Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

> Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag

De voorzitter van de Eerste Kamer
der Staten Generaal
Postbus 20017
2500 EA Den Haag

Directoraat-generaal
Veiligheid
Dreigingen en capaciteiten
Schedeldoekshaven 200
2511 EZ Den Haag
Postbus 20011
2500 EA Den Haag
www.minbzk.nl
Contactpersoon
M. van TuyII & M. Breedveld
T 070- 426 9165 of 6728
maiije.breedvetd@imlnbzk.nl
Kenmerk

Datum 20 februari 2009
Betreft Motie Schuurman

2009-0000093857

Graag bied ik u, mede namens mijn ambtsgenoten van Buitenlandse Zaken,
Economische Zaken, Financiën, Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Ontwikkelingssamenwerking, Volkhuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu en
Verkeer en Waterstaat mijn reactie aan op de motie Schuurman (EK 2008-2009,
31 700, B), die tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen op 4 november j l .
door uw Kamer werd aanvaard.
Met de motie is het kabinet verzocht: "[...] initiatieven te ontplooien, zowel
nationaal als internationaal, om te komen tot de ontwikkeling van scenario's
waarin de crises waar de wereldbevolking mee kampt, zoals de vraagstukken van
schaarste (voedsel en energie) en klimaat, in samenhang worden aangepakt."
1
Inleiding
Het terrein waarop deze motie betrekking heeft is complex, maar uiterst actueel.
De huidige economische crisis, de klimaatontwikkelingen en de vraagstukken met
betrekking tot voedsel en energie maken bij uitstek duidelijk dat de grote
kwesties van deze tijd niet meer als afzonderlijke probleemgebieden kunnen
worden beschouwd, maar dat deze steeds meer met elkaar verweven raken en
om een samenhangende aanpak vragen. Enerzijds omdat de ene crisis een andere
crisis kan veroorzaken ofde gevolgen ervan kan vergroten, anderzijds omdat de
talrijke dwarsverbanden aanknopingpunten bieden voor efFectteve(re)
oplossingen. Het is noodzakelijk om vanuit mondiaal perspectief te handelen en
de Nederlandse rol daarin te definiëren.
De huidige vraagstukken laten duidelijk zien dat er een onbalans is ontstaan
tussen verschillende waarden: tussen duurzaamheid en snel gewin en tussen
lange en korte termijn. Het evenwicht zal moeten worden hersteld en vraagt om
een aanpassing van onze huidige manier van produceren en consumeren. Het
kabinet geeft daaraan al nadrukkelijk invulling door in het regeerakkoord te
kiezen voor duurzame ontwikkeling als een speerpunt van beleid en onderkent dat
dit moet worden bereikt door de onderlinge samenhang op alle (beleids)terreinen
te vergroten. Nederland heeft de ambitie een bijdrage te leveren aan het oplossen
van de geschetste mondiale uitdagingen om de bestaande en nog steeds
groeiende ongelijkheid te beëindigen. Tevens wil het kabinet benadrukken dat een
crisis op één terrein geen excuus mag zijn om minder ambities te hebben op

LO

<x>
hJ
Q
• • — 1

Pagina 1 van l t

andere terreinen. Zo heeft Nederland tijdens de kil maatconferentie in Poznan
duidelijk aangegeven dat de economische crisis geen excuus mag zijn om minder
te doen op het terrein van klimaat. Integendeel, klimaatbeleid kan een wezenlijke
bijdrage leveren in waardevolle investeringen in duurzame groei, innovatie en
werkgelegenheid.

Datum
20 febmari 2009
Kenmerk
2009-0000093857

Het kabinet is zich dan ook ten zeerste bewust van het belang van een
samenhangende analyse en gecoördineerde aanpak van deze vraagstukken.
Hiervoor zijn in het verleden al diverse trajecten In gang gezet. Wij onderschrijven
de urgentie die door de Eerste Kamer in de motie wordt verwoord en zijn tevens
met de Kamer van mening dat inspanningen gericht moeten zijn op een integrale
analyse en aanpak van de vraagstukken. Deze motie biedt het kabinet een
belangrijke gelegenheid om het denken hierover verder vorm te geven. Daarbij
realiseren wij ons dat er - Inherent aan toekomstscenario's en crises - sprake is
van veel onzekere factoren en dilemma's en dat oplossingen niet snel en
gemakkelijk te vinden zullen zijn. Graag maken wij van de gelegenheid gebruik te
beschrijven welke inzet Nederland In zowel nationaal als internationaal verband
levert om ervoor te zorgen dat de huidige mondiale uitdagingen in onderlinge
samenhang worden aangepakt.
Voor de beantwoording van uw vraag concentreren wij ons op de specifieke
thema's die in de motie worden genoemd en die daarvan aanleiding vormen:
voedsel, klimaat, energie en de economische crisis. De thema's zijn bekeken in
hun onderlinge samenhang, waarbij schaarste een steeds terugkerend,
onderliggend thema Is. Dit laat onverlet dat er op de afzonderlijke deelgebieden
nationaal en intemationaal veel beleid en kennis wordt ontwikkeld.
Op nationaal niveau is er bijvoorbeeld de Kabinetsbrede Aanpak Duurzame
Ontwikkeling (KADO), met als doel de duurzaamheid van sociaal-economische
ontwikkeling te waarborgen, de verbinding tussen nationale en internationale
maatregelen te versterken en innovatie gericht op duurzaamheid te bevorderen.
Hierover is de Tweede Kamer bij brief van 16 mei 2008^ geïnformeerd. Als
uitvloeisel daarvan is in februari 2009 de eerste Monitor Duurzaam Nederland,
van de gezamenlijke planbureaus en het CBS verschenen. De monitor constateert
dat de grootste uitdagingen op duurzaamheidsgebied op mondiaal niveau spelen:
klimaatverandering, biodiversiteit en grondstoffen.
Ook in internationaal verband groeit steeds meer het gevoel van urgentie voor
een gezamenlijke aanpak van huidige problematieken. In antwoord op de
meervoudige vraagstukken die het afgelopen jaar op de beleidsagenda zijn
gekomen, hebben diverse bijeenkomsten op hoog niveau plaatsgevonden. Zo Is er
in de G20 -met deelname van Nederlandse zijde- van afgelopen november
gesproken over een gezamenlijke aanpak van de financiële en economische crisis.
Ook zijn de uitdagingen omtrent de voedselproblematiek in verband met de
huidige energie- en klimaatontwikkelingen nadrukkelijk besproken tijdens de FAO
conferentie^. In internationale kllmaatonderhandetingen wordt toegewerkt naar
een akkoord in Kopenhagen eind dit jaar. In deze onderhandelingen wordt een

' kenmerk DGM/BREM2008050615
' Rome, juni 2008

O
Pagina 2 van ' Ï Ï

koppeling gelegd met de bredere agenda's op het gebied van
ontwikkelingssamenwerking en duurzame ontwikkeling. De schade die wij
dagelijks toebrengen aan lokale en mondiale ecosystemen is dermate groot dat
niet alleen onze eigen welvaart en welzijn worden bedreigd, maar vooral ook de
ontwikkeling van arme landen en opkomende economieën.

Datum
20 februari 2009
Kenmerk
2009-0000093857

Het kabinet heeft In de reactie op het SER-rapport Duurzame Globalisering de
brede beleidsaanpak geschetst die moet bijdragen aan het herstel van de balans
tussen 'governance' en 'Interdependentie'.
Het kabinet heeft uw motie aangegrepen om nogmaals te bezien of bij de
ontwikkeling van toekomstig beleid de achteriiggende fysieke en economische
systemen, de verschuivende krachtsverhoudingen in de wereld èn hun onderiinge
samenhang voldoende in beeld zijn. Concreet wordt de vraag gesteld of bij de
ontwikkeling van beleid gebruik wordt gemaakt van toekomstverkenningen en
scenario's, die helpen deze complexe vraagstukken met elkaar te verbinden.
2
Leeswijzer
Het kabinet vindt het van groot belang om stelselmatig vooruit te kijken naar
mogelijke ontwikkelingen en de verwachte en mogelijke effecten daarvan op
Nederland en Nederlandse belangen. Ik wil dan ook eerst Ingaan op de wijze
waarop het kabinet relevante ontwikkelingen nationaal en Internationaal volgt en
verwerkt in de uitgangspunten voor het te ontwikkelen beleid. Vervolgens wordt
ingegaan op de vier genoemde thema's (voedsel, klimaat, energie en
economische crisis) en wordt een korte schets gegeven van de wijze waarop deze
thema's onderiing samenhangen. Binnen deze context wordt In beeld gebracht
welke scenario's en toekomstverkenningen, op zowel nationaal als internationaal
niveau, als voornaamste "input" voor beleid op bovengenoemde thema's worden
gebruikt. Aan de hand hiervan wordt beschreven welke Initiatieven het kabinet
ontplooit om enkele accenten te leggen ter versteviging en nadere onderbouwing.
3
Monitoren van ontwikkelingen
Ontwikkelingen buiten onze landsgrenzen hebben een steeds duidelijker invloed
op de Nederlandse samenleving. Wij zetten daarom sterk in op een goede
nationale en internationale Informatiepositie en actieve participatie in organisaties
zoals de Worid Health Organization (WHO), Food and Agriculture Organization
(FAO) en het World Economie Forum (WEF). In laatstgenoemde is de ministerpresident actief betrokken. Met name door actieve participatie tracht het kabinet
invloed uit te oefenen om ontwikkelingen die kunnen uitmonden in crises niet
onopgemerkt te laten en mogelijke oplossingen voor beheersing ervan, vroegtijdig
te kunnen inzetten. Dit past bij de actieve en constructieve rol die Nederiand in
Europa en de wereld wil spelen^. Onze informatiepositie wordt enerzijds
ondersteund door overheidsorganisaties die zich hierop specifiek richten
(bijvoorbeeld het Ministerie van Buitenlandse Zaken en de AIVD) en anderzijds
door het gebruik van internationale studies, toekomstverkenningen en scenario's
als basis voor het kabinetsbeleid. Studies dte worden gebruikt, zijn bijvoorbeeld
de Global Economie Prospects van de Wereldbank, de OECD Economie Outlook en
hJ
' pijler 1 van het coalitieakkoord
Pagina 3 van l l ~

de Worid Energy Outlook van het International Energy Agency (lEA) en the State
of Food Insecurity in the Worid (FAO).

Datum
20 februari 2009
Kenmerk
2009-0000093857

In het geval de bestaande studies, verkenningen en scenario's niet toereikend zijn
of niet direct bruikbaar zijn voor de Nederlandse beleidsontwikkeling worden in
opdracht van of door de overheid eigen scenario's en verkenningen ontwikkeld.
Zo worden bijvoorbeeld de ontwikkelingen die in Nederiand mogelijk kunnen
leiden tot maatschappelijke ontwrichting, binnen de werkwijze van Nationale
Veiligheid^ - door middel van de combinatie van strategische verkenningen, de
Nationale Risicobeoordeling en bijbehorende scenario's - systematisch in kaart
gebracht. Energievoorziening en klimaatverandering zijn thema's die in de
Nationale Risicobeoordeling 2008 met voorrang zijn opgepakt, maar ook in de
Nationale Risicobeoordeling 2009 nadrukkelijk de aandacht hebben. Deze
scenario's worden ontwikkeld met behulp van kennisinstituten, planbureaus,
departementen en met gebruikmaking van Internationale expertise^.
Een brede scenario-studie die in dit verband kan worden genoemd Is "Welvaart en
Leefomgeving, een scenariostudie voor Nederland In 2040", die in 2006 door het
CPB en het toenmalige Ruimtelijk Planbureau en Milieu- en Natuurplanbureau^ is
uitgebracht. Een ander voorbeeld is het advies van de SER over Duurzame
Globalisering. In dit advies is gekeken naar de verhouding tussen internationale
ontwikkelingen en ontwikkelingen In Nederiand. Dit onderwerp is ook het centrale
thema van het werkprogramma van de WRR 2008-2010^. Daarnaast wisselen
ministeries en planbureaus in het Rijksstrategenberaad stelselmatig inzichten en
ervaringen uit met betrekking tot de meest recente (analyses van)
ontwikkelingen. De Monitor Duurzaam Nederiand, die op 10 februari is
verschenen, en de twee Duurzaamheidsverkenningen die eerderverschenen
(2004 en 2007), zijn speciaal gericht op het analyseren van de samenhangen.
Op deze manier wil het kabinet ontwikkelingen die de potentie hebben zich tot
crises te ontwikkelen vroegtijdig in kaart brengen, zodat er tijdig en pro-actief
maatregelen tegen genomen kunnen worden.
4
Samenhang tussen de vier vraagstukken
Zoals hierboven besproken, komen crises vaak voort uit ontwikkelingen die
onderiing met elkaar samenhangen. De groeiende wereldbevolking,
industrialisering en groeiende welvaart in opkomende economieën leiden tot een
toenemende schaarste van hulpbronnen en grondstoffen (olie, voedsel) en een
toenemende druk op het klimaatsysteem. De economische globalisering zorgt
ervoor dat landen met elkaar verweven zijn In het systeem van de
wereldeconomie en met deze schaarste geconfronteerd worden door hogere
prijzen voor grondstoffen op de wereldmarkten.
Door deze ontwikkelingen zijn de vraagstukken die in de motie worden genoemd
sterk onderling met elkaar verbonden. In de afgelopen jaren leidde de sterke
^ strategie Nationale Veiligheid, mei 2007
* Over de scenario's Nationale Veiligheid van 2009 wordt de Tweede Kamer naar verwachting in mei
geïnformeerd.
^ De twee laatst genoemde zijn Inmiddels opgegaan in het Planbureau voor de Leefomgeving
' NEDERLAND ln de wereld, de WERELD in Nedertand

K-

KJ
KJ

O
Pagina 4 van 11""'

groei van de wereldeconomie tot stijgende prijzen van olie en voedsel en
toenemende COj-emissies. Enerzijds leidden deze ontwikkelingen tot een
verslechtering van het klimaat, geopolitieke concurrentie om energie en een
voedselcrisis in vooral de armste ontwikkelingslanden. Anderzijds vormden de
hoge prijzen juist een prikkel om meer te investeren in duurzame energie en een
productievere voedselproductie. Door de economische crisis lijken deze
ontwikkelingen zich ten dele en voor een nog onbepaalde tijdsspanne in een
andere richting te voltrekken. Met de economische terugslag verminderen de CO2emissies en zijn grondstoffen minder schaars en dus goedkoper. Keerzijde is dat
de prikkels wegvallen om te investeren in duurzaamheid en betere
voedselproductie en dat kapitaal voor deze investeringen moeilijker te verkrijgen
is, met name voor ontwikkelingslanden. Dit terwijl deze investeringen voor de
lange termijn wel nodig zijn. Bij een aanhoudende economische crisis kunnen
ernstige onevenwichtigheden ontstaan in bijvoorbeeld de voedsel- en
energieprijzen, met het risico van sterke prijsschommelingen die ontstaan door
zogenoemde varkenscycli.®

Datum
20 februari 2009
Kenmerk
2009-0000093857

Daarnaast zijn de vraagstukken, ongeacht het verioop van de wereldeconomie, op
talloze andere manieren onderiing met elkaar verbonden. Zo kan het
veranderende klimaat een grote invloed hebben op de wereldwijde
voedselproductie en is de energieprijs van directe Invloed op de hele economie.
De samenhang tussen de voedsel-, energie- en klimaatvraagstukken is heel
duidelijk zichtbaar bij het aanwenden van biobrandstoffen. In eerste Instantie was
er veel enthousiasme over de eerste generatie biobrandstoffen, vanwege
voorzieningszekerheid, positieve effecten op het klimaat en op
landbouwinkomsten van ontwikkelingslanden. Maar nu blijkt dat sommige vormen
van biobrandstoffen mogelijk negatieve gevolgen hebben voor de
landbouwproductie, de voedselprijzen, de inspanningen tegen klimaatverandering
en de biodiversiteit. De relaties liggen dan ook veel complexer dan het
eenvoudige dilemma 'food or fuel' suggereert. Bovendien brengen mondialisering
en klimaatverandering nieuwe risico's met zich mee, zoals emerging diseases.
Tevens kunnen vraagstukken in de tijd gezien, en tussen diverse groepen landen,
verschillende uitwerkingseffecten op elkaar krijgen en is de mate waarin zij ,
interfereren niet eenduidig weer te geven.
Dit wordt ook geconcludeerd in een onlangs verschenen analyse^ van het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het Centraal Planbureau (CPB) die de
effecten van de economische crisis op klimaat- en energiebeleid In kaart hebben
gebracht. Het PBL en CPB concluderen enerzijds in hun analyse dat de afname
van economische activiteit als gevolg van de economische crisis leidt tot een (naar
verwachting) lagere uitstoot van broeikasgassen in 2020. Anderzijds wordt ook
geconcludeerd dat het moeilijker zal worden om de doelstellingen voor
broelkasgasemissies in 2020 en energiebesparing te realiseren omdat de
investeringen in milieuvriendelijke technologieën teruglopen.
Recente rapport:en van de Wereldbank (onder andere "The Global Economie
Crises; assessing vulnerability with a poverty lens") en het Institute for

ro
Ui
KJ

' Het verschijnsel dat het aanbod van een bepaald product of een bepaalde dienst te gnsot wordt na een periode
van tekort en te klein na een periode van overschot.
' Effecten van kredietcrisis op klimaat- en energiebeleid, 21 Januari 2009

KJ

Pagina 5 van 1 1 ^

Datum

International Finance, geven aan dat de ontwikkelingslanden hard worden
getroffen door de huidige crises.
^ • • j . j j i - i É
,ii.É«w/^
j
J É . J
u
t
Tenslotte is er een door de EU en de NAVO reeds onderkende samenhang tussen
milieu-, klimaat-, voedsel-, en energiecrises en vraagstukken van oorlog en
vrede. De algemene opinie is dat deze crises niet zell^tandig tot ooriog of
gewapende conflicten leiden, maar dat deze crises wel een zogenoemde "conflict
multiplier" zijn die mogelijke conflicten op scherp kunnen zetten, danwel laten
escaleren.
5
Inventarisatie gebruikte scenario's

^° februari 2009
Kenmerk
2009-0000093857

5.1
Voedsel
Het internationale beleid voor voedselvoorziening (voedselzekerheid,
voedselveiligheid en voedselkwaliteit) staat in het teken van de 'Millennium
Development Goals' en een mondiaal duurzame voedselproductie. In de nota
Landbouw en Ontwikkeling wordt aandacht besteed aan de samenhang tussen
voedsel-, energie- en klimaatvraagstukken.
Ten behoeve van de beleidsvorming wordt ondermeer gebruikgemaakt van
scenario's, toekomstverkenningen en analyses van de Worid Bank, de OECD en de
FAO (Worid Development Report 2008: Agriculture for Development, Agricultural
Outlook 2008-207, The state of Food and Agriculture 2008, Worid Agriculture
towards 2015/2030) en van onderzoeken van Internationale en nationale
onderzoeksinstituten zoals de Stichting Onderzoek Wereldvoedselvoorziening
(jaarrapport 2007), het International Food Policy Research Institute (ondermeer
Food and Financial crises) en de WUR ('Why are foodpriees so high?' en 'Resilience
of the European food system to calamities' in opdracht van de Stuurgroep
Technology Asessment). Ook wordt gebruik gemaakt van de visies die ontwikkeld
zijn in het innovatieprogramma Food & Nutrition Delta.
De onderiinge samenhang tussen de verschillende vraagstukken is steeds meer
een aandachtspunt in onderzoeken en verkenningen en zal in de komende
maanden meegenomen worden in de voorbereiding van nationaal en
internationaal beleid. In mei zit Nederiand de UN Commission on Sustainable
Development (CSD) voor. De meerwaarde van deze Commissie Is het verbinden
van ecologische, economische en sociale ontwikkelingen volgens een methode die
het ene jaar gebruikt voor inventarisatie van de problematiek en het volgende
jaar voor het opstellen van beleidsaanbevelingen. Na de Duurzaamheidstop in
Johannesburg (2002) is een 15-jaren werkprogramma aangenomen dat voor
2008/2009 landbouw, landgebruik, plattelandsontwikkeling, droogte,
verwoestijning en Afrika agendeert. Daarmee staat voedselzekerheid centraal
tijdens het Nederiandse CSD voorzitterschap. Tevens loopt momenteel het project
biodiversiteit, voedsel en vlees dat ln het kader van de duurzaamheldaanpak van
het kabinet is opgestart.
5.2
Energie
Belangrijk overkoepelend beleidsdocument voor het energiedomein is het
Energ ie rapport 2008. Een groot aantal toekomstverkenningen en scenariostudies
ligt mede aan dit document ten grondslag. De belangrijkste studie is de World
Energy Outlook 2007 van het Internationaal Energie Agentschap (onderdeel van

r. ;,
O
KJ
h-J
Q
O
Pagina 6 van 11:0

de OESO). Hier en daar is ook gebruikgemaakt van eerdere Outlooks. Andere
scenariostudies waarvan gebruik gemaakt is (voor specifieke onderdelen en/of ter
verificatie) zijn de klimaatseenario's van het IPCC^°, de Milieubalans van het PBL,
de referentieramingen van ECN, scenario's van Shell (Blueprint en Scramble) en
de Energy Outlook van Exxon Mobile.

Datum
20 februari 2009
Kenmerk
2009-0000093857

Het Energierapport 2008 handelt in hoofdzaak over de vraagstukken met
betrekking tot energie en klimaat. Indirect komt ook het voedselvraagstuk aan
bod, bijvoorbeeld in de discussie over de eerste en tweede generatie
biobrandstoffen en duurzaamheid van blomassa. Inzet van subsidies voor
energieopwekking met blomassa mag bijvoorbeeld niet leiden tot roofbouw op
ecosystemen elders op deze planeet. In de beleidsontwikkeling worden de
"Cramer-eriteria" voor duurzame productie van biomassa zoveel mogetijk
geoperationaliseerd.
Ook wordt gekeken naar de toekomstige positie van het Nederiandse bedrijfsleven
in de verschillende mogelijke energiescenario's. Onderzoek van Roland Berger*^
stelt dat het investeren in een schone, betaalbare en betrouwbare
energievoorziening het Nederiandse bedrijfeleven aanzienlijke inkomsten kan
opleveren wanneer wordt gefocust op gebieden waarin Nederiand structureel
betere prestaties levert dan andere landen, zoals op het gebied van off-shore,
gasvoorziening en biomassadoorvoer.
Het beleid voor hernieuwbare energie in ontwikkelingssamenwerking is gebaseerd
op de informatie uit de World Energy Outlook 2007 van het International Energy
Agency (lEA) en het Human Development report 2007/2008. Voor de trends In
hernieuwbare energie is specifiek gebruik gemaakt van het "Renewables 2007
Global Status Report" en de "Global Trends in Sustainable Energy Investment
2008". In de toekomst zullen nieuwe versies van deze rapporten gebruikt worden
voor nadere beleidsinvulling.
5.3
Klimaat
Het Nederlandse beleid en de Nederiandse diplomatie op het gebied van klimaat is
gebaseerd op het vierde Assessment Report van het IPCC, het Human
Development report 2007/2008, de Stern Review: The economics of Climate
Change (2006) en de Millennium Ecosystem Assessment (2005). Ook wordt
informatie uit het UNFCCC-rapport "Investment and financial flows to address
climate change" gebruikt. In de toekomst zal gebruik worden gemaakt van nieuwe
versies van deze rapporten. Verder zal gebruik worden gemaakt van de
Wereldbank-studie "The Economics of Adaptation to Climate Change" (2009) en
de "OECD Guidance on integrating climate change adaptation into development
co-operation (2009)".
In de internationale gemeenschap Is een maximale opwarming van twee graden
geaccepteerd. Onder die grens worden de gevolgen van klimaatverandering nog
acceptabel geacht. In Nederiand heeft dit geteld tot een nationale doelstelling voor
C02-reductie van 30 procent in 2020. Op dit moment zijn er signalen dat de

KJ

O
KJ
KJ

O

^° Intergovernmental Panel on Climate Change
" "How to seize the opportunities for the Dutch energy Industry", Amsterdam 2008.
Pagina 7 van l l

Datum

klimaatontwikkelingen de 2 graden-limiet mogelijk overschrijden doordat de
veranderingen abrupter zijn dan verwacht. De reeds ontwikkelde scenario's
.

.

^

^

^

.

..

..

.

.

^

. .

i_..k

20 februari 2009
Kenmerk
2009-0000093857

worden daarom getoetst op robuustheid, dus de mate waann de geschetste
trends nog gelden als de inputwaarden extremer worden.
Waar het om de aanpassing aan klimaatverandering gaat (klimaatadaptatie) heeft
de Deltacommissie haar advies gebaseerd op enerzijds een visie op een
toekomstig Nederiand en anderzijds klimaatscenario's van het IPCC. Door
verschillende partijen, waaronder planbureaus, te betrekken bij de
toekomstscenario's, heeft de commissie twee dominante variabelen (ruimtedruk
en de bereidheid tot investeren) kunnen onderscheiden voor de opgave van een
veilig en aantrekkelijk Nederiand. Daarnaast is de mate waarin internationaal
wordt samengewerkt en de mate van technologische ontwikkeling heel bepalend.
5.4
Economische crisis
De economische crisis beheerst op dit moment het nieuws en wordt door
sommigen geschetst als een crisis van tijdelijke aard. De gevolgen van deze crisis
(en de gevolgen ervan) kunnen zeer serieuze en langdurige bewegingen in gang
zetten.
Voor de nationale beleidsvorming wordt met name uitgegaan van de ramingen
van het CPB. Deze verschijnen o.m. bij de Macro Economische Verkenningen en
het Centraal Economisch Plan. In deze ramingen wordt expliciet rekening
gehouden met wisselwerking tussen de economische crisis en de economie
enerzijds en de ontwikkelingen rond voedsel, energie en klimaat anderzijds.
Daarnaast maakt het kabinet ook gebruik van de (kwartaal)ramingen van de
Nederiandse Bank.
In Europees verband wordt uitgegaan van de ramingen van de Europese
Commissie. Hieruit blijkt onder meer dat de economische crisis op korte termijn
grote effecten heeft op de economische groei en daarmee ook op de vraag naar
grondstoffen en olie en op de uitstoot van COj.
De talloze internationale ramingen van bijvoorbeeld OESO, IMF en Wereldbank
worden zowel in de nationale als de Europese beleidsvorming betrokken.
6
Vervolgstappen
Uit bovenstaande Inventarisatie blijkt dat er bij het ontwikkelen van beleid al
veelvuldig op basis en met gebruikmaking van scenario's en
toekomstverkenningen wordt gewerkt. Hiervoor benutten wij vele internationale
en nationale kennis- en Informatiebronnen. Er zijn veel scenario's beschikbaar die
de samenhang tussen de verschillende vraagstukken behandelen. Desondanks
heeft het kabinet geconstateerd dat op enkele punten versterking of nadere
onderbouwing nodig ls. Hieronder wordt aangegeven welke extra accenten
moeten worden gelegd en welke vervolgstappen het kabinet hierop neemt.

KJ
U>

6.x
Sciiaarste van energie en grondstoffen
Het kabinet is zich er buitengewoon van bewust dat een aantal mondiale trends
(bevolkingsgroei, toenemende welvaart en consumptie, klimaatverandering e.d.)
kan leiden tot toenemende schaarste van hulpbronnen. Schaarste is een

O
KJ
KJ

Q
Pagina 8 van 11

Datum

problematiek die alle thema's raakt en waarbij ook Interferentie tussen
verschillende schaarsten kan optreden. Schaarste is daarmee een uitermate
complex vraagstuk. Het Inzicht in wederzijdse en systeeminvloeden, gevolgen en
krachtenvelden lijkt op dit moment echter niet volledig. Het kabinet heeft daarom
de behoefte de complexiteit rond schaarste nader te beschouwen en het
krachtenveld helder in beeld te krijgen. Daarbij geldt dat gebrek aan voedsel en
water, met name In ontwikkelingslanden, vooral een armoede- en
verdelingsprobleem is.

20 februari 2009
Kenmerk

2009-0000093857

Traject Schaarste en Transitie
Reeds in april van afgelopen jaar heeft het kabinet geconstateerd dat zij voor het
schaarstevraagstuk op een integrale wijze en op de juiste momenten gevoed dient
te worden met de laatste inzichten en achtergronden. Hiervoor is, tussen de
ministeries van VROM, BZ, LNV en EZ, een traject gestart, waarbij gewerkt wordt
aan een overzicht van bestaande kennis op het gebied van schaarste van
grondstoffen (energie, voedsel, water, etc.) en transitie. Hierbij worden ook de
hiaten in kennis In beeld gebracht en worden 'afritten naar beleid'geformuleerd.
Dit overzicht moet leiden tot een vertaling in de werkprogramma's van
adviesraden, kennisinstituten en planbureaus. Dit met het doel om kennisvragen
naar de toekomst toe te agenderen en om concrete beleidstrajecten van goede
integrale kennis (samenhang tussen de vraagstukken) te kunnen voorzien. In juli
2009 wordt dit overzicht aangeboden aan het kabinet.
Vervolgstap: Scenario-exercitie "Schaarste en Nationale Veiligheid"
In het kader van de lange termijn (strategische) verkenningen In de werkwijze
Nationale Veiligheid is één van de uitkomsten dat schaarste een belangrijk
aandachtsveld Is in het kader van de nationale veiligheid. In 2009 wordt dit thema
door BZK vanuit dit perspectief verder uitgewerkt, waarbij naast de schaarste van
energie en voedsel ook de schaarste van drinkwater en mineralen wordt
meegenomen. De consequenties voor de Nederiandse vitale belangen (territoriale
veiligheid, economische veiligheid, ecologische veiligheid, fysieke veiligheid en
sociale en politieke stabiliteit) worden in samenhang in kaart gebracht. De Tweede
Kamer wordt over de aanpak hiervan bij brief in mei 2009 verder geïnformeerd.
6.2
Duurzame energie In relatie t o t de economische crisis
De samenhang tussen energie en klimaat wordt uitgebreid belicht in de studies
die voor beleidsontwikkeling worden gebruikt. De grote ontbrekende schakel Is
het effect van de economische crisis. Het is duidelijk dat stagnerende
economische activiteit leidt tot lagere olieprijzen, die weer leiden tot een lager
rentabiliteit van duurzame energieprojecten. In deze tijd van moeizame
kredietverstrekking kunnen dergelijke projecten bovendien moeilijker aan de
benodigde middelen komen.
Vervolgstap: actualisering aannames duurzaamheldsbeleid
Onderzocht moet worden in hoeverre de in het duurzaamheldsbeleid gebruikte
aannames aangepast zouden moeten worden op basis van de opgedane kennis
vanuit de economische crisis. De ambities van het duurzaamheldsbeleid blijven
hierbij ongewijzigd. Ook in ontwikkelingslanden wordt een aanzet gegeven tot een
duurzame oplossing van het energievraagstuk. De vijfhonderd miljoen euro die

K.i

h-J
rvj

G
Pagina 9 van 1 1 -

het kabinet hiervoor vrij heeft gemaakt, is juist In deze tijd cruciaal voor een
transitie naar een duurzame economische groei.
In de Tweede Kamer is het kabinet met de motie Halsema-Hamer gevraagd
inzichtelijk te maken welke beleidskeuzes zij in het duurzaamheldsbeleid maakt
naar aanleiding van de economische crisis, Hierover wordt de Tweede Kamer
separaat geïnformeerd bij Voorjaarsnota.

Datum
20 februari 2009
Kenmerk
2009-0000093857

6.3
Het voedselvraagstuk in samenhang m e t de overige thema's
Hoewel meerdere studies beschikbaar zijn die twee of meer vraagstukken in
samenhang bezien, heeft het kabinet geconstateerd dat de relaties tussen de
voedselproblematiek, de klimaat- en energievraagstukken enerzijds en
economische crisis anderzijds, nog onvoldoende in beeld zijn gebracht. Met name
het effect van de economische crisis op de voedsel- en energieprijzen en de
daaraan gelieerde Inspanningen op het gebied van voedselproductie en
alternatieve energiebronnen is nog onderbelicht.
Ook Is nog onvoldoende inzichtelijk welke gevolgen de concurrentie om het
gebruik van schaarse hulpbronnen voor de productie van voedsel enerzijds of de
productie van energie anderzijds, heefl voor het klimaat en de blodiversiteit.
Vervolgstap: aandacht vragen voor 'competing claims' in Intemationaal verband
In opdracht van het ministerie van LNV worden momenteel diverse studies
uitgevoerd naar de samenhang tussen de voedselproblematiek en de overige
thema's. Het punt van de concurrentie om schaarse hulpbronnen (^competing
claims') vormt een belangrijk onderdeel in de voorbereiding van de vergadering
van de Commission on Sustainable Development in het voorjaar van 2009. Deze
vergadering staat onder voorzitterschap van minister Verburg. Over de
uitkomsten van deze vergadering zal de Tweede Kamer kort na de zomer van
2009 worden geïnformeerd.
6.4
Klimaatontwilikelingen
Vanuit Nederiand worden door de departementen van Financiën, OS en VROM al
aanzienlijke (financiële) inspanningen geleverd om tot een Internationaal
klimaatbeleid te komen (vast te leggen In Kopenhagen eind 2009).
Het inzicht in de relatie tussen menselijk handelen en de klimaatverandering is de
afgelopen jaren sterk toegenomen. Het Is zeer waarschijnlijk dat de wereldwijde
opwarming van de laatste vijftig jaar door de mens is veroorzaakt. De effecten
hiervan worden nu reeds waargenomen en er bestaat steeds meer inzicht in de
mogelijke toekomstige effecten. Zeker is bijvoorbeeld dat veel landen getroffen
zullen worden door extra droogten en/of overstromingen en dat met name de
ontwikkelingslanden hiervan de dupe zijn. Niettemin blijven er onzekerheden die
nader onderzoek vergen.
Vervolgstappen: nader onderzoek naar de effecten van menselijk handelen op het
klimaat, naar de mogelijke effecten van klimaatverandering op regionale schaal
inclusief landbouw en effecten op de biodiversiteit, en uitbraak nieuwe ziektes.
Dit onderzoek vindt zowel internationaal als nationaal plaats, waarbij ook nader
onderzocht wordt wat de waarschijnlijkheid van (mogelijke) effecten op Nederiand
is. Het IPCC zorgt voor periodieke overzichten van de stand van de wereldwijde
wetenschappelijke kennis over klimaatverandering.

KJ
W
O
KJ
KJ

Pagina 10 van O-'

7
Conclusie
Ontwikkelingen van vandaag kunnen grote invloed hebben op de wereld van
morgen. Het kabinet treedt huidige ontwikkelingen dan ook pro-actief tegemoet.
We hebben niet alleen de plicht om voor de wereldburgers van vandaag te zorgen
maar hebben ook een verantwoordelijkheid naar toekomstige generaties. Met de
beantwoording van deze motie heeft het kabinet aangegeven hoe het
ontwikkelingen structureel monitort en de vier vraagstukken in samenhang beziet.
Geconstateerd is dat het huidige beleid gestoeld is op vele nationale en
internationale scenario's en toekomstverkenningen. De basis voor het huidige
kabinetsbeleid is daarmee solide.

Datum
20 februari 2009
Kenmerk
2009-0000093857

Het kabinet ontplooit initiatieven om enkele accenten te leggen ter versteviging
en nadere onderbouwing van het huidige beleid. Zo worden In verband met de
Strategie Nationale Veiligheid scenario's op het thema schaarste ontwikkeld,
zullen met de huidige kennis van de economische crisis de aannames van het
duurzaamheldsbeleid opnieuw tegen het licht worden gehouden en zal het kabinet
in Intemationaal verband de problematiek met betrekking tot de 'competing
claims' onder de aandacht brengen.
De scenario's die worden ontwikkeld vormen echter 'slechts' een eerste stap en
dienen als uitgangpunt voor het kabinetsbeleid ten aanzien van de vier
vraagstukken. Scenario's zijn daarbij nooit een zekere voorspelling van hoe onze
wereld er uit zal gaan zien maar zijn wel een nuttige en zelfs noodzakelijke
verkenning die ons dwingt om na te denken over (mogelijke) ontwikkelingen en
de wijze waarop overheden zich tegen deze ontwikkelingen kunnen wapenen,
zowel nationaal alsook ln Intemationaal verband. Hierbij past enige
bescheidenheid ten aanzien van de rol die wij internationaal kunnen spelen.
Daarnaast is het misschien nog wel belangrijker dat we als tand in staat zijn om
met onverwachte ontwikkelingen en nieuwe thema's om te gaan. Veerkracht
binnen onze samenleving en een groot herstellend vermogen zijn eigenschappen
waarvan In het verleden bewezen is dat Nederiand ze heeft.
Over de voortgang op bovengenoemde initiatieven en de beleidsopvolging zal ik u
Informeren bij brief in het najaar van 2009. Ik ben er van overtuigd dat met de
uitvoering van bovenstaande Initiatieven we Internationaal en nationaal een aantal
stappen zetten om de complexe aard van deze thema's beter en in samenhang te
doorgronden. Op basis hiervan dienen uiteindelijk de juiste beleidskeuzes
gemaakt te worden om niet alleen vandaag, maar ook in de toekomst een
leefbare wereld in stand te houden.

DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES,
KJ
OJ
O
KJ
KJ

Mevrouw dr G. ter Horst

O
Pagina 11 van O?

iJJ