Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

34 352

Uitvoering en evaluatie Participatiewet

Nr. 276

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR ARMOEDEBELEID, PARTICIPATIE
EN PENSIOENEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 januari 2023
Inleiding
In het commissiedebat Participatiewet van 14 december 2022 (Kamerstuk
34 352, nr. 264) hebben verschillende fracties mij verzocht om een nadere
toelichting op het voorgestelde percentage van de inkomensvrijlating in
relatie tot het effect op de toeslagen voor burgers. Het betreft een van
mijn voorstellen van het wetstraject Participatiewet in Balans.1 Tevens
heeft u verzocht om informatie over hoe de SVB in twee specifieke
situaties maatwerk zou kunnen leveren als het om de AIO gaat.
Ik heb uw Kamer voor beide zaken toegezegd u nader te informeren,
hetgeen ik met deze brief doe.
Percentage inkomensvrijlating in relatie tot de toeslagen
De inkomensvrijlating zoals die nu wordt uitgewerkt binnen het
wetstraject Participatiewet in balans, is een inkomensvrijlating voor een
jaar, met een mogelijkheid tot verlenging voor mensen die wegens
individuele omstandigheden hun uren niet kunnen uitbreiden. Deze
vrijlating gaat ook gelden voor jongeren van 18–27 jaar en kent een
percentage van 15% zonder maximumbedrag. Dit percentage zorgt er
daarbij voor dat de vrijlating geen gevolgen heeft voor het recht op
toeslagen.
In het commissiedebat heb ik toegezegd om inzage te geven in de
gevolgen voor toeslagen van een hoger vrijlatingspercentage. Een
vrijlatingspercentage van 16% bij een alleenstaande die het minimumloon
verdient, zorgt al voor een lager recht op toeslagen. Dit is inzichtelijk
gemaakt in figuur 2 van bijlage 1. Hierbij gaat het specifiek om de

1

kst-34352-276
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 34 352, nr. 260.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 352, nr. 276

1

huurtoeslag, die afbouwt vanaf een lager inkomen dan andere toeslagen.
De andere toeslagen bouwen nog niet af bij het percentage van 16%.
De verruiming van de inkomensvrijlating in de Participatiewet wordt nu
verder uitgewerkt in een wetsvoorstel. In de memorie van toelichting zal
nader ingegaan worden op de overwegingen hierbij.
Maatwerk in de AIO
In het commissiedebat heb ik toegezegd om bij de SVB na te gaan hoe het
zit met het bieden van maatwerk in een door het Kamerlid Ceder
ingebrachte casus inzake het verlenen van mantelzorg en de maximale
verblijfsduur in het buitenland in de AIO. Tevens heb ik toegezegd in te
gaan op de door het Kamerlid Van Baarle ingebrachte casus over de om
medische redenen aangepaste auto in relatie tot de vermogenstoets in de
AIO. De reactie van de SVB is als bijlage aan deze brief toegevoegd.
Over het verblijf in het buitenland geeft de SVB aan dat uitzonderingsmogelijkheden om van de maximale termijn voor buitenlands verblijf af te
wijken niet zien op het verlenen van mantelzorg aan derden, aangezien
het dan volgens de wetstoelichting moet gaan om «zeer dringende
redenen» die betrekking hebben op de AIO-gerechtigde persoon zelf. Als
vanwege langdurig buitenlands verblijf van langer dan 13 weken de
uitkering beëindigd moet worden, dan kan de betrokkene deze bij
terugkeer in Nederland wel weer aanvragen, aangezien de AIO bedoeld is
als bijstand voor het levensonderhoud in Nederland.
Bij de casus over de aangepaste auto geeft de SVB aan dat de wet de SVB
de mogelijkheid biedt om de waarde van noodzakelijke middelen buiten
de vermogenstoets te laten en dat maatwerk mogelijk is. De SVB merkt
daarbij op dat deze casus in een rondetafelgesprek aan de orde is
gekomen om de complexiteit van de vermogenstoets te duiden. Over de
vermogenstoets zelf geeft de SVB verder aan geen maatwerkmogelijkheden te hebben als het gaat om het bedrag dat als vermogensgrens
geldt, maar wel ten aanzien van de beoordeling van de vraag of middelen
«redelijkerwijs ter beschikking van belanghebbende staan» en daarmee
wel of niet in de vermogenstoets betrokken moet worden. Dit is onder
meer van belang in de beoordeling van eigendomsverhoudingen bij
bijvoorbeeld buitenlands onroerend goed.
De Minister voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen,
C.J. Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 352, nr. 276

2

Bijlage 1:

Gevolgen inkomensvrijlating voor inkomenshoogte
In de verkenning van mogelijkheden voor het verruimen van de bijverdiengrenzen in de Participatiewet is een analyse gemaakt van de gevolgen
voor het recht op toeslagen voor bijstandsgerechtigden die bijverdienen.
Hiermee wordt voorkomen dat mensen door de verruiming van de
bijverdiengrenzen op een later moment geconfronteerd worden met
terugvorderingen van toeslagen. Uit deze analyse van een stijging van het
vrijlatingspercentage van 15% naar 16% blijkt dat alleen bij een vrijlating
van 15% het recht op toeslagen gelijk blijft. Hogere vrijlatingspercentages
zorgen voor een sterkere afname van het recht op toeslagen.
Figuur 1 Inkomenshoogtes bij 15% vrijlating.

Figuur 2 Inkomenshoogtes bij 16% vrijlating. Lager recht op toeslagen bij alleenstaanden met 16 uur werk per week.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 352, nr. 276

3

Figuur 3 Inkomenshoogtes bij 20% vrijlating. Minder recht op toeslagen bij alleenstaanden vanaf 12 uur werk per week.

Uitgangspunten
De analyse is gebaseerd op de volgende uitgangspunten:
• Uit ambtelijke gesprekken met gemeenten is de wens gebleken om de
duur van de vrijlating te verlengen. In de analyse wordt de vrijlating
daarom tijdens een heel jaar toegepast, en wordt verondersteld dat
iemand een heel kalenderjaar werkt.
• De analyse toont hoe het jaarinkomen is opgebouwd bij een bepaalde
arbeidsduur of (gemiddeld) aantal gewerkte uren per week tegen het
minimumloon. De analyse is uitgevoerd voor verschillende huishoudtypen (alleenstaand en alleenverdiener2, met en zonder kinderen). Bij
gezinnen met kinderen wordt uitgegaan van twee kinderen van resp. 6
en 11 jaar.
• Deze analyse is gebaseerd op parameters voor 20233, dit is het meest
recente jaar waarvoor cijfers beschikbaar zijn.
• In de analyse wordt het totale inkomen getoond. Hierin zijn de
zorgtoeslag, huurtoeslag en het kindgebonden budget (WKB)
meegenomen. Het recht op huurtoeslag bouwt af vanaf een inkomen
van circa 19.500 euro voor alleenstaanden. Voor deze groep ligt dit
boven de bijstandsnorm (bruto circa 18.500 euro), maar onder het
wettelijk minimumloon. Het recht op zorgtoeslag, kindgebonden
budget en de huurtoeslag voor paren bouwt af vanaf een inkomen
rond het wettelijk minimumloon.
• In de rekenvoorbeelden worden de zorgtoeslag en huurtoeslag
meegenomen zonder de kosten die hier tegenover staan. De huurtoeslag is berekend op basis van een gemiddelde huurhoogte.
Uitkomsten
•

Een vrijlatingspercentage van 15% zorgt niet voor een verminderd
recht op toeslagen zolang huishoudens binnen de Participatiewet
vallen, dit wordt getoond in figuur 1. Figuur 2 laat zien dat een

2

Een paar met recht op de bijstandsuitkering waarvan één persoon werkt.
De uitkeringshoogte en wettelijk minimumloon zijn hierbij gebaseerd op het gemiddelde van
de indexaties van het wettelijk minimumloon voor januari 2023 en juli 2023. Voor juli 2023 is
gerekend met het bedrag uit de recente MEV-raming.

3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 352, nr. 276

4

•

vrijlating van 16% voor lagere toeslagen bij alleenstaanden zorgt
(huurtoeslag).
Door een complex samenspel tussen fiscaliteit, uitkerings- en
toeslagsystematiek ontwikkelt het toetsingsinkomen zich ook op voor
burgers onvoorspelbare wijze. Daardoor wordt ook het recht op
toeslagen onvoorspelbaar. Bij een vrijlating van 16% daalt het recht op
toeslagen bij alleenstaanden die 16 uur werk per week werken.
Vervolgens is er geen verminderd recht op toeslagen bij meer uren
werk per week.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 352, nr. 276

5

Bijlage 2:

Reactie van de SVB naar aanleiding van twee vragen met betrekking tot
maatwerk in de AIO uit het commissiedebat over de Participatiewet op
14 december 2022.
Algemeen
De SVB vindt het positief er in de Kamer aandacht uitgaat naar vereenvoudiging van de AIO. De SVB pleit ervoor dat de wet waar mogelijk
vereenvoudigd wordt. De SVB is in dat kader betrokken bij de herziening
van de Participatiewet. Dat is een traject waarin gekeken wordt naar waar
de wet minder complex en minder hardvochtig voor de burgers kan zijn.
In dat traject wordt ook gekeken naar waar het vaststellen van het
vermogen vereenvoudigd kan worden.
Het voorbeeld dat is aangedragen in het rondetafelgesprek is bedoeld om
aan te geven dat de vermogenstoets in de bijstand complex is en om veel
inspanningen van zowel de burger als het bestuursorgaan vraagt. Er
wordt voor die toets vaak doenvermogen van burgers verlangd en dat kan
moeilijkheden met zich meebrengen. Als een burger zowel een
AIO-aanvulling als AOW ontvangt, brengt dat bovendien verplichtingen in
relatie tot meerdere inkomens en dus nog meer complexiteit met zich
mee. Het uitvoeren van de vermogenstoets is ook voor een bestuursorgaan soms «hogere wiskunde». Daardoor is er een verhoogde kans op
foutgevoeligheid. Het is van belang om kritisch te bezien of de inspanningen van de burger en die van het bestuursorgaan daarin verlicht
kunnen worden. De vermogenstoets biedt daarentegen wel ruimte om
rekening te houden met bepaalde, individuele of categorale omstandigheden. Het is daarmee niet zo dat die vermogenstoets tot schrijnende
gevallen moet leiden. Al zijn die ook niet op voorhand altijd uit te sluiten.
De SVB ziet wel dat de wet beperkend is ten aanzien van de mate van
terugwerkende kracht. De wet biedt de SVB weinig ruimte. In beginsel kan
er geen terugwerkende kracht aan bijstandsverlening worden gegeven.
Dit kan leiden tot schrijnende situaties als mensen – voordat de bijstand
ingaat – onder het bestaansminimum hebben moeten leven en mogelijk
schulden hebben moeten maken. Meer ruimte in de wet voor dergelijke
situaties zou het voor burgers eenvoudiger maken om te voorzien in een
bestaansminimum, ook wanneer zij door omstandigheden de overheid te
laat weten te vinden.
Maximumverblijf in het buitenland
Casusbeschrijving
Kamerlid Ceder (CU) heeft aandacht gevraagd voor het maximumverblijf
in het buitenland van 13 weken. Hij geeft aan dat dit in sommige gevallen
te kort is, bijvoorbeeld als iemand onverwacht mantelzorg moet verlenen,
maar de vaste lasten in Nederland doorlopen. De vraag is of dit een
bijzondere omstandigheid kan zijn, waardoor in dat geval kan worden
afgeweken van de maximumtermijn (zodat in dat geval de uitkering niet
gestopt wordt)?
Antwoord SVB
In bijzondere omstandigheden kan een individuele beoordeling plaatsvinden. Mantelzorg aan een derde in het buitenland is in principe geen
omstandigheid waarmee rekening wordt gehouden bij overschrijding van
de maximale verblijfsduur in het buitenland. Als de 13-weken termijn
wordt overschreden bestaat geen recht meer op AIO-aanvulling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 352, nr. 276

6

Er is in artikel 16 Participatiewet wel een uitzonderingsmogelijkheid
opgenomen, namelijk als sprake is van «zeer dringende redenen». De
wetgever heeft over dit begrip uitleg gegeven:
«De plaats en functie van deze wet als laatste voorziening in het stelsel
van sociale zekerheid brengt enerzijds mee dat deze wet dient open te
staan voor een zeer ruime kring van rechthebbenden. Anderzijds betekent
dit dat aan de uitsluitingsgronden die voor bepaalde personen gelden
geen absoluut karakter kan worden gegeven. In bijzondere gevallen dient,
wanneer zich daartoe zeer dringende redenen voordoen, de mogelijkheid
aanwezig te zijn om een persoon, die geen recht op bijstand heeft, toch
financieel bij te staan. Dit artikel geeft de bevoegdheid daartoe aan
burgemeester en wethouders. Uitsluitend vanwege het feit dat het de
belanghebbende ontbreekt aan de noodzakelijke middelen om in het
bestaan te voorzien, kan nog niet worden gesproken van zeer dringende
redenen zoals in het artikel bedoeld. Vast dient te staan dat sprake is van
een acute noodsituatie en dat de behoeftige omstandigheden waarin de
belanghebbende verkeert op geen enkele andere wijze zijn te verhelpen,
zodat het verlenen van bijstand volstrekt onvermijdelijk is. Met dit artikel
is dus niet beoogd een algemene ontsnappingsclausule te bieden ten
aanzien van de toepassing van uitsluitingsgronden. Bij toepassing van dit
artikel kan zowel sprake zijn van de verlening van algemene als van
bijzondere bijstand.» (Kamerstuk 28 870, nr. 3, pagina 46 (memorie van
toelichting))
Uit deze tekst blijkt dat de uitzondering op de maximale verblijfsduur in
het buitenland niet bedoeld is voor mantelzorg aan derden, maar alleen
gelegen kan zijn in acute noodsituaties die de persoon zelf betreffen en
sprake moet zijn van behoeftige omstandigheden van die persoon zelf.
Aangepaste auto in relatie tot de vermogenstoets
Casusbeschrijving
Kamerlid Van Baarle (DENK) is ingegaan op de casus van Iemand met
auto die iets duurder is vanwege medische aanpassing, waardoor hij
vanwege de vermogenstoets geen recht op AIO zou hebben. De vraag is
of in zo’n situatie voor dat individu een uitzondering kan worden gemaakt.
Antwoord SVB
Ja, hier kan rekening mee worden gehouden. Artikel 34, tweede lid, van
de Participatiewet biedt namelijk de grondslag om bezittingen in natura
die naar hun aard en waarde algemeen gebruikelijk zijn dan wel, gelet op
de omstandigheden van persoon en gezin, noodzakelijk zijn, niet als
vermogen in aanmerking te nemen. In deze situatie kan de burger
– bijvoorbeeld door het indienen van bewijs in de vorm van een doktersverklaring – aantonen dat de aangepaste, dure stoel voor hem/haar
noodzakelijk is om een auto te gebruiken. De waarde van de stoel hoeft
dan helemaal niet meegenomen te worden bij de vermogenstoets. Als de
auto op zichzelf dan onder een bepaalde waarde blijft dan zou dit niet in
de weg hoeven staan aan bijstandsverlening.
In het algemeen geldt dat er geen maatwerk mogelijk is ten aanzien van
het bedrag dat als vermogensgrens geldt. Dat is door de wetgever
vastgesteld. In dat bedrag kan de SVB niets veranderen of maatwerk
verlenen. Of iemand over een goed «redelijkerwijs kan beschikken» is een
beoordeling waar je wel «maatwerk» toepast, in die zin dat er verschillende omstandigheden een rol kunnen spelen en naar de feitelijke situatie
moet worden gekeken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 352, nr. 276

7