Rijksinstkuut voor Volksgezondheid
en Milieu
Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Het effect van Maatschappelijk
Verantwoord Inkopen
RIVM Rapport 2018-0002
M.C. Zijp I L. Kok E. de Valk

Rijksinstftuut voor Volksgezondheid
en Milieu
Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Het effect van Maatschappelijk
Verantwoord Inkopen

RIVM Rapport 2018-0002

RIVM Rapport 2018-0002

Co I ofo n

© RIVM 2018
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
DCI 10.21945/RIVM-2018-0002

M.C. Zijp (auteur), RIVM
L. Kok (auteur), RIVM
E. de Valk (auteur), RIVM

Contact:
Dr. Michiel C. Zijp
Duurzaamheid, Milieu en Gezondheid

Dit onderzoek werd verricht in opdracht van Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat, in het kader van het Plan van Aanpak MVI
2015-2020 en binnen het programma Circulaire Economie

Dit is een uitgave van:

Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 I 3720 BA Bilthoven
Nederla nd
www. rivm. n I
Pagna 2 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Publiekssamenvatting

Het effect van Maatschappelijk Verantwoord Inkopen
Veel inkopers bij overheidsorganisaties doen hun best om bij de
aankoop van diensten en producten rekening te houden met mogelijke
effecten op mens en milieu. Met Maatschappelijk Verantwoord Inkopen
(MVI) wordt dus niet alleen naar de prijs van een product gekeken. MVI
kan bijvoorbeeld helpen de uitstoot van broeikasgassen te beperken en
bijdragen aan meer hergebruik van materialen (circulaire economie).
Het RIVM presenteert een manier om te berekenen welke effecten deze
inspanningen hebben. Deze werkwijze is gebruikt om acht
productgroepen te analyseren: Dienstauto’s, Buitenlandse dienstreizen,
Contractvervoer (voor bijvoorbeeld leerlingen), Transportdiensten (taxi’s
en post), Bedrijfskleding, Elektriciteit, Zonnepanelen en Gas. De analyse
van de overheidsinkopen in 2015 en 2016 laat zien dat MVI bij de acht
productgroepen een positief effect heeft. Zo wordt er in totaal minstens
4,9 megaton minder koolstofdioxide uitgestoten tijdens de
contractperiodes en gebruiksduur van de diensten en producten. Ook
was er winst te zien door onder andere minder uitstoot van schadelijke
stoffen, recycling en werkgelegenheid voor mensen met een afstand tot
de arbeidsmarkt.
-

Tegelijkertijd laat de analyse zien dat MVI niet altijd wordt toegepast en
dat de mate waarin MVI wordt toegepast varieert. Daarnaast blijkt het
meenemen van MVI in een aanbesteding geen garantie voor effect. Dit
komt doordat niet alle minimumeisen beter zijn dan wat er gemiddeld op
de markt beschikbaar is en doordat eisen en gunningscriteria niet altijd
in de uiteindelijke contracten terechtkomen.
De gepresenteerde werkwijze laat zien dat al met relatief eenvoudige
informatie (zoals het aantal gereden kilometers) het effect van MVI kan
warden berekend, maar dat deze informatie vaak ontbreekt.
Aanbestedende diensten die willen weten wat het effect is van hun MVI
inspanning, wordt daarom aanbevolen deze informatie parallel aan het
inkoopproces te gaan verzamelen en administreren. Voor verschillende
productgroepen is het raadzaam een database te gaan ontsluiten en
gebruiken die aangeeft in welke mate een product het milieu belast in
haar hele levenscyclus. Zo’n Life Cycle Assessment (LCA) maakt
inzichtelijk of, en in welke mate, de last op andere onderdelen van de
productie- en consumptieketen wordt afgewend.
Kernwoorden: Maatschappelijk Verantwoord Inkopen, evaluatiemethode,
duurzaam, milieuvriendelijk, circulair, biobased, social return, sociaal
internationaal, klimaat, inkopen, circulaire economie

Paglna 3 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Paglna 4 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Synopsis

Measuring the impact of sustainable procurement
Many purchasing services of the Dutch local and central governments,
aim to include the effects of products and services on human health and
the environment in the procurement process. Sustainable procurement
(SP) encompasses more than just price and quality considerations. SP
can result, for example, in reduced greenhouse emissions and more reuse
and recycling (circular economy).
RIVM presents a method to calculate the effect of SP. The method is
tested and illustrated by application to eight product groups: company
cars, business trips, contract transport (e.g. for scholars), transport
services (e.g. taxis), workwear, electricity, solar panels and gas. Analyses
of the procurement activities of the government in 2015 and 2016
concerning these product groups showed that SP had a positive effect. For
example, it resulted in a reduction in greenhouse gas emission of more
than 4.9 megaton C02 during the contract period of the supplied products
and services. This is equivalent to the average annual emissions from
transport and energy of more than 600,000 households. Other benefits
due to SP were reduction in the emission of toxic substances, more
recycling and job opportunities for people with a distance to the labour
market.

At the same time, the RIVM analysis shows that SP is not always applied.
Furthermore, the ambition with which SP is applied differs strongly
between tenders. Applying SP does not guarantee impact because
minimum demands are not always more stringent than what is available
on average on the market. Furthermore, these demands and criteria are
not always included in the final contracts.
The analyses show that calculation of the effect of SP is already possible
with basic data (such as driven distance and type of car) but often this is
datais not currently available. Governments who would like more insight
into the impact of their efforts to purchase in a sustainable way are
recommended to administrate this data along the procurement process.
Furthermore, for different product groups a database with generic
information on the impact of products and materials over their entire life
cycle is required. This way, possible trade-offs in the supply and
consumption chain can be included.
Keywords: sustainable procurement, Green Public Procurement,
circularity, biobased, Social Return, social international, climate change,
impact assessment, circular economy

Paglna 5 van 90

RJVM Rapport 2018-0002

Paglna 6 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Inhoudsopgave

Samenvatting

—

9

Verkiarende Woordenhijst

—

11

1
1.1
1.2
1.3

Introductie
13
Waarom een rapport over het effect van MVI?
Doel van dit rapport
14
Leeswijzer
14

2

Inleiding op Maatschappelijk Verantwoord Inkopen

3
3.1
3.2

Voorwaarden voor de evaluatie van het effect van MVI
Waar gaat de meting over?
19
Technische voorwaarden
20

4
4.1
4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.2.4
4.2.5
4.2.6

De methode
23
Korte beschrijving
23
Specificaties per stap
24
Definitie productgroep
24
Steekproef nemen
25
Doornemen aanbestedingsteksten
25
Interactie met aanbestedende dienst
26
26
Kwantificeren van het MVI-effect
Extrapolatie
28

5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

Resultaten per stap
29
Selectie van productgroep
29
Steekproef nemen
29
Doornemen aanbestedingsteksten
30
Interactie met aanbestedende dienst
33
Kwantiflceren van het MVI-effect
34

6

Validatie van resultaten

7
7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6

Gebruiken en verbeteren van de methode
41
Doornemen aanbestedende teksten automatiseren
41
Effectmeting door aanbestedende diensten
41
Data verzamelen en ontsluiten
42
Steekproef verbeteren
43
43
Effect sociaal meenemen
Plan van Aanpak
44

8
8.1
8.2
8.3
8.4

Conclusies
45
Methode voor effectmeting MVI
45
Positief effect door gebruik van MVI
45
Toepassen en verbeteren van de methode
Tot slot
47

—

—

13

—

—

—

15
—

19

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

39
—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

—

46

—

Dankwoord

—

49
Paglna 7 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Referenties

—

51

Bijlage 1 Knelpunten en succesfactoren in het inkoopproces

—

53

Bijlage 2 Score tabel bij stap 3 ‘Doornemen tekst
aanbesteding’
55
—

Bijlage 3 Productgroep Buitenlandse dienstreizen
Bijlage 4 Productgroep Dienstauto’s

—

—

56

59

Bijlage 5 Productgroep Contractvervoer en
Transportdiensten
64
—

Bijlage 6 Productgroepen Energie (Elektriciteit, Zonnepanelen en
Gas)—70
Bijlage 7 Productgroep Bedrijfskleding

Paglna 8 van 90

—

86

RIVM Rapport 2018-0002

Sa men vatting

Voor de beleidsevaluaties van Maatschappelijk Verantwoord Inkopen
(MVI) door de overheid, op zowel landelijk als organisatieniveau, is het
wenselijk inzicht te hebben in het effect van MVI. MVI houdt in dat bij
inkopen niet alleen gekeken wordt naar functionaliteit en prijs, maar ook
rekening gehouden wordt met de effecten van de inkoop op mens en
milieu dichtbij en ver weg. Er worden een aantal MVI thema’s
onderscheiden. Milieuvriendelijke inkopen houdt bijvoorbeeld rekening
met het gebruik en de uitstoot van toxische stoffen en broeikasgassen;
circulair inkopen houdt rekening met de uitputting van grondstoffen door
hergebruik en recycling te stimuleren; en biobased inkopen draagt bij aan
de transitie naar het gebruik van hernieuwbare bronnen in plaats van
eindige grondstoffen. Daarnaast houdt MVI nog rekening met sociale
aspecten. Zowel internationaal, zoals voorkomen van slavenarbeid, als
lokaal, zoals het creëren van banen voor mensen met een afstand tot de
a rbeidsma rkt.
In dit rapport wordt een methode gepresenteerd waarmee het effect van
MVI kan worden gemeten per productgroep. Omdat het analyseren van
alle aanbestedingen per productgroep per jaar te omvangrijk is, wordt
gebruikgemaakt van een steekproef per productgroep. Het effect van
MVI wordt dus eerst voor een selectie van aanbestedingen bepaald, om
vervolgens conclusies te kunnen trekken over de hele productgroep.
Deze methode is toegepast op acht productgroepen, namelijk:
Elektriciteit, Gas, Zonnepanelen, Dienstauto’s, Transportdiensten,
Contractvervoer, Dienstreizen en Bedrijfskleding. De resultaten
illustreren dat MVI in 2015 en 2016 bij alle acht productgroepen werd
toegepast; bij de productgroepen Contractvervoer en Transportdiensten
zelfs bij alle aanbestedingen en bij de overige productgroepen bij zeven
tot negen van de tien aanbestedingen.
In totaal blijkt dat MVI een rol speelde in 80Db van de aanbestedingen. De
inkopende organisaties stellen meestal minimumeisen. In 39% van de
aanbestedingen worden echter ook strengere eisen of gunningscriteria
toegepast. Het gebruik van deze criteria en eisen leidt uiteindelijk tot
minder impact op het milieu. Er is bijvoorbeeld naar schatting minstens
4.9 megaton CO2 eq uitstoot vermeden door het toepassen van MVI bij
aanbestedingen in 2015 en 2016 binnen deze productgroepen. Dat staat
gelijk aan de gemiddelde jaarlijkse uitstoot door transport en energie van
ruim 600.000 huishoudens. Het effect van circulair inkopen bleek voor
deze productgroepen in deze periode nog beperkt. Voor bedrijfskleding
was het effect van circulariteit nog niet te kwantificeren omdat de
basisdata, zoals het aantal kledingstukken aangeschaft binnen het
contract, te vaak nog niet beschikbaar was. Biobased inkopen leidde tot
13.000 ton olie-equivalenten vermeden fossiele-grondstoffengebruik, door
de inzet van vervoer op biogas in plaats van diesel. Dit staat gelijk aan
250.000 keer diesel tanken met een gemiddelde personenauto. De
MVI-thema’s Social Return en Sociaal Internationaal worden regelmatig
meegenomen in aanbestedingen. Het effect daarvan is in deze studie niet
doorgerekend. Het meenemen van MVI bleek geen garantie voor effect.
Bijvoorbeeld bij bedrijfskleding bleek dat aandacht voor milieuvriendelijk
Paglna 9 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

inkopen in minder dan de helft van de gevallen ook daadwerkelijk leidde
tot effect. Dit komt doordat niet alle minimumeisen milieuvriendelijker
zijn dan wat er gemiddeld op de markt beschikbaar is en doordat eisen en
gunningscriteria niet altijd in de uiteindelijke contracten terechtkomen.
Voor alle productgroepen geldt dat niet bekend is wat de variatie van de
aanbestedingen binnen de productgroep is. Daarom is er nog geen
goede basis voor een statistisch correcte extrapolatie. De resultaten van
de huidige extrapolatie moeten hierdoor worden gezien als een orde
gtootte. De schatting van de omvang van de effecten is niet absoluut,
maar geeft een indicatie van het effect. De resultaten voor de eerste
acht prod uctgroepen laten zien dat MVI in alle productgroepen eidt tot
een positief effect. Daarnaast geven ze inzicht in het verschil tussen
productgroepen en binnen productgroepen. Dit geeft vervolgens weer
handelingsperspectief voor het effectueren van MVI in de praktijk: de
volgende stap in de beleidscydus.
De gepresenteerde methode kan worden verrijkt door het toe te passen
op productgroepen die naar verwachting andere typen MVI-effecten laten
zien, zoals gebouwen en catering. Bijvoorbeeld, in de bouwsector is te
verwachten dat er wel voldoende informatie beschikbaar is om inzicht te
geven in het effect van meenemen van circulariteit bij gegunde
aanbestedingen. Daarnaast zal de methode profiteren van een koppeling
met de MVI Zeif Evaluatie Tool. Deze wordt vanaf december 2017
stapsgewijs gelanceerd en bestaat in feite uit de eerste drie stappen van
de methode die in dit rapport is beschreven. Tot slot is het aan te bevelen
om het leveren van data bij contracten of zelfs bij de minimumeisen in
aanbestedingen op te nemen. Dit gebeurt bijvoorbeeld al bij
aanbestedingen voor buitenlandse dienstreizen. Dit is data die er wel is,
maar die nog niet gestructureerd wordt geadministreerd. Het gaat
bijvoorbeeld om het gereden aantal kilometers binnen een contract voor
transportdiensten, of het aantal en het gewicht van geleverde kleding
binnen een contract voor het leveren van bedrijfskleding.

Pagtna 10 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Verkiarende Woordenlijst

Biobased inkopen: Inkoop van een product of dienst waarbij criteria
en/of eisen ten aanzien van het vervangen van fossiele grondstoffen voor
hernieuwbare grondstoffen (=biobased grondstoffen) zijn toegepast.
Circulair inkopen: Inkoop van een product of dienst waarbij criteria
en/of eisen ten aanzien van het optimaal en effectief (her)gebruik van
grondstoffen en producten zijn toegepast.
CPV-code (Common Procurement Vocabulary): Het
classificatiesysteem voor producten, werken, leveringen en diensten
specifiek voor overheidsopdrachten dat ook in TenderNed wordt gebruikt.
Criteriadocumenten: Documenten opgesteld door PIANO0 voor
verschillende productgroepen waarin minimumeisen, mogelijke
gunningscriteria en andere aanbevelingen ten aanzien van MVI zijn
opgenomen.
Strengere eisen: Eisen die een inkopende organisatie kan opnemen in
de aanbesteding boven op de minimumeisen.
Gunningscriteria: Wensen van de inkopende organisatie die
(prijs)voordeel kunnen opleveren voor de inschrijvende leverancier die
er rekening mee houdt.
Inkoopproces: Het proces waarin de behoefte aan een bepaald product
of dienst wordt geInventariseerd, de aanbesteding plaatsvindt en de
inkoop wordt gerealiseerd.
Internationale Sociale Voorwaarden: Voorwaarden over (mondiale)
mensenrechten en arbeidsrechten die kunnen worden meegenomen in
de aanbesteding.
Maatschappelijk Verantwoord Inkopen: Inkopen waarbij naast de
prijs van de producten, diensten of werken ook wordt gelet op de
effecten van de inkoop op milieu en sociale aspecten (www.nianoo.nl;
08-12-2017).
Milieucriteriadocumenten: Documenten opgesteld door PIANO0 voor
verschillende productgroepen waarin minimumeisen, mogelijke
gunningscriteria en andere aanbevelingen ten aanzien van MVI zijn
opgenomen.
Milieuvriendelijk inkopen: Inkopen waarbij in de aanbesteding
rekening wordt gehouden met het milieu, bijvoorbeeld biodiversiteit,
klimaat, water en natuur.
Minimumeisen: De elsen waar een product, dienst of werk minimaal
aan moet voldoen.

Pagna 11 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

MVI-thema’s: Thema’s die onderdeel zijn van MVI, namelijk Social

Return, Internationale Sociale Voorwaarden, milieuvriendelijk inkopen,
biobased inkopen, circulair inkopen, kansen voor midden- en kleinbedrijf
(MKB), innovatiegericht inkopen.
MVO: Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. In de bedrijfsvoering

rekening houden met milieu en sociale aspecten.
PIANO0: Het Expertisecentrum Aanbesteden van de overheid, dat
overheidsinkopers ondersteunt om het MVI vorm te geven:
www.ianoo.nl.
Social Return: Het creëren van werkplekken voor mensen met een

afstand tot de arbeidsmarkt (bijvoorbeeld WW-ers of Wajongers).
TenderNed: ‘Een volledig digitaal aanbestedingssysteem dat

aanbestedende diensten en ondernemingen stap voor stap door het
aanbestedingsproces leidt’ (https ://www.tenderned.nl/cms/over
tenderned; 08-12-2017).

Pagna 12 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Introductie

1.1

Waarom een rapport over het effect van MVI?

De centrale en decentrale overheden kopen jaarlijks gezamenlijk voor
ruim 73 miljard aan diensten en producten in (Ministerie van
Economische Zaken, 2016). De verschillende overheidsorganisaties
hebben afgesproken am per 1 januari 2015 al hun aankopen
maatschappelijk verantwoord in te kopen. Maatschappelijk Verantwoord
Inkopen CMVI) is een beleidsinstrument om (Rijksoverheid 2015):
• belastinggeld goed te besteden;
• via het inkooptraject het bedrijfsleven te stimuteren duurzame
producten en diensten te ontwikkelen en te leveren;
• een bijdrage te leveren aan beleidsdoelstellingen zoals de
klimaatdoelstellingen, het Rijksbrede programma circulaire
economie en de wereldwijde Sustainable Development Goals van
de Verenigde Naties;
• het goede voorbeeld te geven aan andere aanbestedende
diensten.
Zoals voor elk beleidsinstrument is het nuttig om inzicht te krijgen in het
effect ervan. In het geval van MVI is bijvoorbeeld inzicht gewenst in de
bijdrage van MVI aan de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen
of de transitie naar een circulaire economie. Met dit inzicht kan namelijk
warden bepaald:
a) of het instrument haar beoogde doelen heeft bereikt;
b) of het de moeite waard is am in het instrument te blijven
investeren;
c) of er mogelijkheden zijn het instrument te verbeteren.
Dit is de reden dat er een effect-monitoring van MVI wordt uitgevoerd
als antwoord op de vraag in het Plan van Aanpak MVI 2015-2020 zoals
besproken in de Tweede Kamer (Rijksoverheid 2015), en als onderdeel
in het MVI-manifest, waarmee verschillende aanbestedende diensten
toezeggen hun MVI-ambities te concretiseren en het doelbereik te
meten (Manifest, 2016).
MVI is, onder de noemer van duurzaam inkopen, at eerder geevalueerd.
Dit waren vooral procesevaluaties in Nederland (bijvoorbeeld Ecorys
2013; Telos & VNG 2016, De Groene Zaak 2015, KPMG 2011), maar ook
in andere EU-landen zijn procesevaluaties van MVI uitgevoerd
(Ecoinstitut, 2015; Konkurrensverket, 2017). Er zijn echter oak
voorbeelden van studies die zich richten op effecten in termen van
vermeden impact op het milieu. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij de
Benchmark duurzaam inkopen van vervoer (Natuur & Milieu, 2016). In
die studie wordt het effect bepaald van aanbesteden van vervoer op de
uitstoot van broeikasgassen, NO en fijnstof voor aanbestedingen door
gemeenten. Deelnemende gemeenten zijn vervolgens op een ranglijst
naar de mate van verwachte vermeden impact. Een ander voorbeeld is
de beleidsevaluatie van duurzaam inkopen in 2012, waarbij het RIVM
het effect van het toepassen van de toenmalig geldende minimumeisen
voor MVI schatte (RIVM, 2013). Hierbij werd onder andere aangenomen
dat alle aanbestedingen van de overheid ten minste gebruikmaakten
Paglna 13 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

van de destijds geldende minimumeisen. Naar verwachting boekt MVI
echter juist veel winst bij aanbestedingen die verder gaan dan de
minimumeisen, gebruikmakend van strengere eisen en gunningscriteria
(Zijp en De Zwart, 2014).
1.2

Doel van dit rapport

Dit rapport beschrijft een methode voor het evalueren van het effect van
MVI en illustreert die aanpak door toepassen van de methode op acht
productgroepen. De methode kan worden gebruikt bij de beleidsevaluatie
van MVI en rapportage daarover aan de Tweede Kamer. Daarnaast is de
aanpak een aanzet voor effectmetingen die kunnen worden uitgevoerd
door aanbestedende diensten.
1.3

Leeswijzer
Voor het lezen van dit rapport is het handig inzicht te hebben in de
verschillende fasen van het inkoopproces en de instrumenten die
inkopers hebben om MVI vorm te geven, zoals minimumeisen en
gunningscriteria. Dit staat in hoofdstuk 2. Lezers die deze basiskennis a!
hebben, kunnen beginnen bij hoofdstuk 3.

Hoofdstuk 3 behandelt de randvoorwaarden voor het ontwikkelen van een
succesvolle methode. In hoofdstuk 4 wordt de methode gepresenteerd en
elke stap in dat proces beschreven. Hoofdstuk 5 bevat de resultaten van
het toepassen van de methode op acht productgroepen. Hoewel de
toepassingen na de beschrijving van de methode worden gepresenteerd,
hebben ze tijdens het onderzoek bijgedragen aan de ontwikkeling
hiervan. De details van de toepassing voor elk van de productgroepen
staan in de bijlagen 3 tot en met 7 van dit rapport. In hoofdstuk 6 staan
de resultaten van een paar kleine tests om de uitkomsten te valideren.
Hoofdstuk 7 is een doorkijk naar mogelijkheden voor het door
ontwikkelen van de methode, en naar het toepassen van de aanpak voor
beleidsevaluatie op landelijke schaal en op lokale schaal bij
aanbestedende diensten. In hoofdstuk S staan de conclusies samengevat.
Tot slot staat in bijlage 1 een analyse over succes- en faalfactoren bij
MVI. Dit is geen uitputtende lijst, maar deze lijst met factoren is
toegevoegd als bijproduct van het contact met de aanbestedende
diensten.

Paglna 14 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

2

InIeidng op Maatschappelijk Verantwoord Inkopen

Dit hoofdstuk is gebaseerd op hoofdstuk 2 ult het rapport Tools voor
Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (Kok en Zijp, 2016).
MVI: een corn binatie van zeven therna’s
MVI is een overkoepelende term voor beleid dat gericht is op inkopen

met een bredere ambitie dan alleen financiele kosten. PIAND0, het
Expertisecentrum Aanbesteden van de overheid, ondersteunt
overheidsinkopers om MVI vorm te geven. Zij onderscheidt zeven
thema’s: milieuvriendelijk inkopen (voorheen duurzaam inkopen),
circulair inkopen, biobased inkopen, MKB-gericht inkopen,
innovatiegericht inkopen, Social Return en inkopen volgens
Internationale Sociale Voorwaarden (PIANO0, 2017a). Dit zijn de
zogenoemde MVI-thema’s.
Milieuvriendelijk, circulair en biobased inkopen gaan alle drie over
inkopen waarbij rekening wordt gehouden met de impact op het milieu,
bijvoorbeeld op het gebied van klimaat, grondstoffen, water, bodem,
natuur en biodiversiteit (de ‘groen’ gedrukte thema’s in Figuur 2.1).
Circulair en biobased inkopen zijn als het ware een specifieke manier om
milieuvriendelijk in te kopen. Bij circulair inkopen Iigt de nadruk op het
effectief omgaan met grondsoffen, bijvoorbeeld door producten en
grondstoffen optimaal te hergebruiken. Biobased inkopen richt zich op
het gebruik van grondstoffen die gemaakt worden van hernieuwbaar
materiaal. Biobased kan als een onderdeel worden gezien van de
circulaire economie (RVO, z.d).
Met Social Return wordt bij de aanbesteding het creëren van
werkplekken voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt
(bijvoorbeeld WW-ers of Wajongers) gestimuleerd. Bijvoorbeeld door
afspra ken te maken over een aantal arbeidsplaatsen, leerwerkplekken
en/of stageplaatsen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.
En door in de inkoop rekening te houden met het thema Internationale
Sociale Voorwaarden wordt de schending van mensenrechten en
arbeidsrechten (zoals dwangarbeid, kinderarbeid) tegengegaan. Deze
twee thema’s richten zich op de sociale component van MVI (de ‘blauw’
gedrukte thema’s in Figuur 2.1).

Paglna 15 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

.
nfl
liii

liii
ntmtiana ocia1a

3LJ

lcJ
Social return

voow*den

Orb

SP ‘flriiii1cL

—
ItHeu

Biobsed inkopn

)

*%.d
Cirrulnr inkpan

Figuur 2.1 Zeven MVI-thema’s (Bron: PIANO0, 2017a). Dit onderzoek richtzich
op de groen en blauw gekleurde thema’s; milieu, orculair, biobased inkopen,
Internationale Socia!e Voorwaarden en Social Return.

Dit rapport richt zich op een methode am het effect van MVI op de vijf

bovenstaande milieu- en sociale thema’s in te schatten. De twee overige
thema’s houden rekening met het economische aspect van duurzaam
inkopen (‘oranje’ gedrukt in Figuur 2.1). Met innovatiegericht inkopen
stimuleert de overheid marktpartijen met innovatieve (duurzame)
oplossingen te komen voor een inkoopbehoefte. Dit kan oak warden
ingezet voor een betere prestatie op het gebied van milieu, circulariteit
of biobased. Om maatschappelijk verantwoorde aanbestedingen
toegankelijker te maken voor het midden- en kleinbedrijf (MKB) is er
ook MKB-gericht inkopen. Effecten op deze twee thema’s warden niet
meegenomen in dit rapport.

Pag(na 16 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

MVI op basis van eisen en criteria

Het inkoopproces is een algemene en overkoepelende term voor het
proces waarin de behoefte aan een bepaald product of dienst wordt
geInventariseerd tot en met de monitoring van de daadwerkelijke
inkoop. Figuur 2.2 geeft schematisch de onderdelen van het
inkoopproces weer.
Aanbestedlngsfase

nItIatefase

Inkoopvoorbereidlng:

Specificeren:

Behoefte
inventarisatie
Marktverkenning

Critena bepalen
en wijze van
gunning

-

-

-

Selecteren:
Product op
basis van
coterie
selecteren
-

Contrecteren:
Mnkoop en
contracten
regelen
-

Uftvoerngsfase

Bestellen:

Bewaken:

Ordet
plaatsen en
logistiek
regeen

Levering
monitoren
en
corrigeren

-

-

Nazorg:
Evalueten
van product
en
everancier
-

Figuur 2.2 Schematische weergave van veelgebruikte termen in het
inkoopproces. Onder andere gebaseerd op PIANQo (201 7c).

In de specificatiefase kan de inkoper MVI toepassen door MVI-eisen
en/of -criteria op te nemen in de aanbesteding. Deze eisen en criteria
ten aanzien van de verschillende MVI-thema’s vormen het startpunt van
de methode die in dit rapport wordt voorgesteld. Dit wordt in het
volgende hoofdstuk verder toegelicht.
Voor 46 verschillende productgroepen heeft PIANOo zogenoemde
milieucriteriadocumenten opgesteld. In deze documenten staan
MVI-minimumeisen waaraan producten minimaal moeten voldoen. De
minimumeisen zijn momenteel met name gericht op milieuvriendelijk
inkopen. Afhankelijk van de productgroep zijn er ook aanbevelingen,
suggesties en gunningscriteria in de criteriadocumenten opgenomen.
Gunningscriteria zijn wensen van de inkopende organisatie die voordeel
kunnen opleveren voor de inschrijvende leverancier die er rekening mee
houdt. Op basis van vooraf vastgestelde ambities worden punten
toegekend aan inschrijvingen. Het voldoen aan de gunningscriteria wordt
omgezet in een fictieve vermindering van de aangeboden prijs en
vervolgens wordt het product met de Iaagste gecorrigeerde prijs gekozen
(PIANO0, 2017d). Een inkopende organisatie mag ook andere criteria of
eisen opnemen in de aanbesteding dan die beschreven zijn in de
criteriadocumenten (bijvoorbeeld over circulair inkopen, biobased inkopen
of Social Return), zolang deze niet in strijd zijn met de wetgeving.

Pagina 17 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Paglna 18 van go

RIVM Rapport 2018-0002

3

Voorwaarden voor de evaluatie van het effect van MVI

De methode moet voldoen aan een aantal voorwaarden. Dit zijn
specificaties van waar de meting over moet gaan (paragraaf 3.1) en
waaraan zij technisch moet voldoen (paragraaf 3.2).
3.1

Waar gaat de meting over?

Vermeden impact tijdens con tractperiode en Ievensduur
De methode gaat over het effect van MVI op het milieu en de mens.
Voor het milieu betekent dit vaak minder negatieve impact op het
milieu; bijvoorbeeld minder uitstoot van broeikasgassen of minder
gebruik van nieuw gedolven fossiele grondstoffen en mineralen; met
andere woorden: een vermeden impact. Ook voor Sociaal Internationaal
gaat het vaak over minder negatieve impact, bijvoorbeeld op het gebied
van dwangarbeid. Bij Social Return gaat het over een positieve impact
door meer arbeidskansen te creëren voor mensen met een achterstand
tot de arbeidsmarkt. Voor het berekenen van minder negatieve impact
en meer positieve impact is een referentie nodig: ten opzichte van wat is
het meet of minder? Het bepalen van de referentie is daarom een
onderdeel van de methode.
Het effect van MVI door een aanbesteding vindt plaats tijdens de
conttactperiode van de dienst en/of de levensduur van het product.
Deze periode en levensduur zijn specifiek per aanbesteding. Contracten
voor elektticiteit duren vaak één tot vijfjaat met kans op verlenging,
terwijl een zonnepaneel gemiddeld vijftien jaar meegaat. Het effect dat
wordt berekend met de methode is het effect dat in de hele contractfase
van de dienst en de levensduur van het product wordt gesorteerd.
MVI-thema ‘S
De methode moet lets zeggen over het effect op verschillende MVI
thema’s: milieuvriendelijk (inclusief klimaat), biobased, citculair, Social
Return en Sociale Internationale Voorwaatden (vetdei- Sociaal
Intetnationaal). Deze eerste vetsie van de methode is zo afgebakend
dat de kwantificering van het effect van de milieuthema’s
(milieuvriendelijk, biobased en circulair) verder is uitgewerkt dan de
sociale thema’s (Social Return en Sociaal Internationaal).
Inkoopproces
Het gaat over het uiteindelijke effect van een aanbesteding die
maatschappelijk verantwoord wordt uitgevraagd. De focus is dus niet de
bedrijfsvoeting van een aanbestedende dienst, maar de aanbestedingen
zelf.
De methode moet verder gaan dan de teksten van de aanbesteding; het
moet iets zeggen over wat er daadwerkelijk is ingekocht. Interviews met
inkopers laten zien dat het succes van MVI afhangt van verschillende
punten in het inkoopproces en niet alleen van de uitvraag (zie bijlage 1).
Het daadwerkelijk effect van een aanbesteding is het best achtetaf te
bepalen, als bekend is hoe lang een contract precies heeft geduurd, wat
precies is geleverd, en of een product heeft gefunctioneerd. Achteraf
meten is echter vaak niet ptaktisch, vanwege de verschillen in
Pagina 19 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

levensduur van producten en contractduur van diensten. Een
zonnepaneel kan bijvoorbeeld vijftien jaar meegaan en een
beleidsevaluatie over 2015 vindt idealiter eerder plaats dan in 2030.
Trend
De resultaten moeten kunnen worden gepresenteerd op het niveau van
productgroepen in de tijd. Uiteindelijk wordt er een trend zichtbaar van de
winst die door de jaren heen door MVI is bereikt. Als de winst voor een
bepaald thema afvlakt, betekent dit dat de meeste mogelijke winst voor
dit thema is gehaald of dat er een nieuwe stimulans nodig is.
Bijvoorbeeld, stel dat op termijn de hele overheid lokale hernieuwbare
energie heeft aanbesteed en dit gemeengoed is geworden, dan is de
potentiele winst voor die productgroep op het thema klimaatverandering
klein geworden. De aandacht voor die productgroep kan dan verschuiven
naar andere MVI-thema’s, zoals schaarse grondstoffen. Tegelijkertijd kan
de aandacht van het MVI-thema klimaatverandering dan verschuiven
naar andere productgroepen waar nog wel klimaatwinst te halen is.
32

Technische voorwaarden
Meetbaar
De methode moet uiteindelijk leiden tot een meetbaar resultaat, zodat
uiteindelijk het effect tijdens verschillende periodes (bijvoorbeeld jaren)
ook met elkaar kunnen worden vergeleken (zie 3.1.4). Daarnaast
moeten derden de methode ook kunnen uitvoeren.
Diversiteit
MVI vindt plaats in een heterogeen speelveld. Er zijn verschillen tussen:
• productgroepen bijvoorbeeld op welke beleidsthema’s grijpen
deze in?
• aanbestedingen binnen productgroepen bijvoorbeeld omvang
en contractduur
• manieren van aanbesteden bijvoorbeeld minimumeisen,
gunningscriteria, strengere eisen
• aanbestedende diensten bijvoorbeeld organisatiestructuur,
aankoopstrategieen.
—

—

—

—

Hier moet de aanpak mee om kunnen gaan. De heterogeniteit is in kaart
gebracht door gesprekken met inkopers en contractmanagers van
verschillende aanbestedende diensten. Daarnaast is data over
aangekochte producten en diensten vaak beperkt en versnipperd
aanwezig.
Eenvoudig
De methode moet kunnen worden uitgevoerd op basis van door
aanbestedende diensten eenvoudig te vergaren informatie. Dit vanuit de
visie dat uiteindelijk de aanbestedende diensten zeif de effectmeting
moeten kunnen gaan uitvoeren voor hun eigen organisatie.
Aansluiten bif bestaande aanpakken
Voor het kwantificeren van het effect van MVI is gekeken welke
indicatoren door bestaande en in de praktijk gebruikte MVI-tools
verwerkt zijn. Deze zijn ontsloten in Kok en Zijp (2016). Voor de
effectmeting is aangesloten bij de meest gebruikte indicatoren. Voor
Paglna 20 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

zover bekend loopt Nederland met deze aanpak voorop in Europa als het
gaat over het inzichtelijk maken van het effect van MVI. Dit ondanks het
felt dat er vanuit het Europees parlement veel nadruk op dit onderwerp
wordt gelegd1.
Afbakening
Er is nu nog weinig aandacht voor afwenteling. Bijvoorbeeld, als een
aanbesteding zich richt op de transitie naar een biobased economie,
wordt de bijdrage van de aanbesteding aan de verschuiving van
fossilbased naar biobased gekwantificeerd, maar niet de potentiele extra
druk die dat oplevert voor landgebruik of eutrofiëring. Dit kan worden
toegevoegd aan de aanpak. Hiervoor is LCA-data nodig. LCA staat voor
Levens Cyclus Analyse. Dit is dus data over emissies en gebruik van
natuurlijke hulpbronnen in de levenscyclus van producten.

1

http://www.eubusiness.com/news-eu/procurement-3laz; bezocht op 08-12-2017

Pagina 21 van go

RIVM Rapport 2018-0002

Paglna 22 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

4

De methode

In dit hoofdstuk staat de methode voor het bepalen van het effect van
MVI beschreven. Eerst op hoofdlijnen in paragraaf 4.1. Daarna in meet
detail in paragraaf 4.2. Operationele specificaties per productgroep zijn
beschreven in bijlagen 3-7.
4.1

Korte beschrijving

De methode voor het bepalen van het effect van MVI bestaat uit zes
stappen. Deze zijn samengevat in Figuur 4.1 en hieronder kort
beschreven. In paragraaf 4.2 staan meet details pet stap.
1. Definitie van de productgroep
In deze stap wordt de productgroep afgebakend en gekozen over welke
periode wordt geevalueerd. Dit resulteert in een longlist van
aanbestedingen die binnen de definitie en tijdspanne van de
productgroep vallen.
2. Nemen van een steekproef binnen de productgroep
In deze stap wordt een steekproef genomen. Deze steekproef wordt
verder geanalyseerd in de volgende stappen.
3. Doornemen van de aanbëstedingsteksten
De aanbestedingen binnen de steekproef worden doorgenomen. Als uit
de tekst niet blijkt dat MVI een rol speelde, wotdt aangenomen dat et
voor die aanbesteding geen effect op het conto van MVI kan worden
geschteven. Is MVI onderdeel van de aanbesteding, of is daar twijfel
over, dan wotdt de aanbesteding verder geanalyseerd in de volgende
stap.
4. Interactie met de aanbestedende diensten
In deze stap wordt samen met inkopers en conttactmanagers van de
overgebleven aanbestedingen nagegaan wat er uiteindelijk is ingekocht
en of dit anders is dan wat zou zijn ingekocht zondet MVI. Dit kan in de
vorm van een interview (eventueel telefonisch) of via schriftelijk
contact. Als blijkt dat wat is ingekocht naar verwachting beter scoort op
een van de MVI-thema’s waarop is uitgevraagd dan een alternatief dat
was ingekocht zonder MVI, of als daar twijfel over is, dan wordt deze
winst verder gekwantificeerd in de volgende stap. Zo niet, dan wordt er
geen effect op het conto van MVI geschreven.
5. Kwantificeren van het effect van MVI
Per aanbesteding wordt met de beschikbare informatie en data een
inschatting gemaakt van het effect van MVI. Dit wordt onderzocht per
MVI-thema. Voor alle thema’s wordt aangegeven welk aandeel van de
aanbestedingen, in aantal en in euro’s, rekening houdt met deze
thema’s. Voor milieuvriendelijk, circulair en biobased inkopen wordt de
gemaakte winst waar mogelijk verder gekwantificeerd naar bijvoorbeeld
vermeden uitstoot van broeikasgassen en vetmeden fossiele
grondstoffengebruik (zie label 4.1 in patagraaf 4.2). Per MVI-thema
onderscheiden we indicatoren op verschillende niveaus, waarbij niveau 1
Paglna 23 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

zeer eenvoudig met weinig data te kwantificeren is, maar nog niet veel
zegt over het daadwerkelijke effect en niveau 3 meer data vraagt, maar
ook meer zegt over het effect.
6. Extrapola tie

Uiteindelijk worden de resultaten voor de steekproef geextrapoleerd
naar de hele productgroep om een inschatting te geven van de totale
winst die binnen een bepaalde beleidsperiode is behaald door het
toepassen van MVI.
Definitie Productgroep

1
Steekproef

1

I

Rapportage

1’

Tekst aanbesteding
Is MVI toegepast?
—

—

—

Nee

—

—

+Ja/misschien

Interactie met nkoper
Is miIieu/sociae winstte
verwachten door MVI?
4,Nee

.

Geen winst op MVI conto

— —]

Ffguur 4.1 De methode op hoofdlijnen.
4.2
4.2.1

Specificaties per stap
Definitie productgroep

Een long list van aanbestedingen binnen een productgroep wordt
gemaakt op basis van TenderNed. De beheerder van TenderNed claimt
een dekkingsgraad van 70% van het totale aantal aanbestedingen. Het
beeld tot nu toe is dat inkopen boven de drempelwaarde voor verplicht
Europees aanbesteden meestal in TenderNed staan (ruim 80%2), terwiji
kleinere aanbestedingen eerder niet dan wel op TenderNed staan. De
dekkingsgraad van TenderNed zal dus per productgroep verschillen.
Grotere raamcontracten, zoals vaak voor catering of elektriciteit worden
aangegaan, zullen er grotendeels in staan, terwijl TenderNed voor
productgroepen met klelnere batches, zoals bedrijfskleding, een kleinere
dekkingsgraad zal hebben.
De aanbestedingen van een bepaalde productgroep worden uit een door
TenderNed aangeleverde database gehaald op basis van alle relevante
CPV-codes voor deze productgroep. De afkorting ‘CPV’ staat voor
Common Procurement Vocabulary en is een Europees breed afgesproken
2

httos://www.olanoo.nlfthemas/elektronlsch-aanbesteden; bezocht op 7 november 2017

Paglna 24 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

coderingsleutel voor aanbestedingen. Deze selectie CPV-codes staat in
de criteriadocumenten op Pianoo.nl.
De database betreft een Excel-file met een lijst aanbestedingen die
gekoppeld zijn aan een voor de productgroep relevante CPV-code en
informatie over deze aanbestedingen. Deze Excel-files kunnen niet
openbaar worden gemaakt, vanwege afspraken hierover met PIANC0.
NB: Tijdens het onderzoek bleek dat de CPV-codes niet uniform worden
toegepast. Zo bevat de database ook aanbestedingen die buiten de
definitie van de productgroep vallen. Bijvoorbeeld, in de database van
bedrijfskleding staan ook aanbestedingen van kerstgeschenken en VVV
bonnen. De lijst moet daarom worden opgeschoond. Daarnaast staan er
aanbestedingen op de lijst die zijn teruggetrokken en ook niet meer op
de website van TenderNed te vinden zijn. Qok deze worden verwijderd
uit de lijst.
4.2.2

Steekproef nemen
Er wordt een steekproef genomen uit de opgeschoonde lijst. Er is
gekozen voor een steekproef, omdat het voor dit onderzoek niet
haalbaar was om alle aanbestedingstrajecten te bestuderen. Variatie in
aanbestedingsprojecten binnen de productgroepen is vaak groot. Cm die
variatie goed in beeld te krijgen, is gekozen voor een gestratificeerde
steekproef. In een gestratificeerde steekproef wordt de productgroep
verder opgedeeld in kleinere groepen (de strata) van aanbestedingen
die overeenkomsten vertonen. Voor de opdeling is gebruikgemaakt van
de subcategorieen die zijn beschreven in de criteriadocumenten. Cm het
aantal strata hanteerbaar te houden zijn, waar nodig, subcategorieen
samengevoegd. Binnen elke productgroep zijn in totaal tien
aanbestedingsprojecten geselecteerd, random binnen elke stratum in de
verhouding waarin de strata in de totale populatie aanwezig zijn. Dus als
een productgroep bestaat uit twee strata, zijn binnen beide random vijf
aanbestedingen geselecteerd. De extrapolatie is beschreven in
paragraaf 4.2.6.

4.2.3

Doornemen aanbestedingsteksten
Van de aanbestedingen in de steekproef zijn de teksten op TenderNed
doorgenomen met behulp van een analysetabel. Deze tabel is opgenomen
in Bijlage 2. Er wordt onderzocht:
• of MVI in de aanbesteding voorkomt:
• op welke MVI-thema’s wordt ingezet;
• of er minimumeisen, strengere eisen of gunningscriteria worden
gehanteerd;
• op basis van welke teksten dit kan worden geconcludeerd;
• waar deze teksten staan (welk document);
• wat de financiële omvang van de aanbesteding is;
• wie contactpersoon is bij de inkopende organisatie.
Aanbestedingen die niet reppen over MVI tellen mee als aanbestedingen
waarbij geen effect van MVI is gevonden. Eventueel wordt nog contact
gezocht met de organisatie, om de totale financiële omvang van deze
aanbesteding te achterhalen. Dit is nodig voor het berekenen van de
financiële indicatoren (4.2.5).
Paglna 25 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Aanbestedingen waar MVI-thema’s in voorkomen, of waarin onduidelijk
is of het over MVI gaat, worden verder onderzocht in de volgende stap.
4.2.4

Interactie met aanbestedende dienst
Idealiter wordt er een interview ingepland met de inkoper en
contractmanager. In de praktijk blijkt dit niet altijd haalbaar en kan ook
worden volstaan met schriftelijk contact. In grote lijnen gaat het
gesprek over:
• Klopt ons beeld van de aankoop op basis van TenderNed?
• Wat is de omvang van de aankoop in euro’s?
• •Wat is er gekocht? In hoeverre is daarin tegemoetgekomen aan
de MVI-eisen/criteria?
• Wat is er geleverd? In hoeverre is daarin voldaan aan de
afgesproken MVI-eisen/criteria?
• Welke andere inschrijvingen waren er en wat was de variatie in
duurzame ambities?
• Wat is het beeld van de inkoper over de referentie van het
aangeschafte product: is het product op MVI-gebied anders dan
wat er gemiddeld op de markt is?
• Uitvraag naar de data die nodig is voor het kwantificeren van de
indicatoren.
Bij het toepassen van de aanpak bleek het belang van helder
communiceren over het doel van het onderzoek, met name dat het
onderzoek-niet gaat over het controleren van de inkopers. In de
gesprekken deelden inkopers waarom MVI voor hen wel of niet goed
loopt en wat ze nodig hebben.

4.2.5

Kwantificeren van het MVI-effect
Als uit de voorgaande analyse blijkt dat MVI-thema’s zijn meegenomen
bij de aanbesteding en dat dit mogelijk tot een positief effect heeft geleid,
wordt er een kwantitatieve inschatting gemaakt van dit positieve effect.

In hoeverre de winst kan worden gekwantificeerd is afhankelijk van
beschikbare data. Daarom is gekozen voor een getrapte set indicatoren
(zie label 4.1). Idealiter wordt het effect van MVI gemeten over de hele
levenscyclus van het product ten opzichte van de referentiesituatie.
Echter, in de meeste gevallen is een meer eenvoudige indicator, zoals
de inschatting van verandering in materiaalstromen, al uitdagend
genoeg. Er worden drie niveaus van indicatoren onderscheiden met elk
hun eigen databehoefte:
• Niveau 1. Het gaat hierbij om de omvang van de aanbesteding in
bijvoorbeeld euro’s, GWh of m3. Dit zijn dus indicatoren waarvoor
alleen informatie over de aanbesteding nodig is. De indicator zegt
wat over de inzet van middelen, maar nog niet veel over het
daadwerkelijk gesorteerde effect.
• Niveau 2. Dit zijn indicatoren waarvoor ook informatie over de
gebruiksfase van het product of de soort dienst nodig is. Met deze
informatie kunnen indicatoren worden gekwantificeerd die iets
zeggen over het effect van MVI in termen van verschuiving in
materiaalstromen en verminderde emissies in de gebruiksfase van
het product. Bijvoorbeeld, voor dienstauto’s is informatie nodig
over het aantal auto’s, het type auto’s (bijvoorbeeld Euro-norm
voor de uitstoot van schadelijke stoffen), het type bra ndstof en de
Paglna 26 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

jaarkilometrages (zie bijlage 4). Een ander voorbeeld is
bedrijfskleding. Voor deze productgroep is informatie nodig over
het aantal kledingstukken, het type materialen (katoen, wol, etc.),
de oorsprong van de verschillende materialen (biologisch,
gerecycled) en het aandeel van de verschillende materialen in
gewicht (zie bijlage 7).
Niveau 3. Tot slot zijn er indicatoren waarvoor aanvullende
informatie nodig is over het productieproces van een product,
zodat kan worden meegenomen hoeveel emissies en gebruik van
natuurlijke hulpbronnen gepaard gingen met de productie van het
product. Dit kan in de vorm van bijvoorbeeld emissiefactoren,
zoals geharmoniseerd ontsloten voor vervoer en energie in de
Greendeal C02-emissiefactoren (www .CO2emissiefactoren ni).
Deze factoren zijn gebaseerd op data die door middel van
levenscyclus-analyses (LCA) zijn verzameld. Er bestaan
verschillende databases met LCA-gegevens die gebruikt kunnen
worden voor het berekenen van andere typen effecten dan
klimaatverandering (CC2) en voor andere productgroepen dan
transport en energie. Een voorbeeld is de nationale milieudatabase
(NMD) voor onder andere de productgroep gebouwen.
.

Keuze voor indicatoren
Effecten op de sociale thema’s worden binnen deze versie van de
methode enkel beoordeeld op niveau 1. In een volgende versie van de
methode zou dit verder uitgebreid kunnen worden. De overige
MVI-thema’s milieuvriendelijk (inclusief klimaat), circulair en
biobased zijn op alle drie niveaus uitgewerkt. Er is een basis-set van
indicatoren gecreeerd, die afhankelijk van de productgroep en type
aanbestedingen kan worden uitgebreid. Daarbij zijn twee bronnen
geraadpleegd. De eerste is een studie naar hoe MVI-methoden MVI
kwantificeren (Kok en Zijp, 2016). Het geeft een overzicht van gebruikte
indicatoren per MVI-thema. Uit deze bestaande methoden zijn de
kwantitatieve gemene delers geselecteerd. De tweede bron die is
geraadpleegd zijn de criteriadocumenten van de productgroepen
waarmee de aanpak is getest. De indicatoren zijn zo gekozen, dat ze in
de basis aansluiten bij de minimumeisen.
—

—

Paglna 27 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Tabel 4.1. Overzicht van indicatoren per MVI-thema; N is niveau van
databehoefte.

MVI-thema
All e

N
1

Circulair

2
3

3

Biobased

2
3

3

Milieuvriendelijk

2
2
2
3

find. klimaat)

2
3

Indicator
Financiële omvang van aanbestedingen
die bijdragen aan verbetering op MVI
thema
Vermeden tonnage nieuw materiaal
Vermeden impact op
klimaatverandering over de
levenscyclus
Vermeden impact van circulariteit op
andere relevante thema’s, zoals land
en watergebruik, over de levenscyclus
Vermeden tonnage fossiele grondstof
Vermeden impact op
klimaatverandering over de
levenscyclus
Vermeden impact van circulariteit op
andere relevante thema’s, zoals land
en watergebruik, over de levenscyclus
Vermeden materiaal waarvoor stoffen
gebruikt zijn die op de Zeer
Zorgwekkende Stoffen lijst (ZZS) staan
Vermeden ZZS gebruik
Vermeden uitstoot van schadelijke
stoffen
Vermeden toxisch effect van stoffen in
de hele levenscyclus
Vermeden uitstoot van broeikasgassen
Vermeden uitstoot van broeikasgassen
over de hele even scyclus

Eenheid
€

Ton
kg CO2eq.

#

Olie eq.
kg CO2eq.

#

Ton

Ton
Ton
1,4DBeq.
kg CO2eq.
kg CO2eq.

4 Afhankeiijk van welke thema’s er gekozen worden, zullen de eenheden verschillen.

4.2.6

Extrap0/a tie
Voor de extrapolatie naar het volledige TenderNed-bestand zijn de
MVI-resultaten van de onderzochte aanbestedingsprojecten in elk stratum
gesommeerd. Dit resultaat is vermenigvuldigd met een extrapolatiefactor
die is berekend door het totaal aantal aanbestedingen in het stratum te
delen door het aantal geanalyseerde projecten. De som van de strata
geeft een inschatting van de MVI- winst van de aanbestedingen van een
productgroep in TenderNed. Aanbestedingen die niet in TenderNed zijn
opgenomen, worden niet meegenomen.

Paglna 28 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

5

Resultaten per stap

De in hoofdstuk 4 beschreven methode is toegepast op acht
productgroepen. Dit hoofdstuk bevat de resultaten van deze toepassing.
De presentatie van de resultaten is geordend per stap in de methode.
De reden hiervoor is dat dit past bij het doel van het rapport:
onderzoeken en bespreken wat een effectieve manier is am MVI te
meten. Uiteindelijk zal rapportage over het resultaat van MVI in
aanbestedingen, richting bijvoorbeeld de Tweede Kamer, eerder per
productgroep zijn dan per processtap. In bijlagen 3-7 zijn de resultaten
uitgebreider en per productgroep weergegeven.
5.1

Selectie van productgroep
De methode is toegepast op de productgroepen die vallen onder de
clusters transport, energie en bedrijfskleding. Daarbij is gekeken naar
aanbestedingen in de periode 2015-2016, omdat in 2015 het Plan van
aanpak MVI 2015-2020 is geaccordeerd in de Tweede Kamer. Tabel 5.1
geeft het overzicht van de productgroepen en hoeveel aanbestedingen
er, na handmatig opschonen, zijn gevonden via TenderNed.
Tabel 5.1. Aantal aanbestedingen per productgroep in TenderNed in de per/ode
2015-2016.

‘roductgroep
Bedrijfskleding
Elektriciteit (en zonnepanelen)
Gas
Buitenlandse dienstreizen
Contractvervoer
Dienstauto’s
Transportdiensten
5.2

Aantal aanbestediñgen in 2015-2016
54
73 (en 65)
69
18
90
274
74

Steekproef nemen
Voor alle productgroepen is een onderverdeling in subcategorieen
gemaakt die gebaseerd is op de onderverdeling in de criteriadocumenten.
De subcategorieen in de criteriadocumenten zijn voor de evaluatie echter
vaak te ver uitgesplitst en/of vertoonden te veel onderlinge overlap. Zo is
bijvoorbeeld de onderverdeling voor bedrijfskleding in het
criteriadocument (versie januari 2016) als volgt:
• kleding, schoeisel, bagageartikelen en accessoires;
• beroepskleding, speciale werkkleding en toebehoren;
• bovenkleding;
• kledingstukken;
• speciale kleding en accessoires;
• schoeisel;
• beschermende en veiligheidskleding;
• persoonlijke en ondersteunende uitrusting.

Paglna 29 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Vrijwel elke aanbesteding van bedrijfskleding paste met deze
onderverdeling in meerdere subcategorieen tegelijk. De onderverdeling
voor bedrijfskleding is daarom voor dit doeleinde vereenvoudigd. Dit is
weergegeven in Tabet 5.2. Overigens komt het totaal in dit voorbeeld
niet overeen met het totaal aantal aanbestedingen voor bedrijfskteding
in Tabel 5.1, omdat binnen één aanbestedingstraject meerdere percelen
kunnen vallen: er kunnen dan producten uit meerdere subcategorieen
worden ingekocht.
Tabel 5.2. Subcategorieen productgroep Bedrijfskleding, hun voorkomen op
TenderNed in 2015-2016 en de verdeling over de steekproef.

Subcategorieen
Speciale werkkleding, zoals
beschermende kieding
Gewone kleding
Schoelsel
Accessoires, zoals riemen
Overig, zoals bepakking
Totaal

Longlist
6

Steekproef
1

29
10
13
1
59

5
2
2
0
10

De random steekproef van tien aanbestedingen per productgroep
leverde de aantallen aanbestedingsprojecten voor de productgroep
Bedrijfskleding die staan weergegeven in Tabel 5.2. Voor de overige
productgroepen zijn vergelijkbare steekproeven getrokken.
Niet alle productgroepen zijn zo heterogeen dat een onderverdeling
nodig is. Dit was bijvoorbeeld niet nodig voor de productgroepen Gas en
Elektriciteit. Tijdens het doornemen van de longtist voor elektriciteit viel
op dat er veel aanbestedingen voor zonnepanelen tussen stonden. Deze
zijn geen onderdeel van een voorgedefinieerde productgroep volgens de
website van PIANO0. Aangezien zonnepanelen een alternatief zijn voor
het inkopen van grijze stroom, zijn ze als losse productgroep
meegenomen in de rest van de analyse. Hierdoor kon het gebruik van
de methode onderzocht worden voor een productgroep zonder
criteriadocument.
In totaat zijn er 80 aanbestedingen geanalyseerd, verdeeld over
62 verschillende aanbestedende diensten (ADs): aanbestedingen van
centrale diensten (11 ADs; ministeries, politie, etc.), provincies (5 ADs),
gemeenten (22 ADs), veiligheidsregio’s (6 ADs), onderwijsinstellingen
(12 ADs) en overige (6 ADs).
5.3

Doornemen aanbestedingsteksten
Over het uitvoeren van deze stap

Bij het doornemen van de teksten bleek dat de informatie over het wel
of niet meenemen van MVI bijna altijd in de bijlagen staat en slechts
sporadisch in de publicatie op TenderNed zelf als web-tekst. Daarnaast
wordt een deel van de aanbestedingen wel gecommuniceerd via
TenderNed, maar uitgevoerd via andere systemen zoals Negometrix,
Commerce-hub en CTM Solutions. De informatie over deze
aanbestedingen op TenderNed is summier en via de andere systemen
Pagina 30 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

niet toegankelijk voor derden. In die gevallen hebben we de informatie
opgevraagd bij de inkoper en deze informatie werd altijd verstrekt.
Resultaten: manier van MVI

Figuur 4.1 bevat de score per productgroep over welke vorm van MVI is
toegepast: minimumeisen, strengere eisen en/of gunningscriteria. In
totaal refereren 65 van de 80 aanbestedingen ($O%) in enige vorm naar
MVI.
Tabel 5.3 Score per productgroep over welke vorm van MVI is toegepast:
minimumeisen, strengere eisen en/of gunningscriteria. Een score op
‘mThimumeisen’ houdt in dat er rekening is gehouden met een of meet
minimumeisen uit de criteriadocumenten of het opnemen van elsen voor Social
Return of Sociaal Internationaal. Bij aanbestedingen kunnen minimumeisen,
strengere eisen en gunningscriteria tegehjk worden toegepast. Daarom tellen de
rijen op tot meet dan 100%.
Type MVI
MinimumStrengere GunningsGeen
Productgroep
eisen
eisen
criteria
MVI

Bedrijfskleding
Elektriciteit
Zonnepanelen
Gas
Dienstreizen
Contract vervoer
Dienstauto’s
Transportdiensten

70%
90%
30%
70%
67%
100°h
80%
100%

20°h
10%
20%
10%
11°h
10°h
20°h
30%

10%
30%
20°h
30%
33%
50%
40%
60%

30°h
10%
30%
30%
33%
0%
20°h
0%

Minimumeisen worden relatief vaak meegenomen bij aanbestedingen.
Bij 56 van de 70 aanbestedingen zijn minimumeisen toegepast uit de
criteriadocumenten die beschikbaar zijn op de website van PIANO0.
Onder ‘rekening houden met minimumeisen’ valt het opnemen van één
of meer minimumeisen uit de criteriadocumenten, en/of het opnemen
van elsen voor Social Return en/of het voldoen aan de standaarden van
de International Labour Organization (ILO). Als er een of meer van deze
minimum- of sociale eisen zijn meegenomen, wordt de aanbesteding
meegenomen in de score.
In sommige productgroepen lijkt het meenemen van de minimumeisen de
standaardprocedure te zijn, zoals voor de inhuur van vervoer. Er is binnen
productgroepen echter wel variatie in wat dit betekent. Bijvoorbeeld, in de
productgroep Dienstauto’s zijn er aanbestedingen met één minimumeis,
die voor emissies van fijnstof en NO (euro-normen), terwiji andere
aanbestedingen verwijzen naar het totale pakket aan minimumeisen zoals
beschreven in de criteriadocumenten, bijvoorbeeld minimumeisen voor
C02-uitstoot per kilometer. De score in Tabel 5.3 geeft weer of bij de

aanbestedingen aandacht wordt gegeven aan MVI, maar zegt nog niets
over de gestelde ambities en de potentiele winst. Voor een aantal
productg roepen (Bed rijfskledi ng, Gas, Dienstreizen en Dienstauto’s) bl ijkt
het toepassen van MVI nog niet standaard. In deze productgroepen wordt
in ongeveer drie van de tien aanbestedingen niet aan MVI gedaan. Voor
de productgroep Zonnepanelen geldt dat er geen minimumeisen zijn
vastgelegd. De 30°h verwijst naar het meenemen van Sociaal
Internationaal via ILO en Social Return.
Paglna 31 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Strengere eisen en gun ningscriteria Uit de resultaten komt naar
voren dat bij 31 van de 80 aanbestedingen meer werd gevraagd dan de
minimumeisen: voor contractvervoer, dienstauto’s en transportdiensten
in 50 tot 60% van de aanbestedingen; voor bedrijfskleding,
zonnepanelen, gas en dienstreizen rond de 30% van de aanbestedingen.
Bij de aanbesteding van elektriciteit werd er slechts één keer verder
gevraagd dan de minimumeisen. Dit komt mogelijk doordat de
minimumeisen zeif al ambitieus zijn: 100% hernieuwbare energie.
Resultaten: MVI-thema ‘s

In Tabel 5.4 staat per productgroep welk aandeel van de
aanbestedingen de verschillende MVI-thema’s meenamen in hun
aanbestedingsteksten. Hierbij hebben we het MVI-thema
milieuvriendelijk onderverdeeld in Klimaat en Milieu overig.
Tabel 5.4 Score per productgroep over het we! of niet meenemen van MVI
thema’s in de aanbestedingsteksten. Soc. mt. = Sociaal Internationaal; Soc.
Ret. = Social Return.
MVI thema

Productgroep
Bedrijfskleding
Elektriciteit
Zonnepanelen
Gas
Dienstreizen
Contract vervoer
Dienstauto’s
Transportdiensten

Milieu
70%
0%
20%
0%
0°h
100°h
80°h
90%

Klimaat
0°h
9O%
100°h
70%
56°h
0°h
60°h
50%

Biobased
10%
0°h
0°h
10°h
0°h
30%
10%
0%

Circulair
30°h
0°h
20°h
0%
0°h
0%
0%
0%

Soc. mt.
50°h
20%
20°h
20°h
0%
10%
20°h
30%

Milieuvriendelijk inkopen Binnen alle productgroepen wordt MVI
ingezet om milieuwinst te boeken. Bij bedrijfskleding was MVI in de
praktijk voornamelijk gericht op het vermijden van het gebruik van
schadelijke stoffen. Bij de energieproductgroepen (Elektriciteit, Gas en
Zonnepanelen) ligt de focus op het vermijden of compenseren van de
uitstoot van broeikasgassen. De transport gerelateerde productgroepen
zetten in op zowel het vermijden van de uitstoot van schadelijke stoffen
als broeikasgassen.
Biobased en Circulair inkopen In totaal zes aanbestedingen konden
worden aangemerkt als een inkoop waarbij eisen of criteria vanuit
biobased gedachtegoed waren opgenomen. Het ging hier met name over
het gebruik van biogas in plaats van aardgas of diesel. De productgroepen
waarbij concrete prod ucten worden aangekocht, lij ken zich meer te lenen
voor aanbesteden met aandacht voor circulariteit dan aanbestedingen
waarbij een dienst wordt ingekocht. In totaal waren er vijf
aanbestedingen die eisen en/of criteria stelden voor circulariteit. Deze zijn
gesteld binnen de productgroepen Bedrijfskleding en Zonnepanelen.
Sociaal Internationaal en Social Return Het thema Sociaal
Internationaal is niet voor elke productgroep even relevant. Voor
bedrijfskleding lijkt het meenemen van dit thema standaard te worden,
maar voor andere productgroepen niet. Dit zal naar verwachting
veranderen voor productgroepen die mogelijk afhankelijk zijn van
Paglna 32 van 90

Soc. ret.
20%
10%
30°h
10%
11°h
60%
10%
70%

RIVM Rapport 2018-0002

bijvoorbeeld conflictmineralen, een relevant thema in de transitie
richting duurzame voorziening van enetgie en vervoer. Social Return
meenemen wordt steeds meer de standaard naar aanleiding van de
Rijksbrede afspraak dat aanbesteders verplicht Social Return mee te
nemen bij aanbestedingen groter dan 25.000 euro (zie Rijksoverheid
2011). Social Return is het enige thema dat met regelmaat wordt
benoemd met een uitleg waarom het niet wordt meegenomen in de
aanbesteding. Dit geldt dan voor aanbestedingen waarbij het bedrag
niet zo hoog is, of waarbij geen ruimte is voor Social Return in de
bedrijfsvoering, bijvoorbeeld in de productgroepen Gas en Elektriciteit.
5.4

Interactie met aanbestedende dienst
Per productgroep is een basislijst opgesteld van vragen aan de
aanbestedende diensten. Deze vragen gaan over wat uiteindelijk is
ingekocht, het verifiëren van de gegevens verkregen via TenderNed en
de benodigde data voor het kwantificeren van het MVI-effect. Er zijn
alleen vragen gesteld over de MVI-thema’s die terugkwamen in de
aanbesteding.
Een eerste uitdaging bij deze stap bleek het vinden van de juiste
contactpersoon. Met regelmaat waren:
• genoemde contactpersonen bij de aanbestedingen zoals ze
aangekondigd zijn op TenderNed, niet degenen die ook het
contract beheren;
• contactpersoren niet meer werkzaam bij de aanbestedende
dienst;
• aanbestedingen via adviesbureaus uitgezet;
• er alleen algemene info@mail.nl adressen beschikbaar als
contacti nformatie.
Een tweede uitdaging was de medewerking van de contactpersonen. Dit
was in de meeste gevallen geen probleem, maar:
• een enkele inkoper gaf aan hier geen tijd aan te mogen
besteden. Dit waren met name de aanbestedingen die via
adviesbureaus liepen;
• één aanbestedende dienst gaf aan de informatie beschikbaar te
hebben, maar deze niet te willen delen.
Een derde uitdaging is het verzamelen van de data:
• Regelmatig was de dienst of het product nog niet volledig
geleverd. In die gevallen is er een schatting gemaakt op basis
van de gegevens die wel beschikbaar waren. Bijvoorbeeld, het
effect over de contractperiode van drie jaar is bepaald op basis
van het effect in het eerste jaar. Of, het effect van een nog deels
te bouwen zonnepark is bepaald op basis van wat er is
opgenomen in de contracten.
• Voor sommige productgroepen bleek de data die nodig is voor
een effectberekening niet direct beschikbaar. Een voorbeeld was
de inschatting hoeveel ton biologisch katoen of gerecycled
polyester is geleverd binnen een contract voor bedrijfskleding.
Sommige effecten konden hierdoor niet worden berekend, voor
andere effecten kon een proxy worden gebruikt, bijvoorbeeld
voor het jaarkilometrage van dienstauto’s (bijlage 4). Het niet
Pagina 33 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

beschikbaar zijn van data is op termijn op te lossen door bij de
aanbestedingsteksten en in de contracten de data op te vragen
als onderdeel van het eisenpakket. Dit gebeurt bijvoorbeeld al
vaak bij aanbestedingen voor buitenlandse dienstreizen. In de
bijlagen staat per productgroep welke data minstens nodig is
voor de berekening van het MVI-effect.
Meerdere malen bleek dat de nodige data, zoals hoeveelheid
geleverde kleding of gereden kilometers, niet eenvoudig terug te
vinden was en het nazoeken hiervan te veel werk was voor de
contactpersonen.
Naast inzicht in wat uiteindelijk is geleverd en de data voor het
berekenen van het effect daarvan, leverde deze stap nog veel
kwalitatieve informatie op over de operationele context van een
productgroep. Zo vertelden verschillende inkopers voor bedrijfskleding
dat leveranciers standaard aangeven dat wordt voldaan aan de eisen
met betrekking tot het gebruik van schadelijke stoffen en ILO, maar dat
dit zeer moeilijk te controleren is. Door de complexe internationale
ketens weten leveranciers vaak zelf niet zeker welke stoffen er wel of
niet in kieding zitten of bij de productie gebruikt worden. Enkele
aanbestedingen ondervingen dit door, conform het minimumcriteria
document, te vragen om een Oko-tex(standaard 100)certificaat. Dit
certificaat wordt (na betaling) toegekend aan producten die voldoen aan
de Iijst met beperkingen voor onder andere gevaarlijke stoffen. Deze
lijst gaat verder dan bestaande wet- en regelgeving. Er vanuit gaande
dat dit label valide is, kan van deze eis effect worden verwacht. Deze
lessen over de context van een productgroep zijn beschreven per
productgroep in de bijlagen.
Voor de prod uctgroepen Contractvervoer en Ira nsportdiensten bleek het
vaak lastig een inschatting te geven van het aantal gereden kilometers
en voertuigkarakteristieken. Uiteindelijk is deze basisdata gevonden
voor vijf van de tien aanbestedingen voor contractvervoer en drie van
de tien aanbestedingen voor transportdiensten. Omdat de basisdata
voor deze productgroepen overlappen qua voertuigtypen en qua type
eisen, zijn ze voor de volgende stappen, kwantiflceren en extrapoleren,
gecombineerd.
5.5

Kwantificeren van het MVI-effect

In deze paragraaf staan de uiteindelijke kwantitatieve effecten van MVI
bij de productgroepen Bedrijfskleding, Elektriciteit, Zonnepanelen, Gas,
Dienstreizen, Dienstauto’s en de gecombineerde productgroep
Transpoftdiensten/Contractvervoer, dus inclusief de extrapolatie.
De omvang (bijvoorbeeld in euro’s) van een aanbesteding is een eerste
eenvoudige indicator om te kwantificeren welke mate van MVI-effect
kan worden verwacht (zie 4.5, niveau 1). label 5.5 geeft per
productgroep een overzicht van deze indicator. De basis van deze
indicator is de omvang in aantal euro’s van aanbestedingen waar MVI
daadwerkelijk een rol speelt. Dit geeft dus een specifieker beeld dan
Tabel 5.4, omdat er is gecorrigeerd voor de omvang van de
aanbestedingen. Bovendien is in deze indicator uitgegaan van wat er
daadwerkelijk is gecontracteerd en niet alleen op wat is gevraagd. De
Paglna 34 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

aanbestedingsbedragen zijn in de meeste gevallen door de
aanbestedende diensten geleverd, of zijn verkregen uit de beschikbare
aanbestedingsdocumenten.
Tabel 5.5 Percentage van de omvang (in GWh voor elektriciteit, in m3 voor gas
en in euro’s voor de overige productgroepen) van de steekproef die is gebruikt
voor MVI per MVI-thema. De productgroepen Contractvervoer en
Transportdiensten zijn samengenomen (zie paragraaf 5.4).

Productgroep
Bedrijfskleding
Elektriciteit
Zonnepanelen
Gas
Dienstreizen
Dienstauto’s
Transport/vervoer

MVI thema
Klimaat
Milieu
31%
0°h
100%
0%
0%
100%
0%
73%
44%
0%
88°h
100%

7$°h
82%

Biobased
0%
O°h
0%
2%
Q%
7%
41%

Circulair
24%
O°h
0%
0%
O%
O%
0°h

Soc. mt.
?
?
?
?
?
?
?

overig
Het MVI-thema milieuvriendelijk beheist de emissie van broeikasgassen
en allerlei andere emissies naar het milieu. Het effect op broeikasgassen
wordt beschreven op de volgende pagina. Aandacht voor de overige
emissies wordt bij de aanbestedingen binnen de productgroepen
Zonnepanelen en Bedrijfskleding ingevuld door eisen te stell.en aan het
gebruik van schadelijke stoffen bij de productie van kieding. Bij de
productgroepen Contractvervoer, Dienstauto’s en Transportdiensten
worden eisen gesteld aan de uitstoot van fijnstof en NOR.

Milieuvriendelijk

—

Voor bedrijfskleding bleek de data over de hoeveelheid materiaal met
minder schadelijke stoffen niet beschikbaar bij de meeste
aanbestedingen. De kwantiflcering kon daardoor niet verder gaan dan
niveau 1, de financiele parameter.
De vermeden uitstoot van NO en fijnstof voor transport was wel goed te
schatten. Als referentie is hier telkens de winst van Euro VI (Europese
emissiestandaard) ten opzichte van V genomen voor nieuwe aanschaf,
aannemende dat Euro V het minimum is dat momenteel wordt geleverd en
Euro IV voor de inzet van bestaande voertuigen. De details van de
berekeningen en aannames staan in de bijlagen. In totaal was de vermeden
uitstoot van NO voor deze productgroepen samen naar schatting 28.000 kg
en voor fljnstof 1.700 kg ten opzichte van de referentiesituatie waarbij
voertuigen met lagere euronormen waren geleverd.
Milieu vriendelijk klimaat
Vermeden uitstoot van broeikasgassen is meegenomen voor alle
productgroepen. Hierbij is gekeken naar:
• het effect van efficiëntie in de gebruiksfase, zoals zuinige auto’s;
• het effect van het type energiebron; NB: hierbij is conform
afspraak bij de ‘Greendeal C02-emissiefactoren’ voor elektriciteit
alleen het effect berekend van hernieuwbare energie uit
Nederland;
• het effect van de overstap naar milieuvriendelijke alternatieven,
zoals biologische katoen in plaats van gewoon katoen.
—

Paglna 35 van 90

Soc. ret.
12%
?
72%
?
?
14°h
87%

RIVM Rapport 2018-0002

Tabel 5.6 Schatting van vermeden en gecompenseerde uitstoot van
broelkasgassen, fijnstof en NOx per productgroep. Dit is de vermeden of
gecompenseerde uitstoot tijdens de vastgestelde con tractduur en/of Ievensduur
van producten.

NO (kg)
vermeden
Productgroep
Bedrijfskleding
Elektriciteit
Zonnepanelen
Gas
Dienstreizen
Transport/Vervoer
20.000
Dienstauto’s
8.000
Totaal
28.000

Ffjn stof (kg)
vermeden

CO2eq. (ton)
vermeden

CO2eq. (ton)
compensatie

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

3.800.000
1.100.000
-

-

-

1.700

17.000
6.000
4.923.000

-

1.700

-

-

1.360.000
33.000
170
-

1.393.000

Hiervoor is gebruikgemaakt van Ue C02-emissiefactoren zoals
afgesproken in de Greendeal C02-emissiefactoren (beschikbaar op
CO2emissiefactoren.nl). Deze zijn beschikbaar voor het inschatten van
de eerste twee effecten. Deze factoren houden rekening met de
C02-uitstoot in de levenscyclus van de productie van de energie en
brandstof (dus niveau 3, zie 4.2.5). Voor het Iaatste effect de overstap
naar milieuvriendelijke alternatieven, zoals biologisch katoen in plaats
van gewoon katoen zijn deze emissietactoren niet op dezelfde wijze
beschikbaar. Hiervoor moeten vertaaltabellen worden ontwikkeld per
productgroep op basis van beschikbare LCA-data (zie ook hoofdstuk 7).
—

—

In totaal hebben aanbestedingen voor de productgroepen Elektriciteit,
Zonnepanelen, Transport/vervoer en Dienstauto’s in de jaren 2015 en
2016 geleid tot een vermeden uitstoot van broeikasgassen van
4.9 megaton CO2eq. Daarnaast is 1.4 megaton CO2eq gecompenseerd
met de aankoop van certificaten die de aanplant van bossen of andere
maatregelen garanderen (Tabel 5.6). De berekende vermeden en
gecompenseerde uitstoot van broeikasgassen per productgroep staat in
Tabel 5.6. Dit is de som van broeikasgassen die niet zijn uitgestoten
doordat MVI in plaats van regulier is aanbesteed. Deze som beslaat de
vermeden uitstoot tijdens de hele duur van het contract (dienst) en/of
gebruiksfase (product).
Biobased

Vijf aanbestedingen hebben biobased criteria meegenomen. Eén in de
productgroep Dienstauto’s, één in de productgroep Gas en drie in de
productgroep Contractvervoer. In alle gevallen betrof het inzetten van
biogas in plaats van diesel (bij vervoer) of in plaats van gewoon gas.
Het effect in termen van vermeden fossiele-grondstofgebruik is
uitgedrukt in olie-equivalenten (oil eq.) volgens de ReCiPe-methode
(Huijbregts et al., 2016). Geextrapoleerd naar de hele productgroepen
heeft aandacht voor biobased bij MVI in 2015 en 2016 naar schatting
geleid tot een vermeden fossiele-grondstofgebruik van 13.000 ton olie
equivalenten. De aanbesteding met biogas uit de productgroep Gas is
hierin niet meegenomen, omdat nog onduidelijk is welk aandeel van het
uiteindelijk gebruikte gas biogas was.
Paglna 36 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Circulair
Het tonnage gerecycled materiaal en vastgelegd hergebruik na gebruik
was voor bedrijfskleding niet verder te kwantiflceren dan niveau 1
(Tabel 5.5), omdat de basisdata over het totale tonnage ingekochte
kleding niet beschikbaar was. Bij de productgroep Zonnepanelen was
circulariteit meegenomen middels verwijzing naar PV Cycle3 en het door
de leverancier innemen van de zonnepanelen na gebruik. Omdat er
verder niets is vastgelegd over daadwerkelijk hergebruik en het aandeel
gerecycled materiaal in een product is het effect vooralsnog afwezig.
Sociaal Internationaal
Of de geleverde diensten en producten inderdaad voldeden aan
Internationale Sociale Voorwaarden bleef onduidelijk. Inkopers en
contractmanagers gaven aan hier geen zicht op te hebben. Vaak moeten
leveranciers aangeven op het aanbestedingsformulier dat ze aan de
algemene Internationale Sociale Voorwaarden moeten voldoen
(bijvoorbeeld van de International Labour Organisation, ILO). De
inkopers en contractmanagers geven aan hier niet op te controleren.
Daarom zijn in Tabel 5.5 vraagtekens gezet bij dit thema: het is
onduidelijk of MVI op dit thema effect heeft gesorteerd.
Social Return
Bij aanbestedingen waarin dienstverlening of bedrijfsvoering een kleine
rol speelt ten opzichte van de fysieke levering of het ‘handelsvolume’ is
de Social Return ook relatief klein. Een rekenvoorbeeld: bij een
aanbesteding in energie was het bedrag zonder handelsvolume
waarover Social Return kan worden meegenomen € 45.000 per jaar. Bij
het aanhouden van de richtlijn van S% Social Return zou dit uitkomen
op € 2.250 per jaar. Bij dit type aanbestedingen is het effect op Social
Return naar verwachting dus niet groot. Dit speelt bijvoorbeeld bij de
productgroepen Elektriciteit, Gas en Dienstreizen. Daarom staat bij deze
productgroepen een vraagteken in Tabel 5.5. Het kwantificeren van het
effect van Social Return was geen onderdeel van deze studie, maar zou
in de toekomst wel kunnen worden toegevoegd. Dit zou bijvoorbeeld
kunnen worden uitgedrukt in het aantal gecreeerde werkuren voor
mensen met afstand tot de arbeidsmarkt.

htt://www.pvcvcIe.orfnetherIands/, bezocht op 08-12-2017

Paglna 37 van 90

RJVM Rapport 2018-0002

Pagina 38 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

6

Validatie van resultaten

Elke stap van de methode komt met onzekerheid. Bij het maken van de
longlist kunnen aanbestedingen worden gemist, aanbestedingsteksten
kunnen verkeerd worden geinterpreteerd, geleverde data kan onvolledig
zijn en ook het verwerken van data naar effect komt met onzekerheden
door aannames die moeten worden gemaakt en de kengetallen die
worden gebruikt (zie de bijlagen 3-7). Tot slot creëert ook de
extrapolatiestap onzekerheden. Zoals besproken in paragraaf 4.2.2, zit dit
in het felt dat het niet inzichtelijk te maken is of de omvang van de
aanbestedingen in de steekproef representatief zijn. Cm de uitkomsten te
valideren waren een drietal kleine tests mogelijk. Deze zijn onderstaand
beschreven.
Een nieuwe steekproef
Een volledig nieuwe steekproet voor bedrijfskleding leidde na doornemen
van de teksten tot eenzelfde beeld voor milieu, klimaat, biobased en
Sociaal Internationaal, maar voor de MVI-thema’s circulair en Social
Return tot één extra aanbesteding die daar jets mee deed. Of de grote
overlap tussen de twee steekproeven reden is tot vertrouwen in de
aanpak, kan pas echt worden gezegd als zicht is op de hele populatie.
Resultaten vergelijken met- ander onderzoek
De benchmark Uuurzaam inkopen van vervoer van Natuur en Milieu
(N&M, 2016) liet zien dat in dezelfde periode, maar korter (juni 2015-juni
2016, dus een jaar in plaats van twee jaar) bij een grotere steekproef van
aanbestedingen van wagenpark bij gemeenten, 52% een C02-eis hadden.
Het aantal aanbestedingen met een C02-eis in de productgroep
Dienstauto’s was in de steekproef in deze studie 6O%. De productgroepen
Leerlingenvervoer en WMO in de studie van N&M kunnen worden
vergeleken met contractvervoer en transportvervoer (met name ad hoc
vervoer, zie Bijlage 5) in deze studie. N&M kwam op 20-35% van de
aanbestedingen met een C02-eis, de steekproef in deze studie resulteerde
in een percentage van 25% van de aanbestedingen met een C02-eis. Een
andere studie met een grotere steekproef onder een smallere doelgroep
en tijdsperiode komt dus met een vergelijkbare conclusie over de
implementatie van de minimumeisen rond C02-uitstoot.
Inzicht verkrijgen in de hele productgroep
Voor de productgroep Elektriciteit staat relatief vaak in de teksten van
de aanbestedingen op TenderNed en in de bijiagen om hoeveel energie
het gaat. AlIe 73 aanbestedingen uit 2015 en 2016 zijn hierop doorzocht
en de omvang in GWh (Giga Watt hour) bleek beschikbaar voor 52
aanbestedingen. In totaal gingen die aanbestedingen over 7.300 GWh
(rekening houdend met de hele contractperiode). De extrapolatie van de
tien aanbestedingen in deze studie naar 52 aanbestedingen kwam uit op
6.500 GWh. Dit geeft aan dat de extrapolatie een onderschatting is van
de daadwerkelijke winst. Figuur 6.1 laat de frequentieverdeling van de
omvang van de 52 aanbestedingen zien en daarnaast de verdeling van
de steekproef. De steekproef blijkt een dwarsdoorsnede van zowel
grotere als kleinere aanbestedingen. Er is één aanbesteding die uitschiet
qua omvang. Of deze aanbesteding wel of niet in de steekproef zit,
Paglna 39 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

maakt vee! ult. Dit illustreert het belang van extrapolatie op basis van
omvang in plaats van op aantallen.
steekproef

alle eanbestedingen

0

S

0

t
C;
—

0
CC

0

o

0-

0

500

1000

1500
GWh

2000

2500

3000

0

500

1000

1500

2000

2500

GWh

Fiquur 6.1 Frequentieverdeling van de omvang van 52 aanbestedingen in
TenderNed (blauw) en de verdeling van de steekproef van 10.

Pagina 40 van 90

3000

RIVM Rapport 2018-0002

7

Gebruiken en verbeteren van de methode

De gepresenteerde methode kan worden gebruikt voor het meten van
het effect van MVI, ter ondersteuning van rapportage over MVI aan de
Tweede Kamer. De aanpak kan ook bijdragen aan het lokaa! meten van
MVI-effect door aanbestedende diensten. Tegelijkertijd zijn er een aantal
ontwikkelingen waarmee de methode kan worden verbeterd. Dit
hoofdstuk gaat over deze ontwikkelingen en bevat aanbevelingen voor
het gebruiken en verbeteren van de methode.
7.1

Doornemen aanbestedende teksten automatiseren
PIANO0 werkt aan een geautomatiseerde procesevaluatie om de mate
van toepassen van MVI per aanbestedende dienst te evalueren. Het gaat
hier om een evaluatie van de inspanning en niet om een evaluatie van het
effect. De MVI ZeIf Evaluatie Tool (MVIZET) geeft overheden inzicht in de
mate waarin zij hun eigen vastgestelde MVI-ambities realiseren. Dit biedt
naast zelfreflectie de mogelijkheid om van elkaar te leren en om een
nationaal beeld te schetsen van de MVI-inspanningen (monitoring). Voor
MVIZET wordt ook geput uit TenderNed. Het bevat een script dat op basis
van kernwoorden aanbestedingen scoort op het we! of niet toepassen van
MVI. Het onderzoek in dit rapport heeft hieraan bijgedragen door het
leveren van kernwoorden die gevonden zijn bij het screenen van de
aanbestedingsdocumenten. De resultaten van de MVIZT worden
ontsloten in een online module met rapportagemogelijkheden. Om de
kwaliteit van de resultaten te verbeteren, kunnen deze waar nodig
worden aangevuld of gecorrigeerd door de inkoper. De online module
biedt ook de mogelijkheid om een aanta! vragen te stellen over de
contract- en real isatiefase. Informatie van andere tender-platforms
(onder andere Negometrix, Commercehub en CTM solutions) kunnen ook
worden toegevoegd. Als MVIZET goed werkt, dekt deze de eerste drie
stappen van de methode zoals beschreven in dit rapport: van het
definieren van de productgroep tot en met het doornemen van de teksten
van de aanbesteding (Figuur 7.1). Een voorwaarde hiervoor is dat de
aanbestedingen worden ingedeeld in de juiste productgroepen.

7.2

Effectmeting door aanbestedende diensten
Steeds meer overheden stellen ambities vast op het gebied van MVI,
onder andere via het ondertekenen van het MVI-manifest (Manifest,
2016) en het conformeren aan de nieuwe ISO 20400 voor MVI (ISO,
2017). In beide gevallen is het meten van de voortgang richting de
gestelde doelen en van het effect van MVI een belangrijk onderdeel.
Naar verwachting zullen aanbestedende diensten steeds meer zelf het
effect van hun MVI-inzet willen meten. Het is aannemelijk dat er
behoefte ontstaat aan een toegankelijk systeem voor het meten van dit
effect. Wanneer individuele metingen met elkaar geharmoniseerd
kunnen worden, kan dit de basis vormen voor de effectmeting op
nationaal niveau. Stap vier en vijf uit deze aanpak de interactie met
de aanbestedende dienst en de effectmeting zouden dus op termijn
door aanbestedende diensten zelf kunnen worden uitgevoerd. Hierbij
worden zij ondersteund door een geharmoniseerde aanpak voor het
—

—

Paglna 41 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

verzamelen van de juiste informatie en de vertaling hiervan naar het
MVI-effect (Figuur 7.1).
Aanbestedende diensten hebben het voordeel dat ze op verschillende
momenten in het inkoopproces het effect kunnen meten. Dus bij de
uitvraag, bij de gunning, bij het contract, tijdens het contract en na afloop.
Door op verschillende momenten te meten, kan warden geanalyseerd
waar in het inkoopproces nog de meeste winst te behalen is.

Figuur 7.1 Een dee! van de methode kan op termi)’n worden uitgevoerd via de
MVI Zeif Evaluatie Tool (MVIZET) door de aanbestedende diensten.

7.3

Data verzamelen en ontsluiten
Voorgronddata: wat is er geleverd?

Een belangrijke voorwaarde voor het bepalen van het effect van MVI is
dat aanbestedende diensten de benodigde data verzamelen en
administreren. Het gaat am informatie zoals het aantal gereden
kilometers bij contractvervoer en het aantal geleverde kledingstukken
en hun gewicht bij bedrijfskleding. Welke data nodig is voor het bepalen
van het MVI-effect zou per productgroep in de criteriadocumenten
kunnen warden opgenomen. Het meeleveren van deze informatie in de
dienstverlening of bij levering van het product kan bijvoorbeeld warden
toegevoegd als minimumeis bij de aanbesteding. Dit gebeurt
bijvoorbeeld al bij aanbestedingen van buitenlandse dienstreizen,
waarbij een jaarrapportage wordt gevraagd over de ingekochte C02compensatie. Deze investering bij aanbesteding leidt tot tijds- en
kwaliteitswinst bij het meten van het MVI-effect, omdat achteraf minder
gezocht en geschat hoeft te warden dan nu af en toe het geval was.

Paglna 42 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Achtergronddata: vertaaltabellen
Voor een aantal indicatoren zijn generieke databases nodig die als
vertaaltabel kunnen dienen tussen inkoop en bijbehorende effecten. Zo
zijn er bijvoorbeeld C02-emissiefactoren beschikbaar voor vervoer en
elektriciteit. Ook voor de bouw is een dergelijke database beschikbaar (de
Nationale Milieu Database). Voor andere productgroepen ligt dat
ingewikkelder. Bijvoorbeeld voor textiel bestaat er een database, maar
deze is (nog) niet openbaar beschikbaar4. Voor de productgroep Catering
is een dergelijke database in ontwikkeling (De Valk et al, 2016;
Akkermans, 2017). Ontsluiten en onderhouden van deze databases is een
ontwikkeling waar MVI-monitoring van kan profiteren, maar ook aan kan
bijdragen. We bevelen aan om vanuit de overheid de aanbestedende
diensten te ondersteunen bij de effectmonitoring en ten dienste van de
eigen beleidsevaluatie voor productgroepen generieke LCA-data
beschikbaarte laten maken.
7.4

Steekproef verbeteren
Deze rapportage beschrijft een praktische manier om informatie over
een selectie aanbestedingen te extrapoleren naar informatie over een
hele productgroep. De analyse van de productgroep Elektriciteit in
hoofdstuk 6 laat zien dat deze manier kan wordt verbeterd als er kennis
is over de omvang van de totale productgroep en de variatie
daarbinnen. Naar verwachting zal de MVIZET dit inzicht in variatie
opleveren. Daarnaast zou er standaard een schatting van de omvang
van de aanbesteding kunnen worden opgenomen bij de gegunde
opdracht notificatie op TenderNed. Extrapoleren op basis van deze
gegevens vergroot de nauwkeurigheid van de effectmeting.
Daarnaast is de vraag of TenderNed representatief is voor de 30% van
de aanbestedingen die niet in TenderNed zitten. Het vermoeden is van
niet, gezien het feit dat op TenderNed vooral de grotere aanbestedingen
staan. De keuze is dan om genoegen te nemen met het effect van
aanbestedingen in TenderNed of per productgroep te onderzoeken hoe
representatief TenderNed is. Blijkt TenderNed niet representatief, dan is
er een manier nodig om de longlist (stap 1) aan te vullen met de
kleinere aanbestedingen. Dit kan mogelijk via MVIZET. Aanbestedende
diensten kunnen hierin zelf ook kleinere aanbestedingen uploaden. Op
deze manier kan er een totaal beeld ontstaan voor hun eigen
rapportages, en als meerdere aanbestedende diensten dit doen
uiteindelijk ook voor de monitor.

7.5

Effect sociaal meenemen
In dit rapport zijn de MVI-thema’s Social Return en Sociaal
Internationaal niet gekwantificeerd. Voor Social Return zijn hiervoor wel
mogelijkheden, bijvoorbeeld door het uitdrukken van het effect in
gecreeerde werkuren voor mensen met een atstand tot de arbeidsmarkt.
Voor Sociaal Internationaal is dit ingewikkelder, omdat de
productieketens waarop dit van toepassing is, vaak nog niet voldoende
transparant zijn om hier per casus specifiek op in te gaan. Dit moet
verder worden onderzocht.
htto://modint.nh/ecotool/; bezocht op 12-12-2017

Pagina 43 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

7.6

Plan van Aanpak
Bovenstaande opmerkingen en aanbevelingen kunnen worden
samengevat in een plan van aanpak voor het verder operationaliseren
van het meten van het effect van MVI voor rapportages van
aanbestedende diensten en rapportages aan de Tweede Kamer.
Hieronder wordt daarvoor een aanzet gegeven.
Doel: Bijdragen aan de rapportage over het effect van het
beleidsinstrument MVI aan de Tweede Kamer in 2018
2018
Actie: De huidige aanpak toepassen op een selectie van
productgroepen.
Doel: Geharmoniseerde aanpak effectbeoordeling MVI
Actie: Verkennen of er draagvlak is voor een geharmoniseerde
aanpak effectbeoordeling bij aanbestedende diensten;
verkennen waar deze aanpak aan zou moeten voldoen;
verkennen welke bestaande systemen hier geschikt voor
zouden kunnen zijn.
Actie: Basisinformatie voor effectbeoordeling opnemen in de
cr1 teriadocumenten.
Actie: Verkennen welke LCA-databases geschikt en
beschikbaar zijn per productgroep.
Actie: Koppeling ma ken met de MVIZET voor de eerste drie
stappen.
Actie: Ontwikkelen, ontsluiten en onderhouden van LCAdatabases voor gebruik door aanbestedende diensten voor de
belangrijkste productgroepen.
Actie: Onderzoeken hoe het effect van Sociaal Internationaal
en Social Return kan worden gemeten.
Doel: Goede extrapolatie mogelijk maken
Actie: Orde van grootte aanbestedingen standaard opnemen
bij gegunde opdrachten in TenderNed, of deze bedragen
achterhalen.
Actie: Verkennen welke LCA-databases geschikt en
beschikbaar zijn per productgroep.
Actie: Koppeling maken met MVIZET voor de eerste drie
stappen

2018

2018
2018

20182019
2019,
-

2018,
2019

2018,
-

2018
20182019

Doel: Eijdragen aan de rapportage over het effect van het
beleidsinstrument MVI aan de Tweede Kamer in 2020
2019,
Actie: Monitoren over de periode 2017-2018
2020

Paglna 44 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

8

Conclusies

Voor de beleidsevaluatie van Maatschappelijk Verantwoord Inkopen
(MVI) is het wenselijk nzicht te hebben in het effect van MVI op de
maatschappij: mens en milieu. Dit is aan de ene kant nodig cm de inzet
van MVI als instrument te valideren en aan de andere kant cm het te
kunnen effectueren.
8.1

Methode voor effectmeting MVI
Het toepassen van MVI is zeer casus-specifiek. In dit rapport
presenteren we een methode voor het meten van het effect van MVI die
rekening houdt met de uniciteit van aanbestedingen. Op basis van een
steekproef per productgroep wordt inzicht verkregen over het effect van
de hele productgroep. Elke stap in de methode bevat keuzes en
aannames, zoals: welke aanbestedingen horen wel of niet bij de
productgroep en wat geldt er als referentie. De resultaten moeten
worden gezien als een ordegrootte. Ze geven een indicatie of er wel of
geen effect te verwachten is, wat het verschil is tussen aanbestedingen
binnen productgroepen en tussen productgroepen. De resultaten van de
steekproeven zijn vergelijkbaar met die van twee andere studies
(Natuur en Milieu, 2016; Zijp en De Zwart, 2013).
Het toepássen van de gepresenteerde methode op acht productgfoepen
laat zien dat het mogelijk is cm met basisdata een schatting te ma ken
van het effect van MVI. Inkopers en contractmanagers waren over het
algemeen welwillend om mee te werken. Voor sommige productgroepen
bleek de basisdata niet voldoende beschikbaar voor een goede
effectmeting. Dit was bijvoorbeeld het geval voor de productgroep
Bedrijfskleding en betrof data over het aantal ingekochte kledingstukken
en hun gewicht.
Naast een kwantitatieve inschatting van het effect van MVI, levert de
methode ook kwalitatief inzicht op in de praktijk van het inkoopproces. Uit
de communicatie met aanbestedende diensten komen signalen over de
context van de productgroep en redenen waarom er wel of geen effect
wordt gerealiseerd. Dit zijn zowel organisatorische redenen (bijvoorbeeld
het wel of niet scheiden van inkoop en contractmanagement),
marktredenen (bijvoorbeeld complexe, moeilijk te controleren en te
veranderen ketens) en praktische redenen (bijvoorbeeld het duurzame
alternatief voldoet niet aan de verwachtingen van de gebruiker).

8.2

Positief effect door gebruik van MVI
De resultaten van de effectmeting laten zien dat MVI voor alle acht
productgroepen heeft bijgedragen aan inkopen die beter zijn voor mens
of milieu dan de gemiddelde dienst of het gemiddelde product.
Tegelijkertijd is voor alle productgroepen nog winst te halen door MVI
ambitleuzer in te zetten. Minimumeisen werden in 2015 en 2016 nog
niet altijd toegepast en strengere eisen of gunningscriteria beperkt. In
de evaluatie over 2017 en 2018 moet blijken of hier een groeiende trend
in zit of niet. MVI richtte zich in 2015 en 2016 met name op het
verminderen van de uitstoot van broeikasgassen en schadelijke stoffen
Paglna 45 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

zoals fijnstof. Biobased inkopen en circulair inkopen werd in 2015 en
2016 afhankelijk van de productgroep in 0 tot 30% van de
aanbestedingen toegepast. Social Return werd in 10 tot 7O% van de
aanbestedingen toegepast en Sociaal Internationale Voorwaarden in 0
tot 50% van de aanbestedingen.
De aanbestedingen in 2015 en 2016 voor de acht productgroepen leiden
samen tot naar schatting minstens 4.9 megaton vermeden uitstoot van
broeikasgassen. Dit is de vermeden uitstoot over hele contractperiodes
en levensduur van prod ucten. Deze vermeden uitstoot van
broeikasgassen (CO2eq.) is met name toe te schrijven aan de
productgroepen Elektriciteit en Zonnepanelen. De analyse laat ook zien
dat door eisen bij de aanschaf van dienstauto’s en transport C02-winst is
geboekt (en te boeken is). De daadwerkelijk vermeden uitstoot ligt
waarschijnlijk nog boven de 4.9 megaton. Dit komt doordat het effect
van bedrijfskleding niet kon worden meegenomen en doordat de
omvang van de aanbestedingen binnen de steekproef voor elektriciteit
naar rato kleiner was dan de totale populatie binnen de productgroep.
Daarnaast is er 1.4 megaton C02-uitstoot gecompenseerd door de
aanschaf van certificaten. Biobased inkopen leidde tot het vermijden van
het gebruik van 13.000 ton olie-equivalenten.
8.3

Toepassen en verbeteren van de methode
De gepresenteerde methode kan goed worden uitgevoerd in samenhang
met andere ontwikkelingen. De eerzste drie stappen, waarin
aanbestedingen worden geselecteerd en hun teksten worden
doorgenomen, kunnen worden gecombineerd met de MVI ZeIf Evaluatie
Tool (MVIZET), die momenteel in ontwikkeling is. Dit zal naar
verwachting leiden tot meer inzicht in de omvang van en variatie binnen
productgroepen. Vervolgens kan het kwantificeren van het effect per
aanbesteding worden uitgevoerd door aanbestedende diensten als dit
ook hun wens is, bijvoorbeeld voor eigen jaarrapportages binnen de
organisatie. Hiervoor hebben ze de basisinformatie nodig van wat er bij
aanbestedingen is geleverd, en een tool die deze informatie omrekent
naar effect. Deze tool kan centraal worden onderhouden en decentraal
worden gebruikt. Voor beleidsevaluatie van MVI kunnen de effecten
berekend met de tool vervolgens worden geextrapoleerd naar totale
effecten per productgroep.
Totdat de koppeling met MVIZET is gelegd en eventueel ook een effecttool is geImplementeerd, kan de methode worden uitgevoerd zoals bij
de voorbeelden in dit rapport. Dit kan in eerste instantie worden gedaan
voor een aantal productgroepen die totaal anders zijn qua MVI dan
energie, transport en bedrijfskleding, bijvoorbeeld gebouwen en
catering. Tegelijkertijd wordt aanbevolen om afspraken over het leveren
van de data die nodig is voor het kunnen beoordelen van het effect van
aanbestedingen, zoals het aantal gereden kilometers, op te nemen in
contracten met leveranciers of zelfs het leveren van deze data tijdens
het contract, opnemen als minimumeis bij aanbestedingen. Dit gebeurt
al regelmatig bij bijvoorbeeld de productgroep Dienstreizen.

Paglna 46 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

8.4

Tot slot

De MVIZET en het verder professionaliseren van MVI leiden naar
verwachting tot mogelijkheden om de evaluatie te baseren op een
statistisch beter onderbouwde steekproef. Dit doet echter niets af aan
de conclusies die nu al kunnen worden getrokken op basis van de
informatie die voorhanden was. De resultaten voor de eerste acht
productgroepen laten zien dat er met MVI milieuwinst geboekt is en de
potentie ervan nog groter is. Daarnaast geven ze inzicht in het verschil
tussen productgroepen en binnen productgroepen. Dit geeft vervolgens
weer handelingsperspectief voor het effectueren van MVI in de praktijk:
de volgende stap in de beleidscyclus.

Paglna 47 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Paglna 48 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Dankwoord

Graag bedanken wij aBe inkopers en contractmanagers van meet dan
62 aanbestedende diensten voor hun constructieve bijgedragen aan dit
onderzoek. Daarnaast zijn we dankbaar voor input en inspiratie van
medewerkers van CE Deift, PBL, TNO, RWS en RvO-PIANOo.
De ministeries van Infrastructuur en Waterstaat en van Economische
Zaken en Klimaat hebben meegelezen en gereageerd op conceptversies
van dit rapport.

Paglna 49 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Paglna 50 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Referenties

Akkermans (2017). Voorstel voor herziening criteria maatschappelijk
verantwoord inkopen catering rijksoverheid. Beschikbaar via
htto ://oliithe. nl/wo-content/uoloads/2017/06/Raoport-CriteriaCaterincj-6. pdf
De Groene Zaak (2015). Quickscan: Duurzaam Inkopen bif pro vincies en
gemeenten. Beschikbaar op 2 november 2017 via
http ://deg roenezaa k. com/wp
content/uploads/201 5/0 1/Rappoft_DGZ_Duurzaam_Inkopen .pdf.
De Valk et al. (2016). Milieubelasting van de voedselconsumptie in
Nederland. RIVM-rapportnummer 2016-0074, Bilthoven.
Beschikbaar op 2 november 2017 via:
htti://www.rivm.nl/Documenten en rublicaties/Wetenscharijelijk/
Raororten/2016/juni/Milieubelastincj van de voedselconsumrtie in
Nederland.
Ecoi nstitut (2015). Monitoring Sustainable Public Procurement
Implementation Recommendations and Case Studies. Work Group
2A on ‘Monitoring SPP Implementation’ of the United Nations 10Year Framework of Programmes on Sustainable Consumption and
Production, Sustainable Public Procurement Programme April 2015
(provisional edition).
Huijbregts et. al. (2016). ReCiPe 2016 : A harmonized life cycle impact
assessment method at midpoint and endpoint level Report I:
Characterization RIVM-rapportnummer 2016-0104, Bilthoven.
Beschikbaar op 2 november 2017 via:
htt://www.rivm.nl/Documenten en publicaties/Wetenschapeli1k/
Rajorten/2016/december/ReCiPe 2016 A harmonized life cycle
impact assessment method at midpoint and endroint level Repo
ft I Characterization.
ISO (2017).ISO 20400 Sustainable Procurement, Guidance. Beschikbaar
op 1 december 2017 via httis://www.iso.om/standard/63026.html.
Kok L., & Zijp, M. (2017). Tools voorMaatschappelijk Verantwoord
Inkopen. RIVM-rapportnummer 2016-0204, Bilthoven. Beschikbaar
op 7 december 2017 via:
htt://www.rivm.nl/Documenten en iublicaties/Wetenschanrjeliik/
Raprorten/2017/januari/Tools voor Maatschapelifk Verantwoord
Inkoen.
PIANO0 (2017a). MVI thema’s. Beschikbaar op 7 december 2017 via
htts : //www.PIANOo. nI/themas/maatschajpelijk-verantwoord
inkoen-mvi-duurzaam-inkopen/mvi-thema-s.
PIANOo (2017b). Gewifzigde Aanbestedingswet 2012. Beschikbaar op 7
december 2017 via
httis://www. PIANOo. nl/recjelQevincj/aanbestedinpswet
201 2/dossier-wi1ziinci-aanbestedinpswet-2012.
PIANO0 (2017c). Inkoopproces. Beschikbaar op 7 december 2017 via
https: //www. PIANO0. nI/inkoonproces.
PIANOo (2017d). Wat is het onderscheid tussen geschiktheidseisen,
uitsluitingsgronden en selectie- en gunningscriteria. Beschikbaar op
7 december 2017 via httls ://www.PIANO0. nl/metrokaart/wat-is
onderscheid-tussen-cleschiktheidseisen-uitsluitinclsQronden-selectie
punninpcriteria.
Paglna 51 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Konkurrensverket (2017). Lângsiktiga effekter av miIjoanpassad
upphandling. Uppdragsforskningsrapport 2017:5. ISSN-nr 16528089
KPMG (2011). Monitor duurzaam inkopen 2010. Beschikbaarop 2
november 2017 via
https: //www.pianoo.nh/sites/default/flles/docu ments/documents/ein
Urapportmonitorduurzaaminkoen. pdf.

Manifest, 2016. Manifest Maatschappehjk Veran twoord Inkopen
2016 2020 (Manifest MVI). Beschikbaar via
httis : //www. oianoo. nl/themas/maatschappehjk-verantwoord
i nkoen-mvi-duurzaam-inkoen/ontwikkelinQen- mvi/manifest
maatschatrelijk-verantwoord-inkooen.
Ministerie van Economische Zaken (2016). Het inkoopvolume van de
Nederlandse overheid. Beschikbaar op 1 november 2017 via
https: //www. ijianoo.nl/sites/default/files/documents/documents/ink
oopvolume-van-nederlandse-overheid-seotember2ol6. df.
Natuur & Milieu (2015). Goed (aan)besteed? Beschikbaar op 2
november 2017 via
https: //www.natuuren milieu .nl/nieuwsberichten/aemeentes-leven
duurzaam-inkoopbeleid-niet-na/
Natuur & Milieu (2016). Benchmark: Duurzaam Inkopen van vervoer.
Beschikbaar op 2 november 2017 via
httis : //www.natuuren milieu. nl/wp-content/uploads/2017/02/NMBenchmark-Duurz-Ink-Vervoer-261016-4-ia.pdf.
Rijksoverheid (2011). Social Return bif.de overheid. Beschikbaar op 2
november 2017 via
htts: //www rijksoverheid nI/docu menten/brochu res/20 11/07/01/so
cial-retu rn-bij-het-riik-informatie-voor-bedrijven.
Rijksoverheid (2015). Plan van Aanpak maatschappehfk verantwoord
inkopen 2015-2020. Beschikbaar op 1 november 2017 via
httjs: //www. rijksoverheid nl/documenten/kamerstukken/20 15/09/1
1/plan-van-aanpak-maatschapoeliik-verantwoord-inkoren-20152020.
RVO [Rijksdienst voor Ondernemend Nederland] (z.d.). Biobased
economy. Beschikbaar op 7 december 2017 via
httn : //www. rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/Qroene
economie/biobased-economy.
Telos & VNG Internationaal (2016). Hoe ambitleus zetten gemeenten
duurzaam inkopen in? Beschikbaar op 2 november 2017 via
https : //www.rijksoverheid nl/documenten/rarporten/2016/02/29/ra
pport-telos-hoe-ambitieus-zetten-qemeenten-d uurzaam-inkopen-in.
Zijp, M., & De Zwart, D. (2013). Milieuwinst van Duurzaam Inkopen:
Een quickscan van de minimumeisen. RIVM-rapportnummer
250005001, Bilthoven. Beschikbaar op 2 november 2017 via:
httr://www.rivm.nl/Documenten en ublicaties/Wetenschappeli1k/
Rarnjorten/2014/februari/Milieuwinst van duurzaam inkopen Een
quick scan van de minimumeisen
-

.

.

.

.

PagIna 52 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

BjIage 1 Knelpunten en succesfactoren in het inkoopproces

In deze bijiage worden de verschillende fasen van het inkoopproces
beschreven en per fase enkele elementen die het succes van het effect
van MVI bepalen. Deze vragen kunnen als procesevaluatie dienen.
Initiatiefase

Het inkoopproces start met het definiëren van de inkoopbehoefte. De
gebruikerseigenschappen waaraan de inkoop moet voldoen worden
gespecificeerd. De wijzen van gunnen wordt bepaald en de bijbehorende
gunningscriteria worden opgesteld. Op basis van de gunningscriteria
wordt er verkend welke leveranciers er zijn. Elementen die het succes
van het MVI-inkoopproces medebepalen:
Inkoopvoorbereiding
• Is er bestuurlijk draagvlak voor MVI binnen de organisatie?
• Is er beleid voor MVI voor uw organisatie opgesteld, waarin
duurzaamheidsambities en doelstellingen zijn doorvertaald?
• Ondersteunen de huidige inkoopregels en procedures MVI?
• Heeft de organisatie budget en tijd voor MVI?
• Zijn er binnen de organisatie voldoende kennis en instrumenten
om MVI uit te voeren?
• Is de noodzaak van de inkoop onderzocht?
Specificeren
• Is er bij de marktverkenning ook gekeken naar mogelijkheden in
de markt voor milieuvriendelijk, circulair of biobased inkopen?
• Is er van tevoren met potentiele leveranciers gesproken over de
MVI-wensen van de organisatie?
• Voldoet het marktaanbod aan de inkoopvraag?
• Zijn er MVI-gunningscriteria opgesteld?
• Zijn er eisen opgesteld die verder gaan dan de minimumeisen voor
MVI?
• Reflecteren de eisen en/of de gunningscriteria de ambities van de
organisatie?
• Is de beoordelingsmethodiek voor de gunning gecheckt (dry
run)?
• Heeft er een review van de initiatiefase plaatsgevonden?
Aanbestedingsfase

In de aanbestedingsfase wordt een opdracht volgens een bepaalde
procedure uitgezet in de markt. Meerdere marktpartijen kunnen hierop
inschrijven. De opdracht wordt gegund aan de leverancier die het beste
scoort, gegeven de opgestelde gunningscriteria. Elementen in dezen die
het succes van het MVI-inkoopproces medebepalen:
Selecteren
• Blijkt het uit de inschrijvingen dat leveranciers de
gunningscriteria hebben begrepen?
• Is van tevoren bepaald hoe aangeleverde MVI-informatie
geverifieerd wordt?
Paglna 53 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

•
•
•

In welke mate is door de leveranciers rekening gehouden met de
gunningscriteria?
In welke mate heeft de geselecteerde leverancier rekening
gehouden met de gunningscriteria?
In hoeverre voldoet de geselecteerde inschrijving aan de
opgestelde MVI-ambities?

Contra cteren
• Zijn de opgestelde MVI-ambities gewaarborgd in de
contractbepaling?
• Is er bepaald hoe de MVI-prestatie van de inkoop wordt geborgd?
• Is er vastgelegd hoe naleving en evaluatie van de voorgenomen
MVI-prestatie plaatsvindt?
• Is de contractbeheerder betrokken bij het contracteren?
Uitvoeringsfase
In de laatste fase van het inkoopproces vindt de uitvoering van het
contract plaats. Goederen of diensten worden besteld en zullen op een
bepaald tijdstip worden geleverd. Er wordt gecontroleerd of de levering
daadwerkelijk plaatsvindt en voldoet aan de gestelde specificaties. Na
afwikkeling van de factuur, wordt het inkoopdossier bijgewerkt en in
theorie wordt na verloop van tijd de inkoop geevalueerd. In deze fase
kan voor MVI daadwerkelijk worden geanalyseerd hoe milieuvriendelijk,
circulair en biobased het geleverde product is.

Bewa ken
• Voldoet de inkoop aan de in het contract gestelde MVI-eisen en
gunningscriteria?
• Is er een gebruiksaanwijzing of opleverdossier geleverd?
• Hebben er evaluatiemomenten met de leverancier
plaatsgevonden?
Nazorg
• Is het inkoopproces geevalueerd met de leverancier?
• Is het inkoopproces geevalueerd binnen de organisatie?
• Worden MVI-inkopen op de bedoelde manier gebruikt en
behandeld?
• Heeft de inkoop geleid tot milieuwinst (ten opzichte van inkopen
op basis van minimumeisen)?
• Is deze milieuwinst bereken?

Paqna 54 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

BijIage 2 Score tabel bij stap 3 ‘Doornemen tekst
aanbesteding’

Kenmerk
Ken merk van de
aanbesteding
Soort aanbesteding

Welke MVIcriteria/eisen zijn
toegepast?

Beleidsthema’s

Omvang
Welke teksten zijn
aanwijzing voor
MVI?
Bronnen
Contactgegevens

Bijzonderheden

Scoring
ID
TenderNed ID
Productroep
Productgroep subcategorie
Aanbesteding
Vermoeden MVI?
Minimumeisen uit criteria
documenten, Social Return
en/of ILO?
Strengere eisen
Gunningscriteria
Milieuvriendelijk
Biobased
Circulair
Sociaal Internationaal
Social Return
MVO algemeen
Omvang aanbesteding
Steekwoorden die duiden op
MVI
Waar staan die
steekwoorden?
Naam bijlage
Link naar TenderNed
Aanbestedende dienst
Contactpersoon
Mail
Telefoon
Opmerkingen

Uniek steekproefnummer
TenderNed nummer
Omschrijving
Omschrijving
Omschrijving
Ja/Nee
Ja/Nee

]a/Nee
Ja/Nee
Ja/Nee
Ja/Nee
Ja/Nee
Ja/Nee
Ja/Nee
Ja/Nee
Euro
Open vraag
Open vraag
Open vraag
Weblink naar aanbesteding
Omschrijving
Bij de aanbestedende dienst
Open vraag
Open vraag
Open vraag

Pagfna 55 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

BijIage 3 Productgroep Buitenlandse dienstreizen

Stap 1: Longlist

Het maken van de longlist resulteerde in een Iijst met achttien
aanbestedingen. Deze longlist is gebaseerd op een uitdraai van de
TenderNed database voor deze productgroep, waarbinnen een selectie is
gemaakt voor de jaren 2015 en 2016 en die vervolgens handmatig is
uitgedund.
Stap 2: Steekproef

De longlist is handmatig onderverdeeld in subcategorieen. De
onderverdeling in het minimumcriteria document (versie maaft 2017) is:
• reisbureaudiensten en dergelijke;
• ondersteunende en aanvullende vervoersdiensten,
reisbureaudiensten;
• reisdiensten;
• organiseren van zakenreizen.
Vrijwel elke aanbesteding voor buitenlandse dienstreizen past met deze
onderverdeling in verschillende subcategorieen tegelijk. Dit is voor de
steekproef niet handig. De onderverdeling voor deze exercitie is daarom
beperkt tot:
Tabel 83.1 Subcategorieen productgroep Buitenlandse dienstreizen.

Steekproef
9
1

Longlist
16
2

Su bcategorieen
Reisbureaudiensten
Overige reisdiensten
Stap 3: Aanbestedingstekst

In TenderNed werd bij veel van de aanbestedingen doorverwezen naar
Negometrix, commercehub of CTM solutions die de aanbestedingen
uitvoerden. Deze platforms ontsluiten de bijlagen bij de aanbesteding
niet. Dit betekende voor deze studie dat de bijiagen via de inkopers
opgevraagd moesten worden. Van de tien aanbestedingen uit de
steekproef bleek er één nog niet aanbesteed te zijn. Van de overige zijn
de teksten en documenten bij de aanbesteding doorgenomen en
gescoord op MVI door twee onderzoekers. Elke aanbesteding is dus twee
keer bekeken. Dit resulteerde in het volgende beeld:
1
Milieu
Circulair
Biobased
Social Return
Sociaal Internationaal

2

3

4

5

6
—

Figuur 83.1 Score op MVI voor de productgroep Dienstreizen.

Pagna 56 van 90

7

8

9

10

RIVM Rapport 2018-0002

•
•
•

Zes van de negen aanbestedingen doen lets met MVI.
Vijf van de negen aanbestedingen stellen minimumeisen op het
gebied van milieu. Hierbij gaat het om klimaatcompensatie en
het aanbieden van treinreizen in plaats van vllegreizen.
Eén aanbesteding vraagt initiatief op het gebied van Social
Return.

Stap 4: Interactie met de inkopers en contractmanagers

Er is contact gezocht met de inkopers en contractmanagers van de
aanbestedingen waarin MVI was verwerkt. De data die nodig is voor
deze productgroep is de volgende:
• Wat is de jaarlijks gerealiseerde C02-compensatie?
• Hoeveel kilometer is er met de trein internationaal gereisd?
• Is er nog op een andere manier duurzaamheidswinst geboekt via
deze aanbesteding?
• Wat was de uiteindelijke financiele omvang van deze
aanbesteding?
Een aantal observaties zijn gedaan naar aanleiding van de interactie met
de inkopers en contractmanagers:
• De data bleek voorhanden bij het merendeel van de
aanbestedingen.
• Voor twee partijen is de aanbesteding net van kracht en is er nog
geen inzicht in de C02-compensatie. Voor deze twee
aanbestedingen is de extrapolatie gemaakt op basis van eerdere
contracten, aannemende dat het aantal reizen per jaar gemiddeld
niet verandert.
• Eén partij wilde geen data delen. Deze aanbesteding is niet
meegenomen bij het berekenen van de C02-compensatie. De
steekproef varieerde in financiële omvang van € 6 ton tot € 9
ml Ijoen.
Stap 5: Kwantificeren

In deze productgroep worden meerjarencontracten gegund. Dat varieert
van contracten voor één tot vijfjaar. De MVI-afspraken binnen deze
contracten gelden voor de periode van de contractduur. Het contract
bepaalt de milieuwinst en de sociale winst die over de hele
contractperiode wordt behaald. Daarom staat in label B3.2 de winst
voor de steekproef, rekening houdend met de verschillende
contractperiodes; hierbij is de winst in de contractperiode tot nu toe
geextrapoleerd naar de hele periode.
Voor Social Return geldt dat het effect onduidelijk is. Dit is omdat de els
voor Social Return wordt gesteld over het bed rijfsvoering-deel van de
aanbesteding dat voor deze prod uctgroep een klein aandeel van de
totale uitgave is. Het is daarom de vraag wat het effect van deze eisen
bij dit soort aanbestedingen is op Social Return. Dit is niet verder
onderzocht. Meer hierover in paragraaf 5.5.6 en bijlage 6
Productgroepen Energie.

Pagina 57 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Tabel B3.2 Kwantificatie winst MVI voor de steekp roef over de hele
contra ctperiodes.

MVI thema
Klimaat

Social Return

Klimaat

Sub-thema
Euro’s inkoop waarin
ook wordt geInvesteerd
in milieuwinst
Euro’s inkoop waañn
ook wordt geInvesteerd
in social return
Totale gecompenseerde
uitstoot van
broeikasgassen

Eenheid
€

Resultaat
9.800.000
(44% van totaal)
?

€

ton CO2eq.

17.000

Per uitgegeven euro werd er in deze productgroep de volgende variatie
in vermeden emissies gevonden:
• Klimaat: 0-3.7 kg CO2 eq.
Context

Van de inkopers die tijdens het onderzoek zijn gesproken, werden de
volgende signalen ontvangen over de inkooppraktijk:
• C02-compensatie wordt eigenlijk al standaard gevonden.
• De meeste winst is te behalen in niet vliegen, door vaker digitaal
te vergaderen in plaats van live en de trein de pakken in plaats
van het vliegtuig, maar hier wordt in de praktijk nog nauwelijks
actief op gestuurd.
• Om te meten of deze maatregelen worden genomen, kan een
trendanalyse worden uitgevoerd waarin het aantal reizen per fte
per vervoersmiddel wordt vergeleken voor een aantal
opeenvolgende jaren.
Stap 6: Extrapolatie
Extrapolatie op basis van aantallen resulteert in een orde grootte van:
38.000 ton vermeden C02-uitstoot.
Dit is dus vermeden effect door het meenemen van MVI bij
aanbestedingen in de jaren 2015 en 2016 van contracten voor het
regelen van buitenlandse dienstreizen. De aanbestedingen vonden dus
plaats in 2015 en 2016. Het effect zeif vindt uiteraard in de jaren daarna
plaats.

Pagina 58 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Bijlage 4 Productgroep Dienstauto’s

Stap 1: Longlist
Het maken van de longlist resulteerde in een lIst met
274 aanbestedingen. Deze longlist is gebaseerd op een uitdraai van de
TenderNed-database voor deze productgroep, waarbinnen een selectie is
gemaakt voor de jaren 2015 en 2016 en die vervolgens handmatig is
uitgedund.
Stap 2: Steekproef
De longlist is handmatig onderverdeeld in subcategorieen. De
onderverdeling in het minimumcriteria-document (versie maaft 2017) is:
• Personenwagens;
• Auto’s: stationcars en sedans;
• Stationcars;
• Sedans;
• Voertuigen met vierwielaandrijving;
• Jeeps;
• Terreinvoertuigen;
• Terreinwagens;
• Speciale voertuigen;
• Minibusjes;
• Overige personenwagens;
• Motorvoertuigen voor personenvervoer van minder dan tien
personen;
• Bestelwagens;
• Lichte bestelwagens;
• Bedrijfswagens;
• Elektrische voertuigen;
• Reparatie en onderhoud voor motorvoertuigen en aanverwante
ultrusting;
• Beheer, reparatie en onderhoud van wagenpark;
• Reparatie en onderhoud van auto’s;
• Autowasserij en aanverwante diensten;
• Reiniging van transportuitrusting.
-

Deze onderverdeling is te uitgebreid voor deze exercitie en is daarom
ingekort tot:
Tabel 84.1 Subcategorieen productgroep Dienstauto ‘s.

Subcategorieen

Longlist

Steekproef

Aanschaf van voertuigen voor op het land

198

7

Leasen en wagenpark

47

2

Onderhoud en onderdelen leveren

29

1

Stap 3: Aanbestedingstekst
Veel van de aanbestedingen waren uitgevoerd via Negometrix,
commercehub of CTM solutions met een verwijzing in TenderNed naat
die platforms. Deze platforms ontsluiten de bijlagen bij de aanbesteding
niet. Dit betekende voor deze studie dat de bijlagen via de inkopers
Paglna 59 van 90

RIVM Rapport 20 18-0002

opgevraagd moesten word en. De teksten en documenten bij de
aanbesteding zijn doorgenomen en gescoord op MVI door twee
onderzoekers. Elke aanbesteding is dus twee keer bekeken. Dit
resulteerde in het volgende beeld:
1
Milieu

2

3

4

5

6

••

7

8

9

10

Ci rcu lair
Biobased
Social Return
Sociaal Internationaal
Figuur 84.1 Score op MVI voor de productgroep Dienstauto’s.

•
•

•
•

Acht van de tien aanbestedingen doen lets met MVI.
Acht van de tien aanbestedingen stelt minimumeisen op het
gebied van milieu, twee aanbestedingen vullen die aan met
strengere eisen en vier aanbestedingen maken aanvullend
gebruik van MVI-gunningscriteria.
Biobased en Social Return worden beide in één aanbesteding
meegenomen.
Sociaal Internationaal wordt bij twee aanbestedingen
meegenomen.

Stap 4; Interactie met de inkopers en contractmanagers

Er is contact gezocht met de inkopers en contractmanagers van de
aanbestedingen waarin MVI was verwerkt. De basis die nodig was voor
deze aanbesteding zijn:
• Wat is er uiteindelijk geleverd (aantal autoTs, welke brandstof,
welke euro-norm)?
• Wat is het verbruik of wat is de uitstoot in g CO2 per kilometer
per geleverde auto (fabrieksopgave)?
• Kunt u een schatting geven van het aantal kilometers op
jaarbasis per geleverde auto?
• Wat was uiteindelijk de financiële omvang van de aanbesteding?
• In het geval van een voertuig op biogas: wordt er in de praktijk
inderdaad ook biogas getankt?
Een aantal duurzaamheidseisen zijn vanaf deze stap buiten beschouwing
gelaten, omdat het effect ten opzichte van de uitstoot in de gebruiksfase
erg klein is:
• type smeerolien;
• waterbesparend wassen.
En/of omdat het wordt gezien als business-as-usual en gebruik in de
praktijk niet kan worden gecontroleerd:
• aanwezigheid van bandenspanningsmeters, cruise control, enz.;
• waterbesparend wassen.
Er was één aanbesteding waarbij uiteindelijk geen data is geleverd. Bij
deze aanbesteding is in de kwantificatiestap uitgegaan van de gegevens
zoals in de aanbestedingsteksten stonden.
Pagina 60 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Stap 5: Kwantificeren
In deze productgroep worden binnen de subcategorie Leasen en Wagenpark
meejarencontracten gegund. Dat varieert van contracten voor één tot vijf
jaar. De MVI-afspraken binnen deze contracten gelden voor de periode van
de contractduur. Het contract bepaalt de milieuwinst en de sociale winst die
over de hele contractperiode wordt behaald. Daarom staat in Tabel B5.2 de
winst voor de steekproef, rekening houdend met de verschillende
contractperiodes. Voor gunningen waarbij daadwerkelijk voertuigen zijn
aangeschaft, wordt de winst berekend over de periode dat het voertuig naar
verwachting door de organisatie wordt gebruikt. Bij intensief gebruik is een
afschrijftijd genomen van drie jaar. Vaak is het jaarkilometrage en de
verwachte duur van gebruik terug te vinden in de specificaties van de
aanbesteding. Deze getallen zijn geverifieerd bij de inkopers. Bij
onduidelijkheid over dejaarkilometrage is uitgegaan van 23.000 km per
jaar voor dienstauto’s, 13.000 km per jaar voor bestelauto’s, chassis en
terreinwagens, en 1500 km per jaar voor veegauto’s. Deze aantallen zijn
berekend op basis van gemiddelden uit 2012 en jaarkilometrages van
aanbestedingen binnen de steekproef waarvoor dit bekend was.
De referentie om de vermeden impact te berekenen voor deze
productgroep was een dieselvoertuig met een euro-5-norm. De C02emissiegetallen die zijn gebruikt voor deze referentie zijn afkomstig van
CO2emissiefactoren.nl (label B5.3). De vermeden uitstoot tijdens
gebruik (Tank-to-Wheel) is bepaald door middel van het verschil tussen
de fabrieksopgave en de dieseireferentie. Vervolgens is deze uitstoot
gecorrigeerd voor de emissies tijdens productie en transport van de
brandstoffen (Well-to-Tank) door het verschil tussen de emissies van de
gekozen brandstof en de referentie hierbij op te tellen. In het geval van
Bio-CNG wordt de vermeden impact dus kleiner en in het geval van
aardgas en elektrisch wordt de vermeden impact door het meenemen
van Well-to-Tank groter.
Tabel 84.3 Emissiefactoren gebruikt bij de berekening van de vermeden uitstoot
van broeikasgassen voor de referenties en bij afwezigheid van fabrieksopgaven.
Bron: CO2emissiefactoren.nI (bezocht op 17 november 2017).

C02-emissiegetallen (Kg CO2 per km)
Aardgas/ CNG (<1100)
Aardgas/ CNG (1100-1500)
Aardgas/CNG (>1500)
Bio-CNG (gemiddeld)
Benzine (<1350)
Benzine (>1350)
Benzine (hybride)
Diesel (>1450kg)
Diesel 1050-1450
Diesel <1050
Diesel (hybride)

Tank-to-Wheel

Well-to-Tank

0.122
0.154
0.174
0.006
0.186
0.210
0.142
0.193
0.171
0.135
0.126

0.027
0.035
0.039
0.070
0.038
0.043
0.029
0.047
0.042
0.033
0.031

httos://www.cbs.nI/nI-n/achterorond/2012/14fnleuwste-besteiauto-s-maken-meeste-kUometers en
https://www.cbs.nI/nI-n/nleuws/2012/10/personenauto-s-rIjden-gemiddeId-37-kiIometer-per-dag

Paglna 61 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

C02-emissiegetallen (Kg CO2 per km)
Electrisch (grijs)
Vrachtwagen klein (<lOton)

Tank-to-Wheel

Well-to-Tank

0
0.336

0.017
0.096

Milieu

De winst voor het milieu zit voornamelijk in verminderde uitstoot van
broeikasgassen (zie kopje klimaat) en verminderde uitstoot van stoffen
die de luchtkwaliteit verslechteren. De laatste wordt meegenomen door
te vragen naar Euro 6-voertuigen. Het verschil tussen euro 5 en euro 6
voor dieselvoertuigen zit met name in de strengere eis voor de uitstoot
van NOR. Daarom is de winst door verminderde uitstoot van NO
meegenomen in deze analyse. Uiteindelijk is de uitstoot van 286 kg NO
vermeden door het toepassen van MVI in deze steekproef.
Biobased

Een van de tien aanbestedingen refereerde naar de transitie richting een
biobased economie en vroeg naar een bestelwagen op biogas. Deze is
tevens geleverd, wat resulteerde in een bijdrage aan vermeden fossiele
brandstofgebruik van 240 vermeden ton olie-equivalenten binnen de
steekproef.
Klimaatverandering

De eisen rond C02-uitstoot per kilometer en de uitvraag van voertuigen
op niet-fossiele brandstoffen resulteerde in ruim 200 ton vermeden
uitstoot van broeikasgassen binnen de steekproef.
Sociaal Internationaal

Het opnemen in de aanbestedingen van Internationale Sociale
Voorwaarden en het onderschrijven ervan wordt geduid als standaard,
maar wordt niet gehandhaafd. Of dit effect heeft is moeilijk te zeggen en
is Uaarom aangegeven met vraagtekens in Tabel B4.4.
Tabel 84.4 Kwantificatie winst MVI voor de steekproef over de hele
contractper!odes en periodes van afschrijving.

MVI thema
Milieu

Sub-thema
Euro’s inkoop waarin ook wordt
geInvesteerd in milieuwinst

Eenheid
€

Biobased

Euro’s inkoop waarin ook wordt
geInvesteerd in transitie naar
biobased
Euro’s inkoop waarin ook wordt
geInvesteerd in social return

€

Euro’s inkoop waarin ook wordt
geInvesteerd in sociaal
i nternationaal
Vermeden uitstoot NO
Vermeden gebruik fossiele
brandstof

€

Social return

Social intern.

Milieu
Biobased

Paglna 62 van 90

€

Kg
ton Cue eq.

Resultaat
2.400.000
(88% van
totaal)
180.000
(7% van totaal)
380.000
(14% van
tota a I)
?

300
240

RIVM Rapport 2018-0002

MVI thema
Klimaat

Sub-thema
Totale vermeden impact op
ku maatverandering

Een held
ton CO2eq.

Per uitgegeven euro werd in deze productgroep de volgende variatie in
vermeden emissies gevonden:
• Milieu: 0-0.2 g NO
• Biobased: 0-1.4 kg Cue eq.
• Klimaat: 0-1.6 kg CO2 eq.
Context resultaten Dienstauto ‘s
Van de inkopers die tijdens het onderzoek zijn gesproken werden de
volgende signalen ontvangen over de inkooppraktijk:
• Veel aanbestedende diensten benaderden in deze periode
duurzaam vervoer als zijnde in de pilotfase: ‘even kijken of het
wel werkt: zo’n bestelbus op biogas’.
• De jaarrapportage over de Rijksinkoopcategorie Civiele
dienstauto’s en extern wagenparkbeheer 2016 laat ook zien dat
de transitie naar ‘zero-emissie’ nog in haar kinderschoenen staat
als het gaat om dienstauto’s. Volgens het jaarrapport nam het
aandeel duurzame voertuigen binnen het wagenpark van de
Rijksoverheid afgelopen jaar af en is het gebruiken van
bijvoorbeeld elektrische auto’s nog in de pilotfase.
• Natuur en Milieu heeft aanbestecjingen op TenderNed van
gemeenten rond de inkoop van vervoer in de periode juni 2015
en juni 2016 doorgenomen. Ook zij concluderen dat
verduurzaming van vervoer nog flinke stappen moet gaan
ma ken.
Stap 6: Extrapolatie
Extrapoleren op basis van aantallen resulteert in een orde grootte van:
• 6.000 ton vermeden C02-uitstoot;
• 7.000 ton vermedenolie-equivalenten door biobased inkopen;
• ton vermeden NO-uitstoot.
Dit is dus vermeden effect door het meenemen van MVI bij
aanbestedingen van dienstauto’s in de jaren 2015 en 2016. De
aanbestedingen vonden plaats in 2015 en 2016. Het effect zeif vindt
uiteraard in de jaren daarna plaats.

Paglna 63 van 90

Resultaat
200

RIVM Rapport 2018-0002

Bijlage 5 Productgroep Contractvervoer en
Transportdiensten

Het stappenpian is voor deze twee productgroepen los van elkaar
doorlopen. Bij stap 4 bleek voor beide productgroepen dat er voldoende
data beschikbaar was voor de helft van de steekproef. Daarnaast lijken
de productgroepen qua dienst en type eisen op elkaar. Daarom zijn de
productgroepen vanaf de kwantificatiestap (stap 5) samengevoegd.
Stap 1; Longlist

Het maken van de longlist resulteerde in een lijst met
164 aanbestedingen. Deze longlist is gebaseerd op een uitdraai van de
database van TenderNed voor de productgroep Transportdiensten,
geselecteerd voor aanbestedingen in de jaren 2015 en 2016 en
vervolgens handmatig uitgedund.
Stap 2: Steekproef

In de longlist zijn aanbestedingen opgenomen betreffende vraagathankelijk
vervoer, leerlingenvervoer en gym-/zwemvervoer, postdiensten en
transportdiensten. De eerste drie vallen in de productgroep
Contractvervoer en zijn beschreven in het milieucriteriadocument
Contractvervoer. De Iaatste twee zijn beschreven in het
milleucritetiadocument voor Transportdiensten (versie maart 2017).
Aanvankelijk is voor het nemen van de steekproef een verdere
onderverdeling gemaakt naar de productgroepen Contractvervoer
(90 aanbestedingen) en Transportdiensten (74 aanbestedingen), zoals
te zien is in de onderstaande tabel. Naderhand is ervoor gekozen om
vanaf stap 4, bij stap 5 en 6 deze productgroepen samen te voegen. De
reden hiervoor was dat er voor elke afzonderlijke productgroep niet
voldoende informatie beschikbaar kwam voor het kwantificeren en
extrapoleren van de MVI-winst en dat aanbestedingen van de twee
productgroepen vergelijkbaar zijn.
label 55.1 Steekproef productgroepen Con tractvervoer en Transpottdiensten

Subcategorieën

Contractvervoer (Vraagafhankelijk vervoer
Leerlingenvervoer en gym-f zwemvervoer)
Transportdiensten (Transportdiensten en
Postdiensten)

Longlist

Steekproef

90

10

74

10

Stap 3: Aanbestedingstekst
Van de tien aanbestedingen uit de steekproef voor Contractvervoer en
Transportdiensten zijn door twee onderzoekers de teksten en
documenten bij de aanbesteding doorgenomen en gescoord op MVI.
Elke aanbesteding is dus twee keer bekeken. Dit resulteerde in de
volgende beelden:

Pagfna 64 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

1

2

3

4

5

6

Milieu
Circulair
Biobased
Social Return

Sociaal Internationaal
Figuur 55.1 Score op MVI voor de productgroep Contractvervoer.

7

$

9 10

H

Contra ctvervoer

•
•
•

•
•
•
•
•

Alle aanbestedingen gaan in op milieuvriendelijke inkopen.
Hierbij staan eisen voor Euro-normering en -gunning op
alternatieve brandstoffen centraal.
Circulair inkopen komt niet terug in de steekproef.
Drie van de tien aanbestedingen gaan in op biobased inkopen,
door extra waardering te geven voor het gebruik van groengas
als alternatieve brandstof.
Zes van de tien aanbestedingen vragen initiatief op het gebied
van Social Return.
Een van de tien aanbestedingen vraagt om aandacht voor
Internationale Sociale Arbeidsomstandigheden.
Alle tien aanbestedingen stellen minimumeisen.
Een van de tien aanbestedingen stelt strengere eisen.
Vijf van de tien aanbestedingen stellen MVI-gunningscriteria.

Milieu
Circulair

Biobased
Social Return
Sociaal Internationaal
Figuur 55.2 Score op MVI voor de productgroep Transportdiensten.
Transportdiensten

•
•
•
•
•
•
•

Alle aanbestedingen gaan in op milieuvriendelijke inkopen.
Hierbij staan eisen voor Euro-normering en -gunning op
alternatieve brandstoffen centraal.
Circulair en biobased inkopen komen niet terug in de steekproef.
Zeven van de tien aanbestedingen vragen initiatief op het gebied
van Social Return.
Drie van de tien aanbestedingen vragen om aandacht voor
internationale sociale arbeidsomstandigheden.
Alle tien aanbestedingen stellen minimumeisen.
Drie van de tien aanbestedingen stellen strengere eisen.
Zes van de tien aanbestedingen stellen MVI-gunningscriteria.

Stap 4: Interactie met de inkopers en contractmanagers
Voor elke van de aanbestedingen waarin MVI was verwerkt, is contact
gezocht met de betreffende inkopers en contractmanagers. De basisdata
die nodig is voor beide productgroepen was vergelijkbaar en het was
een van de redenen om de productgroepen samen te voegen. De
onderstaande vragen zijn voorgelegd per aanbesteding:
Paglna 65 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

•
•
•
•
•
•

Welke typen voertuigen zijn gebruikt en wat zijn hun
karakteristieken (model, brandstof, alternatieve aandrijving en
Euro-norm)?
Wat is het aantal gereden kilometers per type gebtuikt voertuig?
Wat is de C02-uitstoot in gram/kilometer per type gebruikt
voertuig?
Wat is de jaarlijks gerealiseerde C02-compensatie?
Is er nog op een andere manier duurzaamheidswinst geboekt via
deze aanbesteding?
Wat was de uiteindelijke financiele omvang van deze
aanbesteding?

Een aantal observaties zijn gedaan naar aanleiding van de interactie met
de inkopers en contractmanagers:
• Van ongeveer de heift van de aanbestedingen is het niet gelukt
om de benodigde informatie boven water te krijgen. In de
meeste gevallen zijn de contactpersonen vanwege drukte er niet
aan toegekomen om de vragen op te pakken. Voor een tweetal
aanbestedingen was het strategisch niet handig om de uitvoerder
te benaderen voor informatie.
• Voor een enkele aanbesteding bleken er achteraf geen
milieuvoorwaarden te zijn opgenomen in de uitvraag, ondanks
het feit dat wij dat hadden verwacht.
• Niet alle uitgevoerde ritten worden geregistreerd in termen van
beladen reiskilometers. In enkele gevallen word er op beladen.
reisminuten afgerekend.
• In de aanbestedingen zijn regelmatig externe adviseurs als
contactpersonen opgenomen. Deze beheren de benodigde
informatie niet. In de meeste gevallen was het mogelijk om via
hen in contact te komen met de contractmanager.
Stap 5: Kwantificeren

In deze productgroep worden meerjarencontracten gegund. Dat varieert
van contracten voor een tot vijfjaar. De MVI-afspraken binnen deze
contracten gelden voor de periode van de contractduur. Het contract
bepaalt de milieuwinst en de sociale winst die over de hele
contractperiode wordt behaald. Daarom staat in label 55.2 de winst
voor de steekproef, rekening houdend met de verschillende
contractperiodes. Hierbij is de winst in de contractperiode tot nu toe
geextrapoleerd naar de hele periode. De MVI-winst die is opgenomen in
label 55.2 is berekend op basis van negen van de tien aanbestedingen
en het aantal euro’s geInvesteerd in MVI op basis van acht van de tien
aanbestedingen. Voor niet alle aanbestedingen konden de benodigde
gegevens verzameld worden.
Om de MVI-winst binnen deze productgroep te kwantiflceren, is ervoor
gekozen om als referentie een Euro 4-dieselvoertuig te hanteren. In de
criteriadocumenten (versie april 2015) wordt de Euro 5-norm als
minimumeis gesteld. Onderstaand is per MVI-thema kort weergegeven
op welke basis de MVI-winst is gekwantillceerd:
• Schadelijke stoffen Het verschil tussen de standaard NO en
PM-emissiefactoren voor de Euro-normen. Voor elektrische
aandrijving wordt vergeleken met de uitstoot van de
dieselreferentie.
—

Pagina 66 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

•

•

Klimaatverandering Het verschil tussen de gerapporteerde C02emissiefactor (vaak via RDW) en de Tank-to-Wheel (11W)emissiefactoren. Voor biobrandstoffen en elektrische aandrijving
gaat het om het verschil tussen de HW-emissiefactoren met die
van de dieseireferentie.
Biobased Het gebruik van biobrandstoffen is omgerekend naar
uitgespaarde olie-equivalenten.
—

—

Voor de C02-emissiegeta lien voor deze referentie is gebruikgemaakt van
de getallen op CO2emissiefactoren.nl (label B5.3). De vermeden
uitstoot tijdens gebruik (Tank-to-Wheel) is bepaald door middel van het
verschil tussen de fabrieksopgave en de referentie (diesel). Vervolgens
is deze uitstoot gecorrigeerd voor de emissies tijdens productie en
transport van de brandstoffen (Well-to-Tank) door het verschil tussen de
emissies van de gekozen brandstof en de referentie hierbij op te tellen.
In het geval van Bio-CNG wordt de vermeden impact dus kleiner en in
het geval van gewoon aardgas en elektrisch wordt de vermeden impact
door het meenemen van Well-to-Tank-emissies groter.
Tabel 85.3 Emissiefactoren gebruikt bif de berekening van de vermeden uitstoot
van broelkasgassen voor de referenties en bij afwezigheid van fabrieksopgaven.
Bron: CO2emissiefactoren.nl (bezocht op 17 november 2017)

C02-emissiegetallen
(Kg CO2 per km)
Aardgas/ CNG (<lfOo)
Aardgas/ CNG (1100-1500)
Aardgas/CNG (>1500)
Bio-CNG (gemiddeld)
Eenzine (<1350)
Eenzine (>1350)
Benzine (hybride)
Diesel (>1450kg)
Diesel 1050-1450
Diesel <1050
Diesel (hybride)
Electrisch (grijs)
Vrachtwagen klein (<lOton)

Tank-to-Wheel

Well-to-Tank

0.122
0.154
0.174
0.006
0.186
0.21
0.142
0.193
0.171
0.135
0.126
0
0.336

0.027
0.035
0.039
0.07
0.038
0.043
0.029
0.047
0.042
0.033
0.031
0.017
0.096

Milieu

De winst voor het milieu zit voornamelijk in verminderde uitstoot van
broeikasgassen (zie kopje klimaat) en verminderde uitstoot van stoffen
die de luchtkwaliteit verslechteren. De laatste wordt meegenomen door
te vragen naar Euronorm 5- en 6-voertuigen. Het verschil tussen de
Euronorm 4 en 5 of 6 voor dieselvoertuigen zit met hame in de
strengere eis voor de uitstoot van NOR. Daarom is de winst door
verminderde uitstoot van NO meegenomen in deze analyse. Uiteindelijk
is de uitstoot van 1100 kg NO vermeden door het toepassen van MVI in
deze steekproef.

Paglna 67 van 90

RIVM Rapport 20 18-0002

Biobased
Een van de tien aanbestedingen heeft door middel van gunningscriteria
gevraagd naar alternatieve brandstoffen. De geleverde voertuigen
maken gebruik van groen gas, wat een bijdrage levert aan vermeden
fossiele-brandstofgebruik van 330.000 kg olie-equivalenten.
Klimaatverandering
De eisen rond C02-uitstoot per kilometer en de uitvraag van voertuigen
op niet-ossiele brandstoffen resulteerde in 930 ton vermeden uitstoot
van broeikasgassen binnen de steekproef. Hiernaast wordt er voor 10
ton aan C02-uitstoot gecompenseerd.
label B5.4 Kwantificatie winst MVI voor beide steekpmeven over de hele
contra ctperiode

MVI thema
Milieu

Biobased

Social
Return
Milieu
Milieu
Biobased
Klimaat
Klimaat

Sub-thema
Euro’s inkoop waarin ook
wordt geInvesteerd in
m il ieuwi nst
Euro’s inkoop waarin ook
wordt geInvesteerd in
transitie naar biobased
Euro’s inkoop waarin ook
wordt geInvesteerd in social
return
Vermeden uitstoot NO
Vermeden uitstoot PM
Vermeden gebruik fossiele
bra ndstof
Totale vermeden impact op
klimaatveranderi ng
Compensatie

Eenheid
€

Resultaat
15.000.000
(100% van totaal)

€

6.100.000
(41% van totaal)

€

13.000.000
(87% van totaal)

Kg
Kg
Kg Olie eq.

1.100
100
330.000

Kg CO2 eq.

930.000

Kg CO2 eq.

9.000

Context
Van de betrokken inkopers zijn de volgende signalen ontvangen over de
productgroep en de inkooppraktijk:
• De benodigde informatie om de MWI-winst te kunnen
kwantificeren ligt in de meeste gevallen bij de uitvoerder en moet
opgevraagd worden.
• De rapportages bevatten vaak gevoelige informatie, zoals
ritprijzen, aanbestedingsbedragen en kentekens.
• In enkele gevallen worden in de uitvraag geen verzoeken tot het
leveren van managementrapportages opgenomen. Dit kan zijn
doordat het prijsverhogend werkt. In sommige van deze gevallen
kan extra informatie alleen tegen betaling worden verkregen. Bij
de grotere aanbestedingen is hier meer ruimte voor.
• In een aanbesteding gericht op elektrisch vervoer werd
opgemerkt dat er vanwege redenen omtrent gebruiksgemak
gekozen is om terug te schakelen naar de vertrouwde
dieseiwagens.

PagIna 68 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Stap 6: Extrapotatie

Extrapolatie op basis van aantallen resulteerde in de onderstaande orde
grootte van MVI-winst. Deze extrapolatie is gebaseerd op negen van de
tien aanbestedingen:
• 20 ton vermeden NOx-uitstoot;
• 2 ton vermeden PM-uitstoot;
• 6.000 ton vermeden olie-equivalenten door biobased inkopen;
• 17.000 ton vermeden CO2uitstoot;
• 170 ton gecompenseerde CO2uitstoot.
Dit is dus vermeden effect door het meenemen van MVI bij
aanbestedingen van transportdiensten in de jaren 2015 en 2016. De
aanbestedingen vonden dus plaats in 2015 en 2016. Het effect zelf vindt
uiteraard in de jaren daarna plaats.

Pagina 69 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

BijIage 6 Productgroepen Energie (Elektriciteit,
Zonnepanelen en Gas)

Stap 1: Selectie productgroepen
Er zijn voor energie twee criteriadocumenten beschikbaar: één voor
aanbestedingen elektriciteit en één voor aanbestedingen gas. In de
database van lenderNed vallen 326 aanbestedingen uit de periode
2015-2016 in de CPV-categorie ‘aardolieproducten, brandstof, elektriciteit
en andere energiebronnen’ (op basis van CPV-code). Zoals deze naam al
doet vermoeden gaan deze aanbestedingen, naast de inkoop van gas en
elektriciteit, ook over a ndere typen energie-aa nbestedingen. Onderscheid
kan worden gemaakt tussen:
• brandstoffen voor voertuigen (smeermiddelen, tankpassen,
veerbrandstoffen, scheepsbrandstoffen, vliegtuigbrandstoffen);
• energieproductie-infrastructuur (netverliezen, nood- en
regelvermogen, werkzaamheden voor onderhoud energie
infrastructuur);
• materialen voor infr;astructuur (elektra, gas, warmte- en koude
opsiag)
• zonnepanelen voor eigen elektriciteitsopwekking;
• elektriciteitslevering;
• gaslevering.
Voor de eerste vier van deze typen aanbestedingen zijn geen
MVI-criteriadocumenten aanwezig. In de rest van deze bijiage wordt een
inschatting gemaakt van de MVI-winst van elektriciteit en gas. De
aanbestedingen van zonnepanelen worden ook meegenomen, omdat
deze gezien kunnen worden als onderdeel van verduurzaamde
elektriciteit. Met deze drie subcategorieen hebben we ongeveer 66°h van
de aanbestedingen: elektriciteitsleveringen (N=81), gasleveringen
(N=69) en zonnepanelen (N=65). Dit komt op een totaal van 215
aanbestedingen. Per subcategorie (zoals beschreven in label B6.1)
wordt een steekproef getrokken en een inschatting gemaakt.
Tabel 56.1 Productgroepen voor energie.

Subcategorieen
Elektriciteit
Zonnepanelen
Gas
Totaal

Longlist (N)
81
65
69
215

Steekproef (n)
10
10
10
30

56.1 Productgroep Elektriciteit
Stap 1: Selectie productgroep Elektriciteit
Er is een apart criteriadocument voor de inkoop van elektriciteit. Er is
een minimumeis opgenomen: de inkoop van elektriciteit moet voor
100°h afkomstig zijn uit hernieuwbare energiebronnen. Hernieuwbare
bronnen kunnen zijn: wind, zonne-energie, aardwarmte, golfenergie,
getijdenenergie, waterkracht, biomassa, stortgas, rioolwaterzuivering

Paglna 70 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

gas en biogas. Daarnaast zijn er nog enkele suggesties voor andere
gunningscriteria en aandachtspunten in het document te vinden6.
De inkoop van elektriciteit werkt momenteel op basis van een levering
van stroom via het centrale elektriciteitsnetwerk en zogeheten Garanties
van Oorsprong (GvO). Bij elke MWh opgewekte duurzame stroom wordt
een GvO aangemaakt om aan te tonen dat deze elektriciteit duurzaam is
opgewekt. Het is een bewijslast voor eventuele subsidies en voor de
inkoper om te kunnen zien dat de energie inderdaad duurzaam is
opgewekt. CertiQ is de certificerende organisatie die GvOs uitgeeft7. Op
twee manieren kan duurzame elektriciteit worden ingekocht: (1) de
inkopende organisatie koopt elektriciteit bij een leverancier die
elektriciteit uit hernieuwbare bronnen aanbiedt, of (2) de inkopende
organisatie koopt los GvOs om de ingekochte (‘grijze’) elektriciteit op af
te kunnen boeken.
In de database van TenderNed zijn 81 aanbestedingen op het gebied van
elektriciteit opgenomen die in de periode van 2015-2016 zijn uitgezet.
Daarvan zijn op het moment van de uitvoering van deze studie
73 aanbestedingen vindbaar op TenderNed (waarschijnlijk zijn de overige
acht aanbestedingen teruggetrokken). Er zijn drie soorten
aanbestedingen: 34 van deze aanbestedingen gaan over de levering van
elektriciteit, al dan niet in combinatie met Garanties van Oorsprong. In
36 andere aanbestedingen worden naast een of meer percelen elektriciteit
Gok een of meer percelen gas ingekocht. Deze zeventig aenbestedingen
kopen dus elektriciteit bij een leverancier die direct elektriciteit uit
hernieuwbare bronnen aanbiedt. In drie aanbestedingen worden alleen
GvOs ingekocht (orn de grijze energie op afte kunnen boeken).
Tabel B6.2 Soorten aanbestedingen binnen productgroep Elektriciteit

Soorten aanbestedingen
Elektriciteit
Elektriciteit & Gas
GvOs
Totaalaantal
aanbestedingen

Oorspronkelijke
longlist
41
37
3
81

Gecorrigeerde long list
(N)
34
36
3
73

Stap 2: Steekproef
Er is voor de steekproef geen onderscheid gemaakt tussen verschillende
soorten aanbestedingen: de GvOs zijn de indicatie voor of er volgens de
minimumcriteria is ingekocht of niet. De percelen gas worden hier niet
meegenomen, maar alleen de levering van elektriciteit is onderdeel van
deze steekproef. Er is zodoende een aselecte steekproef getrokken.
Elke case heeft een ‘RIVM-id-nummer’ gekregen: 1 tot en met 73. Met
behuip van de Randbetween-functie in Excel zijn uit de
73 aanbestedingen random tien cases geselecteerd. Om twee redenen
zijn een aantal aanbestedingen uit de steekproef gevallen. Ten eerste
6

www.oIanoo.nh/sItes/defauIt/flIes/documents/documents/mllieucrteriaeIektricitet-maart2Q17.pdf
www.cerop.nI

Paglna 71 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

bleek dat een aantal aanbestedingen waren teruggetrokken of (flog) niet
aanbesteed. En ten tweede ontbraken voor verscheidene aanbestedingen
de benodigde documenten op TenderNed en ze waren ook niet ontvangen
van de betrokken inkopers. De analyse hiervan vormt de basis van deze
studie. Veel van de energie-aanbestedingen worden namelijk uitgevoerd
via Negometrix, commercehub of CrM-solutions met een verwijzing in
TenderNed naar die platforms. Deze platforms ontsluiten de bijlagen en
aanbestedingsteksten vaak niet. Dit betekende dat in veel gevallen voor
deze studie de bijiagen via de inkopers opgevraagd moesten worden. In
sommige gevallen waren deze gegevens alsnog niet ontvangen. Er waren
daarom meerdere steekproefrondes nodig om tot de selectie van tien
cases te komen.
Stap 3: Aanbestedingstekst
Van de tien aanbestedingen zijn de teksten en documenten
doorgenomen en gescoord op MVI door twee onderzoekers. Elke
aanbesteding is dus twee keer bekeken. Dit resulteerde in het volgende
beeld: uit negen van de tien bestudeerde aanbestedingen blijkt dat
eisen of criteria ten aanzien van het milieu zijn meegenomen in de
aanbesteding. Social Return wordt in drie aanbestedingen genoemd en
Sociale Internationale Voorwaarden in twee aanbestedingen.
1

Milieu & Klimaat
Circulai r
Biobased
Social Return
Sociaal Internationaal

2

3

5

4

6

7

8

9

• • • • • • •••

10

Figuur 56.1 MVI-thema’s in aanbestedingsteksten.

Bij drie aanbestedingen zijn naast de minimumeisen ook nog
gunningscriteria meegenomen bij de aanbesteding. Eén aanbesteding
van deze drie had ook nog strengere milieueisen.
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Minimumeisen
Strengere eisen
Gunningscriteria
Figuur 56.2 Minimumeisen, strengere eisen en gunningscriteria ten aanzien van
MVI.

De meeste aanbestedingen zijn raamcontracten voor enkele jaren;
2 jaar (n=4), 3 jaar (n=2), 4 jaar (n=1), 5 jaar (n=1). Twee
aanbestedingen benoemen een contract van 1 jaar. In veel
aanbestedingen wordt de mogelijkheid tot verlengen van het contract
met 1 tot 2 jaar genoemd. In één geval is er een verlenging van 4 jaar
mogelijk en in een ander geval een verlenging van 15 jaar. De
contracten/leveringen starten aan het begin van 2016 (n=4), 2017
(n=5) en 2018 (n=1).

Paglna 72 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Stap 4: Interactie met de inkopers en contractmanagers

Met de verschillende inkopers en contractmanagers van aWe geselecteerde
aanbestedingen is contact gezocht voor aanvullende informatie of het
controleren van de informatie die wij hebben gevonden. Afhankelijk van
de relevantie per aanbesteding, zijn de volgende vragen gesteld:
• Hoeveel elektriciteit per jaar is er geleverd of gaat er naar
verwachting worden geleverd (indien de levering in de toekomst
ligt)?
• Hoe wordt deze elektriciteit opgewekt?
• Uit welk land of regio is de elektriciteit afkomstig?
• Wat is de financiële omvang van de aanbesteding?
• In welke mate speelt Social Return een rol?
• In welke mate spelen Sociale Internationale Voorwaarden een
rol?
• Zijn er nog andere duurzaamheidsaspecten die een rol hebben
gespeeld in de aanbesteding?
Naar aanleiding van deze gesprekken komt een aantal punten naar
voren:
• Inkoop volumes ult aanbestedingsdocumenten komen overeen
met volumes in contract. De contactpersonen inkopers,
inkoopbureaus of contractbeheerders bevestigen overwegend de
geraamde Ieveringshoeveelheden elektriciteit die uit de
aanbestedingsdocumenten zijn verkregen. Er worden
verschillende volumes aan elektriciteit ingekocht. In deze
aanbestedingen varieert het van 1,4 GWh tot bijna 23$ GWh per
jaar.
• Financiële omvang van aanbestedingen is niet duidehlk. Minder
duidelijk is het beeld ten aanzien van de financiële omvang van
de aanbestedingen. Inkopers geven aan dat de prijs uit
verschillende facetten is opgebouwd, namelijk: de
leveringskosten, netbeheerskosten en belastingen. Soms worden
met de aanbestedingskosten de totale kosten bedoeld, in andere
gevallen alleen de Ieveringskosten. Ten dele kunnen deze prijzen
ook nog variëren gedurende het contract (vanwege zogenoemde
Klik-contracten). Een aantal inkopers geven aan deze cijfers niet
te kunnen verstrekken, omdat deze concurrentiegevoelig zijn.
• Hernieuwbare energie in meeste gevallen minimumeis. In één
van de gevallen wordt grijze energie ingekocht. De inkoper geeft
aan te klein te zijn, en nog achter te lopen op het gebied van
MVI. Van de overige negen aanbestedingen is voor acht een
duurzame energiebron een minimumeis. Een aanbesteding
vraagt niet voor de volledige omvang naar een duurzame
energiebron. Voor een van de aanbestedingen is het een wens.
• Levering energie en GvOs meestal in één perceel. Bij de negen
aanbestedingen waarbij duurzaamheid wel is meegenomen,
wordt de levering van energie en de GvOs vaak in één perceel
aanbesteed. Eén inkopende organisatie heeft de
elektriciteitslevering en de GvOs in losse projecten aanbesteed.
De inkoper geeft aan dat op deze manier een kleinere partij de
kans heeft om een aanbesteding te kunnen winnen (in dit geval
de GvOs).
• Overwegend Nederlandse vergroende energie. Van zeven van de
negen aanbestedingen waar duurzaamheid is meegenomen, is
Paglna 73 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

•

•

•

Nederlandse windenergie een veelvoorkomende bron van
duurzame elektriciteit in deze steekproef: in zes aanbestedingen
is (deels) Nederlandse windenergie aangekocht.
Extra eisen en gunningscriteria geven verschillende accen ten en
gaan verder dan de letter van de wet. In drie aanbestedingen zijn
gunningscriteria en extra eisen opgenomen, waarbij de
inkopende organisatie extra kan sturen op wat belangrijk is voor
de inkoop van duurzame elektriciteit. Eén aanbesteding richt zich
op het verkrijgen van duurzame energie uit de eigen regio; dit
om de ‘nadelen’ van zon en wind niet af te wentelen op andere
gebieden. Cm bedrijven/leveranciers de mogelijkheid te bieden
te investeren ih de ontwikkeling van regionale duurzame
energieopwekking worden voor een relatief langere termijn
contracten afgesloten; namelijk vijfjaar, met voornemens van
nog eens vijftien jaar extra.
In één casus heeft de inkopende organ isatie extra eisen aan de
elektriciteitslevering, namelijk dat voor een of twee percelen
geen elektriciteit afkomstig mag zijn uit kolencentrales en
kernenergiecentrales. De inkoopadviseur: ‘In de markt is een
tendens zichtbaar dat leveranciers met kolencentrales in beheer
lagere prijzen bieden dan leveranciers van elektriciteit uit andere
bronnen. Door deze gedeeltelijk met kolen opgewekte elektriciteit
aan te bieden met GvOs Elektriciteit ontstaat een product dat aan
de letter van de wet voldoet, maar niet past in geest van wat de
organisatie onder duurzame elektriciteit wenst te verstaan. Ter
verduidelijking: bij de vorige aanbesteding zonder deze
additionele eisen is een leverancier geselecteerd voor levering
van 100% duurzame windenergie, maar met 30% kolen in
brandstofmix’. De organisatie geeft aan hiermee de grenzen van
het aanbestedingsrecht te hebben opgezocht, waarop zij ook veel
vragen kreeg.
Social Return en Internationale Voorwaarden spelen een kleine
rol bif elektriciteit aankopen. De inkopers van de drie casussen
die in de TenderNed-documenten aangaven in de aanbesteding
Social Return mee te nemen, geven in een gesprek aan dat dit
uiteindelijk een kleine rol speelt in het financiele aandeel van de
aanbesteding. Dit komt omdat Social Return berekend wordt over
de dienstverlening, bedrijfsvoering of’toegevoegde waarde’, en
niet over de fysieke levering of ‘handelsvolume’ gaat. Doordat dit
relatief kleine bedragen zijn, is de Social Return ook relatief
klein. Een rekenvoorbeeld: bij een aanbesteding was het bedrag
zonder handelsvolume waa rover Social Return kan worden
meegenomen € 45.000 per jaar. Bij het aanhouden van de
richtlijn van 5% Social Return zou dit uitkomen op € 2250 per
jaar. Het meenemen van dergelijke kleine bedragen voor Social
Return is niet aantrekkelijk voor de leverancier, omdat het (in
verhouding) extra administratieve lasten met zich meebrengt.
Ten aanzien van Internationale Voorwaarden: deze zijn in twee
aanbestedingen standaardvoorwaarden van een inkopende
organisatie die bij elk aanbestedingstraject worden meegenomen.
In welke mate dit een rol speelt en hoe deze voorwaarden wordt
gecontroleerd is onduidelijk. Volgens een van de betrokken
inkopers zijn deze voorwaarden voor de inkoop van elektriciteit

Paglna 74 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

niet zo relevant, omdat de energie of in Nederland of elders in
Europa is opgewekt.
Stap 5: Kwantificeren

Klimaatemissies zijn een belangrijke indicator van de duurzaamheid van
elektriciteit. Omdat de financiële gegevens minder eenduidig en
inzichtelijk zijn, wordt hier op basis van het (geraamde)
elektriciteitsverbruik een schatting gemaakt van de emissies. Met behulp
van de C02-emissiefactoren (CO2emissiefactoren.nl) kan deze inschatting
worden gedaan. Deze emissiefactoren zijn inclusief de productie van
zonnepanelen, windmolens en energie-installaties om de energie op te
wekken. In Tabel B6.3 is te zien dat de emissiefactor voor zon, wind en
biomassa vele malen lager ligt dan grijze elektriciteit.
label B6.3 Emissiefactoren C02-equivalenten in kg per GWh. (Bron:
CO2emissiefactoren. nI)
Soort elektriciteit
Emissiefactor (kg! GWh)

NL zon
NLwind*
NL biomassa*
NL water*
Grijze stroom*

70.000
12.000
189.000
4.000
526.000

*Inclusief de emissies tijdens productieproces (e.g. zonnepanelen, windmolens, energie
installatie).

In deze stap schatten we de C02-emissies per jaar en de C02-emissies
voor de gehele contractperiode. De volgende aspecten dienen in acht te
worden genomen:
• De berekeningen zijn gedaan op basis van de geraamde
hoeveelheid elektriciteitsinkoop per jaar van elke aanbesteding.
In één casus wordt gebruikgemaakt van het daadwerkelijk
verbruik, van het jaar 2016.
• Vaak wordt een raming van het elektriciteitsverbruik over
meerdere jaren gegeven. In die gevallen wordt gerekend met het
gemiddelde elektriciteitsverbruik per jaar.
• Alleen de duurzame elektriciteit die wordt opgewekt in Nederland
wordt meegenomen in de berekeningen. Duurzame elektriciteit
geproduceerd op Nederlandse bodem draagt bij aan de
vergroening van en vermindering van C02-emissies door
Ned erla ndse elektriciteitsprod uctieca paciteit. Voor geImporteerde
duurzame elektriciteit is niet duidelijk of daadwerkelijk
vergroening van de elektriciteitsproductie optreedt.
• Bij drie van de tien aanbestedingen zijn de cijfers niet
geverifieerd door de inkopende organisatie en is daarom niet met
zekerheid te zeggen wat voor soort energie (Nederlandse wind,
water, etc.) er wordt aangekocht. Van een van deze drie kan op
basis van de aanbestedingsdocumenten wel een inschatting
worden gemaakt van de soort energiebronnen. In dit geval is dit
het ‘minimum’-scenario; het kan zijn dat in werkelijkheid een
groter aandeel afkomstig is uit Nederlandse en duurzame
energiebronnen. Voor de overige twee aanbestedingen is wel
duidelijk dat het om duurzame energiebronnen gaat, maar
ontbreken aanwijzingen om wat voor soort energiebronnen het
Paglna 75 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

gaat. Het is mogelijk dat deze elektriciteit door middet van GvOs
buiten Nederland wordt vergroend. Om deze redenen worden
deze twee aanbestedingen niet meegenomen in de berekeningen
van C02-emissies: de inschatting wordt gedaan op basis van acht
van de tien aanbestedingen.
Een van deze acht aanbestedingen heeft een langer
aanlooptraject, waarbij de verschillende projecten voor het soort
duurzame elektriciteit nog niet geheel duidelijk zijn. Wells
duidelijk dat alle energie in Nederland wordt opgewekt en dat het
grotendeels uit zon- en windenergie afkomstig zal zijn, en een
klein deel waterkracht. Gevoeligheidsanalyse laat zien dat het
niet zoveel uitmaakt voor de hoeveelheid vermeden C02-emissie.
Als alles ult waterkracht zou worden opgewekt (energiebron met
laagste C02-emissiefactor per kWh) zou de bespaarde
hoeveelheid CO2 4,70*107 kg zijn. In het geval van alles wind
(energiebron met de hoogste C02-emissiefactor per kwh, in deze
aanbesteding) zou de hoeveelheid 4,62*107 kg per jaar zijn.
Tabel 56.4 geeft een overzicht van de (overwegend) geraamde
hoeveelheid elektriciteit. In totaal wordt er in deze tien aanbestedingen
voor 597 GWh per jaar aan elektriciteit ingekocht. Omgerekend naar de
gehele contractperiode (dit is zonder de mogelijke verlengingen) is dat
1257 GWh.
Tabel 86.4 Overzicht hoeveelheid elektriciteit van aanbestedingen in steekproef.

Hoeveelheid elektriciteit (n=1O)
Hoeveelheid elektriciteit (n=8)a
Aandeel grijze elektriciteit (n=8)a
Aandeel hernieuwbaar uit NL (n= 8)
Aandeel grijs ÷ hernieuwbaar uit NC (fl=8)a

Eenheid per
jaar
597 GWh
418 GWh
360 GWh’
304 GWh
340 GWh

Eenheid per
contractduur
1257 GWh
909 GWh
37,4 GWhC

a Op basis van de acht aanbestedingen waarvan de energie mix inzichtelijk is.
bGtijS is hier 36,0 GWh van de 418 Gwh op basis van minimum scenario van één
aanbesteding. Het kan zi]n dat de werkelijke aandeel grijze elektriciteit lager is.
cGrjjs is hier 37,4 GWh van de 909 GWh op basis van minimum scenario van één
aanbesteding. I-let kan zijn dat de werkelijke aandeel grijze elektriciteit lager is.

label 56.5 geeft de bijbehorende C02-emissies en de vermeden
C02-emissies ten opzichte van wanneer alle elektriciteit grijs zou worden
ingekocht. Op jaarbasis is maximaal 36,0 GWh/jaar op basis van grijze
elektriciteit ingekocht. Hoewel dit 11% van de 340 GWh/jaar is waarvan
de energiemix bekend is, draagt dit relatief veel meer bij aan de
C02-emissies, namelijk 62%. De oorzaak ligt in de hoge CO2emissiefactor voor grijze energie ten opzichte van elektriciteit uit
hernieuwbare bronnen.

Pagina 76 van 90

793 GWh
830 GWh

RIVM Rapport 2018-0002

Tabel 86.5 C02-emissies en vermeden emissies voor het aandeel grijze energie
en hernieuwbare energie uit Nederland (n=8a).

C02-emissies grijs + hernieuwbaar uit NL (kg)
C02-emissiesaandeelgrijs (kg)
Vermeden C02-emissies t.o.v. grijs (kg)

Eenheid
per jaar
3,06*107
1,89*107
1,73*108

Eenheid per
contractduur
6,38*107
1,96*107
4,14* 108

Op basis van de acht aanbestedingen waarvan de energiemix inzichtelijk is.

Bij het meenemen van de gehele contractperiode wordt bij zeven
aanbestedingen waarvan de energiebron bekend is, naar schatting totaal
1,73* 108 kg C02-emissies vermeden (in Nederland). Op jaarbasis is dat
4,14*108 kg CO2 (=0,41 Megaton).
Stap 6 Extrapolatie
Op basis van de steekproef (n=8) wordt bij een extrapolatie naar
73 aanbestedingen een omvang van 3813 GWh/jaar verwacht (bij n=10
wordt 4359 GWh/jaar verwacht). Er is onzekerheid over deze verwachte
vermeden CO2-emissie. Bij extrapolatie van de resultaten van de
steekproef naar de gehele populatie kan een 3,78 Megaton CO2besparing worden verwacht over de gehele contractperiode. Per jaar is
dat 1,58 Megaton.
Tabel 86.6 Extrapolatie

Steekproef
(n=8)a
Totaal jaarlijkse capaciteit (GWh)
Vermeden jaarlijkse C02-emissie t.o.v. grijs
(kg C02-eq.)
Totaal capaciteit gehele contractperiode
(GWh)
Vermeden C02-emissie gehele contractperiode
t.o.v. grijs (kg C02-eq.)

418
1,73* 108

Extra polatie
(N =73)
3813
1,58* iO

909

8290

4,14*108

3,78*109

‘Dit is zonder het aandeel hernieuwbare energie buiten Nederland opgewekt.

B6.2 Productgroep Zonnepanelen
Stap 1: Selectie sub-productgroepen
Er zijn 65 aanbestedingen in de periode 2015-2016 voor de aankoop
van zonnepanelen. Er is geen apart criteriadocument voor de inkoop van
zonnepanelen, maar deze kan worden gezien als een vorm van
duurzame energie, die voldoet aan de minimumeis voor inkoop van
duurzame elektriciteit: de inkoop van elektriciteit moet namelijk voor
100% afkomstig zijn uit hernieuwbare energiebronnen. In dit geval zijn
de zonnepanelen de hernieuwbare energiebronnen. De inkoop is echter
wel anders, want hier gaat het veelal niet om een levering van
elektriciteit, maar om de levering van een product om zelf elektriciteit
op te kunnen wekken, of direct toegang te hebben tot deze zonne
energie. Garanties van Oorsprong, die een belangrijk onderdeel zijn bij
de levering van duurzame elektriciteit, spelen hier geen rol.
Paglna 77 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Stap 2: Steekproef
De 65 cases vormen een homogene populatie: ze gaan alle over de
aanschaf van zonnepanelen. Daarom wordt er een aselecte steekproef
getrokken. Elke case heeft een ‘RIVM-id-nummer’ gekregen; 82 tot en
met 146 (opvolgend op de aanbestedingen elektriciteit). Met behulp van
de Randbetween-functie in Excel zijn uit deze 65 aanbestedingen
random tien cases geselecteerd. Om twee redenen is een aantal
aanbestedingen uit de steekproef gevallen. Ten eerste bleek dat een
aantal aanbestedingen waren teruggetrokken of (nog) niet aanbesteed.
En ten tweede ontbraken voor verscheidene aanbestedingen de
benodigde documenten op TenderNed en ze waren ook niet ontvangen
van de betrokken inkopers. De analyse hiervan vormt de basis van deze
studie. Veel van de energie-aanbestedingen worden namelijk uitgevoerd
via Negometrix, commercehub of CTM solutions, met een verwijzing in
TenderNed naar die platforms. Deze platforms ontsluiten de bijiagen en
aanbestedingsteksten vaak niet. Dit betekende dat in veel gevallen voor
deze studie de bijlagen via de inkopers opgevraagd moesten worden. In
sommige gevallen waren deze gegevens alsnog niet ontvangen. Er
waren daarom meerdere steekproefrondes nodig om tot de selectie van
tien cases te komen.
Stap 3: Aanbestedingstekst
Van de tien aanbestedingen zijn de teksten en documenten
doorgenomen en gescoord op MVI door twee onderzoekers. Elke
aanbesteding is dus twee keer bekeken. Dit resulteerde in het volgende
beeld: Social Return wordt in drie aanbestedingen (als eis en eenmaal
gunningscriterium) genoemd en Sociale Internationale Voorwaarden in
twee aanbestedingen.
1

2

3 4 5

6 7 8

9

10

lull l••
Circulair
Biobased
Social Return
Sociaal Internationaal

I

Figuur 86.3 MVI-thema’s in aanbestedingsteksten (lichtblauw is milieu,
donkerblauw is klimaat)

Uitgaande van de minimumeisen voor de inkoop van elektriciteit,
voldoen alle aanbestedingen van zonnepanelen voor elektriciteit per
definitie aan de minimumeisen. In twee gevallen wordt er een extra eis
gesteld ten aanzien van milieu; de leverancier moet lid zijn van PV
cycle8. Deze organisatie helpt bij het voldoen aan de wettelijke
verplichtingen in Nederland en biedt op maat oplossingen voor
afvalbeheer na terugname van zonnepanelen. Dit is beschouwd als
aanwijzingen dat de circulariteit is meegenomen.

8

http://www.pvcyde.org/netherIands

Paglna 78 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Minimumeisen
Strengere eisen
Gunningscriteria
Figuur B6.4 Minimumeisen, strengere eisen en gunningscriteria ten aanzien van
MVI

Stap 4: Interactie met de inkopers en contractmanagers

Met de verschillende inkopers en contractmanagers van alle
geselecteerde aanbestedingen is contact gezocht voor aanvullende
informatie of het bevestigen van de informatie die wij hebben gevonden.
Afhankelijk van welke informatie beschikbaar was, zijn er de volgende
soort vragen gesteld:
• Hoeveel elektriciteit leveren de zonnepanelen op jaarbasis
(eventueel raming)?
• Hoe lang blijven deze zonnepanelen (ten minste) in gebruik?
• Wat is de financiële omvang van de aanbesteding?
• In welke mate speelt Social Return een rol?
• In welke mate spelen Sociale Internationale Voorwaarden een
rol?
• Wat is de eigen inschatting van de C02-reductie?
• Zijn er nog andere duurzaamheidsaspecten die een rol hebben
gespeeld in de aanbesteding?
• Er is soms sprake van een recyclingprogramma; welke afspraken
zijn er voor hergebruik en recycling van de zonnepanelen?
Naar aanleiding van deze gesprekken komt een aantal punten naar
voren:
• Variatie in hoeveelheid elektriciteit. Van zeven aanbestedingen is
de (gevraagde) capaciteit van de zonnepanelen inzichtelijk. Deze
ligt tussen de 79.715 kWh/jaar tot 7.952.600 kWh/jaar. Dat
komt overeen met 0,08 GWh/jaar tot 7,9 GWh/jaar. De
hoeveelheid energie die per aanbesteding via zonnepanelen
wordt ingekocht, lijkt daarmee lager te liggen dan de inkoop van
levering elektriciteit; dat is namelijk 1,4 GWh tot bijna 238
GWh/ja a r.
• Langetermijninvesteringen. De meeste inkopers geven aan dat
de zonnepanelen tenminste voor vijftien jaar voldoende moeten
functioneren. Veelal van vijftien jaar, en mogelijk meer.
• Financiële omvang van aanbestedingen niet duideIiik. Het beeld
ten aanzien van de financiële omvang van de aanbestedingen is
niet duidelijk. De meeste inkopers geven aan deze cijfers niet te
kunnen verstrekken, omdat deze concurrentiegevoelig zijn.
• Twee elgen schattingen van besparing CO2. In twee
aanbestedingstrajecten hebben de inkopende organisaties een
inschatting gemaakt van de C02-emissiereductie. Dit komt
ongeveer overeen met de berekening van de C02-emissies op
basis van de C02-emissiefactoren (zie stap 5).
• Bifdrage aan circulaire economie PV-Cycle en terugname
zonnepanelen onduidelijk. In twee aanbestedingen wordt
aangegeven dat leveranciers aangesloten moeten zijn bij PV
Cycle. Een van de inkopers geeft aan dat de inschrijvers moeten
verklaren of ze aan deze eis voldoen, maar dat zij dit niet
Paglna 79 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

•

controleren. Bij navraag is onduidelijk wat er met de
zonnepanelen gebeurt na terugname. Het is niet duidelijk of de
zonnepanelen dan ook daadwerkelijk worden hergebruikt, of dat
materialen wotden gerecycled. Een bijdrage aan circulaire
economie is daarbij ook niet in te schatten.
Social Return. Social Return speelt met name een rol bij de
realisatie en exploitatie van de zonnepanelen (niet bij de
productie van de zonnepanelen).

Stap 5: Kwantificeren

Klimaatemissies zijn een belangrijke indicator van de duurzaamheid van
elektriciteit. Omdat de financiele gegevens minder eenduidig en
inzichtelijk zijn, wordt hier op basis van het (geraamde)
elektriciteitsverbruik een schatting gemaakt van de emissies. Met behuip
van de C02-emissiefactoren (CO2emissiefactoren.nl), kan deze
inschatting worden gedaan.
Tabel 86.7 Emissiefactoren C02-equivalenten in kg per kWh (Bron:
CO2emissiefactoren. nI)
Emissiefactor (kg/kwh)
Soort elektriciteit
NLzon*
0,070
0,526
Grijze stroom*
*Inclusiefde emissies tijdens productieproces (e.g. zonnepanelen, windmolens, energie
installatie)

In deze stap schatten we de C02-emissies per jaar en de C02-emissies

voor vijftien jaar. De volgende aspecten dienen in acht te worden
gen omen:
• De berekeningen zijn gedaan op basis van de geraamde
hoeveelheid elektriciteit-inkoop per jaar van elke aanbesteding.
• Omdat bijna alle inkopende organisaties uitvragen naar
zonnepanelen die tenminste vijftien jaar functioneren, wordt deze
levensduur gebruikt om de totale hoeveelheid bespaarde C02emissies te berekenen.
• Bij drie van de tien aanbestedingen is niet bekend wat de
hoeveelheid verwachte elektriciteit is die de zonnepanelen
opleveren.
Vaak wordt er een raming van het elektriciteitsverbruik over meerdere
jaren gegeven. In die gevallen wordt er gerekend met het gemiddelde
elektriciteitsverbruik. Tabel B6.8 geeft een overzicht van de hoogte van
het elektriciteitsverbruik, de soort energiebron, de C02-emissies
behorend bij dat verbruik en de vermeden C02-emissies per jaar en voor
de periode van vijftien jaar ten opzichte van wanneer alle elektriciteit
grijs zou worden ingekocht.

Paglna 80 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Tabel 86.8 Overzicht hoeveelheid elektriciteit, C02-emissies en vermeden
emissie van steekproeffn—7)a.
.

Hoeveelheid elektriciteit (KWh)
C02-emissies (kg C02-eq.)
Vermeden C02-emissies t.o.v.
grijs (kg C02-eq.)

Eenheid per jaar
1,72*107
1,20*106

Eenheid per 15 jaar
2,58*108
1,80*107

7,83*106

1,17*108

Op basis van de zeven aanbestedingen waarvan de geraamde hoeveelheid elektriciteit
inzichtelijk is.

In deze steekproef wordt bij 72°k van elke aanbestede KWh Social
Return meegenomen (zie Tabel B6.9). Dit komt met name doordat één
van de drie aanbestedingen een relatief grote aanbesteding is; deze
beslaat voor bijna 50% het totale aanbestede vermogen.
label 86.9 Qverzicht aantal kWh waar Social Return een rol speelt.
(n=7)a

Omvang
Aandeel Social Return
# aanbestedingen SR

Een held per 15 jaar
2,58*108 Kwh

Eenheid per jaar
1,72*107 KWh
1,24*107 KWh (=72%)
3

1,85*108 KWh (=72%)

3

Stap 6: Extrapolatie
Bij extrapolatie van de resultaten van de steekproef naar de gehele
populatie kan een 117,4 Kiloton C02-besparing worden verwacht per
jaar en 1,2 Megaton over een periode van vijftien jaar (dat is de
minimale levensduur van de zonnepanelen).
label 86.10 Extrapolatie (verwachting voor N=65, op basis van n=7).

Totaal kWh
Vermeden C02-emissie
t.o.v. grijs
Aandeel Social Return (in
KWh)
Social Return in aantal
aanbestedingen

Extrapolatie per jaar
1,59*108 KWh
7,27* i07 kg

Extrapolatie per 15 jaar
2,39* i0 KWh
1,09* i09 kg

1,15*108 KWh

1,72*109 KWh

20

20

B 6.3 Productgroep Gas
Stap 1: Selectie sub-productgroepen
Gas wordt in Nederland veelal geleverd via het aardgasnetwerk. Via dit
gasnetwerk komt gas van diverse oorsprongen in gemengde vorm bij de
eindgebruiker. Het gas is afkomstig uit de aardgasproductie uit
Nederland (voornamelijk uit het Groningse gasveld), aardgas uit andere
landen of via LNG (liquid gas) en soms biogas9.
Er is een apart criteriadocument voor de inkoop van gas. Er is één
minimumeis: voor de aankoop van fossiel gas moeten de vrijgekomen
broeikasgassen voor 100% worden gecompenseerd. Daarnaast zijn er
www.aardgas-In-nederland.nI

Paglna 81 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

nog enkele suggesties voor andere gun ningscriteria en aandachtspunten
in het document te vinden10.
Er zijn 69 aanbestedingen ten aanzien van de levering van gas in de
periode 2015-2016 uitgezet via TenderNed. Er hoefde binnen deze
productgroep geen onderscheid te worden gemaakt tussen verschillende
sub-productgroepen: de aanbestedingen gaan altijd over de levering van
(aard)gas, al dan niet met groencertificaten. Er kan zodoende een
aselecte steekproef worden getrokken.
Stap 2: Steekproef

Elke case heeft een ‘RIVM-id-nummer’ gekregen; 1 tot en met 69. Met
behulp van de Randbetween-functie in Excel zijn uit de 69
aanbestedingen random tien cases geselecteerd. Om twee redenen is
een aantal aanbestedingen afgevallen uit de steekproef. Ten eerste
bleek dat een aantal aanbestedingen waren teruggetrokken of (nog) niet
aanbesteed. En ten tweede ontbra ken voor verscheidene
aanbestedingen de benodigde documenten op TenderNed en ze waren
ook niet ontvangen van de betrokken inkopers. De analyse hiervan
vormt de basis van deze studie. Veel van de energie-aanbestedingen
worden namelijk uitgevoerd via Negometrix, commercehub of CTM
solutions met een verwijzing in TenderNed naar die platforms. Deze
platforms ontsluiten de bijlagen en aanbestedingsteksten vaak niet. Dit
betekende dat er in veel gevallen voor deze studie de bijlagen via de
inkopers opgevraagd moesten worden. In sommige gevallen waren deze
gegevens alsnog niet ontvangen. Er waren daarom meerdere
steekproefrondes nodig om tot de selectie van tien cases te komen.
Stap 3: Aanbestedingstekst
Van de tien aanbestedingen zijn de teksten en documenten
doorgenomen en gescoord op MVI door twee onderzoekers. Elke
aanbesteding is dus twee keer bekeken. Dit resulteerde in het volgende
beeld: in zeven van de tien bestudeerde aanbestedingen volgt dat eisen
of criteria ten aanzien van het milieu zijn meegenomen in de
aanbesteding. Biobased komt terug in één aanbesteding, in de vorm van
de wens voor een aandeel biogas. Social Return wordt in twee
aanbestedingen genoemd.
1
Milieu & Klimaat
Circulair
Biobased
Social Return
Sociaal Internationaal

2

3

4

5

6

7

• • • ••

Figuur 56.5 MVI-thema ‘S in aanbestedingsteKsten.

‘°

www.planoo.nI/sites/default/flles/documents/documents/mllleucrlterlagas-maart2ol7.pdf

Pagna 82 van 90

8

9

10

RIVM Rapport 2018-0002

Bij drie aanbestedingen hebben we naast de minimumeisen ook nog
gunningscriteria meegenomen bij de aanbesteding. Eén aanbesteding
van deze drie had ook nog strengere milieueisen.
1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Minimumeisen
Strengere eisen
Gunningscriteria

Figuur 56.6 Eisen en criteria.
De meeste aanbestedingen zijn raamcontracten voor een langere
periode; vaak van twee jaar tot vier jaar. Meestal is er ook een optie tot
verlenging mogelijk. De contracten starten overwegend aan het begin
van een jaar, veelal 2017, in enkele gevallen in 2016 en 2018. In een
aantal gevallen zijn de percelen (aard)gas tegelijkertijd aanbesteed met
percelen elektriciteit.
Stap 4: Interactie met de inkopers en contractmanagers

Met de verschillende inkopers en contractmanagers van alle
geselecteerde aanbestedingen is contact gezocht voor aanvullende
informatie of het bevestigen van de informatie die wij hebben gevonden.
Afhankelijk van welke informatie beschikbaar was, zijn de volgende
soort vragen gesteld:
• Hoeveel gas is er per jaar geleverd of gaat er naar verwachting
worden geleverd (indien de levering in de toekomst ligt)?
• Wat is de herkomst van dit gas? Is het aardgas of iets anders?
• Uit welk land of regio is de elektriciteit afkomstig?
• Wat is de financiele omvang van de aanbesteding?
• In welke mate speelt Social Return een rol?
• In welke mate spelen Sociale Internationale Voorwaarden een
rol?
• Zijn er nog andere duurzaamheidsaspecten die een rol hebben
gespeeld in de aanbesteding?
Naar aanleiding van deze gesprekken komen er een aantal punten naar
voren:
• Inkoop volumes ult aanbestedingsdocumenten komen o vereen
met volumes in contract. De contactpersonen inkopers,
inkoopbureaus of contractbeheerders bevestigen overwegend de
geraamde leveringsvolumes aardgas die uit de
aanbestedingsdocumenten zijn verkregen. Er worden
verschillende volumes aan gas ingekocht. In deze
aanbestedingen varieert het van 165.000 nm3 tot 16.500.000
nm3 per jaar. Nm3 staat voor normaal kubieke meter. Dit is een
gebruikelijke eenheid voor gas: het is het volume (in kubieke
meter) dat gas inneemt bij 0 graden °C en een druk van 1,01325
bar.
• Financiële omvang van aanbestedingen niet duidehjk. Het beeld
ten aanzien van de financiële omvang van de aanbestedingen is
niet duidelijk. De meeste inkopers geven aan deze cijfers niet te
kunnen verstrekken, omdat deze concurrentiegevoelig zijn.
• Geen compensatie en toch groen? Eén inkopende organisatie
geeft aan dat zij bewust niet hebben geInvesteerd in
Paglna 83 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

groencertiflcaten, maar in het vergroenen van de eigen
gebouwen en het terugdringen van de aardgasbehoefte.
Stap 5: Kwantificeren
Klimaatemissies zijn een belangrijke indicator van de duurzaamheid van
gas. Omdat de financiële gegevens minder eenduidig en inzichtelijk zijn,
wordt hier op basis van het (geraamde) gasvolume een schatting
gemaakt van de emissies. Met behulp van C02-emissiefactoren
(CO2emissiefactoren.nI) kan deze inschatting worden gedaan. In
Tabel 66.11 staan de emissiefactoren voor aardgas en biogas.
In deze stap schatten we de C02-emissies per jaar en de C02-emissies
voor de gehele contractperiode. De volgende aspecten dienen in acht te
worden genomen:
• De berekeningen zijn gedaan op basis van de geraamde
hoeveelheid qua inkoop per jaar van elke aanbesteding.
• Bij omrekening naar de totale contractperiode is de mogelijke
verlenging buiten beschouwing gelaten.
• In de aanbesteding waar werd gesproken over biogas, is niet
duidelijk welke hoeveelheid dat is. Volgens de inkoper is dit een
kleine fractie. In deze berekening is daarom het mogelijke
aandeel biogas niet meegenomen, en is er alleen gerekend met
de emissiefactor voor aardgas.
TabelB6.11 Emissiefactoren in kg C02-equivalenten pet nm3. (Bron:
CO2emissiefactoten. ni)

Soort gas
Aandeel Aardgas (NL)
Biogas (stortgas)
Biogas (covergisting)

Emissiefactor (kg/nm3)
1,887
0,398
1,26

Tabel 56.12 Overzicht hoeveelheid elektriciteit, C02-emissies en
qecompenseerde emissie van steekproef (n =9)a.

Eenheid per jaar
Hoeveelheid gas
Bijbehorende C02-emissies

4,19*107 nm3
7,90*107 kg

Gecompenseerde hoeveelheid gas
Gecompenseerde C02-emissies

2,47*
4,66*

Eenheid per
contractperiode
1,29*108nm3
2,43*108 kg

nm3
kg

9,40*
nm3
1,77*108 kg

a

Op basis van de negen aanbestedingen waarvan de geraamde hoeveelheid gas
inzichtelijk is.

Van één casus is het niet gelukt de benodigde data te achterhalen. Van de
overige negen aanbestedingen is bij 2,47*107 nm3 van de totaal
geraamde 4, 19*107 nm3 gecompenseerd met groencertificaten. Dat komt
overeen met 59%. Dat betekent dat de uitstoot ruim 4,66* i07 kg CO2
(46,6 kiloton) is of wordt gecompenseerd op een totale uitstoot van.
ongeveer 7,9* iO kg CO2 (79 kiloton). Volgens de data is ruim
32,4 kiloton CO2 niet gecompenseerd.

Paglna 84 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Stap 6: Extrapolatie
Indien aangenomen wordt dat de steekproef representatief is, kan men
verwachten dat er per jaar 357 kiloton aan aardgas-C02-emissies wordt
gecompenseerd van een totale geschatte emissie van 606 kiloton.
Tabel 86.13 Extrapolatie (verwachting voor N—69 op basis van n=9).

Eenheid per jaar
Totaal volume (nm3)
C02-emissies voor dit volume (kg)

3,21*108
6,06* 108

Eenheid per
contractperiode
9,86*108
1,86*

Gecompenseerd volume (nm3)
‘Gecompenseerde hoeveelheid C02emissies (kg)

1,89* 108

7,21*108

3,57*108

1,36*109

Paglna 85 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Bijlage 7 Productgroep Bedrijfskleding

Stap 1: Longlist
Het maken van de longlist resulteerde in een lijst met 54
aanbestedingen.
Deze longlist is dus gebaseerd op een uitdraai van de database van
TenderNed voor deze productgroep, geselecteerd voor aanbestedingen
in de jaren 2015 en 2016 en vervolgens handmatig uitgedund.
Stap 2: Steekproef
De longlist is handmatig onderverdeeld in subcategorieen. De
onderverdeling in het minimumcriteria-document (versiejanuari 2016) is:
• Kieding, schoeisel, bagageartikelen en accessoires
• Beroepskleding, speciale werkkleding en toebehoren
• Bovenkleding
• Kledingstukken
• Speciale kieding en accessoires
• Schoeisel
• Beschermende en veiligheidskleding
• Persoonlijke en ondersteunende uitrusting
De onderverdeling voor bedrijfskleding is daarom voor dit protocol
vereenvoudigd tot:
-

Tabel 57.1 Subcategorieen productgroep Bedrijfskledmg.

Subcategorieen
Speciale werkkleding zoals
beschermende en veiligheidskleding
Gewone kleding
Schoeisel
Accessoires, zoals riemen
Overig, zoals bepakking

Longl 1st
6

Steekproef
1

29
10
13
1

5
2
2
0

De longlist telt op tot meer dan 54, omdat sommige aanbestedingen
artikelen vragen uit verschillende subcategorieen.
Stap 3: Aanbestedingstekst
Van de tien aanbestedingen uit de steekproef zijn de teksten en
documenten bij de aanbesteding doorgenomen en gescoord op MVI door
twee onderzoekers. Elke aanbesteding is dus twee keer bekeken. Dit
resulteerde in het volgende beeld:
1
Milieu
Circulair
Biobased
Social Return
Sociaal Internationaal

2

I

Eiguur 57.1 MVI-thema ‘S ifl aanbestedingsteksten.
Pagna 86 van 90

3

4

5

6

7

8

9

10

RIVM Rapport 2018-0002

•
•
•
•
•
•
•
•

Drie van de tien aanbestedingen doen niets met MVI.
Vier van de tien aanbestedingen stelt minimumeisen.
De overige drie aanbestedingen steflen strengere eisen en/of
MVI-gunningscriteria.
Daarbij gaan alle aanbestedingen die jets doen met MVI in ieder
geval in op milieuvriendelijke inkopen. Daarbij gaat het unaniem
over het gebruik van schadelijke stoffen.
Twee aanbestedingen stellen eisen aan de gerecyclede content
van de kleding of de verpakking.
Eén aanbesteding gaat in op biobased inkopen.
Twee aanbestedingen vragen initiatief op het gebied van Social
Return.
En zes van de tien aanbestedingen vragen om aandacht voor
Internationale Sociale Arbeidsomstandigheden.

Stap 4: Interactie met de inkopers en contractmanagers
Er is contact gezocht met de inkopers en contractmanagers van de
aanbestedingen waarin MVI was verwerkt. De basisinformatie die is
opgevraagd:
• Wat is er uiteindelijk ingekocht (welke kleding, welke tonnage,
welke materialen?)
• Waren de gevraagde labels (bijvoorbeeld Oko-tex) inderdaad ook
aanwezig?
• Bij circulair: wat is het aandeel gerecycled of hergebruikt
materiaal in het product?
• Bij circulair: wat zijn de afspraken over hergebruik na gebruik
van het product?
• Optioneel bij biologisch katoen: wat is het land van herkomst van
het katoen?
• Bij milieuvriendelijk: is er inzicht in welke schadelijke stoffen zijn
gebruikt in de productie?
Naar aanleiding van deze gesprekken komen een aantal punten naar
voren:
• Voor drie van de aanbestedingen is genoeg informatie verzameld.
Uit de interviews bleek namelijk dat er geen sprake is van
milieuwinst (zie de toelichting hieronder).
• Bij drie van de aanbestedingen bleek het leveren van de
basisinformatie, de aantallen en tonnages van ingekochte
kleding, te lastig.
• Voor één aanbesteding is de basisinformatie wel geleverd.
Op basis van de interviews kan worden geconcludeerd dat:
• Voor gevaarlijke stoffen geldt dat van de MVI-criteria die zijn
opgenomen niet kan worden gezegd dat het leidt tot winst:
o De meeste aanbestedingen verwijzen naar lijsten met
verboden en restricties die voor productie in Europa sowieso al
gelden.
o De inkopers melden unaniem dat elke leverancier altijd
standaard aangeeft dat wordt voldaan aan de eisen met
betrekking tot het gebruik van schadelijke stoffen.
o De inkopers gaven aan dat dit niet wordt gehandhaafd en ook
moeilijk te handhaven is.
Paglna 87 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

•

•
•

o Uit andere projecten over zeer zorgwekkende stoffen in textiel
weten we dat ook leveranciers aangeven dat zij niet zeker
weten welke stoffen er wel en niet in kieding zitten, laat staan
bij de productie gebruikt worden. Dit geldt met name voor
internationale ketens (en dat zijn de meeste). Productieketens
die grotendeels in Europa plaatsvinden (zoals voor een deel
van de wolproducten) zijn hierop een uitzondering. Daarnaast
speelt dat everanciers de stofnamen niet (her)kennen. Als
gevolg wordt aangegeven dat bepaalde stoffen niet in een
product zitten, terwiji ze er wel degelijk in kunnen zitten.
o Twee aanbestedingen vragen, conform het minimumcriteria
document, om een Oko-tex-standaard 100-tabel-certificaat.
Dit certificaat wordt na betaling gegeven aan producten die
voldoen aan een lijst met restricties voor gevaarlijke stoffen.
Deze lijst gaat verder dan de bestaande wet- en regelgeving.
Ervan uitgaande dat dit label valide is, kan van deze eis effect
worden verwacht ten opzichte van de markt.
Voor circulariteit geldt dat de drie aanbestedingen die dit
hebben meegenomen ook daadwerkelijk hebben geresulteerd in
producten met een recycle-element:
o Voor één aanbesteding gaat het om gerecycled content in het
geleverde product. Of de geleverde producten daadwerkelijk
recyclaat bevatten is niet gecontroleerd.
o Voor de andere aanbesteding geldt dat de geleverde producten
ook weer door de leverancier worden ingenomen voor
recycling. Daarnaast bestaat het verpakkingsmateriaal voor
$4% uit gerecycled en hernieuwbaar materiaal. Dat laatste is
voor verpakking in Nederland dagelijkse praktijk. In Nederland
geproduceerd karton bestaat voor 83 tot 90% uit gerecycled
materiaal.
Voor biobased geldt dat het bij navraag ging over biologisch
katoen. Dit is dus niet zozeer biobased winst (00k gewoon katoen
is biobased), maar waarschijnlijk wel milieuwinst (pesticiden
gebruik etc.). Deze eis was geborgd middels het GOTS
certificaat, dat staat voor 100% biologisch katoen.
Voor Social Return geldt dat wat is uitgevraagd ook is beloofd
in het contract.
Voor Sociaal Internationaal geldt dat de uitvraag standaard
door alle leveranciers wordt geaccordeerd. ‘Het is een vinkje dat
iedereen standaard aanvinkt en waar verder niet op wordt
gecontroleerd’ is het signaal dat inkopers teruggaven tijdens het
interview. Daarnaast is het effect van het opnemen van deze
eisen nog niet goed te achterhalen. Mogelijk dat dit verandert
met de nieuwe due-diligence-aanpak.

Stap 5: Kwantificeren

Voor deze productgroep geldt dat basisinformatie zoals tonnage
ingekochte kieding niet voorhanden is. De MVI-winst is daarom ook niet
verder gekwantificeerd dan het percentage van het budget dat is ingezet
om de verschillende MVI-thema’s te stimuleren.

Pagina 88 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

Tabel 87.2 Kwantificatie winst MVI voor de steekp roef over de hele
contra ctperiodes en periodes van afschrifving.

MVI thema
Milieu

Sub-thema
Euro’s inkoop waarin ook wordt
geInvesteerd in milieuwinst

Eenheid
€

Circulair

Euro’s inkoop waarin ook wordt
geInvesteerd in transitie naar
circulaire economie
Euro’s inkoop waarin ook wordt
geInvesteerd in social return

€

Social Return

Sociaal
Internationaal

Euro’s inkoop waarin ook wordt
geInvesteerd in sociaal
i nternationaal

€

Resultaat
2.900.000
3$% van
totaal
1.800.000
24% van
totaal
840.000
11% van
totaal

€

Als de data beschikbaar is, kan het gebruik van gebruikte en biologische
grondstoffen in plaats van nieuwe grondstoffen vertaald worden naar
vermeden impact in termen van klimaatverandering, watergebruik en
landgebruik door middel van conversiefactoren, afgeleid uit bestaande life
cycle inventory-databases, zoals beschikbaar in de ecotool van Modint.
Context
De inkopers die tijdens het onderzoek benaderd zijn, gaven de signalen
over de context van de productgroep en de inkooppraktijk:
De productgroep is heterogeen. Niet alleen is elke inkoop anders,
de alternatieve materialen waartussen gekozen kan worden
verschillen in hoe en waar ze effect hebben op het milieu. De
vraag voor MVI is dus: waar richten we ons op? Katoen heeft
bijvoorbeeld grote impact op water- en pesticidengebruik.
Polyester meer op fossiele-brandstoffengebruik. Wol op
dierenwelzijn.
Grote leveranciers hebben nog weinig opties voor textiel-textiel
circulariteit. Dit komt door de grote kwaliteitsverschillen tussen
ingezamelde kleding. Kleinschalig is hier wel een oplossing voor:
closed /oop-circulatie. Maar voor de grote marktpartijen is dit
(nog) niet interessant. Die werken met enorme volumes en
passen hun productie niet aan voor één batch kleding met
gerecycled content. De grote producenten zijn daarnaast zo
goedkoop dat duurzame alternatieven daar, ook met
gunningskorting, niet tegenop kunnen.
• Veel inkopers zijn tegelijk ook contractmanagers. Het voordeel
hiervan is continuIteit. Het nadeel is dat in de praktijk er zoveel
inkoop is dat contractmanagement erbij inschiet.
• Ketens die zich uitstrekken buiten de grenzen van Europa (de
meeste) zijn niet of nauwelijks te controleren.
• De meeste duurzaamheidsafspraken zijn, zoals een van de
inkopers het verwoordde: ‘blauwe-ogenwerk’.

‘

http://modlnt.nhfecotool/

Pagina 89 van 90

RIVM Rapport 2018-0002

•

De vermeden effecten die met het duurzaam inkopen van
bedrijfskleding gerealiseerd kunnen worden zijn niet gering. Zo
schat CE-Deift in dat een MVI-aanbesteding van de bra ndweer
met biologisch katoen en gerecyled PET kan leiden tot een
vermeden C02-eq.-uitstoot van 160 ton (CE DeIft, 2017). Ook
een studie van RWS over de rol van MVI bij het verduurzamen
van textiel en bedrijfskleding geeft aan dat er enorme winsten te
behalen zijn in termen van onder andere energie en watergebruik
(RWS, 2016).

Referenties
CE DeIft, 2017. Milieuwinst van de inkoop van textiel t.b.v. de
brandweer in kaart. Publicatienummer: 17.2L33 .66. Beschikbaar
via: httis://www.ifv. nI/ink000enmaterieel/Documents/201704-CEDelft-Milieuwjnst-jnkoop-textiel-brandweer. jJdf
RWS, 2016. ECAP European Textiles & Workwear Market The role of
Public Procurement in making textiles circular. Beschikbaar via:
https ://www pia noo. nh/sites/default/files/docu ments/docu ments/eca
pworkwearreport-maart2ol7.pdf
.

Paglna 90 van 90

J

H
4

RWM
De zorg voor morgen begint vandaag