Verkiezingen en corona
Rapportage van kwalitatief onderzoek

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Directie Democratie en Burgerschap

MARE

Referentie BZK: 201700267.050.008
Projectnummer MARE: 2020138

6 augustus 2020

ACHTERGROND
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (hierna: BZK) heeft de Tweede Kamer
laten weten in kaart te willen brengen wat mogelijke gevolgen zijn van COVID-19 voor de
verkiezingen. De eerstvolgende verkiezingen zijn de gemeentelijke herindelingsverkiezingen, dit
najaar in de gemeenten Appingedam, Loppersum, Delfzijl, Oisterwijk, Vught, Boxtel en Haaren.
Vervolgens vinden de landelijke Tweede Kamerverkiezing plaats in maart 2021.
De minister van BZK wil voor september a.s. de Tweede en de Eerste Kamer informeren over de
wijze waarop de komende verkiezingen met inachtneming van COVID-19 kunnen plaatsvinden.
Het ministerie van BZK vindt het van belang om in dat kader na te gaan welke maatregelen kiezers
verwachten en nodig vinden. Om daar inzicht in te krijgen zijn eind juli 2020 drie groepsdiscussies
(focusgroepen) gehouden.
Onderzoeksdoelstelling
MARE heeft op 30 juli 2020 focusgroepen uitgevoerd, waarbij:
•
inzicht is verkregen in de beleving (houding, zorgen en wensen) van kiezers omtrent COVID19 maatregelen met betrekking tot de aankomende Tweede Kamerverkiezing;
•
inzicht is verkregen in hoe voor kiezers een veilige situatie gecreëerd kan worden om te
stemmen (i.r.t. COVID-19 en maatregelen).
Meer specifiek, inzicht in:
•
Emotionele en praktische beleving
•
Houding
•
Waardering
•
Wensen, verwachtingen en behoeften
•
Voorziene zorgen en problemen
•
Mogelijke triggers en barriers om wel / niet te gaan stemmen
Output onderzoek
•
Inzicht in de beleving van de COVID-19 maatregelen tijdens het stemmen / in het stemlokaal.
•
Handvatten en concreet advies ter optimalisatie van de gepercipieerde veiligheid met
betrekking tot COVID-19 maatregelen en de eventuele communicatie bij het
verkiezingsproces.

De onderzoeksverantwoording, gesprekspuntenlijst en stimulusmateriaal worden weergegeven in de
bijlage.

2

MARE
MARE voert onderzoek uit binnen het kader van ISO 20252:2019 (kwaliteit onderzoek) en ISO
27001:2017 (data security). MARE conformeert zich tevens aan de richtlijnen van brancheorganisatie
MOA wat betreft persoonsgegevens. Daarnaast voldoet MARE aan de overheidsnorm BIO (Baseline
Informatiebeveiliging Overheid).
Disclaimer
Kwalitatief onderzoek is verkennend en inventariserend van aard. Uitkomsten van dergelijk onderzoek
moeten dan ook in de eerste plaats worden gezien als indicatief en hypothesevormend en niet als
(cijfermatig bewezen) feiten.

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN
Conclusies
Kiezers die reeds voornemens zijn te gaan stemmen, zijn ook van plan een stemlokaal te bezoeken en te
stemmen tijdens de Tweede Kamerverkiezing. COVID-19 en / of COVID-19 maatregelen brengen daar
vooralsnog geen verandering in.

•

Het uitgangspunt is dat de overheid maatregelen treft, dat deze maatregelen in lijn zijn met de
landelijk geldende COVID-19 maatregelen en dat de stemlokalen zo worden ingericht dat
maatregelen kunnen worden nageleefd. De kiezer verwacht dat de overheid en de stemlokalen
het proces goed regelen, zodat stemmen veilig is.

•

De overheid heeft in het verstrekken van informatie, alsook het hanteren van de maatregelen een
voorbeeldfunctie. De verwachting is daarom dat algemeen geldende RIVM-maatregelen
consequent worden doorgetrokken (Nederland breed, voor zowel de kiezer, het stemlokaal
alsook stembureauleden en eventuele andere aanwezigen).

•

Informatie en communicatie over de maatregelen die gelden, wat en hoe dit wordt toegepast in
de stemlokalen, zowel van tevoren alsook in het stembureau zelf (kracht van herhaling), is
belangrijk om duidelijkheid te bieden c.q. verwachtingen te managen.

•

Aan kiezers vragen om de handen schoon te maken en afstand te houden van andere kiezers
wordt bijna als ‘normaal’ ervaren (in lijn met huidige COVID-19 maatregelen), maar tevens als
voorwaarde in relatie tot stemmen en wordt daarom geaccepteerd.
o Doordat de verwachting heerst dat maatregelen vooraf gecommuniceerd worden /
maatregelen niet nieuw zijn (in lijn met landelijke COVID-19 maatregelen), is er maar
beperkt de verwachting dat andere kiezers weigeren zich te houden aan de
maatregelen.
o De zorg dat het te druk kan worden, kiezers zich niet aan maatregelen houden /
agressief reageren is er in enige mate echter wel. Om dit te voorkomen (en
gepercipieerde onveiligheid te voorkomen), is de aanwezigheid van een coördinerende
gastheer/ -vrouw van belang; niet té veel mensen in één ruimte, zodat de afstand
behouden kan worden (‘portier functie’ en in mindere mate een handhaver).

3

Aanbevelingen
Kiezers zijn voornemens te gaan stemmen en verwachten dat de overheid maatregelen treft zodat dit
veilig kan. Teneinde voor elke kiezer (jong en oud, ongeacht de geldende maatregelen) een veilige situatie
te creëren om het stembureau te bezoeken en te stemmen is een aantal aandachtspunten in kaart
gebracht:
•

Besef dat informatie een cruciale rol speelt. Hoewel de algemene verwachting heerst dat
landelijke COVID-19 maatregelen ook in het stemlokaal gelden, zijn er wel vragen. Kiezers
hebben behoefte aan duidelijkheid omtrent de geldende maatregelen en het proces in het
stemlokaal. De aanwezigheid van een gastheer / -vrouw draagt bij aan de perceptie van
veiligheid (hanteren en coördineren maatregelen). Voor specifieke invulling (en gelaagdheid
van) informatie verwijzen wij naar de resultaten sectie.

•

Bied handvatten in de vorm van aanvullende tips. Sommige kiezers willen de veiligheid in
eigen hand houden, extra handvatten zoals tips en maatregelen die men zelf kan treffen
worden gewaardeerd. Zoals: communicatie van drukke versus rustige tijden om te stemmen,
de mogelijkheid tot het zelf meenemen en dragen van handschoenen en / of een mondkapje.
Dit biedt tevens duidelijkheid over of dit wel of niet is toegestaan in het stembureau.

•

Besteed aandacht aan de minder evidente praktische invulling van hygiëne rondom het
potlood, de ID-check, alsook het stemhokje. Besef hierbij - alsook in het algemeen - dat de
overheid een voorbeeldfunctie heeft; maatregelen dienen overal (NL-breed, elk stembureau,
overal in het stembureau) en door iedereen (kiezers, stembureauleden en de gastheer / vrouw) te worden toegepast / nageleefd. Hierover informeren voorkomt potentiële vragen.

•

Kiezers verwachten informatie te ontvangen; in de media (campagne), een flyer / brief bij
de ontvangst van de stempas. Informatiebehoeften zijn driedelig:
Basis informatie

Gewaardeerd
naast de basis
informatie

•
•
•
•
•
•
•
•

Extra
maar minder
essentieel

•
•
•

1.5 meter
Handgel
Looproutes
Gezondheidscheck (ook al is het vertrouwen hierin beperkt)
Aanwezigheid van een gastheer / -vrouw
Beleid rondom het potlood
Beleid rondom het overhandigen van het ID-bewijs en het
stembiljet / de stempas
Overall maatregelen, het te verwachten proces en tips (tevens
om zelf extra maatregelen te kunnen treffen)
Spreiding van drukte op welke manier dan ook / informatie
vooraf over drukke bureaus en drukke tijden
Reiniging / desinfecteren van het stemhokje
Aandacht voor de locatie; overall geschiktheid ruimte
(bijvoorbeeld i.v.m. oppervlakte en ventilatie van de ruimte) en
locatie an sich

4

RESULTATEN
Context
Tweede Kamerverkiezing
Doelgroepbreed is de Tweede Kamerverkiezing in maart 2021 iets waar kiezers nu nog niet over na
hebben gedacht (in juli 2020). Desgevraagd zijn primaire associaties bij de verkiezing in relatie tot COVID19 maatregelen voornamelijk gerelateerd aan:
•
Drukte; 1,5 meter kunnen bewaken, wachttijden, maar ook ergernis / agressie ten aanzien van
kiezers die zich niet aan de regels houden.
•
Hygiëne; het rode potlood en desinfecteren van de handen en het stemhokje.
•
Maar ook, een deel van de doelgroep maakt zich helemaal geen zorgen.
“De verkiezing is nog ver weg! Het is op dit moment wel weer normaal, alle dagelijkse bezigheden
hervatten zich weer mondjesmaat. Hoe het in maart volgend jaar is weet ik natuurlijk niet, maar Ik
verwacht dat de landelijke regels ook gelden in het stemlokaal.”
“Hoe zullen ze dat straks doen met dat potlood? Moet je je eigen potlood meenemen?”
COVID-19 maatregelen
Maatregelen hanteren én naleven is doorslaggevend in of men zich ergens veilig voelt of niet, alsmede of
je ergens wel / niet naar binnen gaat. Voornamelijk drukte beheersing en 1,5 meter kunnen bewaken zijn
cruciaal.
•
Verantwoordelijkheid voor het hanteren van de maatregelen ligt in perceptie bij de kiezer zelf;
houdt afstand, heb je klachten blijf dan huis en was je handen regelmatig.
•
Meer kwetsbare doelgroepen (zoals 60-plussers / naasten met ziekten) hechten hier nog meer
belang aan en nemen daarom veelal zelf maatregelen of grijpen geboden handvatten aan.
“De supermarkt vind ik echt eng, het is veel te druk daar. Daarom ga ik nog steeds tijdens het ‘ouderen
uurtje’. Ik ben blij dat die optie er is.”
“Ik spreek wel weer af met vrienden, maar groepen met meer dan 10 mensen vermijd ik nog wel.”
Verkiezingen en corona
Tweede Kamerverkiezing en COVID-19 maatregelen
Het voornemen om te gaan stemmen is hoog (tevens selectiecriterium), corona en / of COVID-19
maatregelen brengen daar vooralsnog geen verandering in. In de houding ten aanzien van de COVID-19
maatregelen zijn doelgroepbreed verschillen:
•
± 60 tot 80-jarigen (en andere meer kwetsbare doelgroepen / naasten) zijn in de dagelijkse
praktijk veelal meer bezig met de persoonlijke veiligheid in relatie corona(maatregelen). Ook in
relatie tot stemmen hechten zij hier meer waarde aan. Hierdoor spreken zij meer vanuit het
perspectief: “je aan de maatregelen houden, dat doe je voor jezelf”.
“Het vakantiegevoel heb ik dit jaar niet. Niet iedereen houdt zich aan de maatregelen, daarom let
ik zelf wel meer op. Een mondkapje drukt je ook weer met de neus op de feiten.”
•

± 18 tot 60-jarigen zijn minder bezig met veiligheid en persoonlijke gevolgen in relatie
corona(maatregelen). Daarom zien ze minder potentiële issues in relatie tot het stemmen.
Hierdoor spreken zij vanuit het perspectief: “je aan de maatregelen houden, dat doe je voor
anderen”.

5

“Ik vermijd niks, in het begin van de periode wel, maar nu ben ik zelf niet meer zo bang om het te
krijgen. Je moet gewoon je gezonde verstand gebruiken. Voor anderen pas ik mij aan in de supermarkt,
maar voor mij zelf maakt het niet zoveel uit.”
Maatregelen in het stembureau
Angst / twijfel ten aanzien van stemmen is er op dit moment (en gegeven de maatregelen) niet. De
verwachting is dat de overheid / de stemlokalen maatregelen treffen en het daarom veilig is om te
stemmen.
•
De overheid heeft hierbij in perceptie een voorbeeldfunctie; eenduidige maatregelen (NL-breed
en voor iedereen in het stembureau) en duidelijkheid worden daarom verwacht (in communicatie
vooraf én in het stemlokaal).
•
Maatregelen an sich dragen bij aan gevoel van veiligheid om naar het stembureau te gaan en te
stemmen.
•
Afstand houden, Afscherming en Handhygiëne (voorgelegde maatregelen, zie bijlage 4) zijn
duidelijke maatregelen die bijdragen aan veilig stemmen en spreken tot de verbeelding. Deze
maatregelen zijn ook goed zichtbaar en controleerbaar.
•
Hierbij speelt de gastheer / gastvrouw een cruciale coördinerende rol in het reilen en zeilen in het
stemlokaal; een ‘portiers functie’ om het aantal kiezers in het stembureau te hanteren,
coördinerend en houdt toezicht op of het mogelijk is om maatregelen na te leven.
•
De verwachting heerst dat niet iedereen zich alom aan de regels houdt en daarom ‘toezicht’
bijdraagt aan de perceptie van veiligheid.
•
De Gezondheidscheck (voorgelegde maatregel, zie bijlage 4) roept meer vragen op. Temeer
omdat deze maatregel minder zichtbaar / controleerbaar is en mede doordat ervaringen vanuit de
horeca in relatie tot de gezondheidscheck leiden tot beperkte geloofwaardig dat dit echt iets
bijdraagt (in hoeverre weet je of iemand besmet is met COVID19). Desondanks draagt het
benoemen van de check wel bij aan de waardering en veiligheidsbeleving (geen check past
tevens niet binnen de voorbeeldfunctie van de overheid). De praktische inrichting van het
stemlokaal is daarom extra belangrijk; afstand kunnen houden en hygiëne.
“Aan deze maatregelen zijn we al aan gewend. Dit is niets nieuws en is in lijn met wat we nu ook
hebben aan maatregelen.”
“Het is een recht om te stemmen, de overheid moet ervoor zorgen dat dat dus ook veilig kan. Ik
verwacht eigenlijk dat het goed geregeld zal zijn en stemmen gewoon mogelijk is.”
“Als ik mijn handen moet desinfecteren, waarom een hokje of potlood dan niet? Ik vind dat de
overheid wel het goede voorbeeld moet laten zien en regels eenduidig moet toepassen.”
Informatiebehoeften
Hoewel de verwachting heerst dat maatregelen overeenkomen met de algemene COVID-19 maatregelen
(RIVM) en daarom de nieuwswaarde beperkt is, wordt (aanvullende) informatie voorafgaand aan het
stemmen gewaardeerd.
•
•

•

Informatie vooraf benadrukt de gepercipieerde veiligheid (geen twijfel over maatregelen); over
zowel de maatregelen, alsook het proces in het stemlokaal.
Informatie vooraf geeft duidelijk over wat gefaciliteerd wordt om een veilige omgeving te creëren.
Daarnaast biedt dit handvatten voor zelf te nemen maatregelen indien de kiezer dit nodig acht.
Bijvoorbeeld: het meenemen / dragen van handschoenen en / of een mondkapje.
Wachttijden (door de maatregelen) is een potentieel issue, in dit kader willen kiezers graag
piektijden in het aantal bezoekers vermijden en is meer informatie / inzicht in piekuren wenselijk.
o NB. Vanwege thuiswerken is er reeds een kans op meer spreiding / minder pieken en/of
minder drukke stemlocaties in vergelijking met voorgaande verkiezingen.

6

Behoeften ten aanzien van informatie zijn primair:
•
(1,5 meter) Afstand kunnen houden; drukte en hoe dit gereguleerd wordt (looproutes, wachtrijen
voorkomen, afstand kunnen houden).
•
Hygiëne; desinfecteren (zoals handgel) en de praktische doorvertaling ten aanzien van
contactmomenten zoals het potlood, het overhandigen van het ID-bewijs en stembiljet / -pas en
het stemhokje (tafelblad en gordijn).
•
Tijdsduur; dat het stemmen iets meer tijd kan kosten als COVID19 -maatregelen gelden is
begrijpelijk en acceptabel (in redelijkheid). Hierover verwacht men echter wel over geïnformeerd
te worden.
“Ik stem altijd op het station, daar staan altijd lange rijen en is het druk. Ik ben benieuwd hoe ze
dat gaan aanpakken. Echt langer wachten daar heb ik ook geen zin in.”
“Ik verwacht vooraf wel een flyer, waarin staat wat ik kan verwachten. Maar ook wat ik zelf moet
doen.”
Overzicht triggers en barrières in relatie tot veilig stemmen
Samengevat is er een aantal triggers / barriers ten aanzien van het wel / niet (veilig) stemmen in een
stembureau in coronatijd:
Triggers
•
Primair // Eenduidige maatregelen (NL-breed) zijn de basis:
o 1.5 meter
o Handgel
o Looproutes
o Gezondheidscheck (ook al is het vertrouwen hierin niet zo hoog)
•

•

Primair // De verwachting is dat naast de basis:
o Er een coördinator gastheer / -vrouw aanwezig is.
o Er een beleid komt rondom het potlood.
o Er een beleid komt rondom het overhandigen van het ID-bewijs en het
stembiljet / stempas.
o Dat er communicatie vooraf zal zijn met betrekking tot maatregelen, het te
verwachten proces en tips (om zelf extra maatregelen te kunnen treffen), zowel
vooraf bij het ontvangen van de stempas als in de media.
Secundair // Een pre, maar niet essentieel:
o Spreiding van drukte op welke manier dan ook / informatie vooraf over drukke
bureaus en drukke tijden.
o Stemhokje reinigen.
o Aandacht voor de locatie (overall geschiktheid ruimte (bijvoorbeeld i.v.m.
oppervlakte en ventilatie van de ruimte) en locatie an sich)
•

Verpleeghuizen als stemlocatie is passend voor bewoners, maar niet voor
buitenstaanders. Scholen kunnen wel voor iedere kiezer, mits passende
maatregelen worden gehanteerd.

Barrières
•
Primair // Drukte; geen afstand kunnen houden, wachtrij
•

Secundair // Een aantal contactmomenten roept vragen op:
o Het potlood hergebruiken
o ID-bewijs en het stembiljet / -pas overhandigen en weer terug krijgen
o Ook genoemd, maar minder prominent: stemhokje desinfecteren.

7

BIJLAGE 1 – Onderzoeksverantwoording
Methode en procedure
Het kwalitatieve onderzoek is uitgevoerd aan de hand van drie focusgroepen (n=8, t= 120 minuten)
onder kiezers (stemgerechtigde burgers die voornemens zijn te gaan stemmen tijdens de Tweede
Kamerverkiezing). De focusgroepen zijn uitgevoerd op donderdag 30 juli 2020 ten kantore van MARE
in Amsterdam; betrokkenen van BZK hebben meegekeken met het onderzoek.
Stimulusmateriaal (zie bijlage 4)
•
COVID-19 maatregelen in het stemlokaal
•
Overzicht proces naar / in het stemlokaal (indien nodig)
Respondenten
In totaal zijn 24 respondenten uit het algemeen Nederlands publiek geworven in de leeftijd 18-80 jaar.
Hierbij zijn de volgende selectiecriteria nagestreefd:
Allen:
•
•

Zijn stemgerechtigd
Zijn van plan persoonlijk hun stem uit te brengen in het stemlokaal (niet via een gematigde)

Spreiding op:
•
Leeftijd (binnen de range van de groep)
o Groep 1: Leeftijd 60 – 80 jaar
o Groep 2: Leeftijd 18 – 40 jaar
o Groep 3: Leeftijd 35 - 65 jaar
•
Opleidingsniveau
•
Gezinssamenstelling
•
Betrokkenheid COVID-19 maatregelen (niet betrokken, betrokken en zeer betrokken)
•
Regio, per groep:
o n=2 Amsterdammers
o n=2 groot Amsterdam
o n=4 overige regio’s (niet-Amsterdam / niet-groot Amsterdam
De respondenten die hebben deelgenomen aan dit onderzoek, zijn geworven door een in
marktonderzoek gespecialiseerd selectiebureau (Respondenten.nl) onder verantwoordelijkheid van
MARE. Voor deelname aan de focusgroepen hebben zij een passende (financiële) vergoeding
ontvangen.
Respondentenoverzicht (geanonimiseerd)
Groep 1: Leeftijd 60 - 80 jaar

Groep 2: Leeftijd 18 - 40 jaar

M/V

Leeftijd

M/V

Leeftijd

Groep 3: Leeftijd 35 - 65 jaar
M/V

Leeftijd

1

V

63

1

V

37

1

V

63

2

M

67

2

V

18

2

V

49

3

M

77

3

M

39

3

M

58

4

V

61

4

V

35

4

M

47

5

V

60

5

V

32

5

V

57

6

V

60

6

V

29

6

M

56

7

M

72

7

M

21

7

M

41

8

M

67

8

M

23

8

M

54

Projectteam
Het onderzoeksteam van MARE bestond uit Mirjam Paternotte (Managing Partner) en Shari Kok
(Senior Insight Expert).

8

BIJLAGE 2 – Gesprekspuntenlijst

Projecttitel

Verkiezingen en corona

Methode

Focusgroepen
n=8, t=120 minuten

Datum

30 juli 2020

Projectnummer

2020138

Locatie

MARE, Amsterdam

Versie

03

Deze checklist fungeert als een flexibele gespreksrichtlijn. De volgorde en de formulering van
de te stellen vragen zijn afhankelijk van de respondenten en het verloop van de gesprekken. Bij
elke vraag wordt het ‘waarom’ achterhaald.
00.00

10 min.

Introductie

•
•

Welkom
Uitleg onderzoekssituatie

•

Kennismaken: naam, gezinssituatie, dagelijkse bezigheden, vrije tijd, etc.

00.10

10 min.

Context // COVID-19 maatregelen

INT. Geeft aan kort over de COVID-19 maatregelen te willen praten en in hoeverre die van invloed
zijn op wat je dagelijks doet.
•

In hoeverre ga je ergens niet naartoe door de COVID-19 maatregelen; welke specifieke
locaties, welke specifieke situaties + toelichting

00.20

40 min.

Stemmen in het stemlokaal (spontaan)

INT. Geeft aan het tijdens dit gesprek verder over de verkiezingen te willen hebben (aankomende
verkiezing: TK-verkiezing op 17 maart 2021).
Hierbij gaat de discussie niet over het nut en de noodzaak van verkiezingen en over nut en noodzaak
van het stemmen, maar over hoe jullie aankijken tegen stemmen in een stemlokaal waarbij ook
COVID-19 maatregelen gelden.
•

Gegeven de huidige coronasituatie; in hoeverre ben jij van plan te gaan stemmen

•

Als je denkt aan het stemmen voor de verkiezing in maart:
o Waar denk je dan aan; schrijf drie associaties op (INT: schrijf eerst individueel drie
associaties op, daarna plenair bespreken)
§
INT. benadrukt dat we op zoek zijn naar eerlijke en niet sociaal-wenselijke
antwoorden
o Wat voor een gevoel heb je als je aan het stemmen denkt in coronatijd
o In hoeverre heb je zorgen / angsten als je denkt aan het stemmen en
corona(maatregelen)

9

INT. let op maar niet benoemen: signalen van machtigen, worries t.a.v.
stemlokalen en afstand houden, kiezen voor specifieke locatie / specifiek
tijdstip, hygiëne maatregelen etc.
Wie maakt zich geen zorgen; toelichting
§

o
•

In hoeverre moeten er maatregelen getroffen worden om veilig te kunnen stemmen in het
stemlokaal; wat is belangrijk (bijvoorbeeld: afstand houden, hygiëne maatregelen, routing,
gezondheidscheck etc.) (int. schrijft mee op flip-over)
INT. maak onderscheid tussen de verschillende ‘fasen’:
o Voordat de kiezer naar het stemlokaal gaat (bv. informatievoorzieningen)
o In het stemlokaal (bv. ingang, gastvrouw/heer, gezondheidscheck, routing, in en om
het stemhokje, exit, andere aanwezige kiezers / stembureauleden)

•

Wat is doorslaggevend om ervoor te zorgen dat elke kiezer zich veilig voelt in het
stembureau

•

Welke verantwoordelijkheid ligt bij kiezers zelf

01.00

50 min.

Stemmen en COVID-19 (gegeven de maatregelen)

Int. geeft aan dat in maart 2021 de TK-verkiezing worden gehouden. Misschien moet er dan nog
rekening mee gehouden worden dat het COVID-19 virus onder ons is. Daarom wordt nu nagedacht
over hoe het stemlokaal ingericht moet worden, zodat het veilig is om daar te stemmen. Het doel is:
niemand moet bevreesd zijn om te gaan stemmen. Nu willen wij aan de hand van concrete
voorbeelden van maatregelen verder praten.
Voorleggen conceptmaatregelen
Gegeven dat dit de maatregelen zijn:
•
Eerste reactie
•
In hoeverre duidelijk; wat springt er in positieve / negatieve zin uit
•
In hoeverre roept dit vragen op
•
In hoeverre mist er iets; zijn er andere maatregelen te bedenken die ook nodig zijn
•

Hoe denk je dat het stemmen zal zijn met deze COVID-19 maatregelen (impact maatregelen)
Check (INT. pakt de zojuist besproken verwachtingen t.a.v. het stemmen erbij (flip-over); in
hoeverre zijn er aanvullende verwachtingen / vragen etc. en check dit per fase, zorg dat alle
stappen van het proces worden besproken):
o In hoeverre knel- / aandachtspunten
§
INT. check: als wordt gevraagd de handen schoon te maken en afstand te
houden, in hoeverre wordt aan het verzoek voldaan
§
INT. check: verwachtingen ten aanzien van kiezers die zich niet aan de
maatregelen houden / weigeren; welke reactie verwacht je, hoe zou jij
reageren
§
INT. check: beleving indien dit resulteert in langer wachten
o In hoeverre veilig
o In hoeverre angst
o In hoeverre gerustgesteld

•

In hoeverre heb je zorgen over het stemmen in het stemlokaal als deze COVID-19
maatregelen gelden
o Wat zou nog moeten worden opgelost

10

•

In hoeverre heb je wensen voor het stemmen met de COVID-19 maatregelen; hoe kan
optimaal gestemd worden in het stemlokaal, wat wil je weten

Zelf stemmen
Gegeven de voorgelegde maatregelen zijn:
•
In hoeverre ben je van plan te gaan stemmen
Projectie opdracht: Zelf geven jullie allemaal aan te gaan stemmen (of deels), maar stel je een vriend
voor die het niet aandurft om dit jaar te stemmen (eerst individueel opschrijven, dan plenair
bespreken)
•
Wat zou er volgens jou nodig zijn om deze vriend(in) ertoe te bewegen wel te gaan stemmen
Projectie opdracht: Stel je voor je bent aan het stemmen en iemand anders houdt zich niet aan de
COVID-19 maatregelen (eerst individueel opschrijven, dan plenair bespreken)
•
•

In hoeverre ga je diegene erop aanspreken
Hoe reageert diegene

•
•

Verwacht je spanning / problemen (als toeschouwer versus zelf aanspreken)
Hoe kan het stembureau hierop anticiperen

01.50

10 min.

Afsluiting

•

We hebben het nu bijna twee uur gehad over het stemmen met COVID-19 maatregelen; in
hoeverre ben jij anders gaan denken over stemmen in coronatijd

•

Tot slot, hebben jullie nog een advies om zoveel mogelijk mensen naar het stemlokaal te
bewegen en er voor te zorgen dat elke kiezer zich veilig voelt op het stembureau

•
•

Vragen/opmerkingen respondenten/ opdrachtgever
Bedanken

11

BIJLAGE 4 – Stimulusmateriaal
1 // Maatregelen in het stemlokaal
1.

Veilige afstand houden: 1,5 meter
Zowel tussen kiezers als tussen kiezers en stembureauleden.
In het stemlokaal markeringen om afstand te houden en om de looproute aan te geven.

2.

Afscherming
Tussen stembureauleden en kiezers schermen (zoals bij kassa’s, recepties, etc.)

3.

Gezondheidscheck
Bij ingang van stemlokaal een poster of flyer met vragen voor gezondheidscheck. Vragen
zullen niet actief gesteld worden. De kiezer wordt alleen op vragen gewezen.

4.

Handhygiëne
Bij ingang van stemlokaal en bij het verlaten stemlokaal handen schoonmaken met
desinfecterende gel.

2 // Proces van stemmen
COVID-19 voordat kiezer naar stemlokaal gaat
•
Kiezer zal voor de dag van de verkiezing, waarschijnlijk bij zijn stempas en/of als de kiezer
het overzicht van kandidaten thuis ontvangt, informatie krijgen over de maatregelen die
gelden in het stemlokaal.
•

Ook zullen de vragen van de gezondheidscheck onder de aandacht van de kiezer worden
gebracht.

Proces in het stemlokaal
•
Bij de ingang van het stemlokaal staat een gastheer/gastvrouw. Die houdt in de gaten of in
het stemlokaal al niet te veel kiezers bevinden. Is dat het geval, dan zal de kiezer gevraagd
worden even te wachten. Voor het merendeel van de kiezers zal een gastheer/gastvrouw
een nieuw verschijnsel zijn. Enkele gemeenten (bijvoorbeeld Rotterdam) hebben dat al
eerder ingevoerd maar dat is een uitzondering.
•

De gastheer/gastvrouw zal kiezer wijzen op de vragen van de gezondheidscheck. Het is een
eigen verantwoordelijkheid van de kiezer om die voor zichzelf te beantwoorden.

•

De gastheer/gastvrouw zal kiezer vragen om handen schoon te maken. Zal kiezer vragen om
1,5 meter afstand te houden en om de aanwezen looproute te volgen en laat de kiezer dan
door in het stemlokaal.

•

De kiezer gaat naar de tafel van het stembureau, hier zijn zo mogelijk kuchschermen
geplaatst. Kiezer geeft zijn stempas en id-bewijs aan stembureau en krijgt het id-bewijs en
stembiljet van het stembureau terug.

•

Kiezer loopt naar stemhokje, vult stembiljet in en loopt vervolgens via looproute naar
stembus waar hij zijn stembiljet in kan doen. Via looproute loopt kiezer naar de uitgang en
maakt daar weer zijn handen schoon.

•

De potloden waarmee de stembiljetten worden ingevuld en de stemhokjes worden een aantal
keren per dag schoongemaakt (dus niet na gebruik door elke individuele kiezer). Dat zal
waarschijnlijk gebeuren op momenten dat het rustig is in de stemlokalen. De meeste kiezers
zullen dat waarschijnlijk niet zien.

12

MARE
Quarter Plaza
Transformatorweg 74
1014 AK Amsterdam
t +31 (0)20-6705020
www.mare.amsterdam
www.anticipate.amsterdam

13