Ch39)

CC°

irrn
nvvb

Nederlands
Genootschap
I van Burgemeesters

NEDEIttA140111 MIMING
VOOltItURGEIMAXEN

De minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
Drs. Mw. K.H. 011ongren
Postbus 20011
2500 EA 'S-GRAVENHAGE

Datum

9 november 2020
Telefoon

Kenmerk:

U202000899
Bijlage

Onderwerp

VNG/NWB/NGB reactie op wetsvoorstel Tijdelijke wet Tweede
Kamerverkiezing Covid-19

Geachte mevrouw 011ongren,
De VNG, de NVVB en het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB) hebben met veel
belangstelling kennis genomen van het concept-wetsvoorstel Tijdelijke wet Tweede
Kamerverkiezing Covid-19 (hierna ook: het wetsvoorstel). Ondanks de zeer korte consultatietermijn
waarderen we het dat u ons de gelegenheid biedt te reageren op het wetsvoorstel. Graag maken
we van de geboden mogelijkheid gebruik om onze reactie te geven.
In het onderstaande geven we eerst ons algemene standpunt over het wetsvoorstel (par. 1).
Vervolgens bespreken we een aantal specifieke onderdelen daarvan (par. 2-6) en sluiten of met
•
enkele redactionele opmerkingen (par. 7). De bespreking van het wetsvoorstel wordt vooraf gegaan
door een samenvatting van onze opmerkingen.
Samenvatting
Samengevat hebben we bij het wetsvoorstel de volgende opmerkingen:
• Algemeen: Gegeven de huidige uitzonderlijke omstandigheden en gegeven ook de breed door
de Tweede Kamer gesteunde moties, hebben wij op zichzelf begrip voor de voorgestelde
maatregelen. Het staat evenwel niet vast of deze maatregelen volledig beantwoorden aan de
daarmee beoogde doelen.
• Ongekende opgave voor gemeenten: Met de voorgestelde stapeling van maatregelen staan
gemeenten voor een ongekende opgave waarvan op dit moment niet vaststaat of (alle)
gemeenten erin slagen deze adequaat uit te voeren. Het inregelen van het proces van
briefstemmen, het vinden van voldoende stemlokalen en stembureauleden voor de drie

Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Nassaulaan 12 Den Haag I Postbus 30435 I 2500 GK Den Haag
070 - 373 83 93 I info@vng.n1

•

•

•

•

•

•

verkiezingsdagen, betekent een forse extra belasting voor gemeenten. Daarmee is de rek voor
de uitvoerbaarheid eruit.
Quick scan: Op dit moment voert VNG Realisatie de in bestuurlijk overleg afgesproken quick scan
uit naar de uitvoeringsconsequenties van de aanvullende maatregelen. Wij verzoeken u dringend
de aanvullende bevindingen van de quick scan bij de verdere behandeling van het wetsvoorstel
te betrekken.
Implementatieondersteuning: Een betrouwbaar en democratisch verkiezingsproces staat of valt
met een degelijke uitvoering op lokaal niveau. U dient de gemeenten in staat te stellen om een
solide organisatie van deze bijzondere verkiezingen mogelijk te maken. Wij verzoeken
gemeenten daarom maximaal te ondersteunen bij de implementatie van de wet door zo snel
mogelijk, en in samenspraak met hen, realistische en uitvoerbare procesbeschrijvingen,
stappenplannen, handreikingen etc. beschikbaar te stellen.
Compensatie: Gemeenten zullen voor de uitvoering van de aanvullende maatregelen een reele
compensatie moeten ontvangen. Wij zetten het overleg over de hoogte daarvan graag voort en
verwachten van u dat deze compensatie er ook daadwerkelijk komt.
Briefstemmen: Over de verschillende fases in het proces van briefstemmen hebben wij een
aantal opmerkingen die tot aanpassing van het wetsvoorstel dienen te leiden. Wij verzoeken u
deze aanpassingen door te voeren.
Early voting: Wij vragen aandacht voor de grote impact van het organiseren van vroegstemmen
op gemeenten. Daarnaast is het niet duidelijk of de verplichting tot het aanbieden van
vroegstemmen voor 15 en 16 maart geldt of dat dit een keuze is. Ook hebben wij opmerkingen
over de toegankelijkheid, de bijzondere stembureaus, en de procedure van telling van de
vervroegd uitgebrachte stemmen (en briefstemmen)
Ve►lenging procedure uitslagvaststelling: Wij kunnen instemmen met de noodzaak om de
procedure van uitslagvaststelling te verlengen. De schorsing van de stemopneming ter
voorkoming van onjuistheden kent evenwel belangrijke nadelen (o.a. extra beschikbaarheid
stembureauleden en tellocaties). Een beter alternatief is om de sluitingstijd van de stembureaus
op 17 maart 2021 te vervroegen (19 uur), zodat de telling eerder kan aanvangen. Wij verzoeken
u het wetsvoorstel hierop aan te passen.
1. Algemeen

Het is van belang dat bij de Tweede Kamerverkiezing alle kiesgerechtigden veilig en zoveel
mogelijk zelf, mits ze geen coronaklachten hebben, hun stem kunnen uitbrengen. Dit wetsvoorstel
beoogt aan die noodzaak tegemoet te komen door briefstemmen mogelijk te maken voor kiezers
van 70 jaar en ouder en (kwetsbare) kiezers in de gelegenheid te stellen vroegtijdig - op 15 en 16
maart 2021 — in het stemlokaal hun stem uit te brengen. Daartoe moeten gemeenten een aantal
stemlokalen inrichten, waarvan het minimumaantal afhankelijk is van het aantal inwoners. Met deze
aanvullende maatregelen wordt mede uitvoering gegeven aan de door de Tweede Kamer breed
aangenomen motie Terpstra en motie Sneller cum suis. Daarnaast worden maatregelen
voorgesteld die erop zien om in het proces van de uitslagvaststelling beter rekening te houden met
de gevolgen van de maatregelen die ter bestrijding van Covid-19 gelden. Zo wordt de termijn van
de uitslagvaststelling verlengd van 8 naar 13 dagen om het proces van het tellen van de stemmen
uit te voeren met inachtneming van de coronamaatregelen (soms andere tellocatie, 1,5m afstand).
Gegeven de huidige uitzonderlijke omstandigheden waarin de samenleving momenteel verkeert en
gegeven ook de breed door de Tweede Kamer gesteunde moties, hebben wij op zichzelf begrip
voor de voorgestelde maatregelen. Wij merken daarbij wel op dat de nu voorgestelde maatregelen

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

2/13

mede zijn ingegeven door de korte periode die nog rest tot de Tweede Kamerverkiezing. Sommige
maatregelen zouden niet meer mogelijk zijn, omdat de daarvoor benodigde vervroeging van
termijnen als de dag van kandidaatstelling en het inleveren van ondersteuningsverklaringen niet
meer tijdig wettelijk kan worden geregeld. Daardoor moeten nu suboptimale keuzes worden
gemaakt. Wat dat betreft was het beter geweest als de regering eerder had geanticipeerd op het
voor alle kiezers coronaproof organiseren van de verkiezingen.
Bovendien vragen wij ons of of de maatregelen in de nu voorgestelde vorm volledig tegemoet
komen aan de daarmee met de moties beoogde doelen: bescherming van alle kwetsbare kiezers
door voor hen briefstemmen mogelijk te maken en het spreiden van de kiezers door vroegtijdig
stemmen mogelijk te maken. Niet alle voor Covid-19 kwetsbare personen kunnen immers met dit
voorstel per brief stemmen, waardoor het wetsvoorstel niet inclusief is en het beoogde doel (het
beschermen van alle kwetsbare kiezers met briefstemmen) op voorhand niet gehaald wordt. Ook
staat niet vast dat met twee dagen vroegstemmen in het volgens het wetsvoorstel minimum aantal
stemlokalen een daadwerkelijk betekenisvolle spreiding van kiezers wordt bereikt op de drie
verkiezingsdagen. Weliswaar zal een deel van de kiezers per post of volmacht stemmen, maar er
blijven nog veel kiezers over waarvan niet op voorhand vaststaat wanneer zij zullen gaan stemmen.
De effectiviteit van de voorgestelde maatregelen staat daarmee vooraisnog niet vast. Tegelijkertijd
realiseren wij ons dat vergaande maatregelen zoals briefstemmen voor alle kwetsbare kiezers
inmiddels niet meer goed uitvoerbaar zijn zonder zeer hoge belasting op de gemeentelijke
organisatie (een aanvraagprocedure is dan nodig), nog los van eventuele daaraan klevende risico's
en bezwaren gelet op de waarborgen van het verkiezingsproces. Daar opteren wij dan ook niet
voor.
Met dit wetsvoorstel worden aanvullende maatregelen genomen ten opzichte van de maatregelen
die in de Tijdelijke wet verkiezingen Covid-19 zijn opgenomen. In onze reactie op dat wetsvoorstel
merkten wij reeds op dat niet onderschat mag worden dat gemeenten voor een grote opgave staan.
Van hen worden forse, extra inspanningen verwacht. Wij uitten in die reactie onze zorgen over het
kunnen vinden van voldoende 'coronaproof stemlokalen en/of tellocaties. Ook het organiseren van
de benodigde extra menskracht (extra (reserve)stembureauleden, waarnemers), het aanschaffen
van bijzondere materialen, en inrichten van toegankelijke stemlokalen zorgen voor extra
uitdagingen. Daar komt het risico van onverwachte uitval van stembureauleden op een relatief laat
tijdstip bij (voldoen niet aan de gezondheidscheck). Wij herhalen mede daarom onze oproep om
rijksambtenaren in te zetten als stembureaulid.
Ook is het van essentieel belang dat scholen als stemlokaal beschikbaar zijn op de verkiezingsdag.
Zeker in oudere binnensteden en dorpen is de school mogelijk de enig geschikte ruimte om te
stemmen. Wij dringen er daarom nogmaals bij u op aan dat het Rijk het mogelijk maakt dat scholen
hun locatie beschikbaar stellen door een vrije dag of studiedag in te roosteren.
Met het onderhavige wetsvoorstel neemt de belasting op de gemeentelijke organisatie nog eens
fors toe. Gemeenten moeten het proces van briefstemmen en vroegstemmen binnen zeer korte •
termijn inregelen. Voor het vroegstemmen moeten stemlokalen worden gezocht die een langere
periode beschikbaar zijn. Er zijn bovendien meer stembureauleden nodig dan wel stembureauleden
die bereid zijn meerdere dagen in het stembureau zitting te nemen. Met deze stapeling van
maatregelen staan gemeenten dan ook voor een ongekende opgave waarvan op dit moment niet
vaststaat of (alle) gemeenten erin slagen deze uit te voeren. We onderschrijven dan ook uw

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

3/13

opmerking in de Kamerbrief van 30 oktober 20201 dat met deze stapeling de rek voor de
uitvoerbaarheid eruit is.
In bestuurlijk overleg met de VNG en de NGB is afgesproken dat bij de uitwerking van de
aanvullende maatregelen er bijzondere aandacht is voor de uitvoeringsaspecten. Momenteel wordt
in beeld gebracht wat de consequenties voor de uitvoering zijn. Daarbij geldt de kanttekening dat
voor deze quick scan die door VNG Realisatie wordt uitgevoerd, zeer beperkte tijd beschikbaar is.
Deze quick scan is nog niet gereed. Wij verzoeken u dringend uw instemming met het uitvoeren
van deze quick scan ook in die zin gestand te doen dat de aanvullende bevindingen van de quick
scan bij de verdere behandeling van het wetsvoorstel serieus worden betrokken.
Het wetsvoorstel geeft nog geen volledig en duidelijk beeld van de uitvoeringsaspecten die
daarmee samenhangen. Gemeenten hebben dat beeld wel nodig om de nieuwe maatregelen goed
te kunnen uitvoeren. Een betrouwbaar en democratisch verkiezingsproces staat of valt immers met
een degeiijke uitvoering op lokaal niveau. Wij stellen nogmaals nadrukkelijk vast dat u de
gemeenten in staat moet stellen om een solide organisatie van deze bijzondere verkiezingen
mogelijk te maken. In dat kader verzoeken wij u derhalve gemeenten maximaal te ondersteunen bij
de implementatie van de wet door zo snel mogelijk, en in samenspraak met hen, realistische en
uitvoerbare procesbeschrijvingen, stappenplannen, handreikingen, uitvoeringsvoorschriften etc.
beschikbaar te stellen. De timing is hierbij van groot belang, zodat gemeenten de tijd hebben om
dergelijke informatie tot zich te kunnen nemen en tot uitvoering te brengen. Ook is voorlichting
richting de kiezer van groot belang over alle veranderingen die op stapel staan.
Met de uitvoering van de voorgestelde aanvullende maatregelen zijn kosten gemoeid waarvoor de
gemeenten dienen te worden gecompenseerd. U hebt aangegeven dat de gemeenten een reele
compensatie zullen ontvangen. Wij zetten het overleg daarover graag met u voort en verwachten
van u dat deze compensatie er ook daadwerkelijk komt.
2. Briefstemmen
Ontvanqst briefstembescheiden (artikel 7a-7c)

In artikel 7a lid 1 van het wetsvoorstel is geregeld dat kiesgerechtigden van 70 jaar en ouder "in
aanvulling op artikel J7 van de Kieswet (...) tevens ontvangen: een briefstembiljet, een
geadresseerde retourenveloppe, een stempluspas, een enveloppe voor het stembiljet en een
handleiding van de kiezer." Deze bepaling komt er daarmee op neer dat de kiezer deze
briefstembescheiden naast de stempas (als bedoeld in artikel J7 Kieswet) ontvangt. Er wordt
immers geregeld dat de kiezer de briefstembescheiden in aanvulling op artikel J7 Kieswet tevens
ontvangt. Uit de Memorie van Toelichting (p. 4) volgt evenwel dat dat niet de bedoeling is: de
stempluspas vervangt de stempas. Wij verzoeken u daarom artikel 7a Kieswet dienovereenkomstig
aan te passen.
In artikel 7a lid 2 van het wetsvoorstel is geregeld dat de kiesgerechtigde de briefstembescheiden
ten minste vijf dagen voor de dag van de stemming ontvangt. Dit is een uiterste termijn waarvan
gemeenten kunnen afwijken. Indien gemeenten deze termijn zouden aanhouden, betekent dat voor
kiezers die onverhoopt geen briefstembescheiden hebben ontvangen dat ze hun stem niet meer
1 Zie https://www.rijksoverheid.nlidocumenten/kamerstukken/2020/10/30/kamerbrief-aanvullende-maatregelen-

voor-de-tweede-kamerverkiezinq-in-verband-met-covid-19.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

4/13

kunnen uitbrengen. Op de vijfde dag voor de dag van de stemming wordt namelijk na 17 uur het
register ongeldige stempassen (ROS) opgemaakt (artikel 7b). Dit betekent dat kiezers vanaf dan
geen nieuwe stempas meer kunnen aanvragen. Kiezers die er rekening mee houden dat ze pas op
de vijfde dag voor de dag van stemming briefstembescheiden ontvangen, zullen er niet eerder op
bedacht zijn dat ze nog niets hebben ontvangen. Merken ze dat pas op die vrijdag, dan hebben ze
niet of nauwelijks meer de gelegenheid een nieuwe stempas aan te vragen. Ze kunnen dan per
post noch in persoon stemmen. Daarmee wordt ten onrechte hun recht om te stemmen ontnomen.
Daarom zijn wij van mening dat de uiterste dag waarop de kiezers van 70+ hun
briefstembescheiden behoren te krijgen, met enkele dagen of een week moet worden vervroegd.
Wij verzoeken u het wetsvoorstel hierop aan te passen.
In dit verband wijzen wij voorts op het bepaalde in artikel 11d lid 3: Een afgiftepunt is niet eerder
open dan op de zevende dag voor de dag van de stemming. Voor kiezers die pas vijf dagen voor de
dag van stemming de briefstembescheiden ontvangen, heeft het geen zin om al eerder een
afgiftepunt open te stellen. Het kan bovendien mogelijk verwarrend werken dat een afgiftepunt
eerder open is dan dat sommige kiezers de beschikking hebben over de briefstembescheiden. Wij
geven ook daarom in overweging om de termijnen gelijk te trekken.
Doordat de briefstembescheiden uiterlijk pas de vijfde dag voor de dag van stemming bij de kiezers
zullen worden bezorgd, valt te verwachten dat gemeenten veel meer verzoeken voor vervangende
stempluspassen krijgen. Dit levert niet alleen extra werk op, maar zorgt er ook voor dat het
raadplegen van het ROS veel langer gaat duren bij de controle van stempassen en
stempluspassen. Daardoor kan de stemming langer gaan duren.
Artikel 7a, lid 4 bepaalt dat de minister modellen vaststelt. Voor het vaststellen van het model/de
inhoud van de stempluspas zou uitgangspunt moeten zijn dat het format niet afwijkt van een
reguliere stempas om te voorkomen dat de burgerzaken-applicaties hierop moeten worden
aangepast. Wel moet er voldoende duidelijk onderscheid zijn om de herkenbaarheid duidelijk te
krijgen (bijvoorbeeld een andere kleur). Wij verzoeken u hiermee rekening te houden bij het
vaststellen van het model.
Bij de afgifte van vervangende briefstembescheiden (artikel 7c) of vervangende stempassen (artikel
K4 Kieswet) moet er onderscheid gemaakt worden op leeftijd. Als dat niet door het systeem wordt
gedaan, is het risico groot dat er bij een verzoek tot afgifte van vervangende briefstembescheiden
slechts een vervangende stempas wordt verzonden. Kiezers van 70+ kunnen dan niet met een
briefstem hun stem uitbrengen. Dit is onwenselijk.
De mogelijkheid bestaat dat een kiezer overlijdt, nadat het ROS is opgemaakt. Tevens kan het
overlijden nog niet in de burgerlijke stand zijn verwerkt op het moment van opmaken van het ROS.
Normaal is de tijdsspanne tussen het opmaken van het ROS en moment einde stemopneming zeer
kort en levert dit geen problemen op. Dit is anders met het huidige wetsvoorstel. Aangezien de
doelgroep voor briefstemmers 70+ is en het ROS eerder dan normaal wordt opgemaakt, is het niet
onrealistisch dat een kiezer overlijdt nadat het ROS is opgemaakt. De ervaring leert dat op
maandag het hoogste aantal akten van overlijden worden opgemaakt. Het ROS wordt in het huidige
wetsvoorstel de vrijdag daarvoor al opgemaakt. Om onduidelijkheden te voorkomen verzoeken wij u
in de Memorie van Toelichting antwoord te geven op de volgende vragen:
- Indien een kiezer zijn stem via een briefstem heeft uitgebracht maar overlijdt voor het opmaken
van het ROS, heeft de kiezer dan een geldige stem uitgebracht?

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

5/13

- Indien een kiezer zijn stem via een briefstem heeft uitgebracht en overlijdt na opmaking van het
ROS maar voor het moment einde stemopneming, heeft de kiezer dan een geldige stem
uitgebracht?
Zittingstijden briefstembureau (artikel 11b lid 1)
Geregeld wordt dat briefstembureaus twee dagen voor de dag van de stemming (dus op 15 maart
2021) kunnen beginnen met de vooropening. Wat is de reden dat briefstembureaus pas op die
maandag mogen beginnen met de vooropening en niet op de vrijdag na 17 uur als het ROS is
opgemaakt? Het zou meer flexibiliteit aan gemeenten geven als ze eerder de tijd krijgen om met de
vooropening te beginnen. We verzoeken u deze mogelijkheid te scheppen in het wetsvoorstel en te
bepalen dat de vooropening direct na opmaak van het ROS kan starten.
Briefstemmen (artikel 11 c)
Artikel 11c kent een nauwgezette procedure voor het uitbrengen van een briefstem die kiezers van
70 jaar en ouder moeten volgen: bepaalde kleur pen gebruiken (lid 1), een specifieke manier van
het vouwen van het stembiljet (lid 2), een gescheiden manier van het in de enveloppe doen (lid 4),
een aantekening van de ontvanger (lid 6). Deze nauwgezette manier van beschrijven doet
vermoeden dat er een reden voor is die bij een onjuiste toepassing gevolgen voor de geldigheid van
de stem heeft. Dit komt echter niet voor elk van deze punten in het wetsvoorstel en/of de Memorie
van Toelichting tot uiting. Wij verzoeken u de consequenties van het niet volgen van deze
aanwijzingen in het wetsvoorstel dan wel de Memorie van Toelichting te beschrijven.
In aanvulling hierop merken wij ten aanzien van het plaatsen van de handtekening op de
stempluspas gestelde verklaring (lid 3) nog het volgende op. Waarom wordt hier niet de eis gesteld
van legitimatie (kopie geldig ID meesturen) zoals dat wel het geval is bij in persoon stemmen? Die
eis wordt daar in het kader van controleerbaarheid en integriteit gesteld. Waarom is bij
briefstemmen een andere afweging gemaakt en kan worden volstaan met het plaatsen van een
handtekening op de stempluspas? En wat is de waarde van deze handtekening? Bij de
vooropening kan deze nergens mee worden vergeleken. In artikel 11h is ook niet opgenomen dat
een stempluspas zonder handtekening terzijde moet worden gelegd.
Tot slot merken wij op dat het meer flexibiliteit aan de kiezer zou geven om ook andere kleuren pen
te mogen gebruiken dan de nu voorgeschreven kleuren. Wij verzoeken u dit voorschrift daarom te
heroverwegen.
Afgiftepunten (artikel 11 d)
In artikel 11d lid 1 is bepaald dat het college van burgemeester en wethouders bepaalt op welke
dagen en tijden afgiftepunten open zijn waar kiezers de retourenveloppe kunnen afgeven. In lid 3
staat dat een afgiftepunt niet eerder open is dan op de zevende dag voor de dag van de stemming.
Een afgiftepunt is bovendien ten minste op de dag van stemming open van 7.30 tot 21 uur. In de
Memorie van Toelichting (p. 4) staat echter dat de afgiftepunten vanaf woensdag 10 maart 2021
open zijn van 9 tot 17 uur en op 17 maart 2021 tot 21 uur. Gelet op deze passage in de toelichting
is de vraag welke ruimte er voor het college overblijft om de dagen en tijden zelf te bepalen waarop
de afgiftepunten (anders dan op de verkiezingsdag) open zijn. Het kan bijvoorbeeld wenselijk zijn
aan te sluiten bij de reguliere openingstijden van het gemeentehuis. Wij verzoeken u deze passage
in de Memorie van Toelichting aan te passen aan de tekst van het wetsvoorstel. Daarbij verzoeken
we ook aan te geven of de afgiftepunten in het weekend open mogen of moeten zijn.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

6/13

VoOrts hebben wij de vraag of duidelijk is hoeveel afgiftepunten er moeten komen. Dit zal
waarschijnlijk afhangen van het aantal kiezers van 70 jaar en ouder dat in een gemeente
kiesgerechtigd is. Wij verzoeken u hierover op korte termijn nadere richting te geven.
In artikel 11d lid 2 is bepaald dat de kiezer gedurende de tijd dat een afgiftepunt open is, op zijn
verzoek en op vertoon van zijn stempluspas, de briefstembescheiden genoemd in artikel 7a lid 1
onderdelen A, B. D. en E. krijgt uitgereikt. Daarmee krijgt een afgiftepunt meer taken dan het
slechts ontvangen van briefstemmen. Dit strookt naar onze mening niet met het idee van een
afgiftepunt. Bovendien vragen wij ons of wat de toegevoegde waarde is van deze mogelijkheid.
Deze taak zorgt voor een extra belasting van het afgiftepunt, zowel op het gebied van administratie,
als het veilig distribueren van de vervangende stukken en de creatie van onnodig extra toeloop naar
het afgiftepunt. Naast de vraag of het wenselijk is, vragen wij ons of of het logisch is dat een kiezer
naar een afgiftepunt gaat om vervangende stukken te vragen. In dat geval kan de kiezer
logischerwijs ook op reguliere wijze bij een stembureau stemmen. De betreffende kiezer is immers
in staat om de gang naar het stemlokaal te maken en is in het bezit van de stempluspas. Tevens
kunnen kiezers ook op reguliere wijze nieuwe stembescheiden bij de gemeente aanvragen. Wij
verzoeken u daarom de noodzaak van opname van artikel 11d lid 2 te heroverwegen.
Afgifte retourenveloppe aan stembureau (artikel 11e)
Dit artikel regelt hoe er moet worden omgegaan met een retourenveloppe die wordt afgegeven op
een stembureau. Het is onwenselijk dat er op reguliere stembureaus of stembureaus voor
vervroegd stemmen ook nog briefstemmen kunnen worden afgegeven. Er zitten maar 2 mensen
aan de stemtafel, die hebben het al drukker dan normaal. Wanneer die er ook nog een taak bij
krijgen om briefstemmen aan te nemen en te voorzien van een datum (en op dag van stemming
ook het tijdstip) en handtekening dan komt de doorstroom van de reguliere kiezers in het gedrang.
Bovendien bestaat het risico dat kiezers met een briefstem die voor 21 uur al in rij staan maar na 21
uur in het stemlokaal komen, er bij de tafel van het stembureau pas achter komen dat de briefstem
(dan) te laat is ingeleverd. Gelet op deze problemen dient het afgeven van de enveloppe op het
stembureau uitzondering te zijn en geen regel. De voorlichting richting kiezers van 70+ zou deze
boodschap ook moeten uitdragen: kiezers dienen de retourenveloppe (naast per post) alleen op de
afgiftepunten of te geven. Mocht het toch zo zijn dat een kiezer de enveloppe op het stembureau
afgeeft en dat na 21 uur doet, dan zou die stem wel moeten worden meegeteld. Anders ontstaat er
rechtsongelijkheid: een kiezer in de rij die regulier stemt mag nog wel na 21 uur zijn stem
uitbrengen en een kiezer in de rij die een briefstem wil uitbrengen, niet meer.
Termijn voor briefstemmen (artikel 11f)
In artikel 11f lid 2 is bepaald dat de burgemeester er zorg voor draagt dat de tijdig binnengekomen
retourenveloppen op de dag van stemming voor 22 uur ongeopend worden overhandigd aan de
voorzitters van de briefstembureaus. Wij merken op dat deze termijn erg krap is gegeven het feit
dat briefstemmen op de verkiezingsdag tot 21 uur op afgiftepunten en stembureaus kunnen worden
ingeleverd. Dat zou betekenen dat er op ieder stembureau en afgiftepunt een koerier klaar moet
staan om de op die dag afgegeven briefstemmen naar de Iocatie te brengen waar de
briefstembureaus zitting hebben. Ook als het hier alleen om de afgiftepunten zou gaan (zie eerdere
opmerking over afgeven op stembureaus) is dit absoluut niet uitvoerbaar. Wij adviseren hier een
minder strakke termijn op te nemen, bijvoorbeeld "onverwijld na 21 uur".

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

7/13

3. Early voting in het stemlokaal
Alqemeen
Artikel 4a van het wijzigingsvoorstel regelt de mogelijkheid om op de twee dagen voorafgaande aan
de verkiezingsdag al te kunnen gaan stemmen. Daartoe openen gemeenten een beperkt aantal
stembureaus. Het artikel regelt het minimum aantal stembureaus dat op deze twee dagen geopend
moet zijn, naar inwonertal. De openingstijd van de stembureaus is beperkt, van 8.00 tot 18.00 uur.
Wij vinden het een sympathieke gedachte kiezers de gelegenheid te bieden, gezien de pandemie,
al eerder hun stem uit te kunnen brengen. Met name kwetsbare personen zullen zich wellicht
veiliger voelen op een van deze dagen naar het stembureau te gaan. Ook wordt spreiding van de
drukte zo bevorderd.
Wel vraagt dit, zoals eerder al aangegeven, veel extra inspanning van gemeenten in de uitvoering.
Het staat niet vast of gemeenten bovenop de opgave die ze al hebben voor de verkiezingsdag,
voldoende stemlokalen en stembureauleden kunnen vinden die voor een langere periode
beschikbaar zijn.
Bovendien zijn de twee dagen voorafgaand aan de verkiezingen de drukste dagen voor
verkiezingsleiders en anderen die de verkiezingen organiseren. Extra taken op die dagen hebben
grote impact op de uitvoerbaarheid van de verkiezingen en vragen veel van de flexibiliteit van de
organisatoren. Het is ook, zoals eerder opgemerkt, daarom van belang dat gemeenten door het
ministerie van BZK maximaal worden gefaciliteerd bij het uitvoeren van deze extra taken.
Minimumaantal stemlocaties: inwonertal vs aantal kiesqerechtiqden
In uw Kamerbrief van 30 oktober 2020 wordt voor wat betreft het minimum aantal te openen
vervroegd stembureaus uitgegaan van het aantal kiesgerechtigden in plaats van het inwonertal. Dat
is nogal een verschil in te hanteren maatstaf. Het aantal kiesgerechtigden lijkt ook een hier meer
toepasselijke maatstaf. Wij verzoeken u nader toe te lichten waarom in het wetsvoorstel wordt
uitgegaan van het inwonertal en waarom dit de juiste maatstaf zou zijn.
Aantal stemlocaties vervroegd stemmen
Artikel 4a van het wetsvoorstel regelt het minimum aantal stemlokalen dat een gemeente voor het
vroegstemmen op 15 en 16 maart moet aanwijzen. Gemeenten mogen meer stemlokalen
aanwijzen.
Het is ongewis hoeveel mensen daadwerkelijk gebruik zullen maken van de mogelijkheid op 15 of
16 maart hun stem uit te brengen. Het risico bestaat dat weinig mensen komen en er op 17 maart
alsnog grote drukte ontstaat. Het kan ook zijn dat zoveel kiezers al eerder willen stemmen,
waardoor vanwege het beperkt aantal beschikbare stemlokalen wachtrijen ontstaan. Het is daarom
lastig voor gemeenten om in te schatten hoeveel stemlokalen er op die dagen beschikbaar moeten
zijn. Wij verzoeken u te bekijken of een indicatie kan worden verkregen van het moment waarop de
kiezers (denken te) gaan stemmen.
In artikel 4a, eerste lid staat dat burgemeester en wethouders stembureaus aanwijzen die al op de
eerste of de tweede dag voorafgaand aan de stemming zitting houden. Betekent dit dat gemeenten
de keuze hebben een van beide dagen stembureaus te openen of geldt de verplichting voor beide
dagen voorafgaand aan de dag van stemming? In de Memorie van Toelichting wordt hier niet
expliciet op ingegaan. We stellen voor dit in de Memorie van Toelichting te verduidelijken.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

8/13

Uit het wetsvoorstel zoals dit nu luidt leiden wij of dat het niet mogelijk is op 15 of 16 maart een
bijzonder stembureau conform artikel 3 Tijdelijke wet of een mobiel stembureau conform artikel 4
Tijdelijke wet in te stellen. Wij vragen ons of wat de beweegredenen zijn deze mogelijkheden niet
voor het vroegstemmen te bieden. De mogelijkheid van vroegstemmen is met name gericht op
kwetsbare personen. Door het instellen van een bijzonder stembureau wordt juist die doelgroep
bediend. Ditzelfde geldt voor een mobiel stembureau. We verzoeken hierover nadere uitleg te
geven.
De mogelijkheid van vroegstemmen is met name bedoeld voor kwetsbare personen om op een
rustiger moment hun stem te kunnen uitbrengen. In de communicatie naar de kiezers zal dit worden
benadrukt. Hoewel de huidige Kieswet voorschrijft dat stemlokalen goed toegankelijk moeten zijn
voor iedere kiezer, is de toegankelijkheid van de op deze dagen beschikbare stemlokalen des te
belangrijker. Voor gemeenten kan dit een extra belastende factor zijn bij het vinden en inrichten van
de stemlokalen.
Het tellen van vervroeqd uitgebrachte stemmen (en van briefstemmen)
De stemmen die op 15 of 16 maart worden uitgebracht, worden pas geteld op 17 maart ná 21.00
uur. Uit het wetsvoorstel noch de Memorie van Toelichting blijkt duidelijk waar deze stemmen geteld
moeten worden en wie daarbij aanwezig moeten zijn. In dit verband merken wij op dat het RIVM in
haar advies van 14 oktober 2020 heeft aangegeven het tellen van de stemmen op grotere
tellocaties in de huidige situatie, met een aanzienlijke toename van nieuwe infecties, niet wenselijk
te vinden. Het RIVM geeft aan dat het tellen op een grotere locatie wel mogelijk is, maar dat om dit
goed uit te voeren gedacht moet worden aan cohortering per team van tellers per stembureaus
waarbij per cohort aparte facilitaire voorzieningen zijn zoals toilet-, handen was- en pauzeruimtes.
Ook zijn duidelijke looproutes en een aparte in- en uitgang nodig waarbij alleen eenrichtingsverkeer
mogelijk is. En van groot belang is dat de ventilatie op de tellocatie voldoet aan alle eisen. Hoe
verhoudt dit zich met het tellen van de stemmen van de vervroegd stembureaus en de
briefstembureaus? Voor het tellen van deze stemmen zijn aparte teams en locaties nodig.
Wij verzoeken u een duidelijker beschrijving van dit proces te geven, zodat gemeenten hun
processen daarop kunnen inrichten.
4.

Verlenging procedure uitslagvaststelling

Het wetsvoorstel bevat, naast briefstemmen en early voting, een aantal andere maatregelen die
eraan bijdragen dat de komende verkiezingen, ook in een Covid-19 situatie, goed en veilig kunnen
worden georganiseerd. In onze reactie op het wetsvoorstel Tijdelijke wet verkiezingen Covid-19
hebben wij, met het oog op het maximaal faciliteren van de gemeenten, geadviseerd dat de
doorlooptijden van de verschillende stappen in het proces aandacht verdienen. Wij hebben daarbij
aangegeven dat gemeenten geholpen kunnen zijn met meer tijd, zoals een ruimere termijn voor het
tellen van de stemmen en/of het aanleveren van de uitslag (zie p. 3 van ons advies). Het voorstel
om de termijn tussen de stemming en het aftreden van de leden van de Tweede Kamer te
verlengen van 8 naar 13 dagen, komt aan ons eerdere advies tegemoet en ondersteunen wij dan
ook.
Schorsinq stemopneminq ter voorkominq van oniuistheden (artikel 17d) en vervroeqen sluitinastiid
stembureaus
In het wetsvoorstel wordt geregeld dat de burgemeester aan de voorzitter van een of meer of alle
stembureaus kan vragen om de telling te schorsen en deze de volgende dag te continueren (artikel

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

9/13

17d). De burgemeester doet dat als het naar zijn oordeel niet langer verantwoord is om door te
gaan met het tellen, omdat de tellers zo vermoeid dreigen te raken dat van een zorgvuldige
stemopneming redelijkerwijs geen sprake meer kan zijn. Hierbij wordt in aanmerking genomen dat
het tellen in een aantal gevallen later dan gebruikelijk kan beginnen, omdat alle kiezers die om 21
uur in de rij staan nog moeten kunnen stemmen en die rij langer dan normaal kan zijn. Ook voor
stembureaus die de stemmen op een andere coronaproof locatie moeten tellen, kan de telling later
beginnen.
Wij begrijpen op zichzelf dat in het wetsvoorstel de ruimte wordt gezocht om onder de genoemde
omstandigheden de telling verder uit te stellen. Ook deze maatregel heeft echter de nodige
consequenties voor de uitvoerbaarheid: de stembureauleden moeten een dag(deel) extra
beschikbaar zijn voor het tellen van de stemmen op kandidaatniveau. Het is van belang hen over
deze eventualiteit van te voren te informeren, zodat zij daarop kunnen anticiperen (vrij nemen van
werk etc.). Wij verwachten dan ook dat mensen zich (mede) om deze reden niet zullen aanmelden
als stembureaulid (of alsnog afhaken). Daarmee wordt de opgave voor gemeenten om voldoende
stembureauleden te krijgen alleen nog maar groter. Ook zullen tellocaties moeten worden gezocht
die op de donderdag beschikbaar zijn.
Gelet op deze belangrijke nadelen van een eventuele schorsing, stellen wij een maatregel voor
waarmee effectiever kan worden voorkomen dat vermoeidheid optreedt bij stembureauleden- en
tellers. Wij stellen voor om de sluitingstijden van de stembureaus op de verkiezingsdag te
vervroegen naar 19 uur en daarop ook de openingstijden van de vervroegd stembureaus aan te
passen. Voor de argumentatie kan worden aangesloten bij de sluitingstijden van de vervroegd
opengestelde stembureaus op 15 en 16 maart. De regering onderbouwt de sluiting van die
stembureaus (om 18 uur) met het argument dat gemeenten de tijd moeten hebben om het
stemlokaal op te ruimen en schoon to maken en om de stembussen te vervoeren naar de
beveiligde locatie (MvT, p. 6). Deze argumenten gaan evenzo op voor de verkiezingsdag. Ook dan
hebben gemeenten tijd nodig om de stemlokalen op te ruimen en schoon te maken. En ook dan
moeten er stembussen en retourenveloppen van briefstemmen naar andere locaties worden
vervoerd voordat de telling kan beginnen. Op de verkiezingsdag is het daarom ook nodig de
stembureaus eerder te sluiten. Wij houden daarbij het tijdstip van 19 uur aan om mensen die
werken ruimer de gelegenheid to geven hun stem uit te brengen. Belangrijk extra argument is dat
met een vervroeging van de sluitingstijd op de verkiezingsdag vermoeidheid bij de tellers kan
worden voorkomen en er helemaal geen kunstgrepen zoals een schorsing van de telling hoeven te
worden toegepast om vermoeidheidsproblemen op te lossen. Doordat kiezers van 70+ kunnen
briefstemmen en er stembureaus gedurende twee dagen vervroegd open zijn, behoeft bovendien
niet te worden bevreesd dat het met kortere openingstijden te druk zou worden op de
verkiezingsdag. Wij verwachten tot slot dat een sluitingstijd van 19 uur een positief effect op de
werving van stembureauleden heeft. Wij verzoeken u dan ook het wetsvoorstel dienovereenkomstig
aan te passen.
Wij pleiten overigens al langer voor een verkorting van de openingstijden van de stembureaus,
omdat het onder normale omstandigheden al niet uitvoerbaar is om de uitslagen op de
verkiezingsdag te verwerken (zie Verkiezingsagenda 2021 van VNG/NVVB2).

https://vnq.nlinieuws/nwb-en-vng-lanceren-samen-verkiezingsacienda-2021.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

10/13

5.

Maatregelen voor organen bij de uitslagvaststelling en digitale zittingen

Wij kunnen ons vinden in de regeling om meer vervangende leden aan te kunnen wijzen voor het
hoofdstembureau. Wij vragen ons wel of of dit consequenties heeft voor de einddatum voor de
benoeming van extra plaatsvervangende leden voor het hoofdstembureau?
Om te voorkomen dat het verkiezingsproces stagneert schrijven artikel 23h resp. artikel 231 voor dat
het hoofdstembureau resp. het centraal stembureau regelt dat de zitting door belangstellenden via
een live-verbinding kan worden gevolgd. Via deze verbinding kunnen belangstellenden ook
bezwaar indienen. Tevens kan de voorzitter van het hoofdstembureau resp, het centraal
stembureau bepalen dat de zitting niet fysiek maar in een digitale omgeving wordt gehouden. Ook
een hybride vorm is mogelijk. In het wetsvoorstel staat een aantal eisen waaraan een dergelijke
zitting moet voldoen. Ter bevordering van een goed verloop van het proces van de
uitslagvaststelling is het goed dat het wetsvoorstel deze mogelijkheden biedt. Zo is de zitting toch
door iedereen te volgen. Wel moet voor belangstellenden duidelijk zijn hoe zij de zitting kunnen
bijwonen en op welke manier een bezwaar kan worden ingediend. Daarnaast vraagt dit een forse,
extra inspanning van gemeenten om deze mogelijkheden op een dergelijk korte termijn als nu voor
de Tweede Kamerverkiezing te creeren. Ook op dit punt is het daarom nodig dat uw ministerie de
gemeenten faciliteert.
We ondersteunen de bepaling dat de gedragsregels in het stemlokaal, zoals bepaald in artikel 9
van de Tijdelijke wet, ook grosso modo van toepassing zijn op de hoofdstembureaus.
Hygienemaatregelen zoals voor stembureaus geregeld in tijdelijke wet en regeling gelden ook voor
leden van gemeentelijke- en hoofdstembureaus. De veiligheid van de leden van deze bureaus moet
immers gegarandeerd zijn.
6. Overige aanpassingen
Termijnen aanvraag vervangende stempas of kiezerspas
De huidige Kieswet bepaalt dat kiezers tot de vrijdag voor de stemming schriftelijk kunnen
verzoeken om een vervangende stempas of kiezerspas, en tot de dinsdag voor de stemming om
12.00 uur een mondeling verzoek kunnen doen. Deze termijn wordt in het wetsvoorstel voor zowel
schriftelijke als mondelinge aanvraag bepaald op de vrijdag voor de verkiezingen om 17.00 uur. Dit
is nodig om het risico op het uitbrengen van twee stemmen door een kiezer te voorkomen. Het ROS
moet immers op tijd kunnen worden opgemaakt.
Gezien het feit dat kiezers al op maandag of dinsdag naar het stembureau kunnen gaan om te
stemmen is deze aanpassing logisch en begrijpelijk.
Kiezers hebben in de tussentijd echter geen enkele mogelijkheid meer om een vervangende
stempas te regelen en kunnen, als zij hun stempas kwijt zijn, niet meer gaan stemmen. In de
communicatie naar de kiezer moet hier nadrukkelijk aandacht aan worden besteed, bijvoorbeeld
door op de envelop duidelijk te vermelden dat de kiezer deze gelijk openmaakt, de inhoud
controleert en deze goed bewaart.
Schrappen verruiminq termiin aanvraaq schrifteliike volmacht en verzendinq volmachtbewiis lanes
elektronische weg
Een volmacht moet weer uiterlijk de vrijdag voorafgaand aan de verkiezingsdag om 17.00 uur
worden aangevraagd. Dit was in het eerste wetsvoorstel Tijdelijke wet verkiezingen covid-19
verschoven naar de maandagochtend voor de verkiezingen om 12.00 uur.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

11/13

Omdat de termijn weer wordt verruimd, wordt de mogelijkheid van digitale verstrekking van de
volmacht geschrapt. De gemeente verstuurt de volmacht per post, zoals de huidige Kieswet
voorschrijft. Wel kan de volmacht langs elektronische weg worden aangevraagd.
Zoals hiervoor bij het onderdeel over termijnen voor aanvraag stempas of kiezerspas al vermeld, is
het schrappen van de verruiming zoals in de Tijdelijke wet bepaald, logisch en begrijpelijk. Zo kan
het ROS tijdig worden opgemaakt en wordt dubbelstemmen voorkomen.
Het alleen per post versturen van de volmacht heeft als consequentie dat de kiezer die de volmacht
heeft gekregen nauwelijks nog gebruik kan maken van de mogelijkheid tot vroegstemmen. De
gemachtigde kan immers uitsluitend tegelijk met zijn eigen stem de volmachtstem uitbrengen
(artikel L 3 van de Kieswet). Dit moet duidelijk naar de kiezer worden gecommuniceerd.
Het is goed dat het elektronisch aanvragen van de volmacht wel mogelijk blijft. Zo is fysiek contact
tussen de volmachtgever en de gevolmachtigde niet noodzakelijk, en dat is gezien de
omstandigheden zeker wenselijk. Voor gemeenten betekent dit wel een extra stap in het
verkiezingsproces. Het is daarom van belang dat snel duidelijk is welke eisen er gesteld worden
aan het digitaal aanvragen van een volmacht. Dit vraagt namelijk van gemeenten om een extra stap
in het verkiezingsproces waar ook de systemen op dienen te worden ingericht.
Vervolg stemopneming (artikel 22)
Met een wijziging van artikel 22 van de Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 wordt het volgende
geregeld. De stembureaus als bedoeld in artikel 18 zijn: a. te klein om te tellen stembureau, b.
bijzonder stembureau, c. mobiel stembureau en d. vervroegd stembureau. De stembureauleden
van a, b of c begeven zich onverwijid naar de tellocatie voor het vervolg van de stemopneming. Er
kunnen mobiele of bijzondere stembureaus zijn die (ver) voor 21 uur sluiten. Moeten de
stembureauleden van die stembureaus urenlang wachten op de tellocatie totdat de telling
aanvangt? Of kunnen voor de telling van de op die stembureaus uitgebrachte stemmen andere
tellers worden ingeschakeld?
7 Redactionele opmerkingen
Wettekst:
• Artikel 4a lid 2: de verwijzing naar artikel J4 moet zijn artikel J4a;
• Artikel 11a lid 2 bepaalt: Ten aanzien van deze stembureaus zijn de artikelen J 11 en J 16, voor
zover die artikelen betrekking hebben op stemhokjes, van de Kieswet niet van toepassing."
Artikel J 11 van de Kieswet heeft in het geheel geen betrekking op stemhokjes, alleen artikel J
16 Kieswet ziet (mede) op stemhokjes. Daarom vermoeden wij dat de verwijzing naar dit artikel
niet juist is. Wij adviseren u dit aan te passen en voor de formulering aan te sluiten bij het
bepaalde in artikel M 9 lid 1 van de Kieswet ("Ten aanzien van deze stembureaus zijn artikel J
11 en artikel J 16, voor zover dat artikel betrekking heeft op stemhokjes, niet van toepassing.");
• Artikel 11d. lid 1:'afgeven' in plaats van 'afgegeven';
• In artikel 11e staat een verwijzing naar artikel 11b, vijfde lid, maar dat artikellid bestaat niet;
• Artikel 11f lid 2: 'stembureau' moet zijn 'briefstembureau';
• Artikel 11g lid 4: `dichtgebouwen' moet 'dichtgevouwen' zijn;
• Artikel 17c lid 1: waar wordt verwezen naar artikel 11g, moet dat artikel 11e zijn;
• Artikel 17d lid 2: 'bekendgemaaktbij ontbreken de spaties tussen de woorden;
• Artikel 17d lid 4: dit lid moet op een volgende, nieuwe regel worden gezet;
• Artikel 23c: `sternpassen' moet zijn `stempluspassen'.
• Er wordt in de Tijdelijke wet en in de Kieswet gerekend met dagen voor of na de dag van
stemming. Bij de Tweede Kamerverkiezing zijn er drie dagen van stemming. Daarmee is

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

12/13

onduidelijk wat er wordt bedoeld. Wij adviseren om de term laatste dag van stemming' te
gebruiken.

Wij vertrouwen erop dat u in het wetsvoorstel rekening houdt met deze opmerkingen en bereid bent
om die in de tekst en toelichting van de wet te verwerken.

Hoogachtend,
VNG

NGB

NWB

L. Geluk
Algemeen directeur

L. Spies
Voorzitter

S.Rijsdijk
Voorzitter

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

13/13