Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

32 735

Mensenrechten in het buitenlands beleid

Nr. 128

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 april 2015
Graag bied ik u hierbij de reactie aan op de SGP beleidsnotitie «Een
ongemakkelijke waarheid. SGP-beleidsnotitie over geloofsvervolging
vandaag» en op het rapport van de International Humanist and Ethical
Union «A Global Report on the Rights, Legal Status and Discrimination
Against Humanists, Atheists, and the Non-religious» n.a.v. het verzoek van
de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van 11 december 2014.
Beleid vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
Vrijheid van godsdienst en levensovertuiging is sinds 2007 een prioriteit
van het Nederlands mensenrechtenbeleid. De actualiteit laat zien dat deze
inzet nog steeds hard nodig is. Het kabinet deelt de zorgen van de SGP
betreffende de situatie van religieuze minderheden, waaronder christenen. De aanbeveling van de SGP om vrijheid van godsdienst en
levensovertuiging te prioriteren binnen het mensenrechtenbeleid ziet het
kabinet dan ook als ondersteuning van staand beleid. De prioriteiten van
het mensenrechtenbeleid, waaronder vrijheid van godsdienst en
levensovertuiging, staan beschreven in de beleidsbrief «Respect en recht
voor ieder mens».
EU en VN
Ook binnen de EU en de VN is het thema godsdienstvrijheid een prioriteit.
Nederland heeft actief bijgedragen aan het tot stand komen van de
EU-richtsnoeren (EU-Guidelines on the promotion and protection of
freedom of religion or belief). De EU-richtsnoeren zijn praktische
instrumenten om de EU-vertegenwoordigingen te helpen het mensenrechtenbeleid uit te voeren. Deze richtsnoeren zijn niet juridisch bindend,
maar omdat ze op ministerieel niveau zijn vastgesteld, vertegenwoordigen ze een sterk politiek signaal. De richtsnoeren worden geïmplementeerd door middel van specifieke acties zoals demarches en verklaringen.
Nederland heeft, in overleg met EDEO, aangeboden een bijeenkomst

kst-32735-128
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 735, nr. 128

1

gericht op ervaringsuitwisseling op het gebied van vrijheid van
godsdienst en levensovertuiging in Den Haag te organiseren.
De richtsnoeren zijn in juni 2013 aangenomen en geheel in lijn met het
Nederlands beleid ten aanzien van vrijheid van godsdienst en levensovertuiging. Ze bevatten, net als het Nederlandse beleid, verwijzingen naar het
recht om van geloof te veranderen of zonder religieuze of levensbeschouwelijke overtuiging te leven, waarvoor ook de International Humanist and
Ethical Union pleit.
Via het Europees instrument voor democratie en mensenrechten
(European Instrument for Democracy and Human Rights, EIDHR)
financiert de EU maatschappelijke organisaties gericht op godsdienstvrijheid.
Binnen de VN is Nederland actief op het onderwerp godsdienstvrijheid in
de Mensenrechtenraad en de 3e commissie van de Algemene Vergadering. Nederland steunt daarbij de EU-resolutie op het gebied van
vrijheid van godsdienst en levensovertuiging. Het lidmaatschap van de
Mensenrechtenraad zal hier extra mogelijkheden toe geven. In dit kader
steunt Nederland ook het werk van de Speciaal Rapporteur voor
godsdienstvrijheid Bielefeldt en blijft Nederland actief betrokken bij de
onderhandelingen van resoluties en verklaringen die betrekking hebben
op godsdienstvrijheid.
Het kabinet blijft, conform de aanbeveling van de SGP-beleidsnotitie,
binnen de VN en de EU de positie van geloofsvervolgden actief aan de
orde stellen. Centraal uitgangspunt blijft daarbij het recht om van geloof
te veranderen of zonder religieuze of levensbeschouwelijke overtuiging te
leven.
Mensenrechtenambassadeur
Ook op bilateraal terrein zet Nederland zich in voor godsdienstvrijheid. De
mensenrechtenambassadeur besteedt er waar nodig aandacht aan tijdens
zijn reizen. Vrijheid van religie en levensbeschouwing is bijvoorbeeld in
zijn recente bezoek aan Pakistan (11-13 februari 2015) uitgebreid aan de
orde gekomen. In Pakistan is de invloed van religieuze en extremistische
groeperingen toegenomen en dit heeft de positie van minderheden
negatief beïnvloed. Er is in toenemende mate sprake van intolerantie en
geweld jegens religieuze minderheden, zoals Ahmadi’s, Hindoes en
Christenen. De blasfemiewetgeving speelt hierbij een omstreden rol. De
Pakistaanse blasfemiewetten dienen officieel als bescherming van de
Islam en de profeet, maar worden vaak gebruikt om zakelijke of privé
geschillen te beslechten. Op ernstige blasfemische vergrijpen staat de
doodstraf. De mensenrechtenambassadeur sprak in gesprekken met de
Pakistaanse overheid en mensenrechtenorganisaties de zorg van
Nederland uit over de positie van religieuze minderheden en over de
blasfemiewetgeving in Pakistan.
Pilot
In 2009 is een bilaterale beleidsintensivering op godsdienstvrijheid in vijf
landen (de pilot) opgezet. Dit betreft China, Egypte, India, Kazakhstan en
Eritrea. In 2012 is de pilot geëvalueerd en zijn Nigeria, Soedan, Pakistan,
Noord-Korea en Armenië toegevoegd. Als gevolg van het zeer repressieve
bewind, de ernstige beknotting van NGOs en de sluiting van de
ambassade is besloten Eritrea geen deel meer uit te laten maken van de
pilot, zoals aangegeven in de Mensenrechtenrapportage 2012. Nederland
maakt bij de uitvoering van de pilot geen onderscheid in religieuze
groeperingen. Grote groepen christenen hebben het moeilijk om hun

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 735, nr. 128

2

geloof of levensovertuiging in vrijheid vorm te geven. Hetzelfde geldt
bijvoorbeeld voor Baha’í, Ahmadiyya en atheisten.
De projecten uitgevoerd in het kader van de pilot zijn gericht op het
faciliteren van een dialoog tussen leiders van religieuze groeperingen
en/of de overheid, op het aanpassen van wetgeving en beleid, op het
monitoren van en juridische bijstand verlenen in individuele (straf)zaken,
en op het creëren van bewustwording. Hiermee wil het kabinet de
rechtsorde verstreken en contacten met het maatschappelijk middenveld
bevorderen, zoals ook is voorgesteld door de SGP.
Het kabinet zal, mede op basis van de evaluatie van de pilot, de specifieke
inzet op godsdienstvrijheid in een aantal landen opnieuw bekijken. De
uitkomst van de evaluatie zal opgenomen worden in de mensenrechtenrapportage 2014 die binnenkort naar de Tweede Kamer gestuurd zal
worden.
Situatie vrijheid van godsdienst en levensovertuiging in de wereld
In de Kamerbrief van 17 november 2014 (Kamerstuk 32 735, nr. 125) wordt
nader ingegaan op de positie van religieuze minderheden in het MiddenOosten en de bredere regio. Uit die analyse komt naar voren dat in grote
delen van Irak en Syrië de positie van religieuze minderheden aanzienlijk
verslechterd is. Dit is vooral te herleiden naar de opkomst van ISIS. De
recente ontvoering van een grote groep christenen in Syrie is hier ook een
voorbeeld van (zie tevens beantwoording van de vragen van de leden
Voordewind (ChristenUnie), Van der Staaij (SGP), Servaes (PvdA) en
Sjoerdsma (D66) over de ontvoering van tenminste 150 Syrische
christenen van 3 maart 2015, Aanhangsel Handelingen II 2014/15, nr.
1463). Ik heb de kwetsbare positie van minderheden in Syrië en Irak recent
besproken met de Syrisch-Orthodoxe Patriarch, Mor Ignatius Aphrem II
tijdens zijn bezoek aan Nederland. Ook in Noord-Afrika is ISIS actief. In
Libië heeft ISIS recent 21 Egyptische Koptische christenen ontvoerd en
vermoord.
In Jordanië en Libanon is de positie van christenen traditioneel relatief
goed, al is er in Libanon sprake van toenemende spanningen door de
instroom van vluchtelingen. Met betrekking tot de golfregio wordt in de
hierboven aangehaalde Kamerbrief geconcludeerd dat in Saudi-Arabië
personen die behoren tot religieuze minderheden relatief gezien de
minste vrijheid van godsdienst genieten, en vervolging en ernstige
bestraffing riskeren op basis van hun geloof. In Iran is er binnen strikte
grenzen ruimte voor geloofsbelijdenis van sommige niet-sjiieten, maar
worden bekeerde moslims, actieve bekeerders zoals evangelische
christenen en «dissidente» geloofsovertuigingen zoals de Baha’i wel
onderdrukt. Ook in Jemen gaan de Baha’i gebukt onder structurele
repressie.
Zowel Israël als de bezette Palestijnse Gebieden kennen een kleine
christelijke bevolking die door het lage geboortecijfer in deze groep verder
afneemt. In de Palestijnse Gebieden neemt het aantal christenen ook af
door migratie naar het westen. De landen in Noord-Afrika hebben,
afgezien van Egyptische kopten, een zeer kleine christelijke bevolking die
haar geloof vooral in Marokko, Algerije en Tunesië vrij kan beoefenen.
Incidenten die plaatsvinden in Tunesië zijn eerder politiek dan religieus
van aard. In Egypte blijft de situatie voor religieuze minderheden reden tot
zorg. Er is nog altijd sprake van sektarisch geweld en religieus gemotiveerd overheidsoptreden tegen Koptische christenen, Sjiitische moslims
en Baha’i.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 735, nr. 128

3

Op 25 augustus 2014 heeft Boko Haram een kalifaat uitgeroepen in het
noordoosten van Nigeria. Het uitroepen van een kalifaat geeft aan dat
Boko Haram kijkt naar andere terroristische organisaties zoals ISIS. De
organisatie keert zich tegen alle andersdenkenden, waaronder vele
christenen maar ook moslims. De Islam is de belangrijkste religie in het
noordoosten van Nigeria, maar er zijn ook enclaves van christenen in dit
deel van het land. Hoewel alle Nigeriaanse burgers in dit deel van het land
lijden onder het geweld van Boko Haram, worden de christengemeenschappen, die immers geen deel kunnen uitmaken van het door Boko
Haram nagestreefde kalifaat, nog harder getroffen dan de moslims: hun
kerken worden vernietigd, en een weigering zich tot de islam te bekeren
bekopen zij doorgaans met de dood.
Informatiedeling
De huidige praktijk van informatiedeling is in lijn met het voorstel van de
SGP om beschikbare informatie over geloofsonvrijheid door de IND
beschikbaar te laten stellen aan andere departementen. Het Ministerie van
Buitenlandse Zaken stelt op verzoek van het Ministerie van Veiligheid en
Justitie ambtsberichten op waarin de situatie in een land wordt
beschreven in zoverre deze relevant is voor de asielpraktijk in Nederland.
Zo wordt onder meer ingegaan op de veiligheidssituatie in een land en de
positie van kwetsbare groepen, waaronder religieuze minderheden. De
IND baseert zich in het asielproces primair op de ambtsberichten van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken en eventuele andere openbare
bronnen, zoals rapporten van Amnesty International en Human Rights
Watch. De ambtsberichten en deze rapporten zijn openbaar, waardoor ook
andere departementen volledige toegang tot deze informatie hebben.
Wanneer personen uit Irak, Syrië of omringende landen die vervolgd
worden (om religieuze of andere redenen) zelfstandig in Nederland asiel
vragen, zal hen in beginsel op basis van die vervolging een asielvergunning worden verleend. Daarnaast hervestigt Nederland jaarlijks 500
vluchtelingen vanuit de regio’s van opvang. De voordrachten voor deze
hervestiging worden gedaan door de UNHCR. Daarbij is het reeds zo dat
het zijn van een kwetsbare groep een belangrijke factor is voor de UNHCR
om tot voordracht te komen. Religieuze achtergrond kan een relevant
aspect zijn in de beoordeling van de UNHCR.
Handelsakkoorden
De SGP stelt verder voor om beloningen toe te zeggen aan landen bij
structurele verbeteringen in de mensenrechtensituatie. Het kabinet zet in
op duidelijke afspraken over de relatie tussen handel, investeringen en
duurzaamheid in de Europese handels- en investeringsakkoorden met
derde landen. Nederland dringt binnen de EU daarbij aan op het opnemen
van clausules over handel, duurzame ontwikkeling met mechanismen
voor monitoring en handhaving. De inzet is dat partijen onder meer hun
ILO-verplichtingen op het gebied van bestrijding van dwangarbeid en
kinderarbeid herbevestigen en samenwerken op dit vlak. Ook moeten
afspraken worden gemaakt over samenwerking en bevordering van MVO,
bijvoorbeeld via de OESO-richtlijnen. Betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld is voor Nederland een essentieel onderdeel tijdens de
onderhandeling, implementatie en handhaving van een akkoord. De inzet
van de EU is dat elk handelsakkoord wordt gekoppeld aan een bredere
partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst waarin onder andere de
mensenrechtenverplichtingen van staten worden herbevestigd. Door de
koppeling van het handelsakkoord en de samenwerkingsovereenkomst
kan het handelsakkoord worden opgeschort bij mensenrechtenschendingen, inclusief schending van godsdienstvrijheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 735, nr. 128

4

International Humanist and Ethical Union
Het kabinet deelt de opvatting van de International Humanist and Ethical
Union (IHEU) dat de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging ook het
recht omvat om van geloof te veranderen of zonder religieuze of
levensbeschouwelijke overtuiging te leven. Daarnaast verzet Nederland
zich er tegen als rechten van personen (bv kinderen, LHBT, vrouwen)
ingeperkt worden met een beroep op religieuze of traditionele waarden.
Onder andere door wetten gericht tegen afvalligheid en blasfemie staan
atheïsten en niet-gelovigen onder grote druk. Het kabinet deelt deze
zorgen van de IHEU en zal zich, ook in EU verband, onverminderd blijven
inzetten voor gelijke rechten voor iedereen, ongeacht zijn of haar geloof of
levensovertuiging.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
A.G. Koenders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 32 735, nr. 128

5