ADVIES 17/03 | Maart 2017

Opgroeien zonder
armoede

SOCIAAL-ECONOMISCHE RAAD

Advies Opgroeien zonder armoede

Aan de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
mevrouw drs. J. Klijnsma

Deze publicatie betreft de ‘ministersversie’ van het advies, vooruitlopend op de officiële
SER-uitgave.

2

Inhoud
Voorwoord
Samenvatting belangrijkste aanbevelingen
1.
2.
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Inleiding ....................................................................................................8
Armoede onder kinderen: een probleemschets ................................................9
Wat is armoede? ....................................................................................... 12
Dynamiek rondom armoede........................................................................ 14
Oorzaken van armoede .............................................................................. 17
Gevolgen van (langdurige) armoede voor kinderen: kansenongelijkheid ............ 18
Samenvattende conclusies ......................................................................... 20

3.
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7

Verantwoordelijkheden en instrumentarium .................................................. 21
Verantwoordelijkheid van ouders ................................................................. 21
Landelijk beleid en instrumenten ................................................................. 21
Decentraal beleid en instrumenten .............................................................. 23
Onderwijs ................................................................................................ 26
Maatschappelijk middenveld ....................................................................... 27
Beleid in andere landen ............................................................................. 30
Samenvattende conclusies ......................................................................... 32

4.
4.1
4.2.
4.3

Knelpunten in bestaande kindvoorzieningen .................................................. 33
Maatregelen specifiek voor kinderen in armoede ............................................ 33
Niet-gebruik regelingen voor maatschappelijke participatie van kinderen .......... 34
Samenvattende conclusies ......................................................................... 35

5.
Oorzaken en knelpunten op syseemniveau.................................................... 38
5.1 Werkend uit de armoede komen.................................................................. 35
5.1.1 Re-integratie naar (meer) werk ................................................................... 36
5.1.2 Werk moet lonen ...................................................................................... 37
5.3 Inkomenspositie van mensen in armoede ..................................................... 41
5.6 Inkomensondersteuning om armoede tegen te gaan ...................................... 48
5.6.1 Toeslagen ................................................................................................ 48
5.6.2 Specifieke voorzieningen voor zelfstandigen in armoede ................................. 49
5.6.3 Niet-gebruik van inkomensondersteunende regelingen ................................... 49
5.7 Stijgende vaste lasten en het sociaal minimum ............................................. 51
5.8 Gedragswetenschappelijk perspectief en armoede ......................................... 53
5.8.1 Toepassing in beleid en uitvoering ............................................................... 54
5.9 Armoede onder kinderen en het kinderrechtenperspectief ............................... 57
5.10 Samenvattende conclusies ......................................................................... 60
Visie van de raad, beantwoording vragen en aanbevelingen ............................ 61
6.
6.1 Visie ...................................................................................................... 61
6.2 Beantwoording vragen adviesaanvraag SZW ................................................. 64
6.3 Aanvullende verbetervoorstellen ................................................................. 72
6.3.1 Decentraal beleid: compenseren en samenwerken ......................................... 72
6.3.2 De Rijksoverheid ....................................................................................... 75
6.3.3 Scholen ................................................................................................... 78
6.3.4 Toepassen gedragswetenschappelijke inzichten ............................................. 79
6.3.5 Inzicht in effectiviteit opbouwen en deze inzichten toepassen .......................... 80
6.3.6 Tot slot.................................................................................................... 80

3

BIJLAGEN:
1. Adviesaanvraag SZW 30 juni 2016
2. Motie Eerste Kamer
3. Armoede onder kinderen – een probleemschets, SCP, Stella Hoff, februari 2017
4. CBS-armoedecijfers aangepast door methodewijziging, februari 2017
5. Gesprekspartners hoorzitting en werkbezoek
6. Samenstelling ad-hoc commissie Armoede onder kinderen (AOK)

4

Voorwoord
Ook in het welvarende Nederland zijn er kinderen die in armoede opgroeien. Vrij
vertaald zitten er gemiddeld in iedere schoolklas 2 tot 3 kinderen die onder de
armoedegrens leven. En armoede onder kinderen is een hardnekkig probleem gezien het
relatief hoogblijvend percentage kinderen die in armoede opgroeien sinds 2000,
namelijk tussen de 8 en 12 procent van alle kinderen. Zonder nader beleid zal het
armoedeprobleem onder kinderen niet substantieel worden teruggedrongen.
Armoede onder kinderen heeft niet alleen een negatief effect op de levensloop van
kinderen maar ook op hun kansen. De ontwikkeling wordt belemmerd, talenten niet
(optimaal) benut. Daarmee draagt armoede onder kinderen ook bij aan verscherping
van een tweedeling in de maatschappij. Alle hens aan dek dus om armoede onder
kinderen substantieel terug te dringen.
In de afgelopen jaren heeft het kabinet met dit doel de nodige middelen en
instrumenten ingezet. Kinderen kunnen bijvoorbeeld en beroep doen op voorzieningen
om mee te doen aan sport en cultuur Deze aanpak is primair gericht op het
compenseren van de gevolgen van armoede. En hoe belangrijk dat ook is, de oorzaken
van armoede blijven bestaan.
Het kabinet heeft de SER gevraagd zich in het probleem van armoede onder kinderen te
verdiepen en te komen met aanbevelingen. Daartoe is eerst nader ingezoomd op de
feiten: wat is armoede, wie betreft het en wat zijn de gevolgen voor kinderen en
maatschappij? Vervolgens zijn de verschillende verantwoordelijkheden van ouders,
overheid, en andere instanties verkend. Tenslotte zijn het bestaande instrumentarium,
de uitvoering en resultaten daarvan bezien.
Op basis hiervan kan de SER een aantal richtingen duiden voor de aanpak van armoede
onder kinderen. Aan de ene kant gaat het om het aanpakken van de gevolgen van
armoede. Aan de andere kant geeft de SER aan op welke gebieden een aantal oorzaken
van armoede aangepakt kunnen worden. Het gaat daarbij om fundamentele
vraagstukken, zoals werk en inkomen, inkomensondersteuning en schulden. De raad wil
het komende kabinet meegeven werk te maken van deze fundamentele knelpunten
vanuit het perspectief van kinderen in armoede. Daartoe geeft de SER onder andere de
aanbeveling om te werken met een overheidsbrede doelstelling voor reductie van
armoede onder kinderen.
Bij de totstandkoming van dit advies is goed samengewerkt met het SCP. Daarnaast
hebben vele gesprekspartners de SER enthousiast voorzien van informatie en ideeën
aangereikt die hebben bijgedragen aan dit advies. De SER dankt alle betrokkenen voor
hun waardevolle inbreng en verwacht dat de bundeling hiervan leidt tot krachtige en
praktische interventies. Zodat kinderen die nu in armoede leven, merken dat hun talent
ertoe doet, ongeacht waar hun wieg staat. Geen kind verdient het om in armoede op te
groeien.
Mariëtte Hamer
Voorzitter SER

5

Samenvatting belangrijkste aanbevelingen
In dit advies wordt een uitvoerige analyse gemaakt van oorzaken van armoede onder
kinderen. In de hiernavolgende hoofdstukken is per hoofdstuk een samenvattende
conclusie opgenomen. Dit advies bevat een groot aantal aanbevelingen. De complete
conclusies en aanbevelingen zijn opgenomen in hoofdstuk 5. Hieronder presenteert de
raad een aantal belangrijke aanbevelingen.
Focus van het armoedebeleid
− De eerste inzet van beleid en instrumenten van de overheid bij het terugdringen
van armoede onder kinderen moet erop gericht zijn om noden van kinderen te
verminderen. Naast korte-termijn maatregelen moet worden ingezet op het
wegnemen van structurele oorzaken. De aanpak focust op het realiseren van
gelijke kansen voor kinderen.
− Het bereik en gebruik van bestaande instrumenten zoals kindregelingen,
Kindpakketten en toeslagen is nog lang niet optimaal en kan (veel) beter, zowel
voor de groep kinderen met ouders die een uitkering ontvangen (circa 40
procent) als voor de kinderen met werkende ouders (60 procent) die nog minder
in beeld zijn.
− Als structurele oplossing is werk de eerstaangewezen weg, waarbij ‘werk moet
lonen’ een belangrijk uitgangspunt is voor effectief armoedebeleid.
Armoedebeleid moet inzetten op meer banen met een groter aantal uren, die
voldoende inkomen en inkomenszekerheid bieden.
− Daarnaast is zowel voor werkende minima als mensen met een uitkering een
minder generieke en meer gerichte inkomensondersteuning nodig: een
combinatie van maatregelen waarin de hoogte van inkomsten in relatie tot
(vaste) lasten, de toeslagen en het schuldensysteem worden heroverwogen.
− Niet alleen het niet-gebruik van regelingen moet worden teruggedrongen, ook de
effectiviteit van beleid en instrumenten kan worden vergroot. Pas
gedragswetenschappelijke inzichten toe, zoals nieuwe inzichten vanuit de
psychologie van schaarste en stress. Bij het bevorderen van (financiële)
zelfredzaamheid moet meer aandacht komen voor direct contact en budgetcoaching waarbij belonen van het nakomen van gemaakte afspraken, effectiever
is dan een stapeling van boetes en sancties. Monitor iedere innovatie in het veld
en evalueer zodat daar na afloop door iedereen van geleerd kan worden
(implementatie ondersteunen).
− Het armoedebeleid moet zo worden ingericht dat arme kinderen (en hun ouders)
snel geholpen kunnen worden. Er moet worden ingezet op preventie van
armoede en schulden, maar ook op het voorkomen van terugval.
Ambitieuze kwantitatieve reductiedoelstelling stuurt op resultaten
− Het aantal arme kinderen moet in de komende kabinetsperiode jaarlijks met een
bepaald percentage, structureel omlaag worden gebracht. De kwantitatieve
doelstelling moet richting geven aan het beleid en daaruit voorkomende effecten,
los van de stand van de economie.
Armoede onder kinderen samen terugdringen
− Armoedebestrijding, en met name armoede onder kinderen, is een
verantwoordelijkheid van ouders, Rijksoverheid en gemeenten samen.
− Om de armoede onder kinderen terug te dringen is een integrale aanpak
noodzakelijk met duidelijke afspraken over wie op welk niveau, welke actie moet
ondernemen.

6

−

−

De Rijksoverheid is aanspreekbaar op de uitkomsten van het systeem en moet
erop toezien dat gemeenten en andere betrokken partijen hun
verantwoordelijkheid nemen maar ook kunnen waarmaken. De landelijke en
lokale inzet moet elkaar versterken. Er moet voldoende capaciteit (expertise en
middelen) worden gegarandeerd. Alle partijen moeten samenwerken aan de
verdere ontwikkeling en uitwisseling van kennis op dit onderwerp. De
Rijksoverheid moet de aanbevelingen aan gemeenten in overleg met gemeenten
uitwerken.
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering op lokaal niveau en moeten
voorzien in lokale regie en coördinatie, samen met het onderwijs en
maatschappelijk middenveld. De samenwerking met scholen en maatschappelijk
middenveld moet verder worden geïntensiveerd en gefaciliteerd. Lokaal
maatwerk staat voorop maar er mogen, vanuit het belang van kinderen, ook
minimumeisen aan gemeenten worden gesteld, bijvoorbeeld over het aanbieden
van Kindpakketten.

Wat de Rijksoverheid kan doen
− De inkomensondersteuning, bijvoorbeeld via toeslagen, en kindregelingen
kunnen specifieker worden gericht op de groepen die deze ondersteuning het
meest nodig hebben. Uitwerking vraagt nader onderzoek en een minder generiek
stelsel moet in samenhang met de armoedeval worden bezien. Bij een
eerstvolgende fundamentele hervorming van het (toeslagen) stelsel zou meer
gerichte inkomensondersteuning moeten worden meegenomen.
− Op korte termijn kunnen al praktische aanpassingen in de
inkomensondersteuning worden doorgevoerd, zoals een vorm van directe
financiering van de instellingen (bijvoorbeeld kinderopvang) in plaats van de
huidige aanvraagsystematiek. Ook kan meer automatische koppeling van
toeslagen aan life-events worden gecreëerd (toepassing blockchain-technologie).
− De overheid moet de administratie van burgers meer inzichtelijk maken door
meer eenduidigheid in betalingen van uitkeringen, toeslagen ed.
− Besteed meer aandacht aan de financiële tekorten van huishoudens met
werkende ouders, waaronder ook zelfstandigen. Pas stapsgewijs lastenverlichting
op arbeid toe om armoede tegen te gaan en te zorgen dat werken (meer) loont.
Help mensen met het verwerven van een stabiele arbeidsmarktpositie met
voldoende besteedbaar inkomen.
− Neem het kinderrechten perspectief bij armoede mee bij het voorkomen dat
kinderen tussen wal en schip vallen als hun ouders geen aanspraak kunnen
maken op sociale voorzieningen.
Wat gemeenten kunnen doen
− Het beter bereiken van de doelgroep vergt meer kennis van de doelgroep. Betrek
ook kinderen en jongeren zelf hierbij. Verbind concrete doelstellingen aan het
tegengaan van niet-gebruik en richt de aandacht vooral op het beter bereiken
van werkende minima. Meer gemeenten moeten de effectiviteit van hun beleid
laten beoordelen.
− Verbeter en intensiveer voorlichting over regelingen, en vereenvoudig
(aanvraag) procedures door onder andere het verlagen van het taalniveau naar
A2. Bundel regelingen om versnippering van het aanbod voor kinderen tegen te
gaan. Alle gemeenten moeten een goed herkenbaar Kindpakket invoeren om
armoede en uitsluiting onder kinderen te bestrijden.
− Kies voor ondersteunende regelingen op basis van inkomensgrenzen met een
glijdende schaal zodat ook werkenden beter worden ondersteund.

7

−

−

−

−

Creëer een functie van armoede-regisseur voor het realiseren van de
kwantitatieve doelstellingen op lokaal niveau. De regisseur moet zorgen voor het
beter bereiken van de doelgroep, het verbeteren van aanvraagprocedures, het
tegengaan van versnippering van het aanbod en dienstverlening, het monitoren
van de effectiviteit en het doen van voorstellen voor het ontwikkelen van nieuwe
effectieve werkwijzen. De regisseur is het aanspreekpunt voor armoede onder
kinderen voor onderwijs, maatschappelijk middenveld en anderen, en zorgt voor
afspraken over het afstemmen van hun taken. De Rijksoverheid moet deze
coördinatiefunctie financieel faciliteren.
De gevolgen van schulden voor kinderen (bijvoorbeeld bij huisuitzettingen van
gezinnen) moeten te allen tijde voorkomen worden. Dit vraagt om snel contact
met risicogroepen (vroegsignalering) en focus op levensgebeurtenissen en
schulden. Ondersteuning bij schuldhulpverlening moet niet ophouden op het
moment dat de problemen ogenschijnlijk zijn opgelost. Bied financiële educatie
aan en budget coaching aan het huishouden om herhaling te voorkomen.
Mobility mentoring is een kansrijke benadering omdat samen met de
betrokkenen wordt gekeken naar wat het meest zou helpen. Indien het concept
aantoonbaar ook in Nederland werkt, kan aanbevolen worden dit in meerdere
gemeenten in te voeren.
Schuldeisers mogen aangesproken worden op hun medeverantwoordelijkheid bij
het voorkomen van oplopende betalingsachterstanden en/of te makkelijk
verschaffen van kredieten.

Intensiveer de samenwerking met scholen
− Scholen worden een onmisbaar, niet vrijblijvend, onderdeel van de keten van
instanties die armoede onder kinderen terugdringen. Scholen hebben een
belangrijke signalerende, informerende en doorverwijzende rol die concreter
uitgewerkt kan worden. Scholen en het onderwijspersoneel moeten handzame
informatie krijgen wat zij zelf kunnen doen en hoe zij de armoederegisseur van
de gemeente kunnen bereiken voor signalering en doorverwijzing.
− Scholen en ouders moeten samen inzetten op het beheersbaar houden van
schoolkosten. Verken fundamentele oplossingen om schoolkosten (zoals voor
ICT-leermiddelen) te beperken.
− Scholen vervullen een belangrijke rol om kinderen te leren verantwoord met geld
om te gaan.
Besteed aandacht aan armoede en schulden in bedrijven
− Besteed in bedrijven aandacht aan de gevolgen van een tekortschietend
huishoudinkomen of schuldenproblematiek van de werknemers. Maak financiële
problemen bij werknemers bespreekbaar op de werkvloer en werk zo nodig
samen met werknemersorganisaties en anderen die trainingen aanbieden.
− Verwijs werknemers door naar inkomensondersteunende/compenserende
regelingen en tref indien mogelijk tijdelijke overbruggingsvoorzieningen met de
werknemer, al naar gelang de situatie. Faciliteer urenuitbreiding als dat een
oplossing biedt voor financiële tekorten van de werknemer.

8

1.

Inleiding

Naar aanleiding van een motie van de Eerste Kamer heeft de staatssecretaris van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) namens het kabinet op 30 juni 2016 de SER
gevraagd te adviseren over hoe een samenhangend beleid te voeren teneinde de
armoede en daarmee samenhangende sociale uitsluiting onder kinderen in Nederland
verregaand terug te dringen 1.
De staatssecretaris van SZW stelt de volgende vragen:
−
Wie zijn de kinderen die risico lopen? Wat is de invloed van de financiële positie
van ouders met een laag inkomen op investering in welzijn en ontwikkeling van
hun kinderen?
−
Is het Nederlandse instrumentarium voldoende geëquipeerd om armoede onder
kinderen tegen te gaan en waar liggen er mogelijkheden tot verbetering en tot
verhoging van effectiviteit met het oog op het realiseren van de beoogde doelen?
−
Wat kunnen we leren uit andere landen, met name over goede voorbeelden van
beleid?
−
Wat is de participatie en inkomenspositie van de ouders; hoe kan de economische
positie van de ouders worden versterkt teneinde negatieve effecten op kinderen te
voorkomen?
−
Wat zijn rollen en verantwoordelijkheden van ouders en rijk, gemeenten,
maatschappelijke organisaties, scholen en vrijwilligers; en hoe kunnen die elkaar
versterken?
−
Wat is de samenhang van bestrijding van armoede onder kinderen met andere
domeinen; welke kansen biedt een integrale aanpak (op nationaal en lokaal
niveau)?
Aanpak
Het dagelijks bestuur van de raad heeft een commissie ad-hoc Armoede onder Kinderen
(AOK) belast met de voorbereiding van een ontwerpadvies. Naast vertegenwoordigers
van de centrale werkgevers -en werknemersorganisaties en kroonleden, namen ook
medewerkers dan wel vertegenwoordigers van het Sociaal en Cultureel Planbureau
(SCP) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) als adviserende leden deel
aan deze commissie 2. De commissie heeft een brede inventarisatie gepleegd van
invalshoeken bij de problematiek. De leden van de commissie hebben zich een nader
oordeel gevormd via een werkbezoek met gesprekken met ouders en hulpverleners,
alsmede een expertmeeting met wetenschappers en stakeholders. Het secretariaat heeft
bij de voorbereiding van dit advies met vele betrokken organisaties gesproken. Bij de
analyse is nauw samengewerkt met het SCP, waardoor de raad snel kon beschikken
over diepgaande kennis en ervaring met armoedeonderzoek. De raad heeft het advies
vastgesteld in zijn vergadering van PM 3
Opzet van dit advies
Ter beantwoording van de adviesaanvraag geeft het advies eerst een algemene duiding
van de problematiek. In hoofdstuk 2 worden armoede en de gevolgen daarvan voor
kinderen nader geduid. Vervolgens wordt het “speelveld” beschreven; wie draagt
waarvoor verantwoordelijkheid bij het terugdringen van armoede onder kinderen en

1

De brief is als bijlage 1 bij dit advies gevoegd

2

De samenstelling van de commissie is opgenomen als bijlage 2

3

Een verslag van deze vergadering is te raadplegen via de website van de SER (PM)

9

welke instrumenten worden ingezet? Daarna worden in hoofdstuk 4 de belangrijkste
knelpunten van het huidige instrumentarium geschetst en geanalyseerd. Het betreft
oorzaken voor het ontstaan dan wel voortduren van armoede; ook wordt ingegaan op de
vraag in hoeverre de gevolgen van armoede onder kinderen voldoende worden beperkt.
Daarbij staat de raad stil bij de resultaten en effectiviteit van het huidige beleid. In het
afsluitende hoofdstuk 5 formuleert de raad zijn visie, trekt hij conclusies uit de analyse
en doet hij aanbevelingen om de armoede onder kinderen verder terug te dringen.

2.

Armoede onder kinderen: een probleemschets

Op verzoek van de SER heeft het SCP een notitie opgesteld waarin wordt beschreven
wie de arme kinderen en arme huishoudens in Nederland zijn, welke kinderen risico
lopen en wat de gevolgen van armoede in de kindertijd op de ontwikkeling en het
welzijn van kinderen zijn. De integrale probleemschets van het SCP treft u aan in bijlage
4. Een aantal belangrijke onderdelen van die notitie is overgenomen in onderstaande
Infographic. In het hiernavolgende wordt het begrip armoede uitgelegd en worden
enkele aspecten uit de notitie van het SCP nader toegelicht en uitgewerkt.

10

11

12

2.1

Wat is armoede?

In 2014 groeiden volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) 329 duizend
kinderen op in een huishouden met een laag inkomen 4. Volgens het SCP, groeiden in
datzelfde jaar 378 duizend kinderen op in armoede 5. Een nog groter aantal arme
kinderen (603 duizend) wordt gerapporteerd door Eurostat, het statistiekbureau van de
Europese Unie (EU) 6. De diversiteit in schattingen van het aantal kinderen dat in
armoede leeft, illustreert de verscheidenheid aan begrippen en definities rondom dit
thema.
Het SCP en het CBS zijn de voornaamste partijen die onderzoek doen naar vraagstukken
omtrent armoede. Armoede wordt door hen gedefinieerd als het hebben van
onvoldoende geld (inkomen) om een bepaald consumptieniveau te realiseren dat in
Nederland als minimaal noodzakelijk wordt geacht 7. Personen die deel uitmaken van
hetzelfde huishouden hebben dezelfde inkomenspositie, dit geldt ook voor kinderen.
Armoede onder kinderen wordt dus vastgesteld aan de hand van het inkomen van het
huishouden waarin ze leven. De overgang tussen armoede en welstand wordt aangeduid
door de armoedegrens. Er is sprake van armoede als het huishoudensinkomen onder de
armoedegrens valt. Deze grenzen verschillen tussen het SCP, CBS en Eurostat, wat
resulteert in verschillende armoedepercentages. Hoewel de armoedecijfers inzicht geven
in het aantal kinderen dat in armoede zou kunnen leven, hoeft dit niet te betekenen dat
deze gezinnen allemaal moeilijk kunnen rondkomen. Dit hangt onder andere ook af van
het consumptiepatroon van de ouders, en eventuele middelen naast het inkomen
(spaargeld, aanvullende voorzieningen in armoede).
Het SCP ziet armoede als een absoluut tekort, dat objectief kan worden bepaald op basis
van de beschikbare middelen. Het SCP baseert zijn armoedegrens op een lijst met
minimaal noodzakelijke goederen en voorzieningen met daaraan gekoppelde
referentiebedragen. Deze lijst is gebaseerd op informatie van het Nationaal Instituut
voor Budgetvoorlichting (hierna Nibud) op grond van wetenschappelijk onderzoek en
meningen van deskundigen 8. Het SCP onderscheidt het basisbehoeftenbudget en het
niet-veel-maar-toereikend budget. Het basisbehoeftenbudget houdt rekening met de
veelal onvermijdelijke uitgaven aan voedsel, kleding, wonen, verzekeringen, nietvergoede ziektekosten en persoonlijke verzorging. Het niet-veel-maar-toereikend
budget omvat daarnaast minimale kosten voor ontspanning en sociale participatie zoals
een korte vakantie en het lidmaatschap van een sport- of hobbyclub. Een auto wordt
niet noodzakelijk geacht. Het SCP presenteert haar armoedecijfers veelal aan de hand
van dit niet-veel-maar-toereikend criterium. Om het besteedbaar huishoudensinkomen
te bepalen wordt rekening gehouden met het inkomen uit arbeid, uitkeringen en
pensioenen, min betaalde belastingen en premies.
Het CBS ziet armoede als een subjectief begrip en spreekt daarom niet van arme
huishoudens, maar van huishoudens met een laag inkomen of met een kans op
armoede. Het CBS hanteert de lage-inkomensgrens; een bedrag dat voor alle jaren en

4

CBS (2017) Meer huishoudens langdurig onder lage-inkomensgrens in 2015 (zie https://www.cbs.nl/nlnl/nieuws/2017/06/meer-huishoudens-langdurig-onder-lage-inkomensgrens-in-2015).
5
Hoff, S.J.M. [et al.] (2016) Armoede in kaart, p. 6-18.
6
Eurostat database: people at risk of poverty or social exclusion by age and sex [ilc_peps01]. Laatste
update: 24-10-2016. Data geëxtraheerd: 25-10-2016.
7

8

CBS (2015) Armoede en sociale uitsluiting 2015, p. 7; Hoff, S.J.M [et al.] (2016) Armoede in kaart, p.
1/18.

https://winkel.nibud.nl/professionals/budgethandboek

13

alle typen huishoudens een gelijke koopkracht vertegenwoordigt 9. De hoogte ervan is
geënt op de bijstandsuitkering van een alleenstaande in 1979, toen deze in koopkracht
het hoogst was. De grens gaat dus niet uit van de behoeften zoals bij de definitie van
het SCP. De lage-inkomensgrens van het CBS wordt jaarlijks aangepast voor de
prijsontwikkeling. Voor de bepaling van het huishoudensinkomen neemt het CBS geen
inkomenstoelagen mee zoals bijvoorbeeld de huurtoeslag en de zorgtoeslag. Zeer
recentelijk (februari 2017) heeft het CBS de bepaling van het huishoudensinkomen
herzien, waardoor meer huishoudens boven de lage-inkomensgrens uitkomen dan
voorheen (zie bijlage 5). Het SCP heeft deze revisie van het huishoudensinkomen nog
niet kunnen toepassen op haar cijfers.
Tabel 1 - Armoedegrenzen voor Nederland in 2014, netto maandbedrag in euro
Niet-veel-maarBasisbehoeften budget
toereikend budget
(SCP)
(SCP)

Lageinkomensgrens
(CBS)

Alleenstaande

971

1063

1020

Paar 1 kind

1620

1780

1710

Paar 2 kinderen

1830

2000

1920

Paar 3 kinderen

2000

2190

2100

Eenoudergezin 1 kind

1300

1410

1360

Eenoudergezin 2
kinderen

1470

1610

1540

Eenoudergezin 3
kinderen

1710

1870

1800

Bron: SCP (2016) en CBS (2015)
In Europees verband wordt de armoedegrens uitgedrukt als een percentage (vaak 60
procent) van het mediaan huishoudensinkomen: het inkomen waarbij de helft van het
aantal huishoudens een hoger inkomen, en de andere helft van de huishoudens een
lager inkomen heeft. De grens wordt per land vastgesteld, waardoor in een welvarend
land veel mensen die minder hebben dan 60 procent van het mediaan inkomen, toch
een redelijk inkomen hebben. Deze benadering van de armoedegrens heeft als nadeel
dat onduidelijk blijft of er werkelijk sprake is van armoede en armoedecijfers tussen
landen niet goed vergelijkbaar zijn zonder iets te weten over de nationale
inkomensverdeling. Voor armoede onder kinderen gebruikt Eurostat een afgeleide
indicator die naast het risico op armoede ook zelf-gerapporteerde materiele armoede en
lage werkintensiteit bevat 10.
Sociale uitsluiting en kansenongelijkheid
Het definiëren van sociale uitsluiting is erg complex. Desondanks wordt in de
adviesaanvraag over terugdringen armoede onder kinderen zoals in vele andere
(beleids)publicaties ervan uitgegaan dat bekend is wat onder sociale uitsluiting moet
9

CBS (2015) Armoede en sociale uitsluiting 2015.

10

At-risk-of-poverty or social exclusion rate (AROPE): This indicator is the headline indicator to monitor
the EU2020 Strategy poverty target. It reflects the share of the population that either is at risk of
poverty, or is severely materially deprived or lives in a household a very low work intensity.

14

worden verstaan 11. In 2004 en 2010 heeft het SCP onderzoek gedaan naar sociale
uitsluiting, waarbij ook een overzicht van relevante literatuur werd gegeven 12. Kort
samengevat: sociale uitsluiting gaat over de relatieve positie van groepen in de
maatschappij. Relatief omdat het niet alleen gaat om de feitelijke ongelijkheden, maar
ook om de heersende opvattingen over de sociale werkelijkheid. Zoals het SCP het
omschrijft: “De ervaren sociale uitsluiting is dus een gevolg van discrepantie tussen de
gewenste en de feitelijke ontwikkeling op relevant sociale terreinen” 13. Dit geeft tevens
aan dat sociale uitsluiting zowel kan worden opgevat als een systeemkenmerk (het is
een maatschappelijk verschijnsel, zoals maatschappelijke tweedeling), en als een
individueel kenmerk (een kind kan sociaal uitgesloten zijn of zich uitgesloten voelen).
Waar het bij inkomensarmoede puur gaat om een gebrek aan financiële middelen,
betreft sociale uitsluiting een veel ruimer begrip. Daarbij gaat het om ervaren tekorten
als gevolg van het geringe inkomen (materiële deprivatie), maar ook om relationele
zaken als sociale participatie, maatschappelijke betrokkenheid, integratie, om
gedragsnormen van sociaal burgerschap en om het delen van relevante waarden.
Armoede heeft dus een financiële en een sociale component, die elkaar niet volledig
overlappen, maar elkaar wel over en weer kunnen versterken. Zowel inkomensarmoede
als sociale uitsluiting zijn geen statische begrippen, maar zijn processen die beïnvloed
kunnen worden door preventie (het voorkomen dat armoede ontstaat) het voorkomen
dat armoede van generatie op generatie wordt doorgegeven en door het terugdringen
van bestaande armoede en sociale uitsluiting. Beide vormen van beïnvloeding kunnen
worden verbonden met de zogenaamde ‘kansenagenda’, waarin sociaaleconomische
ongelijkheid al vroeg in het leven wordt aangepakt.
2.2

Dynamiek rondom armoede

Tijdens de recessie nam het aantal kinderen in armoede flink toe, voor de komende
jaren wordt een lichte afname voorspeld door het SCP. De schommelingen in de omvang
van de armoede zijn afhankelijk van de conjunctuur. In 2006-2008 lag het aandeel arme
kinderen zo’n 2 procentpunten lager dan in de recessiejaren van begin deze eeuw en in
de periode na het begin van de financiële crisis nam het aandeel arme kinderen met
ruim 3 procent punten toe. Dit wijst erop dat de conjunctuur ongeveer een derde van de
armoede verklaart en dat armoede vooral structurele oorzaken kent.

Adviesaanvraag SER (30.6.2016) Terugdringen armoede onder kinderen.
Jehoel-Gijsbers, G (2004) Sociale uitsluiting in Nederland.; Roest, A. [et al.] (2010) Sociale uitsluiting
bij kinderen: omvang en achtergronden.
13
Jehoel-Gijsbers, G (2004) Sociale uitsluiting in Nederland, p. 16-17.
11
12

15

Figuur 1 -armoede onder kinderen 2000-2017

Bron: SCP (2016)
Jaarlijks stromen aanzienlijke aantallen kinderen in en uit de armoede. Onder
volwassenen daalt de kans op het zich ontworstelen aan armoede, vanuit uitkering of
werk, na het eerste jaar sterk. Na het eerste armoedejaar weet zestig procent zich uit
de armoede te ontworstelen, na het tweede armoedejaar is dit minder dan twintig
procent. Van degenen die zich aan armoede weten te ontworstelen is bijna twintig
procent een jaar later toch weer arm. Volgens het SCP is er een groep Nederlanders
waarvoor armoede waarschijnlijk een structureel karakter heeft; ongeveer 660 duizend
mensen (217 duizend huishoudens) hebben drie jaar of langer te maken met armoede 14.
Volgens het CBS groeiden in 2015 125 duizend kinderen voor het vierde
achtereenvolgende jaar op in een huishouden met een laag inkomen 15. Dit zijn er 8
duizend meer dan in 2014. Vier op de tien van deze kinderen groeiden op in een
eenoudergezin en zes op de tien maakten deel uit van een bijstandsgezin. Relatief
gezien komt de kans op langdurige armoede vaker voor bij kinderen in grote gezinnen
en kinderen van niet-westerse migranten, in het bijzonder van Marokkaanse komaf.
Volgens het SCP-rapport “Een lang tekort” is snel ingrijpen, in het eerste armoedejaar,
een belangrijke factor in het voorkomen dat men langdurig arm blijft. Daarnaast is ook
het voorkomen van terugval naar armoede van belang. In beide gevallen lijkt uitstroom
naar een stabiele, betaalde baan waarmee voldoende besteedbaar inkomen wordt
gegenereerd daarvoor de oplossing te zijn. Het helpt als mensen weer aan het werk
kunnen gaan en op die manier hun inkomen kunnen verhogen. Het vinden van een
stabiele arbeidspositie is dan de meest duurzame oplossing voor armoede
Hier past ook een opmerking over de betekenis van deze cijfers. De voornoemde
aantallen zijn gebaseerd op een definitie van armoede die uitgaat van (besteedbaar)
inkomen. Het effect van maatregelen zoals recentelijk door het kabinet genomen voor
het tegengaan van de effecten van armoede onder kinderen (bevorderen Kindpakket),
zal waarschijnlijk niet snel zichtbaar zijn in de bovenstaande grafiek. Het betreft immers

14

SCP (2015) Armoede en sociale uitsluiting 2015. En zie SCP (2016) Een lang tekort, langdurige
armoede in
Nederland.
15
CBS (2017) Meer huishoudens langdurig onder lage-inkomensgrens in 2015 (zie
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2017/06/meer-huishoudens-langdurig-onder-lage-inkomensgrensin-2015).

16

bijdragen in natura aan kinderen. Die bijdragen leiden tot een verlaging van de uitgaven
van huishoudens, maar niet tot een verhoging van het inkomen.
Het is lastig de dynamiek rondom armoede in Europees perspectief te plaatsen door het
verschil in definities dat gehanteerd wordt door het SCP, CBS en Eurostat. Omdat
Eurostat naar zowel armoede als sociale uitsluiting kijkt binnen één indicator, zijn de
percentages voor Nederland hoger dan de armoedecijfers van het SCP en CBS. Helaas
zijn er geen internationale indicatoren beschikbaar vergelijkbaar met die van het SCP of
CBS. Volgens Eurostat groeiden in 2014 27,8 procent van de kinderen (0-18 jaar) in de
EU-28 op in armoede 16. Voor kinderen in Nederland was dit percentage 17,1 procent;
daarmee behoort Nederland samen met Denemarken, Finland en Zweden bij de landen
met het laagste aandeel kinderen met een risico op armoede of sociale uitsluiting. Onze
buurlanden Duitsland en België scoren minder goed wat betreft het aandeel kinderen
met een risico op armoede of sociale uitsluiting. Vanaf 2008 steeg het risico op armoede
of sociale uitsluiting voor kinderen in de meeste EU-lidstaten. De laatste twee jaren is
echter weer een daling zichtbaar, overeenkomstig de SCP-cijfers. Hoewel de niveaus van
armoede of sociale uitsluiting onder kinderen iets verschillen tussen landen, lijkt de
conjunctuur ook een rol te spelen in onze buurlanden en de Noord-Europese landen.
Figuur 2 – aandeel kinderen (0-18 jaar) met een risico op armoede of sociale uitsluiting
in Europa, Eurostat
30
28
26
24
22
20
18
16
14
12
10

2005

2006

2007
BE

2008

2009

DE

DK

2010
EU-27

2011

2012
FI

2013
NL

2014

2015

SE

Bron: Eurostat (2016)
Armoede is niet gelijkelijk over de levensloop verdeeld. Uit het rapport “Armoede in
kaart” van het SCP blijkt dat de armoede het hoogst is onder (ouders van) jonge
kinderen en eenoudergezinnen en minder wordt met het toenemen van de leeftijd.
Tussen 2001 en 2014 is de kans op armoede onder ouderen gemiddeld genomen
gedaald en is de kans op armoede onder kinderen juist gestegen. Deze verschuiving van
16

http://ec.europa.eu/eurostat/statisticsexplained/index.php/Children_at_risk_of_poverty_or_social_exclusion

17

de kans op armoede van ouderen naar kinderen doet zich ook voor in de meeste andere
EU-landen. 17 Het ligt voor de hand om de inkomensondersteuning vooral te richten op
groepen waarin armoede relatief veel voorkomt en te waken voor toekomstige risico’s.
Figuur 3: Personen in armoede naar leeftijd, 2001, 2007 en 2014 (in procenten)a

a Armoede volgens het niet-veel-maar-toereikend criterium
Bron: CBS (IPO ’01, ’07 en ’14) SCP-bewerking

2.3

Oorzaken van armoede

Er zijn vele factoren die oorzakelijk kunnen zijn aan armoede. Is het puur een
inkomenskwestie van de ouders en ligt het aan de ontoereikendheid van lonen,
uitkeringen en overige inkomensvoorzieningen? Of zijn er ook andere factoren die een
rol spelen bij armoede? Een onderscheid is te maken naar micro-, meso -en
macroniveau. Verder zijn interne en externe oorzaken te onderscheiden 18.
Op microniveau zijn individuele factoren bij ouders van belang. Interne oorzaken op dit
niveau zijn bijvoorbeeld persoonlijk gedrag, waaronder tekort aan begrip en andere
onvermogens die van invloed kunnen zijn op gebrekkig financieel beheer en kunnen
resulteren in betalingsachterstanden. Dit kan komen door het ontbreken van
vaardigheden, tekort aan motivatie, schaamte of zelfvertrouwen. Ook
persoonskenmerken vallen hieronder, zoals de persoonlijkheid, waarden en normen
(zoals taboes), en intelligentie. Deze kunnen bijvoorbeeld invloed hebben op de
kortetermijnvisie en spaarbehoefte van mensen. Schaarste is van invloed op het
probleemoplossend vermogen van arme mensen. Externe individuele oorzaken zijn
gebeurtenissen of omstandigheden waar vaak geen rekening mee is gehouden, zoals
een inkomensterugval door baanverlies, een echtscheiding, ziekte, ongeval of overlijden
van de werkende partner. Maar ook een gezinsuitbreiding of verhuizing kan het risico op
armoede vergroten.

17

Caminada (2016) bijdrage SER-hoorzitting armoede onder kinderen.

18

Gebaseerd op SCP (2016) Armoede in kaart, p 16, en op onderzoek universiteit van Antwerpen,
Onderzoeksgroep Armoede Sociale uitsluiting en de Stad.

18

Op mesoniveau gaat het om de wetten en regels van de overheid en daaraan gelinkte
uitvoeringsorganisaties die zich direct en indirect bezighouden met beleid rondom
armoede. Dit vindt op nationaal, maar ook op lokaal niveau plaats. Oorzaken van
armoede op dit niveau kunnen te maken hebben met het niet goed functioneren van
deze instanties en groepen, zoals ontoegankelijke regelingen of de bureaucratie waar
arme ouders mee te maken hebben. Hierdoor kunnen ze aanvullende
inkomensvoorzieningen mislopen waar ze wel recht ophebben. Daarnaast hebben ouders
in armoede te maken met vooroordelen van derden, bijvoorbeeld dat het ‘hun eigen
schuld’ is of dat zij ‘lui’ zouden zijn; dit is mede oorzaak dat zij niet of te laat de juiste
hulp vragen of krijgen.
Op macroniveau speelt natuurlijk de conjunctuur een rol. Een opgang of neergang van
de economie manifesteert zich in de armoedecijfers via werkloosheidsfluctuaties en de
welvaartsontwikkeling. Tijdens recessies worden de lonen en uitkeringen gematigd en
krijgen zelfstandigen minder, en minder goed betaalde, opdrachten. In economisch
betere tijden gebeurt het omgekeerde. Daarnaast zijn er nog maatschappelijke,
culturele en demografische verklaringen waarom armoede onder kinderen kan toenemen
of afnemen. Maatschappelijke veranderingen, zoals technologische ontwikkelingen (ICT,
robotisering) en globalisering beïnvloeden de werkgelegenheid en de loonongelijkheid.
Ook sociale ongelijkheid als gevolg van modernisering, individualisering en polarisatie op
de arbeidsmarkt speelt hierbij een rol. Culturele benaderingen van armoede zoeken de
oorzaak in de ideeën en sociale normen die onder bepaalde bevolkingsgroepen leven,
zoals de klassieke Amerikaanse ‘culture of poverty’-visie, die stelt dat groepsverschillen
in gezinsorganisatie, geslachtsrollen en werkattitudes van generatie op generatie
worden overgedragen. Dat komt tot uiting in tienerzwangerschappen, vroegtijdig
schoolverlaten, beperkte ‘parenting skills’ en alleenstaand ouderschap. In Nederland
komt deze ‘culture of poverty’ zoals in de Verenigde Staten niet in die mate voor. Een
voorbeeld van een demografische verklaring is als het bevolkingsaandeel van groepen
met een hoog of laag risico op armoede verandert. Meer eenoudergezinnen,
laagopgeleiden of migratie zijn van invloed op de bevolkingssamenstelling en dus ook op
de armoedecijfers.
2.4

Gevolgen van (langdurige) armoede voor kinderen: kansenongelijkheid

Het Nederlands Jeugdinstituut heeft recentelijk een brede opsomming gemaakt van de
wetenschappelijke kennis over de gevolgen van armoede op de ontwikkeling van
kinderen. De volgende gevolgen werden geduid 19:
−
−
−
−
−
−
−
−

19

Mogelijk effect op psychosociale ontwikkeling.
Minder goede hersenontwikkeling en cognitieve vaardigheden (laaggeletterdheid)
In arme gezinnen blijken heel weinig kinderen veilig gehecht zijn.
Armoede in het gezin blijkt een belangrijke risicofactor voor kindermishandeling
te zijn.
Schoolprestaties zijn lager, vooral als gevolg van het lagere opleidingsniveau van
de ouders
Grotere kans op voortijdig schoolverlaten, zelfs wanneer de betreffende jongere
goed mee kan komen op school.
Armoede risicofactor voor jeugdcriminaliteit
Risicogroepen voor armoede hebben een slechtere gezondheid;

Nederlands Jeugd Instituut (2015), Opvoeden en opgroeien in armoede.

19

−

−

Sociaaleconomische status en gezondheid. Het verschil in levensverwachting
tussen laag- en hoogopgeleide mannen en vrouwen is respectievelijk 6,9 en 5,7
jaar. Personen met een lage sociaaleconomische status roken en drinken meer,
eten minder groenten en fruit en bewegen minder.
Risico op armoede op volwassen leeftijd.

Hierna worden enkele mogelijke effecten nader toegelicht, te weten, de psychosociale en
hersenontwikkeling, de gevolgen voor de opvoeding, en de schoolloopbaan.
Zo blijkt uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat kinderarmoede kan leiden meer
morbiditeit en een lagere levensduur als ze volwassen zijn 20. Daarnaast is uit
wetenschappelijk literatuur bekend dat kinderen uit gezinnen met een laag inkomen
meer risico lopen op een tragere hersenontwikkeling hebben dan kinderen uit gezinnen
met midden- en hogere inkomens 21. Belangrijk te benadrukken is dat het generieke
effecten betreft en dat niet gesteld kan worden dan iedereen die in armoede opgroeit
hiermee te maken heeft.
Ook wordt gewezen op de gevolgen van armoede voor het opvoeden. Ouders die
voortdurend (te) weinig inkomen en (te) veel schulden hebben, lijden onder stress,
voelen zich psychisch steeds minder goed en worden onzeker over hun rol als opvoeder.
Daarnaast gaan langdurige, intergenerationele armoede en opvoedingsproblemen vaak
samen.
Naast de capaciteiten van de leerlingen bepalen ook het opleidingsniveau en het
inkomen van de ouders de schoolloopbaan. Hierdoor ontstaan verschillen tussen
leerlingen, die toenemen tijdens hun schoolloopbaan 22. Kinderen met dezelfde
capaciteiten maar van ouders met een lager inkomen krijgen gemiddeld een lager
advies dan kinderen van rijkere ouders. Ook bij de overgang naar het hoger onderwijs is
het inkomen van de ouders van invloed. Zo kunnen ouders geconfronteerd worden met
financiële drempels, zoals ouderbijdragen, boekengeld en kosten voor vervoer, waardoor
ze kiezen voor een veilige lagere schoolkeuze die minder kosten met zich brengt. Uit
onderzoek blijkt dat leerlingen uit kansarme gebieden (armoedeprobleem
cumulatiegebieden) minder vaak aan een opleiding in het hoger onderwijs beginnen,
waardoor de achterstand later op de arbeidsmarkt alleen maar groter wordt en de
kansenongelijkheid toeneemt 23.
Het opgroeien in armoede blijkt in beide gevallen tot zogeheten littekeneffecten van
deze kinderen te leiden. Achterstanden leiden tot het niet volledig benutten van het
talent van kinderen. Armoede bij kinderen leidt tot lagere schoolprestaties en
onderwijsachterstanden, probleemgedrag, armoede als volwassene, een hogere kans op
gezondheidsproblemen en kans op sociale uitsluiting in het latere leven.

20

21

22

Evans, G.W. [et al] (2007) Childhood poverty and health. Cumulative risk exposure and stress
dysregulation. Psychological Science, 8(11), p953-957.
Hanson, J.L. [et al] (2013) Family poverty affects the rate of human infant brain growth. Plos One,
8(12), p1-9.

Inspectie van het Onderwijs (2016) De staat van het Onderwijs – Onderwijsverslag 2014/2015, p. 2126.
23
Zie ook OCW (2016) Actieplan gelijke kansen in het onderwijs

20

2.5

Samenvattende conclusies

In 2014 leefde in Nederland één op de negen kinderen in armoede: in totaal 378
duizend kinderen. Criterium zoals door het SCP gehanteerd is dat zij in een huishouden
leven dat een besteedbaar inkomen heeft onder de grens van niet-veel-maartoereikend. Dat betekent niet dat men per definitie niet kan rondkomen, maar dat er
naast het voorzien in de basisbehoeften geen of weinig geld resteert voor sociale
participatie.
Er zijn groepen die al in armoede leven, en groepen die een grotere kans hebben om in
armoede te geraken. In de infographic zijn deze groepen in kaart gebracht. Opvallend
bij het aantal kinderen in armoede is het grote aantal kinderen dat werkende ouders
heeft. Kijkend naar het risico op armoede valt te constateren dat vooral kinderen uit
eenoudergezinnen, kinderen van ouders met een uitkering en kinderen van ouders met
een migratieachtergrond, een verhoogd risico hebben om in armoede op te groeien.
Kinderen van ouders met een uitkering, in het bijzonder in bijstand zijn de grootste
risicogroep (58 procent bijstand, 35-40 procent in WW, WIA/WAO). Het grootste aantal
arme kinderen groeit echter op in een autochtoon tweeoudergezin, waarbij tenminste
één van de ouders werkt. Werk is op lange termijn een goede remedie tegen armoede,
toch blijkt werk niet altijd voldoende soelaas te bieden. In de komende hoofdstukken
wordt hier nadrukkelijk aandacht aan besteed.
Er is een behoorlijke dynamiek rondom armoede. Er is kortdurende en langer durende
armoede. De oorzaken van armoede bij kinderen liggen vrijwel direct bij een te laag
besteedbaar inkomen van de ouders, dat beïnvloed wordt door een aantal verschillende
factoren op zowel het micro-, meso-, als macroniveau. Op het macroniveau bepaalt de
conjunctuur voor een belangrijk aandeel de dynamiek van de armoedecijfers. Zo zien we
dat de financiële crisis heeft geleid tot een stijging van de armoedecijfers bij kinderen.
Maar ook in tijden van economische welvaart is het aandeel kinderen dat onder de
armoedegrens leeft substantieel (tenminste één op de twaalf kinderen).
Van belang is stil te staan bij zowel de directe gevolgen als de lange-termijn effecten
van opgroeien in armoede. Uit onderzoek blijkt dat opgroeien in armoede negatieve
gevolgen heeft voor de verdere levensloop van deze kinderen. Op de korte termijn leidt
armoede tot minder welbevinden en meer sociale uitsluiting; op de middellange termijn
heeft armoede invloed op de schoolprestaties en probleemgedrag; en op de lange
termijn hebben kinderen die opgroeien in armoede een verhoogde kans om ook op
volwassen leeftijd te maken te krijgen met armoede en sociale uitsluiting. Vooral het
langdurig moeten leven in armoede heeft zijn negatieve weerslag op deze gevolgen.
Hoewel Nederland het relatief goed doet ten opzichte van andere Europese landen, blijft
dus de urgentie om het armoedeprobleem onder Nederlandse kinderen aan te pakken.
Bij het te voeren beleid moet wat de raad betreft nadrukkelijk achter de getallen worden
gekeken; het gaat dan om de effecten van (langdurige) armoede op de
ontwikkelingskansen van kinderen.
Om de oorzaken en de effecten van armoede onder kinderen aan te pakken, is inzicht
nodig in het bestaande instrumentarium en verantwoordelijkheden van de verschillende
partijen rondom het voorkomen en terugdringen van armoede onder kinderen. Het
volgende hoofdstuk geeft hiervan een beschrijving.

21

3.

Verantwoordelijkheden en instrumentarium

In dit hoofdstuk wordt het bestaande instrumentarium en de verschillende actoren en
(hun) verantwoordelijkheden beschreven. Voor zover relevant (en voor zover bekend)
wordt inzicht verschaft in de financiële middelen die worden ingezet.
3.1

Verantwoordelijkheid van ouders

De ouders zijn de eerstverantwoordelijken voor hun kinderen 24. Zij hebben de primaire
verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling en opvoeding van hun kinderen en moeten
handelen in het belang van het kind (Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK)).
Ouders moeten zorgen voor een levensstandaard die toereikend is voor de “lichamelijke,
geestelijke, intellectuele, morele en maatschappelijke ontwikkeling” van kinderen (IVRK
art. 27). De Staat moet ouders hierbij ondersteunen. De staat moet “passende bijstand
verlenen aan ouders en voogden bij de uitoefening van hun verantwoordelijkheden die
de opvoeding van het kind betreffen, en waarborgen de ontwikkeling van instellingen,
voorzieningen en diensten voor kinderzorg” (art 18.2 IVRK). De staat dient als een soort
‘vangnet’ wanneer ouders hun verantwoordelijkheid niet nemen (bijvoorbeeld het kind
verwaarlozen) of niet kunnen nemen (bijvoorbeeld omdat ze onvoldoende middelen
hebben/in armoede verkeren).
Bij het terugdringen van (de gevolgen van) armoede onder kinderen hebben de ouders
derhalve een eerste verantwoordelijkheid. Eigen verantwoordelijkheid is van oudsher
een belangrijk uitgangspunt, daarom geldt in beginsel ook dat sociale zekerheid via de
ouders verloopt. Tegelijkertijd kan armoede en armoede onder kinderen niet altijd door
de ouders op eigen kracht worden opgelost. Daarom zetten zowel de Rijksoverheid als
gemeenten, instrumenten in ter bestrijding van de oorzaken dan wel symptomen van
armoede onder kinderen en armoede van gezinnen.
3.2

Landelijk beleid en instrumenten

Het rijksbeleid is zowel gericht op het versterken van de economische en financiële
zelfredzaamheid van mensen, als het verminderen van negatieve effecten van armoede.
Naast de algemene inzet op economische groei en verhogen van de arbeidsparticipatie
(werkend uit de armoede), beïnvloedt en stuurt de overheid het armoedebeleid vooral
via inkomensbeleid en inkomensafhankelijke voorzieningen. Het instrumentarium betreft
uitkeringen, inclusief bijstand, heffingskortingen (algemene heffingskorting,
arbeidskorting, inkomensafhankelijke combinatiekorting en de ouderenkorting),
landelijke toeslagen (zorgtoeslag, huurtoeslag, kinderopvangtoeslag, het kindgebonden
budget) en de inkomensonafhankelijke kinderbijslag. Jaarlijks worden aanpassingen in
deze regelingen gedaan om bijvoorbeeld de koopkracht van specifieke groepen te
verbeteren. Het gaat dan om werkenden met een lager inkomen, tweeverdieners met
kinderen et cetera 25.
Specifiek voor de kosten die ouders van jonge kinderen hebben bestaat een aantal
kindregelingen. Een aantal van deze regelingen heeft als doelstelling om de
arbeidsparticipatie te bevorderen (kinderopvangtoeslag en combinatiekorting), terwijl
het kindgebonden budget en de kinderbijslag primair zijn bedoeld als
inkomensondersteuning.

24

Zie bijvoorbeeld artikel 1:245 BW over gezag

25

Zie bijvoorbeeld brief SZW (2016) loonstrookjes en koopkracht 2017

22

Kinderbijslag (Algemene Kinderbijslagwet) geldt voor elk kind onder de 18 jaar en is
onafhankelijk van het inkomen. Wel is er onderscheid in de leeftijd van de kinderen (0-5
jaar, 6-11 jaar en 12-17 jaar). De kinderbijslag is met ongeveer 3,2 miljard euro aan
uitgaven de grootste kindregeling wat betreft het budgettaire beslag.
Het kindgebonden budget is een maandelijkse bijdrage voor de kosten van kinderen tot
achttien jaar. De maximale hoogte hiervan hangt af van het aantal kinderen, de leeftijd
van de kinderen, of men alleenstaand is en het toetsingsinkomen. Voor alleenstaande
ouders geldt een extra bedrag per maand, onafhankelijk van het aantal kinderen en van
het toetsingsinkomen.
De kinderopvangtoeslag is de laatste jaren onderhevig geweest aan zowel
intensiveringen als bezuinigingen. Dit had tot gevolg dat ouders van jaar op jaar
onzekerheid hadden over de hoogte van deze bijdrage, en daardoor moeilijker
afwegingen konden maken over het al dan niet gebruiken van kinderopvang. In het
SER-advies ‘Gelijk goed van start, visie op het toekomstige stelsel van voorzieningen
voor jonge kinderen’ is een agenda opgesteld voor een stabiel en financieel toegankelijk
stelsel om achterstanden te voorkomen en de ontwikkeling van kinderen te bevorderen.
Voor kinderen met een achterstand wordt voorgesteld om te komen tot
stimuleringsprogramma’s (VVE) van zestien uur per week (kosten geraamd op 169
miljoen euro) en een aanbod voor alle kinderen van twee tot vier jaar van zestien uur
per week (kosten geraamd op circa tweehonderd miljoen euro). De eerste vier jaren is
sprake van relatief hoge kosten voor ouders omdat in deze jaren sprake is van hele
dagopvang. Vanaf het moment dat kinderen naar de basisschool gaan, is sprake van
naschoolse opvang en daalt het aantal uren dat van de kinderopvang gebruik wordt
gemaakt. Het ligt voor de hand om investeringen vooral te richten op de eerste dure
jaren van de kinderopvang.
Het combineren van werk en kinderen geeft recht op de inkomensafhankelijke
combinatiekorting. De korting wordt toegekend aan de ouder met een thuiswonend kind
dat jonger is dan twaalf jaar en minimaal zes maanden per jaar op het woonadres staat
ingeschreven in het Basisregister Personen. Het arbeidsinkomen van de ouder moet
hoger zijn dan 4.895 euro per jaar. Is dat niet het geval dan kan de korting toch worden
toegekend als er recht bestaat op zelfstandigenaftrek. Heeft de ouder een fiscale partner
en werken ze allebei, dan wordt de korting toegekend aan degene met het laagste
arbeidsinkomen 26.
Het Rijk stuurt decentraal armoedebeleid met kaders van sociale zekerheid en
voorzieningen. Hierin worden voorwaarden vastgesteld om voor regelingen in
aanmerking te komen, de algemene rechten en plichten te definiëren, et cetera.
Bovendien stuurt het Rijk via geld dat gemeenten ontvangen om op decentraal niveau
beleid te voeren. In het kader van de bestrijding en preventie van armoede en schulden
heeft het kabinet Rutte II in het regeerakkoord honderd miljoen euro structureel
beschikbaar gesteld. Gemeenten ontvangen daar jaarlijks structureel negentig miljoen
euro van. Gemeenten zijn daarbij opgeroepen speciale aandacht te besteden aan
kinderen in armoede en uit onderzoek blijkt dat zij dat ook doen 27. Eind 2016 is door het
kabinet Rutte II nog eens honderd miljoen euro structureel beschikbaar gesteld,
specifiek voor bestrijding armoede onder kinderen. Daarvan gaat jaarlijks structureel 85
miljoen euro naar de gemeenten. Er zijn bestuurlijke afspraken met de VNG gemaakt
26
Arbeidsinkomen < 4.895 euro maar wel recht op zelfstandigenaftrek: 1.043 euro; arbeidsinkomen
tussen de 4.895 en 33.065 euro: 1.043 euro + 6% x (arbeidsinkomen – 4.895 euro); arbeidsinkomen>
33.065 euro: 2.778 euro
27
Bureau Bartels (2014) Eindrapport gemeentelijk armoede en schuldenbeleid

23

over de besteding van deze middelen. Doel is het ondersteunen van kinderen in
armoede via voorzieningen in natura. Daarnaast is er tien miljoen euro beschikbaar voor
Stichting Leergeld, het Jeugdsportfonds, het Jeugdcultuurfonds, Stichting Jarige Job en
Nationaal Fonds Kinderhulp. Verder is er vier miljoen euro per jaar beschikbaar voor
landelijke en bovenregionale initiatieven via een specifieke subsidieregeling 28. Ook
draagt het Rijk met subsidies bij aan het werk van partijen in het maatschappelijk
middenveld zoals met een subsidieregeling ter stimulering van activiteiten die een
duurzame bijdrage leveren aan het tegengaan van armoede- en schuldenproblematiek.
Daarbij ligt de nadruk op het bereiken van kwetsbare groepen. Specifiek gaat het om
kinderen in huishoudens met lage inkomens of een laag besteedbaar inkomen, jongeren
met (risico op) schulden, alleenstaande oudergezinnen, huishoudens met een langdurig
laag inkomen, niet-westerse huishoudens en overige doelgroepen die extra aandacht
behoeven op het gebied van armoede en schulden 29.
3.3

Decentraal beleid en instrumenten

In het Nederlandse stelsel zijn de gemeenten primair verantwoordelijk voor de
uitvoering van het armoedebeleid en het terugdringen van armoede onder kinderen. Zij
hebben de bevoegdheid en de mogelijkheid om maatwerk te bieden. Er is geen
dwingend kader van de hand van de Rijksoverheid over hoe het beleid vorm te geven en
uit te voeren. Armoedebestrijding is in veel gemeentelijke collegeprogramma’s terug te
vinden. Gemeenten richten zich grosso modo op het voorzien in inkomensondersteuning
en het bevorderen van maatschappelijke participatie van inwoners die daar vanwege
een laag inkomen minder toe in staat zijn.
In 2015 hebben Nederlandse gemeenten in totaal 428 miljoen euro uitgegeven aan
bijzondere bijstand, dat was 3 procent minder dan in 2014, toen de gemeenten 442
miljoen euro uitgaven. Het grootste deel van het bedrag aan bijzondere bijstand in 2015
werd uitgegeven aan zogeheten financiële transacties. Het betreft 119 miljoen, waarvan
circa 86 miljoen aan kosten beschermingsbewind. Er werden in totaal 2,2 miljoen
verstrekkingen voor 360 duizend personen gedaan met een gemiddelde van 1.054 euro
per persoon 30.
Figuur 4 - aandelen uitgaven bijzondere bijstand per cluster, 2015

28
28
29
30

Kamerstukken II, 2016-2017, 24515 nr. 378
Kamerstukken II, 2016-2017, 24515 nr. 380
Brief SZW (24.11.16) Diverse onderwerpen armoede en schuldenbeleid.
CBS (28.10 2016), Bijzondere bijstand 2015.

24

Bron: CBS (2015) bijzondere bijstand 2015
Er is geen inzicht in de kosten die gemeenten maken voor andere ondersteunende
maatregelen in het kader van armoedebestrijding. Ook kunnen geen algemene
uitspraken worden gedaan over hoeveel middelen die gemeenten specifiek inzetten voor
het terugdringen van armoede onder kinderen. In hoofdstuk 4 zal nog nader worden
ingegaan op de effectiviteit van regelingen.
Bij de regelingen voor inkomensondersteuning en participatiebevordering hanteren
gemeenten veelal inkomensnormen waardoor deze regelingen inkomensafhankelijk zijn.
Er is geen landelijk overzicht beschikbaar van de inkomensnormen van gemeenten,
maar het beeld bestaat dat deze meestal tussen 110 à 120 procent van de
bijstandsnorm bedragen. Tot 2015 gold voor categoriale bijzondere bijstand een centrale
inkomensnorm van 110 procent van de bijstandsnorm. Met de invoering van de
Participatiewet in 2015 is deze norm komen te vervallen. Uitgangspunt voor het recht op
individuele bijzondere bijstand is de individuele financiële draagkracht van de
belanghebbende. Gemeenten hebben daartoe een grote beleidsvrijheid. Hoe zij die
beleidsvrijheid invullen is landelijk niet bekend. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op het
bereiken van werkende minima, die gemeenten als doelgroep wel in beeld hebben maar
nog niet veel weten te bereiken. Ook zal worden ingegaan op de gevolgen van
inkomensafhankelijke voorzieningen voor werkende minima.
In de Participatiewet zijn nog wel mogelijkheden opgenomen voor het bieden van
algemene bijstand en van categorale bijzondere bijstand in de vorm van een collectieve
zorgverzekering, individuele bijzondere bijstand en individuele inkomens en
studietoeslag. Ook kan de gemeente kosten voor gemeentelijke belastingen
kwijtschelden voor inwoners met een laag inkomen (zie hierna). Voor het kwijtschelden
van gemeentelijke belastingen gelden verplichtende voorschriften voor gemeenten 31. In
de betreffende Uitvoeringsregeling van het Ministerie van Financiën zijn onder andere
regels opgenomen over de vaststelling van het vermogen, de uitgaven en het nettobesteedbare inkomen van de belastingschuldige, de wijze waarop kwijtschelding wordt
verleend en de omstandigheden die het verlenen van kwijtschelding in de weg kunnen
staan. Gemeenten kunnen wel het percentage van de aanslag dat voor kwijtschelding in
aanmerking komt, aanpassen. Er wordt door grote groepen gebruik gemaakt van de
mogelijkheid tot kwijtschelding. Hierdoor lopen gemeenten inkomsten mis, die op
andere wijze gecompenseerd moeten worden zoals het verhogen van lokale belastingen
voor andere groepen. Sommige gemeenten (maar ook waterschappen) kiezen vanuit die
overweging ervoor om niet meer een volledige kwijtschelding toe te passen, maar een
bepaald, lager, percentage 32. Een dergelijke versobering kan tot gevolg hebben dat
weliswaar de inkomsten van gemeenten toenemen, maar de kosten voor individuele
inkomenstoeslag kunnen navenant stijgen. Verminderen van kwijtschelding leidt
bovendien tot meer oninbare rekeningen.
Gemeenten bieden daarnaast ook andere voorzieningen aan die erop gericht zijn dat
huishoudens beter kunnen rondkomen, denk aan subsidie voor energiebesparende
maatregelen, budgetcursussen in het kader van schuldhulpverlening, hulp bij het
aanvragen van aanspraken op lokale en landelijke regelingen (formulierenbrigades),
beschikbaar stellen van educatief materiaal aan scholen.

Staatssecretaris van financiën Uitvoeringsregeling Invorderingswet 1990. Opgemerkt wordt dat ook
andere instanties zoals waterschappen op basis van deze regelgeving belastingen kunnen kwijtschelden.
32
Binnenlands bestuur 18-2016, Minimabeleid onderdruk, Knibbelen aan de kwijtschelding
31

25

Voorts zijn er specifieke gemeentelijke regelingen zoals de gemeentelijke kortingspas,
computerregeling, vergoeding van schoolkosten, sociale participatie (lidmaatschap
sportclub en dergelijke) en bijdragen voor peuterspeelzaal en kinderopvang, die vooral
zien op het bevorderen van maatschappelijke participatie. Opgemerkt zij dat deze
maatregelen (maatwerk) zich per definitie niet vertalen in cijfers over armoede, want ze
vormen geen onderdeel van het inkomen.
Uit onderzoek in 2014 bleek dat specifiek voor het terugdringen van armoede onder
kinderen vooral gemeentelijke fondsen (deels in natura) en financiële ondersteuning
werden ingezet 33. In mindere mate werd toen ingezet op preventie, vroegsignalering en
Kindpakketten. De in steeds meer gemeenten ingevoerde sociale wijkteams spelen in de
uitvoering een rol bij het signaleren en terugdringen van armoede onder kinderen. Er
wordt veelal samengewerkt met private organisaties, bijvoorbeeld bij het realiseren van
het Kindpakket (zie hierna). Soms worden lokale subsidieregelingen ingezet om private
organisaties te steunen die zich inzetten voor het verminderen van de gevolgen van
armoede. Ter illustratie de volgende figuur van samenwerkingspartners bij
armoedebestrijding onder kinderen in 2014
Figuur 5 – Samenwerkingspartners bij armoedebestrijding onder kinderen (N=248)
Particuliere fondsen gericht op de
participatie van kinderen

66%

Welzijn/maatschappelijk werk

34%

58%

42%

Scholen, kinderopvang

45%

55%

Centra voor Jeugd en Gezin

42%

58%

Voedsel- en kledingbanken

32%

68%

Vrijwilligersorganisaties

31%

69%

Zorgorganisaties

26%

74%

Kerken en moskeeën

17%

83%

Particuliere noodfondsen

17%

83%

Anders
0%
Ja

20%

7%

93%
40%

60%

80%

100%

Nee

bron: Ministerie van SZW (2014) Eindrapport gemeentelijk armoede en schuldenbeleid
De gemeentelijke ondersteunende voorzieningen om de gevolgen van armoede onder
kinderen tegen te gaan worden sinds 2014 (na een aanbeveling van de
Kinderombudsman) steeds vaker gebundeld in de vorm van Kindpakketten. Het
Kindpakket is een bundeling van voorzieningen in natura die direct ten goede komen
aan kinderen in armoede. Het gaat veelal om voorzieningen voor sport, cultuur en
school maar ook vaak vervoer en basisvoorzieningen zoals kleding. Uit recent onderzoek
bleek dat het aantal gemeenten dat een Kindpakket aanbiedt sinds 2014 is gestegen
van 12 procent tot 44 procent in 2016 (155 gemeenten) 34. Hoewel het aandeel

33

Bureau Bartels (2014) Eindrapport gemeentelijk armoede en schuldenbeleid

34

Bureau Bartels, (2016), Vervolgonderzoek naar Kindpakketten, eindrapport

26

gemeenten met een Kindpakket in korte tijd sterk is gegroeid, biedt een minderheid van
de gemeenten Kindpakketten aan.
Tabel 2 – Gemeenten per provincie met een Kindpakket (N = 353)
Provincie

Aantal
gemeenten

Aandeel Provincie
gemeenten

Aantal
Aandeel
gemeenten gemeenten

Drenthe

6

55%

N-Brabant

14

25%

Flevoland

2

40%

N-Holland

17

41%

Friesland

15

63%

Overijssel

9

36%

Gelderland

24

50%

Utrecht

4

20%

Groningen

12

52%

Zeeland

2

18%

Limburg

18

58%

Zuid-Holland

32

55%

Bron: Interviews met gemeenten door Bureau Bartels, peildatum 15 oktober 2016. Indeling van
gemeenten naar provincie gebaseerd op de CBS-gegevens van 1 januari 2016.

Gemeenten die geen Kindpakket aanbieden kunnen andere vormen hebben gekozen
voor ondersteuning van kinderen in armoede. Ook worden soms onderdelen van het
Kindpakket onder een andere naam, bijvoorbeeld ‘gemeentelijk participatiefonds’,
aangeboden. Volgens het onderzoek is er in het algemeen wel eenduidigheid in de
selectiecriteria die gemeenten hanteren bij de verschillende typen voorzieningen uit het
Kindpakket. Zeven op de tien gemeenten stellen voor elke voorziening uit het
Kindpakket dezelfde toegangseisen. Hoewel in het onderzoeksrapport niet wordt
aangegeven welke gemeenten het Kindpakket aanbieden, hebben naar verluidt vrijwel
alle middelgrote en grote steden een Kindpakket. In paragraaf 4.1 wordt nader ingegaan
op het feitelijke gebruik van Kindpakketten.
3.4

Onderwijs

Veel scholen hebben te maken met kinderen die opgroeien in armoede of die risico lopen
om in armoede terecht te komen. Gemiddeld genomen kan ervan worden uitgegaan dat
er twee kinderen per klas (BO/ VO) in armoede opgroeien. In sommige gemeenten en
wijken zal dat meer of minder zijn, zie daarvoor de probleemschets notitie SCP in de
bijlage 4 waarin de regionale spreiding van armoede onder kinderen wordt uitgewerkt.
In de school wordt duidelijk dat armoede onder kinderen gevolgen heeft voor
schoolprestaties en het kunnen meedoen. Onderwijs heeft een belangrijke rol bij de
cognitieve en sociaal emotionele ontwikkeling van kinderen. Het onderwijs is een
belangrijke partner bij het signaleren en bestrijden van sociale uitsluiting. Scholen, met
name basis- en voortgezet onderwijs, staan naast de familie verreweg het dichtst bij de
kinderen en hebben daarmee de belangrijke verantwoordelijkheid om te kijken hoe het
met de ontwikkeling van een kind gaat. Bij mentoren en zorgcoördinatoren (en andere
bij de school betrokken functionarissen) in basis -en voortgezet onderwijs bestaat over
hun leerlingen vaak een algemeen beeld van factoren buiten de school die relevant zijn
voor schoolprestaties, waaronder ook de inkomenssituatie van een gezin.
Op decentraal niveau zetten gemeenten in op een integrale aanpak, waarbij met scholen
wordt samengewerkt en aandacht wordt besteed aan armoede. Dit vanuit het idee dat
armoede niet op zichzelf staat, en dat armoede gevolgen heeft voor de leerprestaties op
school, gezondheid en het kunnen meedoen in de maatschappij. Er wordt veel
samengewerkt tussen gemeenten en scholen. Denk in het voortgezet onderwijs
bijvoorbeeld aan de samenwerking (in de RMC-regio) bij het in beeld brengen en

27

ondersteunen van jongeren in een kwetsbare positie, en het terugdringen van voortijdig
schoolverlaten. Ook kunnen scholen (PO, VO, MBO) in beginsel met signalen over
armoede terecht bij de gemeente, die vervolgens op basis van die signalen hulp voor
het kind inzet. Toch werd in 2014 geconstateerd dat scholen en gemeenten niet in alle
gemeenten samenwerken voor het terugdringen van armoede. In 65 procent van de
gemeenten is er sprake van samenwerking, en daar waar er contacten zijn is dat in 66
procent van de gevallen incidenteel 35. Hoewel de meest actuele cijfers ontbreken, lijkt er
dus nog een flinke slag te maken.
De school heeft ook een rol in het organiseren van ouderbetrokkenheid. Zo kan de
school ouders op hun verantwoordelijkheid aanspreken als het kind zonder ontbijt of
lunchpakket naar school wordt gestuurd of anderszins tekort wordt gedaan. De school
heeft bovendien een gedeelde verantwoordelijkheid met overheid en ouders in de
medezeggenschapsraad om de schoolkosten voor de ouders beheersbaar te houden. Het
basisonderwijs is kosteloos, evenals het schoolmateriaal. Maar dat geldt niet voor
overige kosten, zoals de vrijwillige ouderbijdrage, overblijfgeld, excursies, extra
schoolapparatuur. In het voortgezet onderwijs is sprake van een vrijwillige
ouderbijdrage, kosten voor extra schoolactiviteiten en eenmalige schoolkosten. Hoewel
de totale schoolkosten in het VO dalen, blijken de kosten voor ICT voor leerlingen te
stijgen en maken met name de kosten voor extra schoolactiviteiten een relatief groot
onderdeel uit van de totale schoolkosten van de ouders. De staatssecretaris van OCW
heeft gesteld dat het een zorgwekkende ontwikkeling is dat ouders hun kind niet mee
kunnen laten gaan. Scholen hebben volgens de bewindspersoon de verantwoordelijkheid
om de kosten voor de extra schoolactiviteiten (en de overige schoolkosten) voor ouders
beheersbaar te houden en te zorgen voor alternatieven als blijkt dat kinderen vanwege
de kosten niet mee kunnen 36. Scholen zouden ouders van kinderen die met armoede te
maken hebben dan in ieder geval op weg kunnen helpen om de beschikbare hulp te
vinden 37. Er is een actueel debat over de vraag wie moet betalen voor de digitalisering
in het onderwijs: de ouders of de school (overheid). De Stichting Leergeld geeft
bijvoorbeeld aan geen vergoedingen voor tablets en laptops te geven 38. In een recent
werkbezoek van de raad werd er op gewezen dat leerlingen steeds vaker een
smartphone nodig hebben voor optimale schooldeelname (in verband met huiswerk,
inzicht in actuele roosters) en dat dit ook extra kosten met zich brengt voor arme
huishoudens.
3.5

Maatschappelijk middenveld

Er zijn vele private organisaties die zich richten op het verminderen van de gevolgen
van armoede, en armoede onder kinderen in het bijzonder. Door voorzieningen in natura
of tijdelijke financiële ondersteuning, alsmede door het verrichten van sociaal werk in de
vorm van een makel en schakel functie, dichtbij in de buurt en wijk. Sociaal werk is een
belangrijke pijlers in het sociaal domein vanuit preventie -en integraal werken optiek. De
samenwerking van gemeenten met particuliere organisaties varieert in intensiteit, maar
neemt over de gehele linie toe. De overwegingen van gemeenten om die samenwerking
al dan niet te zoeken zijn van politieke aard of ingegeven door de beschikbaarheid van
35
36

Bureau Bartels, 2014, Eindrapport gemeentelijk armoede en schuldenbeleid.
EK 34300 VIII nr. 155, 2015-2016, Vaststelling begrotingsstaten Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, en zie ook eerder aangehaald Actieplan gelijke kansen in het onderwijs 2016

http://www.nji.nl/nl/Kennis/Dossier/Sterke-basis-voor-de-jeugd/De-rol-van-degemeente/Kindgericht-armoedebeleid
38
zie bijvoorbeeld NOS http://nos.nl/artikel/2155380-laptop-vergroot-ongelijkheid-in-hetonderwijs.html
37

28

extra financiën, uitvoeringskosten en effectiviteit. De maatschappelijke organisaties
werken samen met zowel de landelijke als de lokale overheden. Voor een goed begrip
van het speelveld en de instrumenten rondom armoede onder kinderen, wordt de inzet
en werkwijze van een aantal organisaties beschreven.
Stichting Leergeld
Stichting Leergeld is een landelijke vereniging met 94 lokale stichtingen Leergeld die in
249 gemeenten werkzaam zijn. Het doel van de Stichting Leergeld is om kinderen
individueel te helpen, alsmede bij te dragen aan signalering en agendering. Leergeld
komt veel bij gezinnen thuis en heeft daardoor een schat aan informatie. De focus is op
persoonlijke ontwikkeling van kinderen, de doelgroep bestaat uit schoolgaande kinderen
van 4 tot 18 jaar.
De aanvraag voor hulp komt van kind zelf of de ouders. Er volgt een huisbezoek door
een professional, daarbij vindt een check op het inkomen van de ouders plaats. De
Leergeld-intermediair brengt eerst advies uit over voorliggende hulp, zoals
schuldhulpverlening en maatschappelijk werk, dan pas ‘achterliggende hulp’ van
Leergeld. Stichting Leergeld werkt nauw samen met andere organisaties zoals het
Jeugdsportfonds en Jeugdcultuurfonds, gemeentelijke wijkteams, het Nationaal Fonds
Kinderhulp en Jarige Job. Stichting Leergeld ziet zichzelf als ‘achterliggende hulp’;
organisaties die met Leergeld samenwerken bieden eerstelijnshulp, maar verwijzen door
naar Leergeld als de aanvulling een goede toevoeging op het eerstelijns of voorliggen
aanbod is. Hoewel door Stichting Leergeld, net als door gemeenten, naar het inkomen
en de schulden van het huishouden wordt gekeken, is men bij het verstrekken van
voorzieningen voor concrete noden van het kind en of het gezin niet gebonden aan
verordeningen en andere gemeentelijke voorwaarden. Daardoor is, veelal in goede
samenwerking met de gemeente, gericht maatwerk mogelijk. Daarentegen bestaat er
geen “recht” op voorzieningen van Leergeld.
In 2011 werd aan 35 duizend kinderen hulp geboden en werd hieraan 6 miljoen euro
uitgegeven. In 2012 betrof het 77.300 kinderen en 12,9 miljoen euro, en in 2016 is aan
83 duizend kinderen ondersteuning geboden. Het aandeel van gemeenten in de
financiering van Leergeld neemt toe. Er zijn grofweg drie varianten bij de samenwerking
tussen gemeenten en lokale stichtingen Leergeld:
− Uitvoering door de gemeente, met vaste toetsingskaders zoals het inkomen van
ouders
− Uitvoering door particuliere organisaties (Leergeld): wel of niet gebonden aan
vaste kaders
− Uitvoering door gemeenten met aanvulling door particuliere organisaties 39
Jeugdsportfonds en Jeugdcultuurfonds
Het Jeugdsportfonds richt zich op financiering van sportdeelname inclusief eventuele
attributen tot een maximum van 250 euro per kind per jaar. Het Jeugdcultuurfonds richt
zich op het financieren van lessen op kunst- en cultuurgebied tot een maximum van 450
euro per kind per cursusjaar, afhankelijk van het beleid van de betreffende
woongemeente. Beide fondsen storten het toegekende bedrag direct op de rekening van
de sport-/cultuurclub. Voor overige benodigdheden zoals sportattributen krijgen de
ouders een voucher. Het Jeugdsportfonds en Jeugdcultuurfonds werken nauw samen en
gaan in de toekomst ook fuseren. De doelgroep bestaat uit kinderen van 4 tot 18 jaar.
Ondersteuning duurt maximaal 1 jaar. Aanvragen worden gedaan door professionals

39

Informatie Stichting Leergeld 16 december 2016 tijdens de hoorzitting SER

29

(bijvoorbeeld een docent, maatschappelijk werk, hulpverlener). In steden met meer dan
100 duizend inwoners is er een lokaal fonds en daarnaast zijn er elf provinciale fondsen.
Het Jeugdsportfonds bereikte in 2015 42.813 kinderen; het Jeugdcultuurfonds bereikte
toen 6.308 kinderen. Circa zeventig procent van de bereikte kinderen heeft de
basisschoolleeftijd.
Beide organisaties wijzen op het belang van sport en cultuur. Via deze activiteiten
kunnen kinderen zich persoonlijk ontwikkelen en een netwerk opbouwen. Er wordt op
gewezen dat sport en cultuur(educatie) een positieve invloed hebben op het algehele
functioneren en de gezondheid van kinderen. Deze positieve invloed gaat verder dan het
effect op individuele kinderen: als het met de kinderen goed gaat, gaat het met het hele
gezin beter. De missie is derhalve niet “armoedebestrijding”, maar het creëren van
ontwikkelingskansen voor kinderen. Men wil kinderen de kans te geven hun talenten te
ontdekken en ontwikkelen en om succes/iets positiefs te ervaren 40.
Sociaal werk
Sociaal werkers helpen mensen die het niet meer helemaal zelf redden of buiten de boot
dreigen te vallen. Dat doen sociaal werkers samen met bewoners zelf, vrijwilligers,
actieve burgers en andere professionals in aanpalende vakgebieden. Het sociaal werk
werkt veelal in opdracht van (via subsidies) van de gemeenten. Maar niet in alle
gevallen is sprake van een bekostigingsrelatie. Sociaal werkers werken in en naast
wijkteams. Men richt zich onder andere op het bevorderen van sociale verbindingen in
de wijk, het versterken van netwerken en ondersteunen van buurtinitiatieven. Zo
worden vrijwilligerswerk, jongerenwerk, kinderwerk georganiseerd en worden
ontmoetingen in buurthuizen, jongerencentra en dagbesteding voor kwetsbare bewoners
gefaciliteerd. Armoede en schulden zijn een belangrijk thema voor de professionals en
vrijwilligers van het sociaal werk en daarmee ook een belangrijke lokale partner in
beleid en uitvoering gericht op terugdringen armoede onder kinderen.
Voedselbanken
Om in aanmerking te komen voor voedselbankpakketten moeten ontvangers na aftrek
van de vaste lasten minder dan 180 euro per maand (bedrag voor alleenstaanden/ per
gezinslid komt daar 70 euro bij) te besteden hebben en meewerken aan begeleiding
naar een betere situatie. Die begeleiding wordt uitgevoerd door lokale organisaties waar
de Voedselbank overeenkomsten mee heeft gesloten. Het verstrekken van
voedselpakketten duurt maximaal drie jaar (uitzonderingen worden toegekend op
casusniveau, alleen voor mensen die echt wel willen, maar niet kunnen, zoals chronisch
zieken of gehandicapten). Gemiddeld maken mensen een jaar gebruik van de
Voedselbank. Men wordt aangemeld bij de Voedselbank via professionals, gemeenten of
men meldt zichzelf. Er worden thans 90 duizend voedselpakketten per week verstrekt.
Als er meer voedsel beschikbaar zou zijn zouden meer deelnemers geworven kunnen
worden. De voedselbanken bereiken naar eigen zeggen 40 duizend kinderen per week.
De Voedselbank ziet zichzelf als een symptoombestrijder met noodhulp. Tegelijkertijd
draagt het bij aan het verminderen van verspilling van voedsel; er worden jaarlijks
miljoenen euro’s aan voedsel weggegooid door Nederlandse producenten en verkopers.
De Voedselbank vindt dat voedsel de belangrijkste levensbehoefte is voor kinderen én
ouders 41.

40

Zie www.jeugdsportfonds.nl en www.jeugdcultuurfonds.nl.

41

Voedselbanken Nederland (2016) Voedselbank Reglement; en Behoeften piramide Maslow.

30

Kerken
Kerken zijn een belangrijke partij in de praktijk van het bestrijden van armoede. Vrijwel
alle kerken hebben aandacht voor armoede. Er worden armoedeprojecten gesteund en
men lobbyt bij de landelijke en lokale politiek. In de lokale praktijk werkt men samen
met Stichting Leergeld, voedselbanken en gemeenten. “Kerk in Actie” doet driejaarlijks
onderzoek naar armoede bij de diaconale organisaties. Uit een recent onderzoek onder
3.633 kerkgenootschappen, zowel Protestants als Katholiek, blijkt dat ongeveer 80
procent van de diaconale organisaties betrokken is bij de ondersteuning van personen
en of huishoudens die niet goed kunnen rondkomen 42. Zij geven vooral financiële giften,
materiële hulp in natura en financiële hulp door middel van leningen. Interessant is dat
financiële hulp vaak gericht is op het voorkomen dat personen/huishoudens worden
afgesloten van nutsvoorzieningen, huisuitzetting en in mindere mate hulp bij het
voorzien in eerste levensbehoeften. Bij het bieden van ondersteuning is niet van belang
of betrokkene lid is van de betreffende geloofsgemeenschap. In totaal kregen de
diaconale organisaties 49 duizend aanvragen. Bij elkaar hebben deze organisaties 36
miljoen euro besteed aan individuele, collectieve en andere hulpverlening (in 2012 was
dat 29 miljoen euro). Als daarbij het aantal vrijwilligersuren wordt gekapitaliseerd komt
daar volgens het onderzoeksrapport naar schatting nog 38 miljoen euro bij. In het
rapport wordt geconcludeerd dat de overheid meer kan doen aan het voorkomen van
armoede, door zeer kwetsbare groepen meer, en gerichter te ondersteunen en minder
bureaucratisch te werken. De Kerken geven aan, hulp te bieden omdat de overheid niet
voldoende garanties biedt op het voorkomen van armoede.
Ook andere geloofsgemeenschappen hebben mogelijk voorzieningen om hun leden te
ondersteunen in armoedesituaties. Daarover is geen actuele informatie voorhanden.
Tot besluit van deze paragraaf wordt erop gewezen dat er naast de beschreven
organisaties ook nog andere initiatieven en organisaties actief zijn op het gebied van
bestrijden armoede kinderen zoals Stichting Jarige Job (verjaardagspakketten voor
kinderen), Nationaal Fonds Kinderhulp (bijdragen aan kinderen voor participatie),
Kansfonds (bijdragen voor de meest kwetsbare mensen), Kledingbanken. Het voert op
deze plaats te ver om alle initiatieven in detail te beschrijven.
3.6

Beleid in andere landen

Scandinavische landen zijn een voor de hand liggende benchmark voor vergelijking. Hun
armoedecijfers onder kinderen zijn systematisch laag. De eerste reden hiervan is de
effectiviteit van de sociale voorzieningen; de tweede is dat zowel vaders als moeders
werkzaam zijn 43.
Uit de figuur hieronder blijkt dat in Nederland in 2015 ten opzichte van 2008 iets minder
kinderen weten te ontsnappen uit armoede door het stelsel van belastingen en sociale
voorzieningen. Andere Europese landen (zoals Ierland, het Verenigd Koninkrijk,
Duitsland en de Scandinavische landen) lijken er beter in geslaagd om het
armoedepercentage onder kinderen te reduceren via het stelsel van belastingen en
sociale voorzieningen. Echter, de analyse is te beperkt om sterke conclusies te kunnen
trekken over de effectiviteit van de sociale stelsels en vereist meer onderzoek 44.
42
43

Raad van Kerken, (2016) Armoede in Nederland 2016

Esping-Andersen [et al] (2002) A child-centred social investment strategy. In: Why we need a new
welfare state. p. 26-67.
44
Caminada [et al] (2009) Effectiveness of poverty reduction in the EU: A descriptive analysis. Poverty &
Public Policy 1(2), article 5 p. 1-49.

31

Uit de figuur kan men ook afleiden dat landen onderling sterk verschillen tussen 2008 en
2015. Zo was Zweden in vergelijking met andere landen succesvol in 2008, en in veel
mindere mate in 2015. Omgekeerd doen Ierland en Engeland in 2015 het veel beter dan
in 2008 nog het geval was.
Figuur 6 – kinderen die uit armoede ontsnappen door stelsel belastingen en sociale
voorzieningen

Bron: Caminada (2016) op basis van Eurostat
Eenoudergezinnen kunnen problematisch zijn voor kinderen omdat ze een laag inkomen
combineren met minder ouderlijke aandacht aan kinderen (indien de ouder werkt).
Daarbij is een baan met een toereikend inkomen de sleutel tot het ontsnappen uit
armoede.
Ter illustratie van hoe verschillende landen sturen op het terugdringen van armoede en
armoede onder kinderen, en voor zover vergelijkbaar met de Nederlandse situatie, valt
te wijzen op het Vlaams Actieplan Armoedebestrijding 2015-2019. In 2006 werd
Vlaanderen in Actie (ViA) in het leven geroepen, het eerste sociaaleconomisch forum
met verantwoordelijken uit alle geledingen van de samenleving 45. In 2007 heeft ViA zich
ten doel gesteld dat Vlaanderen zich qua armoedebestrijding in 2020 bij de allerbeste
regio’s van Europa kan scharen 46. Hiertoe is in 2009 het Pact 2020 gesloten door
partners van ViA, waaronder de Vlaamse regering en de sociale partners. Elk jaar meet
ViA aan de hand van indicatoren of Vlaanderen op de goede weg is om de doelstellingen
te halen. Eén van de doelstellingen is dat er tegen 2020 in elke gemeente een
armoedebegeleider/coach is die gezinnen in armoede actief opspoort, begeleidt en
gericht doorstuurt aan de juiste instanties met het oog op structurele participatie in de
samenleving 47. Er is sprake van een structureel en participatief
armoedebestrijdingsbeleid op basis van concrete doelstellingen, geformuleerd voor elk
van de sociale grondrechten 48.
45

http://www.vlaandereninactie.be/over/voorgeschiedenis
http://www.vlaandereninactie.be/over/voorgeschiedenis
47
http://jeugdpact.be/armoede/
48
http://www4wvg.vlaanderen.be/wvg/armoede/vlaamsactieplan/Documents/20150702_ont
werptekst%20VAPA%20-%20DEFINITIEF%20-%20BIS.pdf
46

32

3.7

Samenvattende conclusies

Het terugdringen van (de oorzaken en effecten van) armoede onder kinderen is een
verantwoordelijkheid van de ouders en overheid samen. Ouders moeten hun
verantwoordelijkheid nemen, maar er is een relatief grote en relatief constante groep
arme kinderen waarvan hun ouders hiertoe (tijdelijk) niet in staat zijn.
Bij de bestrijding van armoede onder kinderen zijn verschillende partijen op zowel
landelijk als lokaal niveau betrokken, publiek en privaat. Het Rijk heeft de uitvoering van
het armoedebeleid en de bestrijding van armoede onder kinderen grotendeels
gedecentraliseerd naar gemeenten. Ook scholen en het maatschappelijk middenveld
spelen een grote rol. Het Rijk is aanspreekbaar op de uitkomsten van het systeem. Het
Rijk zet landelijke instrumenten in gericht op het versterken van de economische en
financiële zelfredzaamheid van mensen, en op het verminderen van de effecten van
armoede onder kinderen. Het Rijk faciliteert gemeenten, het maatschappelijk
middenveld via wet- en regelgeving, budgetten en subsidies.
Gemeenten zijn primair verantwoordelijk voor het benodigde maatwerk en de uitvoering
van het armoedebeleid en terugdringen van armoede onder kinderen. Lokaal maatwerk
is daarbij een belangrijk uitgangspunt, en komt tot uiting in verschillende lokale
accenten in beleid. Er worden financiële bijdragen verstrekt, maar ook hulp in natura.
Deze regelingen en verstrekkingen zijn veelal inkomensafhankelijk waarin een strikte
grens geldt voor wie wel en wie niet in aanmerking komt. Er zijn bovendien veel
verschillende lokale regelingen, en er vinden veel verstrekkingen plaats. Over het
daadwerkelijke bereik van de groepen die dergelijke voorzieningen en ondersteuning
nodig hebben, wordt in hoofdstuk 4 meer inzicht verschaft. Daarbij zal in beeld komen
dat dit aanzienlijk verschilt voor de twee belangrijkste groepen kinderen in armoede,
namelijk in werkende en uitkeringsgerechtigde huishoudens.
Op lokaal niveau wordt op allerlei dossiers rondom het kind al samengewerkt met het
onderwijs. De samenwerking verschilt per onderwijstype en per gemeente. Onderwijs is
een belangrijke partner bij het signaleren en bestrijden van sociale uitsluiting. Soms zijn
schoolkosten relatief hoog voor de doelgroep. Er wordt op lokaal niveau ook intensief
samengewerkt tussen gemeenten en het maatschappelijk middenveld. De intensiteit van
die samenwerking verschilt per gemeente en per organisatie, maar neemt overall toe.
Daarbij spelen politieke overwegingen, beschikbaarheid van financiën, uitvoeringskosten
en verwachte effectiviteit een rol.
Ondanks de grote inspanningen van de diverse partijen is dit (nog) niet terug te zien in
dalende aantallen kinderen in armoede. Vergelijkbare landen lijken betere resultaten te
realiseren op dit vlak. De samenwerking tussen overheden, met scholen en
maatschappelijk middenveld is voor verbetering vatbaar. De gemeenten zouden daarin
actief de lead moeten nemen en zorgen voor de nodige coördinatie en afstemming.
Armoede kan vroeger worden gesignaleerd en noden van kinderen kunnen sneller
worden geledigd. Ook de vormgeving van- en voorwaarden voor gebruik van lokale
regelingen gericht op bestrijding armoede onder kinderen vraagt om verbetering zodat
de beoogde doelgroep ook daadwerkelijk wordt bereikt. In hoofdstuk 4 en 5 zal nader
worden ingegaan op de gesignaleerde knelpunten en op voorstellen van de raad om tot
een meer integrale aanpak te komen.

33

4. Knelpunten in bestaande kindvoorzieningen
In de adviesaanvraag wordt de vraag gesteld of het Nederlandse instrumentarium
voldoende geëquipeerd is om armoede onder kinderen tegen te gaan en waar
mogelijkheden liggen tot verbetering en tot verhoging van effectiviteit met het oog op
het realiseren van de beoogde doelen. Het huidige instrumentarium richt zich, naast
algemene inzet op werk en inkomensondersteuning, met name op het bieden van
compensatie om de gevolgen van armoede onder kinderen te bestrijden. In dit
hoofdstuk wordt ingegaan op de maatregelen die specifiek op kinderen gericht zijn.

4.1

Maatregelen specifiek voor kinderen in armoede

In hoofdstuk 3 is gewezen op het gemeentelijke Kindpakket met een bundeling van
voorzieningen in natura die direct ten goede komen aan kinderen in armoede. Hoewel
het aandeel gemeenten met een Kindpakket in korte tijd aanzienlijk is gegroeid, biedt
ongeveer de helft van de gemeenten een Kindpakket aan. Naar verluidt hebben vrijwel
alle middelgrote en grote steden een Kindpakket. Het aanbieden van het Kindpakket
betekent niet dat de gehele beoogde doelgroep wordt bereikt en dat de doelstellingen
worden gerealiseerd. Uit een recent onderzoeksrapport blijkt dat bij iets minder dan de
helft van de gemeenten het gebruik niet bekend is.
De gemeenten die wel een schatting van het bereik en gebruik konden maken gaven
aan dat op jaarbasis gemiddeld 64 procent van de kinderen die in beeld zijn voor het
Kindpakket van een of meerdere voorzieningen gebruik maakt. Echter, in een zesde van
de gemeenten ligt het gebruik tussen de 25 en 50 procent. Als reden van het lage
gebruik wordt opgegeven de recente invoering, dat de communicatie nog niet is gestart
en dat voorzieningen uitsluitend digitaal kunnen worden aangevraagd. Niet uit te sluiten
valt dat ook niet alle kinderen die mogelijk gebruik zouden kunnen maken van het
Kindpakket in beeld zijn. Daar waar sprake is van een hoog gebruik (hoewel niet bekend
is of alle gerechtigde kinderen worden bereikt) blijkt sprake van een nauwe
samenwerking met maatschappelijke partners zoals Stichting Leergeld, het
Jeugdsportfonds, het Jeugdcultuurfonds, kerken en scholen.
Tabel 3 – Feitelijk gebruik van het Kindpakket, naar type gemeente en totaal
Feitelijk gebruik

G36 (N=16)

Overig Verband
(N=26) (N=33)

Totaal
(N=75)

<25%

0%

4%

0%

1%

25% tot 50%

13%

31%

9%

17%

50% tot 75%

38%

35%

52%

43%

75% tot 100%

50%

31%

39%

39%

Gemiddeld
gebruik

70%

58%

70%

64%

Percentages tellen door afrondingsverschillen niet exact op tot 100 procent
Bron: Bureau Bartels (2016) Vervolgonderzoek naar Kindpakketten 2016

Zoals in een eerdere paragraaf geschetst, het maatschappelijk middenveld levert ook
een aanzienlijke bijdrage aan de ondersteuning van kinderen in armoede. Vrijwel alle
organisaties geven aan dat zij nog niet de gehele doelgroep (arme huishoudens/

34

kinderen in armoede) bereiken met hun aanbod. Er is derhalve ook sprake van nietgebruik ten aanzien van deze voorzieningen.
4.2.

Niet-gebruik regelingen voor maatschappelijke participatie van kinderen

Het niet-gebruik van (gemeentelijke) regelingen voor de maatschappelijke participatie
van rechthebbende schoolgaande kinderen werd in 2011 (dus voordat de Kindpakketten
werden ingevoerd) geschat op 47 procent. Het betrof regelingen in het kader van de
categorale bijstand, maar ook regelingen zoals toeslagen via de individuele bijzondere
bijstand.
Figuur 7 - Niet gebruik regelingen voor maatschappelijke participatie van kinderen, door
mensen met schoolgaande kinderen naar kenmerken

Weergegeven zijn de niet-gebruikspercentages van de rechthebbenden met een inkomen tot de
gemeentelijke inkomensgrens in 2008 voor de maatschappelijke participatie van schoolgaande kinderen,
onderscheiden naar achtergrondkenmerken.
Bron: SEO (2011) Niet-gebruik inkomensondersteunende maatregelen

Het aantal werkende minima (mensen in loondienst en mensen met een eigen bedrijf)
dat bekend is met en gebruik maakt van gemeentelijke voorzieningen voor
inkomensondersteuning en participatieondersteuning, is beperkt. In een recent
onderzoek van de gemeente Amsterdam naar het bereik van bestaande regelingen werd
geconcludeerd dat de complexiteit van het aanbod en van procedures daarbij het
belangrijkste probleem is, alsmede de wijze waarop de informatie wordt aangeboden.
Dat staat de effectiviteit van de regelingen in de weg 49. Werkende minima blijken
nauwelijks spontaan gemeentelijke regelingen aan te vragen. Zij zijn ook niet altijd in
beeld bij de gemeente, waardoor zij niet worden aangeschreven. Eenvoud van
regelingen speelt een grote rol in de mate van gebruik (positief in dit kader zijn de ovpas en het Kindpakket). Regelingen waarin gebruikers meerdere stappen moeten
ondernemen worden minder optimaal gebruikt. Daarnaast is het aansluiten bij behoeften
van de doelgroep van invloed op het gebruik. Het onderzoek merkt ten slotte op dat er
nog geen, of weinig, inzicht is in het bereiken van het beoogde maatschappelijke doel
van deze regelingen 50.

49

Gemeente Amsterdam 2015 Amsterdamse armoedemonitor 2014 deel 2, p 44 ev.

50

Rekenkamer Amsterdam (2016) Tweede opvolgingsonderzoek Armoedebeleid in Amsterdam p 15 e.v.

35

4.3 Samenvattende conclusies
Er vindt veel inzet plaats op het bestrijden van de gevolgen van armoede voor kinderen.
Kindpakketten met een bundeling van voorzieningen in natura zijn in opkomst. Meer dan
de helft van de gemeenten biedt een dergelijk pakket aan. Het gebruik van het
Kindpakket door de doelgroep bedraagt naar schatting van gemeenten gemiddeld 64
procent, waarbij er een grote onderlinge variatie bestaat en bij veel gemeenten ook niet
bekend is of de beoogde doelgroep ook wordt bereikt. Het maatschappelijke middenveld
pleegt een grote inzet om aanvullende voorzieningen te bieden voor kinderen in
armoede. Ook bij deze voorzieningen is sprake van niet-gebruik. Bij gemeenten wordt
geconstateerd dat werkende minima nauwelijks worden bereikt met de voorzieningen.
Het niet-gebruik hangt ook samen met de complexiteit van het aanbod en van de
procedures. Het is niet altijd duidelijk of de bedoelde regelingen het beoogde
maatschappelijke doel (participatie en/of inkomensondersteuning) bereiken, daarvoor
zijn meetbare doelen noodzakelijk.

5. Oorzaken en problemen op systeemniveau
In dit hoofdstuk worden knelpunten meer op systeemniveau beschreven. Armoede
onder kinderen is onlosmakelijk verbonden met de armoede van hun ouders. Het
terugdringen van armoede onder kinderen vraagt daarom ook inzicht in knelpunten
rondom werk en inkomensondersteuning, schulden, gedragswetenschappelijke inzichten,
en het perspectief van kinderrechten. Hierbij wordt de vraag van SZW betrokken over
de participatie en inkomenspositie van de ouders, en hoe de economische positie van de
ouders kan worden versterkt teneinde negatieve effecten op kinderen te voorkomen.
5.1

Werkend uit de armoede komen

Het bevorderen van betaald werk is een belangrijke pijler in het armoedebeleid van
landen. Ook het Nederlandse armoedebeleid is primair gericht op het bevorderen dat
mensen via werk uit de armoede komen. In de “Europa 2020 groeidoelstellingen” is
bijvoorbeeld het streven naar 75 procent arbeidsparticipatie opgenomen, in samenhang
met een doelstelling om te komen tot een vermindering van 20 miljoen mensen in, of
met kans op, armoede en sociale uitsluiting. De EU-lidstaten hebben zelf doelstellingen
vastgesteld binnen het kader van de Europa 2020-strategie om de populatie in armoede
en sociale uitsluiting te verkleinen. De Nederlandse doelstelling met betrekking tot
armoede en uitsluiting is vertaald in het streven naar een reductie van 100 duizend
personen in een huishouden met een lage werkintensiteit in 2020. Dit is op basis van
een van de drie indicatoren die in EU-verband wordt gehanteerd om de kans op
armoede en sociale uitsluiting te meten. Mede door de crisis is de realisatie van de EU
2020 doelstelling achtergebleven. In het laatste Nederlandse voortgangsrapport
(Nationaal Hervormingsprogramma 2016, waarin data over 2014 staat opgenomen)
werd vermeld dat er met betrekking tot de nationale armoededoelstelling een
achterstand is opgelopen van 67 duizend huishoudens. De doelstelling voor Nederland is
daarmee in 2016 opgelopen tot 167 duizend huishoudens. Cumulatief zijn er in Europa
in 2015, in vergeling met het startpunt waarop de EU-doelstelling werd bepaald, 1,7
miljoen mensen meer met een risico op armoede in de EU.

36

5.1.1 Re-integratie naar (meer) werk
Armoede onder kinderen beweegt enigszins mee met de conjunctuur, zie de figuur in
paragraaf 2.2. Een toename van de werkgelegenheid leidt echter niet per definitie tot
een lager armoedecijfer. Zo liet onderzoek zien dat in landen waar toch al een hoge
arbeidsparticipatie is, het armoedecijfer door verhoging van de arbeidsparticipatie
nauwelijks zal veranderen 51. Uit hetzelfde onderzoek bleek dat mensen in armoede niet
voldoende kunnen profiteren van de banengroei, en dat een betaalde baan niet altijd
leidt tot voldoende inkomen om uit armoede te komen, bijvoorbeeld omdat men
instroomt in een laagbetaalde baan en/of een kleine deeltijdbaan. Ook het behoud van
het werk kan een probleem zijn. Uitstroom naar werk is lang niet altijd duurzaam.
Volgens het SCP is vooral het vinden van werk met meer uren of beter betaald werk een
belangrijke factor bij het zich ontworstelen aan armoede 52. In Nederland is er juist een
groot aanbod van deeltijdwerk. Om een groter besteedbaar inkomen te verwerven zijn
vooral voltijdbanen of grote deeltijdbanen nodig. Werklozen in de doelgroep behoeven
dus niet zomaar een baan, maar een baan die meer opbrengt dan hun inkomen in de
periode daarvoor. Naast de inzet op “werken moet lonen”, is het dus van belang in te
zetten op het vinden van werk dat voldoende oplevert om op een hoger inkomensniveau
te komen en daarmee uit afhankelijkheid te komen.
De kans op het vinden van beter betaald werk met voldoende uren neemt toe als samen
met de betrokkene een plan wordt opgesteld en als er een beter beeld is van de daaraan
gekoppelde salarissen. Bij de concretisering hiervan kan worden voortgebouwd op
inzichten die zijn opgedaan met Mobility Mentoring (zie paragraaf 4.7) in de Verenigde
Staten. Binnen de categorie banen waarvoor een laag kwalificatieniveau is vereist,
bestaat een grote diversiteit aan start- en eindsalarissen. Het gemiddelde startsalaris
van een secretaresse is bijvoorbeeld aanzienlijk lager dan dat van een administratief
medewerker 53. Veel mensen (en wellicht ook de professionals in de re-integratie)
hebben een onvolledig beeld van die salarissen. Door in te zetten op re-integratie naar
de wat beter betaalde banen, met voldoende uren, kan betrokkene zich effectiever uit
armoede en schulden ontworstelen.
Verder kan lering worden getrokken uit onderzoek van de inspectie SZW in 2011.
Op basis van interviews met ervaringsdeskundigen concludeerde de Inspectie Werk en
Inkomen dat het aan het werk gaan vanuit een armoedesituatie (i.c. mensen met een
bijstandsuitkering) vooral een samenspel is tussen de bijstandsgerechtigde, diens
persoonlijke kenmerken, zijn sociale omgeving, de werkcoach en de werkgever 54.
Hoewel sommige betrokkenen aangaven er financieel op achteruit te zijn gegaan na het
aanvaarden van werk, was dat voor hen geen reden om het werk weer te willen te
beëindigen. Verder bleek uit dat praktijkonderzoek dat persoonlijke eigenschappen zoals
doorzettingsvermogen, een positieve instelling, initiatiefrijk en intrinsieke motivatie
bijdragen aan het zich ontworstelen aan armoede. Daarbij kan de opstelling en het
invoelingsvermogen van de gemeentelijke werkcoach een positieve stimulans zijn.

51

I. Marx, P. Vandenbroucke, G. Verbist, (2012) Can higher employment levels bring down relative
income poverty in the EU? Journal of European Social Policy, december 2012.
52
S. Hoff (2010) Uit de armoede werken; Omvang en oorzaken van uitstroom uit armoede
53
T. Madern, 10 november 2016, Presentatie: “Stop geldstress”, zie website Platform 31
Hiermee wordt niet geïmpliceerd dat het inkomen van een secretaresse dus als onvoldoende moet
worden aangemerkt.
54

Inspectie SZW, (2011) Verkennende studie: “dat werkt”, ervaringen van mensen die zich aan
uitkeringsafhankelijkheid hebben weten te ontworstelen.

37

Er is een groep arme huishoudens waarin vrijwel niet wordt gewerkt omdat sprake is
van een cumulatie van belemmerende factoren zoals lage opleiding en een “dependency
trap”. Werkend uit de armoede komen kan eveneens worden belemmerd door de
systematiek van uitkeringen en andere inkomensbijdragen/toeslagen. Die kan ertoe
leiden dat het vinden van werk door de ene persoon in een huishouden,
inkomensgevolgen heeft voor de rest van het huishouden. Denk aan het stopzetten van
een uitkering of verminderen van toeslagen. Om in die situaties uit de armoede te
komen zouden beide (werkloze) ouders tegelijkertijd een baan moeten vinden.
5.1.2 Werk moet lonen
Een van de pijlers in het armoedebeleid is het aan het werk helpen van de doelgroep.
Daarbij is werken moet lonen een belangrijk uitgangspunt. Het gaat om het lonen van
werk ten opzichte van een uitkering en om het voordeel van meer (uren) werken. Wie
meer werkt en daardoor meer verdient, zou ook meer moeten overhouden. Dat blijkt
niet zonder meer het geval als gevolg van de marginale druk en de armoedeval. In de
periode 2010-2014 is de stijging van de cao-lonen achtergebleven bij die van de prijzen.
De koopkracht is verder gedaald door lastenstijgingen.
Sinds de crisis in 2008 zijn de totale lasten met 27 miljard euro gestegen. Vooral in de
vorm van extra lasten op arbeid. De lastenverlichting van 5 miljard in 2016 betreft een
beperkte correctie op deze lastenstijging.
Marginale druk
De marginale druk meet voor verschillende huishoudens het verlies aan inkomen bij een
bruto inkomensstijging door belastingen en premies en het wegvallen van
inkomensafhankelijke regelingen. De marginale druk is een combinatie van de
schijftarieven (inclusief aftrekposten) en diverse inkomensafhankelijke regelingen zoals
de zorgtoeslag, de huurtoeslag, het kindgebonden budget, de algemene heffingskorting,
de arbeidskorting, de inkomensafhankelijke combinatiekorting en het werknemersdeel
van de pensioenpremies.
Er is vooral sprake van een hoge marginale belastingdruk voor mensen die zich
opwerken van een minimumloon naar modaal inkomen. Verder hebben huishoudens met
de laagste inkomens een verzilveringsprobleem. Doordat ze weinig inkomstenbelasting
verschuldigd zijn kunnen zij niet maximaal van fiscale kortingen profiteren, terwijl zij
hiervan wel afhankelijk zijn.

38

Figuur 8 – Marginale druk en verdeling van werknemers naar persoonlijk inkomen, 2015

Bron: CPB (2015) Kansrijk arbeidsmarktbeleid
Deze figuur laat de gemiddelde marginale druk zien naar het persoonlijk bruto inkomen
van werknemers in Nederland 55. Vooral rond het persoonlijk bruto-inkomen van 20
duizend euro is een sterke stijging van de gemiddelde marginale druk waarneembaar.
Dit wordt veroorzaakt door het gelijktijdig afbouwen van heffingskortingen en toelagen.
De sterke stijging van de marginale druk zal in deze inkomensgroep (en mogelijk ook
voor de groep met inkomens iets daaronder) een ontmoedigend effect hebben om meer
uren te gaan werken. Er is sprake van een flinke spreiding rond de gemiddelde
marginale druk. Vooral alleenverdieners met kinderen hebben te maken met een
bovengemiddelde marginale druk; dit komt zoals eerdergenoemd doordat deze groep
extra toeslagen ontvangt.
Het toeslagensysteem is nu relatief ongericht 56. De toeslagen hebben een breed bereik
en zijn onvoldoende gericht op de groepen die dit het meeste nodig hebben. Door meer
te richten op de onderkant kan er echter een hogere marginale druk voor werkenden
ontstaan. Sinds de crisis zijn de lasten fors gestegen om de overheidsfinanciën op orde
te krijgen. Dit geldt vooral voor de lasten op arbeid. Lastenverlichting voor werkenden is
nodig om de marginale druk te verlagen, zodat werk voldoende lonend wordt.
De armoedeval
De armoedeval kan gedefinieerd worden als het gebrek aan financiële prikkels om
(meer) te gaan werken. De armoedeval kan worden gesplitst in vier delen. Het gaat dan
om een te geringe toename in netto-inkomen of zelfs achteruitgang:
−
−
−

Bij het aanvaarden van werk vanuit een uitkeringssituatie (werkloosheidsval);
Bij het aanvaarden van werk vanuit een situatie zonder eigen inkomsten
(herintredersval);
Het uitbreiden van het aantal gewerkte uren (deeltijdval);

55

M. de Graaf-Zijl (et al), (2015), Kansrijk arbeidsmarktbeleid, CPB boek 16.

56

Presentatie Professor C. Caminada hoorzitting SER 16 december 2016

39

−

Het doorstromen naar een nieuwe baan vanuit een bestaande baan
(doorstroomval).

De vraag is in welke mate vermindering van de armoedeval het arbeidsaanbod
stimuleert. Dit is afhankelijk van de mate waarin de armoedeval in de praktijk een rol
speelt bij de participatiebeslissingen op de arbeidsmarkt. De invloed van de armoedeval
is afhankelijk van het perspectief op doorgroei op de arbeidsmarkt. Mensen die kans
maken op een laagbetaalde baan maar met een geringe kans om door te stromen naar
beter betaalde banen, kunnen vaak op eigen kracht geen grote inkomensvooruitgang
vanuit een uitkeringssituatie realiseren. Voor mensen die geen kans maken op een
laagbetaalde baan is de armoedeval niet het meest relevante probleem. Gebrek aan
opleiding en capaciteiten en andere persoonlijke belemmeringen zorgen voor een lage
participatiekans. Het CPB stelde in 2010 dat als werk meer gaat lonen de inspanningen
om werk te zoeken toenemen en werkzoekenden minder kieskeurig worden bij het al
dan niet accepteren van een baan. Het SCP gaf in 2010 aan dat de invloed van de
armoedeval op het zoekgedrag bij aanvullende inkomensafhankelijke regelingen beperkt
is 57. In 2010 gaf 40 procent van de mensen die vanuit de bijstand werk vonden aan er
financieel niet op vooruit te gaan 58. Dit kwam doordat men parttime werk vond, men
vaak pas na enkele jaren een substantiële inkomensstijging door bijvoorbeeld periodiek
en promotie realiseert, men nog schulden had of omdat het recht op een aanvullende
uitkering vervalt.
Concrete situaties combinatie marginale druk en armoedeval
In onderstaande tabel staat een voorbeeldbegroting van een gezin met een inkomen
(kostwinner) en twee kinderen en een huurwoning. In de eerste kolom (basis) is alleen
sprake van bijstand, in de kolommen daarnaast is sprake van inkomen uit werk.
Wanneer het netto-inkomen wordt afgezet tegen de uitgaven, blijkt dat het gezin tot
een inkomen van 35 duizend euro per saldo tekort komt. Pas bij 40 duizend euro is er
voldoende voor de noodzakelijke uitgaven, maar ook dan is er nog onvoldoende voor
uitgaven voor sociale participatie. In deze voorbeeldbegroting is sprake van
kostwinners. Deze groep kent een relatief hoge marginale druk en daarmee een grotere
armoedeval dan veel andere huishoudens. Wel laat de tabel zien dat een hoger
brutoloon slechts in beperkte mate leidt tot een hoger besteedbaar inkomen. Dit staat
op gespannen voet met het beginsel dat werk moet lonen.

57

SCP (2010), Uit de armoede werken.

58

Inspectie Werk en Inkomen (2010), Armoedebestrijding.

40

Tabel 4 – Voorbeeldbegroting gezin (een inkomen, twee kinderen)
Bruto inkomen

basis

30.000

35.000

40.000

Netto inkomen

2.189

2.447

2.486

2.715

Huur/hypotheek

629

850

850

850

Energie & water

151

151

151

151

Lokale lasten

0

59

59

59

Verzekeringen

305

305

305

305

Telefoon, tv, internet

58

58

58

58

Onderwijs

37

37

37

37

Contributies/abo’s

5

5

5

5

Vervoer

53

53

53

53

Kleding

169

169

169

169

Inventaris & onderhoud

133

133

133

133

Ziektekosten

99

99

99

99

Vrijetijdsuitgaven

0

0

0

0

Voeding

478

478

478

478

Huishoudelijke uitgaven

129

129

129

129

Totaal uitgaven

2246

2526

2526

2526

-57

-79

-40

189

(264)

(264)

(264)

(264)

Saldo
Sociale participatie

* basis staat voor het minimum voorbeeldinkomen dat het Nibud hanteert. Het nettobedrag
onder basis is gelijk aan het besteedbaar inkomen voor een gezin met een bijstandsuitkering.
Bron: informatie Nibud tijdens hoorzitting SER-commissie

Hierbij dient te worden opgemerkt dat de marginale druk van kostwinners substantieel
hoger ligt dan voor tweeverdieners. Wanneer de niet-werkende partner erin slaagt een
(deeltijd)baan te aanvaarden, kan een kleine stijging van het bruto-inkomen leiden tot
een substantiële stijging van het netto besteedbaar inkomen.
Ondanks de cijfers in deze tabel moet geconstateerd worden dat voor de overgrote
meerderheid van de werkenden werken wel loont. Werken is ook vaak een opstap om
verder te komen in het leven. Hoger inkomen is niet voor iedereen het argument om
werk te accepteren, en te weinig voortuitgang is geen reden het werk te beëindigen.
Hierbij spelen zelfredzaamheid en sociale omstandigheden waaronder het
opleidingsniveau, een belangrijke rol. Uit onderzoek van de Inspectie Werk en Inkomen
kwam naar voren dat angst voor een verlies van toeslagen of kwijtschelding van lokale
heffingen vrijwel geen rol speelt bij het niet zoeken naar werk. Wel is het (vermeende)
uitblijven van inkomensverbetering een van de redenen om niet actief werk te zoeken.
Dit roept de vraag op of mensen die zich goed bewust zijn van het eventuele verlies van
inkomensafhankelijke regelingen, zich net zo bewust zijn van financiële voordelen van
werken, zoals de vakantietoeslag of een eindejaarsuitkering, doorstroommogelijkheden
binnen de organisatie en fiscale voordelen die met werken samenhangen, zoals
arbeidskorting, combinatiekorting, zelfstandigenaftrek, et cetera.

41

5.2

Inkomenspositie van mensen in armoede

Armoede hangt samen met een langdurig laag inkomen en met schulden 59. Een op de
tien huishoudens is arm (CBS-definitie armoede: laag inkomen). Maar niet alle mensen
met een laag inkomen hebben te maken met armoede, dat hangt onder andere af van
de gezinssamenstelling en in hoeverre men gebruik weet te maken van de juiste
voorzieningen.
Uit informatie van het Nibud blijkt dat bijna een op de vijf van de Nederlandse
huishoudens moeilijk tot zeer moeilijk rondkomt en dat een op de drie huishoudens
betalingsachterstanden heeft. Circa 67 procent van de alleenstaanden met kinderen
geeft aan moeilijk rond te kunnen komen 60. Tien procent van deze huishoudens is niet in
staat de betalingsachterstanden binnen drie jaar weg te werken. Ongeveer tien procent
dreigt in dezelfde situatie terecht te komen 61. De meest voorkomende redenen die
huishoudens aangeven is dat de uitgaven stijgen en de inkomsten gelijk blijven (40
procent), dat er weinig inkomsten zijn (38 procent) en door hoge vaste lasten (35
procent). Uitkeringsgerechtigden die moeilijk rondkomen geven relatief vaak aan dat ze
moeilijk rondkomen omdat ze te weinig inkomsten hebben. Te hoge vaste lasten en
zorgkosten (bijvoorbeeld eigen risico, aanvullende verzekering) zijn nu de belangrijkste
redenen voor de betalingsachterstanden 62.
Ook andere groepen hebben te maken met tekorten en financiële problemen
Een modaal inkomen is het meest voorkomende inkomen in Nederland en bedraagt in
2016 36.500 euro bruto per jaar en ongeveer 2.012 euro netto per maand. Ook onder
deze groep hebben huishoudens te maken met tekorten, zeker als er ook sprake is van
schulden. Van de huishoudens met schulden heeft 75 procent een maandinkomen tot
drieduizend euro. Naarmate het inkomen hoger is heeft men bovendien hogere
schulden 63. Daarbij wordt opgemerkt dat er geen directe relatie is tussen het al dan niet
op orde hebben van de eigen administratie en betalingsachterstanden.

5.2.1 Financiële buffers van huishoudens
Uit eerdere berekeningen van het Nibud blijkt dat iedereen minstens 3.550 euro aan
spaargeld zou moeten hebben voor vervanging en reparatie van consumptiegoederen,
en/of om andere onvoorziene uitgaven te kunnen doen. Een gezin met twee kinderen
zou 5.000 euro achter de hand moeten hebben. De praktijk wijst uit dat circa veertig
procent van de huishoudens een financiële buffer heeft van minder dan 1.000 euro,
waarvan twintig procent geen enkele buffer 64. Bijna zestig procent van de huishoudens
beschikt niet over de minimale buffer van 5.000 euro die volgens het Nibud nodig is
voor een huishouden met twee kinderen. Ongeveer 85 procent van de huishoudens zou
wel graag een buffer willen hebben.
Armoede kan samengaan met een middelgroot of groot vermogen 65. Bij het vaststellen
of er sprake is van armoede, kijkt het SCP naar het besteedbare inkomen. Het financiële

59

Knooppunt Kerk en Armoede (oktober 2016) Armoede in Nederland 2016.

60

Nibud (2015), Geldzaken in de praktijk.

61

NVVK/ Divosa, (15 sept 2016) presentatie tijdens het congres Armoede en schuldhulp.

62

Nibud (2015) Geldzaken in de praktijk

63

Nibud 8.11.2016.

64

Nibud (2012), Een referentiebuffer voor huishoudens

65

Hoff, S.J.M. [et al.] (2016) Armoede in kaart, p. 11/18

42

vermogen blijft buiten beschouwing. Hierdoor is het mogelijk dat mensen op grond van
hun inkomen als arm worden gekwalificeerd, terwijl zij tegelijkertijd over een (flink)
vermogen beschikken. Bijstandsontvangers hebben in het algemeen een gering
vermogen omdat zij aan een vermogenstoets moeten voldoen om voor de uitkering in
aanmerking te komen. Het vermogen neemt sterk toe met de leeftijd. Ouderen hebben
gemiddeld een veel groter vermogen dan jongeren, maar ook hier zijn grote onderlinge
verschillen. Een groot deel van het vermogen wordt opgebouwd via het eigen huis en
het aanvullend pensioen. Deze vormen van vermogen zijn niet direct vrij besteedbaar
om een inkomensdaling op te vangen. Het minst vermogend zijn alleenstaande ouders
met minderjarige kinderen. Hun mediane vermogen kwam in 2012 uit op 2.000 euro 66.
5.2.2 De kosten van kinderen
Het CBS heeft berekend dat één kind gemiddeld 17 procent van het besteedbaar
inkomen kost, twee kinderen 26 procent, drie kinderen 33 procent en vier kinderen 40
procent. Dat betekent dat een gemiddeld eenoudergezin met twee kinderen in totaal
ruim 650 euro per maand aan de kinderen uitgeeft 67. Voor een paar met twee kinderen
is dit bedrag ruim 800 euro (eenverdieners) respectievelijk 1.090 euro (tweeverdieners).
De hogere kosten van kinderen bij de tweeverdieners komen vooral door de hogere
bestedingen aan kinderopvang. Bijdragen via het kindgebonden budget en de
kinderbijslag zijn hierbij aan de inkomenskant meegenomen en maken dus deel uit van
het besteedbaar inkomen.
Uit een CBS-rapport van 2013 bleek dat ouders met jonge kinderen, ten opzichte van
paren zonder kinderen en ouders met oudere kinderen, het grootste risico op armoede
lopen 68. Ook kampen zij meer dan andere paren met financiële beperkingen. Naarmate
de leeftijd van het jongste kind stijgt, wordt het risico op armoede kleiner. Stellen met
meerderjarige kinderen hebben met ruim twee procent de kleinste kans op armoede.
Ouders van wie het jongste kind nog geen vier is, hebben een kans van acht procent op
armoede. In 2011 liep bijna zeven procent van de ouders met minderjarige kinderen
risico op armoede. Hun inkomen lag onder de lage-inkomensgrens. Gezinnen met drie of
meer kinderen hadden met twaalf procent een bijna twee keer zo grote kans op
armoede als gezinnen met maar een of twee kinderen. Ouders met jonge kinderen
hebben vaak een lager inkomen doordat de moeder minder gaat werken. Tegelijkertijd
nemen de kosten toe, zowel door extra dagelijkse uitgaven als vanwege bijvoorbeeld
kinderopvang. Overigens kunnen ouders ook tegemoetkomingen,
kinderopvangregelingen en ontlastende secundaire arbeidsvoorwaarden verkrijgen. Hoe
ouder de kinderen, hoe hoger het inkomen en het vermogen van de ouders zijn, zo
concludeerde het CBS. Het inkomen stijgt dankzij werkervaring, terwijl het vermogen
toeneemt door een afnemende hypotheekschuld en een beter gevulde (pensioen-)
spaarpot.
De komst van een eerste kind leidt tot een gemiddeld koopkrachtverlies van bijna 20
procent 69. In deze berekening zijn de extra kosten al verdisconteerd in de
koopkrachtmaat, zodat het koopkrachtverlies moeten worden toegeschreven aan een

66

CBS (2014), Welvaart in Nederland.

67

CBS Statline, Inkomens huishoudens 2015. Dit aan de hand van CBS-gegevens over de gemiddelde
inkomens van een aantal typen huishoudens berekend

68
69

CBS (september 2013), Welvaart van paren met en zonder kinderen.
Bos en Hooghiemstra (2004) Het gezinsdal; verandering van koopkracht na het krijgen van kinderen.
In: Bevolkingstrends, 4-e kwartaal 2004, p61-67

43

vermindering van de inkomsten 70. Veel paren kiezen na de geboorte van hun kind tot
een herverdeling van de arbeidsuren, feitelijk gaan dan vooral moeders minder uren
werken of wordt besloten om (tijdelijk) helemaal te stoppen met werken. In 2014-2015
ging 36 procent van de werkende vrouwen minder uren werken en stopte 11 procent
helemaal met hun baan. Er is wel sprake van een dalende trend: tien jaar eerder ging
het nog om 46 procent en 13 procent 71.
5.3

Werk en inkomen

Het hebben van een betaalde baan is geen garantie dat men niet arm is. De
belangrijkste oorzaak van armoede onder werkenden is te weinig uren werken of niet
het hele jaar werk hebben. In absolute aantallen zijn er 219 duizend arme kinderen met
werkende ouders. Dit is 58 procent van het totale aantal arme kinderen. In iets meer
dan de helft van de gevallen gaat het om kinderen van wie de ouders in loondienst
werken, van de rest werken de ouders als zelfstandige.
Werkenden in loondienst hebben relatief weinig met armoede te maken. Van de
kinderen uit gezinnen met loon als belangrijkste bron van inkomsten, is iets meer dan
vijf procent arm. Het zelfstandig ondernemerschap vormt een minder goede buffer
tegen armoede; van de kinderen uit huishoudens die voornamelijk leven van winst uit
eigen onderneming is dertien procent arm 72. Zzp’ers zijn iets vaker arm dan
zelfstandigen met personeel. Het SCP merkt in een publicatie van 2014 op dat zzp’ers
niet alleen vaker arm zijn dan vaste werknemers, maar ook vaker dan werknemers met
een flexibel contract. Dat zzp’ers vaker arm zijn komt deels doordat zij geen ondergrens
hebben aan hun inkomen, zoals in de vorm van het minimumloon 73.
Naast zzp’ers, hebben ook werkenden met een flexibel arbeidscontract en/of
deeltijdwerkers een groter risico op armoede. Zo hebben deeltijders die minder dan
twintig uur per week werken een beduidend groter risico op armoede dan werkenden die
meer uren per week werken. Net als bij de niet-werkenden, is de huishoudsamenstelling
ook van invloed op het armoederisico. Alleenstaande werkende ouders met
thuiswonende kinderen hebben veruit het vaakst een laag inkomen, gevolgd door de
alleenverdieners. Ook de gezondheid hangt samen met het armoederisico. Dit komt
deels doordat mensen met een gezondheidsaandoening meer moeite hebben om goed
betaald werk te krijgen (selectie). Daarnaast hebben mensen met lage inkomsten
minder gezondheidsvaardigheden, wat zich uit in ongezond gedrag zoals roken,
inactiviteit en slechtere voeding (causatie).
Laagbetaald en onzeker werk (precaire arbeid) heeft een grote overlap met armoede 74.
Bijna één op de vijf mensen met precaire arbeid, had in 2012 een huishoudensinkomen
onder de armoedegrens. Andersom had de meerderheid van de werkende armen, 58
procent in 2012, precaire arbeid. Veel werkende armen zijn dus niet alleen arm, maar
lopen ook een verhoogd risico op terugval naar een nog lager inkomen door
werkonzekerheid. De overige werkende armen bestaan uit twee groepen: de ene groep
(15 procent van de werkende armen) heeft een laag uurloon, maar een vast contract;
70

71
72
73

In de koopkrachtmaat is gebruik gemaakt van gestandaardiseerde inkomens, waarin rekening is
gehouden met de samenstelling van het huishouden.
SCP, (2016), Emancipatiemonitor 2016
Hoff, S.J.M. [et al.] (2016) Armoede in kaart, p. 7/18.

Josten, E. [et al.] (2014) Bevrijd of beklemd? Werk, inhuur, inkomen en welbevinden van zzp’ers. p.
18-23
74
CPB, SCP (2015) De onderkant van de arbeidsmarkt in 2025, p. 28-50

44

de andere groep (27 procent van alle werkende armen) heeft geen laag uurloon, maar is
toch arm door bijvoorbeeld een geringe arbeidsduur, een negatief inkomen uit
vermogen (bijvoorbeeld betaalde rente), een partner met een negatief inkomen, een
groot aantal financieel afhankelijke gezinsleden of door andere redenen.
Het risico op armoede is in de ene beroepsgroep groter dan in de andere. Het
armoederisico is het grootst in beroepen met veel zelfstandigen, gevolgd door
laaggeschoolde functies waar bovengemiddeld vaak in deeltijd wordt gewerkt 75.
Beroepsgroepen met het hoogste armoederisico zijn middelbaar agrarisch werk
(bijvoorbeeld boer), hoger cultureel werk (onder meer kunstenaar, journalist),
middelbaar pedagogisch werk (bijvoorbeeld sportinstructeur), ongeschoold en laag
dienstverlenend werk (bijvoorbeeld vakkenvuller, horecamedewerker), schoonmaakwerk
en laag verzorgend werk (bijvoorbeeld alfahulp). Het SCP zal eind 2017 een analyse van
werkende armen publiceren.
Figuur 9 - Risico op armoede van werknemers naar type arbeidsrelatie en
huishoudenspositie

Bron: CBS (2014)
Combinaties werk en uitkering
Er kan zowel bij werkende ouders als bij uitkeringsgerechtigde ouders sprake zijn van
combinaties van inkomstenbronnen (uitkering en inkomen uit arbeid of zelfstandig
ondernemerschap). Zo werkt een klein deel (9 procent) van de mensen met een
bijstandsuitkering parttime naast de uitkering 76. Vooral alleenstaande ouders werken
vaker naast de bijstandsuitkering (16 procent). De gemiddelde inkomsten van parttime
werkenden bedroegen in 2015 rond de 500 euro per maand. Inkomsten naast een
uitkering worden verrekend met de uitkering, maar de meerderheid van de gemeenten
75

76

CPB, SCP (2015) De onderkant van de arbeidsmarkt in 2025, p. 28-50
Divosa (2015) Divosa monitor factsheet 2015-II Parttime werk in de bijstand.

45

laat inkomsten uit parttime werk gedeeltelijk vrij (tot een maximum van 6 maanden en
25 procent van de inkomsten uit arbeid) vanuit de overweging dat deeltijdwerk bijdraagt
aan de arbeidsparticipatie 77. Volgens Divosa stromen personen met parttime werk (19,2
procent) ruim twee keer zo vaak uit naar werk dan personen zonder parttime werk.
Minder dan een procent van de bijstandsgerechtigden stroomt uit als zelfstandige. Het
gros van de parttime werkenden blijft echter voor langere tijd afhankelijk van bijstand 78.
De helft van de gemeenten maakt het mogelijk om de uitkering te laten doorlopen met
verrekening van inkomsten De complexiteit van het verrekenen van inkomsten kan het
werken naast de uitkering overigens wel belemmeren, het leidt tot veel
terugvorderingen en onduidelijkheden voor betrokkenen (dit zien we ook bij de
toeslagen, zie paragraaf 4.5.1). Er is geen informatie voorhanden over het precieze
aantal ouders met kinderen uit de doelgroep dat bijstand en werk combineert.
5.4

Huishoudens met kinderen en (problematische) schulden

Er is een samenloop en samenhang tussen (problematische) schulden en armoede. De
groep met schulden blijkt voornamelijk te bestaan uit mensen met een uitkering en een
huurhuis, alsmede laagopgeleide jonge stellen met kinderen en huishoudens met een
niet-Westerse afkomst. De relatie kinderen en schulden ligt genuanceerd, de
aanwezigheid van kinderen vergroot de kans op schulden, maar de kans dat
achterstanden in betalingen uitgroeien tot problematische schulden is kleiner omdat
deze huishoudens vaker een sociaal en professioneel vangnet om zich heen hebben dan
huishoudens zonder kinderen 79. Ouderen hebben relatief minder schulden. Bij
problematische schulden duiken mensen vaak (ver) onder de armoedegrens. Als gevolg
van de ingewikkelde berekening van de beslagvrije voet en de vele bijzondere
incassobevoegdheden hebben veel huishoudens met problematische schulden minder
dan negentig procent van de voor hen geldende bijstandsnorm ter beschikking 80.
Schulden ontstaan door een combinatie van oorzaken, te weten, omgevingsfactoren,
bewust en onbewust gedrag, onverwachte gebeurtenissen (life events zoals scheiding,
ontslag, ziekte) en in de persoon gelegen factoren 81. In paragraaf 4.7 wordt ingegaan op
de gedragsaspecten. Mensen met schulden participeren minder 82, zijn minder
productief 83 en hebben vaker last van een slechte gezondheid. Aanmaningen en
deurwaarders aan de deur leiden tot stress en kunnen negatief uitwerken op
schoolprestaties van kinderen, re-integratietrajecten of het oplossen van psychosociale
problematiek 84. Het gaat al met al om een kwetsbare groep mensen met een zwakke
positie op de arbeidsmarkt (20 tot 32 procent van de ex-schuldenaren heeft een
77

In het kader van de nog te starten experimenten Participatiewet kan vrijlating gedurende 24 maanden
en 50 procent van de inkomsten/ 199 (alleenstaanden) en 142 euro per maand (gehuwden),
plaatsvinden
78
Divosa (2015) Divosa monitor factsheet 2015-II Parttime werk in de bijstand.
79

Panteia (2015) Huishoudens in de rode cijfers 2015. P.31

80

Jungmann e.a. (2012) Paritas Passe, debiteuren en crediteuren in de knel door ongelijke
incassobevoegdheden. Hogeschool Utrecht, Utrecht. Nationale ombudsman (2012) In het krijt bij de
overheid. Nationale ombudsman, Den Haag.

81

Madern, T. E. (2015) Op weg naar een schuldenvrij leven. Gezond financieel gedrag noodzakelijk om
financiële problemen te voorkomen. Drukkerij Wilco. Amersfoort

82

UWV (2015) Wie heeft schuld? Een kwantitatieve analyse van schulden bij uitkeringsgerechtigden

83

Madern, T., Bos, J. Van der Burg, D. (2012) Schuldhulpverlening in bedrijf. Financiële problemen op de
werkvloer, Nibud, Utrecht

84

P Jungmann, N. Wesdorp, L.P. Duinkerken, G. (2015) De eindjes aan elkaar knopen. VNG/Platform31,
Den Haag, Panteia (2015) Huishoudens in de rode cijfers 2015

46

bijstandsuitkering, tegen 3 procent van de Nederlanders zonder schulden tussen 18 en
65 jaar).
5.4.1 Schuldhulpverlening
Van de 544 duizend huishoudens met een problematische schuld vindt er voor 153
duizend huishoudens schuldhulpverlening plaats 85. Het aantal aanvragen voor
schuldhulpverlening bij NVVK leden(branchevereniging voor schuldhulpverlening en
sociaal bankieren 86) is in twaalf jaar gestegen van 30.400 naar 90.400 euro per jaar
(periode 2003-2015). Bij een schuld zijn gemiddeld veertien schuldeisers in het geding.
De gemiddelde schuld is in 2015 gestegen met elf procent ten opzichte van 2014 87. In
38 procent van de gevallen is sprake van huishoudens met kinderen. Er is sinds 2012 bij
klanten van de schuldhulpverlening sprake van een verschuiving van modaal en
bovenmodaal naar lage inkomenscategorieën. Het aandeel mensen met een laag
inkomen nam volgens de NVVK toe van 74 procent in 2011 naar 87 procent in 2014.
Overigens was het aandeel lage inkomens altijd al hoger. Gemiddeld hebben mensen in
de WSNP 79 duizend euro schuld en mensen met minnelijke regelingen 42.900 euro.
Gemeenten hebben een wettelijke taak om schuldhulpverlening te bieden aan
huishoudens met schulden, en moeten daartoe ook preventie en vroegsignalering
organiseren op grond van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs). Inwoners
met schulden melden zich gemiddeld pas na vier à vijf jaar bij de gemeente, waarna een
schuldregelingstraject vaak de enige mogelijkheid is om uit schulden te komen.
Schuldeisers moeten dan gemiddeld negentig procent afschrijven, de overige tien
procent ontvangt men uitgesmeerd over drie jaar tijd. Schuldeisers hebben dus grote
verliesposten en maken hoge kosten bijvoorbeeld om beslag te leggen of voor het
afsluiten van gas en licht. De gevolgen van het niet aflossen van schulden en het niet
tijdig betalen van rekeningen zijn zowel voor het individu als de maatschappij groot 88.
De overheid is soms zelf oorzaak van financiële problemen bij mensen met uitkeringen.
De overheid wil fraude in de sociale zekerheid bestrijden en zet daarvoor de Fraudewet
in. Zo worden mensen beboet die te veel geld hebben ontvangen omdat zij zich niet aan
de regels hielden. Ook vergissingen leiden tot boetes, bovenop het terugbetalen van te
veel ontvangen bedrag. Uit een rapport van de Ombudsman bleek dat mensen die ten
onrechte boetes kregen, er diep door in de (financiële) problemen raakten 89.
Gemeenten kunnen alleen mensen helpen die zich melden. Volgens onderzoek uit 2015
behoort 15,7 procent van alle Nederlandse huishoudens tot de “onzichtbare
huishoudens” met risicovolle schulden of problematische schulden zonder dat zij formele
schuldhulpverlening ontvangen 90. Schuldhulpverlening wordt door velen gezien als een
laatste redmiddel voor de allerergste gevallen, waartoe zij zichzelf niet rekenen. Mensen
ervaren grote drempels voordat ze van schuldhulpverlening gebruik durven maken. De
inzet van gemeenten is gericht op preventie, om escalatie te voorkomen. Bij preventie
gaat het om het voorkomen van het gebruik moeten maken van een financieel
dienstverlener (voorzorg), daarnaast om vroegsignalering door bijvoorbeeld afspraken
met woningbouwverenigingen of zorgverzekeringen met meldingen over wanbetaling, en
85

Algemene Rekenkamer (2016) Aanpak problematische schulden, zie schema p. 5

86

NVVK heeft 100 autonome leden, zij verlenen diensten in 370 van de 390 gemeenten.

87

Divosa/ NVVK congres (2016) Armoede en schuldhulpverlening. En: Memo NVVK (xx) Demografie

88

NIBUD/Madern (2015) Handreiking bevorderen van gezond financieel gedrag.

89

Nationale ombudsman (2015), Geen fraudeur, toch boete

90

Panteia, (2015) Huishoudens in de rode cijfers 2015. P10.

47

om nazorg om recidive te voorkomen. Specifieke aandacht is er daarbij voor de lifeevents, omdat deze vaak leiden tot daling van inkomen en stijging van kosten en
financiële problemen 91.
Het is belangrijk op te merken dat veel gemeenten toetredingseisen stellen voor
schuldhulpverlening. Zo stellen zij bijvoorbeeld als voorwaarde voor toelating dat
mensen een eventueel koophuis hebben verkocht of dat zij de afgelopen drie maanden
de vaste lasten hebben betaald 92. De Wgs gaat echter uit van brede toegankelijkheid.
Toetredingseisen zijn niet verboden maar aanvragen moeten individueel getoetst
worden en gemotiveerd worden afgewezen. Staatssecretaris Klijnsma heeft hier in de
afgelopen twee jaar bij gemeenten meerdere keren op aangedrongen.
5.4.2 Uitval en terugval bij schuldtrajecten
Opmerkelijk is dat ongeveer een op de vijf mensen na verloop van tijd terugvalt in
schulden, nadat zij een zogeheten schone lei hebben gekregen op grond van de Wet
Schuldsanering Natuurlijke Personen (WSNP) of via een minnelijk traject. Er is veelal
sprake van nieuwe betalingsachterstanden, met name huur- en zorgkosten 93.
5.4.3 Berekenen en toepassen van de beslagvrije voet
Bij het innen van schulden moet rekening worden gehouden met een beslagvrije voet.
Het vaststellen van de beslagvrije voet is erg complex. Er is maatwerk nodig en het is
noodzakelijk dat alle schulden bekend zijn. De overheid heeft echter een
geautomatiseerde werkwijze (terugvorderen) waardoor maatwerk niet altijd mogelijk is;
ook werken verschillende overheidsinstanties langs elkaar heen. Tussen de verschillende
overheidsinstellingen is nauwelijks afstemming, en er is sprake van verschillende
invorderingsregimes. De overheden kunnen elkaar onderling in de weg zitten 94. Onlangs
heeft de staatssecretaris van SZW een wetsvoorstel vereenvoudiging beslagvrije voet
ingediend. Ook is aangekondigd dat vanaf 2019 de eerste overheidsorganisaties worden
aangesloten op het beslagregister.
Schuldhulpverleners van gemeenten hebben verder niet altijd een volledig zicht op alle
schulden. De meeste schulden worden wel geregistreerd door schuldeisers, maar
schuldenaren hebben zelf vaak onvoldoende overzicht. De beslagvrije voet wordt dan
verkeerd berekend. Ook op andere manieren bestaat een gebrek aan kennis en inzicht
over schulden. Gezinnen denken bijvoorbeeld –ten onrechte- dat ze meer overhouden
als ze geen papieren aanleveren. Het komt ook voor dat zede door de deurwaarder
gevraagde papieren niet kunnen vinden of niet begrijpen welke papieren ze moeten
aanleveren. Het gros van de mensen die te maken krijgt met beslag zit bovendien niet
in de schuldhulpverlening, waardoor zij mogelijk informatie of hulp ontberen die ertoe
bijdraagt dat de beslagvrije voet wel correct wordt vastgesteld.

91

92

Utrecht is voornemens zich te richten op life-events en het creëren van een “life event budget” dat
zich richt op vijf life-events waarvan is vastgesteld dat die de meeste impact hebben op de financiële
situatie, Gemeente Utrecht (2016) Utrecht inclusief, vernieuwing van de Utrechtse Armoedeaanpak
2016-2019 p 12 en 21

Jungmann e.a. (2014) Onoplosbare schuldsituaties. Hogeschool Utrecht, Berenschot (2016)
Evaluatierapport Wet Gemeentelijke schuldhulpverlening, Inspectie SZW (2016) Toegankelijkheid van
schuldhulpverlening
93
SEO (2015) Duurzaamheid schuldentrajecten.
94

WRR (2016) Eigen schuld, p 30, en zie ook Algemene Rekenkamer (2016)

48

Al met al verkeren gezinnen vanwege een onjuist berekende beslagvrije voet, met name
als er sprake is van samenloop met bijzondere incasso-instrumenten, nogal eens
onnodig in ernstige geldnood, en komen zij onder het sociaal minimum.

5.5

Inkomensondersteuning om armoede tegen te gaan

5.5.1 Toeslagen
Nederland kent inkomensafhankelijke toeslagen zoals de zorgtoeslag, huurtoeslag,
kinderopvangtoeslag en het kindgebonden budget 95. Een van de doelstellingen van deze
toeslagen is het voorkomen van armoede onder gezinnen met kinderen. De toeslagen
zijn bedoeld om basisvoorzieningen toegankelijk te houden, en vergoeden aldus een
groot deel van de gemaakte kosten. Meer dan de helft van de Nederlandse huishoudens
ontvangt een toeslag. De gemiddelde zorgtoeslag bedraagt 636 euro, de gemiddelde
huurtoeslag 2.105 euro en de gemiddelde kinderopvangtoeslag 3.639 euro per jaar.
De inkomensafhankelijkheid van deze regelingen veroorzaakt een deel van de
armoedeval. Indien het inkomen stijgt vallen deze regelingen (gedeeltelijk) weg. Zo
dragen dergelijke regelingen er onbedoeld aan bij dat (meer) werk wordt ontmoedigd en
armoede blijft bestaan. De relatie armoedeval-werk is overigens te nuanceren, zie
daarvoor paragraaf 4.3.1 en 4.3.2.
De toeslagen betreffen complexe regelingen. De complexiteit van deze regelingen in
combinatie met het betalen van voorschotten op basis van inschattingen leidt in de
praktijk tot vele correcties, met soms grote terugvorderingen tot gevolg. Vanuit
gemeenten en andere organisaties is erop gewezen dat de vormgeving van toeslagen,
schulden in de hand werkt. Landelijke toeslagen zijn vrij makkelijk digitaal aan te
vragen op basis van een eigen inschatting van het inkomen. Er volgt dan een voorlopige
toekenning en uitbetaling. De controle op de feiten vindt pas twee jaar later plaats. Dan
moet ook een teveel betaald bedrag worden terugbetaald 96. Het leidt tot veel
administratieve rompslomp bij mensen, tot uitvoeringsproblemen bij de Belastingdienst,
en kan huishoudens (en de daarin aanwezige kinderen) in onverwachte financiële
problemen brengen.
Gesteld kan worden dat toeslagen minder effectief zijn voor het ondersteunen van
kwetsbare groepen. Toeslagen verlagen niet alleen de gemiddelde belastingdruk, maar
ze verhogen de marginale belastingdruk bij de huishoudens die deze toeslagen
ontvangen. De toeslagen en de inkomensafhankelijke voorzieningen van gemeenten
kunnen de armoede beperken, maar zijn tegelijk een oorzaak van de armoedeval: als
het inkomen stijgt, vallen deze regelingen (gedeeltelijk) weg. Zo dragen zij er onbedoeld
aan bij dat (meer) werk wordt ontmoedigd. Voor een redelijke inkomensverdeling blijft
inkomensondersteuning van huishoudens met lage inkomens ook in de toekomst
noodzakelijk. Maar het is daarbij de vraag of de doelstellingen van de toeslagen niet op
een eenvoudiger manier kunnen worden bereikt. Mensen met een laag inkomen moeten
belasting en premies betalen, maar krijgen via de zorg en huurtoeslag weer geld terug.
Er wordt wel op gewezen op het “rondpompen van geld”. Door de systematiek waarop

95

Het kindgebonden budget is ook aan te merken als een tegemoetkoming voor ouders voor de kosten
van kinderen
96
Een praktisch bezwaar is ook dat de betaaldatum van toeslagen niet synchroon loopt met andere
inkomsten zoals uitkeringen.

49

toeslagen worden uitgekeerd aan te passen zouden veel minder mensen “in het systeem
overblijven” 97.
De complexiteit van deze regelingen leidt er bovendien toe dat het een deel van de
betrokken mensen zonder deskundige hulp niet lukt om de noodzakelijke
inkomensondersteuning voor elkaar te krijgen 98. Deze uitkomst is zorgwekkend, omdat
de ondersteuningsregelingen juist bedoeld zijn voor kwetsbare mensen, met vaak een
laag opleidingsniveau en een beperkt sociaal netwerk. Door hun onbekendheid met - en
onbegrip van de mogelijkheden, dreigen zij de juist voor hen bedoelde ondersteuning
mis te lopen.
5.5.2 Specifieke voorzieningen voor zelfstandigen in armoede
Gemeenten en andere organisaties bieden voorzieningen en ondersteuning aan
zelfstandig ondernemers/Zzp’ers om bedrijfsbeëindigingen te voorkomen, om doorstart
van levensvatbare bedrijven mogelijk te maken, of tijdelijk te voorzien in
levensonderhoud bij financiële problemen van tijdelijke aard 99. Er wordt ingezet op
vroegsignalering van financiële problemen. De ondersteuning vindt plaats in geld
(levensonderhoud en krediet) en advies. Door onbekendheid met de regeling komt het
vrij vaak voor dat de ondernemer in nood te laat aanklopt voor ondersteuning, waardoor
onnodig schulden en armoede ontstaan 100. De SER beschikt niet over cijfers van nietgebruik op dit punt. Wel geven gemeenten aan dat zelfstandigen (en hun kinderen) veel
minder in beeld zijn als groep in het kader van armoedebestrijding, ook omdat ze hier
beduidend minder contact mee hebben dan met uitkeringsgerechtigden. Hierdoor en
door onbekendheid onder zelfstandigen is het niet-gebruik van inkomensondersteunende
regelingen onder zelfstandigen vermoedelijk veel groter dan onder
uitkeringsgerechtigden.
5.5.3 Niet-gebruik van inkomensondersteunende regelingen
Armoede onder kinderen kan worden verminderd door gebruik te maken van
beschikbare inkomensondersteunende voorzieningen. Vooral mensen met een laag
inkomen behoren tot de doelgroep van dergelijke regelingen. Er is echter sprake van
een aanzienlijk niet-gebruik van regelingen. Door niet-gebruik ziet men het inkomen
onnodig teruglopen. De transactiekostentheorie gaat ervan uit dat mensen een (veelal
impliciete) rationele afweging maken tussen het voordeel dat zij verwachten van de
sociale voorzieningen (“benefits”) waarop zij recht zouden hebben en de inspanning die
het kost om deze te verkrijgen. Aangetoond is dat het gebruik van de voorziening
samenhangt met de hoogte en duur van het verwachte voordeel, de benodigde
aanvraaghandelingen en de tijd die nodig is om informatie te vinden over de voorziening
en vast te stellen of men er recht op heeft.
De theorie gaat ervan uit dat naarmate het inkomen daalt, het gebruik van de
voorzieningen zal stijgen. Uit recent onderzoek bleek dat mensen met het laagste
inkomen niet de hoogste kans op gebruik hebben 101. In dit onderzoek bleek dat 1 op de
97

K. Caminada (2013), Armoedebeleid kan effectiever, in Sprank 2013.

98

Er is bijvoorbeeld op gewezen dat het toeslagensysteem voor laaggeletterden weinig toegankelijk is.

99

Besluit bijstandsverlening zelfstandigen 2004 (BBZ), MKB doorstart (https://www.mkbdoorstart.nl)

100

Ter illustratie, zie bijvoorbeeld: http://www.10jaarbbz.nl/gevestigd/rotterdam.html

101

Tempelman C, Houkes-Hommes A, (2015) What stops Dutch households from taking up much
needed benefits?, in The review of income and wealth. Dit onderzoek richtte zich op de
inkomensafhankelijke zorgtoeslag.

50

6 huishoudens afzag van de zorgtoeslag. Huishoudens met een inkomen tot 120 procent
WML, of huishoudens met schulden en zonder vermogen, alsmede huishoudens met
kinderen onder de 6 jaar bleken een lager gebruik te kennen (terwijl er wel recht
bestond). Al met al was de conclusie dat huishoudens die de voorziening het hardst
nodig hebben, er niet het meest gebruik van maken. Informatie bleek een belangrijke
sleutelrol te spelen bij het al dan niet gebruikmaken van de voorziening. Mensen die
goed geïnformeerd zijn maken meer gebruik van de voorziening. Cijfers over nietgebruik van de zorgtoeslag duiden er op dat mensen met inkomen uit werk (loondienst
en zelfstandigen) een veel hoger niet-gebruik kennen dan mensen die al gebruik maken
van sociale uitkeringen. Zij zijn niet in beeld bij de gemeente en worden dus niet
gewezen worden op hun mogelijke rechten, en/of zij denken (ten onrechte), dat zij
vanwege hun werkzame positie er geen recht op hebben.
De onderzoekers geven een paar verklaringen waarom juist degenen (en dus vooral
degenen met inkomen uit werk) met het laagste inkomen niet de hoogste kans op
gebruik van de voorzieningen hadden:
−

−

−

Mensen met een laag inkomen zijn vaak ook laag opgeleid. Een laag
opleidingsniveau kan belemmerend zijn voor gebruik (begrip/ kennis) van
voorzieningen;
Mensen zijn niet in alle omstandigheden in staat de kosten en baten van gebruik in
te schatten. Verslaving, psychiatrische aandoeningen et cetera zijn van invloed op
doorzettingsvermogen, motivatie e.d. om gebruik te maken van de voorziening.
Iets vergelijkbaars werd in het onderzoekrapport van SEO in 2011 genoteerd 102:
er is een groep mensen die de regie over het eigen leven kwijt is door een
cumulatie van problemen;
Specifieke voorwaarden voor toekenning van een voorziening kunnen voor
mensen met lage inkomens of schulden problematisch zijn. Men ziet van de
aanvraag af omdat men niet achteraf met correctie te maken wil krijgen.

De Inspectie Werk en Inkomen (IWI) onderzocht het niet-gebruik in 2010 via een
enquête onder een grote groep personen met een inkomen rond het sociaal minimum.
IWI constateerde dat niet-gebruik sterk per regeling verschilt. Met betrekking tot
gemeentelijke regelingen was vooral onbekendheid een belangrijke reden om niet aan te
vragen. Deze reden speelt bij landelijke toeslagen in mindere mate een rol. Daarnaast
blijkt een deel van de mensen niet te weten hoe ze de regeling moeten aanvragen. Dat
speelt meer bij zorgtoeslag dan bij huurtoeslag 103. Voornamelijk bij de lagere inkomens
blijkt 15 procent geen gebruik te maken van huurtoeslag, terwijl ze daar wel recht op
heeft. 14 procent laat zorgtoeslag liggen en 6 procent maakt geen aanspraak op de
kinderopvangtoeslag. Gemiddeld laat men hierdoor jaarlijks 1.333 euro per
rechthebbend huishouden liggen.
In 2011 is het niet-gebruik van landelijke regelingen zoals huur- en zorgtoeslag alsmede
de gemeentelijke minimavoorzieningen zoals de individuele bijzondere bijstand en
categorale bijstand voor schoolgaande kinderen, onderzocht. Het niet-gebruik van de
huur- en zorgtoeslag bedroeg 17-18 procent, het niet-gebruik van de
langdurigheidstoeslag bedroeg 60 procent (Nb de langdurigheidstoeslag is per 2015
vervangen door de individuele inkomenstoeslag), bij bijzondere bijstand voor
102

SEO Economisch onderzoek, (2011), Niet-gebruik inkomensondersteunende maatregelen. Het aantal
rechthebbenden op individuele bijzondere bijstand is overigens onbekend (i.v.m.
noodzakelijkheidstoets).
103
Inspectie Werk en Inkomen 2010, Armoedebestrijding

51

schoolgaande kinderen was dit 47 procent en voor individuele bijzondere bijstand werd
dit op 52 procent geschat. Vooral werkenden, mensen met wat hogere inkomens en
jongeren onder de 25 jaar laten een recht op huur- en zorgtoeslag onbenut (30
procent). De langdurigheidstoeslag wordt binnen die groep door vrijwel niemand benut.
Onder bijstandsgerechtigden is sprake van weinig niet-gebruik, dit geldt voor alle
regelingen 104. Dat is niet verwonderlijk omdat deze mensen in beeld zijn van de
gemeenten; men wordt actief benaderd en gewezen op zowel gemeentelijke als
landelijke voorzieningen.
5.6

Stijgende vaste lasten en het sociaal minimum

In deze paragraaf wordt nader ingegaan op de vraag in hoeverre de huishoudens
objectief gezien genoeg geld hebben om van te leven. Gewezen kan worden op
stijgende vaste lasten en een betrekkelijk willekeurig sociaal minimum dat tot gevolg
heeft dat bepaalde huishoudens, vooral met kinderen, tekortkomen.
5.6.1 Vaste lasten
Bij de vaste lasten vormen vooral de woonlasten en de zorgkosten grote onvermijdelijke
uitgaven. In de laagste inkomensgroep hebben de woonlasten (huisvesting, water en
energie) een aandeel van 39 procent in de totale bestedingen, terwijl dit in de hoogste
inkomensgroep 24 procent is. 105 De woonlasten lopen uiteen voor huurders en
woningeigenaren. Terwijl de huren in de crisisjaren zijn gestegen boven het inflatiecijfer,
zijn de gemiddelde hypotheeklasten door een daling van de hypotheekrente en de WOZwaarde juist gedaald. Terwijl het aandeel woningeigenaren in Nederland bijna zestig
procent bedraagt, is het onder de laagste inkomens slechts 32 procent. Vooral deze
groep heeft te maken met stijgende woonlasten. Voor de zorgkosten geldt dat deze al
enige jaren meer toenemen dan de inflatie. Dit geldt zowel voor de nominale zorgpremie
als voor het eigen risico. Vooral het eigen risico en de eigen zorgbijdragen kunnen leiden
tot betalingsproblemen. Uit de referentiebudgetten van het Nibud blijkt dat de totale
vaste lasten voor huishoudens met kinderen in de laagste-inkomensgroep uitkomt op
bijna 64 procent van de totale uitgaven. Ook voor de huishoudens met kinderen met
een modaal inkomen zijn de vaste lasten met ruim 57 procent relatief hoog. 106
Het Nibud maakt zich al langer zorgen over huishoudens met kinderen die rond moeten
komen van de bijstand. Al in 2014 werd vastgesteld dat een gezin met twee kinderen
iedere maand 50 euro te weinig heeft om alle noodzakelijke uitgaven te betalen
(exclusief uitgaven voor sociale participatie). Een gezin met drie kinderen heeft iedere
maand een tekort van 150 euro. Het Nibud ziet dat alleenstaanden, alleenstaande
ouders of stellen in de bijstand het minimale uitgavenpakket kunnen betalen. Voor
gezinnen met twee volwassenen met twee of meer kinderen is dat niet mogelijk. Als
huishoudens met kinderen langdurig van een bijstandsuitkering afhankelijk zijn, kunnen
er grote tekorten ontstaan op verschillende uitgaven en reserveringen. Het Nibud stelt
dat het niet verstandig is om hier gedurende langere tijd op te bezuinigen (zie ook
opmerkingen in paragraaf 4.1 over financiële buffers).
De betrokkenen komen daarnaast nog in aanmerking voor fiscale maatregelen en
ontvangen naast de uitkering en zorg- of huurtoeslag ook – als er kinderen zijn –
104

SEO Economisch onderzoek, (2011), Niet-gebruik inkomensondersteunende maatregelen. Het aantal
rechthebbenden op individuele bijzondere bijstand is overigens onbekend (i.v.m.
noodzakelijkheidstoets).
105
CBS-nieuwsbericht (2015) Woonlasten vormen bijna 40 procent uitgaven laagste inkomens.
106

Nibud (2016) Budgethandboek 2016. Kerncijfers huishoudfinanciën.

52

kinderbijslag en kindgebonden budget. Deze aanvullende inkomensvoorzieningen zijn
expliciet niet bedoeld om de kosten volledig te dekken. Iedere huurder dient
bijvoorbeeld een deel van het huurbedrag zelf op te brengen. Ten aanzien van het
krijgen van kinderen is het uitgangspunt dat dit in beginsel een vrijwillige keuze is. Alle
ouders krijgen via kinderbijslag, en ouders met een laag tot modaal inkomen ook via
een kindgebonden budget, wel een bijdrage voor sommige kosten van kinderen, maar
zij zullen de meeste kosten zelf moeten dragen.
5.6.2 Sociaal minimum
Het sociaal minimum is het bedrag dat volgens de overheid nodig is om in het
levensonderhoud te voorzien. Het sociaal minimum is meestal even hoog als een
bijstandsuitkering. De bijstandsnorm hangt af van leeftijd en leefsituatie en is gekoppeld
aan het nettominimumloon. Over het sociaal minimum valt op te merken dat dit bedrag
betrekkelijk willekeurig tot stand is gekomen bij de invoering van de Algemene
Bijstandswet. Bij invoering van de Algemene Bijstandswet (ABW) ontstond er een recht
op bijstand door de overheid, daar waar armenzorg voorheen vooral bij particuliere
instellingen lag. De Participatiewet artikel 7.1 lid b (hierin is de ABW en later de Wet
werk en bijstand opgegaan) regelt dat gemeenten bijstand verlenen “aan personen hier
te lande die in zodanige omstandigheden verkeren of dreigen te geraken dat zij niet
over de middelen beschikken om in de noodzakelijke kosten van het bestaan te
voorzien”. De middelen (inkomen en vermogen) zijn genormeerd in de Participatiewet.
Het inkomen houdt aldus verband met de normensystematiek zoals vastgelegd in
paragraaf 3.2 (kostendelersnorm, jongerennorm, gehuwdennorm, e.d.), en de
middelensystematiek (vrijlatingen) in paragraaf 3.4 van de Participatiewet. Een eigen
inkomen boven de toepasselijke bijstandsnorm betekent dat er geen recht is op
(aanvullende) bijstand. De vermogensgrenzen waarboven geen recht op bijstand
bestaat zijn eveneens in de wet vastgelegd.
Er is al langer sprake van een daling van de netto bijstand. Het netto-inkomen van een
bijstandsuitkering daalde, maar de algehele koopkrachtpositie van bijstandsgerechtigden
is in de meest recente jaren niet achteruitgegaan. Over een langere periode kan
geconstateerd worden dat dit van jaar tot jaar verschillend is geweest. De
bijstandsuitkering is in het verleden soms ontkoppeld van de loonontwikkeling en niet
standaard jaar op jaar gecorrigeerd voor inflatie.
In de periode 2012 tot en met 20131 zal de netto bijstand geleidelijk met 14 procent
dalen door de geleidelijke afbouw van de dubbele heffingskorting in het
referentieminimumloon. Voorheen kon het belastingvoordeel van de niet werkende
partner worden overgedragen aan de werkende kostwinner. Dit geldt voor alle
uitkeringen behalve de AOW. Deze maatregel is ingevoerd om ervoor te zorgen dat
werken vanuit een uitkeringssituatie loont en blijft lonen voor kostwinners, maar gaat
ten koste van het besteedbaar inkomen. Het kabinet heeft de afbouw van de AHK
gecompenseerd via hogere toeslagen en door koppeling van de bijstand aan het
minimumloon.
Het “niet-veel-maar-toereikend budget” (SCP), waarbij rekening is gehouden met een
bedrag voor participatie, voor een alleenstaande was in 2014 gelijk aan € 1.063 per
maand. Het bedrag op basis van het “basisbehoeftenbudget” was 969 euro. De
bijstandsnorm in dat jaar bedroeg € 951,65 per maand, incl. de gemeentelijke toeslag
voor mensen die geen kosten kunnen delen. De bijstandsuitkering is dus 112 euro per
maand lager dan het normbedrag als wordt uitgegaan van het niet-veel-maartoereikend criterium. Deelnemen aan de maatschappij is voor iedereen belangrijk. Het

53

gaat om vervoer, bezoek ontvangen en op bezoek gaan, contributies en abonnementen,
uitstapjes en vakantie. Voor kinderen is sociale participatie zeer belangrijk, waardoor
het extra budget voor de niet-veel-maar-toereikend grens als welhaast onvermijdelijk
moet worden aangemerkt.
Het feit dat de netto bijstandsuitkering lager is dan het niet-veel-maar-toereikend
budget betekent niet automatisch dat bijstandsontvangers niet rond kunnen komen. De
betrokkenen komen in aanmerking voor zorg of huurtoeslag en - als er kinderen zijn kinderbijslag en kindgebonden budget, alsmede kwijtschelding van lokale belastingen en
bijzondere bijstand. Voor een aantal uitgaven kan een beroep worden gedaan op
gemeentelijke voorzieningen. Gemeenten mogen echter geen inkomenspolitiek voeren.
Uit lokale analyses blijkt dat sommige huishoudens ondanks alle compenserende
maatregelen, blijven kampen met een tekort op hun inkomen 107. Als belangrijke
oorzaken worden genoemd de hoogte van de uitkering en een te laag kindgebonden
budget voor oudere kinderen. In een eerdere paragraaf werd al beschreven dat er
daarnaast sprake is van niet-gebruik.
Mede als gevolg van stijgende kosten van levensonderhoud, zijn de bijdragen van
particuliere organisaties, zoals voedselbanken, kerken en fondsen voor armenzorg
toegenomen (zie ook hoofdstuk 3). Zij spelen een belangrijke rol spelen in het vroeg
signaleren en doorverwijzen naar gemeenten. Zij leveren daarmee ook een bijdrage in
het tegengaan van niet-gebruik.
5.6.3 Sociaal minimum in relatie tot het WML
Het WML voor 23 jaar en ouder bedraagt 1.552 euro per maand. Het nettobedrag hangt
af van inhoudingen en premies (premies kunnen per cao-verschillen). Men kan uitgaan
van een netto maandbedrag van circa 1.224 euro. Dit bedrag is meer dan de niet-veelmaar-toereikend grens van het SCP. Het WML is voor een gemiddelde alleenstaande,
zonder schulden etc., voldoende. Er zou geen sprake zijn van armoede bij deze
categorie. Dit geldt alleen voor mensen die voltijds werken, en in de situatie dat het loon
niet met anderen gedeeld hoeft te worden. Een baan op WML-niveau, ook een
voltijdbaan, is onvoldoende om uit de armoede te blijven wanneer daar meerdere
mensen van rond moeten komen. Mensen die bijvoorbeeld door gezondheidsproblemen
of vanwege zorgverplichtingen in deeltijd werken, of mensen die wel meer zouden
kunnen werken maar geen voltijdbaan krijgen of geen extra uren krijgen, zullen een
lager nettosalaris ontvangen dan de armoedegrens. Zij zullen mogelijk aangewezen zijn
op aanvullende voorzieningen via de bijstand en dergelijke.
5.7

Gedragswetenschappelijk perspectief en armoede

De afgelopen jaren zijn nieuwe inzichten ontstaan vanuit de sociale psychologie, de
gedragseconomie, de neurowetenschappen en de medische wetenschap. Veel gedrag
van mensen is minder bewust, rationeel en gepland dan voorheen werd aangenomen.
Mensen overschatten bijvoorbeeld hun mogelijkheden, blijken directe winst belangrijker
te vinden dan lange termijn beloning, er hebben een voorkeur voor niet-veranderen.
Gedragsverandering blijkt zeer moeilijk te zijn. Er is ook het een en ander bekend
geworden over de relatie tussen armoede en gedrag. Uit onderzoek blijkt dat stress en
armoede (schaarste) een negatieve invloed hebben op (financieel) gedrag. Financiële
problemen leiden doorgaans tot grote stress. Recent onderzoek wijst uit dat chronische
107

Zie bijvoorbeeld de Nibud Minima-effectrapportage gemeente Utrecht (2016), alsmede
Evaluatierapport lokale armoede voorzieningen, gemeente Rotterdam (2016).

54

stress van grote impact is op ons handelen. Bij opgroeiende kinderen draagt chronische
stress er aan bij dat hun hersenverbindingen zich in andere patronen ontwikkelen. Een
van de negatieve gevolgen daarvan is dat ze op latere leeftijd niet (goed) in staat zijn
om doelgericht te handelen 108. Ze zijn op volwassen leeftijd niet of minder goed in staat
om doelen te stellen, plannen te bedenken om deze doelen te realiseren, hun verlangens
en emoties te reguleren. Wie niet goed is in doelgericht handelen heeft grote moeite om
zijn financien te managen, zich op de werkvloer goed op te stellen, kinderen een
stabiele opvoeding te geven et cetera. De overerfbaarheid van de schuldenproblematiek
komt hierdoor in een heel ander daglicht te staan 109.
Bij volwassenen heeft de chronische stress van schulden en armoede ook grote effecten.
Het proces dat dan op gang komt wordt ook wel omschreven onder de noemer
schaarste. De schaarste-theorie is breed gedragen in de schuldhulpverlening en
wetenschap 110. Armoede en schulden hebben een effect op het denken en voelen en dat
heeft weer invloed op de keuzes die het individu maakt. Armoede en schulden leiden tot
financiële en psychologische schaarste. Schaarste beperkt de cognitieve bandbreedte en
leidt tot een tunnelvisie. Mensen denken minder lang na over beslissingen en laten zich
sterker leiden door de acute problemen van het moment, en hun zelfcontrole neemt af.
Zo richt men zich bijvoorbeeld vooral op schulden en korte termijn. Als schulden
toenemen neemt de cognitieve controle en het oplossend vermogen af. Zo ontstaat een
vicieuze cirkel. Armoede en schulden werken verlammend op het vermogen om
problemen op te lossen. Het vermogen tot rationeel en gecontroleerd handelen wordt
aangetast. Werknemers die met schaarste te maken hebben kunnen niet optimaal
presteren.
Het is de vraag of mensen die te maken hebben met armoede en schulden altijd hun
eigen verantwoordelijkheid kunnen waarmaken. Als ze zelf opgroeiden in armoede en
schulden is er een goede kans dat ze niet de hersenverbindingen hebben aangelegd die
ze nodig hebben om doelgericht te kunnen handelen. En als ze op latere leeftijd in
geldstress terecht komen, dan beinvloedt de dynamiek van schaarste hun handelen. De
nieuwe inzichten dat geldstress mensen niet in staat stelt om hun eigen
verantwoordelijkheid te nemen, leiden tot herbezinning op beleidsconcepten zoals
zelfredzaamheid. Niet iedereen beschikt in gelijke mate over de vereiste mentale
kenmerken en vermogens om te kunnen voorzien in degelijk en duurzaam financieel
beheer. Daarnaast versterken de hierboven aangehaalde stress en psychologische
mechanismen het onvermogen om goed met geld om te gaan 111. Er kunnen dus soms
goede redenen zijn waarom mensen (tijdelijk) minder goed verantwoordelijk kunnen zijn
voor hun eigen financien.
5.7.1 Toepassing in beleid en uitvoering
Naast cognitieve vermogens zoals lezen, schrijven en rekenen, zijn non-cognitieve
factoren zoals persoonlijkheid, zelfvertrouwen en stress essentieel bij financiële
zelfredzaamheid. Ook wie beschikt over goede cognitieve vaardigheden, kan in de
108

Center on the Developing Child, Building the brain’s “air traffic control” system: How early
experiences shape the development of executive function, Working Paper 11, Harvard University,
2011. Center on the Developing Child, Building core capabilities for life; the science behind the skills
adults need to succeed in parenting and in the workplace, Harvard University, 2016.
109
Babcock, E.D., Using brain science to design new pathways out of poverty, EMPath, 2014. Babcock,
E.D., Rethinking poverty, in: Stanford Social Innovation Review, Fall, 2014.
110

S. Mullainathan & E. Shafir (2013) Schaarste, hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen.

111

WRR (2016) Eigen Schuld? Een gedragswetenschappelijk perspectief op problematische schulden

55

problemen raken waardoor zijn rationaliteit en zelfcontrole eronder gaan leiden. Er is in
toenemende mate besef dat de begeleiding van personen (door hulpverleners/
instanties) daarop zou moeten aansluiten. Het beleid van de overheid is nu nog vaak
gericht op preventie (voorkomen is beter dan genezen), bijvoorbeeld via financiële
educatie. Er is echter geen wetenschappelijk bewijs dat dit effectief is 112.
In de VS is inmiddels een aanpak ontwikkeld waarin de bovengenoemde inzichten zijn
verwerkt. De aanpak laat robuuste resultaten zien 113. Deze aanpak heet Mobility
Mentoring en is gericht op het realiseren van economische zelfredzaamheid. Een groot
aantal organisaties past de aanpak of elementen daaruit toe. In Nederland is Alphen aan
den Rijn momenteel de aanpak aan het verweven met haar dienstverlening 114. De
aanname dat chronsiche stress gedrag beinvloedt is het aangrijpingspunt voor de
aanpak. Mobility Mentors informeren deelnemers actief over de impact die stress heeft
op hun gedrag (afspraken niet nakomen of vergeten, niet in actie komen, onverstandige
beslissingen nemen, directief opvoeden et cetera). Om de dynamiek die chronische
stress geeft te doorbreken, bieden de Mobility Mentors een aanpak waarin zij de
deelnemer uitdagen om een eigen analyse te maken van de samenhang die er is tussen
de vraagstukken op de verschillende levensdomeinen (werkloosheid, schulden,
opvoeding et cetera). Op basis van die analyse wordt de deelnemer geholpen om eigen
doelen te stellen waarmee voorzien kan worden aan zaken zoals betaalbare huisvesting,
stabiele zorg voor de kinderen, voldoende opleiding en een goede gezondheid. Al die
zaken die randvoorwaardelijk zijn voor duurzame economische zelfstandigheid. De
deelnemer stelt met de Mobility Mentor een stappenplan op met concrete subdoelen.
Voor het realiseren van de (sub)doelen krijgen mensen beloningen. Onderzoek wijst uit
dat de beloningen veel opleveren 115. Een ander inzicht is dat re-integratie vanuit de
uitkering anders kan worden vormgegeven in relatie tot armoedeproblematiek; mensen
niet loslaten zodra ze aan het werk zijn gekomen, maar pas als men voldoende inkomen
verdient en geldzorgen achter zich kan laten. Dit met als doel duurzame economische
zelfredzaamheid te realiseren.
Het slim belonen van goed (financieel) gedrag wint aan populariteit in het beleid van
overheden. Denk aan de praktijk van “nudging” waarmee de overheid burgers op
subtiele manier ongevraagd een steuntje in de rug in de door haar gewenste richting
geeft zonder hierbij hun vrijheden in te perken. In relatie tot financieel gedrag valt te
denken aan het tonen van goede voorbeelden van hoe anderen het doen, het werken
met herinneringen, en het aanpassen van standaardkeuzes bij financiële en andere
beslissingen. Wellicht kan er ook anders worden aangekeken tegen de veel geuite
principiële bezwaren als een hulpverlener ongevraagd aan de deur verschijnt (in het
kader van vroegsignalering). Uit onderzoek blijkt dat betrokkenen ongevraagde
bemoeizucht van de overheid niet altijd negatief aanmerken, of ervaren als een inbreuk
op de privacy 116.

112

N. Jungmann, T. Madern (2016) Duurzame verbetering van gezond financieel gedrag. Droom of
werkelijkheid? WRR Den Haag
113
Zie onder meer: Washington State Department of Early Learning, Year One Report, ECEAP Family
Support Pilot, June 2015 – June 2016, Olympia, 2016. Nuñez S., Verma N. & Yang E., Building SelfSufficiency for housing voucher recipients, interim findings form the Work Rewards Demonstration in
New York City, MDRC, June 2015.
114

http://www.binnenlandsbestuur.nl/sociaal/nieuws/alphen-pilotgemeente-voor-nieuweaanpak.9556151.lynkx

Nuñez S., Verma N. & Yang E., Building Self-Sufficiency for housing voucher recipients, interim
findings form the Work Rewards Demonstration in New York City, MDRC, June 2015.

115

116

Zie ook WRR 2016 Eigen schuld, p. 69 e.v.

56

5.7.2 Evidence based werken
In een aantal landen zijn zogeheten “behavioural insights teams” (BIT) opgericht, in
dienst van, of ten dienste van de overheid. Het zijn samenwerkende wetenschappers die
helpen het overheidsbeleid effectiever te maken door psychologische inzichten toe te
passen 117. In Nederland doet een aantal hogescholen al diepgaand onderzoek op het
terrein van armoede, participatie en schulden. Er is aandacht voor de effectiviteit van
beleid en toepassing van gedragswetenschap en professionalisering van de werkvloer.
De effectiviteit van beleid kan verbeterd worden door meer evidence based te gaan
werken en meer onderzoek te doen naar zowel de uitvoering als naar de betrokkenen
zelf 118.
Punt van aandacht voor het meer evidence based werken is dat de vraagzijde
(overheden, schuldeisers, maatschappelijke organisaties, et cetera) de meerwaarde van
onderzoek en het wetenschappelijk onderbouwd innoveren, nog onvoldoende inziet.
Dergelijk onderzoek vraagt tijd (en geduld) en budget, terwijl de vraagzijde (de praktijk)
veelal op korte termijn antwoorden en resultaten wenst, en niet bereid is een klein deel
van de beschikbare budgetten daaraan uit te geven.
5.7.3 Inzicht in maatschappelijk rendement, brede benadering sociaal domein
Juist bij kwetsbare groepen is er vaker sprake van een behoefte aan ondersteuning van
de overheid, doordat zij over weinig hulpbronnen beschikken zoals opleiding inkomen,
goede gezondheid en werk. Dat vertaalt zich ook in een stapeling van gebruik van
voorzieningen in het sociaal domein. Circa 12 procent van de huishoudens die gebruik
maakt van voorzieningen, combineert voorzieningen uit meerdere sectoren. Veelal een
combinatie van participatie en maatschappelijke ondersteuning 119. Tevens wordt
gesignaleerd dat er opvallende regionale verschillen bestaan in gebruik van
participatievoorzieningen, waaronder regelingen voor arbeidsbeperkten (Wajong/WSW).
Dit is ook het geval met betrekking tot het totale gebruik van voorzieningen binnen de 3
wetten van het sociale domein (WMO, Participatiewet en Jeugdwet). Er zijn (Corop)
regio’s met een erg laag en regio’s met een erg hoog gebruik van voorzieningen.
De rode draad van de drie recente decentralisaties (Participatiewet/ WMO/ Jeugdzorg) is
dat ze de kwaliteit van leven, zelfredzaamheid en participatie van mensen beogen te
bevorderen. Voorzieningen en instrumenten voor kwetsbare groepen worden momenteel
steeds meer vanuit een nog breder beleidskader bij gemeenten bezien. De ruime
definitie van het sociale domein van gemeenten omvat ook gemeentelijke
beleidsterreinen die niet in de drie decentralisatiewetten zijn besloten. Bijvoorbeeld, bij
het aan het werk helpen van kwetsbare groepen moeten ook voorzieningen voor
onderwijs, inkomen en publieke gezondheidszorg et cetera worden betrokken, zie tabel
hierna.

117

118
119

Het VK: http://www.behaviouralinsights.co.uk, De VS:

https://www.whitehouse.gov/sites/default/files/microsites/ostp/sbst_2015_annual_report
_final_9_14_15.pdf.
Zie bijvoorbeeld de combinatie va wetenschap en praktijk bij lectoraten hbo.
SCP (mei 2016), Overall rapportage sociaal domein 2015, rondom de transitie, p. 20 en p.96 e.v.

57

Tabel 5- Afbakening van het sociaal domein

Bron: SCP (2016) Overall rapportage sociaal domein 2015
Circa tachtig procent van de vragen aan wijkteams gaat over financiële problemen. Er is
een toenemend besef dat problemen rond schulden en armoede en wonen leiden tot een
grotere zorgvraag, meer medische kosten (bijvoorbeeld GGZ) en maatschappelijke
kosten op het gebied van veiligheid en leefbaarheid 120. Niet inzichtelijk is hoeveel kosten
gemeenten maken om symptomen en eventueel oorzaken van armoede te bestrijden.
De uitgaven van gemeenten zijn verdeeld over veel bronnen die niet allemaal even
inzichtelijk zijn. Ook de inzet van sociaal werkers wordt niet gekapitaliseerd. Het blijft bij
algemene schattingen en beelden over wat het de maatschappij kost als problemen
escaleren. Een huisuitzetting kan leiden tot plaatsing in maatschappelijke opvang
waarvan de kosten circa 40 duizend à 50 duizend euro per jaar bedragen. Onderzoek
naar het rendement toont aan dat investeren in schuldhulpverlening voor gemeenten
positief uitpakt 121. Direct tastbaar zijn de extra kosten die gemeenten moeten maken
voor bewindvoering als de rechter een bewindvoerder toewijst.
5.8

Armoede onder kinderen en het kinderrechtenperspectief

In het debat over terugdringen armoede onder kinderen wordt gewezen op de rechten
van het kind en de daaruit voorvloeiende plichten voor verschillende partijen. De
overheid heeft van rechtswege bepaalde verplichtingen om armoede onder kinderen
terug te dringen. In paragraaf 3.1 is de ouderlijke verantwoordelijkheid in verband met
kinderen in samenhang met de rol van de overheid beschreven. In deze paragraaf
worden de juridische verplichtingen die in dit kader op de overheid rusten nader
beschreven.
Er is op nationaal niveau weinig regelgeving die de bestrijding van armoede onder
kinderen expliciet regelt. Wel is er de nodige regelgeving en zijn er ook voorzieningen
die indirect bijdragen aan de bestrijding van armoede onder kinderen. Daarnaast is er
op Europees en internationaal niveau wetgeving die relevant is voor kinderen die
opgroeien in armoede. Noemenswaard in dit verband zijn het Internationaal Verdrag
Rechten van het Kind, (IVRK) het Europees Verdrag Rechten van de Mens (EVRM), het
Europees Sociaal handvest (ESH) en het Handvest voor de grondrechten van de
Europese Unie. Deze verdragen en handvesten bevatten vooral programmatische
120

Inclusieve stad Citydeal (2016) p.17.

121

N. Jungmann, R. Van Geuns, G. Kruis (2011) Schuldhulpverlening loont! Hogeschool
Utrecht/Regioplan, Utrecht/Amsterdam

58

bepalingen waaraan burgers geen rechtstreekse, in rechte afdwingbare, aanspraken
kunnen ontlenen.
In het IVRK, dat voor Nederland in 1995 in werking trad, zijn zowel burger- en politieke
rechten, als economische, sociale en culturele rechten opgenomen die gelden voor alle
personen die jonger zijn dan achttien jaar. Zij hebben nadere uitwerking nodig.
Daardoor werken ze meestal niet rechtstreeks door in het nationale recht 122. Het Comité
voor de Rechten van het Kind ziet toe op de naleving van het IVRK. Staten moeten
iedere vijf jaar een rapport aanbieden aan het Comité, waarin zij aangeven hoe het
Verdrag in hun Staat wordt toegepast.
Het belangrijkste artikel in het IVRK met betrekking tot kinderen in armoede is artikel
27, dat voorziet in het recht op een levensstandaard die toereikend is voor een goede
lichamelijke, geestelijke, intellectuele, zedelijke en sociale ontwikkeling van het kind. Dit
artikel schept niet alleen een recht voor kinderen, maar ook plichten voor zowel de
staten die partij zijn bij het IVRK, als voor de ouders. Uitgangspunt hierbij is dat de
primaire verantwoordelijkheid bij de ouders ligt. De staat moet passende maatregelen
nemen als ouders hun primaire verantwoordelijkheid ten aanzien van hun kinderen
verzaken, dan wel niet in staat zijn om daaraan naar behoren invulling te geven.
5.8.1 Het Nederlandse voorbehoud bij artikel 26 IVRK
Nederland heeft het IVRK geratificeerd maar heeft daarbij wel (als enige land) een
voorbehoud gemaakt bij artikel 26: “Ieder kind heeft recht op voorzieningen voor sociale
zekerheid”. Het voorbehoud (in juridische zin) luidt als volgt: “Het Koninkrijk der
Nederlanden aanvaardt het bepaalde in artikel 26 van het verdrag, onder het
voorbehoud dat deze bepaling niet verplicht tot een zelfstandig recht van kinderen op
sociale zekerheid, daarbij inbegrepen sociale verzekering.”. Nederland staat dus achter
de inhoud van artikel 26 (kinderen hebben ook recht op sociale zekerheid) maar maakt
hiermee een voorbehoud ten aanzien van de wijze waarop dit recht juridisch/wettelijk is
vormgeven. Nederland wil de vrijheid blijven behouden om dat recht op sociale
zekerheid vorm te geven via het recht van de ouder(s) op sociale zekerheid, en wil
daarom niet dat rechters eraan gaan toetsen. Een aantal organisaties pleit al langer voor
het wegnemen van dit voorbehoud. De gedachte is dat kinderen niet de dupe moeten
kunnen worden van beperkingen in de situatie van hun ouders. Het VNKinderrechtencomité heeft Nederland opgeroepen om het voorbehoud op artikel 26 IVRK
in te trekken. Een dergelijke aanbeveling is juridisch niet bindend.
De Nederlandse regering ziet vooralsnog geen reden om het voorbehoud dat is gemaakt
bij artikel 26 IVRK, in te trekken. De argumentatie hiervoor hangt nauw samen met het
feit dat de sociale zekerheid voor het kind is afgeleid van de sociale zekerheid die
122

Trb. 1990, 46 en 170. Ingevolge art. 93 en 94 Grondwet heeft Nederland een monistische rechtsorde,
wat inhoudt dat elk internationaal verdrag dat Nederland heeft geratificeerd rechtstreeks doorwerkt in de
nationale, mits de betreffende bepalingen naar hun inhoud ‘eenieder kunnen binden’. Of dit het geval is
moet per bepaling worden bekeken. Als een geratificeerde internationale bepaling in conflict komt met
een bepaling in het nationale recht, is het de nationale rechter die beslist of de bepaling rechtstreeks
doorwerkt in de nationale rechtsorde en of de nationale bepaling wegens strijd met het internationale
recht buiten toepassing moet blijven. Uit de jurisprudentie komt een verwarrend beeld naar voren over
wat door de rechter wordt aangemerkt als ‘eenieder verbindend’ (zie Vlemminx, F.M.C. [e.a.] (2013)
Commentaar op artikel 94 van de Grondwet), maar over het algemeen genomen geldt als maatstaf dat
een bepaling ‘eenieder verbindt’ als deze een helder omschreven norm omvat die zich leent voor directe
toepassing; er moet bijvoorbeeld geen nadere uitwerking nodig zijn in nationale regelgeving (zie HR 14
april 1989, AB 1989,207 (Harmonisatiewet)). Rechtstreekse doorwerking wordt hierdoor vooral bepaald
door de formulering van de desbetreffende bepaling.

59

toekomt aan de ouders. Die is volgens de regering in Nederland dusdanig goed geregeld
dat kinderen daarvan profiteren. De verantwoordelijke staatssecretaris ziet ook geen
directe correlatie tussen armoede onder kinderen en het voorbehoud bij artikel 26 van
het IVRK 123. Op voorhand valt ook niet te concluderen dat armoede onder kinderen zal
verminderen door het opheffen van het voorbehoud dat is gemaakt bij artikel 26 IVRK.
Verder speelt waarschijnlijk een rol dat de Nederlandse socialezekerheidswetgeving
moet worden aangepast om te waarborgen dat ieder kind kan genieten van de
voordelen die deze wetgeving biedt. Die voordelen worden nu immers primair afgeleid
van de socialezekerheidsrechten van hun ouders.
5.8.2 Bijstand in noodsituaties
Kinderen die jonger zijn dan achttien jaar zijn uitgesloten van het recht op bijstand.
Alleen in noodsituaties kan dit anders liggen 124. Te denken valt bijvoorbeeld aan
situaties waarin de ouder niet in staat is om in het levensonderhoud van het kind te
voorzien. Op gezinnen met ouders zonder geldige verblijfsstatus mag deze uitzondering
in principe niet worden toegepast 125. Dit hangt samen met de Koppelingswet op grond
waarvan personen die niet rechtmatig in Nederland verblijven geen aanspraak kunnen
maken op de Nederlandse sociale voorzieningen. Dit kan leiden tot schrijnende
noodsituaties waarin het gezin zonder inkomen en zonder onderdak zit 126. Echter, hier
kan een beroep op het IVRK uitkomst bieden. Uit artikel 27 van dat verdrag vloeit voort
dat het in dit soort situaties aan de overheid is om een levenstandaard te waarborgen
die toereikend is voor een goede lichamelijke, geestelijke, intellectuele, zedelijke en
sociale ontwikkeling van het kind. De overheid moet daarvoor passende maatregelen
nemen. Uit de jurisprudentie volgt dat het toekennen van noodbijstand aan personen die
niet rechtmatig in Nederland verblijven, zo’n passende maatregel kan zijn 127.
De CRvB heeft ook een richtsnoer gegeven voor de hoogte van het bijstandsbedrag in
dit soort situaties. Uitgangspunt daarbij is het normbedrag voor alleenstaande jongeren
van 18, 19 of 20 jaar (thans 242,60 euro per maand) 128. Het bedrag dat uiteindelijk
wordt uitgekeerd moet worden afgestemd op de gezinssituatie en daarmee op de
daadwerkelijke behoeften van het kind en de verzorgende ouder(s) 129. In noodsituaties
kan het uiteindelijke bedrag dus ook hoger zijn. Het gaat hier om maatwerk.
Uit aangedragen voorbeelden blijkt dat gemeenten inderdaad maatwerk weten te
bieden. De keerzijde hiervan is dat er grote verschillen tussen gemeenten zijn. Deze
verschillen zijn inherent aan de beleidsvrijheid die gemeenten op dit punt hebben.
Wellicht speelt ook een rol dat een deel van de gemeenten niet goed op de hoogte is
van de jurisprudentie. Niet uit te sluiten valt dat er op de gemeentelijke werkvloer ook
andere overwegingen meetellen. Daarover is geen informatie voor handen.
Geconcludeerd kan worden dat het van belang is maatwerk te bieden, maar dat
tegelijkertijd wel in lijn met geldende jurisprudentie dient te worden gehandeld.
123

Brief SZW EK juli 2016 PM precieze citeertitel

124

Artikel 16 van de Participatiewet geeft het college van Burgemeesters en Wethouders de bevoegdheid
om aan mensen die geen recht hebben op bijstand, toch bijstand toe te kennen als zeer dringende
redenen daartoe noodzaken.

125

Artikel 16 lid 2 Participatiewet.

126

Zie petitie november 2015 en aanbevelingen STC/DFC, oktober 2016.

127

CRvB 24 jan 2006 ECLI NL CrvB 2006: AVO 197.

128

Artikel 21 lid 1 onder a Participatiewet. En zie C. Forder (2013/4), De peuter als bijstandsgerechtigde,
NTM/NJCM Bulletin

129

Artikel 18 Participatiewet

60

5.9 Samenvattende conclusies
In absolute aantallen zijn er 219 duizend arme kinderen met werkende ouders. Dit is 58
procent van het totale aantal arme kinderen. In iets meer dan de helft van de gevallen
gaat het om kinderen van wie de ouders in loondienst werken, van de rest werken de
ouders als zzp’er/zelfstandige. Werken is voor ouders van kinderen in armoede
weliswaar een effectieve manier om uit de armoede te ontsnappen, maar werk op zich
biedt hiervoor geen garantie. Deeltijdwerk levert vaak onvoldoende inkomen op, zeker
als het gaat om kleinere deeltijdbanen met een laag uurloon. Tijdelijke banen zonder
perspectief op een stabiel inkomen leiden vaak tot een terugval in inkomen. Verder is
sprake van een armoedeval door de marginale druk die sterk stijgt rond het
inkomensniveau van het minimumloon. Ook tussen het minimumloon tot bovenmodaal
is sprake van een hoge marginale druk die (meer uren) werk ontmoedigt. Daarbij
hebben veel huishoudens een beperkte financiële buffer. Bijna zestig procent van de
huishoudens beschikt niet over de minimale buffer van vijfduizend euro die volgens het
Nibud nodig is voor een huishouden met twee kinderen.
Er is samenloop en samenhang tussen (problematische) schulden en armoede. Bij
problematische schulden duiken mensen vaak (ver) onder de armoedegrens en het
sociaal minimum. Mensen met schulden participeren mindere, zijn minder productief en
hebben vaker last van een slechte gezondheid. De stress bij de ouders werkt negatief uit
op de kinderen. Van de 544 duizend huishoudens met een problematische schuld vindt
er voor 153 duizend huishoudens schuldhulpverlening plaats. Het aantal aanvragen voor
schuldhulpverlening bij NVVK leden is in twaalf jaar tijd verdriedubbeld. In 38 procent
van de gevallen is sprake van huishoudens met kinderen. Omdat mensen met schulden
vaak veel te laat hulp zoeken ontstaan er grote schulden in huishoudens en navenant
grote verliesposten voor schuldeisers en uiteindelijk de maatschappij. Vroegsignalering
en het voorkomen van uitval en terugval zijn belangrijke aandachtspunten bij het beleid
van gemeenten.
De overheid tracht via inkomensondersteunende regelingen armoede onder gezinnen
met kinderen te voorkomen. Het Nederlandse belastingstelsel en sociale voorzieningen
blijken niet erg effectief te zijn bij het terugdringen van het aantal kinderen dat in
armoede opgroeit. Er is bovendien sprake van een groot niet-gebruik van
inkomensondersteunende regelingen. Voorts is gewezen op de stijgende vaste lasten en
de financiële tekorten die optreden bij huishoudens met kinderen. De tekorten leiden er
vooral toe dat geen middelen overblijven voor participatie.
Er zijn de afgelopen jaren belangrijke nieuwe inzichten ontstaan over het gedrag van
mensen als gevolg van armoede en schulden. Financiële problemen leiden tot grote
stress waardoor doelgericht handelen voor de betrokken persoon moeilijker wordt. Er
zijn daardoor soms goede redenen waarom mensen (tijdelijk) minder goed in staat zijn
verantwoordelijk te zijn voor hun eigen financiën. Deze inzichten leiden tot nieuwe
methodieken om mensen te helpen zich aan armoede te ontworstelen. Het
overheidsbeleid kan effectiever worden gemaakt door meer evidence based te gaan
werken. Daarbij is een combinatie van wetenschap en praktijk kansrijk. Punt van
aandacht is dat de praktijk vraagt om antwoorden op korte termijn terwijl dergelijk
onderzoek een langere adem vergt. Ook vraagt het om investeringen door de gebruikers
van dergelijk onderzoek.

61

Het integraal benaderen van problemen van kwetsbare mensen wint snel terrein bij
gemeenten. Er is sprake van stapeling van problemen waarbij armoede en schulden in
veel gevallen onderdeel zijn van de problematiek. Er is nog niet veel inzicht in de
maatschappelijke kosten en baten van het voorkomen van armoede en schulden. De
escalatie van problemen leidt vaak tot grote kostenposten die mogelijk voorkomen
hadden kunnen worden. Investeren in schuldhulpverlening blijkt in ieder geval bewezen
positief voor gemeenten uit te pakken.
Bij de knelpunten is ten slotte gewezen op het kinderrechten perspectief bij armoede.
Kinderen hebben recht op een toereikende levensstandaard, maar ouders hebben
tegelijkertijd recht op eerbiediging van hun primaire verantwoordelijkheid voor kinderen.
Er is een kleine groep kinderen, met name kinderen van ouders zonder
verblijfsvergunning, die soms tussen wal en schip valt waardoor soms schrijnende
noodsituaties ontstaan. Gemeenten passen in dergelijke gevallen maatwerk toe, dat is
ook noodzakelijk. Gewezen is op geldende jurisprudentie. Gemeenten dienen in lijn
daarmee te handelen.

6
6.1

Visie van de raad, beantwoording vragen en aanbevelingen
Visie

In 2014 leefde in Nederland één op de negen kinderen in armoede: in totaal 378
duizend kinderen. Criterium voor armoede zoals door het SCP gehanteerd is dat zij in
een huishouden leven dat een besteedbaar inkomen heeft onder de grens van niet-veelmaar-toereikend. De raad vraagt aandacht voor groepen die in armoede leven, maar
nadrukkelijk ook voor groepen die een grotere kans hebben om in armoede te geraken.
Opvallend bij het aantal kinderen in armoede is het grote aantal kinderen dat werkende
ouders heeft. In absolute aantallen gezien is deze groep het grootste. Dat is
opmerkelijk, omdat deze groep van werkenden gezinnen veelal buiten de scope van het
armoedebeleid valt van de overheid en van inkomensafhankelijke regelingen. De raad
vindt het belangrijk om bij de in te zetten instrumenten nadrukkelijk ook te kijken naar
deze groep van arme kinderen met werkende ouders, zeker waar armoede zich
langdurig voordoet.
De raad maakt zich zorgen over het relatief grote aantal kinderen in Nederland dat te
maken heeft met armoede. Soms voor korte tijd, soms voor langere tijd. De raad
constateert dat er de nodige dynamiek rondom armoede aanwezig is. Tijdens de
recessie nam het aantal kinderen in armoede flink toe, voor de komende jaren wordt
een lichte afname voorspeld door het SCP. Het is positief dat men zich in Nederland aan
armoede kan ontworstelen, velen lukt dat uiteindelijk ook. Maar er is wel een groep
mensen in Nederland waarvoor armoede een meer structureel karakter heeft. Ook blijkt
een groot deel van degenen die uit armoede stromen in latere jaren toch weer arm te
worden 130. Hoewel werk een belangrijk middel is om aan armoede te ontsnappen, biedt
werk hen geen garantie tegen armoede. En feit blijft dat het ondanks de toe -en afname
van aantallen steeds om een groot aantal gezinnen en kinderen gaat 131.

130

SCP (2016), Een lang tekort, langdurige armoede in Nederland
De SER merkt op dat specifieke aandacht nodig is voor de situatie waarin kinderen in de BES
gemeenten opgroeien. In deze gemeenten is sprake van een grotere armoede onder kinderen dan
gemiddeld.
131

62

De raad vindt het belangrijk dat alle kinderen in Nederland zoveel mogelijke gelijke
kansen hebben en dat achterstanden worden tegengegaan. De focus van het beleid
moet daarop gericht zijn. Daarbij gaat het tevens om de vraag wat de directe gevolgen
zijn van armoede onder kinderen (zoals op deelname aan school en schoolprestaties) en
op de sociaaleconomische ontwikkeling van het kind later in zijn leven. De raad vindt dat
achterstanden van kinderen actief moeten worden voorkomen en bestreden. De
ontwikkeling van kinderen moet worden gestimuleerd en beleid en uitvoering moeten
ten dienste staan van het bevorderen van gelijke kansen 132. De raad sprak zich er
recentelijk nog voor uit dat extra aandacht en ondersteuning van kinderen met een
achterstand noodzakelijk zijn. Waar iemands wieg staat, bepaalt nog steeds in
belangrijke mate wat iemands mogelijkheden in zijn of haar verdere leven. Vroege
verschillen worden later niet of onvoldoende ongedaan gemaakt 133.
Kinderen moeten echter een gelijke start kunnen maken. Zij moeten maximale
mogelijkheden krijgen om zowel in hun jeugd als in hun latere leven volwaardig te
kunnen participeren, hun talenten te kunnen ontwikkelen en uiteindelijk een zelfstandig
bestaan op te bouwen. De raad heeft in zijn advies Gelijk goed van start (2016)
aandacht gevraagd voor vroegtijdige signalering en aanpak, zodat
onderwijsachterstanden op latere leeftijd kunnen worden voorkomen en gelijke kansen
kunnen worden gecreëerd. De eerste levensjaren zijn van groot belang voor de latere
ontwikkeling van een kind. Het investeren in jonge kinderen met een achterstand loont
omdat het rendement van investeringen in menselijk kapitaal in de vroege kinderjaren
groter is dan dat in menselijk kapitaal op latere leeftijd. En de investeringen in kinderen
uit lagere sociaaleconomische milieus hebben een hoger rendement dan die in kinderen
uit hogere sociaaleconomische milieus. Daarnaast hebben de voorgestelde
kindvoorzieningen ook een belangrijke rol bij het bevorderen van sociale integratie en
het tegengaan van segregatie.
Een belangrijk uitgangspunt bij armoede en achterstanden onder kinderen is dat
voorkomen beter en effectiever is dan genezen. Het door de overheid investeren in
voorzieningen voor jonge kinderen loont vanwege de effecten op de
arbeidsmarktparticipatie en vanwege de effecten op de ontwikkeling van kinderen. Door
in te zetten op het verminderen van het risico op multi-problematiek en
maatschappelijke uitval wordt op termijn het daarmee samenhangende extra gebruik
van collectieve voorzieningen zoals zorg en of inkomensvoorzieningen verminderd. Ook
voor kinderen die als gevolg van armoede minder maatschappelijk en sociaal
participeren kunnen voorzieningen positieve effecten hebben. Wanneer kinderen toch in
armoede opgroeien moet de kansenongelijkheid zo veel als mogelijk worden beperkt.
Kindvoorzieningen spelen een belangrijke rol in het ontwikkelen van vaardigheden en
kunnen dus ook een bijdrage leveren aan de sociale participatie. In het SER-advies
’Gelijk goed van start, visie op het toekomstige stelsel van voorzieningen voor jonge
kinderen’, is een agenda opgesteld voor een stabiel en financieel toegankelijk stelsel om
achterstanden te voorkomen en de ontwikkeling van kinderen te bevorderen. Voor
kinderen met een achterstand wordt voorgesteld om te komen tot
stimuleringsprogramma’s (VVE) van zestien uur per week (kosten geraamd op 169
miljoen euro) en een aanbod voor alle kinderen van twee tot vier jaar van zestien uur
per week (kosten geraamd op circa tweehonderd miljoen euro). Onderdeel van de visie

132

SER (2016) Gelijk goed van start; SER (2009), De winst van maatwerk participatie van jongeren met
ontwikkelings -en gedragsstoornissen.
133
SCP (2014), Verschil in Nederland, sociaal en cultureel rapport 2014.

63

is ook dat de voorzieningen van kinderen worden geïntegreerd zodat kinderen samen
spelend van elkaar leren.
De raad vindt dat het belang van het kind, en specifiek kinderen die opgroeien in
armoede, zwaar moet wegen bij het te voeren beleid en in te zetten instrumenten. Het
komt helaas voor dat kinderen de dupe zijn van acties van bijvoorbeeld schuldeisers
waardoor gezinnen op straat komen te staan. De kosten voor gezinnen, maar ook voor
de maatschappij, stapelen zich hierbij op. Het is goed als maatschappelijk rendement
van beleid en uitvoering wordt meegewogen bij de aanpak van armoede en schulden 134.
Daarover is echter nog niet veel bekend.
De armoede van kinderen is de armoede van hun ouders of verzorgenden. Beleid en
instrumenten gericht op het terugdringen armoede onder kinderen moeten volgens de
raad dan ook gericht zijn op het verminderen van armoede onder de ouders van deze
kinderen. De raad bepleit een evenwichtige aanpak via twee sporen die allebei gevolgd
moeten worden: 1) compensatie van armoede specifiek voor kinderen. In dit kader
passen ook specifieke voorzieningen voor kinderen in natura, zoals het Kindpakket, met
bijdragen voor sport, cultuur et cetera, om sociale uitsluiting tegen te gaan.; en 2)
inkomensondersteuning van ouder(s) (uitkeringen en inkomensbeleid).
De raad is zich ervan bewust dat er geen gemakkelijke oplossingen zijn voor het
structureel terugdringen van armoede onder kinderen. Het is niet te voorkomen dat
huishoudens met kinderen soms te maken krijgen met korte periodes van
inkomenswisseling en met aspecten van armoede. Ontslag, scheiding, overlijden, ziekte
en andere ingrijpende levensgebeurtenissen kunnen een aanzienlijke terugval in
inkomen met zich mee brengen. Een grote groep ouders heeft sowieso te maken met
een langdurig laag inkomen, gepaard met soms hoge vaste lasten.
Investeren en brede structurele aanpak
De overheid heeft de afgelopen periode vele inspanningen gepleegd om armoede en
schulden te bestrijden. De raad vindt dat die inzet voor kinderen de komende periode in
de volle breedte moet worden doorgezet totdat er sprake is van een verregaande
afname van het aantal kinderen onder armoede. Hij beveelt aan daaraan een concrete,
kwantitatieve doelstelling te verbinden. Ieder kind in armoede is er een teveel. Specifiek
voor kinderen is in het beleid veel ingezet op compensatie van de gevolgen van die
situatie voor het kind en het huishouden. Maar het gaat om meer dan alleen “pleisters
plakken”. De raad vindt dat er ook het nodige kan worden gedaan om de oorzaken van
armoede verder aan te pakken. Het doel moet zijn dat kinderen (en hun ouders) het
perspectief hebben dat ze uit de situatie van armoede (kunnen) komen.
Dat vraagt in ieder geval om een duurzame inzet van de overheid. Het vereist soms
praktische aanpassingen van bestaande instrumenten, als onderdeel van een structurele
aanpak van de oorzaken van armoede. Armoede lost zich immers niet vanzelf op. De nu
voorspelde groei van werkgelegenheid biedt kansen voor mensen in deze situatie, maar
meer werk betekent echter niet dat iedereen werk heeft/krijgt. Een belangrijke
constatering in de analyse is dat er een grote variatie bestaat in de hier besproken
doelgroep. Opmerkelijk is dat de meerderheid van de ouders in armoede, inkomen uit
werk heeft. Die bevinding moet meespelen bij het te voeren beleid. Nieuwe (gedrags)wetenschappelijke inzichten bieden kansen om het beleid effectiever in te zetten.

134

Voor treffende voorbeelden zie Inclusieve stad, citydeal (2016), Doen wat nodig is p.17 e.v.

64

Via een brede (integrale) aanpak moet het mogelijk zijn om het aantal kinderen dat
opgroeit in armoede verder terug te dringen. Maatwerk en doeltreffendheid zijn volgens
de raad belangrijke uitgangspunten bij het te voeren beleid en in de uitvoering.
Standaardoplossingen passen niet, ieder huishouden kent eigen knelpunten en
oplossingsmogelijkheden. Er is vaak ook sprake van stapeling van problemen. Daarbij
zal ook “achter de voordeur moeten worden gekeken”. Het is van belang dat lokale
professionals samen met het gezin passende oplossingen kunnen vinden.
Er zijn in dit werkveld ook andere organisaties actief die voorzieningen en ondersteuning
bieden in geval van armoede onder kinderen. De rol van het maatschappelijk
middenveld nam de afgelopen jaren toe. Dat is op zich zeer te waarderen, evenwel op
voorwaarde dat de overheid niet zwaar gaat leunen op diensten van die organisaties en
zichzelf terugtrekt. Wat de raad betreft is en blijft armoedebestrijding, en met name
armoede onder kinderen, een verantwoordelijkheid van de ouders, centrale overheid en
gemeenten samen. In de uitvoering hebben gemeenten een actieve uitvoerende en
regisserende rol. De landelijke overheid moet deze lokale verantwoordelijkheid
ondersteunen en faciliteren. Tegelijkertijd vraagt het belang van het kind dat naast
maatwerk, alle kinderen op een basispakket kunnen rekenen om gevolgen van armoede
te compenseren. Ook is het noodzakelijk dat het geld dat vanuit de Rijksoverheid
beschikbaar wordt gesteld aan gemeenten voor maatregelen ook daadwerkelijk wordt
ingezet. Vanuit het kind bezien mag de woonplaats in Nederland geen verschil maken
om gelijke kansen te krijgen.
De raad is zich ervan bewust dat specialisten en ervaringsdeskundigen goed kunnen
aangeven welke heel praktische verbeteringenop op het niveau van de werkvloer nodig
zijn om armoede onder kinderen effectief en structureel aan te pakken. Hij heeft bij de
voorbereiding van dit advies het beeld gekregen dat er op lokaal niveau, mede
ingegeven door nieuwe verantwoordelijikheden en door bezuinigingen, veel innovaties
tot stand komen op het terrein van armoede en schulden. De raad formuleert in dit
advies dan ook voorstellen om het beleid te verbeteren en de uitvoering van huidige
instrumenten effectiever te laten zijn.
Deze pragmatische en agenda-vormende benadering neemt niet weg dat hij in dit advies
een aantal systeemknelpunten signaleert en benoemt die volgens de raad ook moeten
worden opgepakt om ervoor te zorgen dat kinderen zoveel als mogelijk opgroeien
zonder armoede. De raad heeft richt zich in dit advies vooral op verbeteringen binnen
het bestaande Nederlandse stelsel. Omdat aanpassingen op systeemniveau of met
betrekking tot de inrichting van stelsels (zoals sociale zekerheid, voorzieningen en
belastingen) ook andere sociaaleconomische dossiers raken voert het wat de raad
betreft te ver om via dit advies over het terugdringen van armoede onder kinderen
verstrekkende uitspraken over deze onderwerpen te doen zonder dat eerst de
consequenties op hun merites konden worden beoordeeld binnen de tijd en ruimte voor
de behandeling van deze adviesaanvraag.
6.2

Beantwoording vragen adviesaanvraag SZW

Hieronder worden de vragen van de staatssecretaris puntsgewijs beantwoord.
Aansluitend gaat de raad in op een aantal gesignaleerde knelpunten en verbindt daaraan
aanbevelingen. Door deze vormgeving is het onvermijdelijk dat er enige overlap
optreedt in de tekst. Op de betreffende onderdelen wordt zoveel mogelijk naar de
gerelateerde teksten in eerdere hoofdstukken verwezen.

65

a) Wie zijn de kinderen die risico lopen? Wat is de invloed van de financiële positie van
ouders met een laag inkomen op investering in welzijn en ontwikkeling van hun
kinderen?
- Er zijn op landelijk en internationaal niveau verschillende definities van armoede in
omloop met nogal verschillende uitkomsten qua aantallen. Door het CBS en SCP wordt
uitgegaan van een definitie die gebaseerd is op een uitwerking van “inkomens”-armoede
en het gaat om het onvoldoende geld om een bepaald consumptieniveau te realiseren
dat in Nederland als minimaal noodzakelijk wordt geacht. Voor een nadere specificatie
van de betrokken kinderen en de financiële positie van ouders met een laag inkomen
wordt verwezen naar hoofdstuk 2 en de SER infographic hierin.
- Er kan onderscheid worden gemaakt tussen feitelijke armoede en risico op armoede
Met betrekking tot de feitelijke armoede valt op dat bijna zestig procent van de kinderen
in armoede werkende ouders hebben (loondienst of zelfstandig) die onvoldoende
inkomen hebben uit arbeid of te weinig overhouden. Het andere deel van de kinderen
heeft ouder(s) met een uitkering zoals bijstand, WW, WAO/WIA, pensioen. Er zijn
volgens het SCP meer dan 600 duizend personen die drie jaar of langer in armoede
verkeren. Een groep waarvoor armoede waarschijnlijk een structureel karakter heeft.
Volgens het CBS gaat het in 2015 om ongeveer 125 duizend kinderen in huishoudens
met een langdurig laag inkomen. Armoede onder kinderen betreft een structureel en
hardnekkig probleem: sinds het jaar 2000 betreft het armoedeprobleem steeds tussen
de acht en twaalf procent van de kinderen in Nederland. Tegelijkertijd is er sprake van
een behoorlijke dynamiek rondom armoede. Vooral in het eerste jaar van armoede lukt
het een meerderheid van de huishoudens om zich aan armoede te ontworstelen.
- Vooral kinderen in huishoudens die moeten rondkomen van een uitkering, met ouders
van niet-westerse achtergrond en eenoudergezinnen met uitsluitend minderjarige
kinderen lopen een hoog risico op langdurige armoede. Dit neemt niet weg dat
huishoudens met kinderen uit modale inkomensgroepen ook risico lopen op armoede;
door bijvoorbeeld stijgende (woon)lasten, schulden of grote levensgebeurtenissen zoals
ziekte, echtscheiding, overlijden partner, baanverlies, faillissement onderneming,
kunnen zij in relatief korte tijd in armoede terechtkomen.
- De financiële positie van de ouders beïnvloedt de ontwikkeling van kinderen op
verschillende terreinen in negatieve zin. Armoede in de kindertijd werkt door tot in de
volwassen leeftijd. Armoede onder kinderen draagt bij aan ongelijke kansen voor deze
kinderen. Ouders met een laag inkomen kunnen minder investeren in welzijn en
ontwikkeling van hun kinderen. Dit leidt onder andere tot minder kansen op
maatschappelijke deelname, lagere prestaties in het onderwijs, slechtere gezondheid en
meer kans op sociale uitsluiting. Armoede onder kinderen zorgt voor ongelijke kansen
op doorstroming naar onderwijs dat past bij hun talenten (de jongere kiest vanuit
financiële overwegingen een minder kostbare vervolgopleiding), en op daaraan
gerelateerd werk en inkomen op latere leeftijd. In paragraaf 2.4 en bijlage 4 is een
overzicht gegeven van de effecten van armoede onder kinderen op de korte en langere
termijn.

66

b) Wat zijn rollen en verantwoordelijkheden van ouders en rijk, gemeenten,
maatschappelijke organisaties, scholen en vrijwilligers; en hoe kunnen die elkaar
versterken? Wat is de samenhang van bestrijding van armoede onder kinderen met
andere domeinen; welke kansen biedt een integrale aanpak (op nationaal en lokaal
niveau)?
- In hoofdstuk 3 zijn de respectievelijke instrumenten en verantwoordelijkheden
geschetst van de verschillende partijen die betrokken zijn bij het terugdringen van
armoede onder kinderen. Het terugdringen van (de oorzaken en effecten van) armoede
onder kinderen is primair de verantwoordelijkheid van de ouders. Maar er is een relatief
grote en relatief constante groep arme kinderen waarvan de ouders hiertoe (tijdelijk)
niet of in onvoldoende mate in staat zijn. Armoedebestrijding is in die gevallen ook een
verantwoordelijkheid van de overheid.
-Het Rijk heeft de uitvoering van het armoedebeleid en de bestrijding van armoede
onder kinderen grotendeels gedecentraliseerd naar gemeenten. Bij de bestrijding van
armoede onder kinderen zijn op decentraal niveau verschillende partijen betrokken,
zowel publiek als privaat. Het Rijk is aanspreekbaar op de uitkomsten van het systeem
en heeft zich verbonden aan internationale doelstellingen om armoede te verminderen.
Het Rijk zet op nationaal niveau instrumenten in gericht op het versterken van de
economische en financiële zelfredzaamheid van mensen, en op het verminderen van de
effecten van armoede onder kinderen. Het Rijk faciliteert gemeenten en het
maatschappelijk middenveld via budgetten, subsidies en wet en regelgeving.
- Gemeenten zijn primair verantwoordelijk voor het benodigde maatwerk en de
uitvoering van het armoedebeleid en terugdringen van armoede onder kinderen. Lokaal
maatwerk is een belangrijk uitgangspunt, en komt tot uiting in verschillende lokale
accenten in beleid. Er vinden financiële bijdragen plaats, maar ook bijdragen in natura.
Er zijn veel verschillende lokale regelingen, en er vinden veel verstrekkingen plaats. Er
is sprake van een groot niet-gebruik en over de effectiviteit van lokale voorzieningen is
weinig bekend. Over de voorzieningen van gemeenten en de noodzaak om de
effectiviteit te vergroten, zie ook paragraaf 5.4.
- In paragraaf 4.4 is uiteengezet dat het terugdringen van armoede ingebed zou moeten
zijn in een brede benadering van het sociaal domein. De transitie van het gemeentelijke
sociaal domein door de drie decentralisaties moet uiteindelijk uitmonden in een integrale
benadering van kwetsbare burgers. Een integrale aanpak behelst wat de raad betreft dat
er afstemming over en weer tussen betrokken partijen plaatsvindt en dat instrumenten
en beleid van Rijk en gemeenten elkaar onderling versterken
-Op lokaal niveau wordt rondom het kind al samengewerkt met het onderwijs. De
samenwerking verschilt per onderwijstype en per gemeente. Onderwijs is een
belangrijke partner bij het signaleren en bestrijden van sociale uitsluiting. Soms is een
school ook oorzaak van hoge kosten voor de doelgroep. In paragraaf 5.3.3 wordt nader
ingegaan op het verbeteren van de samenwerking met het onderwijs.
- Er wordt op lokaal niveau ook samengewerkt tussen gemeenten en het
maatschappelijk middenveld. De intensiteit van die samenwerking verschilt per
gemeente en per organisatie, maar neemt overal toe. Daarbij spelen politieke
overwegingen, beschikbaarheid van financiën, uitvoeringskosten en verwachte

67

effectiviteit een rol. De samenwerking tussen lokale partijen vraagt om goede
coördinatie en onderlinge afstemming.
Conclusies en aanbevelingen naar aanleiding van vraag b
- Wat de raad betreft is en blijft armoedebestrijding, en met name armoede onder
kinderen, een verantwoordelijkheid van ouders, Rijksoverheid en gemeenten. Daarnaast
hebben scholen en maatschappelijk middenveld een belangrijke rol. Ouders moeten naar
vermogen alles doen om zich te ontworstelen aan armoede en een inzet plegen om
gebruik te maken van beschikbare voorzieningen. In de uitvoering van het
armoedebeleid hebben gemeenten een actieve rol. De Rijksoverheid moet deze lokale
verantwoordelijkheid ondersteunen en faciliteren.
- De rol van het maatschappelijk middenveld in de ondersteuning van arme kinderen
nam de afgelopen jaren toe. De bijdrage van het maatschappelijk middenveld is
waardevol en in de praktijk vaak onmisbaar. Scholen, maatschappelijk middenveld en
vrijwilligers hebben een belangrijke aanvullende rol zoals signalering, informele opvang,
tijdelijke overbrugging. De raad constateert dat zulke instellingen, in combinatie met de
gemeente, in staat zijn gericht maatwerk te leveren doordat zij kijken naar de noden
van het kind en gezin. Het maatschappelijk middenveld heeft eigen
verantwoordelijkheden en moet vooral verantwoording afleggen aan eigen leden. De
vrijheid om eigen kaders te stellen kan wellicht ook bijdragen aan innovaties bij de
aanpak van armoede onder kinderen.
-Het is zaak dat gemeenten en maatschappelijk middenveld goed op de hoogte zijn van
elkaars aanbod, naar elkaar doorverwijzen, en goede praktijken actief met elkaar
uitwisselen. Zie ook het voorstel voor een armoederegisseur hierna. Uiteindelijk is een
doelmatige en effectieve besteding van middelen voor organisaties in het
maatschappelijk middenveld ook van groot belang. Het is echter niet wenselijk dat de
overheid te zwaar gaat leunen op diensten van die organisaties en zichzelf terugtrekt.
De integrale ondersteuning aan arme kinderen mag niet afhankelijk zijn van charitas.
- Scholen moeten alert(er) zijn op verborgen armoede bij kinderen, en bijdragen aan
signalering en preventie via afspraken met gemeenten. De aandacht van het onderwijs
voor kwetsbare kinderen gerelateerd aan armoede moet worden versterkt en niet
vrijblijvend zijn. Het onderwijs heeft een eigen verantwoordelijkheid en heeft
autonomie. Het Ministerie van OCW wordt gevraagd sturingsmogelijkheden te benutten,
waardoor bijvoorbeeld gemeenten en scholen vanzelfsprekender tot samenwerking
komen bij het terugdringen van armoede onder kinderen. Gemeenten moeten het
makkelijker maken voor onderwijspersoneel om meldingen te doen en adequaat, indien
nodig gezamenlijk, actie op de melding te nemen (zie ook aanbeveling lokale regisseur).
Het signaleren door scholen zou niet tot extra werk voor docenten behoeven te leiden of
tot een nieuwe taak voor scholen. Het onderwijs moet overigens voorkomen dat kosten
voor onderwijsdeelname onnodig oplopen (op de rol van scholen wordt in paragraaf
5.3.3 nader ingegaan)
- Maatwerk is een belangrijk uitgangspunt voor het beleid en de noodzakelijke
ondersteuning. Vanuit het kind bezien zou de woonplaats echter geen verschil moeten
maken om gelijke kansen te krijgen. Arme kinderen moeten wat de raad betreft op een
nader te bepalen basispakket kunnen rekenen om gevolgen van armoede te
compenseren. Denkbaar is dat er aanvullend lokaal nadere inkleuring plaatsvindt,
vanwege lokale omstandigheden of samenstelling van de doelgroep (bijvoorbeeld kort

68

en of langdurig in armoede, leeftijd van de kinderen ed.). Het geld dat vanuit de
Rijksoverheid beschikbaar wordt gesteld aan gemeenten voor deze voorzieningen moet
vervolgens ook toereikend zijn en daadwerkelijk wordt ingezet.
- Kwantitatieve reductiedoelstelling op Rijksniveau
Deze verantwoordelijkheidsverdeling vereist een robuust maar ruim landelijk kader op
Rijksniveau, waarin middelen worden gekoppeld aan de gemiddelde jaarlijkse landelijke
reductiedoelstelling naar rato uitgewerkt per gemeente. De focus van een kwantitatieve
doelstelling wordt hierna nog uitgewerkt.
c) Is het Nederlandse instrumentarium voldoende geëquipeerd om armoede onder
kinderen tegen te gaan?
-Uit het relatief constante percentage armoede onder kinderen blijkt dat het
Nederlandse instrumentarium in de laatste decennia onvoldoende in staat is gebleken
om armoede onder kinderen structureel terug te dringen. Dit hangt samen met het
stelsel van belastingen en toeslagen: Nederland kent een relatief ongerichte vorm van
herverdeling. Mogelijk is wel een (nog) hoger percentage armoede onder kinderen
voorkomen; anderzijds is het nog niet gelukt om armoede onder kinderen substantieel
te verminderen. De instrumenten om armoede onder kinderen terug te dringen kunnen
in drie categorieën worden verdeeld:
a) Compensatie van armoede specifiek voor kinderen
b) Inkomensondersteuning van ouder(s) (uitkeringen en inkomensbeleid)
c) Overig overheidsbeleid (re-integratie, schuldhulpverlening, etc.)
Ad a) Het bereik van hulp aan kinderen in natura is deels onbekend en nog in opbouw.
Hoewel het Kindpakket in steeds meer gemeenten wordt aangeboden is dit in de helft
van de gemeenten nog niet het geval. In de laatste jaren is in totaal 200 miljoen euro
extra voor de bestrijding van armoede toegekend. Bij toekenning van de laatste 100
miljoen vorig najaar is afgesproken deze in natura direct aan arme kinderen ten goede
te laten komen. Nog (lang) niet alle kinderen worden bereikt en het is ook niet duidelijk
welke effecten het Kindpakket heeft op armoede en daarmee samenhangende
problemen, zoals sociale uitsluiting en ongelijke kansen in onderwijs. Ook dalen de
cijfers van de kinderarmoede niet door verstrekkingen in natura. Het ledigen van de
noden vindt de raad van groot belang, tegelijkertijd moet worden gewerkt aan het
verminderen van oorzaken van armoede.
Ad b) Uitkeringen en inkomensondersteuning. Uitkeringen zijn niet meegegroeid met
stijgende lasten. Het inkomensbeleid van de overheid is onvoldoende effectief vanuit
armoedebestrijdingsperspectief. Het zeer complexe inkomensbeleid heeft soms ook
averechtse effecten (marginale druk, armoedeval, lastenverzwaring), in het bijzonder
voor ouder(s) met kinderen.
Ad c) Re-integratiebeleid van de ouder(s) van arme kinderen is primair gericht op
uitstroom uit de uitkering en stelt niet centraal dat werk voldoende gaat opleveren om
duurzaam uit de armoede te komen. Schulden worden onvoldoende voorkomen in een
vroeg stadium. Schulden worden ook vergroot door de sterke positie van schuldeisers
(waaronder in de eerste plaats de overheid) en een eenzijdige focus op financiële
sancties. Schuldhulpverlening zou vooral moeten bijdragen aan duurzame
gedragsverandering en financiële zelfredzaamheid.

69

d) Waar liggen er mogelijkheden tot verbetering en tot verhoging van effectiviteit met
het oog op het realiseren van de beoogde doelen?
-Een belangrijk uitgangspunt is dat voorkomen van armoede onder kinderen en de
daarmee samenhangende effecten beter en effectiever is dan genezen. Het door de
overheid investeren in de ontwikkeling van (jonge) kinderen leidt aantoonbaar tot
vermindering van achterstanden (zie ook het SER-advies “Gelijk goed van start”). Door
in te zetten op het verminderen van het risico op armoede, multiproblematiek en
maatschappelijke uitval wordt op termijn ook het daarmee samenhangende extra
gebruik van collectieve voorzieningen zoals zorg en inkomensvoorzieningen verminderd.
Positief geformuleerd wordt door het investeren in kinderen de basis gelegd voor de
arbeidsparticipatie en economische groei van de toekomst.
-Het beoogde doel is het verdergaand terugdringen van armoede onder kinderen. De
raad vindt dat een ambitieuze inspanning en doelstelling van de overheid, in
samenwerking met alle andere betrokken partijen, noodzakelijk is. Gezien het relatief
constante percentage arme kinderen (nu elf procent), en de veelheid van ingezette
maatregelen die nog te weinig effect lijken te hebben, is het nodig om concrete doelen
te stellen.
-De eerder geschetste verantwoordelijkheidsverdeling vereist een robuust maar ruim
landelijk kader op Rijksniveau, waarin middelen worden gekoppeld aan de gemiddelde
jaarlijkse landelijke doelstelling, naar rato uitgewerkt per gemeente. De raad stelt voor
het percentage arme kinderen in de komende kabinetsperiode jaarlijks met een bepaald
percentage omlaag te brengen (structureel) 135.
-Dat vraagt allereerst om een goede nulmeting en operationalisatie van indicatoren en
meetbare resultaten. De kwantitatieve doelstelling moet wat de raad betreft de volgende
onderdelen bevatten:
−

Het verminderen van de oorzaken van armoede: voorkomen dat kinderen die
een risico lopen daadwerkelijk in armoede te komen en daaraan een
kwantitatieve doelstelling verbinden.

−

Het realiseren van zoveel mogelijk gelijke kansen voor alle kinderen. Gedacht
kan worden aan een operationalisatie van ”kans-armoede” met aandacht voor
toegankelijkheid van onderwijs, schoolprestaties en de opbouw van sociaal
kapitaal. Het gaat om bouwstenen voor de sociaaleconomische ontwikkeling later
in het leven 136.

−

Compenseren van de gevolgen van armoede bij kinderen die nu reeds te maken
hebben met armoede. Daarbij kan onderscheid worden gemaakt tussen kinderen
die kortstondiger te maken hebben met armoede en kinderen die langdurig
opgroeien in armoede. Daarbij moet ook het niet-gebruik van
inkomensondersteunende maatregelen en Kindregelingen -en pakketten
aanzienlijk worden verminderd.

135
Nederland heeft zich via de EU 2020 doelstelling al gecommitteerd aan 100.000 mensen minder kans
op armoede of sociale uitsluiting. Dit is geoperationaliseerd in 100.000 minder huishoudens zonder werk.
Bij de laatste voortgangsrapportage van SZW (NHP 2016) bleek dat deze doelstelling ver achterloopt, er
zijn nu 67.000 meer huishoudens zonder werk. Zie ook paragraaf 4.3.
136
In paragraaf 2.4 is een opsomming van de korte en langere termijn effecten van armoede op kinderen
opgenomen

70

−

Het reduceren van langdurigere armoede (groep in armoede> 3 jaar). Op basis
van het niet-veel-maar-toereikend criterium van het SCP zijn er nog geen
gegevens beschikbaar over langdurige armoede onder kinderen, deze dienen
eerst ontsloten te worden.

−

Verminderen van de duur van kortdurende armoede (groep die 0-2 jaar te
maken heeft met armoede). Een kortstondige periode van armoede is niet altijd
te vermijden, maar de duur van dergelijke situaties moet naar een structureel
lager niveau. De duur van de armoede onder kinderen mag niet langer zijn dan
maximaal een jaar

−

Om de kwantitatieve doelstelling te realiseren is het noodzakelijk dat mensen
worden gestimuleerd om te werken en daarmee voldoende inkomen realiseren.
De kwantitatieve doelstelling voor het verminderen van armoede onder kinderen
moet richting geven aan het beleid en daaruit voortkomende effecten, los van
het effect van de stand van de economie.

Naast een kwantitatieve doelstelling kunnen ook kwalitatieve doelstellingen worden
geformuleerd.
-Voorts vindt de raad dat elke categorie van de huidige instrumenten een betere
vormgeving moeten krijgen
− Compensatie van armoede specifiek voor kinderen (zie paragraaf 5.3.1)
− Inkomensondersteuning van ouder(s) (uitkeringen, inkomensbeleid, toeslagen et
cetera) (zie ook paragrafen 5.3.1 en 5.3.2)
− Overig overheidsbeleid (re-integratie, schuldhulpverlening, etc.) Nieuwe
(gedrags-)wetenschappelijke inzichten bieden kansen om het beleid effectiever
in te zetten (zie paragrafen 5.3.1 en 5.3.4 en 5.3.5)
Gerichte afstemming is nodig tussen overheidsniveaus met duidelijke afspraken wie op
welk niveau welke actie voor het terugdringen van armoede onder kinderen moet
ondernemen. Daarbij hoort ook het garanderen van de capaciteit (expertise en
middelen) om daar vorm aan te geven. Teveel wordt verwacht van gemeenten, zonder
daar minimumeisen aan te stellen. Maatwerk moet voorop staan, maar het moet wel
(kunnen) worden gerealiseerd.
e) Wat kunnen we leren uit andere landen, met name over goede voorbeelden van
beleid?
Uit hoofdstuk 2 kwam naar voren dat vooral de Noord-Europese landen lage
armoedepercentages onder kinderen hebben. Het ligt dan ook voor de hand om van die
landen te kunnen leren. Er zijn interessante elementen te vinden in de
socialezekerheidsstelsels van Scandinavische landen, maar omdat armoedebestrijding
over vele instrumenten en partijen gaat, zullen beleidsstrategieën uit andere landen niet
zonder meer toepasbaar zijn in de Nederlandse context. Door historische verschillen in
structuur, cultuur en politiek hebben landen zich verschillend ontwikkeld wat betreft
regelingen van sociale zekerheid en arbeidsmarkt.
Denemarken, Zweden, Finland en Noorwegen geven relatief het meeste uit aan
socialezekerheidsregelingen voor families, wat past bij het sociaaldemocratische

71

regimetype. Dit regimetype kent een relatief uitgebreide sociale zekerheid 137, 138.
Uitkeringen zijn niet gereserveerd voor de kanslozen en kansarmen, maar beschikbaar
voor alle burgers. Uitkeringen zijn genereus en duren zo lang het risico zich
manifesteert. Om de kosten te beperken en de sociale integratie te bevorderen wordt
echter wel geprobeerd uitkeringsontvangers zo snel mogelijk aan werk te helpen via
maatregelen gericht op activering. Het financiële draagvlak wordt in deze landen verder
vergroot door de hoge arbeidsdeelname van vrouwen, die voor een groot deel in de
niet-commerciële dienstverlening (onderwijs, zorg) werken. Door de omvang e
collectieve sector zijn hoge heffingen noodzakelijk en is private verzekering in dit
systeem minder van belang. Het sociaaldemocratische regime richt zich op het
verkleinen van sociale verschillen door het reduceren van marktafhankelijkheid.
Gemeenten hebben een grote autonomie bij het organiseren van het sociale beleid. Er
lijkt dus een verband te zijn tussen de mate van sociale welvaart en armoede; landen
die relatief meer uitgeven aan socialezekerheidsregelingen en waar ouders een grotere
arbeidsdeelname hebben, zijn ook de landen met het laagste aandeel kinderen met een
risico op armoede of sociale uitsluiting.
In hoofdstuk 3.4 is beschreven dat Zweden succesvol een gecombineerde strategie
hanteert van gulle sociale voorzieningen en steun voor werkende moeders. Daar is de
impact van werk voor moeders op het terugdringen van armoede onder kinderen veruit
het grootst. Hiermee wordt onderstreept dat beleid gericht op arbeidsactivatie een
belangrijke pijler is voor het zich kunnen ontworstelen uit armoede. Het effect van
werkhervatting of urenuitbreiding is groter als beide ouders werken in plaats van een
ouder, mits het inkomen dan toereikend is (zie ook Nibud in paragraaf 4.3.2).

f) Wat is de participatie en inkomenspositie van de ouders; hoe kan de economische
positie van de ouders worden versterkt teneinde negatieve effecten op kinderen te
voorkomen?
De armoede van kinderen is de armoede van de ouders. Beleid en instrumenten gericht
op het terugdringen armoede onder kinderen moet ook ingaan op het verminderen van
armoede onder de ouders van deze kinderen. Dit gebeurt met name in
verbetervoorstellen voor de categorieën instrumenten van beleid zoals hiervoor
genoemd onder 2) en 3).
Na het eerste jaar in armoede stroomt circa zestig procent van mensen weer uit de
armoede. Maar na twee jaar stroomt nog maar twintig procent van de mensen uit
armoede. Om langdurige armoede te voorkomen is vooral inzet nodig gedurende het
eerste jaar. Het armoedebeleid moet zo worden ingericht dat men snel in actie kan
komen, en er op gericht zijn om juist mensen die met beginnende inkomensproblemen
en bijvoorbeeld schulden kampen, tijdig te ondersteunen en op weg te helpen. Ook is
voorkomen van terugval noodzakelijk, dat vraagt om langer durende ondersteuning van
mensen. Zie ook paragraaf 5.3.1 met betrekking tot effectiever schuldhulpbeleid.
Voor beide situaties kan gewezen worden op het belang van voldoende banen, stabiele
banen en voldoende uren.

137

Esping-Andersen, G. (1990) The Three Worlds of Welfare Capitalism.

138

Vrooman,J.C. (2009) Rules of Relief. Institutions of social security, and their impact.

72

6.3

Aanvullende verbetervoorstellen

In de voorgaande beantwoording van de vragen van de staatssecretaris is een groot
aantal conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan. In deze paragraaf worden deze
aanbevelingen verder uitgewerkt en aangevuld.
De raad meent dat de eerste inzet van de overheid erop gericht moet zijn om de noden
van kinderen te verminderen. Parallel daaraan moet erop worden ingezet dat ouders
zich aan armoede ontworstelen. Werk is daartoe de eerstaangewezen weg. Werk moet
lonen is en blijft een belangrijk uitgangspunt voor effectief armoedebeleid. Naast werk
moet worden gekeken naar een combinatie van maatregelen, waarin zowel de hoogte
van de inkomsten als van de lasten heroverwogen kunnen worden, plus maatregelen
zoals herziening toeslagen, het systeem rond schulden, betere banen en meer uren.
Verder verdient het toepassen van inzichten en bewezen effectieve methodieken vanuit
de gedragswetenschappen warme aanbeveling en dient dit verder te worden ontwikkeld.
De voornoemde voorstellen worden hieronder gerubriceerd naar de geadresseerde
partijen.
6.3.1 Decentraal beleid: compenseren en samenwerken
Vergroten kennis over de doelgroep
Het goed richten van beleid en instrumenten begint met goed inzicht in de doelgroepen
en verschijningsvormen van armoede. Wie zijn de kinderen die in armoede opgroeien,
welke kinderen hebben kort dan wel langdurig te maken met armoede? Er moet worden
ingespeeld op de variatie in de doelgroep. De indruk bestaat dat sommige doelgroepen,
zoals kinderen van huiseigenaren en werkende minima, structureel niet voldoende in
beeld zijn of komen voor voorzieningen die de gevolgen en oorzaken van armoede
compenseren of wegnemen. Het is belangrijk dat rijk en gemeenten samen naar
oplossingen zoeken en inzetten op kennisvergroting. Het kennismaken met de doelgroep
zelf of het betrekken van kinderen en jongeren bij het beleid kan gemeenten helpen
meer inzicht te krijgen en het beleid beter in te richten.
Tegengaan niet-gebruik
Een deel van de doelgroep maakt geen gebruik van bestaande regelingen door
onbekendheid. De raad roept gemeenten op om hieraan concrete doelstellingen te
verbinden. Bijvoorbeeld het verminderen van het niet-gebruik met een bepaald
percentage. En daar dan de nodige acties en middelen op in te zetten. Wat de raad
betreft gaat de aandacht vooral uit naar het beter bereiken van werkende minima
(waaronder mensen met tijdelijk werk en in kleine deeltijdbanen en zzp’ers die moeilijk
kunnen rondkomen). Het niet-gebruik en niet bereiken van deze doelgroep is nu al jaren
bekend. Het is nodig dat hierin nu grotere voortgang wordt geboekt. Mogelijk moet
soepeler omgegaan worden met inkomensafhankelijkheid van dergelijke regelingen,
door minder harde grenzen te bepalen (het wordt dan vaak alles of niets) maar meer
een glijdende schaal te hanteren en maatwerk te realiseren (bijvoorbeeld bij
Kindpakketten).
Verbeteren voorlichting en vereenvoudiging procedures
Gemeenten zullen in ieder geval beter moeten voorlichten over de regelingen en meer
inspanningen moeten verrichten zowel richting huishoudens met een uitkering als
werkende minima. Er moet worden ingezet op vereenvoudiging van de

73

aanvraagprocedures om zodoende meer arme kinderen en gezinnen te bereiken. Veel
aanvraagformulieren zijn nodeloos ingewikkeld. Voorgesteld wordt om het taalniveau
naar A2 te verlagen, bestanden meer te koppelen zodat automatische toekenning
plaatsvindt, en regelingen meer te bundelen.
Versnippering aanbod voor kinderen tegengaan
Veel gemeenten bieden een groot aantal verschillende (kleinere) regelingen aan. Het
bundelen van regelingen, zoals in het Kindpakket al wel gebeurt, maakt het eenvoudiger
om de doelgroep te informeren. De raad beveelt aan dat in alle gemeenten een
Kindpakket wordt ingevoerd. Harmonisatie van de voorwaarden voor gebruik van het
Kindpakket tussen gemeenten onderling vergroot de herkenbaarheid voor de doelgroep
en gelijke kansen op ondersteuning (waarmee niet iedereen dezelfde besteding hoeft te
kiezen).
Effectiviteit meten
Sommige gemeenten laten de effectiviteit van het armoedebeleid beoordelen door het
opstellen van een lokale Armoedemonitor. Het verdient aanbeveling dat meer
gemeenten de effectiviteit van hun beleid laten beoordelen, in relatie tot de totale
doelgroep in armoede en groepen die risico lopen om in armoede te komen, zodat het
beleid kan worden bijgesteld. Dit geldt zeker voor de gemeenten waarin armoede onder
kinderen relatief veel voorkomt. Van veel instrumenten in het lokale armoedebeleid,
waaronder die gericht op vermindering van de gevolgen van armoede onder kinderen, is
per saldo nog niet duidelijk hoe zij concreet bijdragen aan de beoogde doelstelling
(maatschappelijke participatie) en of andere instrumenten wellicht effectiever zou zijn
(zie ook aanbeveling toepassen gedragswetenschap hierna).
De Rijksoverheid kan bevorderen dat er tussen gemeenten onderling gewerkt wordt aan
verdere kennisontwikkeling en uitwisseling. Dat kan op langere termijn ook betekenen
dat opnieuw gekeken moet worden naar de verhouding tussen generiek (Rijk) en
specifiek armoedebeleid (gemeenten). De raad signaleert dat er in het kader van dit
advies geen verdergaande uitspraken mogelijk zijn omdat er weinig bekend is over
effectiviteit van instrumenten.
Samenwerken met maatschappelijk middenveld
Armoedebestrijding wordt effectiever wanneer betrokken partijen samenwerken.
Gemeenten en maatschappelijk middenveld moeten afspraken maken over het
afstemmen van hun taken. Al naar gelang de lokale situatie kan vanuit
effectiviteitsoverwegingen een deel van de uitvoering (met bijbehorende middelen)
worden uitbesteed aan maatschappelijke organisaties om de doelen te bereiken.
Effectieve schuldhulpverlening
Ouders van kinderen hebben een eigen verantwoordelijkheid om schulden te
voorkomen, maar er zijn situaties waarin zij daar niet of minder toe in staat zijn.
Schulden gaan dan van kwaad tot erger. Schulden leiden tot een toename van het
aantal kinderen onder armoede en tot tastbare budgettekorten van het huishouden met
kinderen. Schulden kunnen soms dramatische gevolgen hebben voor kinderen
bijvoorbeeld bij huisuitzettingen van gezinnen. De maatschappelijke kosten hiervan zijn
groot en de kinderen worden de dupe, maar zijn hieraan niet schuldig. Vanuit het belang
van kinderen zouden dergelijke situaties te allen tijde voorkomen moeten worden 139.
139

Brief Ministerie VWS 21 december 2016, Cijfers maatschappelijke opvang. Het aantal kinderen (0-17
jaar) in de maatschappelijke opvang is gestegen van 2.500 in 2013 naar 4.000 in 2015. Het betreft
veelal kinderen in dakloze gezinnen.

74

Voor schuldhulpverlening geldt derhalve ook het motto voorkomen is beter dan
genezen. Het gaat om snel contact leggen met risicogroepen (vroegsignalering) met een
specifieke focus op levensgebeurtenissen en schulden. De raad stelt in dit licht tot
tevredenheid vast dat al vele gemeenten afspraken maken met woningbouwcorporaties,
zorgverzekeraars, energiebedrijven, en anderen om tijdig signalen over
betalingsachterstanden te bundelen. Het is wenselijk als een schuldeiser klanten
doorverwijst naar schuldhulpverlening. Uiteindelijk is dat in het belang van zowel klant
als schuldeiser. Een regievoerder kan dan tijdig en met meer kans van slagen minnelijke
trajecten aangaan met huishoudens met arme kinderen. Het inhouden van vaste lasten
op de uitkering of het overnemen van een schuld door gemeenten kan soms
noodzakelijk zijn.
Ook voor andere schuldeisers geldt dat zij aangesproken mogen worden op hun
medeverantwoordelijkheid bij het voorkomen van oplopende betalingsachterstanden en
of te makkelijk verschaffen van kredieten. Het kan het helpen om het minder
gemakkelijk te maken om schulden aan te gaan, bijvoorbeeld door het consequent
toepassen van nudges (het instellen van goede standaardopties, strengere regels voor
leningen, moeilijker maken om in het rood te kunnen staan).
Ook het aanbieden van financiële educatie, zodat mensen beter in staat zijn hun bij te
houden is gewenst. Juist in een omgeving waarin steeds meer digitaal (financieel)
verkeer plaatsvindt, is het raadzaam te bevorderen dat mensen voldoende competenties
ontwikkelen voor financiële zelfredzaamheid. De overheid kan een bijdrage leveren aan
het meer inzichtelijk maken van administratie van burgers door meer eenduidigheid in
betalingen. Nu zijn er vele uitbetaalmomenten vanuit regelingen van gemeenten en
Rijksoverheid 140.
Mobility mentoring is een kansrijke benadering omdat samen met de betrokkenen wordt
gekeken wat het meest zou helpen. De centrale vraag bij de coaching via mobility
mentoring is: wat is er nodig om zonder geldstress te leven? Ingezet wordt op
opwaartse mobiliteit om armoede en schulden op te lossen. Dit leidt tot een nieuw
dienstverleningsconcept met bewezen goede resultaten in de VS 141. In dit traject wordt
onder andere ingezet op meer doelgericht handelen door deelnemers, bijvoorbeeld via
to do lijstjes, het belonen van behaalde resultaten (zowel beloningen voor resultaten op
de korte termijn, als voor gedrag dat op de langere termijn iets oplevert), een inzet op
het minimaal benodigde inkomen bij reintegratie en het na werkhervatting blijven
coachen van de deelnemers om terugval te voorkomen en gedragsverandering te
bestendigen. Het concept van mobility mentoring moet nog worden vertaald naar de
Nederlandse context. Momenteel vindt dat onder meer in Alphen aan den Rijn plaats.
Indien het concept aantoonbaar ook in Nederland werkt kan aanbevolen worden dit in
meerdere gemeenten in te voeren.
Bij schuldhulpverlening geldt dat ondersteuning niet moet ophouden op het moment dat
de problemen ogenschijnlijk zijn opgelost. Er is nogal eens sprake van uitval en terugval
tijdens en na een schuldentraject. Het is effectief wanneer de overheid de intrinsieke
motivatie van burgers aanspreekt en waar mogelijk helpt te verbeteren. Daarbij zou
budget coaching kunnen worden aangeboden aan het huishouden om herhaling te
voorkomen. Het terugvalpercentage kan worden verminderd als de hulpverlening niet

140

VNG, Divosa, NVVK, MO-groep (2016), Naar een betere aanpak van schulden en armoede.

141

Wetenschappelijke onderbouwing Mobility mentoring, zie voetnoten paragraaf 4.7.

75

direct stopt zodra men uit de schulden is gekomen. Onderdeel van het verminderen van
armoede onder kinderen moet derhalve een inzet zijn op duurzame uitstroom uit
schulden. Gemeenten moeten hierin worden gefaciliteerd door de Rijksoverheid.
Aandacht voor armoede en schulden op de werkvloer van bedrijven
Het verdient aanbeveling dat er ook in bedrijven aandacht bestaat voor de gevolgen van
een tekortschietend huishoudinkomen van een werknemer, of voor
schuldenproblematiek van de werknemers. Daarnaast helpt het om financiële problemen
bij werknemers bespreekbaar te maken op de werkvloer. Zo bieden
werknemersorganisaties trainingen aan waarbij geldzorgen bespreekbaar worden
gemaakt en werknemers worden geholpen hun belastingen en toeslagen in te vullen en
hun financiën op orde te krijgen. Werkgevers kunnen bijvoorbeeld helpen het nietgebruik van minimaregelingen te verminderen door hun werknemers zonodig door te
verwijzen. Of zelf tijdelijke overbruggingsvoorzieningen te treffen met de werknemer, al
naar gelang de situatie. Voor werknemers in armoede met een deeltijdbaan kan
urenuitbreiding een oplossing zijn.
Een armoede-regisseur per gemeente
De raad vindt het wenselijk dat er voor de komende kabinetsperiode een armoederegisseur (coördinator) per gemeente (of regio) aanspreekbaar wordt voor het realiseren
van de landelijke kwantitatieve doelstellingen vertaald naar lokaal niveau. Gedacht
wordt aan een creëren van een coördinatiefunctie van waaruit erop wordt toegezien dat
de doelgroep beter wordt bereikt (vooral kinderen van werkende minima), de
aanvraagprocedures worden verbeterd, versnippering van het aanbod en dienstverlening
wordt tegengegaan en de effectiviteit wordt gemonitord of voorstellen worden gedaan
voor het ontwikkelen van nieuwe effectieve werkwijzen.
Het gaat de raad er vooral om dat de coördinatie goed wordt geregeld. Alle organisaties
betrokken bij de bestrijding van armoede onder kinderen (naast gemeenten, het
onderwijs, maatschappelijk middenveld) moeten, met behoud van eigen
verantwoordelijkheid, hun activiteiten onderling makkelijk kunnen afstemmen en goed
naar elkaar doorverwijzen. Dit zal het niet-gebruik tegengaan en onnodige
armoedesituaties of opbouw van schulden verminderen. De Rijksoverheid wordt
gevraagd deze coördinatiefunctie te stimuleren en/of financieel te faciliteren.
Afspraken Rijk- gemeenten
De Rijksoverheid wordt gevraagd de aanbevelingen over gemeenten in overleg met
gemeenten uit te werken. Als gemeenten hun bereik vergroten moeten ze voldoende
capaciteit hebben om de vraag aan te kunnen. Het betreft zowel voldoende kennis en
capaciteit bij front en backoffice, zowel bij een sociaal wijkteam als bij de
schuldhulpverlening. Dit vergt tevens voldoende middelen.
6.3.2 De Rijksoverheid
Armoedebeleid behoeft bijstelling
De raad constateert dat het armoedebeleid van de Rijksoverheid en gemeenten veelal
inkomensafhankelijke voorzieningen (en inkomensafhankelijke ontheffingen van
belastingen en heffingen) betreft. Dat leidt tot een armoedeval, waardoor (meer)
werken financieel niet altijd loont, zeker als slechts één ouder gaat werken.
De regelingen beperken de armoede voor gezinnen, maar kan meer (uren) werken
ontmoedigen. Wanneer gemeenten inkomensgrenzen met een glijdende schaal
hanteren, kunnen werkenden beter worden ondersteund. Bij het terugdringen van

76

armoede onder kinderen moet ook meer dan nu aandacht uitgaan naar de gevolgen van
armoede op de kansen van kinderen. Dan gaat het bijvoorbeeld om deelname aan
school en schoolprestaties, en het functioneren van het kind op latere leeftijd. Dit vraagt
om een gerichte aanpak om gelijke kansen voor kinderen te realiseren.
Inkomensondersteuning vereenvoudigen en gerichter inzetten
Door het scherper richten van de inkomensondersteuning, bijvoorbeeld via toeslagen, op
de groep die deze het meest nodig heeft, kan het aantal mensen dat financiële
ondersteuning ontvangt, worden beperkt en kunnen de vrijvallende middelen worden
ingezet om armoede tegen te gaan. Het meer richten van toeslagen moet in samenhang
met de armoedeval worden uitgewerkt. Om toeslagen effectiever te laten zijn bij de
bestrijding van armoede, zou deze invalshoek moeten worden meegenomen bij een
eerstvolgende fundamentele hervorming van het stelsel. Tot die tijd zouden praktische
aanpassingen kunnen plaatsvinden. Hierbij verdient met name de groep huishoudens
met inkomen uit werk aandacht (werkende minima). Zij moeten beter in beeld worden
gebracht en beter worden bereikt. Ook denkbaar is een vorm van directe financiering
van de instellingen in plaats van de huidige systematiek. Zo wordt momenteel voor de
kinderopvangtoeslag onderzocht of deze kan verdwijnen en de kinderopvangorganisaties
vanaf 2019 direct door de overheid kunnen worden bekostigd met een
inkomensafhankelijke eigen bijdrage van de ouders. Bij een succesvolle aanpak is
directe financiering ook mogelijk bij de zorgverzekering.
Kindregelingen
Voor de kindregelingen geldt dat sprake is geweest van een sterke vereenvoudiging
door het bundelen van het aantal regelingen tot de kinderopvangtoeslag, de
combinatiekorting, het kindgebonden budget en de kinderbijslag. Hierbij kan worden
onderzocht of de middelen sterker kunnen worden gericht om de armoede onder
kinderen te bestrijden. Voor de kinderopvang geldt dat de eerste vier jaren relatief duur
zijn (door volledige dagopvang). De raad heeft in zijn advies over kindvoorzieningen
geadviseerd om kinderen met een achterstand in aanmerking te laten komen voor extra
stimuleringsprogramma’s(VVE) met een aanbod van zestien uur per week en in
aanvulling daarop voor alle kinderen van twee tot vier jaar, ongeacht of hun ouders
werken, tot een aanbod van zestien uur per week te komen, met een eigen bijdrage van
ouders 142.
Automatische koppeling toeslagen aan life-events
Grote gebeurtenissen in het leven, zoals echtscheiding, baanverlies hebben invloed op
de inkomenssituatie. Veel mensen zijn daarop niet goed voorbereid, onvoldoende op de
hoogte van inkomensregelingen, of missen dan het overzicht. Dit kan tot armoede en
schulden leiden. In dergelijke situaties kan er recht op toeslagen ontstaan. In de
zogenoemde Citydeal wordt voorgesteld om toeslagen automatischer te koppelen aan
life-events waarvan instanties vrij snel, digitaal, op de hoogte kunnen zijn. Dit zou
kunnen plaatsvinden door data van inwoners automatisch te koppelen, zonder
tussenkomst van instanties of personen (UWV, SVB, belastingdienst, gemeentelijke
diensten). Hiermee kan meer automatisch de inkomenssituatie van betrokkenen worden
aangepast aan de nieuwe situatie. Het voorkomt het onnodig uitblijven van toeslag of te
lang uitbetalen van een niet meer toepasselijke toeslag. 143

142

Gelijk goed van start (2016). SER-advies over kindvoorzieningen.

143

Inclusieve stad, City Deal (2016), Doen wat nodig is, experimenten die maatwerk mogelijk maken.

77

Vaste lasten in relatie tot het besteedbaar inkomen
De raad heeft in hoofdstuk 5 vastgesteld dat veel gezinnen met een laag inkomen of
met schulden moeite hebben om rond te komen. Er is gewezen op de constateringen
van het Nibud en SCP dat het besteedbaar inkomen van bepaalde huishoudens met
kinderen tekortschiet in relatie tot de gestegen vaste uitgaven die deze huishoudens
hebben. Ook zijn financiële tekorten bij bepaalde groepen huishoudens vastgesteld in de
nieuwste budgetberekeningen van het Nibud en in een aantal recente lokale minimaeffect rapportages; in die rapportages zijn lokale, aanvullende maatregelen gericht op
ondersteuning van een laag inkomen verdisconteerd.
Het netto-inkomen uit werk zou voldoende moeten opleveren om daarvan noodzakelijke
uitgaven te betalen en sociaal te participeren. Dat geldt ook voor mensen die afhankelijk
zijn van een (bijstands-) uitkering. De Raad constateert dat dit, ondanks het gevoerde
armoedebeleid, niet altijd het geval is. De Raad constateert ook dat, mede doordat
regelingen die voorzien in inkomensondersteuning inkomensafhankelijk zijn, werk of
meer werken veelal niet voldoende loont vanuit een (bijstands)uitkering.
Uit de eerdere analyse in dit advies blijkt dat het zowel gaat om bepaalde huishoudens
in de bijstand als om bepaalde groepen werkenden met een inkomen uit werk van
minimum tot modaal niveau. Voor beide categorieën zijn zowel persoonsgebonden
factoren als een samenspel van uiteenlopende institutionele regelingen (zoals de
kindregelingen, de inkomensafhankelijke afbouw van de toeslagen, de berekening van
het sociaal minimum en de inkomensafhankelijke regelingen van gemeenten) relevant.
Bovendien is er sprake van een spanning tussen het waarborgen van een
minimuminkomen en tegelijkertijd het waarborgen dat werk vanuit een uitkering gezien
altijd financieel loont, want een aanpassing in de hoogte van de uitkering heeft ook
direct gevolgen voor de mate waarin werk loont vanuit de uitkering. Hier zijn geen
‘gemakkelijke’ oplossingen voorhanden; dit vraagstuk reikt verder dan de onderhavige
adviesaanvraag en vraagt een diepgaander behandeling. De Raad adviseert daarom
apart naar dit vraagstuk te kijken en na te gaan welke oplossingen effectief zijn om tot
een structurele aanpak (en preventie) van tekorten in huishoudens met kinderen te
komen 144.
Mensen zijn er het meest mee geholpen als zij werk verwerven dat voldoende
besteedbaar inkomen oplevert om uit de armoede te komen. De raad vraagt
nadrukkelijk ook aandacht voor de groep van werkende ouders in het armoedebeleid
van vooral gemeenten. Gemeenten hanteren nu veelal zeer strikte (lage)
inkomensnormen, waardoor deze groep buiten de boot valt van het gemeentelijk
armoedebeleid (inkomensondersteuning en Kindpakketten) - als deze groep de weg naar
de gemeentelijke voorzieningen al vindt. De Raad beveelt aan dat gemeenten in hun
beleid aandacht besteden aan het bereik en de effectiviteit van het gemeentelijk
armoedebeleid voor de groep werkende minima met kinderen.
De raad wijst in dit verband ook op de sterke lastenstijgingen sinds 2008, die zijn
doorgevoerd om de overheidsfinanciën weer op orde te krijgen. Naar zijn oordeel helpt
stapsgewijze lastenverlichting en een verbetering van de doelmatigheid van het

144

Hierop vooruitlopend is een deel van de raad, de werknemersleden benoemd door de FNV, van

mening dat verhoging van het sociaal minimum noodzakelijk is om het armoedeprobleem bij
huishoudens met kinderen te verminderen.

78

belasting- en toeslagensysteem om armoede tegen te gaan en te zorgen dat werken
(meer) loont.
Met betrekking tot de hierboven genoemde institutionele regelingen verwijst de raad
naar de slotparagraaf van dit advies, waarin hij kenbaar maakt dat onderdelen van dit
advies verdere uitwerking verdienen in andere discussies en werkzaamheden van de
SER.
Bijzondere situaties, geen kinderen tussen wal en schip laten vallen
De raad vindt het kinderrechten perspectief bij armoede van groot belang. Kinderen
hebben recht op een toereikende levensstandaard, maar ouders hebben tegelijkertijd
recht op eerbiediging van de primaire verantwoordelijkheid voor kinderen. In paragraaf
4.7 is geschetst, dat er een kleine groep kinderen is die soms tussen wal en schip valt
en met ernstige armoede te maken heeft. Dat kan met name het geval zijn als ouders
geen verblijfsvergunning hebben, en kinderen de dupe worden van het feit dat deze
ouders op grond van de Koppelingswet geen aanspraak maken op sociale voorzieningen.
Dit kan leiden tot schrijnende noodsituaties waarin het gezin zonder inkomen en zonder
onderdak zit. Men valt veelal terug op de charitas. Gemeenten kunnen in dit soort
situaties op basis van artikel 16 lid 1 en 2 van de Participatiewet vanwege zeer
dringende redenen dan toch bijstand verlenen. De Centrale Raad van beroep heeft
echter geoordeeld dat dit niet goed valt te verenigen met het in het IVRK verankerde
recht op een levensstandaard die toereikend is voor een goede lichamelijke, geestelijke,
intellectuele, zedelijke en sociale ontwikkeling van het kind (artikel 27 IVRK) 145. Ook
heeft de CRvB een richtsnoer gegeven voor de hoogte van het bijstandsbedrag in dit
soort situaties 146. Uit aangedragen voorbeelden blijkt dat gemeenten hierbij maatwerk
weten te bieden maar dat er grote verschillen tussen gemeenten onderling zijn.
Aanbevolen wordt de jurisprudentie nog eens extra onder de aandacht van gemeenten
te brengen, waarbij onderstreept moet worden dat het bijstandsniveau moet worden
bepaald in het licht van de daadwerkelijke behoeften van kinderen en hun verzorgende
ouders.
Daarnaast geeft de raad ten aanzien van het door Nederland gemaakte voorbehoud bij
artikel 26 IVRK mee dat een uitzondering op het Koppelings(wet)beginsel, zodat deze
niet meer van toepassing is als er kinderen in het spel zijn, wellicht ook een (meer)
praktische begaanbare weg zou kunnen zijn.
6.3.3 Scholen
Onderwijs heeft een belangrijke rol bij de cognitieve en sociaal emotionele ontwikkeling
van kinderen. In de school wordt duidelijk dat armoede onder kinderen gevolgen heeft
voor schoolprestaties en kunnen meedoen (etc). Bij mentoren en zorgcoordinatoren in
het basis en voortgezet onderwijs bestaat over hun leerlingen vaak een algemeen beeld
van de domeinen die buiten de school relevant zijn voor prestaties, waaronder ook het
inkomen van een gezin.
De raad heeft bij de voorbereiding van dit advies geconstateerd dat de rol van scholen
door velen wordt benoemd, maar heeft geen uitgekristalliseerd beeld gekregen van die
rol. De inzet van scholen is teveel afhankelijk van de individuele initiatieven van
docenten en andere onderwijsmedewerkers. Eerder bleek al dat twee derde van de
scholen wel contact heeft met de gemeente over armoede van kinderen, maar dat dit
145

CrvB 24 jan 2006 ECLI NL CrvB 2006: AVO 197.

146

C. Forder, (2013/4), De peuter als bijstandsgerechtigde, NTM/NJCM Bulletin

79

veelal incidentele contacten zijn. De raad meent dat er te weinig duidelijkheid bestaat
over de rol van scholen, terwijl juist scholen intensief en langdurig contact hebben met
kinderen. De raad vindt het wenselijk dat scholen, niet vrijblijvend, onderdeel zijn van
de keten van instanties die armoede onder kinderen terugdringen. Volgens de raad
betekent dat in ieder geval dat scholen een belangrijke signalerende rol hebben te
vervullen wanneer het niet goed gaat met kinderen 147. Scholen en gemeenten moeten
eraan bijdragen dat ouders die in armoede leven de beschikbare hulp kunnen vinden
door ze te informeren over regelingen voor mensen met laag inkomen 148 Deze
verantwoordelijkheid van scholen zou door de Minister van OCW verder uitgewerkt
moeten worden. Daarvoor moeten scholen en het onderwijspersoneel ook handvatten
aangereikt krijgen.
Scholen moeten kinderen leren hoe ze verantwoord met geld moeten omgaan. Ook
kunnen scholen een bijdrage leveren aan het verminderen van de lange termijneffecten
van armoede door het verstrekken van gezond eten (effecten in paragraaf 2.4). Het
voordeel hiervan is dat er geen onderscheid hoeft te worden gemaakt tussen arme en
niet arme kinderen. De raad beveelt aan dit nader te doordenken en daarbij ervaringen
uit het buitenland te betrekken in relatie tot het vraagstuk compenseren van gevolgen
van armoede.
Er is een gedeelde verantwoordelijkheid van scholen en de ouders om de schoolkosten
beheersbaar te houden. Ook de overheid heeft daarin een verantwoordelijkheid. De
toenemende en niet meer weg te denken rol van ICT in het BO en VO leidt tot extra
kosten en relatief hoge kosten voor arme huishoudens. Als een ouder de vrijwillige
bijdrage niet kan betalen, moet deze het gesprek met de school kunnen aangaan. De
school moet zonodig ook doorverwijzen naar andere mogelijkheden voor ondersteuning
aan het kind in armoede. Hoewel er de nodige lokale voorzieningen (gemeenten/
maatschappelijk middenveld) bestaan om hierin te compenseren (ervan uitgaande dat
de doelgroep die weet te vinden), beveelt de raad aan meer fundamentele oplossingen
te verkennen om de schoolkosten te beperken.
Goed onderwijs speelt door het vergroten van de arbeidsmarktkansen een cruciale rol bij
de mogelijkheid voor kinderen om op latere leeftijd uit armoede te ontsnappen. Het
benutten van talenten biedt kinderen in armoedeperspectief op een betere toekomst.
Het verkleinen van verschillen in de kwaliteit van onderwijs (die dreigen te ontstaan in
plaatsen met wachtlijsten) vergroot de kansengelijkheid.
6.3.4 Toepassen gedragswetenschappelijke inzichten
In de analyse is gewezen op nieuwe inzichten vanuit de psychologie van schaarste en
stress. Er moet bij beleid en uitvoering rekening worden gehouden met “bandbreedte”
van mensen. Het gaat om het rekening houden met de gevolgen van armoede op
gedrag en oplossend vermogen. Dat betekent dat naast het weerbaarder maken van
mensen zij ook moeten worden geholpen en dat soms problemen moeten worden
overgenomen. Creëer bandbreedte om financiële druk te verminderen. Zelfredzaamheid
en armoede gaan niet altijd samen. Het idee van de rationele burger gaat niet altijd op.
Er is dus ook niet altijd sprake van “eigen schuld”, hoewel er wel onverstandig en
financieel ongezond gedrag bestaat. Bij het bevorderen van (financiële) zelfredzaamheid
147

Brief staatssecretaris Klijnsma aan de Tweede Kamer van 1 juli 2016, referentie 2016-0000149492,
p. 2.
148
http://www.nji.nl/nl/Kennis/Dossier/Sterke-basis-voor-de-jeugd/De-rol-van-degemeente/Kindgericht-armoedebeleid

80

kan, gebaseerd op wetenschappelijke inzichten, meer aandacht komen voor belonen van
goed gedrag van mensen in armoede, en overheidsbeleid dat meer uitgaat van
vertrouwen in plaats van wantrouwen. Dat heeft implicaties voor beleid en uitvoering.
6.3.5 Inzicht in effectiviteit opbouwen en deze inzichten toepassen
De raad roept het veld daarnaast op structureel de effectiviteit van werkwijzen te
vergroten. Door vraag te ontwikkelen naar onderzoek, maar ook door iedere innovatie in
het veld goed te monitoren en te evalueren zodat daar na afloop door iedereen van
geleerd kan worden. Het breder implementeren van werkwijzen zou pas moeten
plaatsvinden als dit bewezen effectief is. Daarbij moet altijd worden beseft dat het
uitrollen van een interventie of werkwijze nog nadere vertaling of aanpassing kan
vragen naar de lokale omstandigheden. Bij het ontwikkelen van nieuw beleid en/of het
ontwerpen van nieuwe projecten zou het goed zijn de volgende vragen te stellen:
- Op welk probleem is de interventie gericht?
- Wie hebben dit probleem?
- Hoe ziet de interventie eruit en wat vinden de betrokkenen daarvan?
- Waarom denken we (bedenkers, uitvoerders en doelgroepen) voorafgaand aan het
invoeren van de interventie dat deze bij deze groep(en) en bij dit probleem gaat
werken?
Gezien het grote belang van het realiseren van de door de raad voorgestelde
kwantitatieve doelstelling, gaat de raad ervan uit dat de overheid zal bijdragen aan het
vergroten van de wetenschappelijke inzichten (vraagzijde stimuleren) alsook de
implementatie van de inzichten blijft ondersteunen.
6.3.6 Tot slot
De raad heeft in dit advies het onderwerp armoede onder kinderen breed verkend.
Onderdelen daarvan zullen waarschijnlijk te zijner tijd terugkomen in andere discussies
binnen en werkzaamheden van de SER zoals met betrekking tot de sociale zekerheid. De
raad neemt zich voor om na te gaan welke onderdelen nog nadere doordenking vragen
en waar meerwaarde ligt voor zijn betrokkenheid.
In dit advies zijn suggesties gedaan voor praktische verbeteringen van het beleid, de
instrumenten, alsmede de uitvoering door de verschillende betrokken partijen. Geen
kind verdient het om in Nederland in armoede op te groeien.

Den Haag, 17 maart 2017

M.I. Hamer
voorzitter

V.C.M. Timmerhuis
algemeen secretaris

Bijlage 1
Adviesaanvraag SZW dd 30 juni 2016

Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

> Retouradres Postbus 90801 2509 LV Oen Haag

Aan de voorzitter van de Sociaal-Economische Raad
Mw. M. Hamer
Postbus 90405
2509 LK S GRAVENHAGE

• 1 1 • • 11 • l l · · l
1

1

1

11

1

1

1
1 1
11 1

• 1 • • 1 h • l • • 11
1

11

11

Postbus 90801
2509 LV Den Haag
Parnassusplein 5
T 070 333 44 44
F 070 333 44 00
www.rijksoverheid.nl

Contactpersoon
dhr. C. van Riel
T 070 333 58 06
CvRiel@minszw.nl

3 0 JUNI 2016

Datum
Betreft Adviesaanvraag over terugdringen armoede onder kinderen

mw. drs. F. Hussein MSc
T 070 333 49 63
FHussein@minszw.nl
Onze referentie
2016-0000156504

Geachte mevrouw Hamer,
Graag wil ik namens het kabinet de Sociaal-Economische Raad (SER) vragen om,
in samenwerking met het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), te adviseren
over hoe een samenhangend beleid te voeren ten einde de armoede onder
kinderen in Nederland terug te dringen. Hieronder licht ik mijn verzoek toe.
Aanleiding
Tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen (AFB) in de Eerste Kamer heeft
het lid Van Apeldoorn een motie ingediend over het terugdringen van armoede
onder kinderen en deze motie vervolgens aangehouden.
Daarna heeft een schriftelijk 1 en een mondeling 2 overleg plaatsgevonden.
Vervolgens zijn de AFB op 22 maart 2016 kort heropend waarbij de heer Van
Apeldoorn een gewijzigde motie3 heeft ingediend. De motie verzoekt de regering
om de SER te vragen om, samen met het SCP, te adviseren over hoe een
samenhangend beleid te voeren ten einde de armoede onder kinderen in
Nederland verregaand terug te dringen. Tevens verzoekt de motie de regering om
op basis van dit advies zo spoedig mogelijk met voorstellen te komen tot verdere
terugdringing van armoede onder kinderen. Ik heb het oordeel over deze motie
aan de Eerste Kamer overgelaten. Het kabinet heeft het tegengaan van armoede
onder kinderen hoog op de agenda staan en acht het van groot belang om de
beschikbare expertise te bundelen om te bezien hoe armoede onder kinderen
verder teruggedrongen kan worden. De Eerste Kamer heeft de gewijzigde motie
Van Apeldoorn c.s. vervolgens aanvaard.
Ontwikkeling kinderarmoede in Nederland
Regelmatig verschijnen er publicaties over de omvang en ontwikkeling van
armoede in Nederland. Het SCP en het CBS zijn de voornaamste partijen die
onderzoek doen naar vraagstukken omtrent armoede. Tot en met 2014
publiceerden zij tevens gezamenlijk het jaarlijkse Armoedesignalement. De meest
recente data over armoede onder kinderen komen uit de publicatie 'Armoede en
1

Kamerstukken I, 2015-2016, 34300, V
Kamerstukken I, 2015-2016, 34.300, Y
3
Kamerstukken I, 2015-2016, 34.300, AB
2

Pagina 1 van 7

sociale uitsluiting 2015' van het CBS. Daaruit blijkt dat het aantal kinderen in een
gezin met een laag inkomen in 2014 is gestegen. De stijging is aanzienlijk lager
dan voorgaande jaren en het CPB, dat de ramingen voor deze publicatie heeft
verzorgd, verwacht een lichte daling van het aantal huishoudens met een laag
inkomen in 2015 en 2016. Uit de publicatie blijkt tevens dat het aantal kinderen in
een gezin met een langdurig laag inkomen is gestegen. Op 9 mei 2016 heeft het
CBS in een publicatie nader ingezoomd op de positie van kinderen in armoede4 .

Datum

3 O JUNI 2016

onze referentie

2016-0000156504

Tabel 1: Kerncijfers en kinderarmoede
•
421.000 kinderen maakten in 2014 deel uit van een gezin met een laag
inkomen. (Een stijging van 11.000 ten opzichte van 2013).
•
Daarvan leven 131.000 kinderen in een gezin met een langdurig laag
inkomen (een stijging van 16.000 ten opzichte van 2013).
•
Bijna de helft van de kinderen uit gezinnen met een langdurig laag
inkomen groeide op in een bijstandsgezin, terwijl bij iets meer dan een
derde betaald werk de belangrijkste inkomensbron van het huishouden
was.
Bron: CBS (2015) Armoede en sociale uitsluiting.
Binnen de groep kinderen met een kans op armoede en sociale uitsluiting, lopen
sommige kinderen een verhoogd risico. Volgens het Armoedesignalement 2014
zijn dat:
Kinderen met een niet-westerse achtergrond;
Kinderen in een gezin met drie of meer kinderen;
Kinderen van werkende ouders met inkomen uit een eigen onderneming.
Definitie armoede
Er bestaan verschillende indicatoren en methodieken om armoede te meten. Het
CBS hanteert in de publicatie 'Armoede en Sociale uitsluiting' de lage
inkomensgrens: een vast bedrag dat voor alle jaren en alle typen huishoudens
een gelijke koopkracht vertegenwoordigt. De hoogte ervan is geënt op de
bijstandsuitkering van een alleenstaande in 1979, toen deze op een hoog niveau
lag.
Het SCP hanteert veelal een budgetbenadering van armoede, die uitgaat
van de minimaal noodzakelijke uitgaven voor basisbehoeften en sociale
participatie. Volgens de laatste cijfers van het SCP leefden er in 2013 400.000
kinderen onder deze grens en ziet de ontwikkeling door de tijd er naar leeftijd als
volgt uit:

4

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/19/meer-dan-400-duizend­
kinderen-met-risico-op-armoede
Pagina 2 van 7

Personen in armoede naar leeftijd, 2007, 2012 en 2013 (in procenten ten opzichte van de doelgroep)•
14
Datum

12

3Onze
0 JUNI
2016
referentie

10

2016-0000156504

8
6
4
2

0

---,

----,-

o-3

jaar

---,---

,---------,-------,--

,------,-----.---r------,----,-----.--.------.-�--r------,-

4-11 12-17 18-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65-69 70-74 75-79 80-84 85-89 > 90
jaar

- 2007

jaar

jaar

- 2012

jaar

jaar

jaar

jaar

jaar

jaar

jaar

jaar

jaar

jaar

jaar

jaar

jaar

jaar

- 2013

Bron: cas (1po'07, '12 en '13) SCP-bewerking

Een andere methodiek die vaak gebruik wordt, ook door gemeenten, is een
percentage van het sociaal minimum. In onderstaande tabel staat de ontwikkeling
van het aantal kinderen (0 tot 18 jaar) dat opgroeit in een
meerpersoonshuishouden, waarbinnen de ouder(s) een inkomen hebben tot 120%
van het sociaal minimum, weergegeven.
Aantal

(xlOOO)
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013

406,1

Percentage
12

379,1

11,3

351,4

10,5

377,3

11,3

400

11,9

407,5

12,2

418,6

12,6

427,1

12,9

Ongeacht de gehanteerde definitie is duidelijk dat armoede onder kinderen de
afgelopen jaren is gestegen en kinderen ten opzichte van andere leeftijdsgroepen
een hoger risico lopen. De stijging is niet uniek als we kijken naar omringende
landen. Sinds de crisis is de omvang van armoede in Europa toegenomen.
Kinderen zijn het hardst getroffen. Volgens de armoede-indicatoren die de EU
hanteert, had in 2014 27,8% van de Europese kinderen (0-18 jaar) een risico op
armoede of sociale uitsluiting. In Nederland ligt dit percentage aanzienlijk lager
met 17,1%. Alleen in de Scandinavische EU landen (DK, FIN, SW) ligt dit
percentage nog lager.

Pagina 3 van 7

Dat Nederland het in internationaal opzicht relatief goed doet5 (volgens UNICEF6
behoren Nederlandse kinderen zelfs tot de gelukkigste in de wereld) laat onverlet
dat het kabinet het tegengaan van armoede en sociale uitsluiting onder kinderen
hoog op de agenda heeft staan.
Inzet kabinet om armoede onder kinderen terug te dringen
Het kabinet wil voorkomen dat kinderen de dupe worden van de financiële
problemen van hun ouders. Het is van groot belang dat kinderen zich kunnen
ontwikkelen en mee kunnen doen in de samenleving, ook wanneer zij opgroeien
in een huishouden met een laag inkomen of problematische schulden.

Datum

3 O JUNI 2016
Onze referentie

2016-0000156504

Verschillende generieke voorzieningen in Nederland dragen eraan bij dat kinderen
mee kunnen doen. Zo beschikt Nederland over een adequaat sociaal
zekerheidsstelsel met onder meer voorzieningen speciaal gericht op gezinnen met
kinderen, zoals de kinderbijslag en het kindgebonden budget. Hiermee voorziet
het kabinet in een toereikende levensstandaard voor gezinnen waarin kinderen
opgroeien. Ook beschikt Nederland over een toegankelijk systeem van onderwijs
en heeft het de beste gezondheidszorg van Europa7 • Dergelijke voorzieningen zijn
van essentieel belang voor de ontwikkeling van kinderen.
Het kabinet heeft in de afgelopen periode een aantal stappen gezet om armoede
onder kinderen tegen te gaan. Zo zet het kabinet in op het verhogen van de
arbeidsparticipatie. Werkenden komen immers het snelste weer uit de armoede.
Het kabinet investeert onder meer via de Participatiewet, de banenafspraak en
het Europees Sociaal Fonds in het verhogen van de arbeidsparticipatie. Dankzij de
wet hervorming kindregelingen is werken lonender geworden voor alleenstaande
ouders vanuit de bijstand. Recent CBS onderzoek 8 heeft laten zien dat dit
gemiddeld€ 1000 per jaar heeft opgeleverd voor gezinnen met een laag inkomen.
Daarnaast probeert het kabinet om lage inkomens, inclusief gezinnen met
kinderen, zo veel mogelijk te ontzien. Voor lage inkomens heeft het kabinet dit
jaar gezorgd voor een verhoging van de zorgtoeslag, kindgebonden budget en
kinderbijslag. Voor werkenden met een laag inkomen komt hier nog de verhoging
van de arbeidskorting, inkomensafhankelijke combinatiekorting en
kinderopvangtoeslag bij.
Hier bovenop heeft het kabinet extra middelen beschikbaar gesteld voor het
armoede- en schuldenbeleid. Vanaf 2015 gaat het om een bedrag van 100 miljoen
euro structureel. Van dit bedrag ontvangen gemeenten jaarlijks 90 miljoen euro.
Zij zijn immers bij uitstek de partij om via een integrale aanpak (met aandacht
voor preventie) en lokaal maatwerk armoede en schulden effectief tegen te gaan.
De decentralisaties in het sociaal domein bieden extra kansen voor een integrale
aanpak op lokaal niveau. In dit kader heeft de wet WWB-maatregelen per 1
januari 2015 een aantal wijzigingen ter intensivering van het armoedebeleid
ingevoerd, waarbij de nadruk bij het verlenen van aanvullende
inkomensondersteuning door gemeenten, meer op individueel maatwerk is komen
te liggen. Ik heb gemeenten gevraagd om speciale aandacht te besteden aan
kinderen in armoede. Uit onderzoek blijkt dat gemeenten de extra middelen in
5 CBS: Risico op armoede of sociale uitsluiting relatief laag in Nederland
6
http://www.unicef.org/publications/index 90833.html
7
Zie de Euro Health Consumer Index 2015, gepubliceerd door het Health Consumer
Powerhouse.
8
CBS: Nieuwe kindregelingen voordelîgst voor laagste inkomens
Pagina 4 van 7

belangrijke mate ook inzetten voor kinderen9• Dit gebeurt onder meer in de vorm
van een kindpakket. Uit recent onderzoek 10 blijkt een positieve ontwikkeling in
zowel het aantal gemeenten dat het kindpakket hanteert als het aantal
kindvoorzieningen dat daarin is opgenomen.
Het resterende deel van de 100 miljoen euro zet het kabinet voor een belangrijk
deel in om de participatie van kinderen uit gezinnen met een laag inkomen te
vergroten. Er is subsidie verstrekt aan het Jeugdsportfonds en het
Jeugdcultuurfonds en er is een specifieke Sportimpuls voor kinderen in lage
inkomensbuurten in het leven geroepen. Ook stelt het kabinet naar aanleiding van
het aanvaarde amendement Van Dekken en Yücel incidenteel 5 miljoen euro aan
het Jeugdsportfonds beschikbaar om meer kinderen uit gezinnen met een laag
inkomen de kans te geven om mee te doen aan sportactiviteiten11 . De inzet is om
hierdoor de komende twee jaar nog eens 25.000 kinderen extra uit gezinnen met
een laag inkomen te bereiken door hen een sportlidmaatschap aan te bieden
(bovenop de 50.000 kinderen die het Jeugdsportfonds thans al bereikt).
Daarnaast is in 2014 en 2015 via een subsidieregeling 4 miljoen euro per jaar
beschikbaar gesteld voor landelijke projecten die armoede- en
schuldenproblematiek tegengaan. In totaal zijn circa 30 projecten gesubsidieerd.
In 2016 en 2017 stel ik, in lijn met de motie Yücel 12 , weer twee keer 4 miljoen
beschikbaar om landelijke projecten van maatschappelijke organisaties te
stimuleren, onder andere gericht op kinderen in armoede.

Datum

3 O JUNI 2016
Onze referentie

2016-0000156504

Het belang dat het kabinet hecht aan dit onderwerp blijkt ook uit het feit dat het
kabinet tijdens het Nederlandse EU-voorzitterschap 'armoedebestrijding' als
prioriteit heeft geagendeerd. Een integrale aanpak van armoedebestrijding staat
hierbij centraal. Het voornaamste doel van deze prioriteit is om kennis en goede
voorbeelden tussen lidstaten uit te wisselen - bijvoorbeeld aan de hand van Peer
Reviews 13 • Hierbij is ook aandacht voor de bestrijding van armoede onder
kinderen - een thema waar ook de Europese Commissie en het Europees
Parlement veel belangstelling voor tonen 14.
Vragen aan SER
Het kabinet benut, mede in het licht van de aanvaarde motie Van Apeldoorn c.s.,
graag de expertise van de SER bij de inzet om armoede onder kinderen verder
terug te dringen, met aandacht voor een samenhangende aanpak tussen
relevante domeinen, instanties en partijen op zowel centraal als decentraal
niveau.
De kans op armoede onder kinderen staat immers in verband met andere
vraagstukken, zoals de zelfredzaamheid en weerbaarheid van het gezin maar ook
de kwaliteit en toegankelijkheid van essentiële voorzieningen zoals onderwijs en
zorg. Het vraagstuk behelst een belangrijk sociaaleconomisch component. Het
risico is dat kinderen die opgroeien in een gezin met een laag (besteedbaar)
9 Kamerstukken II 2014/2015, 24515, nr. 294.
1° Kamerstukken II 2015/2016, 24515, nr. 322.
Kamerstukken II 2015/2016, 34300 XV, nr. 17.
12 Motie Yücel, (Kamerstukken II 2015/2016, 34300 XV, nr. 47).
13 Zie bijvoorbeeld Peer Review in Ireland: Prevention and early intervention services to

11

address children at risk of poverty
14
http://europa.eu/epic/about/index en.htm

http://eurochild.org/fileadmin/p!!blic/05_Library /Thematic_priorities/02_Child_Poverty /Euro
pean_Union/WD_Investing_In_Children-1. pdf
Pagina 5 van 7

inkomen onvoldoende kunnen meedoen en hun talenten onvoldoende kunnen
ontplooien wat de kans vergroot dat zij later ook met armoede te maken
krijgen 15 . De kans op uitsluiting en achterstand is onwenselijk voor deze kinderen
en kan daarbovenop ook leiden tot onwenselijke economische en
maatschappelijke gevolgen wanneer het talent van deze kinderen in de toekomst
onvoldoende benut kan worden (o.a. op de arbeidsmarkt met een hoger risico op
werkloosheid als gevolg). Het kabinet verwijst in dit verband ook naar het advies
Gelijk goed van start. Visie op het toekomstige stelsel van voorzieningen voor
jonge kinderen (januari 2016) waarin de SER heelt gesteld dat voorzieningen voor
jonge kinderen niet alleen een belangrijk arbeidsmarktinstrument zijn, maar dat
zij ook een belangrijke bijdrage leveren aan de ontwikkeling van kinderen, het
verminderen van achterstanden en het bevorderen van gelijke kansen.

Datum

3 O JUN 1 2016

onze referentie

2016-0000156504

Kernvraag
Het kabinet ontvangt graag advies over de vraag over hoe een samenhangend
beleid te voeren teneinde de armoede en daarmee samenhangende sociale
uitsluiting onder kinderen in Nederland terug te dringen.
Ik geef u daarbij in overweging de volgende vragen te betrekken:
Analysevragen
Wie zijn de kinderen die risico lopen? Waarom redt het ene gezin met een
laag inkomen het wel om rond te komen en hun kinderen maatschappelijk te
laten participeren en het andere niet? In hoeverre speelt de financiële situatie
van de ouders een rol in de mate waarin zij investeren in het welzijn en de
ontwikkeling van hun kinderen?
Is het Nederlandse instrumentarium voldoende geëquipeerd om armoede
onder kinderen tegen te gaan en waar liggen er mogelijkheden tot verbetering
en tot verhoging van effectiviteit met het oog op het realiseren van de
beoogde doelen?
Wat kunnen wij leren van andere landen (bijv. van Scandinavische landen
waar armoede onder kinderen lager is)?
Participatie en inkomenspositie van de ouders
Hoe kan worden voorkomen dat de toekomstige positie van het kind negatief
beïnvloed wordt door kenmerken van het gezin (zoals een laag/instabiel
inkomen, lage opleiding en/of lage maatschappelijke participatie (o.a. via
werk) van de ouders) en hoe kan de huidige economische participatie en
positie van de ouders worden versterkt ten einde de negatieve impact op hun
kinderen te beperken?
Rollen en verantwoordelijkheden van verschillende partijen
Hoe verhoudt de eigenstandige rol en verantwoordelijkheid van ouders van
kinderen zich tot de verantwoordelijkheid van rijk, gemeenten,
maatschappelijke organisaties, scholen en vrijwilligers zich tot elkaar? Welke
respectievelijke rollen spelen deze actoren? Hoe kunnen deze elkaar
versterken en bijdragen aan het terugdringen van armoede onder kinderen?
Samenhang met andere domeinen
Welke kansen biedt een integrale aanpak (op nationaal en lokaal niveau)?
15 Volgens het SCP (Voorbestemd tot achterstand 2011) zijn de meeste kinderen die

opgroeien in armoede later niet arm of sociaal uitgesloten. Wel is het toekomstige risico op
armoede groter dan voor kinderen die niet opgroeien in armoede.
Pagina 6 van 7

Welke rol kunnen scholen c.q. het onderwijs en partijen in andere domeinen
(zoals jeugdzorg, maatschappelijke ondersteuning, schuldhulpverlening,
wonen, kinderopvang/VVE) vervullen bij het terugdringen van armoede onder
kinderen en bij het voorkomen dat kinderen met een risico op armoede al
vroeg op achterstand komen (o.a. met als doel om het risico van overerving
van armoedeproblematiek tegen te gaan)?

Datum

30nQe lVe�}ntfe016
2016-0000156504

Samenwerking met SCP
Conform de motie Van Apeldoorn wil ik u verzoeken om bij de uitvoering van uw
werkzaamheden nauw samen te werken met het SCP.
Het SCP beschikt immers over waardevolle expertise op het terrein van armoede
in het algemeen en armoede onder kinderen in het bijzonder. Deze expertise kan
behulpzaam zijn bij het beantwoorden van de analysevragen. Zo bracht het SCP,
samen met het CBS, tot en met 2014 periodiek het Armoedesignalement uit dat
inzicht bood in de meest actuele cijfers over armoede in Nederland. Op 1 maart
2016 bracht het SCP het onderzoek 'Een lang tekort, langdurige armoede in
Nederland' uit. Naar verwachting komen het SCP en het Nibud nog voor de zomer
met een gezamenlijke publicatie over armoede.
Daarnaast heeft het SCP in de periode 2008-2011 in opdracht van SZW een
viertal onderzoeken gepubliceerd over Armoede en Sociale Uitsluiting bij kinderen.
Gelet op de expertise van het SCP verzoek ik u, in lijn met de motie Van
Apeldoorn, bij het opstellen van uw advies gebruik te maken van de expertise,
analyses en inzichten van het SCP.
Samenhang met onderzoek door de Kinderombudsman
Voor de goede orde wil ik u erop attenderen dat ik de Kinderombudsman
gevraagd heb om vervolgonderzoek te doen naar het terugdringen van armoede
onder kinderen. Dit in vervolg op het waardevolle onderzoek uit 2013 16. Dit
onderzoek zal zich vooral richten op gemeenten en de vraag hoe effectief hun
inspanningen zijn om kinderen in armoede te bereiken en mee te laten doen,
terwijl het verzoek aan u is te adviseren over de vraag wat institutioneel nodig is
om kinderarmoede terug te dringen. Ik wil u verzoeken om bij de uitvoering van
uw werkzaamheden af te stemmen met het bureau van de Kinderombudsman om
te bevorderen dat de werkzaamheden goed op elkaar aansluiten.
Tijdpad
Het kabinet verzoekt de SER om het advies uit te brengen voor het einde van het
jaar.
Ik zie uw advies met grote belangstelling tegemoet.
Met vriendelijke groet,
de Staatssecret ris van Sociale Zaken

16

http://www.deki nderombudsma n. n1/u 1/cms/fck­
uploaded/2013. KOM 004Ki nderen in Armoede. pdf
Pagina 7 van 7

88

89

Bijlage 2
Motie Eerste Kamer
AB GEWIJZIGDE MOTIE VAN APELDOORN C.S TER VERVANGING VAN DE MOTIE
GEDRUKT ONDER DE LETTER P
Voorgesteld 22 maart 2016
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende, dat volgens de meest recente gegevens van het Centraal Bureau voor de
Statistiek meer dan 400.000 kinderen in Nederland in armoede leven,
constaterende, dat ondanks de inspanningen van het kabinet het aantal arme kinderen
in Nederland de afgelopen jaren verder is gestegen,
constaterende, dat met name het aantal kinderen dat moet opgroeien in langdurige
armoede relatief sterk is gegroeid,
overwegende, dat in een rijk land zoals Nederland het moeilijk te accepteren is dat
kinderen in armoede moeten opgroeien,
verzoekt de regering de sociaal-economische Raad te vragen om, samen met het Sociaal
en Cultureel Planbureau, te adviseren over hoe een samenhangend beleid te voeren ten
einde de armoede onder kinderen in Nederland verregaand terug te dringen,
verzoekt de regering tevens om op basis van dit advies zo spoedig mogelijk met
voorstellen te komen tot verdere terugdringing van armoede onder kinderen,
en gaat over tot de orde van de dag.
Van Apeldoorn
Ester
Vos
Teunissen
Kox
Elzinga
Ten Hoeve

90

Bijlage 3
Probleemschets door het SCP

Armoede onder kinderen –
een probleemschets
Stella Hoff

Sociaal en Cultureel Planbureau
Den Haag, februari 2017

Inhoud
Armoede onder kinderen – een probleemschets .....................................................................................3
1

Is er een probleem? ..........................................................................................................................3
Is het probleem verergerd? ............................................................................................................. 4

2

Welke kinderen lopen extra risico op armoede? ............................................................................. 4
Samenstelling en omvang van het gezin ......................................................................................... 5
Belangrijkste inkomensbron van het huishouden .......................................................................... 6
Land van herkomst .......................................................................................................................... 6
Hoe is de groep arme kinderen samengesteld? ...............................................................................7
Combinaties van risicokenmerken .................................................................................................. 9
Waar wonen de arme kinderen? .................................................................................................... 11

3

Wat zijn de gevolgen van armoede in de kindertijd? ..................................................................... 13
Korte-termijneffecten: minder welbevinden en meer sociale uitsluiting ...................................... 13
Effecten op de middellange termijn: slechtere schoolprestaties en probleemgedrag .................. 15
Langetermijneffecten: een verhoogde kans op armoede en sociale uitsluiting als volwassene ... 15

4

Conclusies ....................................................................................................................................... 16
Literatuur ........................................................................................................................................ 18
Tabellen bij figuur 6 en 7 ................................................................................................................ 21

Armoede onder kinderen – een probleemschets
1

Is er een probleem?

In het recente SCP-rapport Armoede in Kaart 2016 is afzonderlijk aandacht besteed aan armoede onder
kinderen. In 2014 waren er in Nederland in totaal 1,2 miljoen mensen die in een huishouden leefden
met een besteedbaar inkomen onder het zogenoemde niet-veel-maar-toereikendcriterium. Voor
een alleenstaande komt dit neer op een netto inkomen van 1063 euro per maand; voor een gezin
met twee kinderen is dit 2000 euro per maand. 1 Van de genoemde 1,2 miljoen armen zijn er bijna
380.000 jonger dan 18 jaar. Zij vormen ruim een tiende (11%) van alle kinderen in Nederland en bijna
een derde (31,5%) van de totale groep armen (cijfers betreffen 2014, zie tabel 1).
Tabel 1
Arme kinderen in Nederland, 2001-2017 (in absolute aantallen x 1000 en in procenten)a
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014b
2015c
2016c
2017c
a
b
c

aantal x 1000

% t.o.v. alle kinderen in Nederland

295
320
354
350
347
308
276
279
305
302
328
371
391
378
356
355
354

8,7
9,3
10,3
10,2
10,2
8,9
8,0
8,1
8,9
8,9
9,6
11,0
11,6
11,4
10,7
10,7
10,4

% t.o.v. totale groep armen
33,8
35,0
34,1
34,3
33,6
33,4
32,7
32,2
31,9
32,0
31,6
31,3
31,1
31,5
30,8
31,7
31,4

Armoede volgens het niet-veel-maar-toereikendcriterium.
Voorlopige cijfers.
Ramingen.

Bron: CBS (IPO’01-’14) SCP-bewerking

Nu valt te beargumenteren dat de bijna 380.000 arme kinderen in 2014 nog een voortvloeisel zijn
van de recente economische recessie. Een jaar eerder lag het aantal immers nog ruim 10.000 hoger,
op iets meer dan 390.000 kinderen, en op grond van de ramingen zet de dalende trend door in de
jaren na 2014. Toch is niet te verwachten dat in tijden van economische bloei het armoedeprobleem
zich ‘vanzelf’ oplost. Ook in 2007, het jaar met het hoogste BBP sinds de eeuwwisseling en tevens
het vierde jaar op rij waarin sprake was van economische groei, waren er nog 275.000 kinderen die in
armoede leefden (8% van alle kinderen, 33% van de totale groep armen). Ongeacht de economische
situatie in Nederland, zijn er derhalve altijd wel enkele honderdduizenden kinderen die met armoede
te maken hebben.
1

Voor een nadere bespreking van deze armoedegrens, zie de pagina “Waar ligt de armoedegrens?” in SCP-rapport Armoede in Kaart
(2016). Zie ook paragraaf 2.1 uit dit SER-advies.

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 3 van 21

Is het probleem verergerd?
Uit tabel 1 komt naar voren dat het aantal kinderen dat in armoede verkeert, in de recessieperiode
2007-2013 fors is gestegen terwijl de jaren na 2013 vooralsnog een betrekkelijk lichte daling laten
zien. Dit roept de vraag op of het tegenwoordig moeilijker is om uit de armoede te raken dan
vroeger. Deze vraag raakt aan een discussie binnen de sociologie over het (veronderstelde)
veranderde karakter van armoede. Enerzijds stellen de zgn. ‘(post)moderniseringssociologen’ zoals
Beck (1992) en Giddens (2000) dat in de huidige maatschappij armoede vooral een gevolg is van
persoonlijke levensgebeurtenissen en eigen keuzes. Hierdoor kan iedereen wel eens met armoede in
aanraking komen, maar daar staat tegenover dat men er over het algemeen ook weer snel uit kan
ontsnappen. Anderzijds zijn er de ‘onderklassesociologen’ (bv. Atkinson 2007; Goldthorpe 2002) die
menen dat er sprake is van een tweedeling tussen kansarmen en kansrijken in de samenleving en dat
bepaalde groepen veel vaker met langdurige armoede te kampen hebben dan andere.
In de studie Een lang tekort is nagegaan welke aanwijzingen er zijn ter ondersteuning van deze twee
standspunten (Wildeboer Schut en Hoff 2016). Onderzocht is allereerst of er in het algemeen sprake
lijkt te zijn van een vertijdelijking of een verduurzaming van de armoede. Gegevens over de periode
2000-2013 wezen op een verduurzaming: het aandeel langdurig armen nam toe, terwijl het aandeel
kortdurend armen onveranderd is gebleven. 2 Daar valt tegenin te brengen dat de groei van de
langdurige armoede vooral plaatsvond vanaf 2008, bij de aanvang van de laatste economische
recessie. Er is dus zeker een kans dat in de jaren na 2013, als gevolg van de aantrekkende economie,
weer een daling in de langdurige armoede zal optreden. De geraamde afname van de armoede in de
jaren 2014-2017 (zie tabel 1), duidt hier eveneens op.
Ten tweede is onderzocht of verschillende bevolkingsgroepen een gelijke kans hebben op een korte
armoededuur (een jaar) respectievelijk op een langdurige periode van armoede (minimaal drie jaar). 3
Uit de bevindingen bleek dat geen van beide kansen gelijk verdeeld was: paren zonder kinderen of
met meerderjarige kinderen, mensen uit huishouden met inkomsten uit arbeid en autochtone
Nederlanders hebben relatief vaak te maken met een korte periode van armoede. Alleenwonenden
en huishoudens met minderjarige kinderen, uitkerings- en pensioenontvangers en niet-westerse
migranten worden daarentegen vaker geconfronteerd met een langer durende armoedeperiode.
Deze laatste groepen hebben dus wellicht meer moeite om uit de armoede te ontsnappen, ondanks
het feit dat de economie zich momenteel in een opwaartse spiraal bevindt.

2

Welke kinderen lopen extra risico op armoede?

Net als bij volwassenen lopen sommige groepen kinderen meer risico op armoede dan andere.
Belangrijke kenmerken in dit verband zijn de samenstelling en omvang van het gezin waarin het kind
leeft, de belangrijkste inkomensbron van het huishouden en de etnische herkomst.
Alvorens deze kenmerken te bespreken, gaan we eerst in op het feit dat ook de leeftijd zelf verschil
uitmaakt. Kinderen tot en met 12 jaar hebben een wat grotere kans om in armoede te verkeren dan
kinderen van 13-17 jaar (12% versus 9%, zie figuur 1). Een mogelijke verklaring is dat de moeders van
deze laatste, oudere kinderen weer meer gaan werken. 4 Er zijn aanwijzingen dat dit vooral opgaat
2
3

4

Kortdurende armoede is in deze analyse gedefinieerd als ‘alleen in het peiljaar arm’, langdurige armoede als ‘arm in het peiljaar en in
de twee navolgende jaren’ (zie Wildeboer Schut en Hoff 2016: 36-39).
Bij deze berekeningen gaat het niet om het risico op armoede op zich, maar om de kans dat arme personen kort- of juist langdurig
arm zullen zijn. In plaats van naar de totale Nederlandse populatie is alleen gekeken naar de groep armen in een bepaald peiljaar.
Voor deze groep is vervolgens vastgesteld hoeveel van hen zowel in het jaar daarvoor als in het jaar erna niet arm waren (kortdurend
arm) dan wel gedurende ten minste drie achtereenvolgende jaren in armoede verkeerden (langdurig arm).
Van de werkende vrouwen ging 47% na de geboorte van het eerste kind minder werken of stopte helemaal met werken. Bij de
werkende mannen was dit 9% (cijfers 2014-’15, zie Roeters et al. (2016): 92).

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 4 van 21

voor kinderen uit eenoudergezinnen. De netto arbeidsdeelname van alleenstaande moeders met
een jongste kind in de leeftijd van 12-17 jaar ligt inderdaad duidelijk hoger dan die van alleenstaande
moeders met jongere kinderen. Voor moeders met een partner maakt de leeftijd van de kinderen
echter niet uit voor de arbeidsparticipatie: de participatie van vrouwen met een jongste kind in de
middelbare-schoolleeftijd is vrijwel gelijk aan die van vrouwen met kinderen onder de 12 jaar (Dirven
en Portegijs 2016: 63-64).
Een andere verklaring is dat kinderen van de middelbare-schoolleeftijd – vergeleken met jongere
kinderen – meer kans hebben dat er een broer of zus is die inmiddels de grens van 18 jaar heeft
overschreden en om die reden niet meer meetelt als gezinslid waarover het inkomen verdeeld moet
worden. Rekening houdend met het feit dat dan ook de armoedegrens lager ligt, vermindert dit het
risico op armoede.
Samenstelling en omvang van het gezin
Kinderen uit een eenoudergezin hebben een grotere kans om in armoede te verkeren dan kinderen
die bij twee ouders wonen. In 2014 was respectievelijk 26% en 9% van deze kinderen arm. Tabel 2
laat voor beide typen gezinnen de ontwikkeling in het aantal arme kinderen sinds 2001 zien.
Tabel 2
Kinderen in armoede, naar type huishouden, 2001-2014 (in procenten van de totale doelgroep)a
eenoudergezin
- 1 kind < 18 jaar
- 2 kinderen < 18 jaar
- ≥ 3 kinderen < 18 jaar
- ≥ 1 volwassen kind

2001
22,9
13,3
22,0
47,4
5,9

2007
23,0
14,7
21,7
44,7
13,7

2013
28,1
16,9
25,9
60,3
21,5

2014b
25,8
17,1
20,7
59,9
20,5

paar
- 1 kind < 18 jaar
- 2 kinderen < 18 jaar
- ≥ 3 kinderen < 18 jaar
- ≥ 1 volwassen kind

6,9
4,3
5,3
11,2
2,9

5,9
4,2
4,0
9,3
3,8

9,1
7,0
6,4
14,8
7,2

9,1
7,3
6,5
14,7
7,7

a
b

Armoede volgens niet-veel-maar-toereikendcriterium.
Voorlopige cijfers.

Bron: CBS (IPO’01, ’07, ‘13 en ‘14) SCP-bewerking

Uit de tabel blijkt opnieuw dat de armoede bij kinderen een piek vertoonde in 2013, alhoewel er in
een aantal subgroepen ook in 2014 nog een lichte stijging is waar te nemen. Dit laatste gaat op voor
de kinderen uit eenoudergezinnen die geen broers of zussen hebben, en voor (vrijwel) alle kinderen
die bij beide ouders wonen. Gezien het voorlopige karakter van de cijfers over 2014 zijn er nog geen
uitspraken te doen over mogelijke verklaringen voor deze bevindingen. 5
De cijfers laten tevens zien dat de armoedekans toeneemt naarmate het aantal minderjarige
kinderen in het gezin groter is. Met name bij de eenoudergezin gaat het om een forse stijging: in 2014
lag het armoedepercentage in gezinnen met ten minste drie kinderen ruim driemaal zo hoog (60%)
als in gezinnen met één kind (17%). Bij de tweeoudergezinnen waren de verschillen minder groot en
ging het om respectievelijk 15% en 7%.

5

Definitieve inkomensgegevens over 2014 zijn te verwachten in de loop van 2017.

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 5 van 21

Belangrijkste inkomensbron van het huishouden
De bron van inkomsten in het huishouden maakt eveneens uit voor de kans op armoede bij kinderen
en jongeren. Daarbij zal het weinig verbazing scheppen dat het ontvangen van een bijstandsuitkering
een belangrijke risicofactor vormt. Van alle kinderen wonend in een gezin met een bijstandsuitkering
als voornaamste of enige inkomensbron was 58% arm (cijfer 2014, zie figuur 2). Ook in eerdere jaren
stak het aandeel arme kinderen in bijstandsgezinnen met kop en schouders uit boven dat in andere
huishoudens. Andere uitkeringstypen gaan over het algemeen gepaard met 35% à 45% armoede
onder de desbetreffende kinderen, terwijl kinderen met werkende ouders nog aanzienlijk minder
vaak in armoede verkeren. Dit laatste geldt vooral indien de ouders in loondienst werken; binnen
deze groep schommelt het aandeel arme kinderen rond 4,5%. Van de kinderen uit gezinnen die
voornamelijk van winst uit onderneming leven, verkeert rond 13% in armoede.
Figuur 1
Armoede onder kinderen, naar belangrijkste inkomensbron in het huishouden, 2014 (in absolute aantallen
x 1000 en in procenten)a, b

a
b

Inkomensbron ‘winst’ betreft zelfstandigen (met of zonder personeel).
Voorlopige cijfers.

Bron: CBS (IPO’14) SCP-bewerking

Hoewel er – in procenten bezien – weinig armoede is onder kinderen met werkende ouders, is het
beeld anders wanneer men kijkt naar de absolute cijfers. Hun aantal varieert tussen circa 180.000 en
220.000 per jaar (loon en winst samengevoegd). Dit houdt in dat rond 60% van de totale groep arme
kinderen afkomstig is uit een gezin waarvan een of beide ouders werken.
Land van herkomst
Tot slot is ook de etnische herkomst van de kinderen van belang voor de kans op armoede. Cijfers
over 2014 laten zien dat bijna 30% van de kinderen met een niet-westerse achtergrond in armoede
leeft (zie figuur 2). Met 15% armoede komen de Surinaams-Nederlandse kinderen er nog relatief
gunstig van af, maar in de andere onderscheiden groepen liggen de armoedepercentages tussen
26% en 31%. Ook bij sommige groepen westerse migranten zijn de percentages hoog. Dit geldt
bijvoorbeeld voor de kinderen uit de nieuwe EU-lidstaten, zoals Roemenië en Bulgarije, van wie 25%
in 2014 arm was.
De genoemde percentages steken schril af tegen het armoederisico van autochtoon-Nederlandse
kinderen. In 2014 ging het bij hen om bijna 8%, in eerdere jaren om gemiddeld 6,5%. Desondanks

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 6 van 21

maken autochtone Nederlanders ruim de helft van de arme minderjarigen uit (53%), een gevolg van
het gegeven dat het merendeel van de bevolking tot 18 jaar (76% in 2014) een autochtone
achtergrond heeft (CBS 2016a).
Figuur 2
Armoede onder kinderen, naar herkomstland, 2014 (in absolute aantallen x 1000 en in procenten)

Bron: CBS (IPO’14) SCP-bewerking

Hoe is de groep arme kinderen samengesteld?
Hiervoor is ingegaan op de kans op armoede voor kinderen met bepaalde achtergrondkenmerken.
Zo liet tabel 2 zien dat kinderen uit eenoudergezinnen een aanmerkelijk grotere kans op armoede
hebben dan kinderen die bij twee ouders wonen: in 2014 verkeerde respectievelijk 26% en 9% in
armoede. Indien we kijken naar de samenstelling van de groep arme kinderen ontstaat een ander
beeld. Binnen de arme groep vormen de kinderen uit eenoudergezinnen een minderheid (31%);
veruit de meeste arme kinderen wonen met hun beide ouders (zie figuur 3). Dit komt doordat
tweeoudergezinnen meer voorkomen in de populatie: van alle kinderen in Nederland wonen er iets
meer dan 450.000 (14%) bij één ouder en ruim 2,85 miljoen (83%) in een gezin met twee ouders.

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 7 van 21

Figuur 3
Samenstelling van de groep arme kinderen naar type huishouden, 2014 (in procenten)

6,0

4,2

1ouder, enig kind

6,9

1ouder, 1 broer/zus 18-

9,2

1ouder,≥ 2 broer/zus 1811,7

28,9

3,1

1ouder, ≥ 1 broer/zus 18+
2ouder, enig kind
2ouder, 1 broer/zus 182ouder, ≥ 2 broer/zus 18-

8,0

2ouder, ≥ 1 broer/zus 18+
in hh m andere volw.

22,0

Bron: CBS (IPO’14) SCP-bewerking

Een soortgelijke redenering geldt wanneer we de belangrijkste inkomensbron van het huishouden
onder de loep nemen. Hoewel de kans op armoede groter is voor kinderen uit uitkeringsgezinnen
dan voor kinderen met werkende ouders (figuur 1), maken deze laatsten meer dan de helft van de
totale groep arme kinderen uit. Figuur 4 laat zien dat 58% van de arme kinderen woont in een gezin
met loon of winst als belangrijkste inkomensbron. Dit is een gevolg van de omvang van de
werkzame beroepsbevolking in Nederland: in 2014 omvatte deze ruim 8,2 miljoen mensen
(CBS 2016b) en waren er bijna 3 miljoen kinderen met werkende ouders.
Figuur 4
Samenstelling van de groep arme kinderen naar belangrijkste inkomensbron in het huishouden, 2014 (in
procenten)

loon
31,1

28,9

winst
ww-uitkering
wao/wia
bijstandsuitkering
pensioen

7,4
3,8

overig

26,9

Bron: CBS (IPO’14) SCP-bewerking

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 8 van 21

Ten slotte is gekeken naar de etnische herkomst als risicokenmerk. Figuur 2 maakte duidelijk dat
kinderen uit bepaalde herkomstlanden een sterk verhoogd armoederisico hebben. Onder de nietwesterse migranten gaat het dan vooral om de kinderen met een Marokkaanse achtergrond, bij de
westerse migranten om kinderen uit Midden- en Oost-Europese landen. Onderstaande figuur 5
toont echter aan dat de meeste arme kinderen (53%) autochtoon-Nederlands zijn. De MarokkaansNederlandse kinderen maken ongeveer 11% van de arme groep uit, terwijl de kinderen uit de MOElanden samen iets meer dan 4% van die groep vormen (niet in de figuur).
Figuur 5
Samenstelling van de groep arme kinderen naar etnische herkomst, 2014 (in procenten)

38,2

autochtoon Nederlands
westerse migranten
53,2

niet-westerse migranten

8,6

Bron: CBS (IPO’14) SCP-bewerking

Combinaties van risicokenmerken
Wanneer we de drie onderscheiden risicofactoren met elkaar combineren, komt een genuanceerder
beeld naar voren. In verband met het grote aantal combinatiemogelijkheden zijn de factoren in
grovere categorieën ingedeeld dan hiervoor is gebeurd. Zo is ten aanzien de gezinssamenstelling niet
langer gekeken naar het aantal kinderen in het huishouden, maar is alleen onderscheid gemaakt
tussen paren en eenoudergezinnen. Bij de belangrijkste inkomensbron van het huishouden zijn loon
en winst samengevoegd en afgezet tegen de gezamenlijke categorie ‘uitkering, pensioen of overig’.
De combinatie van risicofactoren leidt tot dezelfde conclusie als hiervoor is getrokken op basis van
de afzonderlijke factoren: van alle arme kinderen in Nederland woont naar verhouding de grootste
groep (afgerond 27%) in een autochtoon-Nederlands tweeoudergezin dat werk als belangrijkste
inkomensbron heeft. Het gaat dan om iets meer dan 100.000 kinderen. 6 Op de tweede en derde
plaats volgen de kinderen met een niet-westerse achtergrond, eveneens wonend bij hun beide
ouders. Degenen met een uitkering of pensioen als belangrijkste inkomensbron vormen daarbij een
iets grotere groep (15%) dan degenen met werk als belangrijkste inkomensbron (afgerond 12%). Dit
zijn respectievelijk 57.000 en 44.000 kinderen (figuur 6).

6

Ter vergelijking: van de niet-arme kinderen woont 69% in een autochtoon-Nederlands tweeoudergezin met werkende ouders. Dit
betreft iets meer dan 2 miljoen kinderen.

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 9 van 21

Figuur 6
Samenstelling van de groep arme kinderen naar type huishouden, belangrijkste inkomensbron en etnische
herkomst, 2014 (in procenten)a, b

26,8
15,0

11,7

a
b

blauw = autochtoon-Nederlands; rood = westerse migranten; groen = niet-westerse migranten.
zie de tabel achterin deze notitie voor alle cijfers.

Bron: CBS (IPO’14) SCP-bewerking

Binnen de groep arme kinderen met werkende ouders vormen de autochtone paren veruit de
grootste categorie (46% van de groep werkende armen). Zij worden gevolgd door de niet-westerse
paren (20%) en de autochtone eenoudergezinnen (18%). In de gevallen dat de belangrijkste
inkomensbron van het huishouden een uitkering of pensioen is voeren de niet-westerse paren, de
autochtone eenoudergezinnen en de niet-westerse eenoudergezinnen de lijst aan. Zij maken
respectievelijk 36%, 20% en 19% van de niet-werkende armen uit (figuur 7).
Figuur 7
Samenstelling van de groep arme kinderen met werkende, respectievelijk niet-werkende ouders naar type
huishouden en etnische herkomst, 2014 (in procenten)a, b
kinderen met werkende ouders

kinderen met niet-werkende ouders

18,8

20,1
46,1

20,4

35,8
17,8

a
b

blauw = autochtoon-Nederlands; rood = westerse migranten; groen = niet-westerse migranten.
zie de tabel achterin deze notitie voor alle cijfers.

Bron: CBS (IPO’14) SCP-bewerking

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 10 van 21

Waar wonen de arme kinderen?
In de SCP-publicatie Armoede in Kaart 2016 is de regionale spreiding van de armoede onder
kinderen gepresenteerd (zie figuur 9). De cijfers betreffen het jaar 2013. Een donkerder kleur wijst op
een hoger armoedepercentage in de desbetreffende gemeente ten opzichte van het landelijke
gemiddelde.
Uit de figuur blijkt dat Amsterdam, Rotterdam en Den Haag relatief hoge percentages arme kinderen
kennen: van alle minderjarigen in deze drie gemeenten leeft 20% à 22% in een huishouden met een
inkomen onder het niet-veel-maar-toereikendcriterium. Direct daarop volgt Heerlen met 19% arme
kinderen. Uiteraard is het absolute aantal kinderen dat in armoede leeft hier wel veel kleiner (iets
meer dan 2500) dan in de drie grote steden (19.000 in Den Haag, bijna 24.500 in Rotterdam en ruim
27.500 in Amsterdam).
Naast deze ‘donkergroene’ gemeenten, waar rond een op de vijf kinderen in armoede leeft, zijn er
nog diverse andere dorpen en steden met een armoedepercentage dat ruim boven het landelijke
gemiddelde uitkomt. Veel van die gemeenten liggen in het oosten van de provincie Groningen (bv.
Delfzijl, Pekela en Stadskanaal), maar ook in Limburg zijn er enkele te vinden (Roermond, Vaals).
Overigens stemt dit patroon overeen met de resultaten voor de totale bevolking. Ook met de
volwassenen meegerekend zijn de hoogste armoedepercentages te vinden in de drie grote steden en
in de noordelijke provincies.

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 11 van 21

Figuur 9
Regionale spreiding van armoede onder minderjarige kinderen, 2013 (in procenten)

Bron: CBS (RIO’13) SCP-bewerking

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 12 van 21

3

Wat zijn de gevolgen van armoede in de kindertijd?

Dat kinderarmoede als een belangrijk probleem wordt gezien, komt deels voort uit een gevoel van
onrechtvaardigheid. Kinderen kunnen er niets aan doen dat hun ouders weinig inkomen hebben,
maar zijn er wel de dupe van. Dit druist in tegen wat men als eerlijk ervaart. Een belangrijk deel van
het armoedebestrijdingsbeleid richt zich dan ook op het verminderen van de gevolgen van armoede
voor kinderen, ingegeven door de gedachte dat kinderen het niet verdienen om ‘niet mee te kunnen
doen’ en ‘langs de zijlijn’ te moeten staan (zie TK 2016-2017, maar bv. ook SZW 2013). Daarnaast is
het beleid bedoeld om te voorkomen dat het opgroeien in armoede de kansen in het latere leven
verslechtert (TK 2016-2017). In deze paragraaf gaan we in op de korte-, middellange- en
langetermijneffecten van armoede. 7
Korte-termijneffecten: minder welbevinden en meer sociale uitsluiting
Een korte-termijneffect van armoede waarop in de onderzoeksliteratuur gewezen wordt, is dat
kinderen zich door de situatie ongelukkig voelen. Met name de vergelijking met kinderen die het
financieel ruimer hebben, speelt hierbij een rol. Kinderen die in een arm gezin opgroeien, zijn zich
ervan bewust dat hun financiële situatie relatief ongunstig is en dat zij minder nieuwe kleren krijgen,
uitstapjes maken of op vakantie gaan (Snel et al. 2001, de Kinderombudsman 2013). Dit is tevens
waar ouders zich het meest schuldig over voelen (Ypeij et al. 2002, Vanhee 2007, Hoff et al. 2009).
Daarnaast maken arme kinderen zich nogal eens zorgen over de problemen binnen het gezin. Die
zorgen kunnen zich richten op de financiële situatie op zich (bv. angst voor huisuitzetting), maar ook
op de spanningen binnen het gezin die daarvan het gevolg zijn (bv. angst dat de ouders uit elkaar
gaan). Bij een deel van de kinderen leidt dit tot fysieke of psychische klachten als hoofdpijn en
buikpijn (de Kinderombudsman 2013).
Armoede leidt niet alleen tot gevoelens van onwelbevinden, maar heeft tevens een nadelig effect op
de maatschappelijke deelname van kinderen. Maatschappelijk deelname betreft de deelname aan
sport, cultuur en andere vrijetijdsactiviteiten die regelmatig (meestal wekelijks) in georganiseerd
verband worden uitgeoefend en waaraan (enige) financiële lasten zijn verbonden (Jehoel-Gijsbers
2009: 17-19).
Eerder is aangetoond dat kinderen uit arme gezinnen minder vaak deelnemen aan culturele
activiteiten en minder gebruikmaken van recreatieve voorzieningen dan andere kinderen (Hoff et al.
1997). Uit dit onderzoek kwam ook naar voren dat de kans op deelname aan sportactiviteiten
verminderde naarmate het inkomen van het gezin lager was. Er was echter geen aanwijzing dat een
inkomen onder de armoedegrens deze kans extra verkleinde. Een latere studie van Vrooman et al.
(2007) suggereerde dit verband wel, al lag de grens tussen arm en rijk daar bij 130% van het sociaal
minimum in plaats van het niet-veel-maar-toereikendcriterium. Van de ‘arme’ groep gaf 30% te
kennen dat de kinderen om financiële redenen van geen enkele sportclub of hobbyvereniging lid zijn,
binnen de ‘rijke’ groep was dit 4%.
Ook uit onderzoek van Roest (2011) bleek dat de maatschappelijke deelname onder arme kinderen
geringer was dan onder niet-arme kinderen. De grens tussen arm en niet-arm lag hier op 120% van
het sociaal minimum, waarbij nader onderscheid werd gemaakt tussen kinderen uit gezinnen met
een bijstandsuitkering en ‘overig arme’ gezinnen. Van de bijstandskinderen deed bijna de helft (48%)
7

De hier besproken literatuur is deels eerder beschreven in Hoff en Soede (2013).

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 13 van 21

niet mee aan vrijetijdsactiviteiten; zij zaten niet op een sport, op zwemles of op een vereniging voor
muziek, dans of een andere culturele activiteit. 8 Bij de ‘overig arme’ en de niet-arme kinderen ging
het om respectievelijk 30% en 21%. Binnen alle drie groepen daalde het percentage niet-deelnemers
overigens wanneer ook werd gekeken naar de jeugdactiviteiten die door buurthuizen, gemeente of
kerk of moskee worden georganiseerd. In de bijstandsgroep ging het in dat geval nog om 38% aan
niet-deelnemers, in de ‘overig arme’ en de niet-arme groep om respectievelijk 23% en 16%.
Sociale participatie is een ruimer begrip dan maatschappelijke deelname. Het gaat dan niet alleen
om de hiervoor genoemde georganiseerde, regelmatige activiteiten die kinderen kunnen uitoefenen,
maar ook om ongeorganiseerde vormen van vrijetijdsbesteding (bv. uitstapjes maken, buitenspelen)
en om incidentele activiteiten (bv. een schoolreisje, zomerkamp). Daarnaast heeft sociale participatie
betrekking op het hebben van sociale contacten.
Ook ten aanzien van dit ruimere begrip bleken met name de bijstandskinderen in een minder
gunstige positie te zitten. Van hen neemt 14% geen deel aan een sport- of hobbyclub, zij maken
zelden of nooit uitstapjes naar bijvoorbeeld een dierentuin of bioscoop, en gaan zelden of nooit bij
vrienden op bezoek of nodigen die bij hen thuis uit. Bij de ‘overig arme’ en de niet-arme kinderen is
dit 6%, respectievelijk 3% (Roest et al. 2010: 55-59; zie ook Van den Brakel 2015: 33). 9
Sociale participatie is een van vier dimensies die het SCP onderscheidt binnen het concept sociale
uitsluiting (zie Jehoel-Gijsbers 2004). De andere drie dimensies zijn materiële deprivatie, normatieve
integratie en de toegang tot sociale grondrechten. Materiële deprivatie verwijst naar de ervaren
tekorten op materieel gebied. Voor kinderen gaat het dan onder meer om het hebben van een eigen
kamer en een mobiele telefoon, het regelmatig krijgen van nieuwe kleren en schoenen, en het
kunnen kopen van een cadeautje voor een jarige vriend of vriendin. Normatieve integratie betreft de
mate waarin mensen de normen en waarden naleven die in de maatschappij gangbaar zijn. Bij
kinderen houdt dit concreet in dat zij het belang van school en van goede prestaties onderschrijven,
en daarnaast dat zij geen normoverschrijdend of delinquent gedrag vertonen. De toegang tot sociale
grondrechten, tot slot, heeft betrekking op het recht op een goede verzorging en opvoeding, een
veilige leefomgeving, onderwijs en vrijetijdsbesteding.
Uit het onderzoek van Roest et al. (2010: 55-59) blijkt dat kinderen uit arme gezinnen ook op deze
drie aspecten van sociale uitsluiting slechter af zijn dan kinderen uit niet-arme gezinnen. Dit geldt
vooral voor materiële deprivatie: van de kinderen uit bijstandsgezinnen is 37% tamelijk tot zeer
materieel gedepriveerd, tegenover 12% van de ‘overig arme’ en 2% van de niet-arme kinderen. Ten
aanzien van normatieve integratie en de toegang tot sociale grondrechten zijn kleinere verschillen
tussen arm en niet-arm aangetroffen. 10
Deze bevindingen geven aan dat armoede een belangrijke risicofactor is voor sociale uitsluiting bij
kinderen. Dit effect loopt grotendeels via materiële deprivatie van de ouders: door de financiële
beperkingen die zij – vaak als gevolg van een gering inkomen – ervaren, hebben hun kinderen een
8

9
10

Dit onderzoek maakte deel uit van een reeks van vier studies naar armoede en sociale uitsluiting bij kinderen (kortweg ASOUK). Twee
van deze studies hadden tot doel te monitoren in hoeverre beleid ter verhoging van de maatschappelijke deelname van arme
kinderen resultaat had opgeleverd; daarnaast zijn twee verdiepende studies verricht. Voor het monitoringsonderzoek zijn in 2008 en
2010 twee afzonderlijke groepen van ruim 2000 kinderen plus een van hun ouders geïnterviewd. De informatie over
maatschappelijke deelname is aan deze enquête ontleend, de inkomensgegevens zijn afkomstig uit registerbestanden. Het
onderzoek waarnaar hier wordt gerefereerd (Roest 2011) betreft de meting van 2010.
Het onderzoek van Roest et al. (2010) betreft een van de verdiepende studies uit de ASOUK-reeks. De informatie over sociale
participatie komt voort uit de mondelinge enquêtes, gehouden ten behoeve van de eerste meting in het kader van het
monitoringsonderzoek (zie vorige noot).
De informatie over de mate van sociale participatie, materiële deprivatie, normatieve integratie en toegang tot sociale grondrechten
is afkomstig uit de mondelinge enquêtes die zijn gehouden ten behoeve van de eerste meting in het kader van het
monitoringsonderzoek (zie vorige noten).

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 14 van 21

grotere kans sociaal uitgesloten te raken (Roest et al. 2010: 80-82). Recente berekeningen op deze
dataset, met armoede nu wel gedefinieerd aan de hand van het niet-veel-maar-toereikendcriterium,
laten zien dat de relatie tussen armoede en sociale uitsluiting wegvalt onder invloed van factoren als
het opleidingsniveau van de ouders, het aantal broers en zussen en het al dan niet ontvangen van
een bijstandsuitkering door de ouders (Vrooman et al. 2015). Dit suggereert opnieuw dat het effect
van armoede op sociale uitsluiting vooral indirect verloopt, met een lage opleiding van vader en
moeder, bijstandsafhankelijkheid en het deel uitmaken van een groot gezin als belangrijke
tussenliggende factoren.
Effecten op de middellange termijn: slechtere schoolprestaties en probleemgedrag
Naast de hiervoor beschreven korte-termijneffecten van armoede in de kindertijd – onwelbevinden
en sociale uitsluiting – is er ook bewijs voor effecten op de middellange termijn. Zo wijzen diverse
studies op het negatieve effect van armoede op de schoolprestaties van kinderen (o.a. Dahl en
Lochner 2008; Tominey 2009). Bevindingen van Guiaux (2011) wijzen erop dat armoede – via de
gezondheid van het kind en de mate van sociale participatie – bepalend is voor het uiteindelijk
behaalde opleidingsniveau van kinderen. Ook onderzoek van Peruzzi (2015) toont dit aan. Kinderen
die in armoede opgroeien blijken op 16-jarige leeftijd een onderwijsachterstand te hebben en op 30jarige leeftijd een lager voltooid onderwijsniveau dan niet-arme kinderen.
Peruzzi (2015) vond tevens een sterke samenhang tussen armoede en probleemgedrag tijdens de
tienerjaren, zoals alcohol- en druggebruik en het in aanraking komen met de politie. Dergelijke
effecten zijn in eerdere studies eveneens aangetroffen voor wat jongere kinderen, van rond 12 jaar.
Dekovic et al. (1997) toonden daarbij aan dat de opvoedingssituatie in de betrokken gezinnen een
belangrijke intermediërende factor is. Door gevoelens van depressiviteit en incompetentie bij de
opvoeder (meestal de moeder) en door minder goede relaties tussen de ouders onderling en tussen
ouder en kind, doen kinderen uit arme gezinnen het minder goed op school en ontwikkelen zij meer
probleemgedrag. Rovers (1998) legde verband tussen economische deprivatie binnen het gezin en
regelovertredend gedrag van kinderen van 11-13 jaar. Ook hij merkte op dat een deel van dit verband
indirect verloopt via kenmerken van het gezin, zoals de mate van sociale samenhang tussen de
gezinsleden en de stabiliteit van de gezagsverhoudingen in het gezin.
Langetermijneffecten: een verhoogde kans op armoede en sociale uitsluiting als volwassene
Verscheidene studies hebben aangetoond dat het opgroeien in armoede ook voor de lange termijn
nadelig is: het zogenoemde littekeneffect. Guiaux (2011) toonde bijvoorbeeld aan dat de kans om als
volwassene in armoede te verkeren groter is wanneer men tijdens de jeugd armoede heeft gekend
dan wanneer dit niet het geval was. Van de mensen die als kind arm zijn geweest, heeft 7% als
volwassene eveneens een inkomen onder het niet-veel-maar toereikendcriterium; bij degenen die
geen armoede hebben gekend, is dit 4%. De duur van de armoede maakt eveneens uit: voor
kinderen die in hun jeugd langdurig arm waren, is de kans op armoede als volwassene groter (15%). 11
Hoewel uit deze cijfers blijkt dat er inderdaad sprake is van een langetermijneffect, laten ze tevens
zien dat het een relatief kleine minderheid betreft. Veruit de meeste mensen die tijdens hun
kinderjaren met armoede in aanraking zijn gekomen (kort- dan wel langdurig), hebben zich daar als
volwassenen aan weten te ontworstelen.

11

Langdurige armoede was in deze studie gedefinieerd als ‘in beide beschikbare meetjaren (1985 en 1989) arm’ (Guiaux 2011: 10).
Omdat voor de tussenliggende jaren geen gegevens bekend zijn, hoeft dit niet te betekenen dat het om een aaneengesloten
armoedeperiode ging.

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 15 van 21

Ook eerdere studies naar inkomensmobiliteit toonden aan dat het opgroeien in een gezin met
weinig inkomen de kans verhoogt dat men jaren later opnieuw in die situatie terechtkomt. Cörvers
(2000) concludeerde dat dit risico 6 procentpunten hoger lag dan bij mensen die het tijdens hun
kinderjaren financieel breder hadden gehad. Van den Brakel en Moonen (2009) vonden eenzelfde
samenhang tussen de inkomenspositie in de jeugd en die als volwassene. Deze relatie bleek sterker
onder niet-westerse migranten dan onder westerse migranten of autochtone Nederlanders. Van de
niet-westerse migranten die waren opgegroeid in een gezin uit de laagste 20%-inkomensklasse, had
40% later zelf ook een dergelijk gering inkomen. Bij de twee andere groepen ging het om circa 25%.
Beide studies concluderen overigens dat de intergenerationele overdracht van armoede beperkt is:
het merendeel van de kinderen die in de laagste inkomensklasse zijn opgegroeid, is als volwassene
naar een hogere klasse opgeschoven. Wel tekenen Van den Brakel en Moonen in een recentere
studie (2013) aan dat bij het bepalen van de mate van inkomensmobiliteit rekening dient te worden
gehouden met de omstandigheden op het moment van waarneming. Verschillen in leeftijd – en dus
levensfase – van de betrokken ouders en kinderen, maar ook in bijvoorbeeld de economische
conjunctuur in de desbetreffende periode kunnen leiden tot een over- of juist onderschatting van de
inkomensmobiliteit.
Guiaux (2011) onderzocht niet alleen of armoede tijdens de kinderjaren leidt tot een groter risico van
armoede als volwassene, maar ook of er een verhoogde kans op sociale uitsluiting is. Dit laatste
blijkt inderdaad het geval te zijn: personen die in hun jeugd arm waren, zijn als volwassene
gemiddeld meer sociaal uitgesloten dan personen die geen armoede hebben gekend. 12 De
verschillen zijn vooral zichtbaar ten aanzien van de mate van sociale participatie en materiële
deprivatie. Nadere analyse leert dat sociaaleconomische factoren en gezondheid hierbij bepalende
factoren zijn. 13 Kinderen die in armoede opgroeien hebben – zoals eerder al is beschreven – te maken
met materiële tekorten en nemen minder deel aan sociale activiteiten. Mede daardoor is hun
voltooide opleidingsniveau lager, wat hun positie op de arbeidsmarkt verslechtert. Daarnaast
hebben kinderen uit arme gezinnen vaker last van gezondheidsproblemen (Guiaux 2011: 50, 58), met
eveneens een geringere sociale participatie en lagere opleiding als gevolg. 14 De slechtere
arbeidsmarktpositie, het lagere inkomen uit werk en de grotere kans op uitkeringsafhankelijkheid
dragen vervolgens bij aan een grotere kans op armoede en sociale uitsluiting als volwassene. Bij dit
proces speelt overigens ook de etnische herkomst een rol, evenals het opleidingsniveau van de
vader.

4 Conclusies
Op grond van de hier beschreven bevindingen is een aantal conclusies te trekken.
Allereerst maken de cijfers over de ontwikkeling van het aantal arme kinderen in Nederland duidelijk
dat, ongeacht de economische omstandigheden, jaarlijks enkele honderdduizenden kinderen te
maken hebben met armoede. Het probleem van armoede onder kinderen lost zich dus niet zomaar
op wanneer de economie groeit.

12
13
14

Het rapport geeft helaas geen informatie over de exacte omvang van het verschil in de mate van sociale uitsluiting. Bekend is slechts
dat degenen die als kind arm zijn geweest, als volwassene vaker een bovengemiddelde score op de index voor sociale uitsluiting
hadden, terwijl degenen die als kind niet-arm waren als volwassene vaker een ondergemiddelde score hadden (Guiaux 2011: 41).
In een structureel vergelijkingsmodel, uitgevoerd in MPlus, zijn de routes tussen armoede in de kindertijd en armoede en sociale
uitsluiting als volwassene onderzocht, waarbij diverse kenmerken van zowel het ouderlijk gezin als de respondent zelf in het model
zijn opgenomen (zie Guiaux 2011: 52-66).
Onderzoek naar de effecten van armoede op de gezondheid van kinderen is helaas slechts fragmentarisch beschikbaar en vaak al
betrekkelijk oud. Zie voor een overzicht bijvoorbeeld Rots 2015; Steenssens et al. 2008).

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 16 van 21

Ten tweede blijkt de groep arme kinderen gevarieerd te zijn samengesteld. Het risico op armoede is
het grootst voor kinderen uit bijstandsgezinnen, voor kinderen uit grotere eenoudergezinnen en/of
voor kinderen met een niet-westerse achtergrond. Toch vormen deze kinderen niet de enige of zelfs
maar de voornaamste groepen onder de arme kinderen. Voor een belangrijk deel gaat het juist om
autochtoon-Nederlandse kinderen, respectievelijk kinderen die in tweeoudergezinnen opgroeien en
kinderen van wie de ouders betaald werk hebben. Het armoederisico van deze drie groepen is klein,
maar de groepsomvang in de totale bevolking is zo groot dat het aantal armen toch fors uitvalt.
Een laatste conclusie is dat de negatieve effecten van armoede in de kindertijd vooral op korte
termijn optreden: kinderen die in een armoedesituatie verkeren, voelen zich ongelukkig, maken zich
zorgen over de thuissituatie en nemen minder deel aan sociale activiteiten. Voor de langere termijn
heeft armoede echter eveneens negatieve gevolgen. Kinderen die in armoede opgroeien blijven op
een lager onderwijsniveau steken en lopen mede daardoor meer risico om als volwassene opnieuw
in armoede te verkeren.

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 17 van 21

Literatuur
Bos, J. en E. Hooghiemstra (2004). Het gezinsdal: verandering van koopkracht na het krijgen van
kinderen. In: Bevolkingstrends, 4e kwartaal 2004, p. 61-67.
Brakel, M. van den (2015). Wonen en veilig opgroeien. Wonen in een gezin met een gering inkomen.
In CBS, Landelijke jeugdmonitor. Jaarrapport 2015, p. 26-34. Den Haag: Centraal Bureau voor de
Statistiek.
Brakel, M. van den en L. Moonen (2009). Is armoede erfelijk? In CBS, Sociaaleconomische Trends,
Statistisch kwartaalblad over arbeidsmarkt, sociale zekerheid en inkomen, tweede kwartaal, p. 47-51.
Brakel, M. van den en L. Moonen (2013). Inkomensmobiliteit tussen generaties relatief hoog in
Nederland. In CBS, Sociaaleconomische Trends, april 2013, p. 1-6.
CBS (2004). Equivalentiefactoren 1995-2000. Voorburg/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
CBS (2015a). Gemiddeld inkomen; particuliere huishoudens naar diverse kenmerken. Den Haag/ Heerlen:
Centraal Bureau voor de Statistiek. Geraadpleegd oktober 2016 via www.statline.cbs.
CBS (2015b). Armoede en sociale uitsluiting 2015. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
CBS (2016a). Bevolking; generatie, geslacht, leeftijd en herkomstgroepering, 1 januari. Den Haag/ Heerlen:
Centraal Bureau voor de Statistiek. Geraadpleegd oktober 2016 via www.statline.cbs.
CBS (2016b). Arbeidsdeelname; kerncijfers. Den Haag/ Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Geraadpleegd oktober 2016 via www.statline.cbs.
Cörvers, F. (2000). Inkomensmobiliteit tussen huishoudens met lage inkomens van generatie op
generatie. In SCP/CBS, Armoedemonitor 2000, p. 93-103. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau/Centraal Bureau voor de Statistiek.
Dahl, G.B. en L. Lochner (2008). The impact of family income on child achievement. Evidence from the earned
income tax credit. Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research (Working Paper No.
11279).
Dekovic, M., E. Snel en J.H.A. Groenendaal (1997). Kinderen van de rekening. Over de effecten van
armoede op kinderen. In G. Engbersen, J.C. Vrooman en E. Snel (red.), De kwetsbaren. Tweede
jaarrapport armoede en sociale uitsluiting, p. 143-157. Amsterdam: Amsterdam University Press.
Dirven, H.J. en W. Portegijs (2016), Arbeid. In W. Portegijs en M. van den Brakel (red.),
Emancipatiemonitor 2016. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau / Centraal Bureau voor de
Statistiek.
Guiaux, M. (2011). Voorbestemd tot achterstand? Armoede en sociale uitsluiting in de kindertijd en 25 jaar later.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Hoff, S.J.M., J. Dronkers en J.C. Vrooman (1997). Arme ouders en het welzijn van kinderen. In G.
Engbersen, J.C. Vrooman en E. Snel (red.), De kwetsbaren. Tweede jaarrapport armoede en sociale
uitsluiting, p. 123-141. Amsterdam: Amsterdam University Press.
Hoff, S., C. van Gaalen, A. Soede, A. Luten, C. Vrooman en S. Lamers (2009). Genoeg om van te leven.
Focusgroepen in discussie over de minimale kosten van levensonderhoud. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Hoff, S. en A. Soede (2013). Maatschappelijke effecten van het wetsvoorstel Hervorming kindregelingen voor
gezinnen met kinderen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Jehoel-Gijsbers, G. (2004). Sociale uitsluiting in Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Jehoel-Gijsbers, G. (2009). Kunnen alle kinderen meedoen? Onderzoek naar de maatschappelijke participatie
van arme kinderen. Nulmeting. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 18 van 21

Jehoel-Gijsbers, G. en S. Hoff (2009). Conjunctuur, welbevinden en gedrag. In C. Vrooman (red.),
Werkloos in crisistijd. Baanverliezers, inkomensveranderingen en sociale gevolgen: een verkenning. Den
Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Josten, E. en G. Jehoel-Gijsbers (2009). Baanverliezers tijdens de recessie. In C. Vrooman (red.)
Werkloos in crisistijd. Baanverliezers, inkomensveranderingen en sociale gevolgen; een verkenning. Den
Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Kinderombudsman, de (2013). Kinderen in armoede in Nederland. Den Haag: de Kinderombudsman
(rapportnummer kom4/2013).
Madern, T. en A. van der Schors (2012). Kans op financiële problemen. Utrecht: Nibud.
Madern, T., A. van der Schors en M. van der Werf (2014). Van vroeger naar later: vooruitkijken en
aanpassingsgedrag. Utrecht: Nibud.
Peruzzi, A. (2015). From childhood deprivation to adult social exclusion. Evidence from the 1970
British Cohort Study. In: Social Indicators Research, Vol. 120, p. 117-135.
Roest, A., A.M. Lokhorst en C. Vrooman (2010). Sociale uitsluiting bij kinderen. Omvang en achtergronden.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Roest, A. (2011). Kunnen meer kinderen meedoen? Veranderingen in de maatschappelijke deelname van kinderen,
2008-2010. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Roeters, A., S.A. Perez en A. de Boer (2016). De combinatie van betaalde arbeid en zorgtaken. In W.
Portegijs en M. van den Brakel (red.), Emancipatiemonitor 2016. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau / Centraal Bureau voor de Statistiek.
Rots, C. (2015). Databank effectieve jeugdinterventies: Armoede en gezondheid van kinderen. Utrecht:
Nederlands Jeugdinstituut. Gedownload van www.nji.nl/jeugdinterventies.
Rovers, B. (1998), Armoede en regelovertreding door kinderen. In G. Engbersen, J.C. Vrooman en E.
Snel (red.), Effecten van armoede. Derde jaarrapport armoede en sociale uitsluiting, p. 81-100.
Amsterdam: Amsterdam University Press.
Schors, A. van der, M. van der Werf en M. Boer (2016). Kans op financiële problemen 2016. Utrecht:
Nibud.
SCP (2016). Armoede in Kaart 2016. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Snel, E., T. van der Hoek en T. Chessa (2001). Kinderen in armoede. Opgroeien in de marge van Nederland.
Assen: Koninklijke Van Gorcum bv.
Steenssens, K. , L.M. Aguilar, B. Demeyer en P. Fontaine. Kinderen in armoede. Status quaestionis van het
wetenschappelijk onderzoek in België. GIREP (Groupe Interuniversitaire Recherche & Pauvrete) en
IGOA (Interuniversitaire Groep Onderzoek en Armoede VZW).
SZW (2013). Reactie op rapport Kinderombudsman ‘Kinderen in armoede in Nederland’. Den Haag: ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Tempelman, C., A. Houkes en J. Prins (2011). Niet-gebruik inkomensondersteunende maatregelen.
Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek.
TK (2016-2017). Preventie en bestrijding van stille armoede en sociale uitsluiting. Kansen voor álle kinderen.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2016-2017, 24 515, nr. 378.
Tominey, E. (2009). The Timing of Parental Income and Child Outcome: The Role of Permanent and Transitory
Shocks (Discussion Paper No. 5225). London: University College.
Vanhee, L. (2007). Weerbaar en broos: mensen in armoede over ouderschap: een verkennende kwalitatieve studie
in psychologisch perspectief. Leuven: Katholieke Universiteit Leuven.
Vrooman, C., G. Jehoel-Gijsbers en A. Soede (2007). Armoede en sociale uitsluiting van kinderen. In
C. Vrooman, S. Hoff, F. Otten en W. Bos (red.), Armoedemonitor 2007, p. 132-155. Den Haag/
Voorburg: Sociaal en Cultureel Planbureau/Centraal Bureau voor de Statistiek.

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 19 van 21

Vrooman, J.C., S.J.M. Hoff and M. Guiaux (2015). Descendants of Hardship: Prevalence, Drivers and
Scarring Effects of Social Exclusion in Childhood. In: Social Inclusion, Vol. 3 (4), p. 76-97.
Wildeboer Schut, J.M. en S. Hoff (2007). Geld op de plank. Niet-gebruik van inkomensvoorzieningen. Den
Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Ypeij, A., E. Snel en G. Engbersen (2002). Armoede in Amsterdam-Noord: eerste deelstudie van het project
“Landschappen van armoede”. Rotterdam: risbo/Erasmus Universiteit Rotterdam.

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 20 van 21

Tabellen bij figuur 6 en 7
Tabel behorend bij figuur 6
Samenstelling van de groep arme kinderen naar type huishouden, belangrijkste inkomensbron en etnische
herkomst, 2014 (in aantallen x 1000 en in procenten ten opzichte van totaal)
N x 1000

%

autochtoon-Nederlands, werkzaam, tweeoudergezin
autochtoon-Nederlands, werkzaam, eenoudergezin
autochtoon-Nederlands, werkzaam, overige huishoudens
autochtoon-Nederlands, niet-werkzaam, tweeoudergezin
autochtoon-Nederlands, niet-werkzaam, eenoudergezin
autochtoon-Nederlands, niet-werkzaam, overige huishoudens
westerse herkomst, werkzaam, tweeoudergezin
westerse herkomst, werkzaam, eenoudergezin
westerse herkomst, werkzaam, overige huishoudens
westerse herkomst, niet-werkzaam, tweeoudergezin
westerse herkomst, niet-werkzaam, eenoudergezin
westerse herkomst, niet-werkzaam, overige huishoudens
niet-westerse herkomst, werkzaam, tweeoudergezin
niet-westerse herkomst, werkzaam, eenoudergezin
niet-westerse herkomst, werkzaam, overige huishoudens
niet-westerse herkomst, niet-werkzaam, tweeoudergezin
niet-westerse herkomst, niet-werkzaam, eenoudergezin
niet-westerse herkomst, niet-werkzaam, overige huishoudens

101,2
39,0
4,0
22,3
32,4
2,1
15,6
4,7
1,6
5,8
4,1
0,6
44,1
6,8
2,3
56,8
29,9
4,8

26,8
10,3
1,1
5,9
8,6
0,6
4,1
1,2
0,4
1,5
1,1
0,2
11,7
1,8
0,6
15,0
7,9
1,3

totaal arme kinderen

378,1

100

Bron: CBS (IPO’14) SCP-bewerking

Tabel behorend bij figuur 7
Samenstelling van de groep arme kinderen met werkende, respectievelijk niet-werkende ouders naar type
huishouden en etnische herkomst, 2014 (in procenten ten opzichte van totaal)
kinderen met
werkende ouders
46,1
17,8
1,8
7,1
2,1
0,7
20,1
3,1
1,0

autochtoon-Nederlands, tweeoudergezin
autochtoon-Nederlands, eenoudergezin
autochtoon-Nederlands, overige huishoudens
westerse herkomst, tweeoudergezin
westerse herkomst, eenoudergezin
westerse herkomst, overige huishoudens
niet-westerse herkomst, tweeoudergezin
niet-westerse herkomst, eenoudergezin
niet-westerse herkomst, overige huishoudens
totaal arme kinderen

100

kinderen met
niet-werkende ouders
14,1
20,4
1,3
3,7
2,6
0,4
35,8
18,8
3,0
100

Bron: CBS (IPO’14) SCP-bewerking

Armoede onder kinderen – een probleemschets

Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 21 van 21

112

113

Bijlage 4
CBS-armoedecijfers aangepast door methodewijziging, februari 2017
Van (inkomens)armoede is volgens het CBS sprake als het inkomen niet voldoende is
om een bepaald consumptieniveau te realiseren dat in Nederland als minimaal
noodzakelijk wordt geacht. Het CBS maakt voor het meten van armoede gebruik van de
lage-inkomensgrens. Deze grens lag in 2015 op 1.030 euro per maand voor een
alleenstaande en op 1.930 euro voor een echtpaar met twee kinderen. Inzichten over
wanneer er sprake is van armoede, zijn subjectief. Daarom spreekt het CBS niet van
arme huishoudens, maar van huishoudens met een laag inkomen of van huishoudens
met risico op armoede.
Het huishoudensinkomen bestaat naast het inkomen uit werk/uitkering/winst, ook uit
opbrengsten uit vermogen. Aan het inkomen van eigenwoningbezitters wordt een
raming van de economische huurwaarde aan het inkomen toegevoegd en betaalde
hypotheekrente in mindering gebracht. De inkomsten uit de woning en de betaalde
hypotheekrente hebben ook invloed op de te betalen inkomstenbelasting die in het
inkomen verdisconteerd wordt. De economische huurwaarde wordt vastgesteld op basis
van de waarde van de woning en jaarlijks aangepast aan de inflatie via de
Consumentenprijsindex (CPI).
Het CBS heeft de inkomensstatistiek in 2017 herzien. Dit heeft geleid tot nieuwe cijfers
over inkomen en armoede. De revisie is terug te rekenen tot 2011. In deze herziening
wordt de economische huurwaarde van woningbezitters realistischer in beeld gebracht.
Voorheen werden kosten in rekening gebracht voor de afschrijving van een woning (tot
30 jaar). In de revisie worden deze afschrijvingskosten niet meer in rekening gebracht,
waardoor de economische huurwaarde aanzienlijk hoger wordt. In 2014 gaat het
gemiddeld genomen om een opwaardering van de netto huurwaarde met 330 euro per
maand. De verandering leidt ertoe dat het inkomen uit vermogen van huishoudens met
een eigen woning stijgt en daardoor voor diverse bevolkingsgroepen boven de lageinkomensgrens uitkomt.
De herziening ging gepaard met een stijging van de inkomensongelijkheid en een
neerwaartse bijstelling van het aantal huishoudens onder de lage-inkomensgrens. Voor
2014 ging het hierbij om een aanpassing met 85 duizend huishoudens (1,2
procentpunt). Voor een groot deel is dit toe te schrijven aan de opwaardering van het
voordeel dat huishoudens ontlenen aan eigenwoningbezit. Eigenwoningbezitters worden
hierdoor minder vaak dan voorheen tot de groep met (langdurig) een laag inkomen
gerekend. Het aantal huishoudens dat moet rondkomen van een laag inkomen is onder
huishoudens in een huurwoning nauwelijks veranderd.
Het relatief grote effect op de armoede onder kinderen is deels verklaarbaar doordat in
veel huishoudens meerdere kinderen aanwezig zijn. De onderliggende trends in de CBScijfers blijven ongewijzigd: van 2011 tot 2013 is het aantal kinderen in een huishouden
met een laag inkomen gestegen en sindsdien licht gedaald. Het aantal kinderen in een
huishouden met een langdurig laag inkomen is in 2015 licht gestegen.
Figuur - minderjarige kinderen in huishoudens met een (langdurig) laag inkomen

114

Bron: CBS (2017) Meer huishoudens langdurig onder lage-inkomensgrens in 2015
Tot besluit, in de onderstaande figuur zijn de meest actuele SCP-cijfers en de nieuwe
CBS cijfers in een grafiek weergegeven.
Aantal kinderen in armoede (*1000) volgens het SCP en het CBS, 2001-2015
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
CBS

SCP

115

Bijlage 5
Gesprekspartners hoorzitting 16 december 2016:
dr. N. Jungmann, Lector Schulden en Incasso, Hogeschool Utrecht
dr. R van Geuns, Lector armoede interventies, Hogeschool van Amsterdam
dr. K. Caminada, Hoogleraar Empirische analyse van sociale en fiscale regelgeving,
Universiteit Leiden.
prof.dr. C. Forder, Bijzonder hoogleraar Rechten van het Kind, Vrije Universiteit
Amsterdam.
G. Wilmink, Directeur-bestuurder Nibud.
mr.dr. G. van den Biggelaar Directeur Leergeld Nederland.
C. van der Vlist, Teamleider diaconaat Kerk in actie/PKN
M. Floor, medewerker diaconaat (armoede) Kerk in actie/PKN
S. Quack, senior-beleidsmedewerker armoede, gemeente Utrecht
E. Van de Vliet, beleidsmedewerker gemeente Utrecht
Werkbezoek De Kinderwinkel/ Stad en Kerk (STEK), Moerwijk, Den Haag, 13
december 2016:
De aanwezige ouders
M. Floor, medewerker diaconaat, Kerk in actie/PKN
H. Baars, Directeur STEK Den Haag
A. Schwab, Dagelijks bestuurder Leergeld Den haag
Medewerkers van en betrokkenen bij De Kinderwinkel, Den Haag,
(http://www.kinderwinkeldenhaag.nl)
SER Jongerenplatform 6 december 2016.
En vele anderen.

116

117

Bijlage 6
Samenstelling ad-hoc commissie Armoede onder kinderen (AOK)

Leden

Plaatsvervangende leden

Onafhankelijke leden
prof.dr. N.M. (Nicolette) van Gestel (voorzitter)
prof.mr. S. (Saskia) Klosse
prof.dr. B. (Bas) ter Weel

Ondernemersleden
drs. A. (Anthony) Stigter (VNO-NCW/MKB-Nederland)
mr.drs. S.R. (Sven) Bontje
mr. A.P.M.G. (Ton) Schoenmaeckers (VNO-NCW/ MKB-Nederland)
J. (Jules) Sanders (LTO-Nederland)

Werknemersleden
J. (Jessica) van Ruitenburg (FNV)
R. (Ruud) Kuin (FNV)
W.J. (Willem Jelle) Berg (CNV)
A.C. (Amerik) Klapwijk Msc (VCP)

I. (Irene) Laureijs (FNV)
C. (Carolien) de Heer (CNV)
E.H.J. (Elwin) Wolters MA
(VCP)

Adviserende leden
dr. S.J.M. (Stella) Hoff (Sociaal en Cultureel Planbureau)
J.G. (Johan) Kruithof (Wethouder gemeente Apeldoorn/ VNG)

Ministeriele vertegenwoordigers
C. (Carlo) van Riel (SZW)
drs. F. (Faryda) Hussein Msc (SZW)

Secretariaat SER
drs. P. (Peter) Koppe
dr. S. (Simone) Croezen
drs. J (Jeroen) Visser
J. (Jasmin) Schous

W. (Willibrord) Kruijssen

SOCIAAL-ECONOMISCHE RAAD
Bezuidenhoutseweg 60
Postbus 90405
2509 LK Den Haag
T 070 3499 525
E communicatie@ser.nl
www.ser.nl
© 2017, Sociaal-Economische Raad