EVALUATIE VAN HET
ZIJINSTROOMTRAJECT LERAREN IN
HET VOORTGEZET ONDERWIJS EN
MIDDELBAAR BEROEPSONDERWIJS

Utrecht, juni 2012

Voorwoord

Sinds augustus 2000 (Interimwet Zij-instroom leraren primair en voortgezet
onderwijs) is het in de sectoren PO en VO mogelijk om leraar te worden zonder dat
men de reguliere lerarenopleiding volgt. Dit alternatief traject werd tot op het
moment van de invoering van de wet BIO (Wet Beroepen in het Onderwijs) in
augustus 2006 ondersteund door geoormerkte subsidie.
In 2002 en in 2003 onderzocht de inspectie de kwaliteit en de aard van de zijinstroomtrajecten die in het kader van genoemde Interimwet in het po en in het vo
werden uitgevoerd.
In 2009 is opnieuw een aparte subsidieregeling ontworpen voor zij-instromers,
ditmaal ten behoeve van het vo en het mbo. Dit heeft een sterke toename van het
aantal zij-instromende leraren tot gevolg gehad.
De invoering van deze nieuwe regeling vormde voor de inspectie aanleiding om de
uitvoering van het zij-instroomtraject in het vo opnieuw tegen het licht te houden en
om tevens een indruk te krijgen van de kwaliteit van de trajecten in het mbo.
Wij schetsen in dit rapport een beeld over de uitvoering van de zij-instroomtrajecten
op basis van een aantal casestudies. We hebben geen representatief onderzoek
uitgevoerd. Toch vind ik de punten voor verbetering veelzeggend en vind ik een
kwaliteitsimpuls voor deze trajecten noodzakelijk. Met name het maatwerk voor de
zij-instromers als vervolg op het assessment voor het voortgezet onderwijs én een
intensieve samenwerking in de begeleiding tussen school en lerarenopleidingen (tot
en met de eindbeoordeling aan toe) kunnen echt beter. In het mbo springt de wens
voor een standaardisering van de vereisten voor het pedagogisch-didactische
getuigschrift het meest in het oog, terwijl ook daarbinnen maatwerk een belangrijke
opgave is (met name op terrein van vakdidactiek en specifieke doelgroepen in het
mbo).
De hoofdinspecteur hoger onderwijs
Drs. H.G.J. Steur
juni 2012

Inhoud

Samenvatting
1
1.1
1.2

Onderzoek en werkwijze 7
Achtergrond van het onderzoek 7
De onderzoeksmethode 8

2
2.1
2.2
2.3

De uitvoering van de geschiktheidsonderzoeken 11
Het geschiktheidsonderzoek in het vo 11
De geschiktheidsverklaring in het mbo 15
Punten voor verbetering 15

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
3.9
3.10
3.11

Scholing en begeleiding van zij-instromers in het vo 17
Inleiding 17
De tripartiete overeenkomst 17
Scholing 18
Begeleiding 19
Contact tussen de begeleiders van de opleiding en van de school 21
Facilitering door de scholen 21
Bekwaamheidsonderzoek 22
Het getuigschrift 22
Voortijdig staken en vertraging oplopen 23
De kosten van een traject 23
Punten voor verbetering 24

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Scholing en begeleiding van zij-instromers in het mbo 25
Inleiding 25
De cursus voor het pedagogisch-didactisch getuigschrift 25
Het getuigschrift 27
De kosten 27
Punten voor verbetering 27
Literatuur 29

Samenvatting

Achtergrond
Sinds augustus 2000 is het in de sectoren po en vo mogelijk om leraar te worden
zonder dat men de reguliere lerarenopleiding heeft gevolgd. Voor buiten het
onderwijs werkzame en geschikt bevonden mensen werd zo de overstap naar het
onderwijs aantrekkelijk gemaakt. Dit alternatief traject werd tot aan 2006
ondersteund door subsidie.
Vanaf 2009 is een nieuwe subsidieregeling voor zij-instromers ten behoeve van het
vo en het mbo van kracht. Het bevoegd gezag van een school voor vo of mbo kan
een aanvraag doen voor een bijdrage in de kosten van een zij-instroomtraject van
19.000 euro per zij-instromer. De regeling beoogt bij te dragen aan een
terugdringing van het lerarentekort in deze sectoren en uiteindelijk aan het
vergroten van het aantal bevoegde leraren.
Daartoe heeft de inspectie een aantal vo- en mbo-scholen (8) en een aantal
assessmentcentra (4) bezocht om indicaties te verkrijgen omtrent de kwaliteit van
deze trajecten. Dit onderzoek is geschied op basis van een aantal casestudies en
vormt daarmee geen representatief onderzoek.
Assessmentcentra
Assessmentcentra, organisaties die als contractafdeling van lerarenopleidingen
functioneren, voeren als belangrijk onderdeel van hun taak
geschiktheidsonderzoeken uit ten behoeve van bevoegde gezagen die beoogde zijinstromers in dienst willen nemen. Die onderzoeken dienen te voldoen aan hetgeen
hierover is vastgesteld in de Wet op het voortgezet onderwijs (WVO).
De Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) schrijft dergelijke onderzoeken niet
voor.
De inspectie heeft vastgesteld dat de assessmentcentra zich houden aan de
wettelijke bepalingen omtrent aard en inhoud van de geschiktheidonderzoeken. Van
de kandidaten wordt in korte tijd vastgesteld over welke competenties zij
beschikken en aan welke zij nog moeten voldoen. Zij-instromers zijn tevreden over
de kwaliteit van het onderzoek. Ook de naar aanleiding van het onderzoek
opgestelde adviezen zijn naar hun oordeel adequaat.
Wel merken zij op dat het opstellen van een portfolio erg bewerkelijk is en dat het
vaak lastig is om elders verworven competenties te onderbouwen met
bewijsmateriaal. Scholen waar zij-instromers werkzaam zijn blijken slecht bekend
met de inhoud van de adviezen.
Scholing van zij-instromers in het vo
Het gezamenlijk scholingsaanbod van de lerarenopleiding en de school wordt
vastgelegd in een overeenkomst waarin inhoud, omvang, duur en prijs worden
overeengekomen tussen belanghebbende, lerarenopleiding en bevoegd gezag van
de school. De zij-instromer wordt dan niet als initieel student bij de lerarenopleiding
ingeschreven, ook niet als deeltijdstudent.
Een derde deel van de 26 zij-instromers met wie de inspectie sprak, krijgt
desondanks een traject aangeboden dat onvoldoende is gestoeld op het scholingsen begeleidingsadvies zoals verstrekt door het assessmentcentrum. Dit traject dat
vanuit de opleiding wordt voorgelegd, wordt door de scholen en zij-instromer echter
vrijwel steeds geaccepteerd, inclusief de declaraties van de lerarenopleidingen. Er
vindt hierover zelden overleg plaats tussen betrokkenen.

Begeleiding van zij-instromers in het vo
De begeleiding vanuit de opleiding is minimaal. Lang niet altijd is de bezoekende
begeleider vanuit de lerarenopleiding een leraar die afkomstig is uit het vakgebied
waarin de zij-instromer lesgeeft.
Geregelde contacten tussen de begeleider op de school en de begeleider vanuit de
opleiding zijn er niet. De begeleiding van de zij-instromers vanuit de school en die
vanuit de opleiding blijken door het merendeel van de gesprekspartners ervaren te
worden als twee gescheiden trajecten.
De begeleiding van startend personeel hebben scholen meestal duidelijk uitgewerkt
in begeleidingsprotocollen. De begeleiding voor zij-instromers wordt hierin echter
niet expliciet genoemd. Er zijn dan geen individuele begeleidingsprotocollen voor zijinstromers. De begeleiding aan het begin van het traject is intensief. Gedurende het
tweede jaar worden zij-instromers nauwelijks nog begeleid.
Begeleiders vinden zij-instromers volwassener en enthousiaster dan andere nieuwe
medewerkers. Er kan ‘sturender’ worden begeleid en er kan meer
verantwoordelijkheid bij de zij-instromer worden gelegd dan bij de gemiddelde
startende leraar of bij studenten van de lerarenopleiding.
Zij-instromers zijn over het algemeen tevreden over de geboden begeleiding van de
school en de opleiding.
Bekwaamheidsonderzoek
Het bekwaamheidsonderzoek vindt plaats nadat aan alle verplichtingen die
voortvloeien uit de overeenkomst is voldaan. De bekwaamheidseisen komen
overeen met die van afgestudeerden van de initiële lerarenopleiding.
Schooldirecties en de begeleiders op school hebben geen duidelijk beeld van de
afronding van het traject, en evenmin van het eindniveau van de opleiding.
Geschiktheidsverklaring in het mbo
Een bevoegd gezag in het mbo mag zelf de geschiktheid van een zij-instromer
vaststellen. Dat is geregeld in de WEB. Op basis van een geschiktheidsverklaring,
ten behoeve waarvan wel nagegaan moet worden of voldaan is aan de wettelijk
vastgestelde toelatingsvoorwaarden, kan een zij-instromer deelnemen aan een
scholings- en begeleidingstraject in de vorm van een zogeheten pedagogischdidactische cursus.
Pedagogisch didactische cursus
De cursussen worden aangeboden onder verantwoordelijkheid van de afzonderlijke
lerarenopleidingen, al of niet in samenwerking met een ROC of met de
contractafdeling van de betrokken lerarenopleiding. Het getuigschrift dat aan deze
cursus is verbonden geeft geen toegang tot het geven van onderwijs in het VO,
immers daarvoor is minimaal een tweedegraads bevoegdheid verplicht. In de
cursussen wordt nog maar beperkt rekening gehouden met elders verworven
competenties van zij-instromers.
De lerarenopleiding in kwestie stelt in overleg met de mbo-school het voor alle
betrokkenen noodzakelijk geachte scholingstraject vast. In de praktijk komt het
erop neer dat er een aanzienlijke variatie bestaat in de omvang, inhoud en kwaliteit
van de zij- instroomtrajecten in het mbo met als gevolg dat ook het niveau van de
zij-instromers met een pedagogisch didactisch getuigschrift aanzienlijk wisselt.
Naar de indruk van de mbo-scholen is de betrokkenheid en interesse van de
lerarenopleidingen voor het mbo wisselend. Met name grotere mbo-instellingen
hebben een goede samenwerking met de opleidingen.
Aan de inhoud van de cursus worden door de wetgever geen eisen of voorwaarden
verbonden. Ook zijn er tot op heden door de MBO-Raad geen eisen geformuleerd
waaraan de cursus zou moeten voldoen. Wel worden op dit moment gesprekken
gevoerd tussen het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en de

MBO-Raad over het opstellen van kwaliteitsstandaarden voor deze cursus. Ook de
gezamenlijke lerarenopleidingen, verenigd in ADEF, hebben zich hiervan voorstander
betoond.

1

Onderzoek en werkwijze

1.1

Achtergrond van het onderzoek

Sinds augustus 2000 (Interimwet Zij-instroom leraren primair en voortgezet
onderwijs; vanaf 2006 WPO en WVO) is het in de sectoren po en vo mogelijk om
leraar te worden zonder dat men de reguliere lerarenopleiding heeft gevolgd. Voor
buiten het onderwijs werkzame en geschikt bevonden mensen werd zo de overstap
naar het onderwijs aantrekkelijk gemaakt.
Dit alternatief traject werd tot op het moment van invoering van de wet BIO
(Beroepen in het Onderwijs, 2006) in de sectoren po en vo ondersteund door
subsidie. In 2002 en in 2003 onderzocht de inspectie de kwaliteit van de
geschiktheidsonderzoeken in deze sectoren. Tevens bood de inspectie inzicht in aard
en omvang van de toenmalige scholing en begeleiding van de eerste lichtingen zijinstromers.
In het mbo is het fenomeen van zij-instromende leraren al veel langer bekend. Zijinstromende leraren volgen een pedagogisch-didactisch traject na afsluiting waarvan
zij bevoegd zijn tot lesgeven in het mbo (Wet Educatie en Beroepsonderwijs 1996).
Voor zij-instromers in het mbo was in ondersteuning door subsidie aanvankelijk niet
voorzien.
In 2009 is opnieuw een aparte subsidieregeling voor zij-instromers geintroduceerd.
(Regeling lerarenbeurs voor scholing en zij- instroom, 2009), ditmaal ten behoeve
van het vo en het mbo, waar de tekorten op dat moment groter zijn dan in het po.
Het bevoegd gezag van een school voor vo of mbo kan een aanvraag doen voor een
bijdrage in de kosten van een zij-instroomtraject van 19.000 euro per zij-instromer.
De regeling beoogt bij te dragen aan een terugdringing van het lerarentekort in deze
sectoren en uiteindelijk aan het vergroten van het aantal bevoegde leraren.
In de toelichting op de Regeling staan de eisen waaraan een bevoegd gezag zich
dient te houden genoemd:

de zij-instromer moet in staat worden gesteld om de vereiste scholing te volgen.

er dient zorg gedragen te worden voor voldoende begeleiding

aan de zij-instromer moet voldoende studieverlof worden verleend.
Verstrekte subsidiebedrage: aantallen zij-instromers
Het bedrag van € 19.000 per zij-instromer moet worden ingezet voor kosten die
betrekking hebben op het zij-instroomtraject. Kosten die hieronder vallen zijn de
kosten voor het geschiktheidsonderzoek, de scholingskosten, de begeleidingskosten
en studieverlof.
De subsidieregeling loopt tot 1 januari 2019. Voor het kalenderjaar 2012 is een
bedrag van € 4 miljoen beschikbaar. Voor 2009 was een bedrag beschikbaar van € 6
miljoen, voor het jaar 2010 van € 12 miljoen en voor 2011 van € 7,5 miljoen; deze
bedragen zijn niet uitgeput.

Pagina 7 van 30

Tabel 1.1 Aantal keren dat scholen en instellingen een beroep deden op de Regeling zijinstroom (Bron: DUO, 2012)
2010

2011

vo

230

137

mbo

309

332

Totaal

539

469

Het aantal aanvragen vanuit het mbo-veld is in 2011 gestegen, terwijl de aanvragen
vanuit het vo in dat jaar flink zijn gedaald. In 2011 was 70 procent van de
aanvragen afkomstig vanuit het mbo-veld.
Twee assessmentcentra gaven aan dat niet alle mbo-scholen bekend waren met de
Regeling zij-instroom. Ook de inspectie is gebleken dat twee mbo-scholen pas laat
(ten minste een jaar na het ingaan van de regeling) op de hoogte raakten. In enkele
gevallen kwam het initiatief om gebruik te maken van de Regeling zelfs van een
kandidaat binnen de school zelf.
1.2

De onderzoeksmethode

Bezochte instellingen
Voor dit onderzoek heeft de inspectie vier scholen in het vo, vier assessmentcentra
van lerarenopleidingen en vier mbo-scholen bezocht.
De selectie van de assessmentcentra in het hoger onderwijs is gebaseerd op de
relatief hoge aantallen zij-instromers die deze assessmentcentra jaarlijks verwerken.
Drie van deze centra zijn gepositioneerd in het hbo, een in het wo.
Op basis van de door DUO aangeleverde aantallen verstrekte subsidies aan scholen
in het vo en mbo heeft de inspectie een selectie gemaakt van scholen die relatief
veel gebruikmaken van de Regeling zij-instroom ( drie grote vo-scholen en drie
grote mbo-scholen) en scholen die hier weinig gebruik van maken (een kleine voschool en een kleine mbo-school).
Wij geven in dit rapport het samenhangende beeld weer dat zich over de
casestudies heen aandient.
Diepte-interviews
Voor de bezoeken aan de lerarenopleidingen zijn gespreksleidraden ontwikkeld voor
interviews met directies van lerarenopleidingen, met personeelsfunctionarissen,
coördinatoren van assessmentcentra, met assessoren, met begeleiders vanuit de
lerarenopleiding en met zij-instromers.
Voor de gesprekken op de scholen in het vo en het mbo zijn gespreksleidraden
ontwikkeld voor interviews met directies van scholen, met
personeelsfunctionarissen, met begeleiders van de zij-instromers en met de zijinstromers zelf.
Tabel 1.2 Aantallen diepte-interviews
Assessmentcentra

Vo-scholen

mbo-scholen

Directie

4

8

7

PZ

4

4

4

Begeleiders

10

11

10

Zij-instromers

6

12

8

Coördinatoren

4

Assessoren:

10

Pagina 8 van 30

Kenmerken van de assessmentcentra en de scholen
De assessmentcentra hebben na invoering van de Wet BIO (2006) te maken gehad
met een daling van het aantal verzoeken om een geschikheidsonderzoek ten
behoeve van zij-instromers. Dit was het gevolg van het feit dat er niet langer sprake
was van een aparte subsidieregeling voor zij-instromers. De assessmentcentra zijn
zich ook gaan richten op tal van andere activiteiten.
Doordat er in 2009 opnieuw een subsidieregeling ten behoeve van zij-instroom van
kracht werd nam het aantal verzoeken voor het uitvoeren van
geschikheidsonderzoeken weer toe. Op twee van de bezochte centra is vanwege
deze toegenomen vraag een nieuw coördinatiecentrum assessment zij-instroom
opgezet.
De vier bezochte scholen in het vo tellen gemiddeld 1.250 leerlingen. Het
docentencorps op deze scholen is relatief oud. De scholen hebben een hoog
percentage onbevoegden, variërend van 20 tot 30 procent. Het personeel wordt
overal gestimuleerd de bevoegdheid te behalen. Het aantal zij-instromers dat in
2011 op de vier bezochte scholen werkzaam was, lag bij de drie grotere scholen
tussen de vijf en tien, bij de kleinere school waren dat er slechts twee.
De vier bezochte mbo-scholen tellen gemiddeld 18750 cursisten.
Bij de bezochte mbo-scholen ontbreekt de generatie van leraren rond de veertig jaar
goeddeels. Vanwege deze onevenwichtige leeftijdsopbouw gaan scholen tijdig op
zoek naar nieuw personeel. Het aantal zij-instromers waarvoor de bezochte mboscholen in 2011 subsidie hebben aangevraagd, varieerde bij de drie grote scholen
van 20 tot 45, bij de kleine instelling betrof het slechts twee zij-instromers.
De onderzoeksvagen
De centrale vraag in dit evaluatieonderzoek luidt:
Wat is de kwaliteit van de uitvoering van het traject zij-instroom in het beroep in het
voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs?
De bij deze centrale vraag geformuleerde deelvragen zijn de volgende:








Wat is de kwaliteit van de geschiktheidsonderzoeken ?
Wordt voldoende recht gedaan aan de kwaliteit en ervaring van de zijinstromers?
Wat is de inhoud van de tripartiete-overeenkomsten tussen de school, de
zij-instromer en de lerarenopleiding ?
Wat is de kwaliteit van het maatwerktraject dat zij-instromers na ontvangst
van de geschiktheidsverklaring wordt aangeboden?
Wat is de kwaliteit van de begeleiding vanuit opleiding en vanuit school?
In hoeverre zijn scholen tevreden over het scholings- en begeleidingstraject?
In hoeverre voldoen zij-instromers aan de bekwaamheidseisen voor
beginnende leraren in het vo en in het mbo ?

De beantwoording van bovenstaande vragen vanuit de casestudies levert geen
representatieve conclusies op, maar wel een samenhangend beeld over de
casestudies heen.
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt de aard en de kwaliteit van het geschiktheidsonderzoek zoals
uitgevoerd door de assessmentcentra behandeld. In hoofdstuk 3 en 4 wordt
ingegaan op de aard en de kwaliteit van de scholing en begeleiding in respectievelijk
het vo en het mbo. Aan het eind van ieder hoofdstuk volgen enkele punten voor
Pagina 9 van 30

verbetering. Een overzicht van de uitkomsten is te vinden in de samenvatting voorin
dit rapport.
Aan het zij-instroomtraject in het vo wordt meer tekst gewijd dan aan het zijinstroomtraject in het mbo. Hiervoor zijn twee redenen aan te geven.
Allereerst is het zo dat zij-instromers in het mbo geen extern
geschiktheidsonderzoek behoeven af te leggen. In de WEB (Wet Educatie en
Beroepsonderwijs 1996) is geregeld dat het bevoegd gezag zelf kan overgaan tot
het afgeven van een geschiktheidsverklaring.
Voorts is het zo dat het scholingstraject van de zij-instromer in het mbo meer
uniform van aard is. Het betreft de verplichting tot het volgen van een in de WEB
verplicht gestelde pedagogische-didactische cursus, die bevoegdheid oplevert voor
het mbo (en niet voor het vo). Zij-instromers in het vo volgen een maatwerktraject,
en dat traject kan lang of kort zijn. Dat traject levert een tweedegraads inclusieve
bevoegdheid op, dat betekent dat deze zij-instromer na voltooiing van het traject
bevoegd verklaard wordt voor het vo, maar ook voor het mbo.

Pagina 10 van 30

2

De uitvoering van de geschiktheidsonderzoeken

Assessmentcentra, organisaties die als contractafdeling van lerarenopleidingen
functioneren, voeren als belangrijk onderdeel van hun taak
geschiktheidsonderzoeken uit ten behoeve van bevoegde gezagen van scholen voor
vo die beoogde zij-instromers in dienst willen nemen. Die onderzoeken dienen te
voldoen aan hetgeen hierover is vastgesteld in de WVO. Hieronder volgt per sector
een korte uiteenzetting over de wettelijke context.
2.1

Het geschiktheidsonderzoek in het vo

Het geschiktheidsonderzoek wordt aangevraagd door het bevoegd gezag dat tot
benoeming wil overgaan of door betrokkene zelf. Het onderzoek wordt uitgevoerd
onder verantwoordelijkheid van het bestuur van een in dit verband erkende
instelling. Doorgaans is dat een lerarenopleiding. De uitvoerende instantie is een
assessmentcentrum verbonden aan een lerarenopleiding.
Het geschiktheidsonderzoek is bij wet geregeld (WVO 118k t/m 118r) en omvat (1)
een beoordeling of de gevolgde opleiding en de maatschappelijke of beroepservaring
relevant zijn in verhouding tot de beoogde werkzaamheden, (2) een onderzoek naar
de geschiktheid voor die werkzaamheden, waartoe in ieder geval wordt gerekend de
beoordeling of betrokkene in de feitelijke klassituatie tot verantwoord lesgeven in
staat is en (3) een beoordeling welke scholing en begeleiding noodzakelijk worden
geacht om met goed gevolg te kunnen deelnemen aan het bekwaamheidsonderzoek.
Indien betrokkene blijkens het geschiktheidsonderzoek voldoende geschikt wordt
geacht voor het beroep van leraar en in staat moet worden geacht om binnen twee
jaar na benoeming met goed gevolg een bekwaamheidsonderzoek te kunnen
ondergaan geeft het bestuur van de instelling waar het geschiktheidsonderzoek
wordt afgelegd een verklaring af.
Voorwaarde tot toelating tot een geschiktheidsonderzoek
Betrokkene dient in het bezit te zijn van (1) een getuigschrift hbo of wo (2), een
diploma van een middenkaderopleiding, specialistenopleiding of vakopleiding, alle
als bedoeld in de WEB en in de WVO, of (3) een gelijkwaardig buitenlands
getuigschrift.
Indien aanspraak wordt gemaakt op de subsidieregeling mag betrokkene in de twee
jaar voorafgaand aan de subsidieaanvraag niet ingeschreven hebben gestaan als
student aan een lerarenopleiding en niet collegegeldplichtig zijn geweest op grond
van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW).
Betrokkene dient ook een verklaring omtrent gedrag te kunnen overhandigen.
Wettelijke bepalingen voor inrichting geschiktheidsonderzoek
De instellingen in het hoger onderwijs moeten voldoende gekwalificeerde assessoren
hebben, die onafhankelijk zijn in hun oordeel. De assessoren moeten beschikken
over specifieke vaardigheden en hiertoe indien nodig een training volgen. Ook moet
het assessmentcentrum beschikken over voldoende assessoren voor het uitvoeren
van de geschiktheidsonderzoeken. Daarnaast dienen de veldassessoren afkomstig te
zijn uit hetzelfde vakgebied als dat waarvoor de zij-instromer zijn traject zal volgen
(zie WVO 118l, lid 5)
Het geschiktheidsonderzoek is gebaseerd op de geformuleerde competenties zoals
verwoord in het Besluit bekwaamheidseisen (2006).
Pagina 11 van 30

Opmerkelijk is dat het steeds meer voorkomt dat geïnteresseerde zij-instromers,
voordat zij worden toegelaten tot het geschiktheidsonderzoek, door het
assessmentcentrum worden verwezen naar de vakopleiding van de lerarenopleiding
om daar te laten vaststellen of een zij-instoomtraject eventueel tot de
mogelijkheden behoort gezien de vakinhoudelijke achtergrond van betrokkene. Vaak
handelt het om zij-instromers met een pabo-achtergrond.
Inhoud en vormgeving geschiktheidsonderzoek
Het onderzoek wordt uitgevoerd door twee assessoren en bestaat doorgaans uit drie
onderdelen:




het maken van een portfolio over de eigen (geschatte) competenties;
het observeren van een of twee lessen van de kandidaat in de eigen
school;
het nabespreken van de les en het portfolio in een criteriumgericht
interview.

Het onderzoek neemt in totaal een dag in beslag. Na afloop van het onderzoek
wordt de rapportage besproken met de kandidaat.
De bezochte assessmentcentra voldoen in grote lijnen aan de wettelijke vereisten.
Ook de gang van zaken voor en tijdens het geschiktheidsonderzoek is bij de
onderscheiden assessmentcentra nagenoeg gelijk.
In gesprek met de inspectie geven beoogde zij-instromers aan tevreden te zijn over
de manier waarop het onderzoek wordt uitgevoerd.
Het portfolio
De assessmentcentra werken met een format voor het portfolio. De elementen uit
de Kennisbasis voor het betrokken vak zijn in het portfolio opgenomen.
Beoogde zij-instromers geven aan dat het maken van een portfolio veel tijd kost,
niet zelden meer dan 40 uur. Assessoren erkennen dat het maken van een portfolio
niet eenvoudig is, maar dat bij de assessmentcentra uitgebreide handleidingen
beschikbaar zijn. Men acht de richtlijnen duidelijk en behulpzaam. De kandidaten
zijn deze opvatting niet altijd toegedaan. Ze klagen met name over de
bewerkelijkheid van het portfolio, vooral omdat alle door de kandidaat opgevoerde
competenties voorzien dienen te worden van authentiek bewijsmateriaal.
Assessoren beseffen dit, maar zijn van mening dat de beoogde zij-instromer zich
aan moet leren om te denken in termen van reeds verworven en nog te verwerven
competenties.
Het lesgeven
Het aantal lessen dat in het kader van dit onderzoek is bezocht, is te laag om een
beoordeling te geven over de specifieke competenties van de zij-instromers. Uit
eerdere vergelijkingen op basis van de lesobservaties die de inspectie maakte ten
behoeve van het Onderwijsverslag in 2011 bleek dat zij-instromers het in
vergelijking met de niet-zij-instromers op geen enkele indicator significant slechter
doen. Vergeleken met leraren met minder dan één jaar ervaring presteren de zijinstromers op één indicator zelfs significant beter, namelijk bij de afstemming van
de onderwijstijd op de onderwijsbehoeften van de leerling.
Zij-instromers zijn echte doorzetters. Het gaat om zware trajecten.
Met name de bèta’s onder de zij-instromers lijken wel behoefte te hebben aan een
duidelijke structuur. Hun vakinhoudelijke kennis is vaak goed, maar voor de
pedagogische en vakdidactische inhoud zijn zij aangewezen op hoogwaardige
begeleiding. Deze is op de vo-scholen niet altijd vanzelfsprekend.

Pagina 12 van 30

Zij-instromers brengen dikwijls veel enthousiasme vanuit het maatschappelijk
beroepenveld mee en beschikken doorgaans over een brede praktijk- en vakkennis.
Sommige (voormalige) zij-instromers zijn inmiddels werkzaam als afdelingsleider.
Na de gegeven les(sen) voeren de assessoren met de kandidaat een gesprek over
deze les(sen) en wordt het portfolio doorgenomen.
Scholings- en begeleidingsadvies
Na een positieve uitslag van het geschiktheidsonderzoek krijgt de zij-instromer een
geschiktheidsverklaring en een scholings- en begeleidingsadvies. Door de
coördinator zij-instroom van de lerarenopleiding of door de betrokken vakgroep
wordt vervolgens een programma vastgesteld. Het komt ook voor dat assessoren
dat doen. Dit scholings- en begeleidingsprogramma wordt bekrachtigd door de
examencommissie. Op basis daarvan kan worden overgegaan tot het aangaan van
een scholings- en begeleidingsovereenkomst, de zogeheten tripartieteovereenkomst tussen bevoegd gezag van de school die tot benoeming zal overgaan,
de zij-instromer zelf en de (contractafdeling van) de lerarenopleiding.
De inspectie heeft in dit verband meerdere malen moeten vaststellen dat het niet
eenvoudig is om scholings- en begeleidingsadviezen van assessmentcentra te
vertalen naar een zij-instroomtraject van een lerarenopleiding die niet behoort bij
het betreffende assessmentcentrum.
De scholings- en begeleidingadviezen die de inspectie heeft bestudeerd vertonen
over het algemeen een redelijk op maat gesneden programma. Ook naar het
oordeel van de meeste zij-instromers is dit het geval. De omvang van het te volgen
traject is gemiddeld tachtig ECTS.
De onderbouwende beschrijvingen in het scholings- en begeleidingsadvies zijn
echter lang niet altijd helder geformuleerd. Vage oordelen als ‘beheerst
competenties deels’ komen regelmatig voor. Zij-instromers begrijpen in dat soort
gevallen niet goed hoe men tot het voorgestelde scholings- en begeleidingspakket is
gekomen.
Tenslotte merkt de inspectie op dat betrokkenen in de scholen
het scholings- en begeleidingsadvies nauwelijks kenden. Wel had men begrepen
welke modulen bij de lerarenopleiding gevolgd moesten worden.
Tijdsspanne tussen aanvraag en uitvoering geschiktheidsonderzoek
Zij-instromers gaven aan dat bij hen de tijd tussen aanvraag en onderzoek ongeveer
twee maanden was, maar soms ook langer. De piek van aanvragen ligt rond de
zomervakantie. Wil een zij-instromer in september met het zij-instroomtraject
beginnen, dan moet hij zich eigenlijk al in april aanmelden. Vaak gebeurt dit echter
om begrijpelijke redenen later en dan vindt het onderzoek pas tijdens de eerste
maanden van het nieuwe schooljaar plaats. De zij-instromer is dan al met zijn baan
gestart.
De grootste vertraging ligt meestal niet bij de kandidaat of bij de lerarenopleiding,
maar bij de scholen en de assessmentcentra. Scholen melden de beoogde zijinstromers vaak pas kort voor of na de zomervakantie aan. Bij assessmentcentra
spelen de nodige organisatorische kwesties waardoor ongewenste vertraging
optreedt. Een knelpunt is bijvoorbeeld dat assessoren een of meerdere lessen willen
bezoeken, maar dat gewacht moet worden op een geschikte les waarvoor een
afspraak kan worden gemaakt. Zo kan het enige tijd duren voordat een kandidaat
met de opleiding kan beginnen. Het komt meer dan eens voor dat daar een periode
van wel vier maanden tussen zit.

Pagina 13 van 30

Positie van assessoren
Ten behoeve van het uitvoeren van geschiktheidsonderzoeken wordt gebruik
gemaakt van veld - en opleidingsassessoren. Veldassessoren zijn in principe de
deskundigen in het vak waarvoor de kandidaat opteert, de opleidingsassessoren zijn
de deskundigen op het terrein van de pedagogisch-didactische bekwaamheid.
Veldassessoren worden uit het vo-veld betrokken en zijn altijd afkomstig van een
andere school dan die waar de zij-instromer werkzaam is. Afhankelijk van het vak
van de zij-instromer worden koppels van assessoren gevormd.
De meeste assessoren hebben veel ervaring op het terrein van
geschiktheidsonderzoeken. Alle assessoren zijn geschoold. De lerarenopleidingen
verzorgen deze trainingen doorgaans zelf. De training bestaat globaal uit vijf
dagdelen en leidt tot een basiscertificaat. De scholing voor assessoren wordt
regelmatig van een update voorzien.
In de praktijk is het zo dat de mate van vakdeskundigheid in het vak waarvoor de
zij-instromer opteert tijdens het onderzoek niet uitgebreid ter sprake komt. Tijdens
het vooronderzoek is doorgaans al door een vakdeskundige van de opleiding
vastgesteld of een zij-instroomtraject een begaanbare weg is of dat de kandidaat
zich beter kan inschrijven voor de reguliere deeltijdopleiding.
Slechts bij een van de vier bezochte assessmentcentra bleek dat de assessoren
ervaringen met elkaar uitwisselen.
Met name de lesbezoeken worden door de assessoren als belangrijke graadmeter
voor geschiktheid gezien. Er wordt na een bezoek, voorafgaand aan
portfoliobespreking en criteriumgericht interview, reeds een voorlopig oordeel over
de eventuele geschiktheid als zij-instromer gegeven.
Samenwerking tussen de assessmentcentra
Vrijwel alle assessmentcentra in het HBO werken samen om de kwaliteitszorg rond
de geschiktheidsonderzoeken te verbeteren, maar vanwege het geringe aantal
deelnemers wordt hierop niet te zwaar ingezet. Men adviseert elkaar vrijblijvend.
Coördinatoren van assessmentcentra hebben recentelijk in samenwerking met
elkaar de procedure van de geschiktheidsonderzoeken herzien.
Bekendheid met het zij-instroomtraject; werving en selectie van zij-instromers
Sinds het opnieuw instellen van een subsidiestroom ten behoeve van het bevorderen
van zij-instroom hebben de assessmentcentra in het hoger onderwijs, onder meer
via hun websites, meer publiciteit gegeven aan de mogelijkheid om een zijinstroomtraject te volgen.
Kandidaten voor het zij-instroomtraject worden meestal aangemeld via de school
waar zij werkzaam zijn. Slechts in enkele gevallen ontvangt een assessmentcentrum
een rechtstreeks verzoek via de website van de lerarenopleiding. In die gevallen
gaat het om mensen die zich willen laten informeren om te bepalen welk traject –
deeltijd of zij-instroom – het beste bij hen past. Deze mensen zijn soms al in
gesprek met de school waar zij werkzaam zijn of waar zij in een sollicitatieprocedure
zitten.
De hernieuwde invoering van de Regeling zij-instroom voor leraren in het vo is
echter nog niet in het hele vo-veld bekend. De inspectie kwam zij-instromers tegen
die pas enige tijd na inschrijving aan de lerarenopleiding als deeltijdstudent
ontdekten dat zij voldeden aan de criteria voor zij-instroom. Dit betekent
klaarblijkelijk dat het zij-instroomtraject bij de directies van scholen voor vo en bij
de direct betrokkenen op de lerarenopleiding nog niet voldoende bekend en
vanzelfsprekend is.
Voorlichting vanuit scholen, maar ook vanuit de lerarenopleidingen, is volgens bijna
de helft van de zij-instromers waarmee de inspectie sprak summier.
Pagina 14 van 30

De assessmentcentra hebben via de lerarenopleidingen goede contacten met een
aantal vaste partnerscholen. Deze partnerscholen zijn daardoor beter bekend met de
Regeling zij-instroom dan de vo-scholen waarmee de lerarenopleidingen in mindere
mate contacten onderhouden.
De lerarenopleidingen voeren gesprekken met de directies van partnerscholen,
waarbij de mogelijkheid tot zij-instroom ook aan de orde komt. Deze scholen
melden kandidaten aan en vragen advies over het traject voor deze personen.
Meer dan eens wordt in dit stadium al verwezen naar deeltijdtrajecten omdat
betrokkenen nog teveel tekortschieten voor de vakcomponent.
2.2

De geschiktheidsverklaring in het mbo

Een wettelijk kader voor zij-instromers in het mbo bestaat voor het mbo maar in
beperkte zin. Er is slechts sprake van een geschiktheidsverklaring zij-instroom in het
beroep van docent en van de uitvoering van scholing met het oog op het behalen
van een pedagogisch-didactisch getuigschrift. (WEB 4.2.4 en 4.2.5).
Een zij-instromer in het mbo kan op basis van een geschiktheidsverklaring die wordt
afgegeven door het bevoegd gezag worden bijgeschoold tot een bevoegde docent
voor dat type onderwijs. Wel is in de WEB, zo goed als dat het geval is in de WVO,
vastgelegd aan welke instroomvoorwaarden een zij-instromer moet voldoen.
Voorwaarde voor verstrekking geschiktheidsverklaring
Betrokkene dient in het bezit te zijn van:
(1) een getuigschrift hbo of wo,
(2) of een gelijkwaardig buitenlands getuigschrift,
(3) of een bewijs van erkenning beroepskwalificaties zoals bedoeld in de Algemene
wet erkenning EG-beroepskwalificaties,
(4) ook kan betrokkene instromen als hij tenminste drie jaar ervaring heeft in de
praktijk waarop het desbetreffende onderwijs is gericht en naar het oordeel van het
bevoegd gezag door een combinatie van opleiding en ervaring geacht wordt te
beschikken over een kwalificatieniveau dat overeenkomt met de onder 1 t/m 3
genoemde getuigschriften cq. bewijzen.
Op basis van de geschiktheidsverklaring kan betrokkene vervolgens deelnemen aan
een pedagogisch-didactische cursus. Het getuigschrift dat daaraan verbonden is
geeft geen toegang tot het geven van onderwijs in het vo, immers daarvoor is
minimaal een tweedegraads bevoegdheid in een schoolvak verplicht.
Ook hier geldt dat, indien aanspraak wordt gemaakt op de subsidieregeling
betrokkene in de twee jaar voorafgaand aan de subsidieaanvraag niet ingeschreven
mag hebben gestaan als student aan een lerarenopleiding en niet collegegeldplichtig
mag zijn geweest op grond van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek (WHW).
2.3






Punten voor verbetering
De assessmentcentra moeten bewaken dat de tijdsduur tussen de aanvraag en
het afleggen van het assessment voor een geschiktheidsverklaring ten hoogste
twee maanden is.
De uitkomst van het geschiktheidsonderzoek dient in meer concrete termen te
worden beschreven, zodat inzichtelijk is welke competenties aanwezig zijn en
welke nog verworven dienen te worden.
De informatie vanuit scholen en lerarenopleidingen over de mogelijkheden tot
zij-instroom kan worden verbeterd.
Pagina 15 van 30



De vakdidactische en vakinhoudelijke bekwaamheden verdienen een betere
integratie in het geschiktheidsonderzoek.

Pagina 16 van 30

3

Scholing en begeleiding van zij-instromers in
het vo

3.1

Inleiding

De geschiktverklaarde zij-instromer behoort een aanbod op maat te verkrijgen dat is
afgestemd op de tijdens het geschiktheidsonderzoek vastgestelde leemten. De
scholing dient passend, compleet en binnen de zij-instroomperiode van twee jaar
feitelijk te realiseren te zijn. Op basis van het geschiktheidsonderzoek zijn er diverse
uitkomsten denkbaar. Allereerst kan het zijn dat de zij-instromer reeds voldoet aan
een bepaalde set bekwaamheidseisen zoals vereist in de wet Beroepen in het
Onderwijs (wet BIO 2006). Er kan dan direct worden overgegaan tot het uitreiken
van het getuigschrift behorend bij die set bekwaamheidseisen. Dit komt een enkele
keer voor.
Meestal is het echter zo dat de zij-instromer èn op pedagogisch- didactisch terrein,
èn op vakinhoudelijk terrein nog de nodige bekwaamheden moet zien te verwerven.
Ook komt het voor dat betrokkene slechts op één van beide terreinen deficiënt is.
Ten slotte bestaat de mogelijkheid dat de zij-instromer het geschiktheidsonderzoek
met een negatief resultaat afsluit. Daar kunnen twee redenen voor zijn. Uit het
geschiktheidsonderzoek onderzoek blijkt dat de kandidaat nog zoveel vakkennis
ontbeert dat niet verwacht mag worden dat hij, naast de te verwerven competenties
op het pedagogisch-didactisch terrein, in staat kan worden geacht het traject binnen
twee jaar af te sluiten. Er wordt in die gevallen verwezen naar een inschrijving bij de
tweedegraads deeltijdopleiding. De school moet dan wel ontheffing van bevoegdheid
aanvragen bij de inspectie. Ook komt het zo nu en dan voor dat er geen
geschiktheidsverklaring wordt verstrekt omdat men tot het oordeel heeft moeten
komen dat de kandidaat aantoonbaar ongeschikt is om op dagelijkse basis om te
gaan met leerlingen.
3.2

De tripartiete overeenkomst

Het gezamenlijk aanbod van de lerarenopleiding en de school wordt uiteindelijk
vastgelegd in een tripartiete overeenkomst waarin minimaal omvang, duur en prijs
worden overeengekomen tussen belanghebbende, lerarenopleiding en bevoegd
gezag van de school. De zij-instromer wordt dan niet als initieel student bij de
lerarenopleiding ingeschreven, ook niet als deeltijdstudent. Gebeurt dat wel dan
ontvalt de mogelijkheid om subsidie aan te vragen en zal deze leraar worden
beschouwd als onbevoegde docent waarvoor bij de inspectie om ontheffing moet
worden gevraagd.
Volgens de schooldirecties kan de omvang van de aangeboden scholing in de
tripartiete overeenkomst per lerarenopleiding nogal uiteenlopen. Dit is volgens de
directies met name afhankelijk van de leiding van de betrokken vakopleiding op de
diverse lerarenopleidingen.
In een aantal gevallen bleek de overeenkomst niet door alle partijen, of soms zelfs
door geen der partijen, ondertekend te zijn. Schooldirecties merken op dat een
tripartiete overeenkomst slechts zelden onderwerp van overleg is. De school
onderhandelt niet met de opleiding over de inhoud en hoeveelheid van de scholing,
begeleiding, rollen en afspraken. Men verlaat zich op de inschatting van de
assessoren.
Pagina 17 van 30

Tegelijkertijd vernam de inspectie meer dan eens van directies dat de indruk
bestond dat de overeenkomst onvoldoende maatwerk bevat. De zij-instromers zelf
blijken weinig invloed te kunnen uitoefenen op het tot stand komen van de
overeenkomst.
Meestal bevat de overeenkomst het concrete scholingsprogramma. De component
‘begeleiding’ wordt nauwelijks uitgewerkt.
Bij de overeenkomsten t.b.v. zij-instromers in het eerstegraadsgebied heeft
de inspectie bij de betrokken opleiding weinig bereidheid tot maatwerk ervaren,
onverlet wat uit het geschiktheidsonderzoek naar voren kwam.
3.3

Scholing

Voor de scholing op de lerarenopleiding is meestal één dag per week gereserveerd.
Men is verplicht bij de lessen aanwezig te zijn. Aan bod komt dan de vakdidactische
scholing, de onderwijskundige scholing en eventueel aanvullende vakscholing.
Als zij-instromer schuift men aan bij een groep reguliere deeltijdstudenten. Die
deeltijdstudenten krijgen in september een introductie en uitleg over de gang van
zaken in de opleiding. Vanwege het feit dat zij-instromers vaak later aanschuiven
moeten zij soms alles zelf uitzoeken en ontvangen daarbij weinig steun. Bij de
meeste opleidingen zijn er drie momenten per jaar waarop de zij-instromer getoetst
wordt: dan wordt de balans opgemaakt over de vorderingen.
Als alle te volgen onderdelen zijn afgerond, is hij klaar voor het
bekwaamheidsonderzoek, meestal wordt dat een eindassessment genoemd.
Volgens de zij-instromers vormen de vakinhoud en de vakdidactiek vaak het
interessantste deel van het programma. Men is van mening dat deze onderdelen
zelfs wat meer diepgang zouden mogen hebben. Voor wat betreft de algemene
didactiek zou er meer aandacht mogen uitgaan naar het omgaan met verschillen
tussen leerlingen (didactische variatie ) en naar de motivatieproblematiek. Daar
staat tegenover dat de meeste zij-instromers juist minder aandacht voor algemene
pedagogische vakken hadden gewenst.
Maatwerk
Het opleidingspakket wordt voor de meeste zij-instromers samengesteld uit
standaardmodules van de deeltijd lerarenopleidingen, waarbinnen de zij-instromers
overigens wel min of meer persoonlijke begeleiding krijgen. Van echt maatwerk is
echter geen sprake, omdat de inhoud in de modules vaststaat. De
lerarenopleidingen zijn kostentechnisch niet in staat tot het aanbieden van volledig
maatwerk.
Bij ongeveer een derde van de zij-instromers blijkt uiteindelijk toch weinig sprake te
zijn van een maatwerktraject: de zij-instromer volgt het reguliere programma van
de duale of deeltijdse opleidingen met een enkele vrijstelling.
Het gevolg van zulke standaardtrajecten is meestal dat er vertraging optreedt, soms
aan de voorkant van het traject (de zij-instromer moet wachten op het begin van
een cursus), soms in de loop van het traject (de zij-instromer moet wachten totdat
de andere studenten toe zijn aan een volgende cursus) .
Zwaarte van traject
De meeste zij-instromers ervaren de studie, naast een meestal volledige lesweek,
over het algemeen als zinvol, maar wel als erg zwaar, mede omdat de scholing vrij
veel ‘huiswerk’ genereert.
Het bijhouden van het portfolio, het beschrijven van alle stappen en stapjes in de
totstandkoming van lessen en verslagen, het verzamelen van de bewijzen en het
uitwerken van alle lees- en onderzoeksverslagen eist veel tijd. Soms verzuchtte een
zij-instromer: “Kon ik maar gewoon een tentamen doen.”
Pagina 18 van 30

Vanuit de schoolleiding wordt geen druk uitgeoefend als er studievertraging dreigt
en de onderwijsbevoegdheid later dan binnen een periode van twee jaar wordt
behaald. In de WVO wordt hiertoe voor uitzonderingsgevallen de mogelijkheid
geschapen. (WVO art. 33, lid 14)
Er wordt weinig nagegaan of een deel van de scholing wellicht ook in de school zelf
gevolgd kan worden.
Zij-instromers worden al snel ingezet bij niet-lesgebonden taken. Het gevolg van het
breed inzetten van zij-instromers is vaak dat schooldirecties begrip kunnen
opbrengen voor de temporisering van de studie.
Niet alle zij-instromers geven les in het vak dat aansluit bij hun vooropleiding en
scholingstraject. Wel gaat het meestal om verwante vakken of leergebieden. Het
bevordert een vlotte voortgang van het scholingstraject volgens betrokkenen niet.
3.4

Begeleiding

De begeleiding vanuit de opleiding
Het bezoek aan de zij-instromers in de school vanuit de opleiding is beperkt. De
begeleiding is voornamelijk ‘op afstand’ en vindt doorgaans plaats op basis van de
inbreng (via het portfolio en uitgevoerde praktijkopdrachten) van de zij-instromer.
Toch zijn de meeste zij-instromers redelijk tevreden over deze begeleiding.
Gemiddeld bezoekt de begeleider een- à tweemaal een les gedurende het traject.
Na het lesbezoek volgt een gesprek en de begeleider maakt een verslag van het
lesbezoek. Dit verslag wordt door de zij-instromer toegevoegd aan zijn portfolio.
Ook bekijken de meeste begeleiders vanuit de opleiding video-opnames van lessen.
De opleidingen geven de zij-instromers meestal opdrachten mee die zij in hun lessen
moeten uitproberen, zoals het hanteren van bepaalde werkvormen of een opdracht
met betrekking tot groepsdynamische processen. Dergelijke opdrachten vinden de
zij-instromers waardevol.
Van de uitvoering van de opdrachten maakt de zij-instromer ook verslagen. Deze
verslagen worden vrijwel nooit ondertekend door de begeleider in de school.
De aard en intensiviteit van reflectie-, intervisie- en terugkoppelingsbijeenkomsten
op de opleidingen varieert nogal. Volgens de zij-instromers hangt de kwaliteit van
deze bijeenkomsten sterk af van de individuele inbreng van de zij-instromer en van
de kwaliteit van de begeleiding.
Enkele minpunten in de begeleiding vanuit de opleiding zijn, naar het oordeel van de
zij-instromers, de volgende:

zeer weinig lesbezoek vanuit de opleiding

begeleiders van de opleiding die een les bijwonen zijn vaak vakdocent in een
heel ander vak.
De begeleiding vanuit de scholen
De begeleiding van startend personeel hebben de scholen, zeker als ze vaker
stagaires en nieuwe docenten opvangen, meestal duidelijk uitgewerkt in
begeleidingsplannen, cursussen en begeleidingsformulieren. De begeleiding voor zijinstromers wordt in de documentatie van de bezochte vo-scholen niet apart
vernoemd, maar valt onder de generieke begeleiding voor nieuw benoemden.
Ook de taakomschrijving van de begeleiders is doorgaans helder gedocumenteerd.
Zij worden geselecteerd in sollicitatieprocedures.
Bij alle vier de vo-scholen bleek dat voor alle nieuwe docenten begeleiders worden
aangewezen. Op deze scholen hadden vrijwel alle vakbegeleiders en ongeveer de
helft van de algemeen begeleiders hiervoor een opleiding gevolgd. De verhouding
per school van vakbegeleiders en algemeen begeleiders ligt rondom een op vijf.
Pagina 19 van 30

Er was hier ook steeds sprake van een coördinerend begeleider, een zogeheten
‘BOS’ (Begeleider op School), die de activiteiten rondom alle leraren in opleiding
coördineert. Tevens begeleidt hij de zij-instromers, onder meer door hun lessen te
bezoeken. Een BOS heeft een opleiding van één jaar in begeleidingsvaardigheden
gevolgd aan een lerarenopleiding.
Aard en vorm van de begeleiding door de scholen
De begeleiding bestaat uit algemeen onderwijskundige en uit vakspecifieke
begeleiding. Wanneer begeleiding door een docent van hetzelfde vak niet mogelijk
is, wordt vakspecifieke begeleiding door een docent van een aanverwant vak
gegeven. Tussen de begeleider en de zij-instromer worden op individuele basis
afspraken gemaakt. In principe is er wekelijks contact.
Veel contact vindt plaats in de wandelgangen of digitaal. Het werkelijke aantal
begeleidingsuren ligt daarmee vaak hoger dan wat formeel is vastgelegd. Bij alle
vier de scholen was het aantal uren begeleiding alleen afgesproken voor het eerste
jaar van het traject. Voor het tweede jaar worden de afspraken overgelaten aan
betrokkene.
De mate van begeleiding verschilt per zij-instromer. De scholen spreken van
begeleiding op maat. Bij het vaststellen aan welke competenties de zij-instromer
voldoet, gebruiken de begeleiders de zeven competenties zoals geformuleerd in het
‘Besluit bekwaamheidseisen’.
Er is bij de vier scholen geen sprake van een individueel begeleidingsplan en er
bestaat weinig controle op het realiseren van begeleidingsafspraken.
In protocollen wordt beschreven waaruit de begeleiding van beginnende leraren
(inclusief de zij-instromers) moet bestaan. Soms wordt gebruikgemaakt van
materiaal dat de opleiding aanlevert, zoals een stagemap waarin verplichtingen en
eisen zijn opgenomen waaraan de zij-instromer moet voldoen.
Er is geen controle op het daadwerkelijke verloop van de begeleiding. Wel vult een
begeleider een aantal keren per jaar in hoe vaak en wanneer iemand is begeleid. De
afdelingsleiders controleren nauwelijks of nieuwe medewerkers goed worden
begeleid.
Ervaringen van begeleiders van zij-instromers en van zij-instromers zelf
Niet alle begeleiders zijn op de hoogte van het scholings- en begeleidingsadvies.
De begeleider ziet het als zijn taak ervoor te zorgen dat de zij-instromer een goede
start kan maken. De begeleiding aan het begin van het traject is intensief.
De begeleiders vinden zij-instromers volwassener en enthousiaster dan andere
nieuwe medewerkers. Er kan ‘sturender’ worden begeleid en er kan meer
verantwoordelijkheid bij de zij-instromer worden gelegd dan bij de gemiddelde
startende leraar of bij studenten van de lerarenopleiding. Ook de behoeften van de
zij-instromers zijn duidelijker; zij ‘groeien’ daardoor. Begeleiders benaderen de zijinstromers meer als volwaardige collega's.
Een begeleider geeft aan dat het algemene draaiboek voor begeleiding van
beginnende leraren niet helemaal aansluit op de voor de zij-instromers benodigde
structuur. Zij-instromers vallen in een wat andere categorie (zij opereren
zelfstandiger, vanuit een bredere ervaring). De uitkomsten van het assessment
zouden meer structuur kunnen bieden.
Begeleiders in de school blijken veelal geen idee te hebben van de te verwachten
inhoud en kwaliteit van de gevraagde bewijsstukken waarop de beoordeling van de
competenties van de zij-instromers worden gebaseerd.

Pagina 20 van 30

De zij-instromers zijn over het algemeen tevreden over de geboden begeleiding. Met
name vanuit de sectie waarin de zij-instromer terechtkomt vindt goede opvang
plaats; de van-dag-tot-dagondersteuning van collega’s wordt op prijs gesteld.
Dat de begeleiding veelal informeel van aard is en niet is vastgelegd (in bijvoorbeeld
een begeleidingsplan) wordt door de zij-instromers niet altijd als een probleem
ervaren. Een prettige werksfeer en een goed team compenseren dat.
De afdelingsleiders ondersteunen de zij-instromers als er problemen zijn met de
pedagogische gang van zaken in klassen. Er worden duidelijke doelen gesteld en
verbeterpunten geformuleerd.
Het aantal lessen dat door diverse begeleiders vanuit de school wordt bijgewoond
verschilt aanzienlijk.
3.5

Contact tussen de begeleiders van de opleiding en van de school

Het contact tussen de begeleiders op de werkplek en de begeleiders vanuit de
lerarenopleiding is zeer beperkt, ondanks de mogelijkheid tot email-verkeer.
De begeleiders in de vo-scholen zijn vaak niet op de hoogte van de uitkomsten van
het geschiktheidsonderzoek en weten dus onvoldoende welke competenties verder
ontwikkeld moeten worden. Het traject van scholing en begeleiding op de
lerarenopleiding en het begeleidingstraject op de school staan vrijwel los van elkaar.
Zij-instromers moeten zelf alle verbindingen leggen. De twee typen begeleiders
ontmoeten elkaar slechts eenmaal, namelijk wanneer er een lesbezoek op de school
plaatsvindt. Het overige contact verloopt via verslaglegging van zij-instromers.
De ervaringen zijn wisselend: soms worden verslagen over lesbezoeken,
evaluatieformulieren en beoordelingen meegegeven met de zij-instromer. In andere
gevallen gaat er geen enkel document van de school naar de opleiding en wordt
daar ook niet naar gevraagd.
Begeleiders vanuit de school geven aan meer contact met de begeleiders van de
opleiding te willen. De samenwerking tussen hen vindt te weinig plaats op basis van
de tripartiete-overeenkomst. De overeenkomst wordt op directieniveau ondertekend
en zelden overlegd aan betrokken begeleiders. Men acht meer concrete
begeleidingsafspraken met de opleiding wenselijk.
Ook de zij-instromers geven aan dat het contact tussen de beide typen begeleiders
gering is. Zo kan bijvoorbeeld een slechte begeleiding op de school aan het begin
van het traject niet tijdig worden besproken.
Slechts een klein aantal zij-instromers geeft aan het contact tussen begeleiders niet
zo nodig te vinden, omdat zij zelfstandig opereren en zelf goed kunnen aangeven
wat zij aan begeleiding wensen.
3.6

Facilitering door de scholen

Voor zij-instromers bestaan dezelfde faciliteiten als voor beginnende docenten. Dit
betekent dat zij in het eerste jaar van aanstelling ongeveer 10 tot 15 procent
vermindering van het aantal lesuren ontvangen (zo’n 160 uur studieverlof bij een
aanstelling van 1 fte). De zij-instromers krijgen – bij een volledige betrekking –
daarmee een halve dag per week studieverlof van de school (naast een halve dag
voor scholing). In het tweede jaar van het zij-instroomtraject is dit verlof er niet, of
in geringere mate. Voor de zij-instromers worden alle opleidingskosten betaald.
Begeleiders ontvangen één à twee uur per week facilitering. De vier bezochte
scholen stellen voor het tweede jaar van het traject van de zij-instromer niet altijd
begeleiding meer beschikbaar.
In de tripartiete-overeenkomsten wordt geen melding gemaakt van de hoeveelheid
begeleiding vanuit de school.
Pagina 21 van 30

Het salaris van de zij-instromer wordt niet meer als een knelpunt ervaren, noch door
de zij-instromers zelf, noch door de schoolleiding en/of door collega’s.
Zij-instromers gaan akkoord met het salaris dat de schoolleiding hun biedt, ook al is
dat lager dan het laatst verdiende salaris.
Slechts een enkele zij-instromer ontvangt een salaris dat is gebaseerd op het laatst
verdiende salaris in het bedrijfsleven. Dit bedrag is soms hoger dan het salaris van
de leraren in een vergelijkbare functie op de school. Directies geven aan dat dit
onvermijdelijk is in situaties waarin een tekort bestaat en er waardevolle zijinstromers aangetrokken kunnen worden. Daar staat tegenover dat de meeste zijinstromers waarmee de inspectie sprak bij sollicitaties te horen kregen dat zij
zouden worden ingeschaald in de laagste schaal, onder de redenering dat zij nog
niet bevoegd waren.
3.7

Bekwaamheidsonderzoek

Het zij-instroomtraject wordt afgesloten met een wettelijk voorgeschreven
bekwaamheidsonderzoek (WVO 118p). Doorgaans wordt dit door opleidingen een
eindassessment genoemd. In het bekwaamheidsonderzoek wordt door de
lerarenopleiding vastgesteld of de zij-instromer voldoende bekwaam is om het
beroep van leraar uit te oefenen en of zijn vakkennis van voldoende niveau is om
een getuigschrift van de lerarenopleiding te ontvangen. Bij een positieve uitslag van
het onderzoek ontvangt de zij-instromer een inclusieve onderwijsbevoegdheid. Voor
de tweedegraads docent betekent dit dat hij tevens bevoegd is voor het middelbaar
beroepsonderwijs.
De eindbeoordeling in het eindassessment is gebaseerd op het portfolio, een door
een externe assessor beoordeelde les en een eindgesprek of presentatie ten
overstaan van medestudenten en assesoren.
De begeleider vanuit de school wordt niet betrokken bij het eindassessment en het
eindoordeel. Volgens de zij-instromers is het voldoen aan de bekwaamheidseisen
voornamelijk gebaseerd op het hebben voldaan aan alle scholingsverplichtingen.
De zij-instromers gaven wel te kennen dat er sprake is van enige willekeur over de
waarde van aangeleverde bewijsstukken. Ook de school weet eigenlijk niet goed op
grond waarvan de bevoegdheid wordt toegekend. Scholen zouden graag meer
betrokken willen worden bij de eindbeoordeling.
Indien de zij-instromer de bevoegdheid behaalt wordt het tijdelijke dienstverband
meestal omgezet in een contract voor onbepaalde tijd.
3.8

Het getuigschrift

Het getuigschrift is geregeld in de WHW, art. 7a.3. Hierin staat dat ten bewijze dat
het bekwaamheidsonderzoek met goed gevolg is afgesloten de examencommissie
van een instelling die daarvoor in aanmerking komt een getuigschrift
bekwaamheidsonderzoek uitreikt. Op het getuigschrift dient te worden vermeld
welke onderdelen het bekwaamheidsonderzoek omvatte en welke bevoegdheid
daaraan is verbonden. Van een modelvoorschrift is afgezien.
Een diploma zij-instroom is een eigenstandig ho-diploma en als zodanig separaat in
de WHW geregeld. Het leidt tot hetzelfde civiel effect als het overeenkomstige
bachelordiploma omdat het het bewijs levert dat aan dezelfde set
bekwaamheidseisen is voldaan.
Het leidt niet tot dezelfde titulatuur omdat de graad bachelor is gekoppeld aan het
met goed gevolg hebben doorlopen van de betreffende bacheloropleiding. In dit
geval is de betreffende bacheloropleiding niet doorlopen.
Pagina 22 van 30

3.9

Voortijdig staken en vertraging oplopen

Op basis van ervaring van schooldirecties tekent de inspectie op dat ongeveer
20 procent van de zij-instromers voortijdig met het zij-instroomtraject stopt. Voor
een aantal van hen gold dat zij te weinig affiniteit bleken te hebben met het
onderwijs of dat het lesgeven zwaarder was dan verwacht, voor anderen dat
conjuncturele bewegingen op de arbeidsmarkt het aantrekkelijk maakten terug te
keren naar de oorspronkelijke werkomgeving. De ontvangen subsidiegelden zijn in
die gevallen door de scholen teruggestort.
Ook loopt een aantal zij-instromers vertraging op. Men heeft moeite het traject in
twee jaar te doorlopen. Omvangrijke aanstellingen en de extra tijd die zij-instromers
in hun baan (willen) stoppen omdat ze een tijdelijk dienstverband hebben, zijn
hiervan de oorzaak. Men ervaart nogal eens druk vanuit de school om te laten zien
dat men bereid is om een (extra) steentje bij te dragen aan de niet-lesgebonden
activiteiten.
Volgens de lerarenopleidingen wordt het dienstverband van zij-instromers die langer
dan twee jaar over het scholingstraject doen nogal eens verbroken. In de WVO is de
mogelijkheid van verlenging echter nadrukkelijk geschapen. (WVO 33,lid 14). In
krimpsituaties kiezen scholen er nogal eens voor om te bezuinigen op deze categorie
personeel. Zij hebben geen vaste aanstelling en daardoor een zwakke rechtspositie.
Het percentage zij-instromers dat uiteindelijk als bevoegd docent in dienst blijft lijkt
bij andere nieuw aangestelde leraren hoger dan bij de zij-instromers.
De inspectie constateerde tijdens de bezoeken dat in sommige gevallen het contract
met zij-instromers tussentijds (na één jaar) niet werd verlengd om
formatietechnische redenen. Zij-instromers lijken hiermee in het nauw gebracht te
worden. Zonder een nieuw contract op een andere school kunnen zij hun traject niet
voortzetten. Arbeidsrechtelijk lijkt dit onvoldoende geregeld.
3.10

De kosten van een traject

Het subsidiebedrag van € 19.000 per zij-instromer wordt geheel besteed. De
kostenposten zijn grofweg de volgende :





geschiktheidsonderzoek: € 2.000
opleidingstraject: tussen de € 8.000 en € 15.000
begeleiding in de school: € 3.000
studieverlof/loonverlet: p.m.

Bij geringe omvang van het opleidingstraject kan het studieverlof voor een
belangrijk deel worden vergoed vanuit de subsidieregeling.
Als het om een fors traject gaat dan doen scholen echter ook een beroep op de
algemene middelen zoals die conform de CAO VO worden aangewend bij vrijstelling
van taken voor beginnende leraren in het eerste jaar.
Zij-instromers ontvangen in een eventueel tweede jaar vrijwel nooit meer
studieverlof.
Het is overigens niet voor alle schooldirecties altijd even duidelijk wie nu een zijinstroomtraject volgt en wie een deeltijdopleiding met een lerarenbeurs of
anderszins. In de begeleiding vanuit de scholen wordt nauwelijks onderscheid
gemaakt naar wie er begeleid worden: lio’s, zij-instromers of nieuwe docenten.
Daarmee hebben scholen geen helder zicht op de kosten die daadwerkelijk voor
begeleiding van zij-instromers worden gemaakt.

Pagina 23 van 30

Per aantal ECTS van een module worden de kosten in rekening gebracht. Momenteel
ligt dat bedrag op € 125 per ECTS. Hieraan ten grondslag ligt een
lerarenopleidingbrede afspraak met betrekking tot contractactiviteiten.
Het aantal opleidingsmodulen dat een kandidaat in een maatwerktraject gaat
volgen, bepaalt de uiteindelijke prijs. Directies van scholen zijn van mening dat de
opleidingstrajecten behoorlijk aan de prijs zijn.
Naar de besteding van het beschikbare subsidiegeld wordt niet goed gekeken. Een
rekening van € 15.000 voor scholing is bijvoorbeeld niet gering en laat weinig ruimte
voor andere zaken, zoals loonverlet, studieverlof in het tweede jaar, kosten voor
begeleiding etcetera.
Scholen accepteren over het algemeen de factuur en betalen vaak zonder scherp te
kijken naar hetgeen wordt geboden en hetgeen is geadviseerd in het scholings- en
begeleidingsadvies. Er is vanuit de directie van de scholen veel vertrouwen in de
handelwijze van de lerarenopleidingen.
Bij zij-instromers met een studiebelasting van 100 ECTS of meer à € 125 is het de
vraag of het aangeboden traject hier een juiste keuze is. Deze studenten kunnen
zich wellicht beter als regulier deeltijdstudent inschrijven.
3.11

Punten voor verbetering



Scholen hebben zich tot nog toe toe teveel als afnemer opgesteld van wat de
lerarenopleidingen aanbieden. Tussen lerarenopleiding, school en zij-instromer
zou overleg moeten plaatsvinden in het kader van de tripartiete-overeenkomst.



Zij-instromers hebben recht op een op maat gesneden scholings- en
begeleidingsplan. Daarvan is nog lang niet altijd sprake.



De begeleiding van de zij-instromer vanuit de opleiding is erg minimaal. Er
zouden ook nauwere contacten moeten ontstaan tussen de begeleider op de
school en de begeleider vanuit de opleiding. Nog te vaak is sprake van twee
verschillende trajecten.



Gelet op de zwaarte van het traject lijkt het nodig dat scholen ook in het tweede
jaar studieverlof en begeleiding faciliteren.



Op de scholen kan de gestructureerde kwaliteitszorg rondom het zijinstroomtraject worden verbeterd. Formeel is de begeleiding goed geregeld
(structuur en aantal uren), maar in de praktijk blijkt het niet altijd goed te gaan.



De zij-instromers moeten ervoor zorgen dat de begeleiders in de scholen de
beschikking krijgen over de uitkomsten van het geschiktheidsonderzoek. Deze
uitkomsten kunnen dan het uitgangspunt vormen in de begeleiding.



Er zou meer transparantie tot stand gebracht moeten worden over de
kwaliteitsbewaking van het eindniveau, temeer daar zij-instromers ten gevolge
van hun opleiding via contract-onderwijs, niet onderworpen zijn aan het
accreditatiesysteem. Bij scholen bestaat ook onvoldoende inzicht omtrent het
eindniveau.

Pagina 24 van 30

4

Scholing en begeleiding van zij-instromers in
het mbo

4.1

Inleiding

Op basis van een geschiktheidsverklaring (H.2.2) van het bevoegd gezag kan
betrokkene deelnemen aan een scholings- en begeleidingstraject in de vorm van een
zogeheten pedagogisch-didactische cursus. Het getuigschrift dat daaraan verbonden
is geeft geen toegang tot het geven van onderwijs in het VO, immers daarvoor is
minimaal een tweedegraads bevoegdheid verplicht. In eerste aanleg waren het de
lerarenopleidingen die de vorm en inhoud van de cursus in grote lijnen ontwierpen.
De cursussen worden nog steeds aangeboden onder verantwoordelijkheid van de
afzonderlijke lerarenopleidingen, al of niet in samenwerking met een ROC of met de
contractafdeling van de betrokken lerarenopleiding.
In de WEB wordt niet voorgeschreven door wie de cursus moet worden uitgevoerd,
wel wie verantwoordelijk is voor de certificaatverstrekking, dat is de
lerarenopleiding.
De mbo-school in kwestie stelt in overleg met de lerarenopleiding het
scholingstraject vast. In de praktijk komt het erop neer dat er een aanzienlijke
variatie bestaat in de omvang, inhoud, kwaliteit en kosten van de zijinstroomtrajecten in het mbo. Naar de indruk van de inspectie heeft dit tot gevolg
dat het niveau van de zij-instromers met een pedagogisch didactisch getuigschrift
aanzienlijk wisselt.
De ervaringen van de mbo-scholen met de betrokkenheid en interesse van de
lerarenopleidingen voor het mbo zijn wisselend. Met name de grotere mboinstellingen hebben een goede samenwerking met de lerarenopleidingen. Zij leveren
goede praktische aanvullingen voor de cursus.
4.2

De cursus voor het pedagogisch-didactisch getuigschrift

Aan de inhoud van de cursus worden door de wetgever geen eisen of voorwaarden
verbonden. Ook zijn er tot op heden door de MBO-Raad geen eisen geformuleerd
waaraan de cursus zou moeten voldoen. Wel worden op dit moment gesprekken
gevoerd tussen het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en de
MBO-Raad over het opstellen van kwaliteitsstandaarden voor deze cursus. Ook de
gezamenlijke lerarenopleidingen, verenigd in ADEF, hebben zich hiervan voorstander
betoond.
Vrijwel alle mbo-scholen hebben een lange traditie, veelal langer dan tien jaar, in
het aanbieden van een opleiding voor het behalen van een pedagogisch-didactisch
getuigschrift aan benoemde leraren zonder lerarenopleiding. Dit vloeide in eerste
instantie voort uit de Wet educatie beroepsonderwijs (WEB, 1996) en later uit de
Wet BIO (2006) over benoembaarheid en bekwaamheid van onderwijspersoneel in
het mbo.
Alle vier de mbo-scholen hebben het subsidiegeld van de vernieuwde zijinstroomregeling van 2009 ingezet voor het financieren van de zogenaamde
pedagogisch-didactische cursus. Slechts in weinig gevallen wordt de Regeling zijinstroom gebruikt om leraren tot een tweedegraads bevoegdheid op te leiden.
Na de cursus is de leraar bevoegd voor de sector (ook bij andere mbo-scholen).
De leraar voldoet dan aan de bekwaamheidseisen zoals verwoord in het Besluit
bekwaamheidseisen (2006). De leraar is na de cursus niet tweedegraads bevoegd.
Pagina 25 van 30

Cursisten van verschillende mbo-scholen kunnen zich bij de lerarenopleidingen
inschrijven voor de cursus. Tegenwoordig wordt de cursus steeds vaker, zeker bij de
grotere mbo-scholen ‘in-company’ verzorgd. Bij een enkele school voert eigen
personeel de cursus uit, hoewel de lerarenopleiding natuurlijk betrokken blijft.
Vrijwel altijd zijn de lerarenopleidingen ten minste zowel aan het begin van de
cursus als aan het eind ervan betrokken, en leggen ze gedurende het traject
lesbezoeken af.
Voor de interne bewaking van het niveau van de cursus werken de meeste
lerarenopleidingen in de cursus met een eindasssessment. Hierbij wordt met een
externe assessor bezien in hoeverre de beoogde competenties zijn behaald. De
coaches binnen de school zijn in het eindassessment doorgaans betrokken als
procesbegeleider en als kwaliteitsbewaker. De zij-instromers noemen het een pittig
assessment. Voorafgaand aan het assessment moeten een aantal modules zijn
doorlopen. De modulenopdrachten zijn gebaseerd op de competenties uit het Besluit
bekwaamheidsvereisten.
Omdat de cursus doorgaans wordt uitgevoerd door de contractafdeling van een
lerarenopleiding, of een enkele keer ‘in-company’ op een ROC, passeert de inhoud
van de cursus geen examencommissie van de lerarenopleiding.
Maatwerk
Van maatwerk tijdens de cursus voor het pedagogisch-didactisch getuigschrift is
nauwelijks sprake. Alle cursussen die de lerarenopleidingen aanbieden, zijn
grotendeels aanbodgestuurd opgezet en opgebouwd uit standaardmodules. Er is
slechts sprake van enig maatwerk wanneer gebruikgemaakt wordt van een portfolio
dat op persoonlijke basis wordt besproken, en bij een eventueel intakegesprek,
waarin wordt vastgesteld over welke kennis en vaardigheden de zij-instromer al
beschikt. Meestal moeten zij-instromers echter gewoon alle modules volgen.
Een enkele keer richt een mbo-school zich tot een assessmentcentrum van een
lerarenopleiding met de vraag of onderzocht kan worden of een zij-instromer op
grond van elders verworven competenties kan worden vrijgesteld van de
verplichting tot het volgen van de cursus.
De grote mbo-scholen geven aan meer invloed op de inhoud te willen hebben. Tot
nu toe is die invloed beperkt gebleven tot het leggen van accenten in de cursus en
aanvullende verwerkingsvormen.
Het afnemen van een proeve van bekwaamheid kan hier worden gebruikt als
regulier onderdeel van de cursus, om vast te stellen of een kandidaat over de juiste
kennis, vaardigheden en houding beschikt. De proeve kan dan bijvoorbeeld
plaatsvinden in een les aan een bepaalde doelgroep (bijvoorbeeld niveau 2) en
worden afgesloten met een gesprek waarin het verloop en het resultaat van de
proeve aan de orde komen.
De inspectie is nagegaan of de cursus sinds de nieuwe subsidieregeling van 2009
inhoudelijk is gewijzigd. Dat is niet het geval, wel is de begeleiding verbeterd.
Begeleiding in de school
De invoering van de Regeling zij-instroom heeft vooral een impuls gegeven aan het
verbeteren van de begeleiding binnen de scholen. Zeker de grotere scholen hebben
meer coaches kunnen opleiden. Ook is de begeleiding nu procedureel beter geregeld
en in protocollen vastgelegd. Cursisten spreken hun tevredenheid uit over de
begeleiding in de school.
De zij-instromers ontvangen studieverlof. Zij krijgen doorbetaald tijdens hun cursus
en ook wordt hun studietijd gecompenseerd.

Pagina 26 van 30

Vakdidactiek
De aangeboden cursussen voor het behalen van het getuigschrift zijn, zoals gezegd,
in grote lijnen standaard ingericht: het betreft een jaarcursus met zo’n tien tot
vijftien bijeenkomsten van een dagdeel, met modules voor pedagogische en
didactische vaardigheden. Vakdidactiek komt vrijwel niet aan de orde. Dit heeft te
maken met de grote diversiteit aan vakken en opleidingen waarin de deelnemers
aan de cursus werkzaam zijn. Voor de vakdidactiek verwijzen de uitvoerende
lerarenopleiders naar de begeleiding in de school. Van enige controle op dit aspect
van de didactiek is echter geen sprake.
In de pedagogisch-didactische cursus komt het verschil tussen het lesgeven aan
leerlingen op de verschillende niveaus wel aan de orde, maar er is relatief weinig
aandacht voor de specifieke didactische en pedagogische aanpak die het lesgeven
op elk van die niveaus vereist.
4.3

Het getuigschrift

Het getuigschrift is geregeld in de WHW, art. 7a.3. Hierin staat dat ten bewijze dat
het bekwaamheidsonderzoek met goed gevolg is afgesloten de examencommissie
van een instelling die daarvoor in aanmerking komt een getuigschrift
bekwaamheidsonderzoek uitreikt. Op het getuigschrift dient te worden vermeld
welke onderdelen het bekwaamheidsonderzoek omvatte en, in voorkomende
gevallen, welke bevoegdheid daaraan is verbonden. Van een modelvoorschrift is
afgezien. Het pedagogisch-didactisch getuigschrift wordt afgegeven door de
lerarenopleidingen. Die zijn daarmee verantwoordelijk voor de inhoud en het niveau
van de cursus en de beoordeling van het niveau van de zij-instromers.
De pedagogisch didactische cursus wordt uitgevoerd door de contractpoot van de
lerarenopleidingen, welke geen directe lijn met de examencommissie heeft.
4.4

De kosten

De € 19.000 die een mbo-school per zij-instromer ontvangt, wordt over het
algemeen als volgt ingezet:





kosten begeleiders, trainers in de school: € 4.500;
loonverlet/studieverlof: € 8.000;
scholing omwille van professionalisering: € 2.500;
kosten cursus: € 4.000

De inspectie merkt hier op dat binnen mbo-scholen al vele jaren beleid bestaat om
intern opleidingen te verzorgen. De subsidie is voor hen geen drijfveer geweest om
daar nu anders mee om te gaan.
4.5

Punten voor verbetering



Behalve op basisvaardigheden op het gebied van pedagogiek en didactiek zou de
pedagogisch-didactische cursus ook moeten inspelen op de bijzondere
kenmerken van het mbo, bijvoorbeeld door aandacht te besteden aan:
- de kerntaken en werkprocessen in het beroepsprofiel leraar mbo, waarin
loopbaanbegeleiding, werkplekleren en verschillende beroepsgerichte
beoordelingsvormen, zoals de proeve van bekwaamheid
- de problematiek van niveau 1- en 2-deelnemers (relatief veel zorg); wat
het betekent zowel te leren op school als in de beroepspraktijk;



De cursus, inclusief de begeleiding, zou onderworpen moeten worden aan een
vorm van gesystematiseerde kwaliteitsborging.
Pagina 27 van 30



Er dienen kwaliteitscriteria te worden opgesteld waaraan een cursus zou moeten
voldoen.



Met meer maatwerk kan beter worden ingespeeld op de persoonlijke kennis en
ervaring van de cursist.

Pagina 28 van 30

Literatuur

Evaluatie van het zij-instroomtraject in het voortgezet onderwijs, Inspectie van het
Onderwijs, december 2002.
Wet van 30 juni 2004 tot wijziging van onder meer de Wet op het primair onderwijs,
de Wet op de expertisecentra, de Wet op het voortgezet onderwijs, de Wet educatie
en beroepsonderwijs en de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek, ter waarborging van de bekwaamheid tot het uitoefenen van beroepen in
het onderwijs (Wet op de beroepen in het onderwijs). Staatsbladvan het Koninkrijk
der Nederlanden, Jaargang 2004 nummer 344.
Interimwet zij-instroom leraren primair en voortgezet onderwijs, 2002.
Regeling Lerarenbeurs voor scholing en zij-instroom, 2009.

Pagina 29 van 30

Colofon

Inspectie van het Onderwijs
Postbus 2730 | 3500 GS Utrecht
www.onderwijsinspectie.nl
2012-20 | gratis
ISBN: 978-90-8503-289-2
Publicatienummer: 22PD2012G020
Een exemplaar van deze publicatie is te downloaden vanaf de website van de
Inspectie van het Onderwijs: www.onderwijsinspectie.nl.
© Inspectie van het Onderwijs | juni 2012

Pagina 30 van 30