidseffecten, maar ook de heren Roemer en Mos vroegen
daarnaar. Ik heb daar al iets over gezegd in mijn
inleiding. Alleen al in de bouw staan dit jaar en komend
jaar 50.000 banen op het spel. De projecten waar de

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2194

Balkenende
Crisis- en herstelwet betrekking op heeft, leveren
gezamenlijk heel veel werkgelegenheid op in de
komende jaren. Bij de projecten die voortvloeien uit de
Nota Ruimte gaat het in totaal om meer dan 100.000
mensjaren directe werkgelegenheid: woningbouw,
bedrijventerreinen, kantoren enzovoort. Ik geef een paar
voorbeelden: de stadshavens Rotterdam 25.000
mensjaren, de Zuidplaspolder 15.000 mensjaren, de
Oude Rijnzone 6400 mensjaren. Ook bij de grondwerken
en in de weg- en waterbouw gaat het om veel werk. Een
vuistregel is dat elke miljoen euro die wordt geïnvesteerd, zorgt voor 10 mensjaren werk. Het investeringsbedrag van de in de wet genoemde projecten op het
gebied van weg en openbaar vervoer overstijgt de 8 mld.
Ook hier praat je dus over een slordige 80.000 mensjaren. Daarnaast zijn er tal van projecten die in de
toekomst tot nieuwe banen leiden: Klavertje Vier in
Limburg, de Westelijke Dordtse Oever en het stationsgebied Utrecht. Dit zijn voorbeelden van plekken waar op
termijn duizenden mensen aan het werk zijn.
Als wij erin slagen om de projecten waarop de Crisisen herstelwet van toepassing is, te versnellen, houden
wij duizenden mensen aan het werk die anders misschien werkloos thuis zouden komen te zitten. Net als de
Kamer vindt het kabinet dit buitengewoon belangrijk. Wij
zetten ons hiervoor in, door deze wet, maar ook door de
genomen budgettaire stimuleringsmaatregelen. Ik noem
bijvoorbeeld de maatregel van minister Donner op het
gebied van de deeltijd-WW. Het kabinet is en blijft
vastbesloten om al het mogelijke te doen om de crisis te
bestrijden en de werkgelegenheid op peil te houden.
De heer Vendrik (GroenLinks): Ik ben het zeer eens met
het kabinet dat het hecht aan handhaving of creatie van
werkgelegenheid in de bouw. Dat is een belangrijk punt.
Als de minister-president deze redenering zou voorleggen aan het Centraal Planbureau, dan zou hij moeten
kiezen tussen twee opties. Hij heeft gelijk als hij
bijvoorbeeld in de jaren 2010, 2011 en 2012 een aantal
miljarden extra op tafel legt, maar dat gebeurt niet. Er
wordt niet extra geïnvesteerd ten opzichte van eerdere
planningen die beschikbaar waren, bijvoorbeeld voor de
Nota Ruimte of het MIRT. De andere optie was dat de
bestaande financiering zonder de Crisis- en herstelwet
eigenlijk een verkeerde vorm van boekhouden was en
dat de minister van Verkeer en Waterstaat er eigenlijk
mee rekende dat hij aan het einde voortdurend extra
geld zou overhouden. Het eerste is volgens mij niet waar
en het laatste wil volgens mij niet de waarheid van het
kabinet zijn. Waar komen die extra banen vandaan?

hebben gesproken over zaken zoals duurzame energie. Ik
heb een paar voorbeelden gegeven; die hoef ik niet te
herhalen. Die zaken leiden tot bedrijvigheid. Kortom, het
naar voren halen van zaken die al gepland waren, is een
versnelling van bedrijvigheid en leidt op korte termijn tot
meer werkgelegenheid. Is dat het hele verhaal? Natuurlijk
niet. Daar heeft de heer Vendrik ook gelijk in. Het zit hem
immers ook in de grote budgetten. Dat is ook weer het
wezen van deze wet. Dat is een kwestie van gelden die
op gemeentelijk en provinciaal niveau worden ingezet.
Daarom hebben wij ook overleg gevoerd over deze wet
met de VNG en het IPO om te bekijken wat het voor hen
betekent. Als wij de zaak in beweging kunnen krijgen en
sneller kunnen opereren, dan is er eerder bedrijvigheid.
Dan kunnen mensen eerder aan de slag. Juist dat sneller
opereren is zo van belang omdat wij nu midden in de
financiële crisis zitten. Daarom moeten wij het juist doen.
De heer Vendrik (GroenLinks): Dit debat is een tikje
vreemd. Dit voorjaar hebben wij er bij verschillende
gelegenheden bij het kabinet op aangedrongen dat het
zou stimuleren naast het begrotingsbeleid, de automatische stabilisatoren, het buiten de kaders plaatsen van de
WW en het echt conjunctuurneutraal maken van de
begroting. Dat werd ook gevraagd door Europa. Door de
minister-president, maar ook door de minister van
Financiën is toen herhaaldelijk gezegd: ho, ho, we doen
al genoeg via de automatische stabilisatoren en dat is
het wel zo’n beetje.
Als het daartoe beperkt blijft, en ik denk dat dat ook de
waarheid is als het gaat over de wijze waarop het
begrotingsbeleid anno 2009, 2010, 2011 eruitziet, dan
komen er geen extra banen. Die komen er niet. En dan
kan de minister-president dat hier ook niet uitventen als
een effect van zijn wet. Dat kan de minister-president pas
als versnelde procedures ertoe leiden dat extra geld van
het kabinet in 2010 bijvoorbeeld tot besteding komt.
Maar er is geen extra geld, dus die extra banen zijn er
niet.

Minister Balkenende: Wanneer er zowel op nationaal als
op decentraal niveau plannen zijn en budgetten zijn
vrijgemaakt, dan is de vraag wanneer je ermee kunt
beginnen. Als je de snelheid van handelen kunt
bevorderen door snelle procedures, zal er eerder
bedrijvigheid zijn. Dat is precies de reden waarom
bijvoorbeeld de bouwwereld graag wil dat de plannen
die er zijn, eerder gerealiseerd worden. Dat helpt hen
sneller en beter door deze periode heen. Dat geldt in het
algemeen. Daarnaast hebben wij in het crisispakket ook
de nodige stimuleringsmaatregelen genomen. Daar heeft
de heer Vendrik gelijk in. Eerder in dit debat heb ik het
genoemd: dit jaar een bedrag van 3 mld. en volgend jaar
ook een bedrag van 3 mld. Dat zijn zaken die de
economie stimuleren, maar je moet ze wel realiseren. Wij

Minister Balkenende: Het gaat om het volgende. U kent
de cijfers van het Centraal Planbureau net zo goed of
nog beter dan ik. Als eerst wordt gesproken over een
getal van werkloosheid dat hoger is dan 700.000 en
naderhand blijkt dat de werkloosheid in de 600.000 zit,
dan wordt dat bijvoorbeeld mede verklaard door een
instrument als de deeltijd-WW. Dat dempt de werkloosheid op korte termijn. Ik noem dit voorbeeld om aan te
geven dat er de nodige instrumenten zijn van de kant
van het kabinet om de economie op korte termijn te
stimuleren. Dat levert op een gegeven moment gewoon
banen op. Daarom noemen wij dat verschil tussen een
eerste idee van het Planbureau van meer dan 700.000
werklozen en vervolgens een werkloosheid op een lager
niveau.
Waar het nu om gaat, is dat je op korte termijn
probeert zo veel mogelijk werk te genereren als er
plannen zijn om zaken naar voren te halen. De betekenis
van deze wet is dat je datgene wat misschien eerst na
anderhalf of twee jaar kan worden gerealiseerd, naar
voren haalt. Dan hebt u natuurlijk gelijk dat u zegt: oké,
dat voordeel heb je dan gehaald. Dat is natuurlijk het
wezen van deze wet: dat je zaken sneller wilt realiseren.
Maar u hebt natuurlijk ook gelijk dat als je praat over de
wens om er meer aan toe te voegen, het dan een kwestie
is van de hoeveelheid extra geld die dan op de plank

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2195

Balkenende
komt. Maar je moet een onderscheid maken. Er is een
vraag: wat kun je op korte termijn realiseren. Daar levert
deze wet een bijdrage aan via de versnelling van de
procedures. Maar als je op een gegeven moment meer
dingen wilt doen, dan is het een kwestie van beleid. Voor
een deel is het stimuleren van de kant van de overheid,
maar voor een deel zal het ook weer moeten gaan om
herstel van vertrouwen in de marktsector. Wij kunnen
wel stimuleren als staat, maar er is ook een grens aan. U
weet dat het debat aanvankelijk werd gedomineerd door
de vraag: hoe stimuleer je de economie op de korte
termijn? Maar je moet wel kijken naar de exitstrategie.
Want je moet ook oog hebben voor de soliditeit van je
overheidsfinanciën. In die zin moet je gewoon eigenlijk
hopen, en dat zal de essentie zijn van het economisch
herstel, dat de marktsector op een gegeven moment
weer gaat functioneren. Natuurlijk moet dat gebeuren.
Maar het is een combinatie van stimuleren op korte
termijn, exitstrategie, herstel van vertrouwen in de
marktsector, maar wel datgene wat je kunt doen sneller
doen. En daar levert deze wet een bijdrage aan.

Minister Balkenende: Ik heb ook aangegeven dat wij
nadrukkelijk rekening hebben gehouden met het
commentaar van de Raad van State. Wij hebben die

Deltawetachtige benadering bij grotere projecten
opgepakt. U weet hoe wij daarmee om zijn gegaan. En
voor het overige zeg ik: wij hebben alles uit de kast
gehaald, wij pakken gewoon goed suggesties op. Wij
gaan uiteraard in op kritiek van de Kamer. Er is ook hard
gewerkt door de Kamer. Maar alles staat in het teken van
de vraag: hoe krijgen wij zaken in beweging? Elke maand
tijdwinst is een voordeel in deze tijd waarin het zo
moeilijk gaat.
Er is een aantal vragen gesteld, onder andere door de
heer Vendrik en door de heer Roemer. Zij zeiden dat ik
misbruik van de crisis maak door projecten er doorheen
te drukken waarvoor geen draagvlak is. De heer Roemer
gebruikte de term misbruik en de heer Vendrik had het
over discutabele projecten. Ik herken mij niet in dat
beeld. Wij hebben de maatregelen en projecten op een
zorgvuldige manier gekozen, met het oog op de effecten
op de werkgelegenheid en de duurzame ontwikkeling. De
Crisis- en herstelwet is een voorwaardenscheppende wet.
De voorwaarden worden geschapen voor snelle en
efficiënte besluitvorming over projecten. Daar ben ik
zo-even ook al op ingegaan. De Crisis- en herstelwet
vervangt de besluiten over projecten niet; over elk
project wordt nog ten minste één expliciet besluit
genomen, waarop van tevoren kan worden ingesproken
en waartegen nadien bezwaar en beroep openstaan. Het
kabinet hecht zeer aan ordentelijke en zorgvuldige
procedures en heeft binnen die randvoorwaarden
gekeken naar vereenvoudiging en versnelling.
De heer Roemer en de heer Vendrik hebben ook
gesproken over de kritiek die onder anderen de heer
Priemus heeft geuit. Neemt door de Crisis- en herstelwet
de complexiteit van de wetgeving, en daarmee de kans
op vertraging, niet toe in plaats van af? Wat ons betreft
is dat niet aan de orde. Het doel van de wet was en is
vereenvoudiging en versnelling van de besluitvorming.
De wet bevat diverse maatregelen die zijn gericht op
vereenvoudiging, zoals de maatregel op het gebied van
het bestuursprocesrecht en de Onteigeningswet. Deze
zorgen rechtstreeks voor minder complexiteit. Ik wijs ook
op de manier waarop de Crisis- en herstelwet tot stand is
gekomen. De bewindspersonen hebben laten nagaan
welke belemmeringen in de praktijk worden ervaren. Bij
de voorbereiding van de wet is steeds goed bezien hoe
maatregelen zullen uitpakken. Waar het risico op
vertraging zich zou kunnen voordoen, is bewust afgezien
van maatregelen.
Dan kom ik op de verhouding tussen de Crisis- en
herstelwet en de commissie-Elverding. Meerdere leden
hebben dit punt naar voren gebracht: de heer Vendrik, de
heer Van der Ham en de heer Aptroot. Wat is het
verband tussen het een en het ander? Waar de
commissie-Elverding, en in navolging daarvan het
kabinet, voor staat is: een gedegen voorbereiding met
een breed onderzoek van alternatieven en brede
betrokkenheid van partijen; een goed afgewogen en
duidelijk gemarkeerd voorkeursbesluit; snelle en
effectieve realisatie van het genomen besluit. Waar de
Crisis- en herstelwet met name aan bijdraagt, is het
derde punt: een snelle en effectieve realisatie van
projecten. Tal van maatregelen uit de wet zijn daarop
gericht. De commissie-Elverding noemt ook het
bestuursprocesrecht. Vooruitlopend op een definitieve
wet wordt dit nu versneld geregeld. Je ziet ook heel sterk
de eerste twee punten terug, bijvoorbeeld in de
suggestie van de VNG om een procedure in de wet op te

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

De heer Van der Ham (D66): Je hebt een bakje op tafel
staan met ″to build″. Dat moet gebouwd worden en dat
gaan we nu sneller doen. Als dat leeg is, dan heb je per
saldo niets meer gedaan. Maar dat debatje hebben wij
daarnet al gehad. Even over die versnelling. U zegt: deze
wet is nodig om echt te versnellen. Nu hebben we de
Spoedwet wegverbreding gehad. Wij hebben over de
coördinatie WRO-systeem gehad. Wij hebben de Wet op
de bestuurlijke lus gehad. Die wetten zijn nog maar net
behandeld. Sluit u nu uit dat op grond van die regelingen, die ook van start gaan, diezelfde versnelling ook
bereikt zou kunnen worden?
Minister Balkenende: U zegt: laat deze wet maar zitten?
Begrijp ik dat goed? U zegt: je hebt bepaalde instrumenten, laat dat nu functioneren? Als dat de achtergrond van
uw vraag zou zijn, dan zeg ik: dat ben ik dan niet met u
eens. Ik ben ervan overtuigd dat deze wet wel degelijk
gaat bijdragen aan de versnelling van procedures. Dat is
ook de overtuiging van mensen in de bouwwereld en
vertegenwoordigers van provincies en gemeenten.
Iedereen ziet hier de voordelen van in. Ik zou dus zeggen:
alles uit de kast halen en dit voorstel draagt daaraan bij.
Dat is mijn vaste overtuiging. Dat is ook de reden
waarom wij er nu met elkaar over spreken.
De heer Van der Ham (D66): Maar al die regelingen zijn
ook bedoeld om precies dat te bereiken: een versnelling.
En die zijn nog niet eens allemaal van start gegaan. En
nu zeg u al: het is niet genoeg. U doet bijna verwijtend
naar mij: dus u vindt dat het maar trager moet zijn. Nee,
dat vind ik natuurlijk niet. Als het sneller kan, dan moet
het natuurlijk sneller. Wij hebben alleen niet voor niets al
die wetgevingsprocedures doorlopen in de Kamer, met
grote steun in de Kamer, links, rechts. En dan denk ik: tja,
zal dat niet voldoende zijn? En dat zeg ik niet alleen. Dat
zegt ook de instantie die ons hier in huis rond procedures heel goed adviseert. Dat is de Raad van State. Die
zegt: het is maar de vraag of dit allemaal sneller gaat. De
Raad van State wijst trouwens ook naar die regels.

Crisis- en herstelwet

24-2196

Balkenende
nemen voor lokale projecten met nationale betekenis. Die
procedure is geïnspireerd op de commissie-Elverding:
een structuurvisie met een brede alternatievenafweging,
een verplicht bestuursakkoord en daarna versnelde
besluitvorming en daadkrachtige uitvoering. Kortom, de
Crisis- en herstelwet en het kabinetsstandpunt inzake de
commissie-Elverding liggen in mijn opinie in elkaars
verlengde. Ik kan u melden dat de heer Elverding dit zelf
eveneens zo ziet.
De heer Samsom (PvdA): Onze waardering van de
manier waarop ″Elverding″ in de wet is verwerkt, is toch
iets anders. Er zitten inderdaad al elementen in en dat is
mooi. Dit geldt zeker voor de derde, laatste fase. Vooral
aan het begin kan de besluitvorming echter nog op tal
van manieren worden verbeterd en kunnen beter
plannen worden gemaakt. Ik weet dat de minister van
Verkeer en Waterstaat al bezig is. Ik heb hem in mijn
termijn expliciet gevraagd of de regering bereid is om, in
aanvulling op de Crisis- en herstelwet, ook een soort
crisis- en herstelaanpak te presenteren, waarmee wij
″Elverding″, verder dan tot nu toe is gebeurd, verpakken
in wetgeving. Dat gaat niet onmiddellijk leiden tot betere
projecten, maar wel tot betere plannen, die later voor
onze economie van groot belang zijn.
Minister Balkenende: Zullen wij het zo doen, mijnheer
Samsom, dat wij dit punt meenemen in onze schriftelijke
reactie op dit punt en daar iets uitgebreider op ingaan? Ik
vind het een relevante vraag die u naar voren brengt.
De heer Vendrik (GroenLinks): Dit is toch een fundamenteel punt. Twee leden van de commissie-Elverding
hebben bij gelegenheid van de hoorzitting in de Kamer
over de Crisis- en herstelwet luid en duidelijk laten weten
dat dit precies niet is wat zij beoogd hebben met het
advies-Elverding. De minister-president zegt nu dat de
commissievoorzitter het kabinet kennelijk heeft laten
weten dat de Crisis- en herstelwet precies doet wat
Elverding heeft beoogd. Dat is merkwaardig. Hoe kan
dat?
Minister Balkenende: Dan gaan wij nog eens even wat
dieper op zaken in, want ik krijg weer wat extra
informatie aangereikt, dus laat ik die dan maar in het
debat benutten. Moet de aanbeveling van de commissieElverding ook onverkort in andere ruimtelijke wetgeving,
zoals de Wro, worden opgenomen? Laat ik eerst deze
opmerking maken. Wij hebben van de heer Elverding
begrepen dat hij tevreden is over het verband tussen zijn
werk en datgene wat wij doen. Ik heb zo-even die drie
elementen genoemd, dus die hoef ik niet te herhalen.
Wat ons betreft ligt het ook in elkaars verlengde. De
commissie-Elverding heeft ook te maken met de wijze
waarop wij zaken in Nederland sneller kunnen organiseren en vooral ook met het politiek en bestuurlijk
onvermogen. Dat is allemaal waar. Wij moeten echter
ook kijken naar de procesrechtelijke kant van het geheel.
Dat is onze waarneming en dat is ook de intentie van
waaruit wij dit alles hebben bekeken. Om die reden
hebben wij gezegd dat wij het op deze manier doen.
De commissie-Elverding is niet alleen een kwestie van
wetgeving. Er wordt meer ondernomen dan alleen de
wijziging van de Tracéwet die in voorbereiding is. De
acties in het kader van de verbetering van de wet zijn in
ambtelijke voorbereiding en gaan bovendien verder dan

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

alleen de Tracéwetprojecten. Wat de wetgeving betreft is
het belangrijk om het gedachtegoed van de commissieElverding niet te juridiseren. De werkwijze van sneller en
beter kan niet simpelweg verplicht worden gesteld. Een
verbreding van de aanbevelingen voor elke vorm van
ruimtelijke besluiten moet daarom goed worden
doordracht. Bij grote projecten wordt een zeer groot deel
van de ruimtelijke besluitvorming ook in gang gezet door
burgers. Daar is dikwijls geen sprake van grote maatschappelijke opgaven of weerstand; daarvoor hoeven
geen alternatieven te worden onderzocht. Dikwijls is er
ook geen andere overheid bij betrokken. Dat neemt niet
weg dat er op projecten die onder de ruimtelijke
ordening vallen op onderdelen winst valt te behalen. Ik
wil daarom toezeggen om na te gaan voor welke soorten
ruimtelijke besluitvorming in de WRO het gedachtegoed
van sneller en beter kan leiden tot specifieke aanpassingen in de Wet ruimtelijke ordening. Dit was een
opmerking in meer algemene zin, naar aanleiding van
hetgeen de heer Samsom naar voren heeft gebracht. Het
gaat mij vooral om de complementariteit tussen een en
ander.
De heer Vendrik (GroenLinks): Dit snap ik niet. De
commissie-Elverding heeft een belangrijk advies
neergelegd bij het kabinet en de Kamer. Hoe kunnen wij
sneller de procedures realiseren? Hoe bereiken wij
snellere doorlooptijden van projecten? Snelheid was het
oogmerk; het moest sneller en beter. Nu horen wij dat
wij op de belangrijkste onderdelen van het Elverdingadvies, die niet in de Crisis- en herstelwet zitten, nog een
nadere reactie krijgen. Daar snap ik helemaal niets van.
Je wilt een Crisis- en herstelwet, want je wilt betere
projecten en snellere doorlooptijden. Dan heb je
daarvoor een kans, maar dan pak je de hoofdmoot van
Elverding niet mee in de Crisis- en herstelwet. Hoe kan
dat nu?
Voorzitter: Cramer
Minister Balkenende: Als de heer Vendrik had geluisterd
naar wat ik heb gezegd, had hij kunnen horen dat er in
het advies van de commissie-Elverding drie belangrijke
punten zitten. Ik heb ze genoemd: een gedegen
voorbereiding, met een breed onderzoek naar alternatieven en een brede betrokkenheid van partijen, een goed
afgewogen en duidelijk gemarkeerd voorkeursbesluit en
een snelle en effectieve realisatie van het genomen
besluit. Dat zijn de punten die te maken hebben met de
commissie-Elverding. In de Crisis- en herstelwet zit met
name dat derde element, dat te maken heeft met de
procedures. Ik heb gezegd dat wij ook de twee eerste
elementen terugzien in het geheel. Ik wijs in dit verband
op de suggestie van de VNG om een lokaal project een
nationale betekenis en een speciale procedure te geven.
Die procedure is geïnspireerd door Elverding; een
structuurvisie met brede alternatievenafweging, een
verplicht bestuursakkoord en daarna een snelle
besluitvorming en een daadkrachtige uitvoering.
In het voorstel staat wat er op lokaal niveau kan
gebeuren met grote bouwprojecten, wat natuurlijk ook
samenhangt met hetgeen de Raad van State naar voren
heeft gebracht, maar daarin pakken wij het gedachtegoed
van Elverding gewoon op. Wat ons betreft is er dus
sprake van complementariteit van het gedachtegoed van

12 november 2009
TK 24

24-2197

Balkenende
Elverding en hetgeen hier speelt. De voorzitter van de
commissie heeft dat zelf ook aangegeven.
De heer Vendrik (GroenLinks): Wij pakken het niet op.
Nee, het zou de eerste prioriteiten van het kabinet
moeten zijn. Wij wachten nog steeds op de uitwerking
door het kabinet van de hoofdlijnen van Elverding. Dat
zit niet in de procedures, dat zit niet in de betere
besluitvorming. Wij zitten nog te wachten op uw stuk.
Wij zitten nog te wachten op uw reactie. U wilt snelheid,
maar u gaat voorbij aan de hoofdboodschap van
Elverding. Dat snap ik niet. U zoekt het in het minst
belangrijke onderdeel van het advies, namelijk versnelling van procedures via wettelijke aanpassing. Als u een
echte Crisis- en herstelwet wilt, mijnheer de ministerpresident, dan had u als eerste moeten komen met de
uitwerking van het belangrijkste advies van Elverding.
Dat doet u niet en dat snap ik niet.
Minister Balkenende: De heer Vendrik maakt nu een
karikatuur van wat het kabinet doet. Ik heb toch niet voor
niets hier gezegd dat wij, toen het ging om de vraag hoe
wij de economie moeten stimuleren, eerst gekeken
hebben naar de financiële sector. Wij hebben te maken
gehad met een crisispakket, bestaande uit 3 mld.
investeringen dit jaar en een geringer bedrag volgend
jaar. Wij hebben genoegen genomen met een hoger
financieringstekort om de economie te stimuleren. Dat
zijn allemaal zaken die te maken hebben met een snelle
besluitvorming van de kant van het kabinet, om richting
te geven aan hetgeen nu nodig is. Ook dat heeft te
maken met snelheid en met ons aanvullend beleidsakkoord.
Daarnaast hebben wij te maken met de vraag hoe wij
bedrijven kunnen stimuleren. Voor een deel is dat
gewoon een kwestie van het gebruiken van de instrumenten die in het aanvullend beleidspakket zitten.
Daarnaast kun je bekijken hoe het zit met de implementatie van voorstellen en wat dat te maken heeft met de
procedures. Je kunt soms de beste voorstellen hebben of
besluiten nemen, maar als die op een gegeven moment
stokken vanwege bestuursrechtelijke situaties en
belemmeringen, dan moeten wij dat onder ogen zien.
Wat dat betreft bestaat er een verband tussen de
maatregelen die wij hebben genomen in het kader van
de crisis en hetgeen wij sneller willen realiseren. Wat dat
betreft bestaat er een verband tussen de maatregelen die
wij hebben genomen in het kader van de crisis en
hetgeen wij sneller willen realiseren. Het een hangt met
het ander samen. Elverding – u hebt gelijk – heeft te
maken met de wijze waarop je zaken bestuurlijk oppakt.
Als wordt gezegd dat wij niet snel genoeg zijn, hebben
wij ons dat aan te trekken als kabinet. Dat is echter geen
alibi om nu niets te doen aan dit vraagstuk. Ook dat
hoort erbij. Een groot deel van de Kamer onderstreept
dat en dat vind ik de winst van dit debat.
Voorzitter: Kraneveldt-van der Veen

vertragingen bestaat. Ik heb geen zin in angstverhalen
die verlammend werken, van laten wij maar stoppen en
stilstaan. Ik wil graag verder. Ik ben wel op zoek naar
meer inhoud, meer grond, voor het antwoord van het
kabinet dat het de risico’s van allerlei juridische
procedures niet zo groot inschat. Kan de ministerpresident daar nader op ingaan?
Minister Balkenende: Dit is een heel fundamentele
vraag. Normaal gesproken zou de minister van Justitie
hierop zijn ingegaan. Het vraagstuk betreft hoe je zaken
sneller kunt laten lopen. Je kunt natuurlijk een procedure
sneller later verlopen door termijnen naar voren te halen.
Als vervolgens alles wordt afgewezen, gebeurt er echter
nog niets.
Minister Hirsch Ballin: Zal ik doorgaan?
Minister Balkenende: Nee, jij gaat niet door. Er is er een
die doorgaat en dat ben ik.
Wij hebben ook te maken met Europeesrechtelijke
kaders. Wij hebben steeds aangegeven dat wij ons
bewegen binnen het Europeesrechtelijke kader, dat wij
daar niet aan gaan tornen. Dat heeft te maken met
rechtszekerheid. Als de voorbereiding zodanig is geweest
dat er onvoldoende recht is gedaan, zal je onderuit gaan
in de procedure. Dat is waar. De opmerking van de heer
Vendrik was terecht, namelijk dat wij ervoor moeten
zorgen dat wij de zaken goed organiseren. Het maakt
verschil of die toetsing Europeesrechtelijk plaatsvindt in
een procedure die misschien twee of drie jaar duurt of
dat je die zaken naar voren haalt. Wij hebben bij deze
wet steeds aangegeven dat het hier ook om zorgvuldigheid gaat. Soms schrappen wij een verplichting. De heer
Samsom heeft terecht gesproken over de MER-verplichtingen. Die gaan wij wat insnoeren omdat wij vinden dat
het niet noodzakelijk is om bepaalde dingen te doen. Dat
scheelt tijd, dat levert tijd op. Er is altijd sprake van een
besluit dat wordt genomen. Daar kan bezwaar tegen
worden ingediend. De waarborgen zijn er, maar wij gaan
het sneller doen. Heb je daarmee een garantie? Nee,
natuurlijk niet. Je zult zorgvuldig moeten blijven. Dat is
echter niet het punt. Het gaat niet ten koste van
bijvoorbeeld Europeesrechtelijke kaders of de zorgvuldigheid. Het gaat alleen wel sneller, dat is het wezen van dit
voorstel.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Dit begrijp ik. Ik heb echter toch altijd
geleerd om een beetje van het negatieve van de mens
uit te gaan. Nieuwe wetgeving zal mensen altijd uitdagen
om de randen ervan op te zoeken.
Minister Balkenende: Dat is waar.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Dat heeft de minister-president ook niet
aan een touwtje. Wij zien bijvoorbeeld problemen bij de
rechter, waar wat wachtrijen beginnen te ontstaan. Ik zou
daar in de schriftelijke beantwoording wat meer over
willen lezen.

Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Over de wens om tot versnelling te
komen, bestaan volgens mij geen verschillen van
mening. Waar wel wat zorgen over bestaan – dat is ook
in de nota naar aanleiding van het verslag verwoord – is
dat waar wij aan de ene kant snelheid kunnen boeken,
winst kunnen boeken, aan de andere kant het risico van

Minister Balkenende: Er is een aantal dingen dat wel
uitmaakt. Er is een specificering aangebracht wat betreft
de vraag wie de belanghebbenden zijn. Je moet echt een
belang hebben. Wij gaan geen situatie creëren waarin

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2198

Balkenende
elke willekeurige Nederlander maar een bezwaar kan
indienen. Je moet een belang hebben. Dat wordt
gemarkeerd. Dat betekent dat wij de kring van degenen
die bezwaar kunnen aantekenen, gaan insnoeren. Dat is
één voorbeeld. Een tweede voorbeeld is dat wij stellen
dat overheden niet met elkaar procederen. Ik weet dat
daar verschillend over wordt gedacht in deze Kamer,
maar dat maakt wel uit.
Ik was samen met minister Eurlings bij een bijeenkomst over de verlenging van de A4. Ik heb daar
actievoerders horen zeggen: wij hebben de zaak 46 jaar
tegengehouden, dus wij zullen weer wat gaan doen. Dat
is een onderstreping van hetgeen u bedoelt, mevrouw
Wiegman. Als wij zo bezig zijn in Nederland, als wij alles
opzoeken om zaken tegen te houden om ze tegen te
houden, zeg ik dat dit eigenlijk niet kan. Dat moet een
keer afgelopen zijn. Er zijn rechtswaarborgen. Mensen
hebben het recht om bezwaren in te dienen als zij
belanghebbend zijn, maar wij gaan wel tempo maken.
Te lang heeft in Nederland de situatie bestaan dat
zaken konden worden gerekt op grond van allerlei
motieven. Dat is een houding, die is erin gesleten en dat
kan gewoonweg niet. De voorstellen gaan niet ten koste
van de zorgvuldigheid, maar wij willen wel tempo. Dan
mag je best kijken wie nu precies belanghebbende is. Ik
vind dat buitengewoon relevant. Wij gaan zaken gewoon
sneller doen in dit land. Dat geldt nu gedurende de crisis,
maar het is een bredere benadering die ook zal gaan
gelden na 2014: zorgvuldigheid altijd, maar wel met
tempo. Wij gaan Nederland gewoon slagvaardiger
maken. Het heeft echt lang genoeg geduurd.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): De heer Vendrik heeft
natuurlijk wel een punt. De minister-president zegt dat je
ook naar jezelf moet kijken als bestuurlijk onvermogen
en politiek onvermogen belangrijke belemmerende
factoren zijn bij de totstandkoming van projecten. Dat is
dan toch wel een beetje te vrijblijvend. Daarmee sluit ik
mij aan bij de zorgen van mevrouw Wiegman. Het
kabinet spreekt over zorgvuldige besluitvorming. Maar
dat is een van de grootste bottlenecks. Als dat bestuurlijk
onvermogen niet wordt opgelost, vraag ik mij af of de
besluiten inderdaad wel Europeesrechtelijk-proof zullen
blijken te zijn. Wij hebben gezien dat de besluiten
onvoldoende waren ten aanzien van de kwaliteit. Het is
daarom de vraag wat het actieplan is om het bestuurlijk
onvermogen en het politiek onvermogen aan te pakken.
Wat zijn de deadlines? Welke stappen mogen wij
verwachten? Hoe beoordeelt de minister-president het
feit dat wij dit nog niet hebben opgelost maar wel op
een andere manier met de besluitvorming omgaan in het
kader van de zorgen die bestaan over onze Europeesrechtelijke verplichtingen?

processen in dit land. Wij hebben al gereageerd op het
rapport van de commissie-Elverding. Ik herinner mij de
discussie die wij erover in het kabinet hebben gehad.
Daarover hebben wij met de Kamer gecommuniceerd.
Mevrouw Ouwehand moet dus niet doen alsof wij er
niets over hebben gezegd. Ik heb wel gezegd dat wij ons
ook dit ter harte moeten nemen. Dat geldt niet alleen
voor ons. Het geldt ook voor andere bestuurlijke niveaus.
Wij willen dat zaken goed worden voorbereid. Daar doe
ik niets aan af. Die algemene notie is er. Als de discussie
over dergelijke zaken nog loopt in het kader van het
rapport van de commissie-Elverding, is dat geen vrijbrief
om dit niet te doen. Ik stel voor dat wij in de schriftelijke
beantwoording terugkomen op het rapport van de
commissie-Elverding zelf.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dat lijkt mij een goede
zaak. Dan kunnen wij daarover nog verder debatteren. Ik
vraag wel aan het kabinet om het niet opgeloste
probleem van het bestuurlijk onvermogen te koppelen
aan de zorgvuldigheid waarover het kabinet in de
memorie van toelichting voortdurend spreekt. Het wordt
nergens onderbouwd hoe de zorgvuldigheid wordt
geborgd. Naar mijn mening is dit een groot knelpunt.
De heer Van der Staaij (SGP): Een van de leden van de
commissie-Elverding heeft tijdens het rondetafelgesprek
gezegd dat de commissie nog had overwogen om de
titel ″Sneller door beter″ te gebruiken. Daarmee wilde de
commissie beklemtonen dat juist later tijd kan worden
gewonnen wanneer je in het begin de kwaliteit van de
besluitvorming hebt versterkt. Dat betekent ook dat juist
veel werk zou moeten worden gemaakt van een gedegen
alternatievenonderzoek. In hoeverre is voor de complexe
projecten die onder deze wetgeving gaan vallen
gewaarborgd dat in de voorfase het gedegen alternatievenonderzoek heeft plaatsgevonden?

Minister Balkenende: Er spelen hier twee dingen. In de
eerste plaats praten wij over de crisis. Ik zal niet herhalen
wat ik daarover heb gezegd. Ik heb uitgelegd hoe het
kabinet de crisis te lijf gaat, vorig jaar en dit jaar. Er is
sprake van stimuleringspakketten. Dit is een onderdeel
van de acties om de zaken in beweging te krijgen. Dat is
een deel van de discussie. Die heb ik zojuist geschetst.
In de tweede plaats speelt de discussie rond het
rapport van de commissie-Elverding. Ik meen dat het
wellicht goed is wanneer wij daarop in onze schriftelijke
reactie nader zullen ingaan. Ik heb gezegd dat wij
natuurlijk oog moeten hebben voor de bestuurlijke

Minister Balkenende: Ik begrijp de vraag van de heer
Van der Staaij zeer goed. Het is een belangrijk punt. Hoe
zorgvuldiger je in het voortraject bent, des te beter kan
de besluitvorming zijn en dan heb je naderhand minder
last. Hoe vaak komt het immers niet voor dat projecten
op een gegeven moment worden stilgelegd omdat blijkt
dat er nog bepaalde hiaten zijn? Ik veronderstel dat de
heer Van der Staaij en ik er hetzelfde over zullen denken.
Mijn opvatting is hoe zorgvuldiger je in het begin bent,
des te minder problemen je later ondervindt.
Wij constateren echter wel dat het vaak misgaat omdat
er toch weer nieuwe dingen worden gevonden.
Bouwprojecten kunnen stil komen te liggen omdat zich
weer een bepaalde belemmering voordoet. Dat moeten
wij eigenlijk niet hebben. Wij moeten die zorgvuldigheid
dienen. Dat vloeit voort uit de aanbevelingen van de
commissie-Elverding. Het ontslaat ons echter niet van de
verplichting om, met behoud van de zorgvuldigheid,
sneller te werken. Het een sluit het ander niet uit. Ik vind
het merkwaardig dat er tijdens dit debat een tegenstelling wordt gesuggereerd. Je hebt zorgvuldig te werken,
je moet productief zijn en je moet zorgvuldig zijn in het
begin. Wij hebben hier echter wel te maken met de
procedures en je hebt te maken met de vraag of het
allemaal niet wat sneller kan. Er is geen sprake van een
tegenstelling; je hebt het ene, maar ook het andere
nodig. Als zorgvuldigheid onvoldoende wordt betracht,
komt er in de procedures een moment dat je daarop

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Crisis- en herstelwet

24-2199

Balkenende
wordt afgerekend. Het verschil is alleen dat je nu nog
twee of drie jaar moet wachten totdat je daarover
helderheid hebt. Dat wordt nu naar voren gehaald. Je
wordt er dus sneller mee geconfronteerd als zaken in het
voortraject niet goed zijn gelopen.

de A4 op de A20. Dat zijn de belangen waar deze
mensen voor opkomen. Hoor ik de minister-president nu
zeggen dat dit allemaal onzin is en dat dit niet meer
mag? Volgens mij hebben deze mensen het volste recht
om dit te doen.

De heer Van der Staaij (SGP): Ik begrijp wat de
minister-president zegt en ik ben het ermee eens. Een
punt blijft echter, dat juist normen worden geschrapt die
het onderzoek naar alternatieven afdwingen. In hoeverre
is dan nog wel gewaarborgd dat je ook bij complexe
projecten prikkels houdt om deze alternatieven goed te
wegen?

Minister Balkenende: Ja, maar vindt u het niet ook op
uw weg liggen om te spreken over de manier waarop
overheden daar op een adequate manier op zijn
ingegaan? Er is gezorgd voor een adequate inpassing
van deze weg in het landschap. U hebt de plannen toch
ook gezien? Er wordt juist rekening gehouden met de
gevoelens die op dit punt bestaan. Wij leven echter in
een dichtbevolkt land en de capaciteit van de A13 is echt
te gering. In zo’n situatie moet je een keer een keuze
maken. Laten wij dat op een verantwoorde manier doen.
Er zijn rechtswaarborgen. Overheden hebben te zorgen
voor een zorgvuldige inpassing in het geheel. Ik vind dat
alleszins verantwoord. Ik betreur het zeer dat er in zo’n
situatie mensen zijn die tegenhouden om het tegenhouden. Dat was de reactie van de actievoerders waarover ik
het zo-even had. Ik vind het niet verstandig dat zij dat
doen. Dat is mijn opvatting.

Minister Balkenende: Complexe projecten beginnen met
de vraag wat je precies wilt bereiken. Hoe zorgvuldig heb
je gecommuniceerd? Welke alternatieven heb je in beeld
gebracht en welke niet? Al deze zaken spelen in het
begin. Vervolgens komt de zaak in procedure. Dat gaan
we al sneller doen. Dan zal blijken of je er genoeg aan
hebt gedaan. De zorgvuldigheid blijft echter altijd, of je
de rechtssituatie nu laat zoals die nu is, of dat je versnelt
volgens de Crisis- en herstelwet. Daartussen is geen
verschil, want de toetsing wijzigt niet. Het gaat alleen
veel vlugger door de eisen die we stellen. Wat overblijft,
is de vraag hoe je zorgvuldig bezig bent met het
besluitvormingsproces. De heer Vendrik heeft in dat
verband terecht naar voren gebracht dat dit te maken
heeft met de Elverdingdiscussie. Er is winst behaald door
een goed politiek en bestuurlijk vermogen. Daarop ben ik
zojuist ingegaan.
De voorzitter: Ik stel de heer Vendrik in de gelegenheid
om een vraag te stellen. Daarna gaat de ministerpresident door met de beantwoording van de volgende
vraag.
De heer Vendrik (GroenLinks): Mijn vraag gaat over de
A4 door Midden-Delfland. De minister-president sprak
zojuist over een bezoek dat hij aan Midden-Delfland heeft
gebracht met de minister van Verkeer en Waterstaat. Hij
zei dat hij daar actievoerders was tegengekomen. Hij zei
daarover: dat zijn actievoerders die dingen tegenhouden
omdat ze dingen willen tegenhouden. Dat is volgens mij
onjuist, want ...

De voorzitter: Ik zie dat de heer Vendrik een vervolgvraag wil stellen. Dit is echter eigenlijk een kwestie die
meer past bij de portefeuille van minister Eurlings, dus
wellicht wordt hierop ook in de schriftelijke beantwoording nog ingegaan. Ik stel de heer Vendrik heel kort in de
gelegenheid een vervolgvraag te stellen. Daarna gaat de
minister-president door met het beantwoorden van de
volgende vraag.
De heer Vendrik (GroenLinks): Met een zekere inpassing
van de A4 Midden-Delfland in dat gebied voorkom je de
problemen op het Kethelplein niet. Die blijven. Die
worden niet opgelost. Daar doet het openbaar bestuur
dus niets aan. En de meest milieuvriendelijke variant als
het om inpassing gaat, is door de minister van Verkeer
en Waterstaat afgewezen. Dat is de A4 met vaart. Ik weet
niet precies waar de minister-president het over heeft.

De heer Vendrik (GroenLinks): Wellicht zijn hierbij twee
feiten relevant. Het eerste feit is dat de A4 MiddenDelfland als project nog nooit op een tafel van een
rechter is beland. De A4 Midden-Delfland heeft die status
nooit bereikt, omdat er kennelijk in het verleden politici
waren die ervoor hebben gekozen om die weg niet aan
te leggen. Wij hebben het dus daarbij over Elverding. Het
tweede feit is dat de actievoerder twee goede redenen
hebben om het nog eens te proberen. Zij willen dat het
natuurgebied daar behouden blijft. Ik denk dat zij
daarvoor mogen strijden. De actievoerders willen verder
vermijden dat het op het Kethelplein bij Schiedam een
zooitje wordt en duizenden bewoners gigantisch veel
extra overlast gaan ondervinden van de aansluiting van

Minister Balkenende: Ik heb aangegeven dat er
nadrukkelijk rekening is gehouden met de inpassing van
deze weg in het landschap. Dat is wat ik naar voren
wilde brengen. De heer Vendrik vindt dat kennelijk niet
genoeg. Op dat punt verschillen wij dan mogelijk van
mening.
De heer Koopmans en de heer Samsom hebben
gesproken over de expiratiedatum. Waarom is gekozen
voor 2014 als expiratiedatum? De expiratiedatum 2014
heeft betrekking op het eerste deel van de wet: het
bestuursprocesrecht, de MER en de experimentele
bijzondere voorzieningen. De wetswijzigingen in
hoofdstuk 3 van de wet zijn generiek en gelden ook na
2014: de Natuurbeschermingswet en de Onteigeningswet. Over 2014 zegt de een dat de crisis dan misschien al
voorbij is, terwijl een ander denkt dat die nog veel langer
gaat duren. Uiteindelijk kan niemand hierover een zinnig
woord zeggen. Wel weten wij dat het, zelfs als de
economie gaat groeien, nog vrij lang duurt voordat de
werkgelegenheid aantrekt. In dat licht lijkt de periode tot
2014 ons een redelijke middenweg, lang genoeg zodat de
bepalingen effect kunnen sorteren maar niet eindeloos. Ik
voeg daaraan toe: als tijdelijke maatregelen allerwegen
positief worden beoordeeld, is het altijd nog mogelijk om

Tweede Kamer

12 november 2009
TK 24

Minister Balkenende: Nee, ze zeiden het zelf! Ik liep
daar rond. Er werd door de actievoerders gezegd: we
hebben de weg 46 jaar tegengehouden, dat gaan we nog
eens proberen. Ik registreer alleen. Ik vraag mij af: is dat
de houding? Dat wil ik gewoon niet. Ik vind dat onzin!

Crisis- en herstelwet

24-2200

Balkenende
deze van een structurele wettelijke basis te voorzien. Ik
heb goed geluisterd naar wat de heer Koopmans op dit
punt zei. Hij nam in feite al een voorschot op de
discussie over de vraag wat je op een gegeven moment
structureel kunt maken. Daarop komen wij maandag
terug. Als je zaken kunt versnellen, moet dat uiteraard
niet beperkt blijven tot 2014. Dat zul je dan moeten
inpassen in de bestuursrechtelijke kaders, maar daarvoor
hebben wij ook wat meer tijd.
De heren Koopmans, Van der Ham en Samsom
hebben gesproken over de reikwijdte van artikel 5.1. Van
wijziging van regels van de CHW bij AMvB zal geen
sprake zijn. Daar biedt dit artikel geen ruimte voor. Wel
creëert dit artikel de ruimte om met tijdelijke aanpassingen van bestaande AMvB’s en aanvullende regels te
komen. Daarbij kan men denken aan uitvoeringsregels
voor bijvoorbeeld ontwikkelingsgebieden of bouwprojecten. Deze kunnen mede experimentele en innovatieve
ontwikkelingen dienen, zoals de heer Koopmans terecht
heeft opgemerkt. Deze delegatiemogelijkheid is
geclausuleerd. Er mag vanzelfsprekend geen strijd
ontstaan met hogere regelgeving en de regels zijn
beperkt tot de projecten en categorieën van projecten die
onder de wet vallen. Een dergelijke delegatie is
geenszins ongebruikelijk en biedt de mogelijkheid om
nadere regels te stellen ter goede uitvoering van de wet.
In de richting van de heer Van der Ham merk ik op dat
de toetsing en regeling op grond van dit artikel worden
verricht door de Raad van State bij zijn advisering en
door de rechter in het geval van concrete geschillen. Dit
wat betreft de reikwijdte van artikel 5.1.
De heer Van der Ham en de heer Van der Staaij
hebben gevraagd of ik iets meer kan zeggen over de
kritiek van de Raad van State. Het kabinet heeft de kritiek
van de Raad van State ervaren als kritisch maar
opbouwend, zoals wij dat natuurlijk van de raad gewend
zijn. Ik heb dat ook aangegeven. Naar aanleiding van het
advies van de raad zijn er drie dingen gebeurd. Op een
aantal punten is de memorie van toelichting verduidelijkt. Op enkele punten heeft het advies zelfs geleid tot
aanpassing van het wetsvoorstel. Dit betreft bijvoorbeeld
wijzigingen op het gebied van het bestuursprocesrecht,
de natuurwetgeving en de ontwikkelingsgebieden. Ten
slotte heeft de Raad van State de waardevolle suggestie
gedaan om nog eens goed te kijken naar een Deltawetachtige benadering. Dat heeft geresulteerd in de
toevoeging van de procedure voor de versnelde
uitvoering van bouwprojecten, die ertoe leidt dat echt
tempo gemaakt kan worden met het ontwikkelen van de
woningbouwlocaties.
De heer Van der Ham heeft de vraag gesteld wat de
CHW toevoegt aan alle bestaande wetgevingstrajecten
die in de afgelopen jaren zijn doorlopen. Een periode van
economische crisis is geen tijd om af te wachten. Het
probleem van de stroperige en trage besluitvorming
dateert natuurlijk al van voor de crisis. Voorafgaand aan
de crisis heeft het kabinet dan ook al hard aan verbetering gewerkt. Dat heeft, zoals terecht door de heer Van
der Ham werd opgemerkt, al geleid tot verschillende
maatregelen en wetswijzigingen: de modernisering van
de MER, de Wet versnelling besluitvorming wegprojecten, de Wabo en de voorbereiding voor de herziening
van het bestuursprocesrecht, de natuurwetgeving en de
Tracéwet. Een crisis is echter een moment om je knopen
te tellen en je af te vragen of je een stap extra kunt
zetten. De Crisis- en herstelwet is zo’n stap extra. Wij

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

slaan met de Crisis- en herstelwet geen andere richting
in, wij omhelzen geen andere paradigma’s, maar wij
geven als kabinet heel nuchter antwoord op de vraag:
wat kunnen wij extra doen in het omgevingsrecht ter
bestrijding van de crisis en de bevordering van duurzaam herstel?
Een andere opmerking van de heer Van der Ham was
de volgende. In plaats van in de infrastructuur had het
kabinet ook kunnen investeren in de kenniseconomie, zo
zei hij. De heer Van der Ham heeft natuurlijk gelijk als hij
zegt dat de kennisinfrastructuur heel belangrijk is voor de
toekomst van onze economie. Ik weet hoe zijn partij
daartegenover staat. Wij hebben daarover vaak met
elkaar gesproken. Dit is ook bij de algemene politieke
beschouwingen aan de orde geweest, evenals op andere
momenten. Het kabinet heeft hiervoor ook de nodige
middelen uitgetrokken in het aanvullend beleidsakkoord,
en stimuleert de kenniseconomie verder door onder
meer de activiteiten van het Innovatieplatform. Deze wet
vindt zijn oorsprong in een ander deel van het aanvullend beleidsakkoord, waarin nadrukkelijk is gekozen voor
stimulering van de werkgelegenheid en voor duurzame
ontwikkeling in relatie tot het ruimtelijk domein.
Mevrouw Ouwehand heeft de vraag gesteld, evenals
de heren Roemer en Van der Ham, waarom het kabinet
niet de bezem haalt door de organisaties van de
departementen. Het antwoord van het kabinet is simpel:
we moeten geen handelingsopties uitsluiten, maar alles
doen wat we kunnen om projecten op de rails te krijgen.
Ik ben het volledig eens met mevrouw Ouwehand dat we
veel moeten doen aan bestuurlijke processen en aan de
verandering van de ambtelijke cultuur en werkwijze. Op
dat terrein doen we ook veel: Randstad Urgent, MIRT,
Sneller en Beter. Ik zeg er echter bij dat dit niet betekent
dat we niet naar wetgeving hoeven te kijken Ook in de
wetgeving zijn openingen om met tijdelijke of structurele
maatregelen en experimenten versnelling en vereenvoudiging te bewerkstelligen. Dat is waar we vandaag een
debat over voeren. Bovendien bevat de Crisis- en
herstelwet diverse elementen die rechtstreeks ingrijpen
in de cultuur, de organisatie en de werkwijze. Een
voorbeeld daarvan is de meermalen genoemde
Deltaplanachtige benadering van bouwprojecten. Een
ander voorbeeld vormt de procedure voor lokale
projecten met nationale betekenis. Deze is geïnspireerd
op het advies van de commissie-Elverding: een
structuurvisie met een brede alternatieve afweging, een
verplicht bestuursakkoord en daarna versnelde besluitvorming en daadkrachtige uitvoering.
De heer Roemer (SP): De premier stapt wel heel snel
over dit punt heen. Hij zegt: we moeten zeker naar
onszelf kijken en kijken hoe we dat kunnen verbeteren;
dat doen we echter al. Vervolgens stapt hij weer over
naar de wetten. Ik zou van de minister graag uitgebreid
vernemen – hij mag het op papier doen – wat er allemaal
aan die organisaties is verbeterd. Bij Elverding is
namelijk gezegd dat met name daar een jaar valt in te
halen. Dat heb ik nog nooit gezien.
Minister Balkenende: Ik heb een paar dingen genoemd:
Randstad Urgent, MIRT, Sneller en Beter. Laten we in de
schriftelijke beantwoording inderdaad maar uitgebreid
terugkomen op de vraag wat wij aan bewegingen
hebben ingezet. Dan zie je ook de samenhang der dingen

12 november 2009
TK 24

24-2201

Balkenende
beter. We zullen dat opnemen in de stukken en dan kan
er maandag verder over gesproken worden.
Voorzitter. De heer Roemer vraagt wat mijn reactie is
op de vraag van Actal. Actal bevestigt de conclusies van
het kabinet dat er tal van maatregelen in de Crisis- en
herstelwet zitten die leiden tot daling van de administratieve lasten. Actal geeft daar vier voorbeelden van. Het
kabinet neemt het advies van Actal over om in het
vervolgtraject steeds expliciet aandacht te besteden aan
de reductie van administratieve lasten. Ten aanzien van
het ontbreken van kwantitatieve gegevens merk ik op dat
bij voorwaardenscheppende wetten de administratieve
lasten niet exact in beeld kunnen worden gebracht. Ze
reiken immers instrumenten aan waarvan niet zeker is
hoe vaak ze worden toegepast. Dat is bij de Crisis- en
herstelwet ook zo. We weten nu niet exact welke
bepaling bij welk project of gebied zal worden ingezet of
hoeveel keer in beroep wordt gegaan tegen een bepaald
besluit. We weten echter wel dat in de Crisis- en
herstelwet geen nieuwe lasten voor burgers en bedrijven
worden geïntroduceerd en dat er tal van maatregelen
worden genomen die zorgen voor versnelling en
vereenvoudiging van de besluitvorming. Voor het
berekenen van deze indirecte effecten is geen geschikt
instrumentarium voorhanden.
Diverse fracties hebben de vraag gesteld hoe ik aankijk
tegen het toevoegen en schrappen van projecten of
categorieën projecten. Ik hoor fracties die projecten
zouden willen afvoeren en fracties die projecten willen
toevoegen. Tegen hen zeg ik dat het kabinet een
zorgvuldig traject heeft doorlopen, wat heeft geresulteerd
in een breed palet aan maatregelen en een groot aantal
projectgebieden en categorieën projecten. Die breedte is
nodig om echt iets substantieels te doen aan de
bestrijding van de crisis en voor het economisch herstel.
Ik stel voor dat we de concrete voorstellen – dit komt
mogelijk ook in de amendementen aan de orde –
meenemen in de schriftelijke beantwoording, zoals we
eerder met elkaar hebben afgesproken.
De heer Roemer (SP): Ik wil het iets duidelijker krijgen.
De minister zei straks dat de vlag de lading dekt en dat
er eigenlijk niets meer gewijzigd hoeft te worden. Nu
zegt hij dat het kabinet zorgvuldig heeft nagedacht en dat
er fracties zijn, waaronder de mijne, die er een aantal
projecten af willen en fracties, waaronder de zijne, die er
een aantal bij willen. Zegt hij tegen beide groepen: niet
doen, onverstandig, ik ontraad dat?
Minister Balkenende: Nee, dat zeg ik niet.
De heer Roemer (SP): U zegt dat alleen tegen de
SP-fractie?
Minister Balkenende: Nee. Dit gaat echt over de
ingediende amendementen. We hebben de afspraak
gemaakt dat we die nu niet hier zullen bespreken, maar
mee zullen nemen in de schriftelijke beantwoording.
Geef ons de kans om er schriftelijk op te reageren. Dan
komt vanzelf wel aan de orde hoe wij tegen de verschillende zaken aankijken. Ik heb alleen vastgesteld dat er
niet hetzelfde wordt gedacht over de projecten en over
de voorstellen, maar dat de een zegt dat het minder
moet en de ander dat het meer moet. Daar komen wij
dus nog op terug.

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

De heer Roemer (SP): U komt daar zeker op terug. Het
laat echter niets aan duidelijkheid over dat u zei dat het
kabinet er niet op zit te wachten dat er iets wordt
aangevuld of weggehaald. U zei dat het de lading dekt,
dat er heel goed over is nagedacht en dat het niet
verstandig is om er een heleboel aan te wijzigen, omdat
het een compact geheel is waarmee we het moeten gaan
doen. Het zal toch zo meteen niet zo zijn dat u een aantal
leuke manieren bedenkt om tegen de oppositie, die er
graag wat projecten af wil, te zeggen dat zij dat vooral
niet moet doen, terwijl u tegen het CDA zegt: och wat
verstandig, laten we er maar een project in Zuid-Limburg
bij pakken?
Minister Balkenende: Bij de algemene politieke
beschouwingen hebben wij hier ook over gesproken. De
CDA-fractie heeft toen een aantal voorstellen gedaan. Ik
heb daar positief op gereageerd. Ik heb daar wel bij
gezegd dat zij aan de orde komen bij de behandeling van
het wetsvoorstel. Het is logisch dat op dit moment wordt
gekeken of er dingen bij of af moeten. Ik heb dat al bij de
APB aangegeven. Ik heb toen ook aangegeven dat er
natuurlijk sprake kan zijn van wijzigingen. Dat kan langs
twee lijnen. De eerste lijn is dat er wat afgaat van of
bijkomt bij de huidige voorstellen. Dat bespreken wij nu
met elkaar. Je hebt altijd naderhand de mogelijkheid om
bij AMvB nog dingen toe te voegen. Dat is niets
bijzonders.
De heer Aptroot (VVD): Wij zijn ervoor dat er straks nog
projecten kunnen worden toegevoegd. Je moet die wel
serieus overwegen. Ik heb gevraagd wat de regering
ervan zou vinden als andere overheden en het bedrijfsleven nog worden uitgenodigd om projecten aan te
dragen, als wij over een aantal weken, over anderhalf,
twee maanden, een lijst krijgen met een weloverwogen
advies van de regering, en als wij in één klap nog een
aantal projecten toevoegen.
Minister Balkenende: Ik moet er even over nadenken
hoe wij dat het beste kunnen doen. Wij praten nu over
dit wetsvoorstel met de lijst van 58 projecten. Daar
moeten wij nu met elkaar over spreken. Het is mogelijk
dat wij in de loop van het traject nog tegen andere
dingen aanlopen. Dat zal dan via de weg van een AMvB
moeten. Dat kan altijd. Ik kan dat dus echt wel toezeggen. Dat is een kwestie van systematiek. Waar wij echter
helderheid kunnen bieden, moeten wij dat ook nu doen,
maar dat sluit de mogelijkheid niet uit dat er nog andere
dingen gedaan kunnen worden, dat klopt.
De heer Aptroot (VVD): Wij zijn ervoor om over het
huidige voorstel een besluit te nemen. Ik heb al gezegd:
zelfs al staan er dingen op de lijst die wij niet willen, als
een Kamermeerderheid dat wil, zoals bij windmolenparken, dan gaan wij niet vertragen. Wij vinden dat alles zo
veel mogelijk moet worden versneld, ook als je een keer
bij een minderheid hoort die een bepaald project niet wil.
Mijn daadwerkelijke vraag is of u nog eens echt
uitnodigend naar andere overheden en het bedrijfsleven
wilt zijn. Wij kunnen dan bij algemene maatregel van
bestuur, die wat ons betreft ook moet worden voorgehangen, nog de aanvullende, complete lijst krijgen.
Minister Balkenende: Ik zal nog even kijken of wij
hierover in onze schriftelijke bijdrage iets meer kunnen

12 november 2009
TK 24

24-2202

Balkenende
laten weten. U maakt een belangrijke opmerking. Wij
kiezen voor deze wet juist om ook recht te doen aan de
gevoelens bij de medeoverheden. Deze systematiek
werkt niet alleen als wij nationaal de zaken goed
aanpakken, maar dat geldt evenzeer voor provincies en
gemeenten. Dat is ook exact de reden geweest waarom
zo nadrukkelijk overleg is geweest met VNG en IPO. Uw
opmerking doet eigenlijk recht aan deze contacten.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Voorzitter. De ChristenUnie gaat het nu
juist even niet om die lijst met projecten, hoeveel het er
moeten zijn en in hoeverre ook rekening is gehouden
met de gevoelens van de overheden, hoe belangrijk ook,
gezien Elverding. Het gaat ons erom dat de criteria
duidelijk worden aangegeven. Gaat het hier echt om
projecten die gegarandeerd voor 2014 kunnen starten? Is
gegarandeerd de financiering rond? Hoe zit het precies
met het doorlopen van de MER? Kortom, wat zijn precies
de criteria? Zijn zij helder genoeg voor iedereen?
Misschien kunnen zij zelfs een plek in de wet krijgen.
Minister Balkenende: Toen onze ambtenaren bezig
waren met het bespreken van de vraag wat projecten
konden zijn, is rekening gehouden met wat er al aan
plannen ligt. Er is gekeken naar die dingen die versneld
kunnen worden omdat men de zaken zorgvuldig heeft
voorbereid en omdat de tijd rijp is. Er is een verschil
tussen een embryonaal project qua ideeënvorming en
een project waarmee men al een heel stuk verder is. Men
heeft gekeken naar reële projecten op dit moment. Dat
heeft geleid tot de lijst die hier voorlag. Daarbij is
rekening gehouden met de beschikbaarheid van
informatie, met het proces dat heeft plaatsgevonden en
met een zorgvuldige voorbereiding. Dit zijn projecten
waarvan men kan zeggen: hier zijn wij behoorlijk mee op
streek. Ik zal dit in de schriftelijke beantwoording nader
laten uiteenzetten, maar zo is die lijst tot stand gekomen.
Dat leidt vervolgens in de Kamer tot de vraag: is dit het
hele verhaal of kunnen er nog dingen worden toegevoegd? Ik heb net een indicatie gegeven van de criteria.
Die zullen natuurlijk evenzeer relevant zijn voor de
beoordeling van eventuele andere voorstellen. Ik stel
voor, dat wij hier schriftelijk nog even op terugkomen.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink
(ChristenUnie): Heel graag, want die criteria zijn
belangrijk, met het oog op eventuele uitbreiding, maar
ook om te voorkomen dat wij discussies krijgen over de
vraag welke provincie harder haar best heeft gedaan,
Limburg of Friesland. In dat soort wedstrijden moeten
wij niet terechtkomen.
Minister Balkenende: Dat begrijp ik. Ik versta uw
opmerkingen heel goed. Wij moeten op een zorgvuldige
wijze omgaan met keuzes.
Het laatste punt dat ik in deze algemene ronde naar
voren wil brengen, is de positie van de Kamer bij het
toevoegen en aanwijzen van nieuwe projecten en
gebieden. Dit ligt in het verlengde van wat wij met elkaar
hebben besproken. De minister van Justitie zou nader op
dit onderwerp ingaan. Dit zal nu schriftelijk gebeuren. De
kern is het volgende. Het kabinet stelt begin volgend jaar
een AMvB vast met de eventuele toevoeging van
projecten, categorieën van projecten, aan de bijlage,
alsmede de aanwijzing van projecten en gebieden op

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

grond van de experimenteerbepaling in het tweede
hoofdstuk van de wet. Daarna wordt jaarlijks gekeken
naar mogelijke toevoegingen. Kortom: wij zitten nu in
een fase waarin wordt bezien of een en ander relevant is
voor een AMvB van begin volgend jaar.
De rol van de Kamer. De Kamer hecht sterk aan haar
betrokkenheid en wil die betrokkenheid ook vastleggen.
Dat wil zij doen door middel van een voorhangprocedure. De regering hecht ook aan deze betrokkenheid,
maar die is volgens de regering reeds geborgd door de
toegezegde jaarlijkse rapportage over de voortgang van
de invoering en de effecten van de wet. Daarin worden
mutaties in de aangewezen categorieën, projecten of
gebieden aan de Kamer gemeld. Daarover kan de Kamer
met het kabinet in debat treden. Ik laat het oordeel aan
de Kamer zelf over, maar het kabinet acht het niet nodig
om de betrokkenheid van de Kamer, die op zichzelf zeer
wenselijk is, vorm te geven als een extra formele
procedurestap. In die zin is het amendement niet in de
geest van de Crisis- en herstelwet.
Ik ben het dus eens met de betrokkenheid van de
Kamer. Die kan evenzeer aan de orde komen bij de
toegezegde jaarlijkse rapportage over de voortgang,
maar die betrokkenheid hoeft geen voorhangprocedure
te omvatten. Dat is de opvatting van het kabinet. Die
zullen wij echter uitgebreider neerzetten in onze
schriftelijke reactie op dit amendement.
De heer Samsom (PvdA): Betrokkenheid in een vroeg
stadium met zo veel mogelijk stakeholders is precies in
lijn met wat de commissie-Elverding heeft betoogd. Wij,
als medeondertekenaars van het amendement, vinden
dan ook dat betrokkenheid via een voorhangprocedure
wel degelijk in lijn is met de Crisis- en herstelwet.
Minister Balkenende: Ik luister goed naar wat de heer
Samsom zegt. Ik heb de redenering van het kabinet
weergegeven, maar dit zal ongetwijfeld nog terugkomen
komende maandag.
Dit waren de onderwerpen die ik in algemene zin
wilde behandelen. De collega-bewindslieden hadden nog
de nodige zaken naar voren willen brengen, maar dat
hebben wij niet kunnen doen. Hiermee is in ieder geval
het algemene kader aangegeven. Wij gaan het nu als
volgt doen. Wij gaan ons zetten aan de beantwoording
van de andere opmerkingen van de Kamer en aan de
schriftelijke becommentariëring van de ingediende
amendementen. Wij zien uit naar de continuering van dit
debat komende maandag.
De voorzitter: Dank u wel. Daarmee zijn wij gekomen
aan het einde van de eerste termijn.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter: Er is afgesproken dat het debat maandag
van 9.30 uur tot 14.00 uur wordt voortgezet in de vorm
van een wetgevingsoverleg. Dat betekent wel dat de
vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit wordt verzocht, het WGO later te starten dan nu
gepland. Het debat wordt maandag vervolgd met de
minister-president, de minister van Justitie, de minister
van Verkeer en Waterstaat en de minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit. Ik ga ervan uit dat de Kamer
voor het einde van vandaag – het is al vrijdag – de
antwoorden op de vragen kan verwachten, zodat de

12 november 2009
TK 24

24-2203

Balkenende
Kamerleden voor maandag de antwoorden goed kunnen
bestuderen. Wij krijgen een schriftelijke reactie op de
amendementen en de vragen en opmerkingen uit de
eerste termijn van de Kamer waarop de ministerpresident niet al uitgebreid is ingegaan.
Ik dank iedereen voor het geduld en het uithoudingsvermogen. Hoe wij het hebben gedaan, verdient niet de
schoonheidsprijs. Zo heeft de meerderheid van de Kamer
het echter beslist en zo gaan wij het dus doen. Ik wens u
een goede thuiskomst en misschien nog een beetje
nachtrust.
Sluiting 3.02 uur

Tweede Kamer

Crisis- en herstelwet

12 november 2009
TK 24

24-2204