Onderzoek beleidsaanpak
MKB-financieringsmarkt

Projectnummer:
2019.006
Publicatienummer
2019.006-1916
Datum:
Utrecht, 6 november 2019
Auteurs:
Frank Bongers
Marleen Bax (ECE)
Pieter Jan de Boer
Anna Grond
Tessa Groot Beumer
Pim den Hertog
Matthijs Janssen
Peter Roosenboom (RSM)
2

Dialogic

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting ....................................................................... 5
1

2

3

4

5

6

Inleiding ........................................................................................... 13
1.1

Aanleiding van het onderzoek ..................................................................... 13

1.2

Vraagstelling en onderzoeksvragen ............................................................. 13

1.3

Leeswijzer ............................................................................................... 14

Beleidstheorie ................................................................................... 17
2.1

Achtergrond beleidstheorie ........................................................................ 17

2.2

Doelen .................................................................................................... 17

2.3

Interventiegronden in relatie tot knelpunten ................................................ 18

2.4

Overzicht van beleidsrationales .................................................................. 25

Structuur van de financieringsmarkt ................................................. 29
3.1

Introductie MKB-financieringsmarkt ............................................................ 29

3.2

Externe financieringsbehoefte van MKB (vraagzijde) ..................................... 30

3.3

Extern financieringsaanbod MKB (aanbodzijde) ............................................. 34

3.4

Samenvatting marktanalyse ....................................................................... 44

Knelpunten in de financieringsmarkt ................................................ 47
4.1

Knelpunten aan de vraagzijde .................................................................... 47

4.2

Knelpunten op het snijvlak van de vraag- en aanbodzijde .............................. 51

4.3

Knelpunten aan de aanbodzijde .................................................................. 53

4.4

Conclusie ................................................................................................. 57

Analyse van het gevoerde beleid ....................................................... 61
5.1

Overzicht beleidsmix ................................................................................. 61

5.2

Financiële instrumenten: indirect ................................................................ 63

5.3

Financiële instrumenten: direct................................................................... 67

5.4

Financiële instrumenten: Europees en regionaal ........................................... 68

5.5

Toezicht en wet- en regelgeving ................................................................. 72

5.6

Informatievoorziening ............................................................................... 73

5.7

Beoordeling van de Nederlandse beleidsmix ................................................. 75

Bouwstenen voor toekomstig beleid ................................................. 79
6.1

Terugblik: ontwikkelingen en knelpunten MKB-financieringsmarkt ................... 79

6.2

Algemene overwegingen voor toekomstig beleid ........................................... 81

6.3

Centrale discussiepunten voor toekomstig beleid .......................................... 85

6.4

Tot slot .................................................................................................... 91

Bijlage 1.

Begeleidingscommissie ........................................................ 93

Bijlage 2.

Analysekader onderzoek ...................................................... 95

Bijlage 3.

MKB definities van gebruikte bronnen .................................. 99

Bijlage 4.

Gesprekspartners ............................................................... 101

Bijlage 5.

Aanvullende gegevens marktanalyse ................................. 103

Dialogic innovatie ● interactie

3

Bijlage 6.

Fiches beleidsinstrumenten ................................................ 111

Bijlage 7.

Andere garantieregelingen ................................................. 125

Bijlage 8.

Beleidsinstrumentarium ..................................................... 127

Bijlage 9.

Provinciale regelingen ........................................................ 129

4

Dialogic innovatie ● interactie

Managementsamenvatting
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) heeft door Dialogic, Rotterdam
School of Management (RSM) en het Erasmus Centre for Entrepreneurship (ECE) een
onderzoek laten uitvoeren naar de mate waarin de mix aan financieringsinstrumenten en de
beleidsaanpak van het ministerie nog past bij de huidige ontwikkelingen en werking van de
MKB-financieringsmarkt. In deze samenvatting komen aan de orde: structuur van en
ontwikkelingen in de MKB-financieringsmarkt, knelpunten aan de vraag- en aanbodzijde in
deze markt, een beoordeling van de beleidsmix van instrumenten voor deze markt en
bouwstenen voor toekomstig beleid.
Structuur van en ontwikkelingen in de MKB-financieringsmarkt
De markt bestaat vooral uit microbedrijven. De Nederlandse MKB-markt bestaat uit ruim
245.000 bedrijven met meer dan één werkzame persoon. In de Nederlandse MKB-markt valt
het overgrote deel (80%) van de bedrijven onder de categorie microbedrijven. Het klein- en
het middenbedrijf betreffen respectievelijk zestien en vier procent van de totale MKB-markt.
Van alle bedrijven in de Nederlandse MKB-markt is vijf procent een startup en is negen
procent een snelgroeiend bedrijf.
Ongeveer een kwart van het Nederlandse MKB heeft behoefte aan externe
financiering. Van deze ondernemingen valt meer dan de helft tijdens het proces (oriëntatie,
aanvraag, succes) voor financiering af. Microbedrijven, met name startups, ervaren de
meeste problemen om een financieringsbehoefte om te zetten in een succesvolle
financieringsaanvraag.
Bancair krediet is de belangrijkste bron voor externe financiering voor het MKB.
40% van het MKB gebruikt in 2018 een banklening in de aangetrokken financiering. Het
volume van uitstaande bancaire leningen is tussen 2013 en 2016 gedaald, maar na 2016 zijn
zowel het uitstaande volume als de nieuwe verstrekkingen weer gestegen (en dat voor zowel
kleine als grote leningen).
Het belang van niet-bancaire financiering neemt toe. Crowdfunding en Qredits zijn
niet-bancaire financieringsvormen die een aanzienlijke groei doormaken in Nederland. Deze
vormen richten zich voornamelijk op het kleinere segment binnen het MKB. Loan-based is de
meest gebruikte vorm binnen crowdfunding, equity-based blijft klein in Nederland. Bij Qredits
stijgen vooral de microkredieten, de groei van MKB-leningen stagneert. In vergelijking met
andere financieringsvormen zijn crowdfunding en Qredits echter wel klein. Financiering via
leasing en factoring groeit sinds 2013 iedere jaar en bereikt in toenemende mate
microbedrijven.
Het belang van venture capital neemt toe. Ook de investeringen door middel van extern
eigen vermogen stijgen jaarlijks. Venture capital is sinds 2015 aan het groeien binnen
Nederland.
Knelpunten aan de vraagzijde van de markt
Gebrek aan zekerheden en informatiegebreken. Bepaalde groepen binnen het MKB
ervaren meer moeite bij het verkrijgen van externe financiering. Dit geldt onder andere voor
(techno-)startups, omdat dit type bedrijf een beperkt track record kent en onzekere
toekomstperspectieven heeft. Ook scale-ups komen relatief moeilijk aan externe financiering
door de risico’s die verbonden zijn aan schaalvergroting. Daarnaast is het verkrijgen van

Dialogic innovatie ● interactie

5

financiering lastiger bij aanvragers met onvoldoende onderpand of aanvragers uit sterk
conjunctuurgevoelige en seizoengebondenheid sectoren.
Gebrek aan kennis over mogelijkheden, zoekkosten en drempelvrees eigen
vermogen. Hoewel startups over het algemeen meer open staan voor alternatieve
financieringsvormen dan het brede MKB, blijkt dat ook deze groep moeite heeft om overzicht
te krijgen met betrekking tot de mogelijkheden qua financiering en te beoordelen welke
vormen passend zijn. Ook hebben zij vaak niet de financiële middelen om hier hulp bij in te
schakelen. Daarnaast hebben (startende) ondernemers meestal geen voorkeur voor vormen
van kapitaal waarbij zeggenschap gedeeld wordt.
Gebrek aan expertise rondom (digitale) aanvraag. MKB-ondernemers hebben bij het
doen van financieringsaanvragen moeite met het opstellen van een goede, voldoende
onderbouwde business cases. Fintech en de standaardisering en automatisering van
aanvraagprocedures maken dit gebrek aan kennis tot een groeiend probleem. Doordat
ondernemers vaak geen kennis hebben over welke informatie er door algoritmes gebruikt
wordt om een beoordeling op te baseren, hebben ze meer moeite om op deze aanpassing in
te spelen. Digitalisering van aanvragen leidt ook tot minder persoonlijk contact tussen
aanvrager en financier, maar het is niet bekend of dat leidt tot hogere afwijzingspercentages.
Overigens kan digitalisering ook drempels verlagen. Ondernemers kunnen immers bij
meerdere partijen snel een aanvraag indienen. Ook draagt digitalisering bij aan de
vernieuwing van het dienstenaanbod.
Knelpunt op het snijvlak van vraag en aanbod
MKB-adviseurs
hebben
onvoldoende
kennis
over
de
variëteit
aan
financieringsvormen en neigen naar bancaire financiering. In de praktijk schakelt de
ondernemer vaak een adviseur in bij financieringsvragen. Dit vanuit gemak of vanwege
genoemd gebrek aan kennis bij de ondernemer. Naast ondernemers zijn sommige adviseurs
ook niet altijd voldoende in staat een zoektocht naar financiering goed te ondersteunen.
Ondernemers uit het brede MKB door ruilen vanwege administratieve rompslomp niet graag
van bank. Daarnaast ontbreekt bij hen vaak de kennis over alternatieve financieringsvormen
alsmede over wat adviseurs doen en voor hen kunnen betekenen. Hierdoor hebben
(huis)banken een sterke informatiepositie verworven (wat voor hen van cruciaal belang is
om te kunnen bepalen of een financieringsaanvraag gehonoreerd kan worden).
Knelpunten aan de aanbodzijde van de markt
Markt voor bancaire financiering wordt gedomineerd door enkele grootbanken. De
aanbodzijde van de financieringsmarkt wordt gekenmerkt door de concentratie van drie
grootbanken die in het grootste deel van de financiering van het brede MKB voorzien. Dit
bevordert de concurrentie niet. Het MKB heeft hierdoor op het gebied van bancaire
financiering op het eerste gezicht dus weinig keuze. Daarnaast is ten opzichte van bancaire
financiering het aandeel van alternatieve financiering nog beperkt, wat concurrentie aan de
aanbodzijde van de markt tevens onvoldoende bevordert.
Nederland
kent
een
relatief
lage
acceptatiekans
voor
bancaire
financieringsaanvragen. De verwachting om afgewezen te worden, is een reden voor
Nederlandse MKB-ondernemingen om geen financieringsaanvraag te doen. De digitalisering
van het aanvraagproces voor bancair krediet kan vooral voor kleine kredieten leiden tot
minder maatwerk en een hogere inspanning vereisen van ondernemers om de juiste
informatie aan te leveren, waardoor het brede MKB (en daarbinnen vooral het kleiner MKB)
– dat dus nog grotendeels leunt op banken voor externe financiering – lastiger aan
financiering komt.

6

Dialogic innovatie ● interactie

Beperkte regelgeving alternatieve financieringsmarkt. Er is op dit moment een
beperkte mate van toezicht en regelgeving voor de alternatieve financieringsmarkt
(overigens is bancaire kredietverlening aan bedrijven ook weer minder gereguleerd dan
bancaire kredietverlening aan consumenten). Hierdoor zijn (kleine) ondernemers mogelijk
nog niet altijd voldoende beschermd tegen bijvoorbeeld ongewenste uitwassen.
De relatief beperkte beschikbaarheid van pre-seed en venture capital kan
belemmerend werken voor het financieren van bedrijven met een hoger
risicoprofiel. Dat kan ertoe leiden dat innovatieve starters, scale-ups en sterk
conjunctuurgevoelige bedrijven, lastiger aan durfkapitaal kunnen komen. De groep
innovatieve starters en bedrijven die pas op lange termijn rendement behalen vanwege lange
ontwikkeltrajecten en terugverdientijden (zoals bij innovatie op het gebied van
maatschappelijke transities als duurzaamheid) ondervinden aan de aanbodzijde van de
financieringsmarkt nadeel van het ontbreken van een markt specifiek voor de financiering
van grootschalige transities.
Beleidsmix is (noodzakelijkerwijs) gevarieerd, maar dekt niet alle knelpunten af
Voor wat betreft de volumes aan financiering die ‘loskomen’ door de beleidsmix dragen de
garanties als de Borgstelling MKB-Kredieten (BMKB), de Garantie Ondernemingsfinanciering
(GO) en de Groeifaciliteit (GF) het meest bij. De BMKB wordt ingezet bij een dekkingstekort
bij vreemd vermogen, de GF bij een tekort aan buffervermogen en de GO bij een
overschrijding van de concentratielimiet (een grens die gesteld is aan de omvang van
beleggingen in een enkel bedrijf). Deze instrumenten interveniëren zo min mogelijk in de
markt, en kosten de overheid relatief weinig. Fondsparticipaties als indirect instrument
hebben juist geholpen een (niche-)markt te laten ontstaan voor durfkapitaal. Ook de inzet
op intermediaire organisaties als Qredits heeft ervoor gezorgd dat beschikbaar kapitaal
gericht is op de (micro-)financiering van het MKB. Er is dus sprake van een breed
instrumentarium in de zin dat de instrumenten verschillende deelmarkten omvatten.
De meeste regelingen lijken op zichzelf een legitieme rationale te kennen; ze grijpen aan op
reële knelpunten in de markt waarvoor overheidsingrijpen gerechtvaardigd lijkt. Het
overkoepelende beeld dat hierbij ontstaat, is dat het beleid voor spillovers relatief rijk is; er
zijn relatief veel uitgebreide regelingen aanwezig (Vroegefasefinanciering (VFF),
Innovatiekrediet, SEED Capital) die ieder een ander deel van de financieringsketen/-markt
bestrijken. Alleen in de proof-of-concept en preseed-fase kent de beleidsmix weinig
interventie; ondernemers moeten het daar eerder hebben van regionale initiatieven. Ook het
beleid voor instituties lijkt op orde, gegeven de inspanningen die er gedaan worden om meer
aandacht voor durfkapitaal te genereren (TechLeap.nl). Gezien de weerbarstigheid van een
thema als durfcultuur is het inherent lastig om uitspraken te doen over het effect van het
gevoerde beleid. Minder rijk is het beleid voor coördinatie en ontwikkeling van vaardigheden.
Hoewel er allerlei tools en loketten zijn om ondernemers en adviseurs met gebrekkige kennis
van
alle
financieringsvormen
wegwijs
te
maken
in
het
(digitaliserende)
financieringslandschap lijkt dit geen pas te houden met de opkomst van meer en meer
(moeilijk vergelijkbare) alternatieve financieringsbronnen.
De meest zichtbare instrumenten, zeker die van het Ministerie van EZK, hebben betrekking
op relatief specifieke knelpunten. Dit zijn dan vaak problemen in deelmarkten waar de roep
om beleid evident is, zoals bij innovatie-onzekerheden. Daarnaast ligt er een stevig accent
bij het helpen afdekken van financieringstekorten. Het beeld ontstaat hierbij dat
instrumenten als de hierboven genoemde garanties voor een deel het karakter van
gevolgbestrijding hebben: ze bieden compensatie voor risico’s en tekorten, zonder dat ze
structurele oplossingen verschaffen voor de problemen die compensatie nodig maken
(waaronder het gebrek aan financieringsaanbieders die zelf de risico’s willen of kunnen
Dialogic innovatie ● interactie

7

nemen). Een combinatie van drie garantieregelingen die vooral door banken gebruikt worden,
sluit minder goed aan bij de doelstelling dat het financieringsaanbod voor het MKB zich zou
moeten verbreden met niet-bancaire aanbieders. Bovendien worden de grootste risico’s al
afgedekt door de financieringsinstrumenten die expliciet op innovatie en groei georiënteerd
zijn.
Bouwstenen voor toekomstig beleid
Bij bespreking van het toekomstig beleid hanteren we een kader dat knelpunten waarop dat
beleid zich kan richten langs twee dimensies structureert, namelijk in welke mate (1)
knelpunten zich voordoen op de aanbodzijde van de MKB-financieringsmarkt (financiers) en
de vraagzijde (ondernemers); en (2) de financieringsbehoefte speelt bij het brede MKB of bij
een separate groep met een verhoogd risicoprofiel, zoals een innovatieve kopgroep van
startups en groeiers. De combinatie van deze dimensies leidt tot de volgende tabel.
Tabel 1 Ordening van knelpunten naar type MKB en aanbod- en vraagzijde

Aanbodzijde

Financieringsbehoefte
van het ‘brede MKB’

1. Bankenconcentratie kan de
dienstverlening aan of
keuzemogelijkheid van het MKB
verminderen
2. Alternatieve financieringsmarkt
is deels nog in ontwikkeling

Financieringsbehoefte
van de innovatieve
‘kopgroep’

3. Ontbrekende markt voor
financieren transities
4. Weinig pre-seed en VC

Vraagzijde
5. Intermediairmarkt heeft
onvoldoende bekendheid met nietbancaire financieringsvormen
6. Ondernemers te veel gericht op
bancaire financiering

7. Startups hebben onvoldoende
overzicht van
financieringsmogelijkheden
8. Minder voorkeur voor delen
zeggenschap

Dit schema resulteert in acht discussiepunten die voortbouwen op de identificatie van
belangrijkste knelpunten en die in onze ogen centraal dienen te staan in het nadenken over
eventuele beleidsaanpassingen. We lopen de acht discussiepunten systematisch af.
Versterking van het financieringsaanbod voor het brede MKB
1. Aanspreken of verruimen van bankensector om de dienstverlening aan en
keuzemogelijkheden voor het MKB te verbeteren
De concurrentie tussen banken kan worden vergroot door toetreding van nieuwe Nederlandse
banken of het stimuleren van volwaardige concurrentie van buitenlandse banken bijvoorbeeld
door de vervolmaking van de bankenunie. De speelruimte die op dit punt bestaat, betreft
hooguit het versoepelen van voorwaarden waaraan banken moeten voldoen, maar met de
ervaringen van de financiële crisis nog vers in het geheugen is voorzichtigheid op dat punt
geboden. Er bestaat een spanning tussen het waarborgen van een stabiele financiële sector
(alhoewel een divers landschap ook bijdraagt aan stabiliteit) en het vermijden van
toetredingsbarrières. De financiering van het MKB kan ook gestimuleerd worden door het
opleggen van kredietrichtlijnen (zoals dat een bank minimaal x% van de balans aan het MKB
moet uitlenen).
Het is ook mogelijk beleid te richten op het gedrag van de spelers die al aanwezig zijn. De
bankensector heeft deze handschoen zelf opgepakt door een gedragscode voor kleinzakelijke

8

Dialogic innovatie ● interactie

financiering te formuleren. Indien de ingezette zelfregulering onvoldoende blijkt te werken
kan de overheid overwegen om banken expliciet aan te spreken en zelfs te sturen op meer
dienstverlening voor het MKB. Dit laatste zou in grote mate een politieke aangelegenheid
zijn. Voor de overheid liggen er hier ook enkele aangrijpingspunten. Zo kan de overheid
inzetten op het verlagen van overstapkosten tussen banken, bijvoorbeeld door het
makkelijker te maken voor ondernemers om een rekeningnummer te behouden wanneer
men naar een andere bank overstapt (zoals dat ook mogelijk is met mobiele
telefoonnummers).
2. Stimuleren van zelfregulering niet-bancaire financiers gericht op bescherming van
aanvragers
Vooral bij de groei van niet-bancaire financiering doet zich de vraag voor in welke mate de
overheid nu al aanvullend regulerend moet optreden om de aanvrager te beschermen (en
waaruit deze aanvulling moet bestaan en - gezien de diversiteit van de markt - op welke
vormen van niet-bancaire financiering deze zich moet richten). Tegelijkertijd hebben we hier
ook te maken met een markt in ontwikkeling waar innovatieve vormen van financiering
uitgerold worden. Er is ook een maatschappelijk belang om deze opkomende en innovatieve
markten een duwtje in de rug te geven. Een overdaad aan regelgeving en toezicht kan deze
innovatieve ontwikkelingen te vroeg in de kiem smoren. Daarbij moet worden gesteld dat
regelgeving niet noodzakelijk belemmerend werkt. Wanneer een kredietaanvrager immers
weet dat er wettelijke bescherming bestaat, bijvoorbeeld via het sterker expliciteren en
eventueel nog meer wettelijk verankeren van zorgplicht, kan deze juist eerder geneigd zijn
alternatieve financieringsvormen op te zoeken en dat stimuleert deze markt juist. Een
centraal begrip hier is dus vertrouwen (en in welke mate meer regulering en toezicht leiden
tot meer vertrouwen in de verschillende financieringsvormen).
Een stap die de overheid (in dit geval het Ministerie van EZK) kan zetten, is het stimuleren
van lichtere vormen van zelfregulering in de vorm van bijvoorbeeld gedragscodes. EZK kan
wellicht eerder stimuleren dat betrokken partijen kennis delen over bijvoorbeeld
gedragscodes, richtlijnen en good practices. Afhankelijk van het functioneren van
zelfregulering in de verschillende deelmarkten kan bekeken worden in welke mate
aanvullende wetgeving en toezicht gewenst zijn. Het is dus vooral zaak om ontwikkelingen
in deze markten goed te monitoren, de kennis aan de zijde van de overheid over deze
(nieuwe) markten actueel te houden en om na te gaan of er specifieke doelgroepen zijn die
extra aandacht vragen.
Versterking van financieringsaanbod voor het innovatieve MKB
3. Maatschappelijke transities verleggen accenten in financiering
Een grootschalige ontwikkeling betreft de maatschappelijke transities waar Nederland voor
staat, onder meer op het gebied van energie, duurzaamheid, digitalisering en mobiliteit. Deze
transities zullen voor een deel moeten steunen op innovaties die voortkomen uit nieuwe
bedrijvigheid, bijvoorbeeld vanuit startups. Financiers zullen mogelijk eerder gaan kiezen
voor bedrijven die in ‘winnende’ sectoren actief zijn, oftewel de sectoren en
innovatiegebieden die aansluiten bij de transitiepaden die zullen ontstaan. Mocht dit
onvoldoende gebeuren, dan kan de overheid overwegen om een deel van het MKBfinancieringsbeleid te koppelen aan het missie-georiënteerde innovatiebeleid. Overigens zal
de overheid via Invest-NL gaan investeren in bedrijvigheid om deze maatschappelijke
transities te stimuleren.
Meer specifiek kan het beleid zich dan richten op het MKB dat bijvoorbeeld werkt aan
innovaties die nog onvoldoende rijp zijn voor het aantrekken van private financiering, en die
wel relevant zijn binnen het kader van het vormgeven van een maatschappelijke transitie.
Dialogic innovatie ● interactie

9

Een optie is dat bedrijven die actief zijn in bepaalde transitietrajecten, bijvoorbeeld op
specifieke duurzame technologieën in een pre-commercieel stadium, een lagere rente betalen
over de gewenste financiering (vergelijkbaar met de nationale hypotheekgarantie) of gebruik
kunnen maken van voor financiers (bancair én niet-bancair) gunstige garantiestellingen
(denk aan de Groeifaciliteit).
4. Doorontwikkeling van markt voor durfkapitaal
In het bijzonder de markt voor durfkapitaal blijkt lastig voor ondernemers die bijvoorbeeld
kleine of juist hele grote tickets nodig hebben. Een gunstige conjunctuur - zoals momenteel
- leidt tot een betere beschikbaarheid van durfkapitaal, maar dat kan bij een economische
teruggang weer een probleem worden. Zeker wanneer de beschikbaarheid van durfkapitaal
vooral afhankelijk blijft van VC-fondsen en er niet een meer gevarieerde groep van
aanbieders ontstaat (bijvoorbeeld institutionele beleggers of particulieren), is het van belang
het huidig instrumentarium minimaal op peil te houden.
De beschikbaarheid van durfkapitaal kan bijvoorbeeld worden vergroot door het voor
particulieren aantrekkelijk te maken om leningen te verstrekken aan - of participaties te
nemen in - kleine bedrijven. Dit sluit ook aan de groeiende behoefte aan microfinanciering.
Nadeel hiervan is wel dat particulieren alleen middelen verstrekken (en niet de kennis die
durfinvesteerders inbrengen). Ondernemers zouden ook meer open kunnen staan voor
durfkapitaal (zie punt 8).
Versterking van de financieringsaanvragen vanuit het brede MKB
5. Versteviging en/of aanvulling van de adviesmarkt
Mede als gevolg van reorganisatie bij de banken is door de uitstroom die dat tot gevolg had
het aantal zelfstandig adviseurs MKB-financiering sterk toegenomen (veel adviseurs die aan
banken waren verbonden zijn voor zichzelf begonnen). Accountants begeven zich ook steeds
meer op dit pad, al blijkt dat MKB-accountants vaak onvoldoende kennis hebben wat betreft
de verschillende financieringsvormen en overheidsregelingen en daardoor vaak onvoldoende
in staat zijn om ondernemers te adviseren. Zowel ondernemers als aanbieders van
financiering hebben moeite om de kwaliteit van adviseurs in te schatten. Dit roept de vraag
op of er meer duidelijkheid gegeven moet worden over deze kwaliteit, zodat MKBondernemingen beter kunnen inschatten wanneer ze er goed aan doen hier gebruik van te
maken. Een hele andere optie is om vanuit andere lagen uit de financieringsmarkt tot betere
advisering te komen. Hierbij kan gedacht worden aan initiatieven waarbij financiers samen
een financieringsaanvraag behandelen, om vervolgens te bekijken welke oplossing (of
combinatie van oplossingen) het meest passend is. Ook vanuit de overheid kunnen
aanvullende activiteiten ontplooid worden om de adviesmarkt te versterken, bijvoorbeeld
door de branche te ondersteunen met het ontwikkelen van digitale tools of certificering.
6. Informatiepositie van ondernemers versterken
Om processen als kredietbeoordeling daadwerkelijk te bespoedigen helpt het als
ondernemers niet bij elke potentiële financier een bewerkelijk traject van informatie
verstrekken moeten doorlopen. Een oplossing is het invoeren van gestandaardiseerde
manieren om gebruikelijke bedrijfsinformatie (bijvoorbeeld jaarcijfers) te rapporteren, zoals
Standard Business Reporting (SBR). Dit wordt momenteel op steeds meer plekken toegepast
(ook door de overheid zelf in haar interactie met het bedrijfsleven), zodat bedrijven een
lagere administratieve druk ervaren en eenvoudiger meerdere financieringsmogelijkheden
kunnen verkennen. Een grotere adoptie van SBR door ondernemers en intermediaire partijen
zoals accountants draagt bij aan een betere risico-inschatting en verlaging van de tijd en
kosten van kredietbeoordeling.

10

Dialogic innovatie ● interactie

Daarnaast kan het instellen van een voor financiers toegankelijk kredietregister een manier
zijn om ook transparant te maken welke kredieten een bepaald bedrijf al heeft lopen en
eventueel hoe het met de huidige kredietwaardigheid is gesteld. Een kredietregister kan
vooral werken doordat nieuwe toetreders een kredietbeoordelingsmodel kunnen gaan
bouwen op basis van de marktgegevens over leningen. Ervaring in het buitenland leert wel
dat het inrichten van een kredietregister een tijdrovend en kostbaar proces is. Een mogelijk
nadeel is dat kredietverstrekkers onterecht kunnen dreigen met een negatieve
kredietregistratie bij problemen met betalingen.
Ten eerste kan de overheid stimuleren dat ook MKB-ondernemers en intermediaire partijen
beter aangesloten zijn op SBR en er ook gebruik van gaan maken. Tegelijkertijd kan in
samenwerking met alle betrokkenen de hoeveelheid en kwaliteit van de data in SBR
verbeterd worden. Met Anacredit als rapportage-instrument van de ECB voor banken over
kredieten ontstaat de mogelijkheid tot uitbouw tot een kredietregister. Het betekent een
extra informatiebron voor financiers, maar mogelijk komt een kleinere stap (bijvoorbeeld
inrichting van een pandrechtregister of de verdere ontwikkeling van SBR) meer tegemoet
aan hun informatiebehoefte. Ook kunnen andere initiatieven (denk aan de Europese PSD2,
de nieuwe Europese wet (richtlijn) voor het betalingsverkeer van consumenten en bedrijven
of de inrichting van een pandrechtregister) ertoe leiden dat financiers over informatie kunnen
beschikken zonder dat daarvoor een kredietregister voor nodig is. Het Ministerie van EZK zou
dan vooral ondernemers kunnen informeren over (de gevolgen van) PSD2.
Versterking van de aanvragen vanuit het innovatieve MKB
7. Ondersteuning van startups
Bij gebrek aan tijd en middelen kan het voor startups lastig zijn om een beroep te doen op
private ondersteuning die in de markt voorhanden is bij het vinden van een passende
financiering. Voor de (startende) ondernemer is het aanvragen van financiering ook geen
activiteit die met grote regelmaat terugkomt, dus de kennis daarover zal ook niet altijd upto-date zijn. In toekomstig beleid kan overwogen worden hoe deze startups beter te
ondersteunen bij hun zoektocht naar financiering. Dat kan bijvoorbeeld, zoals eerder
genoemd, via het versterken van de publieke infrastructuur hieromtrent (RVO, Invest-NL,
TechLeap.nl, etc.), of het verstevigen van de adviesmarkt en het verbeteren van de
informatiepositie van ondernemers. De ondersteuning kan zich echter niet alleen richten op
het verkennen en verrichten van financieringsaanvragen, maar vooral ook op de
bedrijfsvoering in de breedte, zodat de kans dat de financiering in een ‘investment ready’
bedrijf belandt vergroot wordt. Vooral de ervaring van voormalige of collega-ondernemers
kan hier van grote betekenis zijn (naast de financieringsexpertise van MKB-adviseurs).
8. Aansturen op gedragsverandering rondom extern eigen vermogen
Ondernemers geven vaak voorkeur aan financieringsvormen die geen invloed hebben op
eigendomsverhoudingen in een onderneming. Dat betekent bijvoorbeeld dat startende
ondernemers minder geneigd zijn om participaties van durfkapitaalinvesteerders in hun
bedrijf (extern eigen vermogen) te accepteren, terwijl dit vaak wel het type investeringen
zijn die fondsen willen doen. Bereidheid en bekendheid op dit vlak vergroten, kan door
startups actief te begeleiden bij het oriënteren op financieringsmogelijkheden. Het is echter
de vraag in welke mate een eventuele gedragsverandering hier een publieke taak is, of dat
er andere mogelijkheden zijn om een meer positieve houding van (startende) ondernemers
over extern eigen vermogen in de onderneming te bewerkstelligen (onderwijs, meer
informatieverstrekking over de voor- en nadelen, etc.).

Dialogic innovatie ● interactie

11

1 Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven we de aanleiding van het onderzoek naar de werking van de
MKB-financieringsmarkt en de rol van de overheid (paragraaf 1.1). Vervolgens behandelen
we de vraagstelling en onderzoeksvragen van dit onderzoek op hoofdlijnen (paragraaf 1.2).
We sluiten dit hoofdstuk af met een leeswijzer (paragraaf 1.3).

1.1 Aanleiding van het onderzoek
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) heeft door Dialogic, Rotterdam
School of Management (RSM) en het Erasmus Centre for Entrepreneurship (ECE) een
onderzoek laten uitvoeren naar de mate waarin de mix aan financieringsinstrumenten en de
beleidsaanpak van het ministerie nog past bij de huidige ontwikkelingen en werking van de
MKB-financieringsmarkt. Daartoe is de afgelopen jaren een aantal evaluaties uitgevoerd naar
het doelgroepenbereik, de doeltreffendheid en de doelmatigheid van de afzonderlijke
beleidsinstrumenten gericht op de MKB financieringsmarkt. De staatssecretaris heeft de
Tweede Kamer hierover in februari 2019 geïnformeerd. In de Kamerbrief werd dit onderzoek
reeds aangekondigd.1
In het onderzoek ligt de nadruk op een beschrijving van de werking van de MKBfinancieringsmarkt, de ontwikkelingen daarbij en de doeltreffendheid en doelmatigheid van
de beleidsmix en -aanpak. Het gaat dus vooral om de vraag of de gehanteerde beleidsmix
nog past en toekomstbestendig is. Het ministerie wenst op deze manier zijn kennis te
vergroten.
Daarnaast zijn er ook enkele kamertoezeggingen gedaan waar het onderzoek aan zal
bijdragen:
1. Naar aanleiding van de motie Paternotte is door de minister toegezegd dat “een
bredere analyse van alle EZK-financieringsregelingen in de loop van 2018 wordt
gestart. Hierin wordt ook bezien in hoeverre de regelingen nog goed aansluiten op
de huidige MKB- financieringsmarkt, gegeven de transitie die gaande is naar meer
alternatieve financiering”.
2. Ook is toegezegd in het MKB-actieplan: “Om de professionaliteit en de bescherming
van investeerders en ondernemers te vergroten start het Kabinet dit jaar onderzoek
naar de werking van de markt van (alternatieve) financiering. Hierin wordt ook
meegenomen hoe zelfregulering kan worden verbeterd”.
Het onderzoek vond plaats in de periode februari – juli 2019 en werd begeleid door een
begeleidingscommissie (zie Bijlage 1).

1.2 Vraagstelling en onderzoeksvragen
De vraagstelling van het onderzoek luidt als volgt:
Voorziet het overheidsbeleid, specifiek het EZK MKB financieringsbeleid en het samenspel
van de diverse instrumenten, nog steeds in het effectief wegnemen van de knelpunten op de
kapitaalmarkt die de beschikbaarheid van passende financieringsarrangementen voor
ondernemingen belemmeren en waarin de markt zelf niet voorziet?

1

Ministerie van EZK, Financieringsmonitor en evaluaties diverse financieringsinstrumenten, Brief aan de
Tweede Kamer, 4 februari 2019.

Dialogic innovatie ● interactie

13

Onderstaande onderzoeksvragen vormen een leidraad voor het beantwoorden van de
hoofdvraag:
1.

Hoe ziet de marktstructuur eruit en wat zijn ontwikkelingen daarin?

2.

Wat zijn gedragingen van de verschillende partijen op de markt en wat zijn
onderlinge relaties? Welke knelpunten zijn er op de markt, en wat zijn markt-,
systeem-, transformatie- en overheidsfalen?

3.

Hoe positioneren nieuwe aanbieders van financiering zich ten opzichte van
traditionele aanbieders van financiering?

4.

Wat is het marktresultaat? Is er voldoende financiering beschikbaar voor
ondernemers tegen een marktconforme prijs?

5.

Hoe ziet het overheidsingrijpen op de markt voor MKB-financiering eruit?

6.

Welke (conjuncturele en structurele) trends, ontwikkelingen en transities zien we in
de MKB financieringsmarkt?

7.

Is er een (tijdelijke) rol voor de overheid bij deze transitie op de MKBfinancieringsmarkt en zo ja welke?

8.

Wat zijn relevante ontwikkelingen (zowel op de markt als bij het overheidsgrijpen)
in andere vergelijkbare Europese landen, hoe verschillen die t.o.v. Nederland?

9.

In internationaal vergelijkbare studies scoort Nederland vaak slechter op het gebied
van financiering. Wat is hier een verklaring voor? Wat zijn de grootste verschillen
tussen de financieringsmarkt in Nederland en landen met vergelijkbare economieën
(die hoger scoren)?

10. Is het huidige beleid nog passend gegeven eventuele knelpunten? Is de huidige
beleidsaanpak en -mix nog doeltreffend (of “toekomstbestendig”) gezien de
geïdentificeerde trends en ontwikkelingen?
De beantwoording van de onderzoeksvragen levert een feitelijke analyse op die input geeft
voor het ontwikkelen van een toekomstvisie op de MKB-financieringsmarkt. Het onderzoek
heeft daarmee vooral een beschrijvend karakter. Op sommige plekken in het rapport doen
we wel een uitspraak of bepaalde instituties (overheid, markt) een rol op kunnen oppakken,
maar die rol gaat soms verder dan hun huidige (wettelijke) taken en verantwoordelijkheden.
In deze studie zijn de volgende methoden (gecombineerd) ingezet: Kwalitatieve en
kwantitatieve deskstudie, portfolio-analyse van de beleidsmix van (EZK-)instrumenten
gericht op de MKB-financieringsmarkt en interviews met een brede groep van betrokkenen
bij deze markt (onder meer met financiers, adviseurs, koepelorganisaties, toezichthouders,
beleidsmakers, uitvoerende instanties en experts). In juli 2019 zijn er drie expertsessies
georganiseerd met enkele tientallen vertegenwoordigers uit de MKB-financieringsmarkt (en
enkele verhinderden zijn nog apart geïnterviewd). Hoewel deze sessies formeel geen
onderdeel uitmaakten van dit onderzoek zijn enkele inzichten uit deze sessies wel verwerkt
in het rapportdeel over toekomstig beleid. Zie Bijlage 2 voor een uitgebreide beschrijving
van het analysekader en de gebruikte onderzoeksmethoden.

1.3 Leeswijzer
In het volgend hoofdstuk beschrijven we de beleidstheorie voor MKB-financieringsmarktbeleid. Het resultaat is een overzicht van interventiegronden (en daarmee geassocieerde
knelpunten) die overheidsingrijpen in deze markt legitimeren. In hoofdstuk 3 schetsen we
de structuur van de MKB-financieringsmarkt en staan we stil bij de belangrijkste
ontwikkelingen in deze markt. Hoofdstuk 4 behandelt knelpunten die zich voordoen (op het

14

Dialogic innovatie ● interactie

snijvlak van) de vraag- en aanbodzijde van MKB-financiering. Waar mogelijk en relevant
maken we een uitstap naar het buitenland. Hoofdstuk 5 analyseert het gevoerde beleid van
de overheid in de MKB-financieringsmarkt. Het gaat daarbij zowel om het EZKinstrumentarium en andere overheden en instrumenten die ingrijpen op deze markt. Het
hoofdstuk bevat een synthese waarin beoordeeld wordt in welke mate de huidige mix aan
instrumenten voldoet om (toekomstige) knelpunten in de MKB-financieringsmarkt te
verminderen. In hoofdstuk 6 bespreken we een aantal aanknopingspunten voor toekomstig
beleid van de overheid gericht op de MKB-financieringsmarkt.

Dialogic innovatie ● interactie

15

2 Beleidstheorie
Dit hoofdstuk beschrijft de beleidstheorie voor MKB-financieringsmarktbeleid. Het resultaat
is een overzicht van interventiegronden (en daarmee geassocieerde knelpunten) die
overheidsingrijpen kunnen legitimeren.

2.1 Achtergrond beleidstheorie
De noodzaak van het voeren van beleid op een bepaald thema (in dit geval de MKBfinancieringsmarkt) is afhankelijk van:
•
De doelen van het beleid; welke ambities liggen er voor het thema in kwestie?
•
De knelpunten die verhinderen dat de doelen niet ‘vanzelf’ gehaald worden.
•
De interventiegronden die aangeven in welke omstandigheden overheidsingrijpen
(beleid om knelpunten te verhelpen) gelegitimeerd kan zijn.
Op alle drie de fronten kunnen door de tijd heen ontwikkelingen optreden. Het is mogelijk
dat beleidsmakers (of de politiek) gaandeweg andere ideeën hebben over hoe een goed
functionerende MKB-financieringsmarkt eruitziet. In hoeverre er knelpunten optreden, kan
door de tijd veranderen door onder meer het toetreden van nieuwe spelers, nieuwe
technologische mogelijkheden om financiering aan te trekken alsook conjuncturele
ontwikkelingen. Tenslotte kunnen er zelfs op het punt van legitimiteit verschuivingen
optreden in de perspectieven die aangeven wanneer overheidsinterventie gewenst is. Dit is
terug te zien in het ontstaan van ‘missie-’ en transformatie-georiënteerde perspectieven op
de rol van de overheid.
Het samenspel van bovenstaande drie muterende factoren vormt de beleidsrationale voor
het gevoerde beleid, oftewel de beargumenteerde verklaring van hoe interventies
(individueel en samen) knelpunten verhelpen die de beoogde doelen in de weg staan. In dit
hoofdstuk bespreken we eerst welke doelen er in het MKB-financieringsmarktbeleid centraal
staan. Vervolgens staan we stil bij verschillende theoretische perspectieven op
interventiegronden. Daarbij komt ook steeds aan bod welke concrete knelpunten ervoor
kunnen zorgen dat een specifiek soort interventiegrond aan de orde is.

2.2 Doelen
Het is in het publieke belang dat er een financieringsmarkt is die MKB-ondernemers met
‘kwalitatief goede financieringsaanvragen’ in staat stelt om geld aan te trekken waarmee ze
hun bedrijfsvoering en eventuele groei of innovatie kunnen financieren. Om tot een goed
ontwikkelde financieringsmarkt te komen zijn drie dingen tegelijkertijd nodig: goede ideeën,
geld, en infrastructuur (o.a. intermediairs). Het voortbrengen van goede ideeën is in
belangrijke mate onderwerp van beleid dat zich richt op het ondersteunen van onderzoek,
innovatie en ontwikkeling. Financieringsmarktbeleid gaat over geld en infrastructuur, en in
het bijzonder de allocatie van geld via een daarop toegespitste infrastructuur. Die allocatie
dient zo efficiënt mogelijk te verlopen, in de zin dat schaars kapitaal bij voorkeur verstrekt
wordt aan de beste ideeën (zelfs in tijden dat het met die schaarste relatief wel meevalt).
Dat gebeurt doorgaans alleen als de risico’s van die ideeën correct geprijsd worden, en als
er voldoende mogelijkheden zijn voor ondernemers (met goede ideeën) en financiers om
elkaar te vinden. Tevens is van belang dat ondernemers en financiers vervolgens in staat zijn
om financieringsaanvragen en –proposities op een doeltreffende en efficiënte manier te
beoordelen, zodat er zo min mogelijk sprake is van onterechte afwijzingen, onterechte
toekenningen, of zelfs het uitblijven van aanvragen.
Dialogic innovatie ● interactie

17

De gewenste uiteindelijke situatie is een “goed functionerende financieringsmarkt voor MKBondernemingen”. Daarbij heeft de kwalificatie ‘goed’ niet alleen betrekking op de
aanwezigheid en kwaliteit van middelen en allocatiemechanismen, maar ook op
karakteristieken als stabiliteit, openheid, toegankelijkheid en diversiteit van de
financieringsmarkt. Het doel van het beleid is het realiseren van de boogde situatie. Dit vergt
interventie op het moment dat er knelpunten optreden in het alloceren van middelen.

2.3 Interventiegronden in relatie tot knelpunten
Voor het tot stand komen van vermogenstransacties moet er zich op de eerste plaats een
markt vormen voor het voorzien in financiering. De vraagkant op deze markt kan onder druk
staan door bijvoorbeeld ingrijpende conjuncturele ontwikkelingen (waardoor MKBondernemers minder groeifinanciering zoeken, of beschikken over minder onderpand), terwijl
de aanbodkant weer onderhevig is aan nationale en internationale regelgeving die de
mogelijkheden voor het verstrekken van financiering beïnvloedt (bijvoorbeeld strengere
kredietverlening vanwege voorzichtigheid ingegeven door Basel III 2 , of eenvoudiger
aanvraagprocedures als gevolg van data-gerelateerde regelgeving als PSD23). Bovendien
ontwikkelt de aanbodkant zich via - en onder invloed van - technologische ontwikkelingen
zoals Fintech 4 , al dan niet gepaard met de opkomst van nieuwe toetreders. Binnen die
bredere kaders kan het vervolgens ook nog gebeuren dat de aanwezige vraag- en
aanbodkant elkaar lastig weten te vinden, dat ze moeite hebben met het formuleren en
beoordelen van financieringsaanvragen, of dat bedrijven te veel een voorkeur hebben voor
vreemd dan wel eigen vermogen. Deze paragraaf bespreekt beknopt maar systematisch
welke uiteenlopende theoretische perspectieven inzichtelijk maken hoe het functioneren van
de financieringsmarkt in het geding kan komen.
Marktperspectief
De meeste inzichten over interventiegronden voor financieringsmarktbeleid zijn ontleend aan
het marktperspectief afkomstig uit de economische literatuur. Hierin worden normaliter vijf

2 Basel III is Europese wetgeving met als doel de financiële gezondheid van banken te waarborgen. Basel

III bestaat in de basis uit een viertal (voor banken zeer impactvolle) maatregelen: (1) een verhoging
van het Tier-1 ratio (kernvermogen uitgedrukt als percentage van het vreemd vermogen) naar 7%; (2)
invoering van een maximum op de ‘leverage-ratio’ (verhouding geleend vermogen / eigen vermogen);
(3) invoering van contra-cyclische kapitaalbuffers; en (4) invoering van liquiditeitsratio's. Bron:
https://www.banken.nl/bibliotheek/basel-III.
3 PSD2 is de herziene versie van de Payment Services Directive (2007). Dit is de Europese wet (richtlijn)

voor het betalingsverkeer van consumenten en bedrijven. PSD2 regelt: (1) de rechten en plichten van
vrijwel elke partij in het girale betalingsverkeer, consument, bedrijf, bank of betaalinstelling; (2) de
voorwaarden rond betaaltransacties en de informatie die de gebruiker daarover kan krijgen; en (3) wie
als betaalinstelling mag optreden, de toelating van zo’n partij en het toezicht daarop (bron:
https://www.dnb.nl/betalingsverkeer/psd2/index.jsp#).
4 Fintech

(samentrekking van financieel en technologie) is de verzamelnaam voor (technologische)

innovaties in de financiële dienstverlening. Doorgaans vallen zowel de financiële en innovatieve
producten en diensten onder deze definitie als de bedrijven die deze producten en diensten aanbieden
(vaak nieuwe spelers als startups).

18

Dialogic innovatie ● interactie

soorten marktfalen onderscheiden, die ieder een andere verklaring bieden voor waarom de
maatschappelijk gewenste allocatie van kapitaal belemmerd zou kunnen worden.5
Informatie-asymmetrie (‘informatiescheefheid’)
Een inherent probleem bij financieringstransacties is dat de vermogensverstrekker niet over
dezelfde informatie beschikt als de ondernemer die een externe financieringsbehoefte heeft.
Potentiële financiers hebben weliswaar het voordeel dat ze aanvragers kunnen vergelijken
met andere klanten, maar ze zijn mogelijk beperkt in de mate waarin ze een oordeel kunnen
vellen over de financiële positie van een afzonderlijke onderneming: ze hebben mogelijk niet
alle gegevens die hiervoor relevant zijn, en waarschijnlijk ook niet de middelen (tijd, geld)
om die allemaal te verwerken. Dit zou er toe kunnen leiden dat financiers hun condities
bijstellen naar pessimistische inschattingen, wat weer tot gevolg kan hebben dat de
resulterende ‘duurdere’ producten niet meer worden afgenomen door ondernemers die er
wel baat bij zouden kunnen hebben. In dit geval is er sprake van ‘adverse selectie’. Ook na
de financieringsbeslissing zijn er potentiële problemen inzake informatie-asymmetrie. De
ondernemer kan de financier bewust een mooiere voorstelling van zaken geven (in dat geval
is er sprake van ‘moral hazard’), maar ook bij wederzijds goede bedoelingen is het mogelijk
dat financiers niet te allen tijde goed kunnen inschatten hoe groot de kans is dat hun lening
of investering goed gaat uitpakken. Dit is feitelijk een principaal-agent probleem.
De ondernemer kan na het aantrekken financiering ook worden geconfronteerd met huidige
financiers die alleen tegen ongunstiger voorwaarden of helemaal niet bereid zijn om
toekomstige financiering te verstrekken. Hierdoor zou de verdere ontwikkeling van de
onderneming in het geding kunnen komen (het zogeheten ‘hold up’-probleem) 6 . Als
ondernemingen beperkt zijn in hun mogelijkheden om nieuwe financiers aan te spreken kan
dit betekenen dat de onderneming minder snel kan groeien of in het ergste geval moet
worden beëindigd. In het geval van bancaire financiering kan het ‘hold up’-probleem
gedeeltelijk worden aangepakt via bijvoorbeeld kredietregisters of andere (deels) openbare
informatiebronnen waarmee ook andere financiers kunnen beschikken over financiële
informatie over een onderneming, voor zover de wet- en regelgeving het delen van informatie
tussen banken toestaat (en ondernemers hier mee instemmen). Zolang banken via hun
kantoren intensief persoonlijk contact onderhouden met een onderneming beschikken zij
echter naast betalingsverkeerdata ook over ‘zachtere’ informatie die niet in kredietregisters
staat. Dit kan gaan over zaken als ondernemerskwaliteiten en investeringsstrategieën.
Hiermee houden huisbanken een informatievoorsprong. Deze informatievoorsprong is echter
aan het teruglopen nu banken, als gevolg van herstructureringen gericht op schaalvoordelen,
steeds minder lokale regiokantoren handhaven. Dit gaat gepaard gaat met de introductie van
gestandaardiseerde systemen voor beoordeling en verstrekken van kredieten. Om banken
maar ook andere financiers in staat te stellen om tot een goede beoordeling van de
financieringsaanvraag te komen is het voor MKB-bedrijven van groot belang hiertoe de juiste
benodigde gegevens aan te leveren omdat ze anders het risico lopen in een hogere
risicoklasse te worden ingedeeld dan waartoe ze eigenlijk of in het ergste geval hun
financieringsaanvraag niet of maar gedeeltelijk gehonoreerd zien.

5 Voor een bespreking van marktfalen in relatie tot MKB-financiering in Nederland, zie ook: SER (2014),

Verbreding en versterking financiering MKB. Advies aan de ministers van Economische Zaken en
Financiën, oktober 2014.
6 Boot & Schmeits (2004). Imperfecties in de vermogensmarkt en overheidsbeleid. In: “Innovatie in

Nederland – De markt draalt en de overheid faalt”. KVS.

Dialogic innovatie ● interactie

19

Informatieproblemen zijn doorgaans groter bij kleine bedrijven, die minder expertise en
mogelijk ook minder gegevens zullen hebben om transparant te maken hoe ze ervoor staan,
en die onvoldoende ervaring hebben om te laten zien of de ondernemers beschikken over de
juiste eigenschappen. Jonge, snelgroeiende en innovatieve bedrijven ontlenen hun waarde
aan toekomstige groeimogelijkheden, en minder aan bestaande reserves en onderpand of
opgebouwde expertise. Een groter gedeelte van de toekomstige kasstromen van deze
bedrijven is omgeven door meer onzekerheid. Dit maakt dergelijke bedrijven voor
buitenstaanders moeilijker te waarderen en maakt het lastiger om risico’s juist te beprijzen.
Daarnaast is het voor die groep vaak ook lastiger om zelf goed in te schatten wat voor soort
financiering ze het beste kunnen aantrekken (tegen welke voorwaarden), en om accuraat
inzicht te geven wat hier voor de financier tegenover staat. Naarmate MKB-ondernemers en
financiers een beperkter beeld hebben van wat ze elkaar kunnen bieden neemt de kans toe
dat er suboptimale transacties plaatsvinden, of dat gewenste transacties zelfs uitblijven.
Coördinatiefalen
Er is sprake van coördinatiefalen wanneer partijen als ondernemers en financiers elkaar
vanwege hoge zoek- en transactiekosten niet goed weten te vinden. Bij zoekkosten gaat het
om de tijd en energie die MKB-ondernemers moeten steken in het inzicht verkrijgen in welke
financieringsopties en bijbehorende voorwaarden er überhaupt zijn. Dergelijke zoekkosten
zijn gedeeltelijk op te vangen door gebruik te maken van intermediairs die
financieringsadvies verschaffen. Ook dan geldt dat MKB-ondernemers wel weer in staat
moeten zijn - qua kennis en middelen - om zo’n adviseur in te schakelen (en dat ze daar
überhaupt het belang van inzien). Voor de financiers bestaan zoekkosten onder meer uit het
screenen van de positie (bijvoorbeeld kredietwaardigheid) van een aankloppende
ondernemer, om zo zelf niet de dupe te worden van het adverse selectieprobleem. Doordat
huisbanken zoals hierboven beschreven inzicht hebben in het betalingsverkeer van
ondernemingen beschikken zij over een relatief nauwkeurig beeld van de onderneming.
Wanneer de onderneming middelen wil verkrijgen van een andere financier doet zich het
probleem voor dat die minder kennis heeft van de onderneming in kwestie. Deze zal dus
kosten moeten maken om hier een indruk van te geven. Op dit punt hangen coördinatiefalen
en informatie-symmetrie nauw met elkaar samen.
Marktmacht
Marktmacht doet zich voor wanneer er zo weinig financiers aanbieders actief zijn op de
aanbodzijde dat de ‘markttucht’ verdwijnt. Een machtspositie kan misbruikt worden door
financiële producten duurder te maken - of zelfs helemaal niet meer aan te bieden - waardoor
markttransacties mogelijk op een suboptimaal niveau belanden. Denk hierbij aan
kartelvorming, signalering (prijsinformatie afgeven) of stilzwijgende collusie om gezamenlijk
de rentes hoog te houden. De gevolgen van marktmacht zijn groter voor ondernemingen die
zich er minder goed tegen kunnen verweren, zoals kleine ondernemingen die moeilijker van
financieringsaanbieder kunnen wisselen (zie informatie-asymmetrie en coördinatiekosten).
Een markt met onvoldoende competitie leidt er soms ook toe dat onvoldoende efficiënte
aanbieders niet uit de markt gedrukt worden. Door hoge toetredingsdrempels kunnen
onvoldoende nieuwe aanbieders tot de markt toetreden waardoor bestaande aanbieders
maar beperkt worden aangezet tot innovatie en concurrentie. Vooruitkijkend naar specifiek
de Nederlandse situatie lijkt het erop dat de eerdergenoemde macht van huisbanken
versterkt wordt doordat het merendeel van de markt in handen is van een drietal grote
partijen. Er is geen bewijs dat hier actief misbruik van wordt gemaakt, maar hun geringe

20

Dialogic innovatie ● interactie

aantal is in ieder geval reden om te spreken van een sterk geconcentreerd aanbod van
bankleningen en bankkrediet.7
Publieke goederen
Een goed functionerende financieringsmarkt vergt een aantal voorzieningen die niet geleverd
kunnen worden door private partijen. Hierbij gaat het om zaken die afzonderlijke private
partijen niet kunnen leveren (bijvoorbeeld faciliteiten om het totale financieringsaanbod goed
in kaart te brengen voor potentiële klanten), niet mogen leveren (bijvoorbeeld toezicht), of
niet willen leveren (bijvoorbeeld een datavoorziening waarvoor ze zelf moeten investeren
maar waar vervolgens ook concurrenten gebruik van kunnen maken). We spreken hier van
publieke goederen die van collectief nut zijn, en dus ook collectief ‘geleverd’ dienen te
worden. Een duidelijk voorbeeld is het eerdergenoemde kredietregister of andere (deels)
openbare informatiebronnen die informatiegebreken en coördinatiekosten kunnen
terugdringen. Het is onwaarschijnlijk of zelfs onmogelijk voor een afzonderlijke financier om
zo’n register op te zetten. Bij instrumenten ter ondersteuning van matching tussen
financieringsvraag en –aanbod is het eventueel wel denkbaar dat de markt hierin voorziet,
maar dreigt het risico dat de neutraliteit ervan in het geding komt.
Positieve en negatieve externaliteiten
De laatste vorm van marktfalen betreft externaliteiten: voordelen (of nadelen) die partijen
met hun handelen creëren zonder dat ze daar zelf volledig van profiteren (of door getroffen
worden). Bij voordelen gaat het veelal om kennis spillovers die ontstaan als bedrijven
innoveren en daarbij ook waarde creëren die ze zich niet helemaal zelf kunnen toe-eigenen.
Andere voorbeelden zijn de niet direct toe te eigenen waarde die bedrijven creëren in sociaal
opzicht, bijvoorbeeld lokale werkgelegenheid of een grotere beschikbaarheid en
heterogeniteit in producten/diensten als gevolg van innovatie.
Innovatie gaat inherent gepaard met onzekerheden en dit heeft directe consequenties voor
financieringsmogelijkheden. Hoewel het maatschappelijk wenselijk is dat er innovatie met
(kennis)spillovers plaatsvindt, is het financieren van innovatie niet eenvoudig. Voor
verschaffers van vreemd vermogen geldt bijvoorbeeld dat ze vaak niet meeprofiteren van de
upside van een investering die goed uitpakt, terwijl ze wel schade ondervinden als het
misgaat. Daar komt bij dat het vigerende kredietbeleid als gevolg van de financiële crisis en
Basel III strenger is dan voorheen, en er daardoor voor vreemd vermogenverschaffers
minder ruimte is om risico’s te nemen. Aanbieders van risicodragend kapitaal zijn hiervoor
beter gepositioneerd, maar ook daar geldt dat hun interesse geremd zal worden als ze
investeren in innovatie die via spillovers deels weglekt naar anderen. Andersom zien we bij
negatieve externaliteiten juist dat er te weinig ‘remmingen’ zijn. Wanneer een ondernemer
zelf niet opdraait voor veroorzaakte maatschappelijke kosten, bijvoorbeeld op het vlak van
milieu en gezondheid, hoeft dat ook voor financiers geen probleem te zijn. In dit geval werkt
het financiële systeem mee aan het bevorderen van gedrag waar de maatschappij uiteindelijk
hinder van zou kunnen ondervinden. Wenselijker is dat het financiële systeem juist voorziet
in middelen die nodig zijn voor investeringen ten behoeve van klimaatbescherming.
Samengevat zijn er voor ieder van de vormen van marktfalen wel knelpunten te
onderscheiden die een goed functionerende MKB-financieringsmarkt in de weg kunnen zitten.
De kans dat die knelpunten zich voordoen, en de impact daarvan, verschilt per type
ondernemer, vermogensvorm, en financieringsdoeleinden. “Bestaande activiteiten met
relatief voorspelbare kasstromen, mits van voldoende schaal, ondervinden normaliter weinig
beperkingen; voor meer innovatieve activiteiten en ook voor nieuw toegetreden
ondernemingen is dit veelal veel complexer.” (Boot & Schmeits, 2004, p. 95). Kleine en jonge

7

De Nederlandsche Bank (2015). Visie op de structuur van de Nederlandse bankensector.

Dialogic innovatie ● interactie

21

ondernemingen zitten over het algemeen, dus ongeacht de nationale of temporele context,
in een lastige positie omdat ze vaak niet voldoende informatie over hun financiële positie
kunnen tonen, en/of omdat ze doorgaans over minder financiële ‘zekerheden’ beschikken.
Een andere specifieke groep die te maken heeft met relatief veel knelpunten bestaat uit
bedrijven die vanwege de expansieve en/of innovatieve aard van hun activiteiten hogere
risico’s kennen, en daardoor (ook) moeten uitwijken naar bijvoorbeeld risicodragend
vermogen. In dat deelsegment van de financieringsmarkt is marktmacht minder prominent
aanwezig, maar kunnen informatieproblemen, coördinatiekosten en niet-gecompenseerde
externaliteiten des te meer een obstakel vormen.
Een kenmerkend uitgangspunt van het marktperspectief is dat de overheid bij voorkeur
waarborgt dat knelpunten verholpen worden door de markt zelf optimaal te laten
functioneren. Dat betekent dat men het vaak effectiever en efficiënter acht om marktprikkels
zodanig aan te passen dat marktpartijen uit zichzelf het gewenste gedrag gaan vertonen
(bijvoorbeeld beter screenen welke kleine bedrijven wel degelijk in aanmerking komen voor
financiering), in plaats van dat overheden ‘tussenbeide’ komen en zelf transacties gaan
verrichten of coördineren. Een dergelijke sterk interveniërende aanpak, in de vorm van
bijvoorbeeld financiering die rechtstreeks aan ondernemers worden verstrekt, is bovendien
ook kwetsbaarder voor het falen van de overheid zelf.
Systeem- en transformatieperspectief
Als het gaat over interventiegronden voor bedrijvenbeleid – wat ook MKB-financiering omvat
- wordt er ook vaak gebruik gemaakt van andere theoretische perspectieven. Illustratief in
dit kader is de Doorlichting van het innovatie- en ondernemerschapsbeleid (Dialogic/EZK,
2015), waarin de legitimiteit van ruim 60 beleidsinstrumenten tegen het licht gehouden is.
Een bekend alternatief theoretisch kader is het systeemperspectief. Het begrip ‘systeem’
is gangbaar in het algemeen dagelijks taalgebruik, en kan verwijzen naar financiële systemen
als zodanig. In de financieringstheorie is er een literatuur die erkent dat kapitaalmarkten
onderdeel zijn van overkoepelende constellaties van actoren en instituties (financiële
instellingen, toezicht, etc.), met als kanttekening dat niet alle interacties en risico’s in
dergelijke systemen worden beteugeld door natuurlijke of door beleid gecorrigeerde
marktkrachten. 8 Deze brede interpretatie past binnen het systeemdenken zoals we dat
kennen uit de evolutionaire economie, waarin economieën worden bezien als complexe
‘innovatiesystemen’ die kennisontwikkeling, -uitwisseling en -toepassing mogelijk maken.
Om dergelijke processen optimaal te laten verlopen, dient een economie te beschikken over
op elkaar afgestemde organisaties, vaardigheden en instituties. Beleidsinterventie is legitiem
wanneer er sprake is van systeemfalen.9 Hieronder vallen onder andere tekortkomingen bij
het ontwikkelen van infrastructuur als deels openbare bronnen met financiële gegevens over
bedrijven (infrastructurele problemen ofwel ‘infrastructural failure’); het introduceren van
harde instituties als wetten en regelgeving, of zachte instituties als waarden en normen
rondom de ‘investment readiness’ van ondernemingen en de maatschappelijke betekenis van
financiering (institutionele problemen ofwel ‘institutional failure’); het waarborgen van
voldoende afstemming tussen partijen, maar ook tussen instrumenten (interactieproblemen
ofwel ‘interaction failure’), en het ontwikkelingen van vaardigheden om goede
financieringsaanvragen te doen of die correct op waarde te schatten (problemen met
vaardigheden ofwel ‘capabilities failure’). In de context van de MKB-financieringsmarkt
kunnen we bij deze vormen van systeemfalen denken aan het ontbreken van voorwaarden,
opvattingen en competenties die relevant zijn voor innovatie-stimulerende financiering.

8

Zie hiervoor: Boot (2012). Naar een structuurverandering van de financiële sector. Lessen uit de crash.

9

Klein-Woolthuis et al. (2015). A system failure framework for innovation policy design. Technovation.

22

Dialogic innovatie ● interactie

Afhankelijk van de mate waarin het MKB een rol vervult bij het aanjagen en implementeren
van innovatie is het extra belangrijk dat er aan hun financieringsvraag voldaan kan worden.
Een aanvullende manier van denken is het transformatieperspectief. Daarbij gaat de
aandacht uit naar richting geven en het combineren van ontwikkelingen die het samen
mogelijk maken om grootschalige veranderingen in gang te zetten. Die veranderingen
betreffen transities van socio-economische en mogelijk technische aard, bijvoorbeeld op het
vlak van duurzaamheid of andere maatschappelijke thema’s. Kenmerkend is dat transities
alleen tot stand komen als er een reeks complementaire factoren in stelling worden gebracht
waardoor de ‘inertie’ van het bestaande systeem doorbroken kan worden. Denk bijvoorbeeld
aan technologische innovatie en veranderingen in regelgeving, financiële oplossingen en
publieke acceptatie die samen de brede invoering van de circulaire economie mogelijk
maken. Het welslagen van op zich wenselijke transities wordt belemmerd door transformatie
falen.10 Hieronder wordt verstaan: gebrek aan eenduidige richting in het laten cumuleren van
veranderingen (richting-falen ofwel ‘directionality failure’), de afwezigheid van vraag naar de
resultaten van een transitie (marktformatie-falen ofwel ‘demand articulation failure’), zoals
het ontbreken van kapitaalkrachtige vraag naar veelbelovende energietechnologie die op zich
al wel bestaat), gebrekkige afstemming tussen beleidsprikkels die een transitie dienen te
bevorderen (beleidscoördinatie-falen ofwel ‘policy coordination failure’), en beperkingen in
het bepalen van waarom een transitie uitblijft of hoe ver die al is (reflexiviteit-falen ofwel
‘reflexivity failure’). Wederom geldt dat de relatie met MKB-financieringsmarktbeleid in beeld
komt op het moment dat ondernemers een onvervulde financieringsbehoefte hebben die
gerelateerd is aan transitie-relevante investeringen. Hieronder gaan we daar verder op in.
Relatie tussen de diverse perspectieven
De bruikbaarheid van de diverse perspectieven hangt af van wat ze dienen te verklaren, c.q.
welke beleidsoverwegingen ze dienen te informeren. Onderstaande figuur illustreert dit. Het
marktperspectief gaat in de eerste plaats om allocatie van schaarse middelen aan
economische activiteiten, terwijl het systeemperspectief juist vooral oog heeft voor
recombinatie en creatie (waar nieuwe economische activiteiten uit kunnen voortkomen). Het
transformatie-perspectief gaat nog een stap verder; ze heeft betrekking op disruptieve socioeconomische veranderingen zoals transities. Het realiseren van die transities loopt via
aanpassingen in markten, innovaties, instituties en een reeks andere maatschappelijke
factoren.

10

Weber & Rohracher (2012). Legitimizing research, technology and innovation policies for
transformative change. Combining insights from innovation systems and multi-level perspective in a
comprehensive ‘failures’ framework. Research Policy.

Dialogic innovatie ● interactie

23

Brede welvaart

(Andere
maatschappelijke
activiteiten)

Economische
competitiviteit

Goed functionerende
markten (incl.
kapitaalmarkt)

Kennisontwikkeling,
-uitwisseling en
toepassing

Marktperspectief

Systeemperspectief

Transformatieperspectief

Figuur 1: Relatie tussen de diverse theoretische perspectieven en de (sub)doelen waar ze op aangrijpen

Zoals het woord al zegt gaat financieringsmarkt-beleid (en –onderzoek) bij uitstek over
markten. In dat opzicht lijkt het voldoende om deze doorlichting te verrichten aan de hand
van het marktperspectief. Het systeem- en transformatie-perspectief leggen weliswaar wat
andere accenten als het gaat om legitimiteit van interveniëren in kapitaalmarkten, maar ten
dele zijn die accenten weer te beschouwen als vormen van marktfalen. In de literatuur over
het transformatie-perspectief is dit beschreven door auteurs die het marktperspectief niet
hebben verworpen, maar uitgebreid. Een bruikbare onderzoekslijn is bijvoorbeeld het werk
van Mazzucato & Penna (2016) en Mazzucato (2018), dat ook van invloed is geweest op de
inmiddels door de Europese Commissie en EZK omarmde notie van ‘missiegedreven
innovatiebeleid’.11 Hierin wordt beargumenteerd dat de gebruikelijke vormen van marktfalen
nog relevant zijn, maar dat ze ook op marktcreatie (en niet alleen allocatie) betrokken dienen
te worden. Meer aandacht voor innovatie en transitie, al dan niet als gevolg van aanpalend
beleid, zou meer of andere knelpunten aan het licht kunnen brengen. Dit is te illustreren als
we kijken naar het onderwerp ‘risico’, zoals uitgelegd in Box 1. Ondernemerschap, innovatie
en transitie kennen oplopende risico’s en onzekerheden.
Box 1: Oplopende risico’s en onzekerheden
Financiers kunnen informatie missen die een financiering-zoekend bedrijf wel heeft (en andersom);
er is dan het meest letterlijk sprake van informatie-asymmetrie. Soms heeft een bedrijf zelf echter
ook niet alle informatie over de eigen activiteiten; denk aan een ondernemer die geconfronteerd
wordt met ondernemerschapsrisico bij het opzetten van een nieuwe onderneming. Innoveert een
bedrijf, dan zijn er niet zomaar risico’s maar ook technische en andere onzekerheden. In geval van
zogenaamde ‘Knightiaanse’ onzekerheid is er niet alleen onduidelijkheid over de kansen waarmee
bepaalde scenario’s zich voor kunnen doen, maar ook over welke scenario’s dat überhaupt zijn.12 Dit
is kenmerkend voor innovatie en maakt het moeilijk financierbaar: het rendement op innovatie is
scheef verdeeld (er zijn een paar grote klappers) en niemand weet van tevoren wat de
toepassingsmogelijkheden zullen zijn. Werkt een bedrijf tot slot aan (innovatieve) producten die
onderdeel zijn van een transitie, dan zijn de eigen activiteiten ook nog eens sterk afhankelijk van
reeks onzekere en onderling verbonden ontwikkelingen op vlak van instituties, regelgeving, etc.

11

Mazzucato & Penna (2016). Beyond market failures: the market creating and shaping roles of state
investment banks, Journal of Economic Policy Reform. Mazzucato (2018). Mission-oriented innovation
policies: challenges and opportunities. Industrial and Corporate Change.

12

Hall & Lehrner (2009). The Financing of R&D and Innovation. NBER working paper 15325.

24

Dialogic innovatie ● interactie

Begrip voor het belang van MKB-investeringen in innovatie of transitie kan leiden tot meer
oog voor het soort problemen waar ze tegenaan kunnen lopen, zonder dat dit steeds hoeft
te wijzen op fundamenteel andere interventiegronden. Het lijkt er echter ook op dat er enkele
knelpunten zijn die niet zo gemakkelijk geduid kunnen worden als een (intensieve) variant
van een bekend soort marktfalen. Een gebrek aan richting is bijvoorbeeld lastig te
interpreteren als puur een manifestatie of gevolg van coördinatiefalen danwel informatieasymmetrie (onbekendheid bij financiers die een nieuwe markt en bijkomende risico’s nog
niet kennen). Voor de kapitaalmarkt als zodanig is dat niet per se een relevant thema, maar
op het moment dat die kapitaalmarkt een rol speelt bij het mogelijk maken van cumulerende
innovaties voor duurzame energiewinning is het wel degelijk van belang dat er voldoende
financiële mogelijkheden zijn. Ondernemingen kunnen nog zulke goede ideeën hebben, maar
blijft het (zonder beleid dat richting, vertrouwen en legitimiteit verschaft) mogelijk lastig om
werkelijk de benodigde investeringen te financieren die grootschalige uitrol van andere
maatschappelijk wenselijke innovaties mogelijk maken.
Samengevat kunnen we stellen dat het systeem- en transformatieperspectief (financiële)
markten niet per se negeert, maar ze meer beschouwt als middel voor het object waar die
perspectieven primair op gericht zijn (respectievelijk: innovatie en transitie). Omdat
innovatie en innovatie-gebaseerde transitie andere eisen stellen aan de MKBfinancieringsmarkt lopen er in Figuur 1 indirect een blauwe en groene pijl van het blokje
‘kennis’ naar het blokje ‘goed functionerende markten’. Er zijn ook vormen van systeem- of
transformatiefalen die rechtstreeks op markten van toepassing zijn, zoals het gebrek aan
richting geven of de afwezigheid van kapitaalkrachtige vraag naar transitie-investeringen
(wat private investeerders ervan kan weerhouden om deel te nemen aan fondsen rondom
bijvoorbeeld duurzame technologie); zie de stippellijnen. Door aan te sluiten bij de
paradigma-overbruggende traditie van o.a. Mazzucato & Penna (2016) is het mogelijk om in
dit onderzoek van MKB-financieringsmarktbeleid rekening te houden met ontwikkelingen in
het evoluerende denken over relevante beleidsdoelen en beleidslegitimiteit.

2.4 Overzicht van beleidsrationales
Ter samenvatting van bovenstaande uiteenzetting beschrijft Tabel 2 welke
interventiegronden en mogelijke knelpunten relevant zijn voor het voeren van MKBfinancieringsmarktbeleid.
Zoals eerder beschreven bestaat het primaire uitgangspunt bij financieringsmarktbeleid uit
de diverse vormen van marktfalen die zich kunnen voordoen. Voor ieder van die
interventiegronden zijn er typische knelpunten die aangeven waar het marktfalen in de
financieringsmarkt uit voortkomt. We sluiten in deze studie aan bij studies naar systemen,
transities en transformaties, waarin betoogd wordt dat er vanuit die hoek nog eens een extra
set van knelpunten kan ontstaan die ook zijn onder te brengen bij de klassieke vormen van
marktfalen. Daarnaast brengt het denken in termen van systeem- en transformatiefalen ook
een aanvullende reeks van interventiegronden en knelpunten aan het licht. Ook deze zijn in
onderstaande tabel opgenomen. De in de tweede kolom genoemde knelpunten dienen
overigens slechts om te illustreren wat voor problemen zich kunnen voordoen; ze
zeggen nog niets over welke van die problemen ook werkelijk in Nederland van
toepassing zijn (al hebben sommige knelpunten een heel generiek karakter waardoor ze
overal en altijd aan de orde zijn, zoals het punt dat jonge bedrijven geen financieel trackrecord hebben en dus inherent lastig te beoordelen zijn).

Dialogic innovatie ● interactie

25

Tabel 2: Overzicht van interventiegronden en mogelijke knelpunten m.b.t. MKB-financiering
Interventiegrond

Mogelijke knelpunten

Welke problemen belemmeren allocatie?
Informatie-asymmetrie: MKB-ondernemer en
financier hebben onvoldoende beeld van wat ze
elkaar kunnen bieden; vooral kleine/jonge
bedrijven overzien zelf niet alle mogelijkheden,
terwijl het juist bij hen ook lastig is voor financiers
om financierbaarheid te beoordelen.
(dit leidt tot ‘adverse selectie’)

Wat veroorzaakt het probleem?
• MKB-ondernemers doen geen (goede)
aanvragen vanwege kennisgebrek of
onbekendheid van mogelijkheden eigen
vermogen.
• Financiers hebben onvoldoende of
verkeerde informatie om
financieringsaanvraag goed te kunnen
waardoor de MKB-ondernemingen in de
verkeerde risicoklasse worden ingedeeld
en niet of slechts gedeeltelijk hun
financieringsaanvraag gehonoreerd zien.
De informatievoorsprong van huidige
financiers maakt het lastig om financiering
aan te trekken bij andere financiers in
geval huidige financiers daartoe niet
bereid of alleen tegen ongunstige
voorwaarden bereid zijn.
• Jonge bedrijven hebben nog geen track
record.
• MKB-ondernemers hebben soms niet de
kennis en middelen om geschikte financier
te zoeken.
• Ondernemingen zien belang van financieel
adviseur onvoldoende in.
• Huisbanken en andere bestaande
financiers hebben veel informatie, maar
aanvragen bij nieuwe financiers vergen
veel interactie en (steeds weer andere)
informatievoorziening vanuit MKBondernemer.
• Gebrek aan toetreders
• Fusies en regelgeving reduceren het aantal
actieve financiers.
• Herstructurering leidt tot sluiting lokale
kantoren (en daling van
accountmanagers) en grotere focus op
standaardproducten.
• Individuele (private) partijen kunnen geen
toezicht houden, en geen integrale
betrouwbare datavoorziening en matchingfaciliteiten onderhouden.

Coördinatiefalen:
Afstemming tussen financieringsvraag en -aanbod
is suboptimaal wanneer er relatief veel
transactiekosten zijn (bijv. bij kleine/riskante
aanvragen).

Marktmacht:
Gebrek aan concurrentie tussen aanbieders (bijv.
als gevolg van sterke concentratie) leidt tot minder
rijk / aantrekkelijk financieringsaanbod.

Publiek goed:
Er zijn infrastructurele voorzieningen nodig die
individuele partijen niet kunnen, mogen of willen
leveren.
Spillovers (externe effecten):
Financiers zijn terughoudend bij aanvragen door
ondernemende / innovatieve MKB-ondernemers,
omdat die MKB-ondernemers risico lopen maar (bij
succes) zich niet alle voordelen kunnen toeeigenen.
Welke problemen belemmeren innovatie?
Systeemfalen
Infrastructurele problemen, institutionele
problemen, interactieproblemen, of problemen met
vaardigheden.

26

• Financiers vermijden risico’s, o.a. vanwege
gebrek aan (voldoende) opwaarts
potentieel.
• Strengere regelgeving voor banken biedt
minder ruimte voor risico’s nemen.
Wat veroorzaakt het probleem?
• MKB-ondernemers kunnen ecosystemen
niet versterken (met kennisontwikkeling/toepassing) als ze geen financiering
kunnen vinden.

Dialogic innovatie ● interactie

Welke problemen belemmeren transitie?
Transformatiefalen
Richting-falen, marktformatie-falen,
beleidscoördinatie-falen, en reflexiviteit-falen

• MKB-ondernemers hebben beperkt
vermogen om goede
financieringsaanvragen te doen; financiers
kunnen die niet altijd goed op waarde
schatten.
• MKB-ondernemers staan niet altijd open
om zeggenschap te delen met
investeerders.
Wat veroorzaakt het probleem?
• Vanwege afhankelijkheden in transitie zijn
er soms geen zekerheden voor financier.
• Financiering ontbreekt als er wegens
gebrek aan richting geen momentum voor
specifieke ontwikkelingen ontstaat.
• Financiering en crowding-in blijven uit
wanneer individuele MKB-ondernemers
bijdragen aan niche-versterking zonder
daar zelf voldoende van te profiteren.

Deze overzichtstabel dient om in hoofdstuk 4 van dit rapport vast te stellen welke soorten
knelpunten (en dus interventiegronden) de laatste jaren in belang zijn toegenomen, en hoe
dit zich verhoudt tot de knelpunten/interventiegronden waar de aanwezige beleidsmix
feitelijk op aangrijpt.

Dialogic innovatie ● interactie

27

3 Structuur van de financieringsmarkt
Dit hoofdstuk beschrijft de marktstructuur, het gedrag, de ontwikkeling en de prestatie van
de MKB-financieringsmarkt. Eerst wordt de vraagzijde van de MKB-financieringsmarkt
behandeld. Vervolgens wordt er een kort overzicht gegeven van de aanbodzijde met de
verschillende vermogensverschaffers en bijbehorende vermogenstypen. In de verschillende
paragrafen wordt een beknopte internationale benchmark uitgevoerd waarin de Nederlandse
MKB-financieringsmarkt wordt vergeleken met andere landen.

3.1 Introductie MKB-financieringsmarkt
De Nederlandse MKB-markt bestaat uit ruim 245.000 bedrijven met meer dan één werkzame
persoon (dus incl. ondernemer)13 14. In dit onderzoek wordt de Europese definitie van MKB
gehanteerd.
Box 2: Europese definitie MKB15:
Bedrijven met minder dan 250 FTE en een jaaromzet van hoogstens 50 miljoen euro of een jaarlijks
balanstotaal kleiner dan of gelijk aan 43 miljoen euro onderverdeeld in:
•
•

Microbedrijf (< 10 FTE en jaaromzet < € 2 mln. euro of balanstotaal ≤ € 2 mln.)
Kleinbedrijf (10 tot 50 FTE en jaaromzet < € 10 mln. of jaarlijks balanstotaal ≤ € 10 mln.)

•

Middenbedrijf (50 tot 250 FTE en jaaromzet < € 50 mln. euro of jaarlijks balanstotaal
≤ € 43 mln.)

In de Nederlandse MKB-markt valt het overgrote deel (80%) van de bedrijven onder de
categorie microbedrijven. Het kleinbedrijf en het middenbedrijf betreffen respectievelijk
zestien procent en vier procent van de totale MKB-markt. Van alle bedrijven in de
Nederlandse MKB-markt is vijf procent een startup en is negen procent een snelgroeiend
bedrijf16.
Binnen de MKB-financieringsmarkt spelen er diverse ontwikkelingen, zowel binnen de vraagals aanbodzijde. Zoals geschetst in hoofdstuk 2 kan de vraagzijde op deze markt onder druk
staan door bijvoorbeeld ingrijpende conjuncturele ontwikkelingen, terwijl de aanbodkant
weer onderhevig is aan nationale en internationale regelgeving die de mogelijkheden voor
het verstrekken van financiering beïnvloedt. Bovendien ontwikkelt de aanbodkant zich via en onder invloed van - technologische ontwikkelingen zoals Fintech, al dan niet gepaard met
de opkomst van nieuwe toetreders.
Bovenstaande ontwikkelingen hebben effect op de vraag en het aanbod binnen de MKBfinancieringsmarkt. In dit hoofdstuk worden de vraag naar financiering en de verschillende
aanbieders behandeld.

13

MKB Statline, Kerncijfers over MKB in 2017 (7 december 2018 voor het laatst gewijzigd).

14

Daarnaast bestaat de MKB-markt uit 784.650 zzp’ers

15

EC Europa (2019), SME definition guide.

16

Zie voetnoot 13.

Dialogic innovatie ● interactie

29

3.2 Externe financieringsbehoefte van MKB (vraagzijde)
Onder het MKB in de Eurozone wordt toegang tot financiering het minst vaak als grootste
obstakel beschouwd, de grootste zorg binnen het MKB is de beschikbaarheid van
gekwalificeerd personeel (25%) en het vinden van klanten (23%). Gemiddeld 8% van het
MKB uit de Eurozone ervaart financiering als belangrijkste probleem. In Nederland ligt dit
percentage met 7% iets lager dan het gemiddelde in de Eurozone17 18. In Nederland worden
de volgende uitdagingen door het MKB als meest urgent ervaren: stijgende kosten en het
vinden van gekwalificeerd personeel19.
Deze percentages geven echter in relatieve zin aan in hoeverre toegang tot financiering een
probleem is voor het MKB; dat andere problemen als urgenter worden beschouwd, betekent
niet dat toegang tot financiering geen probleem zou zijn. De cijfers zeggen daarom niet direct
iets over de zogenaamde financieringskloof.
Wel wordt in de SAFE-studie20 een trend getoond van de externe financierskloof van het MKB,
het gaat hier echter om een relatieve verandering ten opzichte van de periode ervoor: het
verschil tussen de verandering in de vraag naar externe financiering en de verandering in de
beschikbaarheid van externe financiering21. De externe financieringskloof van het MKB is
negatief op het niveau van de Eurozone in 2019 (-3%). Een negatieve financieringskloof wijst
erop dat de beschikbaarheid van externe financiering sneller blijkt te stijgen dan de behoefte
aan externe financiering. In Nederland is de externe financierskloof eind 2018 tevens negatief
(-4%) (zie Figuur 2).

17

Sinds 2009 worden ondernemers uit de Eurozone door de Europese Centrale Bank en Europese
Commissie ongeveer twee keer per jaar bevraagd over de toegang tot externe financiering (“Survey
on the Access to Finance of Enterprises”, ook wel: SAFE)

18

ECB (2019). Survey on the Access to Finance of Enterprises (SAFE) - October 2018 to March 2019.

19

CBS, Financieringsmonitor 2018, (n= 5.263), periode is juni 2017 – juni 2018.

20

Zie voetnoot 18.

21

MKB-ondernemers worden gevraagd aan te geven of (1) de behoefte aan externe financiering de
afgelopen zes maanden is toegenomen, ongewijzigd gebleven of afgenomen en of (2) de
beschikbaarheid van externe financiering de afgelopen zes maanden is verbeterd, ongewijzigd
gebleven of verslechterd.

30

Dialogic innovatie ● interactie

Figuur 2. Verandering in het externe financieringstekort dat door het MKB in de landen van de eurozone
wordt waargenomen22

Financieringsbehoefte
Het CBS heeft uitgebreid onderzoek uitgevoerd naar de financieringsbehoefte binnen het
Nederlandse MKB23 en samengebracht in de financieringsmonitor 201824. Aan de hand van
deze monitor wordt de zoektocht naar financiering geschetst. Uit de financieringsmonitor
blijkt dat 24 procent van het MKB behoefte heeft aan externe financiering. In Figuur 3 wordt
de zoektocht naar financiering in vier verschillende fasen weergegeven voor het MKB.
De eerste fase gaat over de mogelijke behoefte aan financiering. Ondernemers met een
financieringsbehoefte zetten wel of niet de volgende stap om informatie in te winnen over de
mogelijkheden, de oriëntatie fase. Hierna wordt de keuze gemaakt om een daadwerkelijke
aanvraag in te dienen. Tot slot is deze aanvraag wel of niet een succes.
Per fase spelen andere uitdagingen en behoeften, deze fasen worden onder Figuur 3 kort
behandeld.

behoefte

23,6%

oriëntatie

19,2%

aanvraag

12,8% 6,5%

succes

10,7% 2,1%

0,0%

76,4%
4,4%

20,0%

40,0%
Ja

60,0%

80,0%

100,0%

Nee

Figuur 3: Zoektocht naar financiering periode juli 2017 – juli 2018 25

22

Zie voetnoot 18.

23

De definitie die in de financieringsmonitor voor het MKB is toegepast is als volgt: bedrijven in de
‘business economy’ met 2 tot 250 FTE.

24

Door verschil in onderzoeksmethoden van voorgaande financieringsmonitoren kan er geen uitspraak
worden gedaan over de ontwikkeling vergeleken met voorgaande jaren.

25

CBS (2019), Financieringsmonitor 2018, (n= 5.263).

Dialogic innovatie ● interactie

31

Behoefte
De financieringsbehoefte binnen het MKB wordt
eerst zoveel mogelijk uit ingehouden winsten
gefinancierd, vervolgens door het opnemen van
vreemd vermogen en tot slot pas door het
aantrekken van extern eigen vermogen26.

micro
klein
midden
startups
snelle groeiers

Per bedrijfsgrootte verschillen de redenen voor
0%
20%
40%
60%
het ontbreken van een financieringsbehoefte. Bij
microbedrijven is het gebrek aan (kans op) groei
Figuur
4:
Financieringsbehoefte
per
een belangrijke verklaring. Het kleinbedrijf geeft
bedrijfsgrootte
vaak als reden aan dat ze niet afhankelijk willen
zijn van externe financiers. Voor het middenbedrijf lopen de redenen uiteen. Naast de grootte
van een bedrijf wordt de financieringsbehoefte ook beïnvloed door de financiële positie van
het bedrijf.
Bedrijven met een financieringsbehoefte hebben vaak een lagere solvabiliteit en rentabiliteit
dan bedrijven die geen externe financieringsbehoefte hebben. Dit wordt onder andere
bevestigd doordat veertig procent van de ondernemingen zonder financieringsbehoefte via
interne middelen financiert.
Oriëntatie
Van het MKB met een financieringsbehoefte zet 81 procent (19% van het totale MKB) ook
daadwerkelijk de stap om mogelijkheden te verkennen. Het grootste gedeelte van de
bedrijven dat dit niet doet verwacht ofwel de financiering niet te krijgen (22%) of heeft op
dat moment andere prioriteiten (17%). Des te kleiner het bedrijf, des te sneller verwacht
wordt dat financiering niet wordt toegekend. Een klein gedeelte van de ondernemingen
(10%) haakt af omdat ze niet weten waarop gezocht moet worden. Meer dan de helft van de
bedrijven geeft een andere reden aan.
Van alle ondernemingen die zich oriënteren, overweegt het grootste deel (63%) een
banklening en een derde een rekeningcourant. Vormen zoals crowdfunding, business angels
en informele investeerders worden met name door microbedrijven overwogen 27. Factoring
wordt vaker overwogen bij de grotere bedrijven binnen het MKB. In deze fase van oriëntatie
kunnen adviseurs een belangrijke rol spelen, zoals toegelicht in box 3.
Box 3: De rol van adviseurs
Hoewel er voldoende keuzemogelijkheden zijn door de vele vermogensverschaffers en -typen maakt dit
het soms lastig voor ondernemers om de juiste vorm van financiering te selecteren. Ondernemers
bezitten niet altijd de kennis om een juiste keuze te maken wat betreft financieringstype (in hoofdstuk
4 wordt dit knelpunt verder toegelicht), voor advies kunnen ze terecht bij diverse intermediairs en/of
adviseurs. Er zijn diverse typen adviseurs actief in Nederland zoals banken, MKB-kredietcoaches,
accountants en onafhankelijke financieringsadviseurs. Echter is in de omvang van deze markt geen
inzicht door het ontbreken van een eenduidige definitie van financieel adviseurs, hierdoor variëren de
aantallen van 100 tot 10.00028.

26

De Winter (2014) – Kredietaanvragen geconcentreerd bij financieel zwakke MKB-bedrijven.
Economisch Statistische Berichten 99 (4693): 566-568.

27

KvK en Hogeschool Utrecht (2015), Mkb financiering: behoefteonderzoek en analyse.

28

In de periode december 2006 – december 2016 daalde het aantal medewerkers in de financiële
dienstverlening met 43 duizend tot 212 duizend. Alleen al in 2016 verlieten ruim 12 duizend

32

Dialogic innovatie ● interactie

Het micro- en kleinbedrijf maakt steeds vaker gebruik van een financieel adviseur. Binnen het middenen grootbedrijf is vaak al kennis aanwezig binnen de organisatie wat een financieel adviseur irrelevant
maakt. Tien procent van het MKB (met name microbedrijven) maakt gebruik van advies door onder
andere brancheorganisaties, de Kamer van Koophandel en RVO 29 . De eisen die de diverse
financieringsadviseurs stellen bij hun keuze uit verschillende financieringsvormen komen overeen,
namelijk: er moet een grote slaagkans zijn, het proces moet snel verlopen en de financieringsvorm
moet flexibel zijn.
Uit onderzoek van het CBS en Panteia blijkt dat de bank de belangrijkste bron voor advies is over de
financieringsmogelijkheden binnen het MKB30. Het is niet inzichtelijk in hoeverre banken ondernemers
doorverwijzen naar een vorm van alternatieve financiering wanneer zij niet aan de (volledige)
financieringsaanvraag kunnen voldoen of wanneer deze financieringsvorm beter past bij de vraag.
Echter, sinds 1 juli 2018 is de Gedragscode Kleinzakelijke Financiering in werking gesteld, hierin staat
gespecificeerd dat de bank de ondernemer op verzoek informatie verschaft over de redenen van
afwijzing en door dient te verwijzen naar andere financiers indien dat in het voordeel is van de
ondernemer31.

Aanvraag
Na de oriëntatie fase doet een groot deel van
de ondernemers ook daadwerkelijk een
financieringsaanvraag. De hoogte van deze
aanvragen verschillen, de mediaan van de
bedragen
die
het
micro-,
kleinen
middenbedrijf aanvragen zijn respectievelijk:
60.000, 350.000 en 1 miljoen euro.

micro
klein
midden
startups
snelle groeiers
0% 20% 40% 60% 80% 100%

Er zijn verschillende redenen voor bedrijven Figuur 5: Daadwerkelijke financieringsaanvraag
om na oriëntatie toch niet over te gaan tot een na oriëntatie
externe financieringsaanvraag. Zo heeft dertig
procent van de bedrijven die uiteindelijk niet doorgaan aan hun behoefte kunnen voldoen
vanuit interne middelen en kwam voor een andere dertig procent de timing niet goed uit
(wegens bijvoorbeeld een afgenomen vraag of toegenomen concurrentie binnen de markt
waarin het bedrijf opereert). Twintig procent van de bedrijven haakt in deze fase nog af
omdat ze verwachten afgewezen te worden.
Opvallend is dat minder dan de helft van de startups na de oriëntatie een aanvraag doet.
Startups bevinden zich vaak nog in een onzekere fase en zijn klein, terwijl snelle groeiers
een duidelijke behoefte hebben en de gezochte financiering ook kunnen verantwoorden met
een vooruitzicht op groei.

werknemers de financiële dienstverlening zonder werk of gingen werken als zelfstandige (bron: CBS,
Structurele afname werknemers in financiële sector, persbericht 17 december 2018). Vooral onder die
laatste groep (nieuwe) zelfstandigen omvat financiële adviseurs waarvan een (onbekend) deel zich
richt op het MKB.
29

CBS (2019), Financieringsmonitor 2018

30

Financieringsmonitor 2018, CBS & financieringsmonitor 2016-2017, Panteia. Twee verschillende
onderzoeksmethoden gebruikt. Bij de monitor van 2018 kunnen respondenten meerdere
antwoordmogelijkheden invullen, bij de monitor van 2016 en 2017 kunnen de respondenten maar een
antwoord geven.

31

Nederlandse Vereniging van Banken (2018), Gedragscode kleinzakelijke financiering.

Dialogic innovatie ● interactie

33

Succes
Het grootste gedeelte van de bedrijven dat
micro
een
financieringsaanvraag
doet
krijgt
klein
uiteindelijk ook de financiering. Bedrijven die
midden
een financier meer zekerheid kunnen bieden,
startups
krijgen makkelijker toegang tot (meer)
snelle groeiers
financiering32. Vormen van deze zekerheden
zijn een hoge solvabiliteitsratio en een groot
0% 20% 40% 60% 80% 100%
deel materiële vaste activa op de balans om
als onderpand te gebruiken. Rentabiliteit en Figuur 6: Succesvolle financieringsaanvraag
liquiditeit zijn niet van significant belang voor
het slagingspercentage.

3.3 Extern financieringsaanbod MKB (aanbodzijde)
In deze paragraaf wordt het externe MKB-financieringsaanbod zo volledig mogelijk
omschreven waarbij wordt ingezoomd op de verschillende vormen van financiering in de
markt. Op dit moment is er een enorme veelheid aan aanbieders en vormen van financiering.
De omvang van het totale aanbod is niet bij iedere vorm transparant. Echter zijn er meerdere
instanties (zoals: NVL, FAAN en DNB) die zich ontfermen over de publicatie van onder andere
jaarcijfers van diverse financieringsvormen. Doordat de onderzoeksmethoden en gebruikte
definities per instantie onderling niet altijd overeenkomen is het niet mogelijk om alle cijfers
met elkaar te vergelijken, zie Bijlage 3 voor een overzicht van de gebruikte definities per
bron.
Banken blijven nog steeds de belangrijkste bron van externe financiering voor het
Nederlandse MKB. Zoals in onderstaand figuur is weergegeven is in 40% van de succesvolle
financieringsaanvragen de financieringsvorm een banklening, gevolgd door leasing en
rekening-courant.

Figuur 7: Financieringsvormen in de aangetrokken financiering33

32

De Winter (2014) – Kredietaanvragen geconcentreerd bij financieel zwakke MKB-bedrijven.
Economisch Statistische Berichten 99 (4693): 566-568.

33

CBS (2019), Financieringsmonitor 2018.

34

Dialogic innovatie ● interactie

Bij de omschrijving van de verschillende financieringsvormen is onderscheid gemaakt tussen
vreemd vermogen en extern eigen vermogen. De cijfers die bij de diverse vormen worden
benoemd hebben betrekking op het jaar 2018, tenzij anders staat aangegeven.
Vreemd vermogen
Bancaire financiering kan onderverdeeld worden in leningen en rekening-courant kredieten.
De totaal uitstaande bancaire financiering van de drie Nederlandse grootbanken voor het
MKB is tussen 2013 en 2018 gedaald met 11,5%. Dit kwam voor een groot deel door de
daling in uitstaande rekening-courant kredieten (41%).
Box 4: Banklening
De banklening is de meest gebruikte financieringsvorm binnen het MKB. Het totaal uitstaand kapitaal
is het bedrag aan uitstaande leningen van de drie Nederlandse grootbanken aan het MKB.
•
•
•

Vermogenstype: Lening
Focus: Alle bedrijven
Totaal uitstaand kapitaal34 2018: € 109.876 mln.
2013: € 113.310 mln.

• Gemiddeld rentepercentage 201835 36:
≤ €0,25 mln. = 3,5%
> €0,25 mln. & ≤ €1 mln. = 2,75%
> €1 mln. = 1,25%

113.310

104.490

Figuur 8: Uitstaande bancaire leningen
(in mln. €)

Uit het jaarlijkse OECD-scoreboard blijkt dat de omvang van uitstaande bankleningen in de
meeste OECD-landen groeide tussen 2014 en 2017 37. In landen met een hoog nationaal
inkomen (waaronder Nederland) was de groei met gemiddeld 2,4% gematigd en in sommige
gevallen negatief, waaronder in Nederland. Het CPB heeft SAFE-data over bankfinanciering
geanalyseerd om verschillen tussen landen verder uit te diepen. Op basis van deze analyses
concludeert het CPB dat Nederlandse MKB-ondernemers in vergelijking met andere Europese
landen relatief weinig aanvragen voor bankleningen doen, namelijk gemiddeld 15% minder
vaak. Het gaat volgens het CPB om een substantieel effect; in de hele eurozone vraagt in die
periode gemiddeld 30% van de bedrijven een lening aan. Uit de SAFE-enquête blijkt dat de
verwachting dat een aanvraag afgewezen wordt en de beschikbaarheid over voldoende eigen
middelen een relatief grote rol spelen in Nederland 38.

34

DNB (2019), Kredietverlening Nederlandse grootbanken aan Nederlands midden- en kleinbedrijf
(Kwartaal): Deze bedragen zijn de gemiddelde uitstaande leningen door de jaren heen. Gemeten door
het gemiddelde te berekenen van de eindstanden ieder kwartaal. Hierin wordt ook financiële lease
(verstrekt door banken) meegerekend.

35

CBS (2019), Financieringsmonitor 2018.

36

Zie bijlage 4 voor uitleg dalende rentepercentages.

37

OECD (2019), Financing SMEs and Entrepreneurs 2019: An OECD Scoreboard, OECD Publishing, Paris.
https://doi.org/10.1787/fin_sme_ent-2019-en.

38

CPB (2019). MKB-bankfinanciering in Europees perspectief.

Dialogic innovatie ● interactie

35

De jaarlijks verstrekte bankleningen aan
bedrijven (niet enkel MKB) zijn in de periode
2015-2018 gestegen (zie Figuur 9 39 ).
Ondanks de hogere kosten van kleine
kredieten groeit de jaarlijkse verstrekking in
deze categorieën. Figuur 9 bevat niet alleen
de gegevens van het MKB, maar ook van
grootbedrijven. Leningen onder een miljoen
worden met name verstrekt aan het MKB en
de bedragen boven een miljoen aan het
grootbedrijf 40.

80
70
60
50
40
30
20
10
0
2015
< 0,25 mln.

2016

2017

> 0,25 mln. en < 1 mln.

2018
> 1 mln.

Figuur
9:
Jaarlijkse
verstrekkingen
van
Nederlandse banken (in mld. €). De totale
verstrekkingen zijn minus heronderhandelingen.
Box 5: Rekening-courant krediet
Naast bankleningen bieden banken ook rekening-courant krediet aan. Een rekening-courant krediet
geeft de ondernemer de mogelijkheid om rood te staan op de zakelijke rekening.
•
•
•

Vermogenstype: Rekening-courant krediet
Focus: Alle bedrijven
Totaal uitstaand kapitaal41 2018: € 17.518 mln.
2013: € 30.711 mln.

30.711

17.518

Figuur 10: Uitstaande rekeningcourant kredieten (in mln. €)

Asset based Financiering
Twee gevestigde, nog steeds groeiende vormen van financiering zijn leasing en factoring.
Deze twee vormen zijn onderdeel van asset based financiering. De voornaamste redenen
waarom deze vormen van financiering steeds meer in opkomst zijn, zijn: de toegenomen
financieringsbehoefte, de mogelijkheid tot het optimaliseren van de financieringsmix, de
opkomst van nieuwe toetreders in deze markt, een grotere bekendheid onder ondernemers
met deze financieringsvormen en relatief lager kapitaalbeslag onder Basel III en Basel IV42.

39

DNB (2019), Deposito’s en leningen van MFI’s aan niet-financiële bedrijven, volumes

40

NVB (2017), Factsheet zakelijke dienstverlening

41

DNB (2019), Kredietverlening Nederlandse grootbanken aan Nederlands midden- en kleinbedrijf
(Kwartaal): Deze bedragen zijn de gemiddelde uitstaande rekening-courant kredieten door de jaren
heen. Gemeten door het gemiddelde te berekenen van de eindstanden ieder kwartaal.

42

CBS (2019), Financieringsmonitor 2018.

36

Dialogic innovatie ● interactie

Box 6: Leasing
Binnen leasing43 kan er onderscheid worden gemaakt tussen operationele leasing en financiële
leasing. Bij financiële leasing (meest voorkomend) is de persoon die leaset economisch eigenaar,
hierdoor moet hij verzekeringen, onderhoud e.d. zelf regelen. Bij operationele leasing blijft de
leasemaatschappij economisch eigenaar van het goed. In 2018 was financiële leasing 84% van het
volume en 69% van alle transacties (aantal contracten).

•

3.504

2018

Gebruik per bedrijfsgrootte47: Microbedrijven (43%),
kleinbedrijf (13%), middelgroot bedrijf (26%)
Kapitaal verstrekt (2018)48: € 5.863 mln.
(2013)49: € 3.504 mln.

2017

•

5.863

2016

Vermogensverschaffer: Leasemaatschappij46

2015

•

2014

Range financieringsbedrag44 45: 47,9% < €0,25 mln.,
20,8% tussen €0,25 mln. - €1 mln. en 31,3% > 1 mln.

2013

•

Figuur 11: Kapitaal verstrekt leasing (in mln. €)

Het aandeel van MKB op de leasemarkt is redelijk gelijk gebleven over de jaren heen. Wel is
er een hogere groei in nieuwe contracten onder microbedrijven in vergelijking tot de totale
groei.
Cijfers over de totale uitstaande portefeuilles zijn niet beschikbaar. Geschat wordt dat in
Nederland voor zo’n €16 miljard aan leasecontracten uitstaan. Ruim driekwart van de
leasecontracten worden binnen het MKB segment afgesloten50.
Box 7: Factoring
Factoring is een verzamelwoord voor het financieren van debiteuren, inkopen en voorraden. De
hoogte van de maximaal te verkrijgen financiering is flexibel. Als de omzet stijgt, stijgt ook de
kredietruimte.

3.526
•
•
•
•

Range financieringsbedrag: € 50.000 - € 2 mln.
Vermogensverschaffer: Factoringsmaatschappij
Focus: Middelgroot bedrijf
Kapitaal verstrekt51 52 (2018): € 3.526 mln.
(2013): € 2.357 mln.

2.352

Figuur 12: Kapitaal verstrekt factoring (in mln. €)

43

Uitsluitend resultaten van equipment leasing worden meegenomen, geen auto leasing.

44

Marktcijfers Leasing 2018 - Nederlandse Vereniging van Leasemaatschappijen – NVL.

45

Percentages gaan over totaal aantal nieuwe contracten, niet alleen voor het MKB.

46

Veel financiering van de leasing en factoring loopt via banken.

47

Leasingvolume onderverdeeld naar bedrijfsgrootte. Grootbedrijf (8%) en overig (10%). Overig bestaat
uit overheid, semi-overheid, onderwijs en zorg.

48

Alleen resultaten van equipment leasing meegenomen, geen auto leasing.

49

Marktcijfers Leasing 2012- 2018 - Nederlandse Vereniging van Leasemaatschappijen – NVL.

50

Nederlandse Vereniging van Leasemaatschappijen – NVL.

51

FAAN cijfers (Factoring) https://www.factoringnederland.nl/cijfers-en-trends.

52

Definitie MKB is anders dan EU definitie door ontbreken data. MKB is berekend door naar bruto omzet
< 50 mln. te kijken.

Dialogic innovatie ● interactie

37

Het volume van factoring groeit harder onder het grootbedrijf dan onder het MKB. Dit komt
onder andere doordat factoringmaatschappijen vaak een minimumgrens stellen aan
bijvoorbeeld debiteuren waardoor micro- en kleinbedrijven er minder snel voor in aanmerking
komen. De laatste jaren komen er steeds meer factoringmaatschappijen bij die het MKB
willen ondersteunen53.
De omvang van asset based financiering (leasing en factoring) groeide in de meeste OECDlanden in zowel 2016 als 2017, ook hier zijn de verschillen tussen landen groot 54 . In
Nederland wordt er in vergelijking met de OECD-landen gemiddeld minder gebruik gemaakt
van leasing en meer gebruik gemaakt van factoring55.
Kredietunies en Qredits
Kredietunies en Qredits zijn twee alternatieven voor bankfinanciering tot 250.000 euro. Zij
streven er naar ondernemingen die voor een bancaire financiering zijn afgewezen te helpen.
Box 8: Kredietunies
Bij een kredietunie is er sprake van een coöperatieve vereniging zonder winstoogmerk voor en door
ondernemers. De ondernemers zijn de leden van de coöperatie en kopen een lidmaatschapsdeel in
de kredietunie en kunnen daarnaast spaargeld (soms ten onrechte in discussies aangemerkt als
“eigen vermogen”) deponeren. Er zijn kapitaalverstrekkende leden en leden die financiering
krijgen56. Ook doen kredietunies aan een vorm van coaching.
•
•
•
•

Range financieringsbedrag: € 50.000 – € 250.000
Vermogenstype: Kredietverstrekking uit kas, kredietbemiddeling of hybride vorm
Focus: Microbedrijven
Kapitaal verstrekt: € 12,4 mln. totaal57 58

•

Gemiddeld rentepercentage59: 7-8%

53

FAAN cijfers (Factoring) https://www.factoringnederland.nl/cijfers-en-trends.

54

OECD maakt (met betrekking tot asset based financiering) geen onderscheid tussen kleine,
middelgrote en grote ondernemingen.

55

OECD (2019), Financing SMEs and Entrepreneurs 2019: An OECD Scoreboard, OECD Publishing, Paris.
https://doi.org/10.1787/fin_sme_ent-2019-en.

56

CPB (2015), De Nederlandse financieringsstructuur in perspectief.

57

KPLUSV (2019), Rapport over vijf jaar Nederlandse kredietunies.

58

Dit is het totaal verstrekte kapitaal sinds oprichting (2013) tot 2018. Geen data beschikbaar over de
jaarlijkse verstrekkingen van kredietunies.

59

Zie voetnoot 57.

38

Dialogic innovatie ● interactie

Box 9: Qredits
Qredits is een non-profit organisatie die is gestart met het verstrekken van microkredieten (tot
€50.000) aan bedrijven en zelfstandigen en heeft haar dienstverlening de afgelopen jaren uitgebreid
naar MKB-leningen en zakelijke hypotheken (€50.000 tot €250.000), flexibel werkkapitaal (tot
€25.000) en leasing. Daarnaast coacht Qredits de ondernemingen die zij financieren.
•
•
•

Range financieringsbedrag: tot € 250.000
Vermogenstype: Microfinanciering, MKB-leningen, flexibel-krediet
Vermogensherkomst: Syndicaat van vier banken (€ 31 miljoen), Bank Nederlandse
Gemeente (€ 15 miljoen), EZK (€ 45 miljoen) en een syndicaat van negen verzekeraars
(€ 30 miljoen)60.
Focus: Microbedrijven (een
90.190
onderneming moet eerst
afgewezen zijn voor een
bancaire financiering voordat
het in aanmerking komt voor
financiering van Qredits)
Kapitaal verstrekt61
(2018): € 90,19 mln.
610
(2013): € 19,91 mln.
2013
2014
2015
2016
2017
2018
Gemiddeld
Micro- en flexkrediet
MKB-krediet
Totaal
rentepercentage62:
7,75% MKB-kredieten,
Figuur 13: Kapitaal verstrekt door Qredits (in 1.000 €)
8,75% microkredieten

•

•

•

Kredietunies zijn ontstaan om de mismatch tussen microbedrijven en externe financiering te
verkleinen. In de theorie kunnen kredietunies hier nog steeds een rol in spelen, maar in de
praktijk hebben zij nog nauwelijks impact 63. Door de WTK kunnen kredietunies makkelijker
geld aantrekken via obligaties en andere opvorderbare gelden. In tegenstelling tot
kredietunies, is Qredits de afgelopen jaren enorm gestegen. Een reden hiervoor is de
gestegen financiering van Qredits waarmee zij op professionele wijze uitgerold kon worden.
Private Debt
Box 10: Private Debt
Private debt is het verstrekken van leningen buiten banken om. Direct lending is een onderdeel van
private debt en wordt het meest gebruikt binnen het Nederlandse MKB. Direct lending betreft
onderhandse, niet-genoteerde leningen die zijn verstrekt aan het bedrijfsleven buiten het
bankwezen om64. Ook zijn er een aantal grote fondsen in Nederland die geld verstrekken aan het
MKB, bijvoorbeeld het Aegon achtergestelde leningen fonds65 en het bedrijfsleningen fonds beheerd
door Robeco.
•
•
•

Range financieringsbedrag: € 0,25 mln. – € 10 mln.
Vermogenstype: Direct lending, mezzanine debt en distressed debt
Vermogensverschaffer: Onder andere Asset & fondsmanagers

60

Het MKB in beeld, 2014.

61

Qredits (2019), Portefeuille cijfers 2013-2018.

62

www.Qredits.nl.

63

KPLUSV (2019), Rapport over vijf jaar Nederlandse kredietunies.

64

Kempen Capital Management N.V. (2017), White paper: Direct lending- De kenmerken en de drivers.

65

Aegon Asset Management (2019), One-pager NLII Achtergestelde leningen fonds.

Dialogic innovatie ● interactie

39

•
•

•
•

Vermogensherkomst66: Onder andere institutionele investeerders (pensioenfondsen en
verzekeraarsmaatschappijen)
Focus: Middenbedrijf
Kapitaal verstrekt (2018): Niet bekend
Gemiddeld rentepercentage67: 5,25% - 7,25% + 0,5% floor

Direct lending is een alternatief voor bancaire financiering. Banken worden de laatste jaren
meer beperkt in het verstrekken van kapitaal door strengere kapitaaleisen en regelgeving.
Fondsmanagers beschikken over een dusdanige hoeveelheid kapitaal, waardoor zij in één
keer grote bedragen kunnen uitlenen aan bedrijven68. De cijfers van private debt zijn vaak
niet openbaar. Hierdoor is het moeilijk om een schatting te maken van het volume van private
debt in Nederland voor het MKB.
Vreemd en extern eigen vermogen
Crowdfunding
Crowdfunding is een vermogensvorm die explosief is gestegen. Tussen 2013 en 2018 is de
omvang van crowdfunding met 969 procent gestegen. Toch heeft crowdfunding nog maar
een klein aandeel in de totale MKB-financieringsmarkt.
Box 11: Crowdfunding
Door middel van crowdfunding kunnen individuen en bedrijven, via een platform, een project of
onderneming financieren. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen loan-based crowdfunding en
equity-based crowdfunding. Equity crowdfunding is in Nederland nog niet heel groot. In 2016, 2017,
2018 was het aandeel van equity crowdfunding in vergelijking met het totale aandeel crowdfunding
respectievelijk 4,0%, 5,5% en 1,5%69. Op dit moment zijn er weinig platformen die equity-based
crowdfunding aanbieden.
•
•
•
•
•

Range financieringsbedrag: tot € 1 mln. (met
enkele uitzonderingen)
Vermogenstype: Loan-based of equity-based
Focus: Micro- en kleinbedrijf
Kapitaal verstrekt 70 (2018): € 297,2 mln.
(2013): € 27,8 mln.
Gemiddeld rentepercentage: 5-7%

297,20

27,80

Figuur
14.
Kapitaal
crowdfunding (in mln. €)

verstrekt

Online niet-bancaire financieringsactiviteiten, zoals equity crowdfunding en peer-topeer lenen71, vinden in continentaal Europa nog beperkt plaats in vergelijking met China, de

66

DNB (2016), Kredietmarkten in beweging.

67

Zie voetnoot 64.

68

Zie voetnoot 64.

69

www.crowdfundmarkt.nl.

70

www.crowdfundingcijfers.nl.

71

Particulieren of institutionele financiers verstrekken bij peer-to- peer lenen een lening aan een
zakelijke lener.

40

Dialogic innovatie ● interactie

VS en het VK72. Uit een Europese benchmark uitgevoerd door het Cambridge Centre for
Alternative Finance onder 269 online platformen voor financiering blijkt dat Europese online
alternatieve financiële markt voor MKB ondernemers (exclusief het VK) in 2017 groeide naar
1,66 miljard euro voor meer dan 24.000 bedrijven73. Het aantal MKB ondernemers dat in
Europa (exclusief het VK) gebruik maakt van alternatieve financiering groeide tussen 2016
en 2017 met 66 procent.
In zowel 2016 als 2017 behoorde Nederland in absolute omvang tot de top vier nationale
markten voor niet-bancaire online financiering in Europa (exclusief het VK) samen met
Frankrijk, Spanje en Italië. Uitgezet tegen het BBP is de omvang van niet-bancaire online
financiering in Nederland zelfs hoger dan deze landen in 2017, maar wel minder hoog dan
Estland, Letland, Finland en Georgië.
NPEX
Voor het MKB speelt de kapitaalmarkt een ondergeschikte rol in het aantrekken van externe
financiering. Dit komt mede door de hoge kosten die nodig zijn voor het voorbereiden van
een beursintroductie. Ook is het minimale bedrag om kapitaal te verwerven relatief hoog
voor de kleine bedrijven binnen het MKB.
Box 12: NPEX (Public Debt & Public Equity)
De NPEX, opgericht in 2008, is een officiële effectenbeurs met kenmerken van crowdfunding.
Bedrijven kunnen financiering ophalen door middel van het uitgeven van obligaties of certificaten
van aandelen. Doordat het minimumbedrag 1 miljoen euro is, zijn het vooral het midden- en
grootbedrijf die gebruik maken van de beurs.
•
•
•
•
•

Range financieringsbedrag: € 1 mln. – € 10 mln.
Vermogenstype: Public debt & public equity
Focus: Midden bedrijf
Kapitaal verstrekt: € 65 mln. via public debt totaal en € 17 mln. via public equity totaal
verstrekt (tot eind 2018)74
Gemiddeld rentepercentage: 5-8%

Extern eigen vermogen
In deze paragraaf worden de eigen vermogen verschaffers besproken. In Box 13 worden de
cijfers van private equity verder toegelicht. Venture capital wordt apart in Box 14 uitgelicht.

72

OECD (2019), Financing SMEs and Entrepreneurs 2019: An OECD Scoreboard, OECD Publishing, Paris.
https://doi.org/10.1787/fin_sme_ent-2019-en.

73

Ziegler, T., Shneor, R., Wenzlaff, K., Odoroviç, A., Johanson, D., Hao, R. & Ryll, L. (2018). Shifting
Paradigms. The 4th European Alternative Finance Benchmarking Report.

74

Dit is het totaal verstrekte kapitaal sinds oprichting (2008 tot 2018). Geen data beschikbaar over de
jaarlijkse verstrekkingen van de NPEX.

Dialogic innovatie ● interactie

41

Private Equity en Venture Capital
Box 13: Private Equity
Private equity is risicodragend vermogen voor de financiering van niet-beursgenoteerde
ondernemingen. Binnen private equity bestaan er verschillende vormen: venture capital, buyout,
turnover etc. Venture capital wordt los van private equity behandeld, om meer inzicht te bieden.
•
•
•
•

•

Range financieringsbedrag75: € 1 mln. – € 10
mln.
Financieringstype76: Buy-out, growth, turnover,
public-to-private.
Vermogensverschaffer: Participatiemaatschappij
Vermogensherkomst: Institutionele
investeerders (pensioenfondsen en
verzekeraarsmaatschappijen), banken,
familiebedrijven, overheidsinstanties, funds of
funds.
Kapitaal verstrekt77 78 (2018): € 1.056.238.480
(2013): € 380.420.59

1.056

380

Figuur 15: Kapitaal geïnvesteerd
private equity (in mln. €)

Box 14: Venture Capital
Venture capital is het kapitaal dat gebruikt wordt voor risicodragende investeringen in startende
(snelgroeiende) bedrijven. Doordat het lastig is om te voorspellen hoe succesvol een startup zal
zijn, is dit de meest risicodragende vorm binnen private equity investeringen. Hierdoor blijven de
investeerders nauw betrokken bij de investering en zorgen zij naast kapitaal ook voor kennis en een
groter netwerk binnen de organisatie.
•
•
•

•

Range financieringsbedrag: € 0,2 mln. – € 5 mln.
Vermogensverschaffer: Participatiemaatschappij
Vermogensherkomst79: Institutionele investeerders
(pensioenfondsen en verzekeraarsmaatschappijen),
banken, family offices, overheidsinstanties, fonds van
fondsen, business angels
Kapitaal verstrekt80 (2018): € 375.770.240
(2013): € 194.974.850

376

166

Figuur 16: Kapitaal geïnvesteerd
venture capital (in mln. €)

75

NVP en PWC (2014), Ondernemend Vermogen

76

Venture investeringen worden niet meegenomen in de cijfers van Box 13, maar worden apart
behandeld in Box 14.

77

Door onvolledige gegevens (verdeling MKB en niet-MKB) is door middel van extrapolatie een
gemiddelde berekend over een bepaalde periode. Voor deze methode is het gemiddelde berekend voor
de periode 2007-2012 en 2013-2018 voor zowel de investeringen als het aantal bedrijven waarin
geïnvesteerd is. Doordat het gemiddelde percentage van alle private equity investeringen in het MKB
over de twee perioden bijna gelijk is, is dit percentage gebruikt om een schatting te maken van de
jaarlijkse investeringen in het MKB. De cijfers verschillen dus met het werkelijke bedrag en zijn een
pure schatting.

78

NVP en PWC (2019), Netherlands private equity trendanalyse 2008-2018.

79

NVP en PWC (2019), Netherlands private equity trendanalyse 2008-2018.

80

Zie voetnoot 79.

42

Dialogic innovatie ● interactie

Het groeiende geïnvesteerd venture vermogen kan te maken hebben met de inzet van
verschillende overheidsinstrumenten, zoals Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s)
en Seed-fondsen, in hoofdstuk 5 wordt dit verder toegelicht.
Uit data van de European Data Cooperative (EDC) blijkt dat in de meeste Europese landen
private equity een zeer klein percentage van het BBP vormt, vaak minder dan 0,5 procent.
Dit percentage is wel sterk gestegen de afgelopen jaren, in 2014 was dit nog 0,32%. In
Nederland vormt private equity in 2018 0,525% van het BBP ten opzichte van 0,29% in
2014. Ook bij alle venture capital investeringen als percentage van het BBP in 2018 staat
Nederland (0,064%) boven de Europese mediaan (0,049%). Data van de OECD laat zien dat
de markt voor venture capital in de Verenigde Staten aanzienlijk verder ontwikkeld is. In
2017 bedroegen de venture capital investeringen hier 0,4% van het BBP, tegenover 0,04%
in Nederland.81
De totale omvang van private equity investeringen is in heel Europa verdubbeld tussen 2014
en 2018. In Nederland is de omvang zelfs meer dan verdubbeld met een stijging van 112%.
In Nederland zijn de venture capital investeringen in 2018 met 94% gestegen ten opzichte
van 2014. In alle Europese landen samen ligt dit percentage tevens op 94% met enkele grote
uitschieters naar boven.
Volgens de IESE Business School heeft Nederland een aantrekkelijk klimaat voor private
equity en venture investeringen. Van de 125 landen die worden meegenomen in het
onderzoek staat Nederland op de twaalfde plek82.
Business Angels
Box 15: Business Angels
Business angels zijn vaak (oud) ondernemers die investeren in de start- en groeifase van
ondernemingen. Naast het ingelegde kapitaal neemt een business angel ook kennis, ervaring en een
netwerk met zich mee. Een business angel kan naast een aandeleninvestering ook gebruik maken
van een (converteerbare) achtergestelde lening.
•
•

Range financieringsbedrag: € 50.000 – € 750.000
Focus: Micro en kleinbedrijf

•

Kapitaal verstrekt 83 84 (2017): € 128 mln.
(2013): € 98 mln.

128

98
2013 2014 2015 2016 2017
Figuur 17: Kapitaal geïnvesteerd
Business Angels (in mln. €)

81

OECD (2018), Entrepreneurship at a Glance 2018 Highlights.

82

IESE Business School (2019), The venture capital and private equity country attractiveness index
2018.

83

EBAN (2015), European Early Stage Market Statistics.

84

EBAN (2017), European Early Stage Market Statistics.

Dialogic innovatie ● interactie

43

Doordat de investeringsbedragen niet altijd gepubliceerd worden is het moeilijk om de
business angel markt te kwantificeren. Met behulp van de rapporten van European Trade
Association for Business Angels (EBAN) kan er hooguit een inschatting worden gemaakt 85 86.
Een ontwikkeling is dat steeds meer business angels samen investeren in een bedrijf,
waardoor het totale investeringsbedrag groter wordt (tot twee miljoen euro), daarnaast is er
sprake van meer risicospreiding. Deze groepsinvesteringen worden meestal in een latere fase
gedaan dan de individuele investeringen87. De geografische verschillen tussen Business Angel
investeringen zijn groot. Nederland scoort ten opzichte van andere Europese landen vrij
gemiddeld met een totale geschatte omvang van 128 miljoen euro in 2017.

3.4 Samenvatting marktanalyse
In dit hoofdstuk zijn de verschillende ontwikkelingen binnen de financieringsmarkt behandeld
en zijn de vraag- en aanbodzijde geanalyseerd. Hieronder worden de belangrijkste
ontwikkelingen geschetst.
Ongeveer een kwart van het Nederlandse MKB heeft een behoefte aan externe financiering.
Van deze ondernemingen met een financieringsbehoefte valt meer dan de helft tijdens het
proces (oriëntatie, aanvraag, succes) voor financiering af. Microbedrijven en startups ervaren
de meeste problemen om een financieringsbehoefte om te zetten in een succesvolle
financieringsaanvraag.
Met betrekking tot de aanbodzijde kan er worden geconcludeerd dat bancair krediet het
meest wordt gebruikt binnen het MKB. Uit de financieringsmonitor van het CBS blijkt dat
40% van het MKB in 2018 een banklening in de aangetrokken financiering gebruikt. Het
volume van uitstaande bancaire leningen is tussen 2013 en 2016 gedaald, maar na 2016 zijn
zowel het uitstaande volume als de nieuwe verstrekkingen weer gestegen (en dat voor zowel
kleine als grote leningen).
Crowdfunding en Qredits zijn niet-bancaire financieringsvormen die een aanzienlijke groei
doormaken in Nederland. Deze vormen richten zich voornamelijk op het kleinere segment
binnen het MKB. Loan-based is de meest gebruikte vorm binnen crowdfunding, equity-based
blijft klein in Nederland. Bij Qredits stijgen vooral de microkredieten, de groei van MKBleningen stagneert. In vergelijking met andere financieringsvormen zijn crowdfunding en
Qredits echter wel klein.
De jaarlijkse verstrekkingen van leasing en factoring nemen ieder jaar toe. Hoewel we geen
inzicht kunnen geven in de verdeling tussen bancaire en niet-bancaire asset-based
financiering, zien we wel dat beide vormen ieder jaar stijgen. Het aandeel van microbedrijven
in het jaarlijkse verstrekt kapitaal van leasing is opmerkelijk gestegen in de periode 20132018.
Ook de investeringen door middel van extern eigen vermogen stijgen jaarlijks. Venture
capital
is
sinds
2015
aan
het
groeien
binnen
Nederland.
Verschillende

85

Zie voetnoot 83 & 84.

86

De EBAN stelt in haar rapport dat het transparante kapitaal tien procent bedraagt van de totale markt,
in verband met de (on)zichtbaarheid van investeerders. Om een indicatie van de gehele markt te
schetsen zijn de bekende cijfers met tien vermenigvuldigd.

87

KVK Business Angels 2019.

44

Dialogic innovatie ● interactie

overheidsinstrumenten, zoals ROM’s en de SEED Capital regeling spelen hier een belangrijke
rol in. Dit wordt verder behandeld in hoofdstuk 5.

Dialogic innovatie ● interactie

45

4 Knelpunten in de financieringsmarkt
In dit hoofdstuk identificeren we knelpunten in de financieringsmarkt voor het MKB. Eerst
komen knelpunten aan de kant van de vraagzijde aan de orde, oftewel knelpunten die MKBondernemers ervaren bij het oriënteren op en aanvragen van financiering (paragraaf 4.1).
Vervolgens bespreken we knelpunten op het snijvlak tussen vraag en aanbod (paragraaf
4.2). In de derde paragraaf komen de knelpunten aan de aanbodzijde aan de orde, oftewel
knelpunten die financiers ervaren (paragraaf 4.3). Het hoofdstuk sluit af met een conclusie.

4.1 Knelpunten aan de vraagzijde
De vraagzijde van de Nederlandse financieringsmarkt heeft betrekking op de aanvragers en
mogelijk ontvangers van financiering, waarbij we ons in het kader van dit onderzoek specifiek
richten op het Nederlands MKB (zie Box 2 in paragraaf 3.1 voor een afbakening). Knelpunten
aan de vraagzijde richten zich dus op problematiek die MKB-ondernemers ervaren bij toegang
tot en beschikbaar krijgen van financiering.
Gebrek aan zekerheden en informatiegebreken
Bepaalde groepen binnen het MKB ervaren meer moeite bij het verkrijgen van externe
financiering, ondanks een gunstige conjunctuur en een lage rentestand. Dit geldt onder
andere voor (techno-)startups, omdat dit type bedrijf een beperkt track record kent en
onzekere toekomstperspectieven heeft. Ook scale-ups komen relatief moeilijk aan externe
financiering door de risico’s die verbonden zijn aan schaalvergroting. Daarnaast is het
verkrijgen van financiering lastiger in bepaalde sectoren, waar bijvoorbeeld sprake is van
weinig materiële activa (en dus gebrek aan onderpand), sterke conjunctuureffecten of
seizoengebondenheid. De beoordelingsprocedures zijn er uiteraard ook om minder kansrijke
of slecht onderbouwde financieringsaanvragen tegen te houden.
Onderzoek toont aan dat het bij afwijzingen vaak gaat om bedrijven die financiers niet
voldoende zekerheid kunnen bieden, waardoor het verstrekken van financiering een
verhoogd risico met zich meebrengt. 88 Vooral een lage solvabiliteit en een gebrek aan
onderpand spelen een rol in de acceptatieratio van een financieringsaanvraag en zorgen
ervoor dat het risico door de financier te hoog wordt geacht met een afwijzing tot gevolg (zie
Figuur 18).89 90 Andere redenen voor afwijzingen zijn dat er naar verwachting onvoldoende
kasstroom is om de rente en aflossing te betalen, onvoldoende buffervermogen om
tegenvallers op te vangen of het moeilijk kunnen inschatten van risico’s door financiers door
ontbrekende informatie (zoals bij bedrijven zonder track record).

88

Nemacc (2019). Financiering van het MKB en de rol van de MKB-accountant; Lysias (2017). Ex-ante
kapitaalmarktonderzoek naar een nieuwe financiële faciliteit; Commissie Hoek (2013). Verkenning
MKB-financiering.

89

Dit knelpunt weegt extra zwaar bij (startende) ondernemers die willen investeren in bijvoorbeeld
menselijk kapitaal, digitalisering (software) en andere virtuele goederen waarvoor moeilijk onderpand
te geven is. Dit zijn vaak ook de ondernemers die kleine financieringsaanvragen hebben en die actief
zijn in sectoren waar ‘intangibles’ een grotere asset van een onderneming vormen.

90

Nemacc (2019). Financiering van het MKB en de rol van de MKB-accountant; CBS (2018).
Financieringsmonitor.

Dialogic innovatie ● interactie

47

Figuur 18: Financiële positie (mediaan91) voor ondernemingen met afgewezen en toegekende aanvraag
in 2016. Bron CBS (2018). Financieringsmonitor

Bij financieringsaanvragen voor vreemd vermogen van bedrijven die in de kern gezond zijn,
kan er vanwege het risicoprofiel inbreng van risicodragend kapitaal (zoals eigen vermogen
of achtergesteld kapitaal) benodigd zijn.92 Eigen vermogen in een bedrijf dient als risicobuffer
voor financiers van vreemd vermogen. In de gesprekken komt naar voren dat de
beschikbaarheid van extern eigen vermogen echter beperkt is, voornamelijk voor kleinere
bedrijven, wat financiers van vreemd vermogen beperkt in hun mogelijkheden om
eigenstandig te financieren. Daarnaast geniet financiering via extern eigen vermogen niet
altijd de voorkeur van ondernemers omdat dit gepaard gaat met het delen van zeggenschap.
Dit geldt voor het brede MKB (het meer traditionele MKB, waaronder bijvoorbeeld
familiebedrijven), maar ook voor de innovatieve kopgroep van starters en groeiers – zo blijkt
uit de gesprekken.
Sommige groepen bedrijven ondervinden nadeel bij het verkrijgen van financiering doordat
gebrek aan zekerheid inherent is aan hun type bedrijvigheid. Dit speelt bij de zogeheten ‘high
risk high reward’ bedrijven, zoals innovatieve bedrijven (met name innovatieve starters in
bijvoorbeeld bouw, hightech en health), waarbij de kans op succes onzeker is. Daarnaast
blijkt uit de interviews dat dit geldt voor bedrijven die pas op lange termijn rendement
behalen, die doorgaans opereren in sectoren die zich kenmerken door lange
ontwikkeltrajecten en terugverdientijden (zoals infrastructuur, farmaceutica en sectoren die
zich richten op transities, bijvoorbeeld in het kader van duurzaamheid93), wat voor financiers
onzekerheid met zich meebrengt. Het ontbreken of niet voldoende ontwikkeld zijn van een
markt voor de financiering van deze typen bedrijven kan vooruitgang op het gebied van
maatschappelijke transitieopgaven hinderen, juist omdat dergelijke bedrijven hier een
belangrijke bijdrage in kunnen leveren door hun innovatieve karakter. Financiering middels
durfkapitaal is erg geschikt voor bedrijven die gekenmerkt worden door hun hogere
risicoprofiel, maar de beschikbaarheid van pre-seed en venture capital is beperkt. Uit data
van de European Data Cooperative (EDC) blijkt dat venture capital investeringen in Nederland
in 2018 slechts 0,064% van het BBP bedroegen, wat aanzienlijk lager is dan het aandeel

91

De centrummaat, oftewel de middelste waarneming van een reeks waarnemingen.

92

SER (2014). Verbreding en versterking financiering MKB.

93

In de gesprekken wordt aangegeven dat dit niet zozeer voor de Life Sciences and Health sector geldt,
omdat deze sector al een langere tijd in ontwikkeling is en daarmee de potentiële knelpunten al
bekender zijn voor financiers.

48

Dialogic innovatie ● interactie

venture capital investeringen in de VS waar de venture capital markt een stuk verder
ontwikkeld is94 (zie ook paragraaf 3.3).95
Ook bedrijven in de horeca, ICT, zakelijke dienstverlening en landbouw hebben bij een
financieringsaanvraag een relatief hogere kans op afwijzing. Uit de gesprekken blijkt dat er
in de horeca historisch gezien een grotere kans bestaat dat terugbetaling uitblijft, waardoor
financiers meer risico lopen. In sectoren als ICT en de zakelijke dienstverlening wordt over
het algemeen minder gebruik gemaakt van (materiële) vaste activa, waardoor minder
zekerheid geboden kan worden in de vorm van onderpand. Hoewel de bedrijven in de
landbouwsector over het algemeen een hoge solvabiliteit hebben en over veel onderpand
beschikken, heeft het moeilijk verkrijgen van financiering in deze sector volgens het CBS te
maken het feit dat deze vaste activa ‘vastzit’ in grond.96
Alternatieve financiering: gebrek aan kennis over mogelijkheden, zoekkosten en
drempelvrees eigen vermogen
De toename van het aantal alternatieve financieringsaanbieders en –vormen (zie paragraaf
3.3) heeft tot een grotere verscheidenheid geleid aan financieringsmogelijkheden voor het
MKB. Ondernemers hebben door deze verscheidenheid echter vaak een gebrek aan kennis
en ervaring over de (nieuwe) mogelijkheden en hebben moeite om, binnen de bekende
opties, passende financieringsvormen te vinden. 97 Het blijkt uit de gesprekken dat dit
knelpunt zowel speelt bij het brede MKB als bij jonge bedrijven en de kopgroep van
innovatieve starters. Hoewel deze laatste groep over het algemeen meer open staat voor
alternatieve financieringsvormen (met de kanttekening dat deze groep – net als andere MKBondernemers - minder snel openstaat voor het delen van zeggenschap wat durfkapitaal
doorgaans met zich meebrengt) is ook voor hen het creëren van overzicht lastig. Een
kennisgebrek is op zichzelf niet te beschouwen als knelpunt van de financieringsmarkt, maar
in samenhang met 1) hoge zoekkosten98 en 2) het gedrag van ondernemers (gericht op
ondernemen, weinig tijd (willen) reserveren om aan (bureaucratische) procedures te
voldoen, weinig middelen (willen) reserveren om professionele ondersteuning te krijgen) kan
het er wel toe leiden dat vraag en aanbod elkaar onvoldoende kunnen vinden. Het is
bovendien
aannemelijk
dat
ondernemers
maar
incidenteel
kennis
omtrent
financieringsmogelijkheden en het aanvraagproces nodig hebben, omdat zij doorgaans maar
eens in de zo veel jaar financiering aanvragen en te maken hebben met een continu
veranderende markt. De zoekkosten en cultuur onder ondernemers vormen een barrière om
daadwerkelijk verder te kijken dan traditionele financieringsvormen zoals bancaire
financiering. Bij het oriënteren naar aanleiding van een financieringsbehoefte zijn
ondernemers uit het brede MKB geneigd om zich te richten op bancaire financiering via hun
huisbank99 (mede door het relatiemodel wat banken jarenlang gehanteerd hebben, waardoor
banken ten opzichte van alternatieve financiers een voorkeurspositie verworven hebben).
Deze optie die vaak nog als meest voor de hand liggend wordt gezien en waarvan

94

De meest recente data over VC investeringen in de VS is uit 2017, zie OECD (2018), Entrepreneurship
at a Glance 2018 Highlights.

95

Uit data van de ECD blijkt dat Nederland echter wel boven de Europese mediaan scoort (0,049% in
2018).

96

CBS (2018). Financieringsmonitor.

97

CBS (2018). Financieringsmonitor; Nederlands Comité voor Ondernemerschap – Jaarbericht Staat van
het MKB 2018; Nemacc (2019). Financiering van het MKB en de rol van de MKB-accountant.

98

PWC (2011). Monitor Financierbaarheid Nederland.

99

CBS (2018). Financieringsmonitor.

Dialogic innovatie ● interactie

49

aangenomen wordt dat dit de meest voordelige vorm van financiering is.100 Bovendien blijkt
uit de gesprekken dat veel MKB-ondernemers niet snel geneigd zijn om adviseurs in te
schakelen (onder meer vanwege de kosten) in hun zoektocht naar een geschikte financier en
bij het opstellen en indienen van een aanvraag. Banken melden wel dat het aandeel
aanvragen met hulp van een MKB-adviseur toeneemt ten koste van het aantal aanvragen
dat zonder adviseur wordt ingediend (maar exacte cijfers ontbreken), al zijn deze laatste
aanvragen nog wel in de meerderheid.
Deze factoren leiden er dus toe dat MKB-ondernemers (nog) niet optimaal kunnen profiteren
van het toenemende aanbod van alternatieve financieringsvormen. Uit de interviews blijkt
echter dat banken in toenemende mate het relatiemodel aan het afbouwen zijn door onder
andere de standaardisering en automatisering van kredietaanvragen, wat ervoor kan zorgen
dat de houding van ondernemers ten opzichte van banken verandert en zij al dan niet
noodgedwongen meer open gaan staan voor alternatieve financiering.
Automatisering beoordeling financieringsaanvragen: gebrek aan expertise rondom
aanvraag
Uit de bestudeerde bronnen blijkt dat MKB-ondernemers bij het doen van
financieringsaanvragen al enige tijd moeite ervaren met het opstellen van een goede,
voldoende onderbouwde business cases waarbij ze de juiste informatie aanleveren aan de
potentiële financier, met vaak een afwijzing tot gevolg 101. Dit komt vooral door het gebrek
aan kennis en expertise in relatie tot het doen van financieringsaanvragen. Deze bevinding
wordt bevestigd in de interviews. Bij de behandeling van een financieringsaanvraag kan ook
spelen dat een bedrijf soms nog niet voldoende ‘investment ready’ is, waardoor een
financiering (nog) niet effectief kan worden ingezet. Het is uiteraard geen knelpunt dat niet
iedere financieringsaanvraag gehonoreerd wordt. Uit de interviews blijkt dat in het licht van
de ontwikkelingen rondom Fintech en de standaardisering en automatisering van
aanvraagprocedures bij banken dit gebrek aan kennis en expertise echter wel problematisch
wordt. Deze ontwikkelingen zorgen voor lagere beoordelingskosten voor banken, maar
vereisen hogere inspanningen van MKB-ondernemingen om de juiste informatie in het juiste
formaat aan te leveren of het inschakelen van een adviseur, wat kosten met zich meebrengt.
Ten gevolge van het gebruik van algoritmes in de beoordeling en het vervallen van maatwerk
(gekoppeld aan mondelinge intake en advies) kan – zo wordt aangeduid in de gesprekken –
namelijk een enkel verliesjaar genoeg reden zijn voor een afwijzing doordat mitigerende
omstandigheden niet of nauwelijks meegewogen worden. Dit raakt voornamelijk het MKB
met een kleine financieringsvraag (tot 250.000 euro)102, aangezien digitalisering (tot nu toe)
een rol speelt bij het beoordelingsproces van kleine aanvragen. Deze kleinere aanvragen zijn
vooral afkomstig van het micro- tot kleinbedrijf. Doordat ondernemers vaak geen kennis
hebben over welke informatie er door algoritmes gebruikt wordt om een beoordeling op te
baseren103 hebben ze meer moeite om op deze aanpassing in te spelen. Wat echter wel
opvalt, is de opkomst van een nieuwe generatie ondernemers die meer oog hebben voor
alternatieve financieringsvormen en bovendien mogelijk digitaal vaardiger zijn. Aanvullend

100

Nemacc (2019). Financiering van het MKB en de rol van de MKB-accountant.

SER (2014). Verbreding en versterking financiering MKB; www.forwardinfinanciering.nl/actueel-enachtergrond/knelpunten-mkb-financiering-ontrafeld; Nemacc (2019). Financiering van het MKB en de
rol van de MKB-accountant.

101

Kleine financieringsaanvragen (< 250.000 euro) hebben ook het grootste aandeel in het totaal aantal
aanvragen (> 75%).

102

103

50

Zie voetnoot 100.

Dialogic innovatie ● interactie

doen banken en andere financiers onderzoek naar de tevredenheid van klanten over de
digitale dienstverlening.
Daarnaast werpt de standaardisering en automatisering van kredietaanvragen ook drempels
op bij ondernemers. Het persoonlijk contact, zelfs met de huisbank, neemt af waardoor de
fysieke en mentale afstand tot de huisbankier toeneemt. Uit de gesprekken blijkt dat MKBondernemers dit ervaren als een verlies van kwaliteit van de dienstverlening en de
vertrouwensband tussen de ondernemer en de (huis)bank kan daardoor afnemen. Dit kan
tevens van invloed zijn op de beoordeling van financieringsaanvragen, omdat financiers
‘zachte factoren’ voor hoeverre daar zicht op is doorgaans ook laten meewegen. Naast
persoonlijk contact wordt steeds vaker gebruik gemaakt van andere (digitale) databronnen
om hier inschattingen over te maken. Tegenover de gepercipieerde afname in kwaliteit van
dienstverlening staat echter dat ondernemers door deze houding van (huis)banken meer
geneigd kunnen zijn om minder voor de hand liggende oplossingen te zoeken en zich
bijvoorbeeld te wenden tot alternatieve financiering (die hun dienstverlening overigens ook
automatiseren). Overigens kan digitalisering ook drempels verlagen. Ondernemers kunnen
immers bij meerdere partijen snel een aanvraag indienen. Vroeger was een bestaande
bankrelatie meestal het startpunt, terwijl nu een klant van “bank x” online op een avond bij
meer partijen een aanvraag kan indienen. Ook draagt digitalisering bij aan de vernieuwing
van het dienstenaanbod.

4.2 Knelpunten op het snijvlak van de vraag- en aanbodzijde
Knelpunten die spelen op het snijvlak van vraag en aanbod op de financieringsmarkt voor
het MKB kennen hun oorzaak bij zowel de vragende MKB-ondernemers als de aanbieders van
financiering of de intermediaire laag tussen vraag en aanbod (bijvoorbeeld adviseurs). Beide
resulteren erin dat vraag en aanbod niet optimaal afgestemd zijn.
MKB-adviseurs: onvoldoende kennis en neiging naar bancaire financiering
Door de toename in alternatieve financieringsvormen en de daar bijkomende
onoverzichtelijkheid op de financieringsmarkt wordt de rol van MKB-adviseurs steeds
belangrijker104, wat ook naar voren komt in de gesprekken. Tegelijkertijd ervaren adviseurs
moeite met hun rol – zo blijkt uit de interviews – omdat het voor hen ook en uitdaging is om
hun kennis over het toenemend aantal financieringsvormen en financiers bij te houden en
dat het ook niet altijd gemakkelijk is om hun meerwaarde duidelijk te maken aan
ondernemers die op zoek zijn naar financiering (en daarbij gemakkelijk en snel meerdere
aanvragen digitaal te kunnen indienen). Het aantal (zelfstandig) adviseurs is – mede als
gevolg van reorganisaties bij de banken – sterk toegenomen (veel adviseurs die voorheen
aan banken waren verbonden zijn voor zichzelf begonnen105). Het is echter lastig om een
goede schatting van het aantal MKB-financieringsadviseurs te maken, want het is een
onbeschermd beroep.106 Schattingen lopen uiteen van enkele honderden tot tienduizend. Het
helpen van MKB-ondernemers bij het verwerven van financiering is een vak apart.
Accountants begeven zich ook steeds meer op dit pad. Uit het Nemacc rapport (2019) blijkt
dat MKB-accountants onvoldoende kennis hebben over de verschillende financieringsvormen
en overheidsregelingen en daardoor vaak onvoldoende in staat zijn om ondernemers te
adviseren. Dit is problematisch omdat ze vaak wel een vertrouwd aanspreekpunt zijn voor

104

Idem.

105

Zie voetnoot 28.

Stichting MKB financiering (2019), Verkenning Keurmerk Financieringsadviseur MKB, Amsterdam, juli
2019.

106

Dialogic innovatie ● interactie

51

de MKB-ondernemer. Accountants onderkennen overigens dat het helpen van MKBondernemers met het verwerven van financiering een ander vak is dan het ‘controleren van
de boeken’. Zij spelen daar op in door steeds vaker met specialisten samen te werken.
In een deel van onze interviews met betrokkenen komt ook een kennisgebrek over specifieke
onderdelen van de MKB financieringsmarkt (bijv. alternatieve financiering) onder adviseurs
naar voren, evenals het geluid dat adviseurs de eisen die financiers stellen aan het MKB voor
het verkrijgen van financiering vaak onderschatten. Daarnaast blijken vooral adviseurs die
bij banken hebben gewerkt geneigd te zijn naar bancaire financiering te kijken en minder
naar alternatieve financiering107 (het aantal adviseurs dat in leasing is gespecialiseerd, is
bijvoorbeeld klein). Bovendien zijn veel adviseurs nog verbonden aan partijen die een
specifieke vorm van financiering aanbieden. Uit de interviews blijkt ook dat het voor
ondernemers lastig is om de kwaliteit van adviseurs in te schatten108 , wat ook geldt voor
aanbieders van financiering die te maken krijgen met een steeds grotere groep van
zelfstandige adviseurs. 109 Daarnaast zijn adviseurs ook niet eenvoudig vindbaar voor
ondernemers (een vorm van coördinatiefalen) en hebben ondernemers niet altijd weet van
wat adviseurs voor hen kunnen betekenen.
Transactiekosten
Kenmerkend voor de financieringsaanvragen van het MKB is dat deze vaak om kleinere
bedragen gaan in vergelijking met de financieringsaanvragen van het grootbedrijf. 110 In
tegenstelling tot grotere aanvragen (>1 miljoen euro) gaan kleinere aanvragen (<1 miljoen
euro) gepaard met relatief hogere rentes. Dit renteverschil wordt deels verklaard door het
grotere gepercipieerde risico bij kleinere bedrijven en de hogere transactiekosten bij
afhandelen en beheren van kleine leningen, wat ook blijkt uit de gesprekken.111 Dit leidt er
toe dat traditionele financiers niet staan te springen om het verstrekken van kleine kredieten,
terwijl de alternatieve financiers nog niet voldoende in het vizier zijn van het (brede) MKB.
Om kosten te drukken en inefficiëntie tegen te gaan zijn banken bezig het beoordelingsproces
voor kleine aanvragen te digitaliseren. Hoewel dit dus tot lagere transactiekosten leidt voor
banken, komt in de interviews naar voren dat deze digitalisering zoals eerder genoemd ook
zorgt voor minder maatwerk en een hogere drempel om financiering aan te vragen. Het is
overigens niet zo dat met digitalisering van aanvraagprocedures het persoonlijk contact
volledig verdwijnt. Banken nemen nog geregeld mondeling contact op met ondernemers naar
aanleiding van een digitale aanvraag (maar dit gebeurt voortaan eerder vanuit
gecentraliseerde diensten en niet vanuit lokale vestigingen).

Hoewel ook banken zich steeds meer op het pad van alternatieve financieringsvormen begeven (denk
aan Funding Options, ING Direct en Rabo en Crowd).

107

Er is op dit moment een onderzoek gaande door MKB-kredietcoach naar mogelijke certificering van
MKB-adviseurs om kwaliteit aan ondernemers te kunnen garanderen.

108

In dit verband is het waard de gedragscode te melden die Stichting MKB Financiering heeft opgesteld
(“Gedragscode MKB Financiers: Klantgericht en passend financieren”). Deze code bevat bepalingen
over de verantwoordelijkheid van MKB-financiers om transparant te zijn over communicatie en kosten
richting
de
MKB-onderaannemer
die
op
zoek
is
naar
financiering.
Zie:
https://www.stichtingmkbfinanciering.nl/gedragscode/. De code is 1 juli 2019 in werking getreden.

109

110

SER (2014). Verbreding en versterking financiering MKB.

SER (2014). Verbreding en versterking financiering MKB; PWC (2011). Monitor Financierbaarheid
Nederland; Nemacc (2019). Financiering van het MKB en de rol van de MKB-accountant.

111

52

Dialogic innovatie ● interactie

4.3 Knelpunten aan de aanbodzijde
In deze paragraaf bespreken we de knelpunten die zich voordoen aan de aanbodzijde van de
MKB-financieringsmarkt. Het gaat hier dus om problematiek rondom financiers die middelen
verstrekken aan het MKB.
Markt voor bancaire financiering wordt gedomineerd door enkele grootbanken
De Nederlandse financieringsmarkt kent een sterk geconcentreerd bankenlandschap waarin
drie grootbanken domineren. 112 Hierdoor heeft het MKB op het gebied van bancaire
financiering op het eerste gezicht dus relatief weinig keuze. Deze drie grootbanken hebben
een sterke positie verworven en beschikken over veel informatie over hun klantorganisaties.
Het Nederlandse MKB had in 2017 gemiddeld met 1,5 bank een zakelijke relatie, wat het
laagste aantal is in vergelijking met andere landen in de Eurozone.113 De bankenconcentratie
kan leiden tot hogere financieringskosten voor het MKB 114, minder optimale dienstverlening
van banken en minder innovatie.115 Er is echter geen causaliteit vastgesteld.
Een recente studie van het CPB signaleert dat Nederlandse MKB-ondernemers een relatief
lage acceptatiekans hebben bij bankleningen vergeleken met andere Europese landen. Het
CPB geeft de hoge concentratie op de Nederlandse bankenmarkt als een van de mogelijke
verklaringen voor de lage acceptatiekans in Nederland. Bovendien vragen Nederlandse MKBondernemers relatief weinig bankleningen aan, waarbij o.a. de verwachte kans op afwijzing
een rol speelt.116
De ACM geeft in haar rapport ‘Concurrentie op de markt voor MKB-financiering’ verschillende
verklaringen voor de concentratie van enkele grootbanken, waaronder (1)
toetredingsbarrières voor (kleine) banken om actief te worden in Nederland; (2) beperkt
shop- en overstapgedrag van MKB-ondernemers naar andere financiers; (3) het risico op
stilzwijgende coördinatie tussen banken; en (4) hogere kapitaal- en liquiditeitseisen die
leiden tot minder kredietverlening door banken. 117 Banken hebben als gevolg van de
financiële crisis grote verliezen en risicokosten ondervonden, hebben met toenemende
kapitaal- en liquiditeitseisen te maken en moeten aan meer rapportageverplichtingen
voldoen. Dit maakt ook dat banken scherpere keuzes maken welke markten te betreden en
welke doelgroepen te bedienen.
De verklaringen (van de ACM) gelden nog onverminderd en het is dan ook de vraag welke
redenen daarvoor zijn, en of er bijvoorbeeld voldoende actief beleid op wordt gevoerd.
Diversificatie van de markt voor vreemd vermogen kan door toetreding van andere bancaire
financiers aan te moedigen, maar ook door de markt voor alternatieve financiering (kredieten
en leningen) verder tot wasdom te laten komen. Het aandeel van alternatieve, niet-bancaire
financieringsvormen is de afgelopen jaren wel toegenomen (zoals aangeduid in paragraaf

112

Banken.nl (2019). Ranglijst grootste Nederlandse Banken.

ECB (2019). Survey on the Access to Finance of Enterprises (SAFE), zie ook CPB (2019). MKBbankfinanciering in Europees perspectief (p. 12).

113

114

CPB (2019). MKB-bankfinanciering in Europees perspectief.

115

ACM (2015). Concurrentie op de markt voor MKB-financiering.

116

CPB (2019). MKB-bankfinanciering in Europees perspectief.

117

Idem.

Dialogic innovatie ● interactie

53

3.3, maar de omvang blijft echter beperkt. In 2018 bestond het totale volume aan
financieringen onder de 1 miljoen euro voor ruim 8% uit niet-bancaire financiering.118
Beperkte regelgeving alternatieve financieringsmarkt
Er is op dit moment een beperkte mate van toezicht en regelgeving voor de alternatieve
financieringsmarkt. Overigens is bancaire kredietverlening aan bedrijven ook weer minder
gereguleerd dan bancaire kredietverlening aan consumenten. In de gesprekken komt naar
voren dat de bescherming van ondernemers (en het toezicht daarop) op dit gebied nog niet
voldoende ontwikkeld is. Het Ministerie van Financiën en de Europese Commissie werken wel
aan regelgeving in dit domein en aanverwant.119

Alternatieve financiering: beperkende regelgeving 120
Uit de interviews blijkt dat de huidige jaarlijkse belastingheffing over aandelen in het geval
van startups beperkend werkt. Financiering middels aandelen is erg geschikt voor startups
die nog geen zekerheden kunnen bieden aan financiers. Dergelijke ondernemingen zijn de
eerste jaren vaak nog niet winstgevend, of kunnen failliet gaan. Er wordt in het geval van
particuliere investeerders die minder dan 5% van de aandelen bezitten echter ook in het
geval van verlies wel jaarlijks belasting geheven over het hebben van aandelen in een
onderneming, wat voor hen een reden kan zijn om minder snel aandelen in startups nemen.
Naast de moeite die innovatieve starters soms blijken te hebben met het delen van
zeggenschap (zie paragraaf 4.1), kan ook dit er voor zorgen dat financiering via de
kapitaalmarkt voor het MKB een ondergeschikte rol blijft houden en het potentieel van
alternatieve financieringsvormen met risicokapitaal mogelijk onvoldoende bereikt wordt.

Crowdfunding: suboptimale werking van regelgeving en internationale verschillen
Er is beperkt toezicht op de crowdfunding sector, waardoor mogelijke excessen binnen deze
sector niet volledig uitgesloten kunnen worden. Verschillende platformen voldoen ook nog
niet aan de voorschriften. 121 Bovendien verschilt de regelgeving omtrent crowdfunding
tussen landen122, wat oneerlijke concurrentie kan veroorzaken. Zo vallen, in het specifieke
geval van investment-based crowdfunding, buitenlandse platformen die in Nederland actief
zijn en investeren in Nederlandse bedrijven onder de regelgeving van het vestigingsland.
Wanneer deze platformen vallen onder gunstigere regelgeving, hebben deze platformen een
oneerlijk voordeel ten opzichte van Nederlandse platformen – zo blijkt uit de gesprekken.

118

Stichting MKB Financiering (2018). Onderzoek non-bancaire Financiering.

Bijvoorbeeld: Europese Commissie (2017), Legislative proposal for an EU framework on crowd and
peer to peer finance, Brussel. Het Ministerie van Financiën laat bijvoorbeeld onderzoek doen naar het
effect van globalisering en digitalisering op bedrijfsbelastingen (Ministerie van Financiën (2019),
Bouwstenen voor een beter belastingstelsel) en verkent in samenwerking met EZK de aanpassing van
de fiscale regeling voor aandelenopties het voor startups en scale-ups aantrekkelijker wordt om hun
werknemers in aandelenopties uit te betalen (zie de Fiscale Beleidsagenda 2019).

119

Ter stimulans van beleggingen in (innovatieve) starters in indirecte vorm (via fondsen) of via directe
investeringen heeft de Durfkapitaalregeling bestaan tot 2011 (eerder de Tante-Agaathregeling
genoemd). Hoewel deze regeling op het gebied van indirecte investeringen als niet effectief is
geëvalueerd, bleek het effect van de regeling op het stimuleren van directe investeringen in starters
die een nieuw bedrijf beginnen groter (onder andere door het over de streep trekken van bancaire
financiers)(zie Bureau Bartels (2005) – Evaluatie van de Durfkapitaalregeling).

120

Rotteveel (2019), https://fd.nl/ondernemen/1300229/crowdfundingplatforms-spiegelen-te-gunstigerendementen-voor.

121

EC (2017) - Identifying market and regulatory obstacles to cross-border development of crowdfunding
in the EU.

122

54

Dialogic innovatie ● interactie

Overigens werkt de EU aan richtlijnen omtrent crowdfunding, onder meer om een
gelijkwaardig speelveld te creëren.123
Onvoldoende doorverwijzing
Na een afwijzing wordt de MKB-ondernemer onvoldoende doorverwezen naar een andere
financier. In de kamerbrief over de financieringsmonitor van 2018 en de evaluaties van
diverse financieringsinstrumenten komt naar voren dat het ontbreken van een doorverwijzing
problematisch is. 93% van de afgewezen ondernemers kreeg feedback, maar slechts 17%
werd doorverwezen naar een andere financier. Vooral kleine bedrijven worden nauwelijks op
de mogelijkheden van andere financiers gewezen. De Nederlandse Vereniging van Banken
(NVB) heeft om die reden een Gedragscode ‘Kleinzakelijke Financiering’ in het leven geroepen
die op 1 juli 2018 is ingegaan. Dat is dus na de periode waarop de financieringsmonitor van
2018 betrekking heeft (1 juli 2017 - 1 juli 2018). De Gedragscode schrijft voor dat banken
aanvragers met kleine financieringsaanvragen duidelijk informatie moeten verstrekken over
de mogelijkheden (en ook doorverwijzen naar andere financiers indien dat van belang is van
de aanvrager) en afwijzingen moeten motiveren.124
Verdeling van zekerheden
In de gesprekken komt naar voren dat bij de verdeling van zekerheden (verdeelsleutel) een
probleem blijkt te zijn. Stapelfinanciering is het gebruik van meerdere financieringsvormen
(en aanbieders) in plaats van financiering door een vermogensverstrekker. Het kan hierbij
gaan om het combineren van financiering door meerdere financieringsaanbieders binnen één
financieringsvraag van een ondernemer, maar ook om het invullen van opvolgende
financieringsvragen door verschillende aanbieders (welke eventueel kunnen overlappen). Er
speelt dan de vraag welke financier welk bedrag terugkrijgt en in welke volgorde mochten
zich terugbetalingsproblemen voordoen bij de gesteunde MKB-ondernemer. Samenwerking
tussen financiers is bij stapelfinanciering niet altijd eenvoudig. In het geval van volgtijdelijke
financieringen kunnen er problemen ontstaan bij het (deels) overdragen van zekerheden
naar een volgende financier door het niet willen afstaan van zekerheden door de eerste
financier of de juridische kosten die verbonden zijn aan het verdelen van zekerheden.
Wanneer de financiers hierover geen afspraken weten te realiseren, is kans dat de
financiering niet tot stand komt groot.
Vrouwelijke ondernemers ondervinden nadeel
Uit een onderzoek door De Mol en Niessen blijkt dat investeringsfondsen vrijwel al hun geld
in startups steken die geleid worden door mannen. Slechts 1,6% van de investeringen ging
in de periode tussen 2010 en 2018 naar startups geleid door een vrouw125, terwijl het aantal
vrouwelijke ondernemers de laatste jaren op 36% ligt en het percentage
financieringsaanvragen van vrouwelijke ondernemers wordt geschat op een kwart tot een

Europese Commissie (2017), Legislative proposal for an EU framework on crowd and peer to peer
finance, Brussel.

123

EZK (2019). Kamerbrief over financieringsmonitor en evaluaties diverse financieringsinstrumenten;
Stichting MKB financiering (2019). Gedragscode MKB financiers.

124

Het onderzoek richtte zich op de investeringen van 40 investeringsfondsen voor beginnende bedrijven
in de periode tussen 2010 en 2018, zie https://fd.nl/ondernemen/1271803/investeringsfondsenstappen-zelden-in-start-ups-van-vrouwen.

125

Dialogic innovatie ● interactie

55

derde.126 Ook in de interviews komt naar voren dat vrouwen nadeel ondervinden bij het
verkrijgen van financiering.
Mogelijke excessen bij niet-bancaire kredietverstrekking
Het afgelopen jaar kwamen verschillende berichten naar buiten omtrent het niet goed in
staat zijn van ondernemers om de gevolgen van (niet-bancaire) kredietverstrekking te
overzien en het bestaan van excessen in bijvoorbeeld rentes en voorwaarden.127 Hoewel een
relatief klein deel van de kredietverlening niet-bancaire kredietverlening betreft (ongeveer
8%), kunnen excessen – naast het feit dat individuele gevallen vervelend zijn voor de
betrokkenen – op grotere schaal het gebruik van niet-bancaire kredietverlening mogelijk
belemmeren.
Wij hebben in een aantal van onze interviews in het veld vragen gesteld over mogelijke
excessen bij niet-bancaire kredietverlening (we hebben geen cijfers gevonden die eventuele
opvattingen hierover kunnen bevestigen of ontkrachten). Uit deze gesprekken blijkt
vooralsnog niet dat er bij niet-bancaire kredietverlening veel excessen voorkomen in de vorm
van te hoge rentes of buitenproportionele voorwaarden voor MKB-ondernemers
(uitzonderingen daargelaten).
Wel constateren we op basis van gesprekken en de literatuur dat MKB-ondernemers vaak de
kennis en tijd ontbreekt om zich te verdiepen in de voorwaarden van kredietverlening en dat
kan leiden tot onaangename verrassingen. Elke ondernemer die dus beslist gebruik te maken
van kredietverlening (bancair of niet-bancair) moet zich bewust zijn van de voorwaarden en
gevolgen van dergelijke leningen of participaties (en zich daarin verdiepen). Hier is volgens
ons overigens ook een rol weggelegd voor de adviseur en de kredietverlener. De adviseur
moet de ondernemer kunnen wijzen op de verschillende vormen van kredietverstrekking (en
de bijbehorende voor- en nadelen), terwijl de kredietverstrekker helder moet zijn in de
voorwaarden.
Overigens zijn niet alle MKB-ondernemers hetzelfde. Er zijn – blijkens de gesprekken –
ondernemers die heel bewust kiezen voor een specifieke vorm van niet-bancaire
kredietverstrekking en er zijn ondernemers die niet-bancaire kredietverstrekking als
alternatief zien na een afwijzing van een aanvraag voor bancair krediet. Ondernemers die
bewust kiezen voor niet-bancaire kredieten zijn bijvoorbeeld ontevreden over hun (huis)bank
of zijn innovatiever/creatiever ingesteld en willen bijvoorbeeld door middel van ‘loan-based’
crowdfunding (een vorm van niet-bancaire kredietverstrekking) de populariteit van hun
(nieuw) bedrijf of product testen. Het risico is groter bij MKB-ondernemers die vanwege
afwijzingen bij banken hun toevlucht zoeken tot niet-bancaire kredietverstrekkers en zich
daarbij niet goed (laten) informeren en vervolgens aan voor hen ongunstige leningen en
voorwaarden vast komen te zitten.
Dat sommige niet-bancaire kredietverstrekkers een hogere rente vragen voor vooral
kortlopende kredieten hangt ook samen met het feit dat deze financiers vooraf minder
uitgebreid onderzoek doen naar de achtergrond van de aanvrager. Er zijn echter

KvK (2018), https://www.kvk.nl/over-kvk/media-en-pers/nieuws-en-persberichten/jaaroverzichtbedrijvendynamiek-2018/.

126

In het afgelopen jaar hebben verschillende excessen de media gehaald. Onder meer de Groene
Amsterdammer publiceerde resultaten van eigen onderzoek naar uitwassen bij kredietverlening aan
ondernemers (“Online platforms jagen MKB-ondernemers de afgrond in”, 5 juni 2019;
“Kredietverstrekkers verdienen grof geld aan onbeschermde Nederlandse zzp’ers”, 12 december
2018). In de Tweede Kamer heeft deze problematiek nog eens extra aandacht gekregen in de motie
Sneller en Snels (Tweede Kamer, vergaderjaar 2018-2019, 32 545, nr. 90).

127

56

Dialogic innovatie ● interactie

kredietaanbieders die bewust inzetten op ondernemers die snel geld nodig hebben om hoge
rentes te kunnen vragen (bijv. flitskredietaanbieders) en ondernemers die deze
financieringsvorm bewust kiezen omdat zij zeer snel kapitaal nodig hebben.
Verder stellen we op basis van de interviews vast dat delen van de markt voor niet-bancaire
kredietverlening nog in ontwikkeling zijn. Het is dan ook de vraag in hoeverre nu reeds
interventies nodig zijn om de ondernemer beter te beschermen. Er liggen in dat geval
verschillende oplossingsrichtingen voor de hand, onder meer het uitbreiden van zorgplicht
bij (non-)bancaire zakelijke kredietverlening, betere voorlichting aan ondernemers of meer
toezicht. Het is wel van belang om na te gaan in welke mate excessen structureel van aard
zijn en de verdere ontwikkeling van de markt voor niet-bancaire kredietverlening in de weg
staan. Dat zeker met het oog op eerdere constateringen in dit onderzoek dat de alternatieven
voor bancaire kredietverlening gestimuleerd kunnen worden. Dit vergt echter aanvullend
onderzoek.

4.4 Conclusie
In Tabel 3 staat een overzicht gegeven van alle genoemde knelpunten, de fase van het
aanvraagproces waarop het knelpunt hoofdzakelijk van toepassing is (oriënterende fase,
aanvraagfase of uitkomst van de aanvraag), het type MKB dat het meest getroffen wordt
(waarbij we het brede, meer traditionele MKB onderscheiden van de innovatieve kopgroep
van starters en groeiers), en de bijbehorende vorm van markt- en/of systeemfalen.
Tabel 3: Overzicht van knelpunten

Knelpunt

Fase

Doelgroep MKB

Type marktfalen

Gebrek aan kennis
over mogelijkheden

Oriëntatie

Brede MKB en
innovatieve kopgroep
van starters en
groeiers

Coördinatiefalen,
problemen met
vaardigheden

Zoekkosten

Oriëntatie

Brede MKB en
innovatieve kopgroep

Coördinatiefalen

Drempelvrees eigen
vermogen

Oriëntatie

Brede MKB

Institutionele problemen

Gebrek aan
expertise rondom
aanvraag

Aanvraag

Brede MKB en
innovatieve kopgroep

Problemen met
vaardigheden

Gebrek aan
zekerheden en
informatiegebreken

Uitkomst

Kleine bedrijven, jonge
bedrijven, innovatieve
bedrijven (m.n.
innovatieve starters),
bedrijven met lange
termijnrendement,
bedrijven in de horeca,
ICT, zakelijke
dienstverlening en
landbouw

Informatieasymmetrie,
Spillovers

Vraagzijde

Dialogic innovatie ● interactie

57

Knelpunt

Fase

Doelgroep MKB

Type marktfalen

Snijvlak vraag en aanbod
Gebrek kwaliteit
adviseurs

Oriëntatie,
aanvraag

Brede MKB en
innovatieve kopgroep

Coördinatiefalen

Neiging van
adviseurs tot
bancaire
financiering

Oriëntatie,
aanvraag

Brede MKB en
innovatieve kopgroep

Coördinatiefalen

Transactiekosten
kleine aanvragen

Aanvraag

Bedrijven met kleine
financieringsaanvragen
(< €250.000, m.n.
bedoeld voor microkleinbedrijf)

Coördinatiefalen

Dominantie
grootbanken

Algemeen

Brede MKB en
innovatieve kopgroep

Marktmacht

Regelgeving
alternatieve
financiering

Algemeen

Brede MKB en
innovatieve kopgroep

Institutionele problemen,
marktmacht

Regelgeving
crowdfunding

Algemeen

Brede MKB en
innovatieve kopgroep

Institutionele poblemen

Verdeling van
zekerheden

Aanvraag

Brede MKB en
innovatieve kopgroep

Coördinatiefalen

Onvoldoende
doorverwijzing

Uitkomst/Oriëntatie

Brede MKB en
innovatieve kopgroep

Informatieasymmetrie

Vrouwelijke
ondernemers

Uitkomst

Vrouwelijke MKBondernemers

Institutionele problemen

Mogelijke excessen
bij niet-bancaire
kredietverstrekking

Uitkomst

Brede MKB en
innovatieve kopgroep

Institutionele problemen,
marktmacht

Aanbodzijde

Bepaalde groepen binnen het MKB ervaren meer moeite bij het verkrijgen van externe
financiering. Dit geldt onder andere voor (techno-)startups, omdat dit type bedrijf een
beperkt track record kent en onzekere toekomstperspectieven heeft. Ook scale-ups komen
relatief moeilijk aan externe financiering door de risico’s die verbonden zijn aan
schaalvergroting. Daarnaast is het verkrijgen van financiering lastiger bij aanvragers met
onvoldoende
onderpand
of
aanvragers
uit
sterk
conjunctuurgevoelige
en
seizoengebondenheid sectoren.
Hoewel startups over het algemeen meer open staan voor alternatieve financieringsvormen
dan het brede MKB, blijkt dat ook deze groep moeite heeft om overzicht te krijgen met
betrekking tot de mogelijkheden qua financiering en te beoordelen welke vormen passend
zijn. Ook hebben zij vaak niet de financiële middelen om hier hulp bij in te schakelen.
Daarnaast hebben (startende) ondernemers meestal geen voorkeur voor vormen van
kapitaal waarbij zeggenschap gedeeld wordt.
58

Dialogic innovatie ● interactie

MKB-ondernemers hebben bij het doen van financieringsaanvragen moeite met het opstellen
van een goede, voldoende onderbouwde business cases. Fintech en de standaardisering en
automatisering van aanvraagprocedures maken dit gebrek aan kennis tot een groeiend
probleem. Doordat ondernemers vaak geen kennis hebben over welke informatie er door
algoritmes gebruikt wordt om een beoordeling op te baseren, hebben ze meer moeite om op
deze aanpassing in te spelen. Digitalisering van aanvragen leidt ook tot minder persoonlijk
contact tussen aanvrager en financier, maar het is niet bekend of dat leidt tot hogere
afwijzingspercentages. Overigens kan digitalisering ook drempels verlagen. Ondernemers
kunnen immers bij meerdere partijen snel een aanvraag indienen. Ook draagt digitalisering
bij aan de vernieuwing van het dienstenaanbod.
De aanbodzijde van de financieringsmarkt wordt gekenmerkt door de concentratie van drie
grootbanken die in het grootste deel van de financiering van het brede MKB voorzien. Dit
bevordert de concurrentie niet. Het MKB heeft hierdoor op het gebied van bancaire
financiering op het eerste gezicht dus weinig keuze. Daarnaast is ten opzichte van bancaire
financiering het aandeel van alternatieve financiering nog beperkt, wat concurrentie aan de
aanbodzijde van de markt tevens onvoldoende bevordert.
Uit het onderzoek van het CPB blijkt dat Nederland een relatief lage acceptatiekans voor
bancaire financieringsaanvragen kent en dat de verwachting om afgewezen te worden een
reden is voor Nederlandse MKB-ondernemingen om geen financieringsaanvraag te doen.128
De digitalisering van het aanvraagproces voor bancair krediet kan vooral voor kleine
kredieten leiden tot minder maatwerk en een hogere inspanning vereisen van ondernemers
om de juiste informatie aan te leveren, waardoor het brede MKB (en daarbinnen vooral het
kleiner MKB) – dat dus nog grotendeels leunt op banken voor externe financiering – lastiger
aan financiering komt. Tevens is regelgeving op het gebied van alternatieve financiering nog
in ontwikkeling en het toezicht beperkt, waardoor (kleine) ondernemers mogelijk nog niet
altijd voldoende beschermd zijn tegen bijvoorbeeld ongewenste uitwassen.
De relatief beperkte beschikbaarheid van pre-seed en venture capital kan belemmerend
werken voor het financieren van bedrijven met een hoger risicoprofiel. Dat kan ertoe leiden
dat innovatieve starters, scale-ups en sterk conjunctuurgevoelige bedrijven, lastiger aan
durfkapitaal kunnen komen. De groep innovatieve starters en bedrijven die pas op lange
termijn rendement behalen vanwege lange ontwikkeltrajecten en terugverdientijden (zoals
bij innovatie op het gebied van maatschappelijke transities als duurzaamheid) ondervinden
aan de aanbodzijde van de financieringsmarkt nadeel van het ontbreken van een markt
specifiek voor de financiering van grootschalige transities.
Op het snijvlak van de vraag- en aanbodzijde van de financieringsmarkt is sprake van enig
kennisgebrek onder adviseurs wat betreft financieringsvormen, wat het brede MKB raakt. In
de praktijk schakelt de ondernemer vaak een adviseur in bij financieringsvragen. Dit vanuit
gemak of vanwege genoemd gebrek aan kennis bij de ondernemer. Naast ondernemers zijn
sommige adviseurs ook niet altijd voldoende in staat een zoektocht naar financiering goed
te ondersteunen. Ondernemers uit het brede MKB door ruilen vanwege administratieve
rompslomp niet graag van bank. Daarnaast ontbreekt bij hen vaak de kennis over
alternatieve financieringsvormen alsmede over wat adviseurs doen en voor hen kunnen
betekenen. Hierdoor hebben (huis)banken een sterke informatiepositie verworven (wat voor
hen van cruciaal belang is om te kunnen bepalen of een financieringsaanvraag gehonoreerd
kan worden)

128

CPB (2019). MKB-bankfinanciering in Europees perspectief.

Dialogic innovatie ● interactie

59

In hoofdstuk 6 zullen we de belangrijkste knelpunten indelen naar twee dimensies uit de
bovenstaande tabel, namelijk:
1. In welke mate knelpunten zich voordoen op de aanbodzijde van de MKBfinancieringsmarkt (financiers) en de vraagzijde (ondernemers).129
2. In welke mate de financieringsbehoefte speelt bij het brede MKB of bij een separate
groep met een verhoogd risicoprofiel, zoals een innovatieve kopgroep van startups
en groeiers.
Voor beide dimensies geldt dat er verschillende knelpunten spelen. De combinatie van deze
dimensies leidt tot de volgende tabel.
Tabel 4. Ordening van knelpunten naar type MKB en aanbod- en vraagzijde 130
Aanbodzijde

Financieringsbehoefte
van het ‘brede MKB’

1. Bankenconcentratie kan de
dienstverlening aan of
keuzemogelijkheid van het MKB
verminderen
2. Alternatieve financieringsmarkt
is deels nog in ontwikkeling

Financieringsbehoefte
van de innovatieve
‘kopgroep’

3. Ontbrekende markt voor
financieren transities
4. Weinig pre-seed en VC

Vraagzijde
5. Intermediairmarkt heeft
onvoldoende bekendheid met nietbancaire financieringsvormen
6. Ondernemers te veel gericht op
bancaire financiering

7. Startups hebben onvoldoende
overzicht van
financieringsmogelijkheden
8. Minder voorkeur voor delen
zeggenschap

In het laatste hoofdstuk (paragraaf 6.3) zullen we de discussiepunten voor beleid bij deze
knelpunten nader onder de loep nemen.

Voor de analysedoeleinden is het geen probleem deze knelpunten op het snijvlak van aanbod- en
vraagzijde onder één van beide zijden te plaatsen.

129

De knelpunten 3 en 4 komen voort uit de moeite die innovatieve starters en bedrijven die op lange
termijn rendement behalen ervaren met het verkrijgen van financiering door hun verhoogde
risicoprofiel, wat nadelig kan zijn voor de ontwikkelingen in het kader van maatschappelijke transities
(door de kansen die deze typen bedrijven door hun innovatieve karakter hiervoor bieden).

130

60

Dialogic innovatie ● interactie

5 Analyse van het gevoerde beleid
In dit hoofdstuk staan we stil bij de vraag hoe het overheidsingrijpen op de MKBfinancieringsmarkt eruitziet, waarbij we ons vooral richten op het EZK-instrumentarium. De
analyse helpt ons om (1) zicht te krijgen op de gehele mix van beleidsinstrumenten die de
overheid inzet131; (2) na te gaan in welke mate (de optelsom van) instrumenten zich richten
op specifieke knelpunten, bepaalde doelgroepen of uiteenlopende levensfasen van een MKBonderneming; en (c) na te gaan in welke mate de beleidsmix voldoende tegemoetkomt aan
de huidige en toekomstige ontwikkelingen en knelpunten in de MKB-financieringsmarkt (in
hoofdstuk 6). Eerst schetsen we een overzicht van de totale beleidsmix (paragraaf 5.1).
Vervolgens staan we stil bij financiële instrumenten (paragrafen 5.2, 5.3 en 5.4). Daarna
komen niet-financiële instrumenten aan de orde zoals toezicht en wet- en regelgeving
(paragraaf 5.5) en informatievoorziening (paragraaf 5.6).

5.1 Overzicht beleidsmix
In de afgelopen jaren heeft de overheid (van Europees tot en met regionaal) instrumenten
ingezet die uiteenlopende doelgroepen binnen het MKB moeten helpen makkelijker
financiering te verwerven voor hun groei-, investerings- en innovatie-ambities. Het gaat
daarbij om zowel instrumenten die de beschikbaarheid van kapitaal voor het MKB vergroten
als om instrumenten die de toegang tot dat kapitaal verbeteren. De instrumenten in de
beleidsmix hebben ieder een eigen plaats binnen de financieringsmarkt zoals gepresenteerd
in Figuur 19. We zien hierbij verschillende categorieën beleidsinstrumenten:
•

•

•

Financiële instrumenten:
o Veel van de beleidsinstrumenten zijn indirect financieel beleid vanuit de
overheid en richten zich op vermogensverschaffers zoals banken,
participatiemaatschappijen of durfinvesteerders.
o Andere financiële instrumenten zijn indirecte beleidsmaatregelen die
aangrijpen op het versterken van de financiële infrastructuur als NPEX, NLII
en microkrediet-verstrekker Qredits. Het gaat hierbij vaak om startsubsidies
om deze intermediairs van de grond te krijgen.
o Sommige van de instrumenten richten zich direct op de bedrijven. Dit is
vooral innovatiefinanciering.
Wet- en regelgeving: Eén van de belangrijkste wetten die invloed uitoefent op de
(MKB-)financieringsmarkt is de Wet op het financieel toezicht (Wft). Middels
bijvoorbeeld de Wet Kredietunies (als onderdeel van de Wft) wordt de MKBfinancieringsmarkt gestimuleerd door (alternatieve) financiering voor het MKB
mogelijk te maken. Daarentegen kan regelgeving (zoals Basel-III)132 de drempel
voor financiers verhogen om het MKB te financieren.
Informatievoorziening: Informatie over financieringsmogelijkheden verbetert de
toegang tot kapitaal voor MKB-ondernemers (overzicht). Daarnaast biedt goede
informatie over MKB-ondernemers de financiers de mogelijkheid een betere
inschatting te maken van het financieringsrisico (transparantie). De overheid

We doen in de analyse met name uitspraken over de beleidsmix, en minder over individuele
instrumenten.

131

132 Zie voetnoot 2.

Dialogic innovatie ● interactie

61

verstrekt incidentele en structurele middelen aan bijvoorbeeld loketten, fora en
platforms.
In het vervolg van dit hoofdstuk beschrijven we de gezamenlijke instrumenten op basis
van de indeling zoals getoond in Figuur 20.133 De drie categorieën beleidsinstrumenten
zijn hier onderverdeeld naar de typen instrumenten die de overheid inzet of heeft ingezet,
zoals garanties of subsidies (als steun aan intermediairs).

Vermogensherkomst

Stichtingen /
Verenigingen

Particulieren

Business
angels

Publieke
sector

Bedrijven

Family
Offices

Seed C apital

Vermogensverschaffer

Pensioenfondsen

BL / BL+
BMKB

Banken

GO

Wet- en
regelgeving

Vermogenstype

Regulering
crowdfundingplatforms

Alternatief:
crowdfunding,
kredietunies, …

Qredits

Public debt

Bankleningen /
-krediet
Leasing,
factoring

Public equity

Innovatiekrediet

VC- en
participatiemaatschappijen

Private debt

Alternatief:
crowdfunding,
…

Extern eigen vermogen

Overig

Ondernemersplein.nl

Betaalme.nu

C o-invest.
progr.amme

Private equity

NPEX

Loketten

VFF

Groeifaciliteit

ROMs

DVI

“FinTechkrediet/lening”

Vreemd vermogen

Extra
financiering

ROM’s

Verzekeraars

EKG/EKV

Groeifaciliteit

Wft (Wet
Kredietunies)

Financierings
tafels

Asset- en
fondsmanagers

NLII †

KvK
Financieringsdesk

Higherlevel.nl

RVO.nl

Standard Business
Reporting

Register
Factuurinformatie

Externe financieringsbehoefte MKB
Figuur 19. Beleidsmix in relatie tot de structuur van de financieringsmarkt

Hiervoor maken we gebruik van de systematische beschrijving van de instrumenten in de fiches uit
bijlage 6.

133

62

Dialogic innovatie ● interactie

InvestNL

BMKB
GO

Garanties

BL / BL+
Groeifaciliteit
EKG / EKV

Leningen

Qredits
ROM’s

Indirecte
financiering

Fondsparticipaties

Seed C apital
Dutch Venture Initiative
InvestNL

Financiering
(compensatie)

Financieringstafels

Steun
intermediairs

NPEX
NLII

Directe
financiering
(MKB)

Innovatiekrediet
Vroegefasefinanciering

Toezicht, weten regelgeving

Wft (Wet Kredietunies)
Regulering cf.-platforms
Ondernemersplein.nl
KvK Financieringsdesk

Steun loketten
Informatievoorziening

RVO.nl
Higherlevel.nl

Betaalme.nu

Overig

SBR
Financieringsmonitor

Figuur 20: Overzicht van instrumenten in de beleidsmix

5.2 Financiële instrumenten: indirect
Een belangrijk gedeelte van het financieringsinstrumentarium is indirect van aard. Het richt
zich op het (verruimen van het) aanbod van MKB-financiering, zowel in hoeveelheid als in
vorm. Het brede doel is banken, participatiemaatschappijen, fondsbeleggers en andere
financiers de heterogene financieringsbehoefte van het MKB te kunnen laten invullen.
Om dit te bewerkstelligen zet de overheid verschillende typen instrumenten in. Zo verstrekt
ze garanties (borgstellingen) aan financiers om een deel van het financieringsrisico voor
financiers af te dekken. Daarnaast heeft de overheid (achtergestelde) leningen verstrekt en
participeert ze in fondsen. Ook zijn er (eenmalige) subsidies verstrekt aan intermediairs; de
subsidie is hierbij een instrument dat op een indirecte manier beoogt het aanbod van kapitaal
voor MKB-ondernemers te vergroten doordat vermogensbezitters met behulp van de
intermediair kunnen investeren in het MKB (dat is de fundinggarantie).
Garanties
Al geruime tijd kent de Staat garanties als instrument om de financieringsmarkt te
stimuleren. Eén van de oudste, nog steeds lopende regelingen is de Borgstelling MKB-

Dialogic innovatie ● interactie

63

kredieten (BMKB). Deze verschaft banken134 een garantie op leningen135 (vreemd vermogen)
die zij verstrekken aan het brede MKB, ook startende of innovatieve MKB-ondernemers. Het
Ministerie van EZK beoogt daarmee MKB-ondernemers te ondersteunen die onvoldoende
zekerheden (in de vorm van onderpand) kunnen bieden aan de bank voor hun banklening.
In 2019 staat er 1,9 miljard euro aan garanties uit. Een werkgroep concludeerde in 2016 dat
de BMKB doeltreffend is136. Wel stelt de werkgroep voor om innovatieve MKB-ondernemers
niet meer te bedienen via de BMKB, omdat bij deze groep financiering in de vorm van eigen
vermogen mogelijk beter past.
De BMKB richt zich op een bepaald knelpunt bij de MKB-financieringsbehoefte, namelijk MKBondernemers die geen onderpand kunnen stellen tegenover bankleningen. Daarom bestaat
er sinds 2007 de Groeifaciliteit (GF), die garanties geeft voor bedrijven met een hoger
risicoprofiel op zowel achtergestelde leningen als op participaties. GF richt zich op financiering
in de groeifase, bij bedrijfsovernames of herstructurering, en lost onder meer een knelpunt
op daar waar een tekort aan buffervermogen ontstaan is. Naast banken kunnen ook
participatiemaatschappijen aanspraak maken op de GF. Eind 2017 was voor ongeveer 210
miljoen euro aan garanties verstrekt. Vooral bij laagconjunctuur blijkt de regeling
aantrekkelijk te zijn voor financiers.137 Uit een recente evaluatie blijkt dat de Groeifaciliteit
de afgelopen jaren ‘zijn nut bewezen [heeft] in het Nederlands financieringslandschap.’138
Ook bestaat er sinds 2009 de Garantie Ondernemingsfaciliteit (GO) voor het stimuleren van
het verstrekken van leningen en kredieten door banken en schadeverzekeraars. De doelgroep
bestaat uit in de kern gezonde bedrijven met een grote financieringsbehoefte. Het knelpunt
waar deze regeling een oplossing voor wilde bieden, lag niet zo zeer bij de bedrijven zelf,
maar bij het teruglopende aanbod van financiering vanwege de financiële crisis (en later het
aanscherpen van de bancaire voorwaarden). In 2017 stond er vanuit de GO in totaal voor
593 miljoen euro aan garanties uit. Deze garanties worden voor het merendeel benut voor
groei- en overnamefinanciering.
De BMKB, GF en GO verschillen van elkaar in de grootte van de lening waarvoor de overheid
garant wil staan (resp. 3, 5 en 50 miljoen euro maximaal voor bankleningen en 25 miljoen
euro voor achtergestelde leningen via participatiemaatschappijen). Daarnaast richt de BMKB
zich op een ander type risico’s (reguliere bedrijfsrisico’s als het ontbreken van onderpand)
dan de GF (risico’s door onzekerheid in ‘turbulente’ tijden bij bedrijven, zoals groei of
overname). De GO richt zich vooral op knelpunten aan de kant van de financier die
ontstonden door de financiële crisis. Ook de primaire doelgroep is voor de GO (bedrijven met
een grotere financieringsbehoefte) anders dan voor de BMKB (MKB-ondernemers) en GF
(MKB-ondernemers met een hoger risicoprofiel).
Naast deze drie instrumenten zijn er nog een aantal andere garantieregelingen (geweest) die
aangrijpen op de (MKB-)financieringsmarkt. Zo is er in het kader van het verbreden van het
aanbod van MKB-financiering in het Aanvullend Actieplan MKB 2014 een garantiebudget van
400 miljoen euro beschikbaar gekomen voor nieuwe aanbieders van MKB-financiering. Deze
nieuwe aanbieders hebben onvoldoende track-record, en daarom is de drempel voor

134

Sinds 2016 ook aan niet-bancaire financiers zoals kredietunies.

135

Leningen en kredieten zijn hier samengenomen onder de noemer ‘leningen’.

136

Werkgroep evaluatie van de BMKB (2016). Nut en noodzaak van de BMKB.

RSM, ECE en Dialogic (2019). Evaluatie SEED Capital-regeling, Groeifaciliteit & Dutch Venture
Initiative

137

138

64

Idem, pagina 10.

Dialogic innovatie ● interactie

potentiële investeerders hoger om deze aanbieders van investeringskapitaal te voorzien.
Verschillende typen kapitaalverstrekkers kunnen aanspraak maken op deze garantiefaciliteit.
Deze en andere garantieregelingen hebben ieder hun eigen focus, bijvoorbeeld garanties
voor leningen aan Qredits (zie Bijlage 6), Dutch Good Growth Fund, Dutch Trade Investment
Fund, de exportkredietgarantieregeling, de Borgstellingskrediet voor de Landbouw en
Garantieregeling Scheepsnieuwbouwfinanciering (zie Bijlage 7).
Deze overheidsgaranties zijn soms incidenteel (zoals aan Qredits) en kennen verschillende
doelgroepen. De verschillende knelpunten die aanleiding zijn voor de regelingen, zijn het
onvoldoende kunnen bieden van onderpand door ondernemers, hoge financieringsrisico’s
voor banken, de financiële crisis en striktere bancaire voorwaarden. Een deel van de
overheidsgaranties betreft fundinggaranties (voor bijvoorbeeld de BNG Bank of de Council of
Europe Bank (CEB)) en een deel bestaat uit garanties op individuele leningen. De meeste
van dit laatste type kennen een overheidsdeel van maximaal 50%139, wat betekent dat de
financier (bijvoorbeeld een bank) zelf de risico’s draagt voor minimaal de helft van leningen
aan ondernemers. Financiers betalen voor de garanties een risicopremie aan de overheid; dit
zorgt ervoor dat regelingen kostendekkend kunnen zijn.
De overheid heeft verschillende redenen om garanties in te zetten als instrument ter
bevordering van het aanbod van kapitaal in de markt:
•

•

•

•

Garanties passen het best bij het type knelpunt dat financiers ervaren, namelijk (te)
hoge risico’s. De garantie dekt namelijk alleen dat deel van de financiering af dat te
risicovol is voor financiers. Daarbij kost het de overheid alleen geld als leningen niet
terugbetaald blijken te worden.
De overheid wil met haar regelingen zo veel mogelijk aansluiten bij de
financieringsmarkt. 140 Dit wordt met een garantieregeling bewerkstelligd. De
financiering zelf is volledig privaat, en ook een deel van de risico’s ligt bij de financier.
Daardoor benut de overheid maximaal de expertise van banken en andere financiers;
ze zetten hun kennis in voor afdekken van het eigen risico dat ze lopen.
De overheid heeft als beleidsuitgangspunt dat het aandeel van de overheid in (het
risico van) financiering in de regelingen afneemt naarmate de onderneming meer
volwassen is 141 . Garanties minimaliseren het aandeel van de overheid in de
financiering van deze volwassen ondernemingen.
Bij funding garanties geldt het hefboomeffect; doordat de overheid garant staat voor
een deel van de funding investeren partijen als CEB of BNG in Qredits.

(Achtergestelde) leningen
Naast garanties heeft de overheid ook een enkele lening verstrekt als indirecte financiering.
Er zijn (achtergestelde) leningen verstrekt aan Qredits, waarvan bijna 45 miljoen euro door
het Ministerie van EZK en 2,5 miljoen euro door het Ministerie van SZW.
Fondsparticipaties
Ook via fondsparticipaties verstrekt het Rijk indirect financiering aan (MKB-)ondernemers.
Door middel van deze participaties richt het Rijk zich op het deel van de financieringsmarkt
(namelijk fondsen) dat zich bezighoudt met de financiering van innovatieve (snelgroeiende)

139

Uitgezonderd GSF (80%) en BL (70%).

140

Kabinetsbrief 32 637 nr. 344; Bedrijfslevenbeleid. 4 februari 2019.

141

Idem.

Dialogic innovatie ● interactie

65

bedrijven. Deze fondsen halen kapitaal op bij vermogensbezitters en investeren daarmee in
innovatieve bedrijven.
Het risico dat financiers in dit segment van de markt lopen is hoog. Dit komt door informatieasymmetrie aan de kant van de financier én de ondernemer. Hierdoor ervaren
fondsmanagers dat vermogensbezitters een drempel ervaren bij het investeren in
(innovatie)fondsen. Als de overheid in een fonds stapt, is het idee dat private investeerders
ook ‘over de brug komen’. Hierdoor komen er meer fondsen in Nederland, wat de
binnenlandse markt voor durfkapitaal kan verbeteren.
De verschillende regelingen van het Rijk richten zich op verschillende domeinen, typen
bedrijven (levensfase) en ticket sizes (fondsgroottes). Dit zijn de SEED Capital Regeling
(DVI), Dutch Venture Initiative, ROM’s en Invest-NL (zie de fiches in Bijlage 6 ). Verder is
recent het Dutch Growth Co-investment Programme gestart. Voor vervolgparticipaties (+
maximaal 5 miljoen euro per bedrijf142) door fondsmanagers van bestaande fondsen waar
EIF in deelneemt, is dit fonds opgezet met 50 miljoen euro van het Ministerie van EZK (via
het Nederlandse Investeringsagentschap) en 50 miljoen euro van het EIF. Dit budget wordt
minimaal verdubbeld door private investeerders. Fondsmanagers die door willen investeren
in snelgroeiende bedrijven kunnen aanspraak maken op financiering uit dit programma.
Invest-NL is momenteel in oprichting. Deze nationale investeringsinstelling krijgt een
ontwikkel- en investeringstaak. Binnen de investeringstaak komt in beginsel 1,7 miljard euro
beschikbaar. Dit budget is zowel voor financiering van ondernemingen die maatschappelijke
transitieopgaven helpen realiseren als voor MKB-ondernemers in generieke zin en scale-ups
(voor de financiering van doorgroei).
Financiële ondersteuning aan intermediairs
Naast indirecte financieringsinstrumenten zet het Rijk ook andere indirecte instrumenten in
die de beschikbaarheid van kapitaal voor MKB-ondernemers vergroten. Dit gaat voornamelijk
via subsidies aan intermediairs. Zo heeft het Ministerie van EZK een éénmalige subsidie
verstrekt voor de oprichting van Qredits in 2009. Zoals besproken dragen het Rijk en EIB
ook bij aan Qredits middels leningen en garanties. Ook banken (onder meer de Rabobank,
ABN AMRO en ING) en verzekeraars dragen bij aan Qredits.
Qredits is een private stichting met als doel het bieden van ‘coaching, microkrediet en MKBkrediet aan kleine (startende) ondernemers, die geen toegang hebben tot verschillende
(financiële) diensten via het reguliere circuit, zodat zij economische, financiële en sociale
onafhankelijkheid kunnen verkrijgen. Hiermee wil Qredits ondernemerschap bevorderen.’ 143
Kleine bedrijven hebben vaak moeite met het aantrekken van financiering als het om relatief
kleine bedragen gaat, omdat banken deze kleine leningen niet rendabel vinden. Het is voor
deze banken moeilijk en relatief duur om de kredietwaardigheid van kleine bedrijven in te
schatten. Ook schort het soms aan vaardigheden om een goede financieringsaanvraag te
doen.
Door de startsubsidie, leningen en garanties van het Rijk en private partijen is Qredits
gegroeid tot een professionele organisatie voor microkrediet. De afgelopen 10 jaar hebben
ruim 15.000 ondernemers krediet ontvangen; het overgrote deel hiervan vroeg
microkredieten tot 50.000 euro aan. Met haar microkredieten (tot 50.000 euro) blijkt Qredits

142

Min. EZK, Kamerbrief d.d. 10 juli 2018, ‘Invulling motie-Paternotte’, zie hier.

143

https://qredits.nl/over-qredits/wie-is-qredits/.

66

Dialogic innovatie ● interactie

effect te sorteren144; ondernemers die ex ante een slechtere uitgangspositie lijken te hebben,
blijken na kredietverlening ongeveer even succesvol als vergelijkbare bedrijven die geen
krediet ontvingen van Qredits.
Waar banken microfinanciering als te klein en onrendabel zien, zijn de institutionele beleggers
(pensioenfondsen) maar lastig te betrekken bij de ‘gewone’ MKB-financieringsmarkt. Dit
heeft als reden dat deze beleggers normaliter grote tickets wegzetten. Hiervoor heeft het
ministerie van EZK eenmalig middelen beschikbaar gesteld (3 miljoen euro) om de
Nederlandse Investeringsinstelling (NLII) op te richten. NLII moest onder meer zorgen
voor de bundeling van financieringsvraag zodat deze vraag voor institutioneel vermogen in
aanmerking kon komen. NLII heeft geleidt tot drie nieuwe fondsen. In 2018 is NLII
opgehouden te bestaan. Ze hadden onvoldoende mogelijkheden om hun activiteiten te
continueren. Dit kwam enerzijds doordat veel projecten weer goed financierbaar zijn
vanwege voldoende aanbod uit de markt en anderzijds bleken sommige projecten na
bundeling nog steeds te klein voor institutionele beleggers.145 Daarnaast acteerde NLII alleen
als adviseur, en kostte het financieren van (relatief kleine) projecten de institutionele
beleggers alsnog substantiële inspanning.
Het Ministerie van EZK heeft ook een intermediaire organisatie ondersteund die zich richt op
alternatieve financiering voor MKB-ondernemers. De Nederlandsche Participatie
Exchange (NPEX) is in 2008 opgericht en faciliteert MKB-ondernemers die buiten de bank
om financiering willen ophalen. Vermogen kan worden opgehaald door het uitgeven van
(verhandelbare) aandelen of obligaties. NPEX richt zich op MKB-ondernemers met een
financieringsbehoefte vanaf 1 miljoen euro. Een lening die het Ministerie verstrekt had aan
NPEX is in 2018 omgezet in aandelen. Daarmee is het Ministerie voor 20% aandeelhouder
geworden van de beurs.
Een laatste en recente ontwikkeling is die van het opzetten van regionale
financieringstafels. Deze tafels faciliteren samenwerking tussen regionale financiers,
accountants en ondernemers. De reden dat deze tafels zijn en worden opgezet, is het steeds
meer divers wordend aanbod van financiering voor MKB-ondernemers en startups. Dit maakt
het voor ondernemers niet overzichtelijker. Door de financieringstafels kunnen (bijna)
levensvatbare plannen van ondernemers op de juiste manier gefinancierd worden. Het
Ministerie van EZK draagt hieraan bij vanuit het MKB-actieplan met een éénmalige subsidie
van 1,1 miljoen euro.

5.3 Financiële instrumenten: direct
Directe financiering – voor innovatie
Tot nu toe hebben we het financieringsinstrumentarium besproken waarmee het Rijk zich
richt op de aanbodkant, namelijk de Nederlandse MKB-financieringsmarkt. Daarnaast heeft
het Rijk ook verscheidene financieringsinstrumenten die zich direct richten op de
financieringsvraag van MKB-ondernemers. Deze directe financiële instrumenten (zoals de

De MKB-kredieten die Qredits verstrekt (tussen 50.000 en 250.000 euro) waren geen onderdeel van
de evaluatie ‘Microfinanciering’ door SEO (2016).

144

145

Kamerbrief Ministerie van EZK (30 mei 2018). Implicaties ophouden NLII en voortgang Invest-NL.

Dialogic innovatie ● interactie

67

Vroegefasefinanciering en het Innovatiekrediet) richten zich hoofdzakelijk op innovatieve
bedrijven146.
Voor innovatieve bedrijven in de vroege fase (het ontwikkelen van een Proof-Of-Concept) is
er gebrek aan financiering. Dit komt doordat financiers de risico’s van financiering van
vernieuwende concepten en ideeën niet kunnen inschatten. Hierdoor krijgen ondernemers
niet de kans de potentie van hun concept aan te tonen, waardoor potentieel kansrijke nieuwe
bedrijvigheid niet wordt ontwikkeld. Daarom heeft het Rijk de Vroegefasefinanciering
(VFF) opgezet. De VFF ondersteunt sinds 2014 bedrijven147 bij het verkrijgen van financiering
door het verstrekken van een lening (vreemd vermogen) van maximaal 350.000 euro. Voor
MKB-ondernemers geldt dat maximaal 45% van de kosten van het ontwikkelingstraject
gedekt mogen worden door de lening, voor innovatieve starters is dit 100%. Uit een recente
evaluatie blijkt dat de overheid hiermee een effectief instrument heeft om bedrijven te
ondersteunen in de vroege fase148.
Ook voor de opvolgende fase heeft het ministerie van EZK een direct financieringsinstrument,
namelijk het Innovatiekrediet. Aan de ontwikkeling van innovatieve projecten kleven
substantiële technische of klinische risico’s (en daarmee ook financiële risico’s) die niet
volledig gedragen kunnen worden door ondernemers. Deze technische of klinische risico’s
zijn voor financiers ook een investeringsrisico, zeker als de onderneming tot het MKB behoort.
Het Innovatiekrediet verlaagt dit investeringsrisico. Maximaal 50% van projectkosten tot 20
miljoen euro wordt als krediet vanuit de overheid verstrekt. Uit een recente evaluatie blijkt
dat het Innovatiekrediet een belangrijke rol speelt bij de financiering van risicovolle
innovatieprojecten.149 Dat het krediet de aandelen van het bedrijf niet verwatert, is een
positief gewaardeerd element.
Er zijn nog andere regelingen die innovatieve bedrijven aanwenden voor de financiering van
innovatie. Deze vallen onder de innovatie-instrumenten. Bedrijven blijken dit soort
(subsidie)instrumenten wel degelijk mee te nemen in hun financieringsopzet (met name in
de
opstartfase
van
bedrijven).
Dit
zijn
bijvoorbeeld
de
MIT-regeling,
InnovatiePrestatieContracten (IPC), Small Business Innovation Research (SBIR) of het
Valorisatieprogramma. Deze regelingen richten zich allen in het bijzonder op innovatieve
MKB-ondernemingen. Daarnaast bestaan er generieke fiscale instrumenten als de
Innovatiebox en WBSO.

5.4 Financiële instrumenten: Europees en regionaal
Hoewel de nadruk in onze beleidsmixanalyse valt op de landelijke beleidsaanpak en het
landelijk (EZK-) instrumentarium zullen we niet voorbij gaan aan activiteiten van andere
overheden om de beschikbaarheid van en toegang tot (risico)kapitaal te bevorderen. Deze
overheden beïnvloeden daarmee immers ook de werking van de (regionale) MKBfinancieringsmarkt. Het kan dan gaan om instrumenten die in het verlengde van
(inter)nationale programma’s vallen of om relatief autonome regelingen die provincies

Daarnaast is er directe financiering beschikbaar voor internationaal ondernemen vanuit het Ministerie
van Buitenlandse Zaken. Het gaat hier om de instrumenten Dutch Good Growth Fund (700 miljoen
euro) en Dutch Trade and Investment Fund (102 miljoen euro).

146

De doelgroepen zijn MKB-ondernemers in het algemeen, innovatieve starters en wetenschappelijke
starters.

147

148

KplusV (2018). Evaluatie Vroegefasefinanciering.

149

Technopolis en SEO (2018). Evaluatie Innovatiekrediet 2012 – 2017.

68

Dialogic innovatie ● interactie

zelfstandig uitrollen. Daarnaast zijn er op Europees niveau een aantal instrumenten waarmee
Nederlandse MKB-ondernemers hun financieringsbehoefte kunnen invullen.
Europese financiering (EU)
Het European Fund for Strategic Investments (EFSI) kreeg van de Europese Commissie
de investeringsdoelstelling van ruim 300 miljard euro mee bij haar oprichting in 2015. Vanuit
de EC en de Europese Investeringsbank werd er voor 21 miljard euro aan garanties gegeven,
waarmee voor 63 miljard euro aan leningen kon worden uitgeschreven. Daarnaast ging de
Europese Commissie ervan uit dat er 252 miljard euro aan privaat kapitaal zou worden
aangetrokken; ook lidstaten mochten mee investeren om zo aanspraak te maken op een deel
van het kapitaal. Van deze miljarden aan investeringen dient 75 miljard gericht te zijn op
MKB-ondernemers. Hier geeft onder meer het Europese Investeringsfonds (EIF) invulling
aan met garantiefaciliteiten als EaSI en COSME. Vanaf 2021 gaan EFSI en andere
programma’s over in InvestEU.
Naast deze fondsen kent de Europese Commissie een aantal subsidie-instrumenten die
gericht zijn op (innovatieve) MKB-ondernemingen:
•

•

SME Instrument: MKB-ondernemingen kunnen aanspraak maken op financiering
voor haalbaarheidsstudies (maximaal 50.000 euro) en het uitvoeren van een
business plan (tussen de 500.000 en 2,5 miljoen euro met maximaal 70% subsidie).
Het instrument richt zich specifiek op MKB-ondernemingen die nieuwe
(internationale) markten verkennen en nieuwe producten, diensten, of processen
naar de internationale markt brengen. Het totale budget is 1,5 miljard euro voor de
periode 2018 – 2020. Naast subsidie verkrijgen de ondernemingen ook coaching.
MKB-ondernemingen in de high tech en onderzoeks- en ontwikkelingssector kunnen
aanspraak maken op Eurostars. Het totale budget is 1,1 miljard euro, waarvan 19
miljoen euro per jaar is bestemd voor Nederland.

Financiering in andere Europese landen (nationaal)
Deze paragraaf is een intermezzo, want het gaat hier niet om instrumenten waarop het
Nederlandse MKB een beroep kan doen, maar hier wordt ter vergelijking getoond waar
andere Europese landen aandacht aan schenken in hun MKB-financieringsbeleid.
In het jaarlijkse OESO-scoreboard wordt geconcludeerd dat MKB-financiering hoog op de
politieke agenda staat in de meeste OESO-landen en dat veel regeringen in 2017 en de eerste
helft van 2018 nieuwe initiatieven ontwikkeld of bestaande initiatieven gewijzigd hebben om
de toegang tot verschillende financieringsbronnen te vergemakkelijken.150
Kredietgaranties (zoals in Nederland de BMKB-regeling) zijn het meest gebruikte instrument
om de financiering van het MKB te ondersteunen. In veel landen zijn de afgelopen periode
garantieregelingen uitgebreid in schaal en omvang, de criteria om voor steun in aanmerking
te komen aangepast en aanvullende adviesdiensten aangeboden. Veel garantieregelingen
richten zich op specifieke MKB-segmenten (zoals innovatieve bedrijven, startups of
vrouwelijke ondernemers) door deze segmenten gunstige voorwaarden te bieden. De
omvang van overheidsgaranties op leningen voor MKB als percentage van het BBP verschilt
sterk tussen landen, waarbij Turkije (7,6%), Japan (4%) en Zuid-Korea (3,8%) de meest
uitgebreide regelingen hebben. In de meeste landen waarvoor gegevens beschikbaar zijn,

150 OECD (2019), Financing SMEs and Entrepreneurs 2019: An OECD Scoreboard, OECD Publishing,

Paris. https://doi.org/10.1787/fin_sme_ent-2019-en.

Dialogic innovatie ● interactie

69

vertegenwoordigen de garanties, net als in Nederland, echter minder dan één procent van
het BBP.151
Steeds meer landen hebben beleid, wet- en regelgeving en beleidsinstrumenten ingevoerd
of aangepast om ook de toegang van het MKB tot alternatieve financieringsvormen te
stimuleren. Aan de vraagzijde nemen overheden maatregelen om kennis van ondernemers
over deze financieringsvormen te vergroten. Er zijn verschillende informatieprogramma’s en
bewustmakingscampagnes om de kennis van MKB-ondernemingen alle beschikbare
financieringsopties te vergroten en hun kansen om met succes een aanvraag in te dienen te
vergroten. Een meer innovatieve benadering die verder gaat dan bewustmaking of het
verlenen van adviesdiensten, is het spelen van een actieve rol in het koppelen van MKBbedrijven aan fondsen of investeerders. Bijvoorbeeld met een onlineplatform, netwerk of
overheidsdienst die de behoeften van MKB-ondernemers en investeerders op elkaar afstemt
en
eventueel
MKB-ondernemers
koppelt
aan
bestaande
financieringsen
152
ondersteuningsprogramma's.
In Nederland zijn daar de Financieringstafels een voorbeeld
van.153 In het Verenigd Koninkrijk zijn de grootste banken verplicht om afgewezen MKBondernemingen door te verwijzen naar alternatieven (zie hieronder).
Box 16: Wettelijke doorverwijzingsplicht banken in het Verenigd Koninkrijk
De negen grootste Britse banken die een aanvraag voor een banklening van een MKBonderneming afwijzen, zijn vanaf november 2016 verplicht om deze bedrijven door te
verwijzen naar een onafhankelijk platform (‘Bank Referral Scheme’). Deze wettelijke
doorverwijzingsplicht is genomen doordat uit onderzoek bleek dat 26% van de MKBondernemers door banken werd afgewezen en dat slechts 3% werd doorverwezen naar
andere financieringsbronnen. Het onafhankelijke platform brengt de ondernemer
vervolgens in contact met alternatieve geldverstrekkers.154

Aan de aanbodzijde verstrekken de meeste landen indirect financiering aan MKBondernemingen via co-investeringsregelingen155. Onder co-investeringsregelingen investeert
de overheid mee met marktpartijen in ondernemingen die zich in de vroege- en
ontwikkelingsfase bevinden en/of in investeringsfondsen die zich richten op investeringen in
ondernemingen in dit stadium van ontwikkeling. De meeste landen hebben tevens
maatregelen genomen om particuliere investeerders aan te moedigen om te investeren, in
de vorm van subsidie of fiscale stimuleringsmaatregelen. De afgelopen jaren is wereldwijd in
toenemende mate gebruik gemaakt van fiscale maatregelen ter stimulering van de business

151

Idem.

Koreen, M., A. Laboul and N. Smaini (2018), "G20/OECD Effective Approaches for Implementing the
G20/OECD High-Level Principles on SME Financing", OECD SME and Entrepreneurship Papers, No. 9,
OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/329168b6-en.

152

Financieringstafels faciliteren samenwerkingen tussen partijen in regionale financieringsnetwerken.
Aan deze netwerken nemen onder meer ROM’s, accountants en alternatieve financiers deel. Het doel
hiervan is om te komen tot een optimalisering van de beschikbaarheid van kapitaal en alternatieve
financiering. Bron: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2019/02/21/11-miljoen-euro-voorfinancieringstafels-mkb-en-startups.

153

Bron: https://fd.nl/economie-politiek/1173851/britse-bank-moet-afgewezen-mkber-doorverwijzennaar-alternatieven en https://www.gov.uk/government/statistics/bank-referral-scheme-august-2018

154

Koreen, M., A. Laboul and N. Smaini (2018), "G20/OECD Effective Approaches for Implementing the
G20/OECD High-Level Principles on SME Financing", OECD SME and Entrepreneurship Papers, No. 9,
OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/329168b6-en.

155

70

Dialogic innovatie ● interactie

angel markt.156 Er zijn drie landen in Europa die uitgebreide regelingen bieden met fiscale
voordelen voor particuliere investeerders. Het gaat om Frankrijk, Italië en het Verenigd
Koninkrijk (zie hieronder).157
Box 17: Fiscale voordelen voor particuliere investeerders158
In Frankrijk profiteren business angels van een vermindering van hun belastbaar inkomen
van 18% van het geïnvesteerde bedrag met een limiet van 50.000 euro. Daarnaast kunnen
personen die in aanmerking komen voor de vermogensbelasting maximaal 90.000 euro
investeren en de vermogensbelasting verlagen met 50% (dus een maximale
vermogensaftrek van 45.000 euro). Beide regelingen gelden expliciet voor investeringen
in MKB-ondernemingen.
Business angels in Italië die winst behalen worden voor 50,28% vrijgesteld van belasting.
De resterende 49,72% wordt opgenomen in het belastbaar inkomen van de individuele
aandeelhouder. Over het algemeen is het dus mogelijk om dergelijke winsten te
compenseren met de verliezen die worden gerealiseerd bij de verkoop van deelnemingen
van dezelfde categorie.
In het Verenigd Koninkrijk kunnen particuliere investeerders profiteren van drie
regelingen. Allereerst krijgen investeerders via het zogenaamde ‘Enterprise Investment
Scheme
(EIS)’
een
belastingvoordeel
op
zowel
inkomstenbelasting
als
vermogenswinstbelasting
voor
investeringen
in
kleine
niet-beursgenoteerde
ondernemingen. 30% van wat de investeerder betaalt voor de aandelen, wordt verleend
als een aftrekpost om de inkomstenbelasting te verminderen. En als de aandelen worden
verkocht, is er geen vermogenswinstbelasting. De overheid doet dit ter erkenning van de
risico's die de investeerders nemen en om hun steun te betuigen aan deze
financieringsbron voor kleine ondernemingen. De ‘SEED Enterprise Investment
Scheme (SEIS)’ is een speciaal belastingvoordeel van 50% bedoeld om investeerders te
laten investeren in startups. In de eerste anderhalf jaar heeft dit geleid tot business-angelinvesteringen ter waarde van 100 miljoen euro in meer dan duizend startende bedrijven.
Tot slot biedt de ‘Investor’s Relief’ een verlaging tot 10% op de
vermogenswinstbelasting voor investeringen in niet-beursgenoteerde ondernemingen.

Op basis van bestaande evaluatiestudies concludeert ECE dat fiscale- en subsidiemaatregelen
leiden tot een verruiming van het financieringsaanbod. De helft van de stijging in
investeringen door particuliere investeerders viel toe te schrijven aan een belasting of
subsidiemaatregel.159
Vele landen hebben tot slot de steun aan de durfkapitaalsector ontwikkeld of verhoogd,
voornamelijk door het beschikbaar stellen van publieke middelen ter cofinanciering van
private middelen. Vooral in Europa zijn overheidsinstellingen de belangrijkste bron van
risicokapitaal. 160 Als reactie op de lage investeringsniveaus in Europa heeft de Europese

Erasmus Centre for Entrepreneurship (2017). Business angels in Nederland. Een verkenning naar een
nieuwe onderzoeksmethode en beleidsaanpak. In opdracht van EZK.

156

157

EBAN (2017). Compendium of Fiscal incentives: Tax Outlook in Europe

158

Idem.

ECE (2017). Business angels in Nederland. Een verkenning naar een nieuwe onderzoeksmethode en
beleidsaanpak. In opdracht van EZK.

159

OECD (2019), Financing SMEs and Entrepreneurs 2019: An OECD Scoreboard, OECD Publishing, Paris.
https://doi.org/10.1787/fin_sme_ent-2019-en

160

Dialogic innovatie ● interactie

71

Commissie in 2014 het investeringsplan voor Europa gelanceerd (InvestEU-Programma). Het
InvestEU-programma brengt de vele EU-financieringsinstrumenten die momenteel
beschikbaar zijn samen.
Regionale financiering
We zien ook dat op provinciaal niveau een groot aantal initiatieven bestaat om het
regionaal/lokaal MKB te helpen met het verwerven van financiering (zie Bijlage 9). De
programma’s en regelingen worden soms zelfstandig opgezet (met alleen provinciale
middelen), maar vaker zijn het initiatieven waar meerdere partijen (publiek en privaat)
middelen inleggen of specifieke kennis of ondersteuning inbrengen. Het komt ook voor dat
een provinciaal programma juist opgericht is om uitvoering te geven aan de voorwaarden die
andere partijen stellen (bijvoorbeeld EIF) om financiële steun te krijgen voor een regio
(bijvoorbeeld de MKB-plusfaciliteit in Noord-Brabant waarin provincie, rijk en de EU
samenwerken).
Verder stellen we vast dat veel financiële instrumenten zich richten op het startende en
innovatieve MKB en soms gekoppeld worden aan specifieke sectoren, zoals de topsectoren.
Verder bestaan er instrumenten die zich niet alleen richten op financiering zelf, maar die de
MKB-ondernemer moeten helpen financiering te verwerven (bijvoorbeeld via een voucher
voor ondersteuning van een adviseur in Flevoland) of om andere vaardigheden te
ontwikkelen die nuttig zijn voor een MKB-ondernemer (bijvoorbeeld een business plan
opstellen). Op regionaal niveau is er dus een rijk pallet aan instrumenten beschikbaar zie
zowel beschouwd kan worden als een aanvulling op het nationaal EZKbeleidsinstrumentarium (er wordt op provinciale sites met regelmaat verwezen naar RVO),
maar die op onderdelen ook overlap toont met dit instrumentarium. Bij provincies lijkt het
instrumentarium wel vaker te bestaan uit subsidies en minder uit (achtergestelde) leningen
en participaties.
Overigens geldt de aandacht voor MKB-ondernemers en de MKB-financieringsmarkt niet
alleen voor provincies. Ook steeds meer gemeenten ontplooien initiatieven om ondernemers
te helpen (en daarmee ook de lokale economie en leefbaarheid). Een voorbeeld is Den Haag
dat een MKB programma opstelde in navolging van het EZK MKB actieplan (“Haagse
Ondernemersagenda”). 161 Veel gemeenten kennen overigens een (online) bedrijvenloket
waar zelfstandigen en starters diensten kunnen afnemen, maar voor het verkrijgen van
financiering wordt meestal doorverwezen naar eerder genoemde instrumenten van
provincies, het rijk (RVO) of regionale initiatieven (bijvoorbeeld Braventure, dat nauwe
relaties heeft met bedrijvigheid in de Brainport regio).

5.5 Toezicht en wet- en regelgeving
Eén van de taken van het Ministerie van Financiën is het reguleren van de financiële markten.
Daarnaast houden AFM en DNB toezicht. Door de ontwikkeling van alternatieve financiering
in de afgelopen jaren heeft dit Ministerie een aantal stappen gezet op dit gebied.
•

Sinds 2016 is de Wet toezicht Kredietunies van kracht als nieuw onderdeel van
de Wet Financieel Toezicht. Ondernemers die samenwerken binnen een kredietunie
kunnen elkaar geld lenen zonder tussenkomst van een bank. Hierdoor kwalificeerde
een kredietunie zich als ‘bank’ en daarom mocht tot 2016 een kredietunie geen
opvorderbare gelden aantrekken zonder bankvergunning. Sinds de versoepeling

https://www.denhaag.nl/nl/in-de-stad/nieuws/pers/den-haag-eerste-g4-gemeente-metondernemersagenda-voor-lokaal-mkb.htm

161

72

Dialogic innovatie ● interactie

•

wordt een kredietunie niet meer als bank gezien en is het voor kredietunies
gemakkelijker geworden om middelen aan te trekken door het uitgeven van
obligaties of aantrekken van deposito’s. Tot 10 miljoen euro (per kredietunie) is
hiervoor geen extra toezicht nodig, en voor een aangetrokken opvorderbaar
vermogen tot 100 miljoen euro (of 25.000 leden) volstaat een lichte vergunning 162.
De invoering van deze wet heeft niet geleid tot groei in de kredietverstrekking door
kredietunies; mogelijk komt dit doordat voor wat betreft de groei van kredietunies
het knelpunt niet is gelegen in de beschikbaarheid van kapitaal, maar het aantal en
de kwaliteit van aanvragen163.
Ook is in 2016 de Wet Financieel Toezicht gewijzigd op onder meer het onderdeel
‘crowdfunding’. Deze wijziging beoogde een professionalisering van deze wijze van
financiering door wettelijke vereisten over een integere bedrijfsvoering op te leggen
aan crowdfunding-platforms die een ontheffing (als bedoeld in Wft artikel 4.1, lid 4)
hadden van de AFM. Ook zijn er geschiktheidseisen geïntroduceerd voor
beleidsbepalers van ontheffingshouders. Dit om geldgevers en geldvragers beter te
beschermen.

5.6 Informatievoorziening
Naast financiële ondersteuning aan financiers en MKB-ondernemingen kent het Rijk nog meer
activiteiten ten behoeve van de ontwikkeling van de MKB-financieringsmarkt. In deze
paragraaf geven we een overzicht van deze activiteiten, die zich richten op de
informatievoorziening ten behoeve van MKB-ondernemers, financiers en de overheid zelf.
Loketten (voor MKB-ondernemers)
Naast de behoefte aan financiering hebben ondernemers ook behoefte aan informatie over
financiering en het ontwikkelen van hun ondernemersvaardigheden voor het doen van
financieringsaanvragen. Tussen 2015 en 2017 bestond de Nationale Financieringswijzer
(NFW) als publiek-private samenwerking om MKB-ondernemers te ondersteunen in hun
zoektocht naar financiering en passende financieringsvormen. 164 De NFW heeft als
katalysator gewerkt voor publieke en private partijen om hun voorlichting over financiering
te verbeteren, waarna de betrokken partijen besloten hebben om de NFW zelf stop te zetten.
Er zijn nu andere manieren waarop MKB-ondernemers aan financieringsinformatie kunnen
komen. We noemen de initiatieven waar (semi-)publieke organisaties een rol in hebben:
•

•

Higher Level – Dit is een (not-for-profit) ondernemersforum dat ondersteund wordt
door het Ministerie van EZK vanuit de gedachte dat voor (startende) innovatieve
ondernemers veel benodigde informatie over ondernemerschap te versnipperd is.
Het forum brengt ondernemers bij elkaar die vanuit hun ervaring elkaar kunnen
helpen. Hier kunnen ondernemers ook terecht met financieringsvragen.
KVK Financieringsdesk – Ondernemers kunnen via de KVK Financieringsdesk hun
vragen stellen aan adviseurs. Eventueel brengen deze adviseurs de ondernemers in
contact met passende investeerders.

Boven 100 miljoen euro of meer dan 25.000 leden is een bankvergunning nodig en is er doorlopend
banktoezicht.

162

KplusV (2019). Vijf jaar Nederlandse kredietunies. Quickscan naar het functioneren van kredietunies
en hun brancheorganisaties.

163

Ook heeft het Ministerie van EZK het project Financieringslink (FINK) opgezet om MKB-ondernemers
te helpen in de verkenning naar financiering. De functionaliteit van FINK zal overgaan naar de markt
(Stichting MKB-financiering).

164

Dialogic innovatie ● interactie

73

•

•

•

•

Ondernemersplein.nl – Deze informatiebank bevat informatie en advies vanuit
overheidsorganisaties als de KVK, Belastingdienst, RVO.nl, CBS en UWV voor
ondernemers. Één van de onderwerpen betreft financiering. Via deze informatiebank
worden ondernemers ook doorverwezen naar relevante financiers of
financieringsregelingen.
RVO.nl – RVO.nl verstrekt informatie aan ondernemers over onder meer
financiering. Naast de website waar informatie op staat heeft RVO.nl hiervoor ook
financieringsadviseurs in dienst, en worden bijeenkomsten georganiseerd.
Daarnaast is deze organisatie een informatiebron voor de overheid.
StartupDelta / TechLeap.NL – StartupDelta is opgericht om het startupecosysteem in Nederland te versterken. Onderdeel van haar activiteiten is het
ondersteunen van startups in de zoektocht naar financiering, onder meer met de
StartupDelta Finder. StartupDelta is in 2019 verder gegaan als TechLeap.NL, waarbij
de aandacht voor het oplossen van financieringsknelpunten toeneemt.
Een loket van andere orde is betaalme.nu. Dit loket richt zich op het knelpunt dat
facturen van MKB-ondernemingen niet of laat betaald worden, waardoor de korte
termijn liquiditeit onvoldoende kan zijn. Voorkomen dat een ondernemer
opgescheept zich met onbetaalde facturen zorgt ervoor dat de financieringsbehoefte
van een bedrijf lager is. Hierdoor hebben ze meer financiële ruimte om te investeren.
Dit not-for-profit initiatief wordt ondersteund door het Ministerie van EZK en MKBNederland.

Binnen het instrumentarium zijn er twee organisaties die, naast informatie over financiering,
ook bijdragen aan het ontwikkelen van ondernemersvaardigheden met betrekking tot
financiering. Dit gebeurt door middel van coaching via:
•

•

165

74

Ontwikkelingstaak Invest-NL – Deze nationale investeringsinstelling is
momenteel in oprichting, en krijgt een ontwikkel- en investeringstaak. Binnen de
investeringstaak komt in beginsel 1,7 miljard euro beschikbaar. De
ontwikkelingstaak van Invest-NL biedt ondersteuning voor de totstandkoming van
businessplannen voor ondernemingen en projecten en de ontwikkeling van nieuwe
business- en financieringsconcepten. Het doel hiervan is om meer voorstellen van
MKB-ondernemingen ‘investment ready’ -te krijgen voor de markt. Dit dient een
bijdrage te leveren aan het realiseren van maatschappelijke transitieopgaven of aan
de Nederlandse economie door de ondersteuning van initiatieven, van het brede
MKB en van scale-ups. Binnen deze taak vallen activiteiten als het analyseren van
financieringsbehoeften op de markt en de aansluiting van financiers en
financieringsinstrumenten
op
deze
behoeften,
het
identificeren
van
financieringsknelpunten en modelvorming voor de oplossing ervan, het functioneren
als kennisplatform (over financiering en financieringsinstrumenten) voor
ondernemers en toetsing, beoordeling en begeleiding van investeringsvoorstellen 165.
Qredits – Qredits voorziet naast microfinanciering ook in coaching op verschillende
vlakken, waaronder business plannen en financiering. Dit deel van Qredits is de
eerste vier jaar financieel ondersteund door het Ministerie van EZK om via coaching
het
tekort
aan
ondernemerschapsvaardigheden
(om
tot
een
goede
financieringsaanvraag te komen) weg te nemen. Qredits ontvangt nu geen subsidie
meer.

Zie verder Artikel 6.2.2.1. van de Machtigingswet oprichting Invest-NL.

Dialogic innovatie ● interactie

Overig
Er zijn nog verscheidene andere (publieke) initiatieven die bijdragen aan de
informatievoorziening op de financieringsmarkt. Zo wordt de overheid zelf van informatie
voorzien over (ontwikkelingen in) de financieringsmarkt vanuit de Financieringsmonitor en
de ontwikkeltaak van Invest-NL. Op basis van deze informatie kan ze haar instrumentarium
bijsturen. Een belangrijke ontwikkeling voor een verbeterde informatie-uitwisseling tussen
overheid, financiers en MKB-ondernemingen is Standard Business Reporting (SBR). SBR
is een nationale standaard voor de digitale uitwisseling van alle bedrijfsmatige rapportages.
Samen met organisaties uit de markt, zoals accountants, boekhouders, softwareleveranciers
en banken heeft de overheid SBR ontwikkeld. Met SBR worden de gegevens van een bedrijf
in de financiële administratie eenmalig op een standaard manier vastgelegd. De gegevens
zijn her te gebruiken voor verschillende rapportages aan overheidsinstellingen en een aantal
banken, doordat de bedrijfsadministratie het bronbestand is. Met één druk op de knop
worden rapportages opgesteld en digitaal verzonden naar verschillende partijen. Zo hebben
aanleverende overheden, bedrijven, organisaties, instellingen en intermediairs minder werk
aan het samenstellen en aanleveren van verschillende (verplichte) rapportages. 166
Ontwikkelingen als SBR en PSD2167 helpen om de informatievoorziening door en over het
MKB te verbeteren.

5.7 Beoordeling van de Nederlandse beleidsmix
Er zijn in de afgelopen jaren veel financieringsinstrumenten beschikbaar gekomen voor het
verbeteren van de toegang van het MKB tot financiering. De instrumenten verschillen naar
doelgroep, type financier, op te lossen knelpunten, geografische oriëntatie of fase waarin een
bedrijf zich bevindt. De veelheid van regelingen is een indicator voor de toegenomen
beleidsaandacht, en toont tevens een gevarieerd landschap van publieke
financieringsinstrumenten. Dit is deels inherent aan het feit dat ‘hét MKB’ niet bestaat, en er
dus soms verschillende instrumenten nodig zijn voor verschillende doelgroepen c.q.
financieringsproblemen. Naarmate er meer instrumenten komen om aan te sluiten bij
uiteenlopende
groeien
innovatieprofielen
en
daarmee
samenhangende
financieringsbehoefte - neemt het belang van informatieverstrekking toe. Zeker met de
opkomst van een groep breed georiënteerde adviseurs hoeft het gevarieerd landschap dus
geen groot probleem te zijn, zolang de instrumenten en de doelgroepen maar bekend zijn
(en de adviseurs in staat zijn daar deskundig advies over te geven). Ook ontstaan door
variëteit in het landschap meerdere ingangen voor ondernemers die geen tijd hebben voor
de zoektocht naar de enige en juiste ingang (één van de eerder gesignaleerde knelpunten).
Voor wat betreft de volumes aan financiering die ‘loskomen’ door het beleidsinstrumentarium
dragen de garanties als het BMKB, de GO en GF het meest bij. De BMKB wordt ingezet bij
een dekkingstekort bij vreemd vermogen, de GF bij een tekort aan buffervermogen en de
GO bij een overschrijding van de concentratielimiet (een grens die gesteld is aan de omvang
van beleggingen in een enkel bedrijf). Deze indirecte instrumenten interveniëren zo min
mogelijk in de markt, en kosten de overheid relatief weinig. Fondsparticipaties als indirect
instrument hebben juist geholpen een (niche-)markt te laten ontstaan voor durfkapitaal. Ook
de inzet op intermediaire organisaties als Qredits heeft ervoor gezorgd dat beschikbaar
kapitaal gericht is op de (micro-)financiering van het MKB. Er is dus sprake van een breed
instrumentarium in de zin dat de instrumenten verschillende deelmarkten omvatten.

166

Bron: https://www.sbr-nl.nl/over-sbr/wat-sbr.

167

Zie voetnoot 3.

Dialogic innovatie ● interactie

75

Op basis van de verrichte analyse lijken de meeste regelingen op zichzelf een legitieme
rationale te kennen; ze grijpen aan op reële knelpunten waarvoor overheidsingrijpen
gerechtvaardigd lijkt. Het overkoepelende beeld dat hierbij ontstaat, is dat het beleid voor
spillovers relatief rijk is; er zijn relatief veel uitgebreide regelingen aanwezig (VFF,
Innovatiekrediet, SEED Capital) die ieder een ander deel van de financieringsketen/-markt
bestrijken. Alleen in de proof-of-concept en preseed-fase kent de nationale beleidsmix weinig
interventie; ondernemers moeten het daar eerder hebben van regionale initiatieven. Ook het
beleid voor instituties lijkt op orde, gegeven de inspanningen die er gedaan worden om meer
aandacht voor durfkapitaal te genereren (TechLeap.nl). Gezien de weerbarstigheid van een
thema als durfcultuur is het inherent lastig om uitspraken te doen over het effect van het
gevoerde beleid. Minder rijk is het beleid voor coördinatie en ontwikkeling van vaardigheden.
Hoewel er allerlei tools en loketten zijn om ondernemers en adviseurs met gebrekkige kennis
van
alle
financieringsvormen
wegwijs
te
maken
in
het
(digitaliserende)
financieringslandschap lijkt dit geen pas te houden met de opkomst van meer en meer
(moeilijk vergelijkbare) alternatieve financieringsbronnen. De potentie van deze
alternatieven voor bancaire financiering wordt hierdoor niet volledig benut. Daarbij
aansluitend: op het punt van marktconcentratie lijkt beleid achter te blijven bij de urgentie
die in studies van o.a. de het CPB naar voren komt. Deze discrepantie is enigszins begrijpelijk
(want er zijn uiteenlopende beleidsopties die moeten aangrijpen op de zeer robuuste
bankensector of juist zeer dynamische alternatieve financieringsmarkt). Relatief onderbelicht
is eveneens het beleid ten aanzien van informatie-asymmetrie- gerelateerde infrastructuur,
zoals financiële intermediairs en gestandaardiseerde informatie-uitwisseling (SBR). Daar
staat tegenover dat regelingen die tekorten als gevolg van informatie-asymmetrie
compenseren (bijvoorbeeld middels garanties) weer relatief zwaar belegd zijn. Het beleid
voor transformatiefalen in relatie tot transities is, los van gerichte tenders binnen de SEED
en GO-regeling, nog in ontwikkeling met de opbouw van Invest-NL. Hier is in dit stadium nog
maar weinig over te zeggen.
Uit evaluaties blijkt dat de meeste instrumenten in de beleidsmix doeltreffend zijn, voor
zover dat in de studies vastgesteld kon worden. Doelmatigheid is lastiger te beoordelen. 168
Daarbij wordt vaak erkend dat het effect afhangt van de plek in de beleidsmix. Zo worden
er vragen gezet bij de doelmatigheid van garanties en kredieten; houden deze instrumenten,
door het risico voor financiers omlaag te brengen en tekorten af te dekken, ook knelpunten
(als informatie-asymmetrie) in stand? Als we het geheel van beleidsinterventies in
samenhang bezien, dan blijken er wat dat betreft een aantal opmerkelijke accenten in de
beleidsmix te zitten. De meest zichtbare instrumenten, zeker die van het Ministerie van EZK,
hebben betrekking op relatief specifieke knelpunten. Dit zijn dan vaak problemen in
deelmarkten waar de roep om beleid evident is, zoals bij innovatie-onzekerheden. Daarnaast
ligt er een stevig accent bij het helpen afdekken van financieringstekorten. Het beeld ontstaat
hierbij dat instrumenten als de hierboven genoemde garanties voor een deel het karakter
van gevolgbestrijding hebben: ze bieden compensatie voor risico’s en tekorten, zonder dat
ze structurele oplossingen verschaffen voor de problemen die compensatie nodig maken
(waaronder het gebrek aan financieringsaanbieders die zelf de risico’s willen of kunnen
nemen). Een combinatie van drie garantieregelingen die vooral door banken gebruikt worden,
sluit minder goed aan bij de doelstelling dat het financieringsaanbod voor het MKB zich zou
moeten verbreden met niet-bancaire aanbieders (zie paragraaf 3.3). Bovendien worden de
grootste risico’s al afgedekt door de hierboven genoemde directe financieringsinstrumenten

Aangezien het op instrumentniveau doelmatigheid al lastig te beoordelen is, hebben we ons in deze
paragraaf niet gewaagd aan een oordeel over de doelmatigheid van de totale beleidsmix (bijvoorbeeld
welke uitvoeringskosten gemoeid zijn met deze mix en dat afgezet tegen de economische en
maatschappelijke opbrengsten). Dit was ook geen onderdeel van het onderzoek.

168

76

Dialogic innovatie ● interactie

die expliciet op innovatie en groei georiënteerd zijn. Wat dat betreft is het vanuit
beleidsperspectief logischer om nadrukkelijker in te zetten op het helpen ontstaan en
volwassen worden van gezonde alternatieven die samen met de bancaire financiers een
gedifferentieerd financieringsaanbod kunnen aanbieden dat tegemoet komt aan
levensvatbare financieringsaanvragen.
Al met al zien we een veelheid aan instrumenten voor de MKB-financieringsmarkt die meer
of minder zwaar aangezet zijn; de vraag die in het volgende hoofdstuk verder opgepakt
wordt, is in welke mate beleidsaccenten verlegd kunnen of moeten worden.

Dialogic innovatie ● interactie

77

6 Bouwstenen voor toekomstig beleid
Uiteindelijk is het de vraag in welke mate de beleidsmix voldoende duurzaam is om tegemoet
te komen aan de (toekomstige) ontwikkelingen en knelpunten in de MKB-financieringsmarkt
(de laatste onderzoeksvraag; zie paragraaf 1.2). Om deze vraag te beantwoorden,
presenteren (en structureren) we in paragraaf 6.1 eerst een terugblik op de ontwikkelingen
en knelpunten in deze markt. Vervolgens bespreken we in paragraaf 0 een aantal algemene
overwegingen voor toekomstig beleid voor de MKB-financieringsmarkt. In paragraaf 6.3
presenteren we een aantal specifieke discussiepunten die op de knelpunten en
ontwikkelingen voortbouwen en geven we een aanzet voor eventuele (nieuwe)
beleidsaccenten. Mocht de overheid beslissen de beleidsmix in de MKB-financieringsmarkt te
wijzigen dan zijn deze punten volgens ons relevant om mee te nemen. We sluiten af met een
korte beschouwing waar de focus in het (toekomstig) beleid kan liggen (paragraaf 6.4).

6.1 Terugblik: ontwikkelingen en knelpunten MKB-financieringsmarkt
Ondernemers hebben financiering nodig om te kunnen ondernemen. Zij hebben financiering
nodig voor de dagelijkse bedrijfsvoering en om te innoveren en te groeien. Wanneer zij over
onvoldoende eigen middelen beschikken, zijn ze aangewezen op externe financiering. Het is
daarbij van belang dat zij in staat zijn om voor (goede) plannen financiers te vinden en om
financiering te verwerven. Wanneer dat niet gebeurt, is dat nadelig voor het
innovatievermogen en de economische ontwikkeling van Nederland.169 Het is daarom van
belang om ontwikkelingen in de MKB-financieringsmarkt te volgen, eventuele knelpunten te
signaleren en waar gewenst met overheidsingrijpen de werking en prestaties van deze markt
te optimaliseren. In dit rapport hebben we deze drie ingrediënten (ontwikkelingen,
knelpunten en beleid) nader onder de loep genomen.
Ontwikkelingen
Ongeveer een kwart van het Nederlandse MKB heeft een behoefte aan externe financiering.
Van deze ondernemingen met een financieringsbehoefte valt meer dan de helft tijdens het
proces (oriëntatie, aanvraag, succes) voor financiering af. Microbedrijven, met name
startups, ervaren de meeste problemen om een financieringsbehoefte om te zetten in een
succesvolle financieringsaanvraag.
Met betrekking tot de aanbodzijde kan er worden geconcludeerd dat bancair krediet het
meest wordt gebruikt binnen het MKB. Uit de financieringsmonitor van het CBS blijkt dat
40% van het MKB in 2018 een banklening in de aangetrokken financiering gebruikt. Het
volume van uitstaande bancaire leningen is tussen 2013 en 2016 gedaald, maar na 2016 zijn
zowel het uitstaande volume als de nieuwe verstrekkingen weer gestegen (en dat voor zowel
kleine als grote leningen).
Crowdfunding en Qredits zijn niet-bancaire financieringsvormen die een aanzienlijke groei
doormaken in Nederland. Deze vormen richten zich voornamelijk op het kleinere segment
binnen het MKB. Loan-based is de meest gebruikte vorm binnen crowdfunding, equity-based
blijft klein in Nederland. Bij Qredits stijgen vooral de microkredieten, de groei van MKB-

Ministerie van EZK, Financieringsmonitor en evaluaties diverse financieringsinstrumenten, Brief aan
de Tweede Kamer, 4 februari 2019. Centraal Planbureau, Kansrijk Innovatiebeleid, 2016.

169

Dialogic innovatie ● interactie

79

leningen stagneert. In vergelijking met andere financieringsvormen zijn crowdfunding en
Qredits echter wel klein.
De jaarlijkse verstrekkingen van leasing en factoring nemen ieder jaar toe. Hoewel we geen
inzicht kunnen geven in de verdeling tussen bancaire en niet-bancaire asset-based
financiering, zien we wel dat beide vormen ieder jaar stijgen. Het aandeel van microbedrijven
in het jaarlijkse verstrekt kapitaal van leasing is opmerkelijk gestegen in de periode 20132018.
Ook de investeringen door middel van extern eigen vermogen stijgen jaarlijks. Venture
capital
is
sinds
2015
aan
het
groeien
binnen
Nederland.
Verschillende
overheidsinstrumenten, zoals ROM’s en de SEED Capital regeling spelen hier een belangrijke
rol in.
Knelpunten
Bepaalde groepen binnen het MKB ervaren meer moeite bij het verkrijgen van externe
financiering. Dit geldt onder andere voor (techno-)startups, omdat dit type bedrijf een
beperkt track record kent en onzekere toekomstperspectieven heeft. Ook scale-ups komen
relatief moeilijk aan externe financiering door de risico’s die verbonden zijn aan
schaalvergroting. Daarnaast is het verkrijgen van financiering lastiger bij aanvragers met
onvoldoende
onderpand
of
aanvragers
uit
sterk
conjunctuurgevoelige
en
seizoengebondenheid sectoren.
Hoewel startups over het algemeen meer open staan voor alternatieve financieringsvormen
dan het brede MKB, blijkt dat ook deze groep moeite heeft om overzicht te krijgen met
betrekking tot de mogelijkheden qua financiering en te beoordelen welke vormen passend
zijn. Ook hebben zij vaak niet de financiële middelen om hier hulp bij in te schakelen.
Daarnaast hebben (startende) ondernemers meestal geen voorkeur voor vormen van
kapitaal waarbij zeggenschap gedeeld wordt.
MKB-ondernemers hebben bij het doen van financieringsaanvragen moeite met het opstellen
van een goede, voldoende onderbouwde business cases. Fintech en de standaardisering en
automatisering van aanvraagprocedures maken dit gebrek aan kennis meer problematisch.
Doordat ondernemers vaak geen kennis hebben over welke informatie er door algoritmes
gebruikt wordt om een beoordeling op te baseren, hebben ze meer moeite om op deze
aanpassing in te spelen. Digitalisering van aanvragen leidt ook tot minder persoonlijk contact
tussen aanvrager en financier, maar het is niet bekend of dat leidt tot hogere
afwijzingspercentages. Overigens kan digitalisering ook drempels verlagen. Ondernemers
kunnen immers bij meerdere partijen snel een aanvraag indienen. Ook draagt digitalisering
bij aan de vernieuwing van het dienstenaanbod.
De aanbodzijde van de financieringsmarkt wordt gekenmerkt door de concentratie van drie
grootbanken die in het grootste deel van de financiering van het brede MKB voorzien. Dit
bevordert de concurrentie niet. Het MKB heeft hierdoor op het gebied van bancaire
financiering op het eerste gezicht dus weinig keuze. Daarnaast is ten opzichte van bancaire
financiering het aandeel van alternatieve financiering nog beperkt, wat concurrentie aan de
aanbodzijde van de markt tevens onvoldoende bevordert.
Uit het onderzoek van het CPB blijkt dat Nederland een relatief lage acceptatiekans voor
bancaire financieringsaanvragen kent en dat de verwachting om afgewezen te worden een
reden is voor Nederlandse MKB-ondernemingen om geen financieringsaanvraag te doen.170

170

80

CPB (2019). MKB-bankfinanciering in Europees perspectief.

Dialogic innovatie ● interactie

De digitalisering van het aanvraagproces voor bancair krediet kan vooral voor kleine
kredieten leiden tot minder maatwerk en een hogere inspanning vereisen van ondernemers
om de juiste informatie aan te leveren, waardoor het brede MKB (en daarbinnen vooral het
kleiner MKB) – dat dus nog grotendeels leunt op banken voor externe financiering – lastiger
aan financiering komt. Tevens is regelgeving op het gebied van alternatieve financiering nog
in ontwikkeling en het toezicht beperkt, waardoor (kleine) ondernemers mogelijk nog niet
altijd voldoende beschermd zijn tegen bijvoorbeeld ongewenste uitwassen.
De relatief beperkte beschikbaarheid van pre-seed en venture capital kan belemmerend
werken voor het financieren van bedrijven met een hoger risicoprofiel. Dat kan ertoe leiden
dat innovatieve starters, scale-ups en sterk conjunctuurgevoelige bedrijven, lastiger aan
durfkapitaal kunnen komen. De groep innovatieve starters en bedrijven die pas op lange
termijn rendement behalen vanwege lange ontwikkeltrajecten en terugverdientijden (zoals
bij innovatie op het gebied van maatschappelijke transities als duurzaamheid) ondervinden
aan de aanbodzijde van de financieringsmarkt nadeel van het ontbreken van een markt
specifiek voor de financiering van grootschalige transities.
Op het snijvlak van de vraag- en aanbodzijde van de financieringsmarkt is sprake van enig
kennisgebrek onder adviseurs wat betreft financieringsvormen, wat het brede MKB raakt. In
de praktijk schakelt de ondernemer vaak een adviseur in bij financieringsvragen. Dit vanuit
gemak of vanwege genoemd gebrek aan kennis bij de ondernemer. Naast ondernemers zijn
sommige adviseurs ook niet altijd voldoende in staat een zoektocht naar financiering goed
te ondersteunen. Ondernemers uit het brede MKB door ruilen vanwege administratieve
rompslomp niet graag van bank. Daarnaast ontbreekt bij hen vaak de kennis over
alternatieve financieringsvormen alsmede over wat adviseurs doen en voor hen kunnen
betekenen. Hierdoor hebben (huis)banken een sterke informatiepositie verworven (wat voor
hen van cruciaal belang is om te kunnen bepalen of een financieringsaanvraag gehonoreerd
kan worden)

6.2 Algemene overwegingen voor toekomstig beleid
In deze paragraaf presenteren we enkele algemene overwegingen voor (de toekomst van)
het MKB-financieringsbeleid en de rol van de overheid en andere spelers op de MKBfinancieringsmarkt. Deze overwegingen leiden wij af uit de beschrijvingen en analyse in de
voorgaande hoofdstukken.
Context, ondernemerschap en financieringsbehoeften veranderen
Hoewel we in dit rapport vaak spreken over de MKB-financieringsmarkt zijn we ons ervan
bewust dat er deelmarkten bestaan met verschillende typen ondernemers en met
verschillende vormen van financiering. Bovendien verandert ondernemerschap door de tijd
en veranderen naar gelang economische en marktomstandigheden financiers hun criteria
voor het wegen van financieringsaanvragen (de set van aan te leveren stukken bij een
financieringsaanvraag blijft weliswaar vrij traditioneel, maar de wijze van aanlevering
verschilt wel: portal, SBR, etc.). Dit brengt verschillende beleidsimplicaties en -vraagstukken
met zich mee.
Veranderende economie, technologische ontwikkelingen
De samenleving ontwikkelt zich steeds meer richting een ‘entrepreneurial economy’ waarin
ondernemers en ondernemerschap een steeds belangrijke rol innemen. Ook leiden snelle
technologische ontwikkelingen in de financiële wereld tot verandering in het
financieringslandschap. Deze ontwikkelingen worden vaak onder het begrip Fintech
Dialogic innovatie ● interactie

81

samengebracht. Ontwikkelingen kunnen onderverdeeld worden op twee niveaus, namelijk op
ICT-bedrijven van buiten de traditionele financiële wereld die zich richten op financiële
diensten en op traditionele financiële organisaties die hun huidige dienstverlening vernieuwen
aan de hand van (digitale) innovaties. Een ontwikkeling hierin is dat banken posities innemen
in Fintech bedrijven. Een voorbeeld van bedrijven van buiten de traditionele financiële wereld
zijn crowdfunding platformen. Daarnaast vinden er ontwikkelingen plaats binnen de huidige
financiële instellingen (zoals banken) bij de vernieuwing van ICT-diensten, denk hierbij aan
de toepassing van big data technieken.
Opkomst van een nieuwe generatie van ondernemers en eisen aan ondernemerschap
Een andere relevante ontwikkeling is dat de nieuwe generatie van ondernemers mogelijk
andere eisen stelt aan of verwachtingen heeft over ondernemerschap en over financiering
dan tot toe nu toe meer gebruikelijk was. Typerend hieraan is onder meer dat jonge
ondernemers mogelijk eerder gebruik willen maken van alternatieve vormen van financiering
(hoewel dat empirisch nog niet onderzocht is) en dat vooral jonge ondernemers mogelijk
digitaal vaardiger zijn. Ook zien we een verschuiving in het type producten en processen
waar het MKB financiering voor zoekt, namelijk immateriële activa. Dat zijn bijvoorbeeld
intellectuele eigendomsrechten, menselijk kapitaal en digitalisering. Ook zal mogelijk de
vraag naar microfinanciering toenemen om een bedrijf te beginnen, omdat veel nieuwe
vormen van bedrijvigheid beperkte investeringen vragen. 171 Tegelijkertijd vereist
ondernemerschap in de toekomst ook nieuwe/andere vaardigheden. Ondernemers moeten
bijvoorbeeld steeds sneller kunnen inspelen op veranderende en dynamische
(markt)omstandigheden. Ook worden er steeds meer eisen gesteld aan het aanleveren van
(gestandaardiseerde) gegevens over de MKB onderneming door (semipublieke) databronnen
(denk aan SBR). Verder zal ondernemerschap steeds vaker aansluiten bij maatschappelijke
transities (energie, digitalisering, duurzaamheid) omdat daar behoefte is aan innovaties die
deze transities ondersteunen.
Financiers wegen ook zachtere factoren bij het beoordelen van financieringsaanvragen
De context waarin (startende) ondernemers opereren wordt steeds dynamischer. De
overlevingskans van een onderneming hangt daarmee ook af van de mate waarin
ondernemers flexibel om kunnen gaan met veranderingen. Financiers nemen naast
informatie over het onderpand, solvabiliteit en verwachte rendabiliteit het liefst ook de
persoonlijke kwaliteiten van ondernemers mee in hun beslissing. Dit soort informatie wordt
niet alleen via persoonlijk contact verzameld (digitalisering sluit dat contact niet uit), maar
ook steeds vaker via andere digitale databronnen die financiers gebruiken om ondernemers
te beoordelen. Voorts hebben ondernemers een eigen verantwoordelijkheid om zich goed
voor te bereiden op een financieringsaanvraag en om te zorgen dat de financiering effectief
kan worden ingezet in hun bedrijf (‘investment readiness’). Het is dus ook de vraag hoe ver
marktpartijen en het beleid moeten gaan om “gewin, gemak en genot” voor de ondernemers
te realiseren: welke rol heeft de overheid bij het ontzorgen van ondernemers op het
financieringsvlak, en waar start de rol van de markt en de ondernemer zelf?
Het beleidsinstrumentarium is (noodzakelijkerwijs) gevarieerd
In de afgelopen jaren zijn veel financierings- en innovatie-instrumenten beschikbaar
gekomen voor het MKB (zie hoofdstuk 5). Dat is niet alleen zo bij EZK, maar ook bij andere
ministeries en op Europees en op provinciaal/regionaal niveau. Deze instrumenten richten

We bedoelen hier ook dat steeds meer (startende) ondernemers genoeg hebben aan een hard- en
software om voor zichzelf te beginnen, bijvoorbeeld voor de ontwikkeling van nieuwe digitale diensten
/ apps (digitaal ondernemerschap). Dan is de behoefte aan externe financiering relatief beperkt.

171

82

Dialogic innovatie ● interactie

zich op verschillende doelgroepen (startups, scale-ups, bredere en innovatieve MKB, etc.),
knelpunten en aanvraagfase (van oriënteren tot beslissen).
De ontwikkeling roept een beeld op van een gevarieerd landschap aan instrumenten. De
vraag is of deze variatie (richting de toekomst) een probleem vormt, en of het nodig is om
het instrumentarium te rationaliseren en transparanter te maken. Tegelijk is er zoals we
eerder zagen een gevarieerd MKB met even zoveel verschillende financieringsbehoeften.
Variatie in instrumenten biedt de mogelijkheid om maatwerk te bieden voor aparte groepen
binnen het MKB of binnen specifieke regio’s. Daarbij komt dat het gebrek aan overzicht bij
ondernemers vooral betrekking heeft op de financiële markt zelf (met o.a. moeilijk
vergelijkbare alternatieven). Zeker als er een grotere groep van breed georiënteerde
adviseurs ontstaat, hoeft het gevarieerd landschap dus geen groot probleem te zijn, zolang
de instrumenten en de doelgroepen maar bekend zijn en de doelgroep deze instrumenten
kan vinden. Ook ontstaan daardoor meerdere ingangen voor ondernemers die geen tijd
hebben voor de zoektocht naar de enige en juiste ingang (één van de gesignaleerde
knelpunten). Wel is het zo dat elk nieuw instrument vooral voor financiers weer aanvullende
compliance met toezichtregels betekent.
Wat wel nog van belang is, is dat instrumenten nu en in de toekomst op elkaar afgestemd
zijn, dat er doorverwijzingen plaatsvinden tussen overheden (beleid en uitvoering) en tussen
instrumenten en dat sommige regio’s/MKB-doelgroepen/knelpunten niet over- of
onderbedeeld zijn. Ook is het nodig een balans te houden tussen (1) generieke instrumenten
die voor alle MKB-ondernemingen toegankelijk zijn en specifieke instrumenten die afgestemd
op vooraf bepaalde doelgroepen en (2) instrumenten die zich richten op de aanbodzijde of
op de vraagzijde.
De beleidsmix dekt niet alle actuele knelpunten af
Kijkend naar de (huidige) beleidsmix geven we bij eventuele aanpassingen richting de
toekomst een aantal overwegingen mee (een aantal van deze overwegingen komen later bij
de discussiepunten nog wat uitgebreider aan de orde). De huidige beleidsmix:
1. Geeft nog relatief weinig aandacht aan (het versterken van) de rol van adviseurs
voor vooral het kleine en innovatieve MKB en aan het vergroten van de kennis over
(het belang van) adviseurs bij het klein MKB.
2. Omvat een combinatie van drie garantieregelingen die vooral door banken worden
gebruikt en dat past minder in het beeld om ook de alternatieve financieringsmarkt
zich verder te laten ontwikkelen.
3. Is - zoals we net constateren - behoorlijk gevarieerd en compleet, maar de
informatievoorziening over de instrumenten is een aandachtspunt, omdat meer
overheden (regionaal, landelijk en internationaal) instrumenten beschikbaar maken
en er verschillende toegangen zijn tot deze instrumenten.
4. Geeft nog relatief weinig aandacht aan het vergroten van de groep van MKBfinanciers, vooral als het gaat om het vergroten van het aanbod van durfkapitaal. Te
overwegen valt om de groep van (niet-)bancaire financiers uit te breiden met
institutionele partijen als pensioenfondsen en verzekeraars of om aanvullende
instrumenten te ontwikkelen die particulieren stimuleert om meer financiering aan
het MKB te verstrekken.
5. Is nog niet uitgekristalliseerd omtrent de mate waarin er aanvullende regelgeving en
toezicht nodig is op de markt voor alternatieve financiering (die op zichzelf ook veel
deelmarkten kent en dus ook toegesneden toezicht vraagt) en op zakelijke
kredietverlening voor banken. Meer toezicht kan innovaties en zakelijke
kredietverlening door banken juist afremmen, maar biedt wel meer bescherming aan
het MKB.
Dialogic innovatie ● interactie

83

6. Kan niet los worden gezien van aanverwant beleid om de positie van het MKB te
verstevigen, zoals beleid gericht op menselijk kapitaal, innovatie, digitalisering,
regelgeving en internationalisering (deze bredere benadering is terug te vinden in
het MKB-actieplan van het ministerie van EZK).
7. Mag op onderdelen momenteel mogelijk minder relevant zijn omdat we in een
periode van hoogconjunctuur met een betere beschikbaarheid van financiering en
lage rentetarieven leven. Dit kan echter weer omslaan en dan kunnen
overheidsinstrumenten die in gunstige economische tijden wellicht minder
noodzakelijk leken juist weer meer relevant worden. Een (tijdelijk) geringer beroep
op bepaalde instrumenten in de beleidsmix is dus niet noodzakelijkerwijs een
argument om deze instrumenten af te bouwen.
8. Vraagt richting de toekomst om blijvend onderhoud. Wij hebben geen indicatie dat
veel van de eerder genoemde knelpunten (bijvoorbeeld weinig pre-seed, startups
geen overzicht, ondernemers en adviseurs die te veel genegen zijn tot bancaire
financiering) snel weggenomen zullen worden. Dat betekent dat er een rol voor de
overheid blijft, maar dat wel continu gemonitord kan worden of deze rol (en dus de
beleidsmix) nog past bij deze knelpunten.
Beleidsrespons nodig ten aanzien van de impact van digitalisering op de MKBfinancieringsmarkt
De opkomst van digitalisering, in al haar gedaantes, biedt kansen en uitdagingen en heeft
een grote impact op de MKB-financieringsmarkt. Met de automatisering van
aanvraagprocedures voor “kleinere” financieringsaanvragen pogen de banken een
efficiëntieslag te maken. Aanvullend ligt net zoals op vele andere terreinen voor financiers
meer vast in (uniforme) processen en beleidsregels (zowel extern als intern opgelegd) en is
er minder ruimte voor discretionaire beslissingsbevoegdheden op lokaal en persoonlijk
niveau. De tijden dat een lokale bankdirecteur zonder analyse en onderbouwing kon beslissen
over financieringsaanvragen van lokale ondernemers zijn voorbij.
Een gevolg is dat het persoonlijk contact tussen de bank en de aanvrager minder evident is,
hoewel het contact vaak altijd een mix is van verschillende communicatiekanalen waarbij
telefonisch contact (of zelfs een gesprek) volgt na een digitale aanvraag. Dit kan leiden tot
het uitblijven van aanvragen (en dus gemiste kansen), zeker wanneer de aanvrager afschrikt
van geautomatiseerde procedures en niet op zoek gaat naar financieringsalternatieven (of
niet daartoe op het spoor wordt gezet). Overigens kennen veel alternatieve
financieringsvormen, met uitzondering van Qredits en de kredietunies, ook maar een
beperkte persoonlijke aanpak. Daarnaast schrikt dit niet alle ondernemers af (eerder
constateerden we al dat jonge ondernemer juist digitaal ingesteld zijn). Ook is het evident
dat digitalisering grote kansen biedt, of het nu gaat om het ontstaan van nieuwe bedrijvigheid
met hulp van digitalisering (digitaal ondernemerschap) of om kansen van financiers om via
data science tools meer en betere informatie te verzamelen over ontwikkelingen in
economische sectoren of over ondernemers die een financieringsaanvraag doen.
De vraag die zich desondanks voordoet, is of en hoe de overheid (en andere partijen) er voor
kunnen zorgen dat eventuele ongewenste effecten van automatisering verzacht worden.
Hierbij dient niet alleen gekeken te worden naar digitalisering in de bancaire sector, maar
ook naar digitalisering in relatie tot de opkomst van alternatieve financiers en adviseurs die
(middels online tools) ondersteuning kunnen bieden bij de financieringsaanvragen die
ondernemers doen. Een relevante ontwikkeling in dit kader is de hierboven genoemde
opkomst van allerlei ‘data science tools’ die financiers inzetten om aanvragen beter te
beoordelen. De inzichten die hiermee verkregen worden, vormen een aanvulling op de
gebruikelijke informatie die financiers tot hun beschikking hebben om een aanvraag te

84

Dialogic innovatie ● interactie

beoordelen. De vraag is hierbij hoe transparantie over het gebruik van data voor de
financieringsaanvrager geborgd kan worden. Mogelijk gaan financiers databronnen gebruiken
bij het beoordelen van aanvragen die op het eerste gezicht minder logisch zijn, omdat deze
door derden voor andere doeleinden worden verzameld. Hoewel het op creatieve wijze beter
beoordelen van financieringsaanvragen wenselijk is, ligt hier een spanning met privacyregulering.

6.3 Centrale discussiepunten voor toekomstig beleid
Bij bespreking van de discussiepunten voor toekomstig beleid hanteren we een kader dat
knelpunten waarop dat beleid zich kan richten langs twee dimensies structureert, namelijk:
1. In welke mate knelpunten zich voordoen op de aanbodzijde van de MKBfinancieringsmarkt (financiers) en de vraagzijde (ondernemers).172
2. In welke mate de financieringsbehoefte speelt bij het brede MKB of bij een separate
groep met een verhoogd risicoprofiel, zoals een innovatieve kopgroep van startups
en groeiers.
Voor beide dimensies geldt dat er verschillende knelpunten spelen en dat de overheid dus
ook met aangepaste beleidsinstrumenten kan werken om deze knelpunten aan te pakken.
De combinatie van deze dimensies leidt tot de volgende tabel.
Tabel 5. Ordening van knelpunten naar type MKB en aanbod- en vraagzijde
Aanbodzijde

Financieringsbehoefte
van het ‘brede MKB’

1. Bankenconcentratie kan de
dienstverlening aan of
keuzemogelijkheid van het MKB
verminderen
2. Alternatieve financieringsmarkt
is deels nog in ontwikkeling

Financieringsbehoefte
van de innovatieve
‘kopgroep’

3. Ontbrekende markt voor
financieren transities
4. Weinig pre-seed en VC

Vraagzijde
5. Intermediairmarkt heeft
onvoldoende bekendheid met nietbancaire financieringsvormen
6. Ondernemers te veel gericht op
bancaire financiering

7. Startups hebben onvoldoende
overzicht van
financieringsmogelijkheden
8. Minder voorkeur voor delen
zeggenschap

Dit schema resulteert in acht discussiepunten die voortbouwen op de identificatie van
belangrijkste knelpunten (zie paragraaf 6.1) en enkele algemene beleidsoverwegingen
(paragraaf 6.2) en die in onze ogen centraal dienen te staan in het nadenken over eventuele
beleidsaanpassingen. Deze discussiepunten hebben betrekking op de verschillende soorten
beleidsopties die relevant kunnen zijn voor het verhelpen van de knelpunten. Ze zijn dan ook
gestructureerd aan de hand van de cellen uit Tabel 5.

In hoofdstuk 4 wordt ook nog een gecombineerde categorie ‘snijvlak vraag- en aanbodzijde’
opgevoerd, maar voor de analysedoeleinden is het geen probleem deze knelpunten onder één van
beide zijden te plaatsen.

172

Dialogic innovatie ● interactie

85

Versterking van het financieringsaanbod voor het brede MKB
1. Aanspreken of verruimen van bankensector
MKB-financiering in de vorm van leningen en kredieten lijkt momenteel belemmerd te worden
door de manier waarop het financiële systeem in Nederland is opgebouwd. Er zijn een paar
oplossingsrichtingen denkbaar, waarbij doorgaans ook een rol voor beleid is weggelegd.
De concurrentie tussen banken kan worden vergroot door toetreding van nieuwe Nederlandse
banken of het stimuleren van volwaardige concurrentie van buitenlandse banken bijvoorbeeld
door de vervolmaking van de bankenunie. De speelruimte die op dit punt bestaat, betreft
hooguit het versoepelen van voorwaarden waaraan banken moeten voldoen, maar met de
ervaringen van de financiële crisis nog vers in het geheugen is voorzichtigheid op dat punt
geboden. Er bestaat een spanning tussen het waarborgen van een stabiele financiële sector
(alhoewel een divers landschap ook bijdraagt aan stabiliteit) en het vermijden van
toetredingsbarrières. De financiering van het MKB kan ook gestimuleerd worden door het
opleggen van kredietrichtlijnen (zoals dat een bank minimaal x% van de balans aan het MKB
moet uitlenen).
Naast pogingen om de structuur van de bankensector te beïnvloeden, is het ook mogelijk
beleid te richten op het gedrag van de spelers die al aanwezig zijn. De bankensector heeft
deze handschoen zelf opgepakt door een gedragscode voor kleinzakelijke financiering te
formuleren. Indien de ingezette zelfregulering onvoldoende blijkt te werken (bijvoorbeeld
omdat ondernemers nog altijd weinig inzicht krijgen in waarom hun kredietwaardigheid een
bepaald oordeel krijgt) kan de overheid, in het bijzonder het Ministerie van EZK en het
Ministerie van Financiën, overwegen om banken expliciet aan te spreken en zelfs te sturen
op meer dienstverlening voor het MKB. 173 Dit laatste zou in grote mate een politieke
aangelegenheid zijn. Voor de overheid liggen er ook enkele aangrijpingspunten. Zo kan de
overheid inzetten op het verlagen van overstapkosten tussen banken, bijvoorbeeld door het
makkelijker te maken voor ondernemers om een rekeningnummer te behouden wanneer
men naar een andere bank overstapt (zoals dat ook mogelijk is met mobiele
telefoonnummers).
In het gesprek met de banken zou hun maatschappelijke c.q. nutsfunctie meer benadrukt
kunnen worden, bijvoorbeeld ten aanzien van het ondersteunen van het MKB om mee te
gaan in de maatschappelijke transities.
Tot slot kan EZK de markt voor alternatieve financiering verder stimuleren. Deze markt is
nog volop in ontwikkeling. Een mogelijkheid is dat alternatieve financiers uitgenodigd worden
om goed aan te sluiten bij door EZK gesteunde initiatieven die de informatiepositie van
banken en alternatieve financiers over de (financiële) ondernemers meer gelijk kunnen
trekken (denk aan SBR; zie punt 6).
Echte grote aangrijpingspunten voor beleid liggen er hier verder niet. Het is ook een kwestie
van het goed volgen van de ontwikkeling van deze markt (zie punt 2) en vooral ook
ondernemers en adviseurs informeren dat een groeiend aantal alternatieven voor bancaire
financiering beschikbaar is/komt (en wat de voor- en nadelen zijn van deze
financieringsvormen).

Uit gegevens van de ECB blijkt dat het MKB in eurolanden genomen de afgelopen jaren steeds meer
ruimte op de kapitaalmarkt ervaart. Voor het Nederlandse MKB geldt dit iets sterker dan gemiddeld.
Dit lijkt voornamelijk te komen door een afname in de financieringsbehoefte, terwijl er gemiddeld
genomen in de eurolanden sprake is van een sterkere stijging in de beschikbaarheid van kapitaal dan
in de vraag ernaar.

173

86

Dialogic innovatie ● interactie

2. Stimuleren van zelfregulering niet-bancaire financiers gericht op bescherming van
aanvragers
Naar verwachting zal de groei van het aantal niet-bancaire financiers zich de komende jaren
voortzetten. Startende ondernemers verwerven bijvoorbeeld steeds vaker krediet door
middel van crowdfunding, en verzamelen – in het geval van reward-based crowdfunding tegelijkertijd meer informatie over hoe populair hun (nieuwe) product of dienst is. Wel ligt er
een uitdaging bij het beteugelen van uitwassen, zoals hoge rentepercentages en zeer
ongunstige boeteclausules bij sommige vormen van niet-bancaire kredietverlening. Hierbij
speelt mee dat er vormen van niet-bancaire kredietverlening zijn die minder gereguleerd zijn
dan bancaire kredietverlening. Overigens is bancaire kredietverlening aan bedrijven ook weer
minder gereguleerd dan bancaire kredietverlening aan consumenten.
Vooral bij de groei van niet-bancaire financiering doet zich de vraag voor in welke mate de
overheid nu al aanvullend regulerend moet optreden om de aanvrager te beschermen (en
waaruit deze aanvulling moet bestaan en - gezien de diversiteit van de markt - op welke
vormen van niet-bancaire financiering deze zich moet richten). Tegelijkertijd hebben we hier
ook te maken met een markt in ontwikkeling waar innovatieve vormen van financiering
uitgerold worden. Er is ook een maatschappelijk belang om deze opkomende en innovatieve
markten een duwtje in de rug te geven. Een overdaad aan regelgeving en toezicht kan deze
innovatieve ontwikkelingen te vroeg in de kiem smoren. Daarbij moet worden gesteld dat
regelgeving niet noodzakelijk belemmerend werkt. Wanneer een kredietaanvrager immers
weet dat er wettelijke bescherming bestaat, bijvoorbeeld via het sterker expliciteren en
eventueel nog meer wettelijk verankeren van zorgplicht, zou deze juist eerder geneigd
kunnen zijn alternatieve financieringsvormen op te zoeken en dat stimuleert deze markt juist.
Een centraal begrip hier is dus vertrouwen (en in welke mate meer regulering en toezicht
leiden tot meer vertrouwen in de verschillende financieringsvormen).
De overheid heeft in de afgelopen jaren al steun verleend aan (branche)organisaties in de
markt voor niet-bancaire financiering om hen te helpen deze markt verder te ontwikkelen.
Een stap die de overheid (in dit geval het Ministerie van EZK) kan zetten, is het stimuleren
van lichtere vormen van zelfregulering in de vorm van bijvoorbeeld gedragscodes.
Voorbeelden hiervan betreffen de nieuwe gedragscode voor MKB-financiers van de Stichting
MKB financiering en de Gedragscode Kleinzakelijke Financiering van de NVB (die in 2021
geëvalueerd gaat worden en tussentijds ieder jaar gemonitord zal worden). EZK kan wellicht
eerder kunnen stimuleren dat betrokken partijen kennis delen over bijvoorbeeld
gedragscodes, richtlijnen en good practices. Afhankelijk van het functioneren van
zelfregulering in de verschillende deelmarkten kan bekeken worden in welke mate
aanvullende wetgeving en toezicht gewenst zijn. Het is dus vooral zaak om ontwikkelingen
in deze markten goed te monitoren, de kennis aan de zijde van de overheid over deze
(nieuwe) markten actueel te houden en om na te gaan of er specifieke doelgroepen zijn die
extra aandacht vragen. Dit zou kunnen betekenen dat de overheid en/of toezichthouders de
ontwikkeling van verschillende markten voor alternatieve financiering (kwantitatief)
monitoren en eventuele knelpunten signaleren, bijvoorbeeld ten aanzien van de bescherming
van ondernemers die gebruik maken van deze financieringsvormen. Wanneer blijkt dat zich
hier structurele knelpunten voordoen, kan de overheid overwegen om voor delen van deze
markt aanvullende regelgeving en toezicht in te stellen (en dat bij voorkeur in EU-verband).
Versterking van financieringsaanbod voor het innovatieve MKB
3. Maatschappelijke transities verleggen accenten in financiering
Een grootschalige ontwikkeling betreft de maatschappelijke transities waar Nederland voor
staat, onder meer op het gebied van energie, duurzaamheid, digitalisering en mobiliteit. Deze
Dialogic innovatie ● interactie

87

transities zullen voor een deel moeten steunen op innovaties die voortkomen uit nieuwe
bedrijvigheid, bijvoorbeeld vanuit startups. Financiers zullen mogelijk eerder gaan kiezen
voor bedrijven die in ‘winnende’ sectoren actief zijn, oftewel de sectoren en
innovatiegebieden die aansluiten bij de transitiepaden die zullen ontstaan. Mocht dit
onvoldoende gebeuren, dan kan de overheid overwegen om een deel van het MKBfinancieringsbeleid te koppelen aan het missie-georiënteerde innovatiebeleid. Overigens zal
de overheid via Invest-NL gaan investeren in bedrijvigheid om deze maatschappelijke
transities te stimuleren. De vraag is hoe er partijen op de (aanbodzijde van) de MKBfinancieringsmarkt betrokken kunnen worden bij het financieren van ontwikkelingen die de
markt zelf laat liggen.
Het is hier ook van belang om te kijken of er vanuit de maatschappelijke transities bepaalde
kennis en innovatie nodig is, in welke mate het MKB hierover beschikt en of dat het MKB
vervolgens voldoende aangesloten is bij deze transities (en deze kennis en innovatie dus kan
inbrengen). Meer specifiek kan het beleid zich dan kunnen richten op het MKB dat
bijvoorbeeld werkt aan innovaties die nog onvoldoende rijp zijn voor het aantrekken van
private financiering, en die wel relevant zijn binnen het kader van het vormgeven van een
maatschappelijke transitie. Een optie is dat bedrijven die actief zijn in bepaalde
transitietrajecten, bijvoorbeeld op specifieke duurzame technologieën in een precommercieel stadium, een lagere rente betalen over de gewenste financiering (vergelijkbaar
met de nationale hypotheekgarantie) of gebruik kunnen maken van voor financiers (bancair
én niet-bancair) gunstige garantiestellingen (denk aan de Groeifaciliteit). Aanvullend kan de
overheid ook aangeven wanneer de publieke steun voor het MKB (en andere partijen) in een
transitietraject komt te vervallen, bijvoorbeeld omdat innovaties voldoende marktrijp zijn of
omdat private partijen nu wel de volledige financieringsbehoefte willen afdekken.
4. Doorontwikkeling van markt voor durfkapitaal
Momenteel wordt de deelmarkt van durfkapitaal bediend door tientallen VC-fondsen.
Daarnaast zien we de opkomst van alternatieve financiers in deze markt (in het bijzonder
crowdfunding). In het bijzonder de markt voor durfkapitaal blijkt lastig voor ondernemers die
bijvoorbeeld kleine of juist hele grote tickets nodig hebben. Een gunstige conjunctuur - zoals
momenteel - leidt tot een betere beschikbaarheid van durfkapitaal, maar dat kan bij een
economische teruggang weer een probleem worden. Zeker wanneer de beschikbaarheid van
durfkapitaal vooral afhankelijk blijft van VC-fondsen en er niet een meer gevarieerde groep
van aanbieders ontstaat (bijvoorbeeld institutionele beleggers of particulieren), is het van
belang het huidig instrumentarium minimaal op peil te houden.
De beschikbaarheid van durfkapitaal kan bijvoorbeeld worden vergroot door het voor
particulieren aantrekkelijk te maken om leningen te verstrekken aan - of participaties te
nemen in - kleine bedrijven. Dit sluit ook aan de groeiende behoefte aan microfinanciering.
Nadeel hiervan is wel dat particulieren alleen middelen verstrekken (en niet de kennis die
durfinvesteerders inbrengen). Het betreft dus geen smart money. Het intensiever benutten
van (durf)kapitaal vergt overigens ook iets van de vraagzijde. Ondernemers zouden meer
open kunnen staan voor durfkapitaal (zie punt 8).
Een ander aangrijpingspunt voor beleid is om regionale ontwikkelingsmaatschappijen
(ROM’s) te stimuleren meer durfkapitaalinvesteringen te doen. Daarbij zal beleidsmatig
geaccepteerd moeten worden dat een deel van deze risicovolle investeringen niet zal
renderen (maar ook dat de ROM en dus de overheid meedeelt in de eventuele winsten van
renderende durfkapitaalinvesteringen). Verder kan EZK instrumenten als de SEED Capital
regeling continueren, en dat vooral met het oog op het faciliteren van kleinere tickets voor
startups die minder grote bedragen nodig hebben.

88

Dialogic innovatie ● interactie

Versterking van de financieringsaanvragen vanuit het brede MKB
5. Versteviging en/of aanvulling van de adviesmarkt
MKB-ondernemers die moeite hebben om financieringsmogelijkheden te overzien en af te
wegen zouden gestimuleerd kunnen worden zich tot deskundige adviseurs te wenden. Dit
kan bijvoorbeeld via financiële stimulansen, via matching (netwerk-events) of via betere
informatievoorziening. Het helpen van MKB-ondernemers bij het verwerven van financiering
is een vak apart. Mede als gevolg van reorganisatie bij de banken is door de uitstroom die
dat tot gevolg had het aantal zelfstandig adviseurs MKB-financiering sterk toegenomen (veel
adviseurs die aan banken waren verbonden zijn voor zichzelf begonnen). Accountants
begeven zich ook steeds meer op dit pad, al blijkt dat MKB-accountants vaak onvoldoende
kennis hebben wat betreft de verschillende financieringsvormen en overheidsregelingen en
daardoor vaak onvoldoende in staat zijn om ondernemers te adviseren. Daarnaast blijken
adviseurs die bij banken hebben gewerkt meer affiniteit met bancaire financiering te hebben
en daardoor minder naar alternatieve financiering te kijken. Zowel ondernemers als
aanbieders van financiering hebben moeite om de kwaliteit van adviseurs in te schatten. Dit
roept de vraag op of er meer duidelijkheid gegeven moet worden over deze kwaliteit, zodat
MKB-ondernemingen beter kunnen inschatten wanneer ze er goed aan doen hier gebruik van
te maken. Een hele andere optie is om vanuit andere lagen uit de financieringsmarkt tot
betere advisering te komen. Hierbij kan gedacht worden aan initiatieven waarbij financiers
samen een financieringsaanvraag behandelen, om vervolgens te bekijken welke oplossing
(of combinatie van oplossingen) het meest passend is.
Ook vanuit de overheid kunnen aanvullende activiteiten ontplooid worden om de adviesmarkt
te versterken. Een enkele provincie (zie Bijlage 9) verstrekt bijvoorbeeld zelf advies aan
kleine ondernemingen die kleine bedragen zoeken (en daarvoor minder snel bij een adviseur
aankloppen) of stelt vouchers beschikbaar waarbij kleine ondernemingen onder bepaalde
voorwaarden (cofinanciering, inruilen bij geregistreerde adviseurs) gebruik kunnen maken
van adviseurs. Ook kan overwogen worden om de adviesmarkt te versterken door de branche
te ondersteunen met het ontwikkelen van digitale tools of certificering.
6. Informatiepositie van ondernemers versterken
Om processen als kredietbeoordeling daadwerkelijk te bespoedigen, helpt het als
ondernemers niet bij elke potentiële financier een bewerkelijk traject van informatie
verstrekken moeten doorlopen. Een oplossing is het invoeren van gestandaardiseerde
manieren om gebruikelijke bedrijfsinformatie (bijvoorbeeld jaarcijfers) te rapporteren, zoals
Standard Business Reporting (SBR)/XBRL.174 Dit wordt momenteel op steeds meer plekken
toegepast (ook door de overheid zelf in haar interactie met het bedrijfsleven), zodat bedrijven
een
lagere
administratieve
druk
ervaren
en
eenvoudiger
meerdere
financieringsmogelijkheden kunnen verkennen. Een grotere adoptie van SBR door
ondernemers en intermediaire partijen zoals accountants draagt bij aan een betere risicoinschatting en verlaging van de tijd en kosten van kredietbeoordeling.
Daarnaast kan het instellen van een voor financiers toegankelijk kredietregister een manier
zijn om ook transparant te maken welke kredieten een bepaald bedrijf al heeft lopen en
eventueel hoe het met de huidige kredietwaardigheid is gesteld. De afgelopen jaren hebben
verschillende partijen (o.a. SER) het instellen van een dergelijk register onder de aandacht
gebracht om hiermee informatieasymmetrie te verminderen en om zo voor meer concurrentie

174

Zie paragraaf 5.6.

Dialogic innovatie ● interactie

89

op de financieringsmarkt te zorgen.175 Een kredietregister kan vooral werken doordat nieuwe
toetreders een kredietbeoordelingsmodel kunnen gaan bouwen op basis van de
marktgegevens over leningen, in navolging van landen als België en Italië.176 Ervaring in het
buitenland leert wel dat het inrichten van een kredietregister een tijdrovend en kostbaar
proces is. Een mogelijk nadeel is dat kredietverstrekkers onterecht kunnen dreigen met een
negatieve kredietregistratie bij problemen met betalingen. Ook zonder een centraal
kredietregister zijn er, bijvoorbeeld via SBR en andere databronnen (denk aan PSD2), al
mogelijkheden om data over het MKB te verzamelen en te delen.
Voor wat betreft het (toekomstig) beleid van de overheid inzake het verbeteren van de
informatievoorziening over ondernemers kan aan verschillende zaken worden gedacht. Ten
eerste kan de overheid stimuleren dat ook MKB-ondernemers en intermediaire partijen beter
aangesloten zijn op SBR en er ook gebruik van gaan maken. Tegelijkertijd kan in
samenwerking met alle betrokkenen de hoeveelheid en kwaliteit van de data in SBR
verbeterd worden. Met Anacredit als rapportage-instrument van de ECB voor banken over
kredieten ontstaat de mogelijkheid tot uitbouw tot een kredietregister. Gekeken kan worden
naar de vormgeving en organisatie van een kredietregister. Het betekent een extra
informatiebron voor financiers, maar mogelijk komt een kleinere stap (bijvoorbeeld inrichting
van een pandrechtregister of de verdere ontwikkeling van SBR) meer tegemoet aan hun
informatiebehoefte. Ook kunnen andere initiatieven (denk aan de Europese PSD2-richtlijn)
ertoe leiden dat financiers over informatie kunnen beschikken zonder dat daarvoor een
kredietregister voor nodig is. Het Ministerie van EZK zou dan vooral ondernemers kunnen
informeren over (de gevolgen van) PSD2. Sowieso zou de kennis van ondernemingen zelf
verstevigd kunnen worden door voorlichting of door te stimuleren dat ondernemers onderling
ervaringen gaan uitwisselen (bijvoorbeeld in de eerder genoemde netwerk-events). Over de
toegang tot en beheer van deze bedrijfsinformatie zullen afspraken moeten worden gemaakt.
Versterking van de aanvragen vanuit het innovatieve MKB
7. Ondersteuning van startups
Het vinden van passende financieringsmogelijkheden is een enorme uitdaging voor startups
die zich om veel verschillende zaken moeten bekommeren bij het ontwikkelen en
commercialiseren van hun eerste innovatie. Bij gebrek aan tijd en middelen kan het voor
startups ook lastig zijn om een beroep te doen op private ondersteuning die in de markt
voorhanden is. Voor de (startende) ondernemer is het aanvragen van financiering ook geen
activiteit die met grote regelmaat terugkomt, dus de kennis daarover zal ook niet altijd upto-date zijn. In toekomstig beleid kan overwogen worden hoe deze startups beter te
ondersteunen bij hun zoektocht naar financiering. Dat kan bijvoorbeeld, zoals eerder
genoemd, via het versterken van de publieke infrastructuur hieromtrent (RVO, Invest-NL,
TechLeap.nl, etc.), of het verstevigen van de adviesmarkt en het verbeteren van de
informatiepositie van ondernemers. De ondersteuning kan zich echter niet alleen richten op
het verkennen en verrichten van financieringsaanvragen, maar vooral ook op de

Zie o.a.: SER (“Verbreding en versterking financiering MKB”, oktober 2014) en de werkgroep
Financieringslandschap (“Rapport werkgroep Financieringslandschap ten behoeve van de Studiegroep
Duurzame Groei”, juli 2016) en het CPB (MKB-bankfinanciering in Europees perspectief).

175

Een kredietregister zou per bedrijf (indien geen natuurlijk persoon) kunnen administreren welke
leningen zijn aangegaan, vanaf een ondergrens van bijvoorbeeld 1.000 euro. Het register administreert
onder andere: (1) omvang van de lening; (2) rente; (3) aflossingsschema; (4) feitelijke aflossingen;
(5) betalingsachterstanden; en (6) kredietverstrekker (bron: werkgroep Financieringslandschap,
2016).

176

90

Dialogic innovatie ● interactie

bedrijfsvoering in de breedte, zodat de kans dat de financiering in een ‘investment ready’
bedrijf belandt vergroot wordt. Vooral de ervaring van voormalige of collega-ondernemers
kan hier van grote betekenis zijn (naast de financieringsexpertise van MKB-adviseurs).
Wanneer dergelijke ervaring meer en beter gekoppeld wordt aan ondernemers die een
aanvraag indienen, betekent dat een versterking van de aanvraag en neemt dat mogelijk
ook onzekerheden bij financiers weg.
Er bestaan verschillende manieren om het aantal en vooral de kwaliteit van de aanvragen
van startups te vergroten. Dat kan bijvoorbeeld al beginnen met het vergroten de basiskennis
over ondernemerschap en daarbinnen over ondernemingsfinanciering. Het is echter al
gezegd dat deze kennis incidenteel nodig is dus ondernemers zullen minder snel geneigd zijn
(opfris)cursussen over dit onderwerp te volgen. Veel belangrijker is dan dat de overheid er
met financiers en adviseurs in slaagt om laagdrempelige en (digitale) tools te ontwikkelen
die ondernemers helpen hun kennis en vaardigheden te verbeteren op het moment dat het
aan de orde is, bijvoorbeeld tijdens de oriëntatiefase in de zoektocht naar financiering.
8. Aansturen op gedragsverandering rondom extern eigen vermogen
Ondernemers geven vaak voorkeur aan financieringsvormen die geen invloed hebben op
eigendomsverhoudingen in een onderneming. Dat betekent bijvoorbeeld dat startende
ondernemers minder geneigd zijn om participaties van durfkapitaalinvesteerders in hun
bedrijf (extern eigen vermogen) te accepteren, terwijl dit vaak wel het type investeringen
zijn die fondsen willen doen. Bereidheid en bekendheid op dit vlak vergroten, kan door
startups actief te begeleiden bij het oriënteren op financieringsmogelijkheden. Het is echter
de vraag in welke mate een eventuele gedragsverandering hier een publieke taak is, of dat
er andere mogelijkheden zijn om een meer positieve houding van (startende) ondernemers
over extern eigen vermogen in de onderneming te bewerkstelligen (onderwijs, meer
informatieverstrekking over de voor- en nadelen, etc.). Mogelijk komt deze
gedragsverandering als voor een deel vanzelf met de komst van jongere ondernemers.

6.4 Tot slot
In dit onderzoek hebben we een aantal ontwikkelingen en knelpunten in de MKBfinancieringsmarkt verzameld en beschreven. Ook hebben we een reflectie gegeven op de
huidige beleidsmix en bieden we aanknopingspunten voor toekomstig beleid. We zijn niet zo
ver gegaan dat we voor elk van deze aspecten van de MKB-financieringsmarkt (en het beleid)
een “top 5” presenteren. Nader beschouwd zijn er volgens ons wel enkele onderwerpen meer
urgent (en die vragen dus ook om meer aandacht vanuit het beleid), namelijk:
-

-

-

De meeste ondernemers zijn niet dagelijks bezig met financieringsaanvragen.
Bijgevolg is kun kennis en ervaring in deze snel ontwikkelende markt (denk aan
opkomst van alternatieve financieringsvormen en –aanbieders) snel verouderd. Zij
zijn dus gebaat met een goede toegang tot een groep van kwaliteitsvolle adviseurs.
De doorontwikkeling van het aanbod van alternatieve financieringsvormen vraagt
extra aandacht. Alternatieve financieringsvormen bieden – de naam zegt het al –
extra keuzemogelijkheden voor ondernemers en kunnen daarmee de grote rol van
bancaire financiering in deze markt verminderen. Belangrijk is dat ondernemers
weten dat zij tot op zekere hoogte beschermd zullen zijn tegen eventuele uitwassen
in deze markt, maar dat tegelijkertijd deze nieuwe markten de kans krijgen zich als
volwaardig alternatief voor bancaire financiering te ontwikkelen.
Hieraan gekoppeld speelt de vraag in welke mate aanvullende regulering gewenst is
voor de verschillende vormen van alternatieve financiering. Er kan in eerste instantie
ingezet worden op zelfregulering in de vorm van gedragscodes (die de initiërende
organisaties zelf monitoren). Het is dan aan de overheid om de bredere

Dialogic innovatie ● interactie

91

-

-

92

ontwikkelingen in de markt te volgen, eventuele knelpunten te signaleren, kennis
actueel te houden en waar nodig aanvullende regulering na te streven (bij voorkeur
in Europees verband).
De markt voor durfkapitaal vraagt blijvend aandacht. Hoewel de beschikbaarheid van
en toegang tot durfkapitaal is verbeterd, is er geen garantie dat deze gunstige
omstandigheden voortduren. Voor sommige ondernemers, zoals startups, blijft het
lastig (kleine) durfinvesteringen te verwerven. Durfkapitaal wordt vooral aangeboden
door VC-fondsen. Het aantal partijen dat durfkapitaal aanbiedt zou mogelijk verbreed
kunnen worden. Dit betekent ook dat er binnen de brede groep van het MKB
aanvullend aandacht nodig blijft voor specifieke groepen, zoals het innovatieve MKB
en de startups.
Tot slot kunnen in het beleid op korte termijn een aantal (kleinschalige) acties
opgepakt worden om de MKB-financieringsmarkt verder te ondersteunen waarbij
gedacht kan worden aan:
o Doorontwikkeling SBR (datakwaliteit, aansluiting alternatieve financiers) en
een onderzoek naar hoe een eventueel kredietregister uit te bouwen en dat
in relatie tot bestaande platformen en richtlijnen voor informatie-uitwisseling
over bedrijven.
o Mogelijk maken van het meenemen van het bankrekeningnummer bij een
overstap naar een andere bank (nummerportabiliteit).
o Stimuleren van zelfregulering in deelmarkten van alternatieve financiering.
o Periodieke monitoring van de markt voor alternatieve financiering (en de
verschillende vormen daarbinnen).
o Stimuleren dat meer partijen risicovolle investeringen durven te doen.
o Inrichten van een pandrechtregister.

Dialogic innovatie ● interactie

Bijlage 1.

Begeleidingscommissie

De begeleidingscommissie was als volgt samengesteld:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Mirjam van Praag (VU), voorzitter
Simon Boogaard (Ministerie van EZK)
Norbert van den Hove (Ministerie van EZK)
Ronald Kleverlaan (Stichting MKB Financiering)
Raoul Köhler (AFM)
Sandra Phlippen (ABN AMRO)
Ria Roerink (DNB)
Martijn Rookhuijzen (Ministerie van Financiën)
Erik Stam (UU)
Frank Vergouwen (ACM)
Karen van der Wiel (CPB)

Vanuit het ministerie van EZK werd het onderzoek begeleid door een kernteam dat als volgt
was samengesteld:
•
•
•
•

Astrid Bottenberg
Iris Lackner
Job Teurlinx
Liselotte van Thiel

Dialogic innovatie ● interactie

93

Bijlage 2.

Analysekader onderzoek

Dit onderzoek gaat na of de beleidsaanpak en de -mix voldoende voorzien in het effectief
wegnemen van de knelpunten op de kapitaalmarkt die de beschikbaarheid van passende
financieringsarrangementen voor het MKB belemmeren (en waar de markt niet zelf in
voorziet). Om dit systematisch in kaart te brengen, hanteren we een analysekader dat een
plek geeft aan de evaluatiedoelen en hun onderlinge verbanden. Figuur 21 toont een
analysekader. Ter verduidelijking geven de nummers in de zwarte bolletjes aan hoe de
onderdelen uit het kader relateren aan de onderzoeksvragen (zie paragraaf 1.2). Door ze in
een overkoepelend kader te plaatsen is het mogelijk deze (en andere) vragen in samenhang
te onderzoeken.
Buitenland

Nederland

Financieringsbeleid (instrumenten)
Innovatiekrediet

DVI

Groeifaciliteit

Seed Capital
regeling

ROMs

BMKB

VFF

Qredits
micro-financ.

Overig beleid
Financieel +
Niet-financieel

GO

Beleidstheorie

2

Financieringsmarkt (spelers, structuur)
Financiers
/ investeerders
Bedrijven, particulieren,
publieke sector, business
angels, family offices,
stichtingen /
verenigingen, …
1

1

(bijv. Fink)

5

5

8

3

3

Legitimiteit van
overheidsinterventie

Aanbieders
Institutioneel,
participatiemaatschappijen,
verzekeraars,
pensioenfondsen,
ROMs, …

Intermediairs

6

Synthese

-

?

-

Marktfalen
Systeemfalen
Transformatie/transitiefalen
Overheidsfalen

10

Financieringsaanbod (vermogensvormen en -volume)
Public equity

Private equity

Bankkrediet

Eigen vermogen

Public debt

Private debt

Alternatieven

Vreemd vermogen

7

Mezzanine

Marktresultaat in de Financieringsketen (naar levensfase)

2

4

Financieringsvraag (in diverse sectoren/domeinen)

1

Innovatieve
starters &
snelle groeiers

Kleinbedrijf

Middenbedrijf

(Grootbedrijf)

Figuur 21: Analysekader bestaande uit drie pijlers; in de bolletjes de nummers van de onderzoeksvragen

Het kader bestaat uit drie pijlers. De eerste pijler verschaft een theoretisch kader voor het
bepalen van de omstandigheden waarbij MKB-financieringsbeleid legitiem is. Mede op basis
hiervan analyseren we in de derde pijler hoe het MKB-financieringsbeleid in Nederland
momenteel is opgebouwd. De tweede pijler betreft een feitelijke analyse van de stand van
zaken op de MKB-financieringsmarkt. Op het moment dat er daar sprake is van knelpunten
is het relevant om te bepalen in hoeverre de overheid aan zet is bij het verhelpen ervan.
Immers, niet elke onvervulde financieringsvraag legitimeert beleidsinterventie. Bij de tweede
en derde pijler is ook gekeken hoe de Nederlandse situatie relateert aan het functioneren
van de MKB-financieringsmarkt en -financieringsbeleid in andere landen. Uiteindelijk komen
de inzichten uit de drie pijlers samen in een synthese die uitwijst in welke mate het huidige
beleid past bij de actuele en voorziene knelpunten waar volgens de beleidstheorie ook

Dialogic innovatie ● interactie

95

interventiegronden op van toepassing zijn. Hieronder beschrijven we in meer detail de pijlers
uit het evaluatiekader.
Pijler 1 – Theoretisch perspectief: rationale voor MKB-financieringsbeleid
Of geobserveerde of verwachte knelpunten om beleid vragen, hangt sterk af van hoe men
denkt over legitieme gronden voor overheidsinterventie. Traditioneel is beleid voor
financieringsmarkten doorgaans gebaseerd op economische argumenten, die veronderstelt
dat overheidsingrijpen legitiem is als markten niet goed functioneren (als gevolg van diverse
soorten marktfalen) én als het beleid zelf niet onevenredig marktverstorend werkt (wat tot
overheidsfalen zou leiden). In het geval van regelingen die specifiek gericht zijn op
innovatie is er de afgelopen decennia een aanvullend perspectief opgekomen dat ook
rekening houdt met de manier waarop afhankelijkheden in innovatiesystemen
innovatieprocessen bespoedigen of juist belemmeren. Diverse vormen van systeemfalen
kunnen ervoor zorgen dat er bijvoorbeeld maar weinig ruimte ontstaat voor disruptieve
starters die tot productiviteitsverhogingen zouden leiden als hun innovaties niet geremd
werden door bestaande regelgeving of gevestigde belangen. Tot slot is er de afgelopen vijf
jaar ook steeds meer aandacht voor een perspectief waarin niet het functioneren van markten
en systemen centraal staat, maar de mate waarin die bijdragen aan het ontwikkelen van
oplossingen voor grootschalige maatschappelijke problemen op het vlak van bijvoorbeeld
duurzaamheid of gezondheid. In de literatuur over mission-oriented innovation policy wordt
gewezen op het bestaan van transitiefalen en het daar nauw aan gerelateerde
transformatiefalen; hierbij gaat het om knelpunten die verhinderen dat private en publieke
partijen samen potentiële oplossingen voor de problemen kunnen verkennen en tot wasdom
kunnen laten komen. Zeker dit laatste perspectief wordt ook expliciet gekoppeld aan de rol
die financieringsbeleid kan hebben bij het creëren van markten voor dergelijke oplossingen.
Mazzucato en Penna (2016) vullen het traditionele marktdenken bijvoorbeeld aan door te
wijzen op een viertal rollen die financieringsbeleid kan vertolken in missie-gedreven beleid
zoals we dat inmiddels ook in Nederland op zien komen.177 Dit zijn: een countercyclische rol,
een ontwikkelingsrol, een ‘new venture support’-rol, en een ‘challenge-led’-rol. Treffend aan
dit artikel is dat het niet alleen een verruimd palet voor interventiegronden biedt, maar dat
het ook illustreert dat de diverse perspectieven sterk variëren in het soort knelpunten waar
ze oog voor hebben. Om te verduidelijken hoe die verschillende perspectieven zich tot elkaar
verhouden in de context van MKB-financieringsvraagstukken (en wat dus de uiteenlopende
implicaties zijn voor beleid) maken we een synthese van de relevante wetenschappelijke en
beleidsliteratuur,
maar
ook
een
overzicht van
interventiegronden
waar
de
beleidsinstrumenten (afzonderlijk en gezamenlijk) aan getoetst kunnen worden (zie
hoofdstuk 2).
Pijler 2 - Feitelijk perspectief: ontwikkelingen op de MKB-financieringsmarkt
De tweede pijler bestaat uit het identificeren van de ontwikkelingen op de MKBfinancieringsmarkt. Het systematisch in kaart brengen hiervan is van groot belang, zeker
gezien het feit dat veel van het beleid erop gericht is die markt beter te laten functioneren
(in plaats van het compenseren van eventuele gebreken door rechtstreeks kapitaal te
verstrekken aan ondernemingen). Onderzoek in deze pijler omvat om te beginnen het feitelijk
beschrijven van de structuur van de Nederlandse MKB-financieringsmarkt, met aandacht
voor o.a. onderliggende deelmarkten, de omvang daarvan, het aantal actieve spelers, en de
relaties daartussen. Dit is in feite een inventarisatie van het aanbod, hetgeen resulteert in
een marktanalyse (ten aanzien van de compositie van de markt) en een analyse waarin

Mazzucato & Penna (2016). Beyond market failures, the market creating and shaping roles of state
investment banks. Journal of Economic Policy Reform, 19(4), 305-326.

177

96

Dialogic innovatie ● interactie

ontwikkelingen in kapitaalverstrekking worden geduid. Daarnaast is er de vraagkant: waar
liggen vervulde en onvervulde financieringsbehoeften als we kijken naar specifieke fasen in
de financieringsketen, sectoren, technologiedomeinen, of soorten MKB-bedrijven (zie Figuur
21)? Onderdeel van deze pijler is het identificeren van een eventuele ‘gap’ tussen vraag en
aanbod, wat wordt beschreven in een knelpunten-analyse. Hierbij kijken we tevens naar de
grondslagen van de knelpunten, die bijvoorbeeld ook wettelijk van aard kunnen zijn.
Pijler 3 – Beleidsperspectief: opbouw en effect van het instrumentarium
De derde pijler bestaat uit het identificeren van de ontwikkelingen in het beleid. Welke
regelingen en instrumenten zijn er in de afgelopen jaren in het leven geroepen om eventuele
knelpunten in de MKB-financieringsmarkt aan te pakken? Welke doelstellingen en
doelgroepen kennen deze instrumenten? Welk beeld ontstaat er over de beleidsaanpak en mix op basis van de evaluaties van de afzonderlijke instrumenten? Voor de
beleidsinterventies die in dit onderzoek centraal staan werken we de antwoorden op
dergelijke vragen uit in beleidsfiches die een integraal en vergelijkbaar overzicht geven van
waarom iedere interventie in het leven geroepen is, wie er gebruik van maken en wat er
bekend is over het effect. Bij het karakteriseren van de beleidsaanpak als geheel, in de
beleidsmix-analyse, kijken we tevens naar flankerend beleid dat van invloed is op de
aanbodkant van de financieringsmarkt, de vraagkant, of de wisselwerking daartussen (een
voorbeeld van dit laatste is Fink, het initiatief waarmee MKB-ondernemers
financieringsmogelijkheden kunnen verkennen).
In deze studie zijn de volgende methoden (gecombineerd) ingezet:
-

-

-

-

-

Kwalitatieve
deskstudie.
Analyse
van
structuur
van
de
Nederlandse
financieringsmarkt (gevestigden/toetreders, belangen) aan de hand van o.a. recente
beleidstukken, nieuwsberichten; eventueel aangevuld met interviews (zie verderop).
Kwantitatieve deskstudie. Relevante ontwikkelingen in de Nederlandse MKBfinancieringsmarkt (vraag, aanbod en marktresultaat in diverse deelmarkten) zijn in
kaart te brengen door een beroep te doen op o.a. marktverkenningen, monitors,
sectorstudies en cijfermateriaal van bijvoorbeeld OESO, EU, ECB, etc. Waar mogelijk en
nuttig wordt de Nederlandse MKB-financieringsmarkt afgezet tegen de situatie in andere
landen. Hiervoor worden meer generieke overzichtsstudies waarin een grotere set van
landen de revue passeert (bijvoorbeeld EU-studies) gebruikt.
Portfolio-analyse van de beleidsmix. Fiches voor afzonderlijke regelingen, en
overkoepelend beeld aan de hand van Kamerstukken, policy briefs van planbureaus,
evaluaties en raadpleging van wetenschappelijke studies. De volledige fiches staan in
Bijlage 6.
Interviews. Veel van de onderzoeksvragen vragen om reflectie van partijen die actief
zijn in de financieringsmarkt als aanbiedende partij (banken, participatiemaatschappijen,
regionale ontwikkelingsmaatschappijen, alternatieve aanbieders), als vragende partij
(MKB Nederland, Ondernemend Nederland), als tussenpersoon (SRA), als adviseur (een
aantal MKB financieringsadviseurs), als toezichthouder (AFM, DNB) of als
beleids(uit)voerende instantie (EZK, RVO). Er zijn ook enkele experts geïnterviewd. Een
overzicht van de gesprekspartners staat in Bijlage 4.
Expertsessies. In juli 2019 zijn er drie expertsessies georganiseerd met enkele
tientallen vertegenwoordigers uit de MKB-financieringsmarkt. Hoewel deze sessies
formeel geen onderdeel uitmaakten van dit onderzoek zijn enkele inzichten uit deze
sessies wel verwerkt in het slothoofdstuk.

Dialogic innovatie ● interactie

97

Bijlage 3. MKB definities van
gebruikte bronnen
Bron

Financieringsvorm

Toegepaste definitie MKB

DNB (2019), Kredietverlening
Nederlandse grootbanken aan
Nederlands midden- en kleinbedrijf
(Kwartaal)

Lening, rckrediet en
bancaire
financial lease

Alle private bedrijven en
instellingen met een
winstoogmerk die nietfinanciële goederen en
diensten produceren en
waarvan de omzet maximaal
EUR 50 miljoen per jaar
bedraagt. Ook zzp'ers.

Marktcijfers Leasing 2018 Nederlandse Vereniging van
Leasemaatschappijen – NVL

Equipment
lease

EU definitie

FAAN cijfers (Factoring)
https://www.factoringnederland.nl/
cijfers-en-trends

Factoring
(Funds in use)

MKB is berekend door naar
bruto omzet < 50 mln. te
kijken.

KPLUSV (2019), Rapport over vijf jaar
Nederlandse kredietunies

Kredietunie

FTE < 250

Qredits (2019), Portefeuille cijfers
2013-2018

Micro & MKB
krediet

FTE < 250

www.crowdfundingcijfers.nl

Debt
crowdfunding

MKB niet gedefinieerd.
Getallen hebben betrekking op
starters, groeiers en MKB.

www.crowdfundmarkt.nl

Equity
crowdfunding

MKB niet gedefinieerd

NVP en PWC (2019), Netherlands
private equity trendanalyse 20082018

Private equity
& venture
capital

FTE < 250

EBAN (2017), European Early Stage
Market Statistics

Business
Angels

MKB niet gedefinieerd. Maar
Business Angels investeren
uitsluitend in MKB.

CPB (2019). MKB-bankfinanciering in
Europees perspectief

Banklening

FTE < 250

CBS, Financieringsmonitor 2018,
(n= 5.263)

Divers

Bedrijven in de ‘business
economy’ met 2 tot 250 FTE.

Survey on the access to finance of
enterprises (SAFE)

Divers

FTE < 250

Dialogic innovatie ● interactie

99

Bijlage 4. Gesprekspartners
Gesprekspartner

Organisatie

Peter-Jan Bentein

Nederlandse Vereniging van Leasemaatschappijen (NVL)

Hans Biesheuvel

ONL, Ondernemend Nederland

Marjolein Bloem

Ministerie van Financiën

Jeroen Bontje

Symbid

Simon Boogaard

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Erik van den Bosch

Autoriteit Financiële Markten

Richard Buitink

Grip op je bedrijf

Linda van de Burgwal

FFUND

Leonie Derksen

SRA

Dominique Dijkhuis

Autoriteit Financiële Markten

Paul Dinkgreve

SRA

René Reijtenbagh

BANN, Business Angels Network Nederland

Bert Duurland

MKB Kredietcoach

Hans Eelman

Eelman MKB Advies

Georgie Friederichs

Vereniging Samenwerkende Kredietunies

Don Ginsel

Holland FinTech

Frank Jan de Graaf

Hogeschool van Amsterdam

Dave de Haas

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

Wim Helmink

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Erik van 't Hoog

Maasdael Corporate Finance

Niels Leijten

Stapelfinancieringen

Martijn Lentz
Arnold Pieter van Loo

KvK / Financieringsdesk
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

Sander Luijsterburg
Mark Mink

Ministerie van Financiën
De Nederlandsche Bank

Tjarda Molenaar
Arno van Oosterhout

Nederlandse Vereniging voor Participatiemaatschappijen
Finc Accountants

Mark van der Plas
Marius Prins

NPEX
OostNL

Ronald van Raaij

Rabobank Rotterdam

Linze Rijswijk

OostNL

Coos Santing

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Roland Starmans

NIA, Invest-NL

Ivo Thijssen

Autoriteit Financiële Markten

Bert Tijsterman

Lansigt/Firm Financieel

Steef Visser

NBA, Kon. Ned. Beroepsorganisatie van Accountants

Fred de Vries

NBA, Kon. Ned. Beroepsorganisatie van Accountants

Pieter Waasdorp

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Carlo van der Weg

Credion

Frank Wijn

Frank Wijn en Partners

Rob Wolthuis

MKB Nederland

Felix Zwart

Nederlandse Vereniging voor Participatiemaatschappijen

Dialogic innovatie ● interactie

101

Bijlage 5. Aanvullende gegevens
marktanalyse
Externe financieringsbehoefte van MKB (vraagzijde)
Onder het MKB in de Eurozone wordt toegang tot financiering het minst vaak als grootste
obstakel beschouwd, de grootste zorg binnen het MKB is de beschikbaarheid van
gekwalificeerd personeel (25%) en het vinden van klanten (23%). Gemiddeld acht procent
van het MKB uit de Eurozone ervaart financiering als belangrijkste probleem. In Nederland
ligt dit percentage met zeven procent iets lager dan het gemiddelde in de Eurozone178 179.

Figuur 22: Grootste obstakels voor MKB-ondernemers voor hun bedrijf in de afgelopen 6 maanden 180

Sinds 2009 worden ondernemers uit de Eurozone door de Europese Centrale Bank en Europese
Commissie ongeveer twee keer per jaar bevraagd over de toegang tot externe financiering (“Survey
on the Access to Finance of Enterprises”, ook wel: SAFE)

178

179

ECB (2019). Survey on the Access to Finance of Enterprises (SAFE) - October 2018 to March 2019.

180

ECB (2019). Survey on the Access to Finance of Enterprises (SAFE) - October 2018 to March 2019.

Dialogic innovatie ● interactie

103

Oriëntatie fase
In de oriëntatie fase worden onderstaande financieringsvormen overwogen door het MKB:

Banklening
Rekeningcourant
Informele investeerders
Leasing
Leverancierskrediet
Crowdfunding
Formeel durfkapitaal
Factoring
Business Angels
Toch intern eigen vermogen
Overig vreemd vermogen
Overig eigen vermogen
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Figuur 23: Door het MKB overwogen financieringsvormen naar vreemd (lichtblauw) en eigen vermogen
(donkerblauw)181 182

Die financieringsdoelen binnen het MKB zijn als volgt:
11%

Uitbreiding

7%
37%

Werkkapitaal
Vernieuwing

9%

Overbrugging
Herfinanciering

17%
19%

Anders

Figuur 24: Financieringsdoelen van het MKB183 184

Externe financieringsaanbod MKB (aanbodzijde)
Banken
Banken behoren al jaren tot de grootste vermogensverschaffers op de financieringsmarkt
voor het Nederlandse MKB, net als in andere Europese landen.185 In figuur 25 staan de totaal

Bij ‘toch intern eigen vermogen’ wordt er georiënteerd op ingehouden winsten nadat een onderneming
aangaf behoefte te hebben aan externe financiering.

181

182

CBS, Financieringsmonitor 2018, (n= 5.263), periode is juni 2017 – juni 2018.

Uitbreiding kan bijvoorbeeld een overname, fusie of investering zijn. Vernieuwing kan bijvoorbeeld
verduurzaming of digitalisering zijn.

183

184

CBS (2019), Financieringsmonitor 2018.

185

CPB (2019), MKB-bankfinanciering in Europees perspectief.

104

Dialogic innovatie ● interactie

Bedrag (x miljoen)

uitstaande leningen en rekening courant kredieten van de drie grootbanken aan het MKB van
2013 tot 2018 afgebeeld186.

€160.000,00
€140.000,00
€120.000,00
€100.000,00
€80.000,00
€60.000,00
€40.000,00
€20.000,00
€-

Uitstaande leningen
Uitstaande rekeningencourant kredieten
Totaal uitstaande
kredietverleningen
2013

2014

2015

2016

2017

2018

Tijd (in jaren)
Figuur 25: Kredietverlening Nederlandse grootbanken aan MKB (in miljoenen). De totaal uitstaande
kredietverleningen bestaan uit uitstaande leningen en uitstaande rekening-courant kredieten.

Kijkende naar deze cijfers in vergelijking met de veranderingen in de acceptatiecriteria voor
leningen of kredietfaciliteiten en de vraag naar deze leningen voor het MKB, kunnen bepaalde
verbanden gelegd worden. Het netto percentage geeft bij veranderingen in acceptatiecriteria
de verhouding aan tussen banken die kredietvoorwaarden aanscherpen of juist versoepelen,
waarbij de waarden kunnen variëren van -100% (alle banken versoepelen in enige of sterkere
mate) tot +100% (alle banken verscherpen in enige of sterkere mate). Een positief netto
gewogen percentage voor de vraaglijn betekent dat er een vraagtoename is, een negatief
netto gewogen percentage betekent een vraagafname. In figuur 26 zijn de veranderingen in
acceptatiecriteria en vraag voor leningen of kredietfaciliteiten voor het MKB visueel
weergegeven187.

Kredietverlening Nederlandse grootbanken aan Nederlands midden- en kleinbedrijf (Kwartaal), DNB:
Deze bedragen zijn de gemiddelde uitstaande leningen etc. door de jaren heen. Gemeten door het
gemiddelde te berekenen van de eindstanden ieder kwartaal.

186

DNB: Ontwikkeling acceptatiecriteria en vraag bancaire kredietverlening bij in Nederland gevestigde
MFI's (Kwartaal)

187

Dialogic innovatie ● interactie

105

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018 2019

I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II
100%
80%
60%
40%
20%
0%
-20%
-40%
-60%
-80%
-100%
Kredietvraag

Acceptatiecriteria

Figuur 26: Bedrijfskredieten voor het MKB bij de Nederlandse banken: wijzigingen in
acceptatiecriteria en vraag (netto gewogen percentage van banken)

In Nederland liggen de kosten van kredieten van met name kleine leningen boven het
gemiddelde in Europa. Redenen zijn de strengere voorwaarden voor kredietverstrekking,
maar ook de zwakkere financiële positie van kleine Nederlandse bedrijven die krediet
aanvragen ten opzichte van het Europees gemiddelde. Over kleinere leningen wordt ook een
hogere rente betaald dan over grotere leningen188. Zie figuur 27 voor een overzicht van de
rentepercentages.

Figuur 27: Rentepercentage van leningen > €1 mln., tussen €0,25 mln. en €1 mln. en < €0,25 mln.189

De Europese Centrale Bank (ECB) voert vanaf 2008 een beleid dat lenen voor banken
goedkoper maakt middels een verlaagde herfinancieringsrente. Dit resulteerde in dalende
rentepercentages. Het bijzonder monetair beleid werd in 2014 uitgebreid met langer lopende
herfinancieringstransacties en met een programma voor de aankoop van activa in het

188

CBS (2018), Financieringsmonitor

189

CBS (2019), Financieringsmonitor 2018

106

Dialogic innovatie ● interactie

volgende jaar. Als gevolg van die programma’s zijn de rentepercentages op lange termijn
bedrijfsleningen verder gedaald190.
De rentekosten voor bankleningen zijn voor het Nederlandse MKB ook in de periode tussen
2015 en 2018 jaarlijks gedaald. De sterkte van deze daling schommelde wel in deze periode.
De overige kosten gerelateerd aan bankleningen zijn in tegenstelling tot de rentekosten
jaarlijks toegenomen. Ook de dekkingseisen, zoals onderpand, zijn ook jaarlijks toegenomen,
al was deze toename tijdens de tweede helft van 2017 en de eerste helft van 2018 wel
minimaal191.
Ondanks dat het ECB leningen voor het MKB goedkoper wil maken neemt het uitstaande
kredietvolume van leningen kleiner dan 250.000 af 192 . Banken ervaren vaak dat deze
kredietverstrekking verlies met zich meebrengt.
€160.000,00
€140.000,00
€120.000,00
€100.000,00
€80.000,00
€60.000,00
€40.000,00
€20.000,00
€2013
Totaal

2014
<= € 0,25 mln

2015

2016

2017

> € 0,25 mln and <= € 1 mln

2018
> € 1 mln

Figuur 28: Kredietverlening Nederlandse grootbanken aan MKB onderverdeelt naar grootte lening (in
mln.)

Op basis van deze analyses trekt het CPB de volgende conclusies:193
•

•

•

In Nederland neemt de MKB-bankfinanciering als een percentage van het Bruto
Binnenlands Product (BBP) af over de tijd. Ook in het VK is eenzelfde trend waar te
nemen. In België en Frankrijk is echter in 2018 juist een stijging te zien.
Nederlandse MKB-ondernemers doen in vergelijking met andere Europese landen
relatief weinig aanvragen voor bankleningen, namelijk gemiddeld vijftien procent
minder vaak. Het gaat volgens het CPB om een substantieel effect; in de hele
Eurozone vraagt in die periode gemiddeld dertig procent van de bedrijven een lening
aan. Uit de SAFE-enquête blijkt dat de verwachting dat een aanvraag afgewezen
wordt en de beschikbaarheid over voldoende eigen middelen een relatief grote rol
spelen in Nederland.
Nederlandse ondernemers worden bovendien vaker (14%) afgewezen op het
moment dat ze een aanvraag voor een banklening doen. Gemiddeld in de Eurozone

190

CBS (2019), Financieringsmonitor 2018

191

Survey on the access to finance of enterprises (SAFE) (2018)

DNB (2018) Lending by Dutch large banks to the Dutch SME sector (Quarter). Statistiek te vinden op
statistiek.dnb.nl

192

193

CPB (2019). MKB-bankfinanciering in Europees perspectief.

Dialogic innovatie ● interactie

107

komen
banken
volledig
financieringsaanvragen.

tegemoet

aan

74

procent

van

alle

MKB-

Dat Nederlandse banken relatief vaak leenaanvragen afwijzen, vertaalt zich gedeeltelijk in
gezonde leenportefeuilles omdat afwijzingen ook terecht kunnen zijn. Banken in Duitsland,
Finland, Estland en Luxemburg laten echter nog minder probleemleningen zien en kennen
minder afwijzingen dan Nederland.
Kredietunies
Nederland kent enkele tientallen kredietunies, die doorgaans in een specifieke branche of
regio actief zijn. De branche telt twee koepelorganisaties, beide met een eigen werkwijze.
Het grootste deel (71%) van de kredieten wordt verstrekt door kredietunies die zijn
aangesloten bij Vereniging Samenwerkende Kredietunies (VSK). De overige 21% wordt
verstrekt door de kredietunies die zijn aangesloten bij de Leden van de Kredietunie Nederland
(VKN). De overige 8% is verstrekt door de kredietunie COP Veluwe, de enige onafhankelijke
kredietunie in Nederland.
Kredietunies onder de VKN zijn traditionele kredietunies: zij verstrekken uitsluitend krediet
uit een gemeenschappelijke kas. In totaal hebben de leden van VKN 2,6 miljoen euro aan
krediet verstrekt aan 135 MKB-ondernemers. De gemiddelde kredietgrootte bedroeg €
80.000194. Leden van de Vereniging Samenwerkende Kredietunies (VSK) hebben in totaal
8,8 miljoen euro verstrekt; hierbij moet worden opgemerkt dat een deel hiervan is verstrekt
via kredietbemiddeling in plaats van via een centrale kas. Deze kredietbemiddeling lijkt meer
op een vorm van crowdfunding195. COP Veluwe heeft in totaal 1 miljoen aan krediet verstrekt.
Alle kredietunies bij elkaar hebben 12,4 miljoen euro aan krediet (over 163 leningen)
verstrekt.
Het overgrote deel van de kredietverstrekking gaat via de centrale kas (62%), 23% gaat via
kredietbemiddeling en 15% gaat via een hybride vorm. Kredietunies zijn voor ondernemers
een vrij dure vorm van financieren, aangezien de gemiddelde rente 7-8% bedraagt. Deze
rente valt te verdedigen aangezien kredietunies vaak leningen geven zonder zekerheden 196.
Leasing
In figuur 29 staat de leaseproductie onderverdeeld naar bedrijfsgrootte197. Het aandeel van
MKB op de leasemarkt is redelijk gelijk gebleven over de jaren heen. Wel valt een stijging te
zien in het leasevolume van microbedrijven ten opzichte van het totale volume. Een
verklaring voor deze ontwikkeling is het feit dat deze groep sneller wordt afgewezen voor
bancaire financiering. Microbedrijven gebruiken daarom andere kapitaalverstrekkers om toch
aan hun financieringsbehoefte te voldoen.

194

KN Nieuwsbrief 24, Kredietunies

Alternatieve financiering voor het MKB: nieuwe financieringsvormen goed voor miljard euro?
Rabobank

195

196

Rapport over vijf jaar Nederlandse kredietunies. KPLUSV 2019

197

Marktcijfers Leasing 2012- 2018 - Nederlandse Vereniging van Leasemaatschappijen – NVL

108

Dialogic innovatie ● interactie

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

12%

5%
11%

7%
7%

6%
12%

7%
9%

10%
8%

30%

32%

29%

28%

26%

20%

19%

17%

18%

13%

34%

35%

36%

38%

43%

2013

2014

2016

2017

2018

Grootbedrijf

Overig

18%
27%
16%
27%
2012
Microbedrijf

Kleinbedrijf

Middelgroot bedrijf

Figuur 29: Verdeling leaseproductie naar bedrijfsgrootte

Private equity en venture capital
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Buyout

Growth

Other

Venture Capital All Private Equity

Gem geïnvesteerd 2007-2012

Gem geïnvesteerd 2013-2018

Gem # bedrijven 2007-2012

Gem # bedrijven 2013-2018

Figuur 30: Percentage van de investeringsbedragen en het aantal bedrijven binnen het MKB

Het aantal buyouts in MKB-bedrijven neemt toe. Dit past in de trend die het NVP al een tijd
op verschillende manieren signaleert dat kleinere buyouts in populariteit toenemen. Dit komt
onder andere door toegenomen professionalisering en bekendheid met private equity van
investeerders, ondernemers en adviseurs, maar ook door toegenomen concurrentie onder
grotere bedrijven waardoor het aantrekkelijker wordt in kleinere bedrijven te investeren.
Nagenoeg alle venture capital investeringen zijn binnen het MKB. Dit is niet verrassend
aangezien venture investeringen altijd in de beginfase van een onderneming worden gedaan.

Dialogic innovatie ● interactie

109

Bijlage 6. Fiches beleidsinstrumenten
Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)
Doel, knelpunten, interventiegronden
Met de BMKB beoogt het Ministerie van EZK banken een borgstelling te bieden voor leningen
aan MKB-ondernemingen voor zover deze bedrijven onvoldoende zekerheden kunnen bieden
aan de bank198. MKB-ondernemingen die in de kern gezond zijn (met voldoende zicht op
rentabiliteit en continuïteit) kunnen niet altijd of voldoende in een kredietbehoefte voorzien
door een tekort aan zekerheden (zoals een onderpand). Hierdoor wordt kansrijk
ondernemerschap en welvaartsgroei mogelijk belemmerd. Een tweede knelpunt is dat
kleinere leningen sowieso minder rendabel zijn voor banken, waardoor banken minder
geneigd zijn het MKB te financieren.
Bij kleine leningen zijn de transactiekosten voor banken relatief hoog. Hierdoor kunnen
banken ervoor kiezen hun activiteiten in dit segment te verminderen of stop te zetten. Dit
effect wordt versterkt doordat banken vaak niet goed op de hoogte zijn of kunnen komen
van de risico’s die er zijn bij financiering van kleine bedrijven. Verder richt de BMKB zich op
innovatieve bedrijven, waar grond voor overheidsinterventies gevonden kan worden in de
positieve maatschappelijke en economische externaliteiten die innovaties kunnen genereren.
Kenmerken199
De BMKB is gestart in 1951. De primaire doelgroep bestaat uit banken (regelingsbudget van
640 miljoen euro in 2019200) en niet-bancaire financiers (regelingsbudget van 25 miljoen
euro in 2019). Middels deze organisaties wil het ministerie van EZK met de BMKB het gezonde
MKB bereiken. Dit zijn gevestigde ondernemingen, starters en innovatieve ondernemingen.
Met de BMKB geeft het ministerie van EZK garanties op bankkredieten. De
uitvoeringsinstantie is RVO.nl.
De belangrijkste ontwikkelingen in de afgelopen jaren betreft het verruimen van het
maximale borgstellingsbedrag en de verruiming van de borgstellingpercentages voor kleine
kredietaanvragen van bestaande MKB-ondernemingen vanwege de financiële crisis
gedurende 2008 – 2015. Deze verruimingen lopen nog tot eind 2019. Ook is de provisie
verhoogd om het verlieslatende karakter van de BMKB te beperken. Een laatste belangrijke
wijziging betreft de permanente openstelling voor niet-bancaire financiers.
Output
Vanuit de BKMB worden jaarlijks tussen de 2.000 en 3.500 borgstellingen verleend. Met
name gedurende de financiële crisis piekte het aantal borgstellingen. Per jaar wordt er tussen
de 350 en 650 miljoen euro aan omvang van borgstellingen verstrekt. In 2019 staat er in
totaal bijna 2,4 miljard euro aan garanties uit bij banken en niet-bancaire financiers.

Memorie van Toelichting op de begroting van het Ministerie van Economische Zaken voor 2015,
Tweede Kamer, Vergaderjaar 2014 – 2015, 34 000 XIII, nr. 2

198

199

Werkgroep evaluatie van de BMKB (2016) – Nut en noodzaak van de BMKB.

200

Het gepubliceerde budget is 640 miljoen euro, het beschikbare budget is 740 miljoen euro.

Dialogic innovatie ● interactie

111

Conclusies
Een werkgroep concludeerde in 2016 dat de BMKB doeltreffend is, en vooral wordt toegepast
bij bedrijven die daarvoor in aanmerking komen 201. De doelmatigheid is moeilijk vast te
stellen. Hierbij merkt de werkgroep op dat de regeling beter ingericht kan worden. Dit kan
vooral door in te haken op de knelpunten die er nu bestaan (asymmetrische informatie), in
plaats van het afdekken van de risico’s voor banken die het gevolg zijn van deze
asymmetrische informatie.
De werkgroep heeft aanbevolen om de doelgroep ‘innovatieve bedrijven’ niet meer te
bedienen met de BMKB. Voor deze groep past financiering in de vorm van extern eigen
vermogen beter dan vreemd vermogen. Het kabinet heeft hierop besloten om het
innovatieluik voor deze bedrijven wél te handhaven omdat dit luik een rol speelt in de laatste
fase van marktintroductie. Wel wordt de provisie voor deze bedrijven hoger.202
Knelpunten in opzet / uitvoering
De kostendekkendheid van de BMKB is een knelpunt in de opzet van de regeling; zo blijkt de
regeling een verlieslatend karakter te hebben.

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
Doel, knelpunten, interventiegronden
De doelstelling van de GO is het vergroten van mogelijkheden voor banken en
schadeverzekeraars 203 om te voorzien in de financieringsbehoefte van het Nederlandse
bedrijfsleven204. Via staatsgaranties kunnen risico’s bij bedrijfsfinanciering door banken of
schadeverzekeraars gereduceerd worden. Hierdoor krijgt het bedrijfsleven een krediet
(lening of bankgarantie) dat zonder GO niet realiseerbaar was geweest.
Het belangrijkste knelpunt dat ten grondslag ligt aan de GO is het teruglopend aanbod van
leningen en bankgaranties voor (grotere) bedrijven, onder meer vanwege de financiële
crisis205. Ook na de financiële crisis bleef dit aanbod teruglopen, met name vanwege de
aangescherpte bancaire voorwaarden.
De interventiegronden voor deze regeling kunnen gevonden worden in de
conjunctuurbewegingen en negatieve effecten van overheidsbeleid. Vanuit de conjunctuurgedachte is het argument dat door de financiële crisis het aanbod van kapitaal is verminderd,
terwijl de vraag niet afneemt en wellicht zelfs toeneemt. Negatieve neveneffecten van
gevoerd beleid treden op doordat de strengere bancaire voorwaarden waar financiers aan
moeten voldoen, leiden tot een verminderd aanbod van kapitaal.
Kenmerken
De GO is gestart in 2009. De primaire doelgroep bestaat uit financiers (banken en
schadeverzekeraars). Via deze financiers wil het ministerie van EZK gezonde (middel)grote

201

Werkgroep evaluatie van de BMKB (2016) – Nut en noodzaak van de BMKB.

202

Brief Ministerie van EZK, 7 juli 2016. 32 637, nr 248. Zie hier.

Als bedoeld in art. 1.1. van de Wet op het financieel toezicht. Een schadeverzekeraar is ‘degene die
zijn bedrijf maakt van het sluiten van schadeverzekeringen voor eigen rekening en het afwikkelen van
die schadeverzekeringen’.

203

Memorie van Toelichting op de begroting van het Ministerie van Economische Zaken voor 2015,
Tweede Kamer, Vergaderjaar 2014 – 2015, 34 000 XIII, nr. 2

204

205

Publicatie Regeling tijdelijke garantie ondernemingsfinanciering, link.

112

Dialogic innovatie ● interactie

ondernemingen bereiken en kleinere ondernemingen met een grote financieringsbehoefte.
De regeling houdt een garantie in op leningen en bankgaranties. RVO.nl voert de regeling
uit.
Sinds 2013 mogen schadeverzekeraars gebruik maken van de GO voor het geven van
bankgaranties. Verder is het maximum van financieringen tijdelijk verhoogd van 50 miljoen
euro naar 150 miljoen euro (waarvoor de overheid voor 50% garant staat); momenteel is dit
maximum weer 50 miljoen euro. Sinds 2014 is de GO een structurele faciliteit, met een
garantieplafond van 400 miljoen euro jaarlijks. In 2017 is de GO Energie Transitie
Financieringsfaciliteit als pilot gestart voor twee jaar. Deze pilot zal worden afgeschaald
gezien de activiteiten vanuit Invest-NL.
Output
In 2018 is er vanuit de GO voor 56 miljoen euro aan garanties verstrekt en voor 82 miljoen
euro aan garanties gefiatteerd206. Vanaf 2009 – 2017 is er vanuit de regeling voor circa 1,4
miljard euro totaal aan garantstelling geweest. Het aantal garanties varieert van 40 tot 80
per jaar207. Met deze garanties worden voor een klein deel (20%) het grootbedrijf geholpen,
daarnaast ook het middelgrootbedrijf (30%) en verder het kleinbedrijf of onbekend (50%).
Conclusies208
Uit de evaluatie van 2014 blijkt dat de bancaire doelgroep goed wordt bereikt. Voor het
merendeel worden de garanties benut voor groei- en overnamefinanciering. De regeling blijkt
kostendekkend te zijn. De onderzoekers concluderen dat circa 50% van het krediet dat onder
de GO-regeling is verstrekt direct heeft bijgedragen aan het verhogen van kredietverlening
voor het MKB. De andere 50% heeft mogelijk indirect bijgedragen.
Knelpunten in opzet / uitvoering
Er zijn specifieke voorwaarden in de GO waardoor de regeling minder doeltreffend is. Daarbij
kan het grootbedrijf geen revolving credit facilities onderbrengen bij de GO-regeling. Een
aandachtspunt is het risicobeheer op de garantieportefeuille; daarom is het maximum van
de garantie na een tijdelijke verhoging weer verlaagd. Het blijkt dat er een sterke
concentratie is rond een klein aantal zeer grote leningen.

Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s)
Inleiding
Nederland heeft zes regionale ontwikkelingsmaatschappijen die gezamenlijk alle provincies
bedienen. Dit zijn de NOM (Groningen, Friesland en Drenthe), BOM (Noord-Brabant), LIOF
(Limburg), Impuls (Zeeland), OostNL (Gelderland en Overijssel), InnovationQuarter (ZuidHolland)209. Deze organisaties worden mede ondersteund door het ministerie van EZK. De
organisaties hebben een ontwikkelingsbedrijf (voor het versterken van het netwerk in de
regionale economie) en een participatiebedrijf (voor investeringen in het regionale
bedrijfsleven).

206

Zie Bedrijvenbeleidinbeeld.nl, link.

207

Zie Bedrijvenbeleidinbeeld.nl, link.

208

Berenschot en MBCF (2014) – Evaluatie Garantiefaciliteit Ondernemingsfinanciering (GO).

Er zijn naast de drie andere ROM’s (NHN; Noord-Holland, Horizon; Flevoland en OMU; Utrecht) ook
nog een aantal andere ontwikkelbedrijven in Nederland. Deze ontvangen geen steun vanuit het EZK
instrumentarium.

209

Dialogic innovatie ● interactie

113

Doel, knelpunten, interventiegronden
Het doel waarom het Ministerie van EZK verschillende ROM’s ondersteunt, betreft momenteel
het versterken van het innovatiepotentieel door de regionale inbedding van (MKB-)
bedrijvigheid en het aansluiten van de regio op de topsectorenaanpak. Zo worden regionale
kennisnetwerken ontwikkeld en versterkt (door onder meer de samenwerking tussen lokale
bedrijven en kennisinstellingen), en daarnaast gebundeld met sectorale initiatieven vanuit
de topsectorenaanpak en ander generiek (en nationaal) beleid. Het uiteindelijke doel is om,
door middel van innovatie, de regionale economische structuur te versterken.
Oorspronkelijk was een ROM bedoeld om de economische achterstand in regio’s weg te
werken. Momenteel gaat het vooral om het versterken van de topsectoren in de verschillende
regio’s, omdat het Ministerie van EZK zag dat er een gebrekkige aansluiting was van de
regionale dynamiek op topsectorenaanpak. Daarnaast is de regio vanuit het argument van
‘nabijheid’ een belangrijke factor in kennisontwikkeling, kennisverspreiding en
samenwerking. Een ander knelpunt (waarvoor ROM’s een participatiebedrijf hebben) betreft
de gebrekkige financiering van innovatieve ondernemingen.
De markt voor financiering van innovatieve ondernemingen gaat gepaard met hoge risico’s
in de vroege fases van de financieringsketen. Daarbij kunnen ondernemingen niet alle
(economische en maatschappelijke) voordelen van innovaties internaliseren. Ook blijken
regionale ecosystemen (nog) niet altijd goed te functioneren; systeemfalen is dan een
argument om te interveniëren.
Kenmerken
Het Ministerie van EZK ondersteunt zes ROM’s met subsidie en aandeelhouderschap in de
participatiebedrijven. Als subsidie is jaarlijks 5,5 miljoen euro beschikbaar voor
gespecificeerde activiteiten als ontwikkeling, innovatie, acquisitie, het Investor Development
Program en de informatievoorziening aan het Ministerie van EZK. Daarnaast stort het
ministerie middelen in de regionale investeringsfondsen via aandeelhouderschap.
Output
De activiteiten van de ROM’s zijn zeer divers. Ze richten zich onder meer op de vestiging van
(buitenlandse) bedrijven in de regio, het financieren van regionale bedrijven en het bouwen
aan regionale netwerken. In 2017 participeerden ROM’s in ongeveer 300 bedrijven voor een
bedrag van 219 miljoen euro. Dit betreffen met name bedrijven in de topsector High Tech
Systemen en Materialen.
Conclusies
In 2016 zijn vijf ROM’s die toen ondersteund werden door het ministerie van EZK
geëvalueerd210. Een van de conclusies is dat ROM’s heel verschillend zijn, en daarom moeilijk
te vergelijken. Ten opzichte van de eigen doelen functioneren de ROM’s redelijk goed. Met
name het ontwikkelingsbedrijf wordt positief gewaardeerd. Het participatiebedrijf lijkt
daarentegen risicomijdend te investeren.
Knelpunten in opzet / uitvoering
In de evaluatie wordt genoemd dat de samenwerking tussen de regionaal opererende partijen
kan verbeteren. Verder zouden ROM’s een meer anticyclisch beleid kunnen voeren, en
daarmee acteren op het moment dat ze het hardst nodig zijn.

210

Ecorys (2016). Evaluatie van de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s)

114

Dialogic innovatie ● interactie

Vroege Fase Financiering (VFF)
Doel, knelpunten, interventiegronden
Het doel van de VFF is om het voor ondernemers mogelijk te maken om de financieringskloof
te overbruggen die vaak aanwezig is bij nieuwe ontwikkelingen. De VFF richt zich op het
financieren van Proof-Of-Concepts (POCs). Daarnaast richt de VFF zich op samenwerking van
faciliteiten in het financieringsecosysteem.
Voor ondernemers is het vaak lastig om financiering te vinden voor innovaties die zich in de
vroege fase bevinden. Dit is de fase waarin een idee of concept wordt opgewerkt tot een
commercieel product, proces of dienst. Financiering voor deze vernieuwende concepten en
ideeën blijft uit doordat financiers niet alle risico’s goed kunnen inschatten. Hierdoor kunnen
ondernemers de potentie van hun concept niet aantonen en wordt potentieel kansrijke
nieuwe bedrijvigheid niet ontwikkeld.
Voor de overheid zijn er verschillende gronden om te interveniëren in deze fase van
innovaties. Zo is er sprake van informatie-asymmetrie: de (private) financier kan niet alle
risico’s van nieuwe (complexe en snel-ontwikkelende) bedrijfsmodellen inschatten.
Overigens zal de ondernemer zelf ook niet beschikken over alle risico-informatie; het is nog
onduidelijk of het concept commerciële potentie heeft. Daarnaast vindt de overheid een
interventiegrond in positieve externaliteiten: zowel maatschappelijk als economisch kennen
innovaties positieve neveneffecten die de ondernemer zich niet altijd kan toe-eigenen.
Kenmerken
De VFF is gestart in 2014. De doelgroep van de VFF bestaat uit innovatieve
(wetenschappelijke) starters en innovatieve MKB. In 2016 is de VFF uitgebreid met de
doelgroep HBO innovatieve starters en in 2017 met TO2 starters. De VFF wordt uitgezet als
lening, met als doel gedeeltelijk revolverend te zijn. Zowel RVO.nl als het NWO – domein
Toegepaste en Technische Wetenschappen (TTW) zijn betrokken in de uitvoering. Van het
jaarlijkse budget van 10 – 12 miljoen euro heeft RVO.nl circa 70% beschikbaar voor
innovatieve starters en MKB ondernemers. 30% is voor TTW, die hiermee de
wetenschappelijke starters kan bereiken. Naast de uitbreiding van de doelgroep zijn er in de
afgelopen jaren geen belangrijke ontwikkelingen geweest rondom de VFF.
Output
In de periode 2014 – 2018 zijn er leningen toegekend aan 91 bedrijven via RVO.nl en 72 via
TTW211. Daarmee heeft RVO.nl gemiddeld 30% van de aanvragen gehonoreerd, en TTW 50%.
Jaarlijks wordt circa 10 miljoen euro totaal aan leningen uitgegeven, waarbij 26,3 miljoen
euro via RVO.nl en 17,9 miljoen euro via TTW.
Conclusies212
In de evaluatie uit 2018 wordt geconcludeerd dat VFF deels complementair is met en deels
aanvullend op het huidige aanbod. VFF functioneert zoals beoogd en heeft een rol in het
financieringsecosysteem voor innovaties. Daarnaast concluderen de onderzoekers dat het
bereik nog beperkt is en het budget niet uitgeput wordt. Er wordt verwacht dat ook de
komende jaren de VFF kan gaan werken als stimulans voor innovatie waarbij gekeken moet
worden hoe de VFF inhoudelijk beter aangepast kan worden aan de behoeften van
ondernemers en financiers en omdat met geleerd heeft in de eerste periode van het

211

Zie link.

212

KplusV (2018). Evaluatie Vroegefasefinanciering. Onderzoeksrapportage.

Dialogic innovatie ● interactie

115

instrument hoe de uitvoering verbeterd kan worden, bijvoorbeeld dat door verbeterde
communicatie het doelgroepbereik vergroot kan worden.
Knelpunten in opzet / uitvoering
Het bereik van het instrument kan beter. Dit komt doordat VFF deels concurreert met
regionale instrumenten, waarbij de regio’s de voorkeur hebben hun eigen instrumenten te
promoten. De samenwerking tussen Rijk en regio kan verbeterd worden om het ecosysteem
beter te laten functioneren en de bekendheid van de VFF te vergroten.
In de evaluatie van 2018 wordt gewaarschuwd voor het free-rider effect. Dan starten
bestaande MKB-ondernemers een nieuwe onderneming enkel en alleen om onder gunstigere
voorwaarden een VFF-lening te kunnen ontvangen.

Qredits
Inleiding Qredits
Qredits is een private stichting met als doel het bieden van ‘coaching, Microkrediet, flexibel
krediet en MKB-krediet aan (startende) ondernemers in het midden- en kleinbedrijf, die geen
toegang hebben tot verschillende (financiële) diensten via het reguliere circuit, zodat zij
economische, financiële en sociale onafhankelijkheid kunnen verkrijgen. Hiermee wil Qredits
ondernemerschap bevorderen.’ 213 Daarnaast biedt Qredits ook coaching aan. Naast de
ministeries van EZK en SZW dragen ook banken (o.m. BNG, EIB, CEB, Triodos, Rabobank,
ABN AMRO, ING, Rabobank) en verzekeraars bij aan deze stichting.
Om microfinanciering mogelijk te maken is met steun van het Ministerie van EZK en banken
de private stichting ‘Qredits’ opgezet in 2009. Ook is er een coachingstraject (eigenbaas.nl)
gestart. Ook biedt Qredits coaching aan, waarin het ministerie van EZK en de banken
financieel ondersteunen. Daarnaast is het fonds voor kredietverlening gevuld door het
ministerie en banken. Het ministerie heeft dit direct gedaan via een achtergestelde lening en
gedeeltelijke garantstellingen.
Aan subsidie heeft het Ministerie van EZK 950.000 euro voor de exploitatie van
‘kredietverlening’ (2009-2010) en 3,2 miljoen euro voor coaching en het bereiken van de
doelgroep (2010-2014) verstrekt aan Qredits. Daarnaast heeft EZK een achtergestelde lening
van 44,7 miljoen euro verstrekt (15 miljoen euro bij de start en in 2013 opgehoogd met 30
miljoen euro). Ook het Ministerie van SZW droeg bij met een lening van 2,5 miljoen euro.
Het Ministerie van EZK staat daarnaast voor 80% garant voor een lening van het EIB aan
Qredits met een omvang van 100 miljoen euro. Ook staat ze voor 80% garant voor een
lening van 16,6 miljoen euro van het CEB, en stond ze garant voor 80% voor een lening van
15 miljoen euro van de BNG. De grootbanken en verzekeraars zijn tevens financier van
Qredits.
Doel, knelpunten, interventiegronden
De overheid heeft als doel om microfinanciering toegankelijker te maken en specifieke
drempels (knelpunten) te slechten 214 . Zo kunnen ondernemers blijven investeren in de
continuïteit hun bedrijf.
Kleine ondernemers hebben moeite met het aantrekken van financiering, met name als het
om relatief kleine bedragen gaat. Dit komt onder meer doordat banken kleine leningen niet

213

https://qredits.nl/over-qredits/wie-is-qredits/

214

Ministerie van Economische Zaken (2009). Brief over microfinanciering, kamerstuk 31311, nr. 35.

116

Dialogic innovatie ● interactie

rendabel vinden, en daarnaast deze bedrijven (en zeker starters) in een hoge risicoklassen
plaatsen. Bij de ondernemer is er daarbij sprake van een gebrek aan
ondernemerschapsvaardigheden
voor
bijvoorbeeld
het
doen
van
een
goede
financieringsaanvraag.
Er zijn voor de overheid verschillende gronden om te interveniëren. Zo is er bij de financiering
van het MKB in Nederland sprake van marktfalen. Het is voor financiers moeilijk en relatief
duur om de kredietwaardigheid van kleine bedrijven in te schatten en van de kant van de
ondernemers blijken er niet altijd vaardigheden aanwezig te zijn om ook een goede
kredietaanvraag te kunnen doen (informatie-asymmetrie). Daarnaast zijn ook de
transactiekosten hoog ten opzichte van de (beperkte) omvang van de gevraagde kredieten.
Ook externe effecten kunnen een rol spelen bij de overweging om als overheid in te grijpen.
Als laatste blijken conjuncturele factoren (zoals striktere bancaire voorwaarden of de vraag
naar krediet) een rol te spelen.
Kenmerken
Qredits is in 2009 gestart door het Ministerie van EZK en de grote banken in Nederland. Deze
private organisatie biedt micro-financiering, MKB-krediet, coaching en e-learnings aan. Dit is
voor ondernemers met een haalbaar ondernemersplan die geen toegang hebben tot het
reguliere financiële circuit. Deze startende en bestaande ondernemers kunnen een krediet
ontvangen tot 250.000 euro.
Output
Wat betreft verstrekte kredieten (micro- en MKB-krediet) zien we een sterk stijgende lijn.
Tot 2014 werden er circa 1.000 kredieten per jaar verstrekt. Vanaf dit jaar groeit het aantal
verstrekte kredieten door naar ruim 3.500 in 2018. In totaal zijn er vanaf de start van Qredits
ongeveer 15.000 kredieten verstrekt met een totale waarde van meer dan 320 miljoen euro.
Met name de detailhandel, zorg, bouw, en zakelijke dienstverlening blijkt microfinanciering
aan te vragen.
Ook zijn er ruim 4.500 coachingstrajecten geweest en is 13.000 keer een e-learningstraject
gevolgd215. Het blijkt dat in 2014 ongeveer 50% van de kredietvragers ook een coachingtraject volgde 216 . Deze coaching wordt gegeven door vrijwillige coaches; dit zijn er
momenteel 650.
Conclusies
In 2016 is het beleid rondom microfinanciering (kredieten tot 50.000 euro en coaching 217)
via Qredits geëvalueerd218. De hoofdconclusie is dat Qredits zich heeft ontwikkeld tot een
professionele kredietverstrekker. Ze weet effect te sorteren met haar activiteiten en
kredietverlening; ondernemers die ex ante een slechtere uitgangspositie lijken te hebben,
blijken na kredietverlening ongeveer even succesvol als vergelijkbare bedrijven die geen
krediet ontvingen van Qredits. De kredietportfolio van Qredits is van relatief goede kwaliteit.
Daarbij zet Qredits stappen richting een gezonde exploitatie (hoewel winstgevendheid geen
doel op zich is).

215

Cijfers website Qredits.

216

SEO (2016). Evaluatie microfinanciering. Zie link.

217

De MKB-kredieten (tot 250.000 euro) waren geen onderdeel van de evaluatie.

218

SEO (2016). Evaluatie microfinanciering. Zie link.

Dialogic innovatie ● interactie

117

Knelpunten in opzet / uitvoering
Het bereik van Qredits is voor verbetering vatbaar, zo stellen onderzoekers in 2016.
Daarnaast konden onderzoekers de additionaliteit van Qredits niet aantonen vanwege een
gebrek aan gegevens. Ook kon niet altijd beoordeeld worden op welke manier diensten en
activiteiten bijdroegen aan de primaire (beleids-)doelstellingen.

Seed Capital regeling (inclusief Business Angels)
Doel, knelpunten, interventiegronden
De doelstelling van de Seed Capital Regeling is het verruimen van de beschikbare hoeveelheid
risicodragend kapitaal voor technostarters en het ondersteunen in technische product- en
dienstontwikkeling (innovatie). Hiervoor wil de overheid stimuleren dat startersfondsen
worden opgericht door private partijen om zo de omvang van risicokapitaal in de markt te
vergroten en de marktverstoring beperkt te houden.
Technostarters kunnen lastig toegang krijgen tot risicodragend kapitaal waardoor kansrijke
ontwikkelingen blijven liggen. Daarbij komt dat er een mismatch is tussen vraag naar en
aanbod van risicodragend kapitaal.
De risico’s bij de financiering van technostarters zijn moeilijk in te schatten. Zo heeft de
ondernemer meer informatie, is er bij de starter nog geen sprake van een track-record en
kan de ondernemer vaak niet afdoende onderpand aanbieden. Daarbij komt dat de kosten
die gemaakt moeten worden om informatie te verkrijgen, hoog zijn. Dit maakt dat financiers
niet zomaar instappen in de markt voor risicokapitaal.
Kenmerken
De Seed Capital Regeling is gestart in 2005. De primaire doelgroep bestaat uit
participatiefondsen die zich richten op technostarters. De secundaire doelgroep zijn de
technostarters zelf. De Regeling is ingericht als een fonds voor participatiefondsen. Zo neemt
het Ministerie van EZK een aandeel in private fondsen. Hiermee verloopt de
overheidsinterventie richting technostarters via de markt. De uitvoerende instantie is RVO.nl.
De
belangrijkste
ontwikkelingen
betreffen
het
verhogen
van
de
maximale
investeringsbedragen per technostarter (naar 3,5 miljoen euro) en de maximale bijdrage
vanuit de Regeling aan een privaat fonds (naar 6 miljoen euro in 2014219). Daarnaast zijn er
sectorspecifieke tenders (geweest) voor Agrifood, Ehealth en Smart en Sustainable Mobility,
en is er een Business Angels Regeling opgezet binnen de SEED Capital Regeling. Zo kunnen
business angels maximaal 1 miljoen euro ontvangen voor investeringen volgens hun eigen
fondsplan.
Output
Vanuit de Seed Capital Regeling is tussen 2005 en 2018 287,7 miljoen euro ter beschikking
gesteld aan technostarter-fondsen. Hiermee hebben 51 fondsmanagers (general partners) in
deze periode 74 (vervolg)fondsen opgezet die zich met name richten op ICT en industrie. Het
totale beschikbaar gekomen investeringskapitaal in deze fondsen is 588,6 miljoen euro,
waarvan 324,3 miljoen euro geïnvesteerd is in 393 unieke bedrijven (hiervan is iets meer
dan de helft privaat kapitaal).

Voor de tender ‘Smart en Sustainable Mobility’ is hiervan afgeweken en een maximum van 10 miljoen
euro ingesteld.

219

118

Dialogic innovatie ● interactie

Conclusies
Uit de evaluatie van de Seed Capital Regeling blijkt dat het merendeel van de bedrijven de
bijdrage vanuit een Seed-fonds als cruciaal beschouwt voor het voortbestaan van het
bedrijf220. Door de regeling hebben fondsen in meer bedrijven geïnvesteerd dan het geval
zou zijn geweest zonder de regeling. De fondsen investeren overwegend in andere bedrijven
dan traditionele financiers. Daarmee is de toegang tot risicokapitaal voor innovatieve
technostarters verbeterd. Het blijkt ook dat bedrijven met een investering uit een Seed-fonds
vaker slagen in het verkrijgen van vervolgfinanciering dan bedrijven die door een ROM zijn
gefinancierd.
Knelpunten in opzet / uitvoering
Sommige fondsmanagers ervaren dat de maximale hoogte van het investeringsbedrag in een
startende ondernemer een knelpunt is. Dit is met name het geval bij financieringen tot vijf
miljoen euro.

Groeifaciliteit
Doel, knelpunten, interventiegronden
Het doel van de Groeifaciliteit is MKB-ondernemingen te helpen bij het aantrekken van
risicodragend vermogen (zowel eigen vermogen als achtergesteld vreemd vermogen). De
Groeifaciliteit richt zich daarbij op ondernemingen in een groeifase, ondernemingen die
behoefte hebben aan versterking van hun buffervermogen en ondernemingen waar
opvolgingsvraagstukken aan de orde zijn.
Er zijn bedrijven waar potentie is in de groeifase, door bedrijfsovername of als het roer om
gaat, maar waar het niet komt tot financiering vanwege het risicoprofiel. Met name kleinere
bedrijven ervaren hier knelpunten.
Bij bedrijven in de groeifase kan er sprake zijn van informatie-asymmetrie tussen
ondernemer en investeerder. Een andere grond voor overheidsoptreden is het
conjunctuurbeleid. Met name bij economische tegenspoed kan herstructurering van bedrijven
nodig zijn om crises door te komen. In deze gevallen is het risico voor financiers te hoog,
maar kan er doordat de overheid een deel van de risico’s op zich neemt toch geïnvesteerd
worden.
Kenmerken
De Groeifaciliteit is opgezet in 2006. De primaire doelgroep zijn banken en
participatiemaatschappijen. Via deze organisaties wil de overheid het MKB ondersteunen. Dit
gebeurt vanuit de Groeifaciliteit via garanties. In 2018 was er in totaal 50 miljoen euro budget
beschikbaar. RVO.nl voert de regeling uit.
De belangrijkste ontwikkeling van het instrument betreft de verhoging van het
garantieplafond in 2014 en 2016. Verder werden tijdens de financiële crisis de garanties
tijdelijk verhoogd. Ook werd toen de MKB-grens van 250 werknemers losgelaten.
Output
Eind 2018 waren 67 financiers geaccrediteerd om garanties te kunnen ontvangen. Totaal
heeft de overheid eind 2018 voor 227,2 miljoen euro aan garanties verstrekt via 230

Dialogic, ECE en RSM (2019). Evaluatie SEED-Capital-regeling, Groeifaciliteit en Dutch Venture
Initiative.

220

Dialogic innovatie ● interactie

119

garanties. Een deel van deze garanties is beëindigd, waardoor er vanuit de Groeifaciliteit eind
2018 nog 103,7 miljoen euro aan garanties uit stond bij ruim 30 financiers. Het blijkt dat er
in de periode 2012 - 2018 een jaarlijks aantal garanties in de range van 8 tot 21 wordt
verstrekt, met een totale jaarlijkse waarde van 8 tot 37 miljoen euro. Garanties worden met
name verleend voor bedrijven uit de industrie of groot- en detailhandel.
Conclusies
Vanuit de evaluatie van de Groeifaciliteit blijkt dat dankzij dit instrument financiers
investeringen doen die zij anders niet hadden gedaan. De Groeifaciliteit is met name gebruikt
om de groei van bedrijven te versnellen en bij bedrijfsovernames. De noodzaak van de
Groeifaciliteit hangt vooral sterk samen met de conjunctuur; in economische voorspoed is er
minder behoefte aan dit instrument. Al met al verbetert de Groeifaciliteit de toegang tot
kapitaal voor ondernemingen met een hoog risico.
Knelpunten in opzet / uitvoering
Tot eind 2017 bleek de Groeifaciliteit niet kostendekkend; als equity kickers worden
meegerekend (en uitvoeringskosten en kapitaalopslag niet), dan is het resultaat net positief.
Hiervoor zijn in 2018 maatregelen genomen, zoals de verhoging van het provisie-percentage.
Verder ervaren sommige gebruikers van de Groeifaciliteit hoge administratieve lasten, niet
alleen bij accreditering maar met name wanneer er daadwerkelijk een claim wordt ingediend.

Invest NL221
Inleiding
Invest-NL is een organisatie in oprichting, als opvolger van het Nederlands
Investeringsagentschap (NIA). Ze krijgt een zelfstandig privaatrechtelijk karakter, met de
Staat als enige aandeelhouder. Deze nationale ontwikkelings- en investeringsinstelling krijgt
een brede taakstelling. De verwachting is dat Invest-NL daarmee flexibel kan inspelen op de
(tijdelijke) marktimperfecties die er zijn op de snel veranderende financieringsmarkt.
Doel, knelpunten, interventiegronden
De doelen die door het kabinet zijn meegegeven aan Invest-NL zijn:
•
•

Het ondersteunen van ondernemingen bij het realiseren van private financiering voor
maatschappelijke transitieopgaven en voor groei (ontwikkeltaak);
Het financieren van ondernemingen voor het realiseren van maatschappelijke
transitieopgaven, het MKB en op groei gerichte middelgrote ondernemingen die een
bijdrage leveren aan de Nederlandse economie (investeringstaak).

Er zijn verschillende knelpunten waar Invest-NL een oplossing moet gaan bieden. Zo bereiken
private investeringen (in transitiesectoren) niet het maatschappelijk gewenste niveau.
Maatschappelijk gewenst duidt hier op het realiseren van de maatschappelijke transities die
nodig zijn om allerlei majeure maatschappelijke opgaven het hoofd te bieden. Dit belemmert
transities en daarmee mist Nederland mogelijk economische kansen. Daarnaast is er in
generieke zin een mismatch tussen vraag en aanbod op het gebied van (risico)kapitaal voor
het MKB. Onder meer doordat deze kleinere spelers onvoldoende trackrecord hebben, lukt
het hen niet om (voldoende) financiering aan te trekken.

O.b.v. Kamerbrieven, onder meer EZK (18 jan 2019) ‘Stand van zaken oprichting Invest-NL’ en de
memorie van toelichting bij het wetsvoorstel voor de oprichting van InvestNL.

221

120

Dialogic innovatie ● interactie

In de Memorie van Toelichting bij het wetsvoorstel voor Invest-NL worden verschillende
interventiegronden beschreven - gebaseerd op het aanwezig zijn van marktfalen - die de
oprichting van Invest-NL rechtvaardigen. Zo kan beleidsonzekerheid en regulering
belemmerend werken voor het maatschappelijk gewenste niveau van investeringen in
(transitie)sectoren. Een andere interventiegrond is het gebrek aan gecoördineerde en
gedeelde kennis en ervaring bij private en publieke partijen die bijdragen aan een transitie.
Ten derde zijn sterke externe effecten en kennis-spillovers bij partijen die bijdragen aan
maatschappelijke opgaven redenen om als overheid te interveniëren.
Kenmerken
Invest-NL gaat naar verwachting in 2019 van start. De doelgroep bestaat uit ondernemingen
die bijdragen aan maatschappelijke transitieopgaven, MKB-ondernemingen en groeigerichte
middelgrote ondernemingen in het algemeen. Invest-NL heeft tot doel om, indien de markt
hierin onvoldoende voorziet, bij te dragen aan het financieren en realiseren van Nederlandse
maatschappelijke transitieopgaven en ondernemingen toegang tot ondernemingsfinanciering
aan te bieden. Het gaat hierbij om het ondersteunen van bedrijven met een positieve
rendementsverwachting. Invest-NL heeft risicokapitaal en ontwikkelcapaciteit ter
beschikking om de doelgroep te ondersteunen. Het budget voor de ontwikkeltaak is 10
miljoen euro subsidie per jaar. Het budget voor de financieringstaak is in eerste instantie 1,7
miljard euro.

Innovatiekrediet
Doel, knelpunten, interventiegronden
De doelstelling van Innovatiekrediet is het versterken van de innovatiekracht om op die
manier bij te dragen aan een duurzame economische groei van de Nederlandse economie.
Daarbij richt het instrument zich op het bieden van financiering voor innovatieprojecten. Het
doel is dat deze projecten (sneller) tot stand komen. Het ministerie wil daarvoor private
financiers prikkelen ook te investeren in deze ondernemingen.
Bedrijven hebben vaak moeite om invulling te geven aan het financieringsvraagstuk van hoog
risicovolle innovatieprojecten. Voor met name kleine en jonge bedrijven geldt daarbij dat er
nog geen track record is of onderpand of financiële buffers. Dit maakt het voor financiers
risicovol te investeren; ze kunnen de risico’s niet goed inschatten en die risico’s kunnen ook
niet afgedekt worden. Ook geldt dat investeringen in innovatie positieve externaliteiten met
zich mee brengen; anderen dan de ondernemer en financier zelf hebben baat bij de innovatie.
Deze twee redenen (informatie-asymmetrie en externaliteiten) zijn interventiegronden voor
het Ministerie van EZK.
Kenmerken
Het Innovatiekrediet is gestart in 2008, als opvolger van het Uitdagerskrediet 222 . De
doelgroep bestaat uit innovatieve MKB-ondernemers die een technologisch of klinisch
ontwikkelingsproject uitvoeren. Zij kunnen een aanvraag doen voor een krediet. Het
openstellingsplafond is sinds 2017 60 miljoen euro per jaar. Er bestaat een deelbudget (30
miljoen euro) voor bedrijven met klinische ontwikkelingsprojecten en een deelbudget
(eveneens 30 miljoen euro) voor bedrijven in met technische ontwikkelingsprojecten.

Voorlopers van het Uitdagerskrediet zijn het Technisch Ontwikkelingskrediet (1954 – 2001) en
Technische Ontwikkelingsprojecten (2001 – 2002).

222

Dialogic innovatie ● interactie

121

Één van de ontwikkelingen is dat sinds 2012 naast het MKB ook het grootbedrijf aanspraak
kan maken op het Innovatiekrediet. Daarnaast is de terugbetaaltermijn van het krediet
verruimd van zes naar tien jaar in 2012. In 2014 en 2015 is het maximale kredietbedrag en
het kredietpercentage verhoogd. Ook is de ontwikkelingsperiode voor projecten verruimd van
4 naar 5 jaar.
Output
Het budget voor het Innovatiekrediet bedraagt 70 miljoen, maar wordt niet ieder jaar
uitgeput. Daarmee is er in de periode 2011 – 2018 jaarlijks tussen de 119 en 173 miljoen
euro aan private investeringen ondersteund. Het aantal bedrijven dat gebruik maakt van het
Innovatiekrediet lag in de periode 2011 – 2018 tussen de 27 en 40 per jaar223. De meeste
aanvragen worden gedaan voor technische projecten. Het instrument is voor iets meer dan
60% revolverend.
Conclusies
In 2018 is het Innovatiekrediet geëvalueerd 224 . De onderzoekers stellen dat het krediet
innovatieve projecten mogelijk maakt, waardoor de bedrijven hun innovatie-inspanningen
verhogen. Doordat kleinere bedrijven groeien door het krediet wordt er ook werkgelegenheid
gecreëerd. Positief aan het Innovatiekrediet is het (ruimere) budget per project, en dat het
instrument de aandelen van bedrijven niet verwatert.
De onderzoekers stellen dat het Innovatiekrediet een toegevoegde waarde heeft in het
financieringslandschap, daar ze zich richt op grotere investeringen voor risicovolle projecten.
Je ziet dat vooral veel Venture Capital naar ICT en Biotech & Healthcare gaat. Er is een
redelijk goede aansluiting met de Seed Capital Regeling en VFF. Tussen de ontwikkelingsfase
en stap naar de markt zien de onderzoekers wel een financieringslacune.
Knelpunten in opzet / uitvoering
Uit een recente evaluatie blijkt dat het voor de doelgroep niet altijd even duidelijk is waar
het Innovatiekrediet op is gericht. 225 Verder blijkt in de uitvoering dat er spanning kan
ontstaan bij een efficiënte uitvoering van RVO.nl en de turbulentie van innovatieprojecten.

Dutch Venture Initiative (DVI)
Doel, knelpunten, interventiegronden
De doelstelling waarvoor DVI wordt ingezet is het vergroten van de beschikbaarheid en
toegankelijkheid van risicokapitaal voor innovatieve en snelgroeiende MKB-ondernemingen.
Daarvoor wordt ingezet op het verbeteren van het financieringsecosysteem, door kapitaal ter
beschikking te stellen aan fondsmanagers in het hogere marktsegment.
Een ervaren knelpunt bij fondsmanagers is dat ze hun first closing moeilijk rond krijgen voor
fondsen die zich richten op snelgroeiende innovatieve bedrijven. De financiële crisis heeft dit
nog verder verslechterd. Hierdoor zou het financieringsecosysteem voor de doorgroei van
innovatieve bedrijven (scale-ups) kunnen stagneren.
In het segment waar DVI zich op richt (risicokapitaal voor de doorgroei van innovatieve
bedrijven) is er spraken van coördinatie-falen, aangezien de markt zich niet ontwikkelde in

223

https://www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl/beleidsinstrumenten/i/innovatiekrediet

224

SEO (2018). Evaluatie Innovatiekrediet 2012 – 2017.

225

SEO (2018). Evaluatie Innovatiekrediet 2012 – 2017.

122

Dialogic innovatie ● interactie

dit segment. Committering van kapitaal vanuit niet-bancaire financiers (want banken richten
zich nauwelijks op dit segment) kwam niet los voor de fondsen. Daarom was het nodig ook
voor de doorgroeifase van innovatieve bedrijven een interventie te doen in de
risicokapitaalmarkt.
Kenmerken
Het Dutch Venture Initiative werd in 2013 opgericht door een samenwerking van het
Ministerie van EZK, OostNL en het Europees Investeringsfonds (EIF). Het EIF voert de DVI
uit en matcht financiering van EZK met andere fondsinvesteerders vanuit Europa. De
doelgroep van DVI zijn participatiefondsen, waar DVI in investeert. Daarmee is DVI een fundof-funds.
Er zijn momenteel twee DVI-fondsen, namelijk DVI-I (2013) en DVI-II (2016). Deze zijn
respectievelijk 202,5 miljoen euro en 200 miljoen euro groot. Het Ministerie van EZK heeft
in het eerste fonds een aandeel van 65% en in het tweede fonds een aandeel van 50%. De
rest komt bij het EIF vandaan, en in DVI-I heeft ook OostNL 5 miljoen geïnvesteerd.
De belangrijkste ontwikkelingen zijn geweest dat er in 2016 een tweede fonds is bijgekomen.
Verder is er vanuit DVI-I een European Angel Fund opgericht.
Output
Vanuit DVI-I is 95,5% van het kapitaal gecommitteerd aan 14 fondsen; deze fondsen hebben
een totaal volume van 1,6 miljard euro. Vanuit DVI-II is nu 30,3% van kapitaal
gecommitteerd (in een fondsvolume van 0,5 miljard euro). Gemiddeld genomen beslaat het
commitment van DVI per fonds 11,4%, en komt dus bijna 90% bij andere financiers vandaan.
Van het geld dat vanuit DVI gecommitteerd is, is circa 30% daadwerkelijk geïnvesteerd in
fondsen en daarmee in snelgroeiende innovatieve bedrijven. Ruim 40% van deze
investeringen ging naar Nederlandse ondernemingen, met name in de zakelijke
dienstverlening, onderzoek en ICT.
Conclusies
Uit de evaluatie van DVI226 blijkt dat dit instrument fondsmanagers helpt om fondsen op te
zetten in het hogere marktsegment (meer dan 30 miljoen euro). Daarmee is het een middel
om additioneel kapitaal op te halen. DVI is als het ware een keurmerk waardoor ook andere
financiers besluiten te investeren in fondsen. Daarmee helpt DVI om de Nederlandse
risicokapitaalmarkt volwassener te laten worden.
Een goed aanbod van grotere fondsen biedt Nederlandse ondernemingen de mogelijkheid om
grotere investeringen aan te trekken. Daarin sluit de werking van DVI goed aan op die van
de Seed Capital regeling; bedrijven stromen door van het ene (kleinere) fonds in het andere
(grotere) fonds. Dit geldt ook voor de fondsmanagers zelf.
Knelpunten in opzet / uitvoering
In de beeldvorming lijkt DVI een instrument dat, omdat het buiten Nederland is
georganiseerd, vooral ten goede komt aan bedrijven in andere landen. Het is voor juiste
beeld van DVI aan te bevelen om hierover duidelijk te blijven communiceren.

Dialogic, ECE en RSM (2019). Evaluatie SEED-Capital-regeling, Groeifaciliteit en Dutch Venture
Initiative.

226

Dialogic innovatie ● interactie

123

Bijlage 7. Andere garantieregelingen
Er zijn nog enkele andere garantieregelingen:
•

•

•

•

Het Ministerie van Buitenlandse Zaken kent onder meer het Dutch Good Growth Fund
(700 miljoen euro) en het Dutch Trade Investment Fund (102 miljoen euro). Hiermee
wordt op verschillende manieren in kapitaalbehoefte voorzien voor bedrijven die
willen internationaliseren. Onder deze fondsen vallen ook garanties.
De exportkredietgarantieregeling227 (EKG) is (onder budgetverantwoordelijkheid van
het Ministerie van Financiën) opgezet in 2009 omdat het voor exporteurs zeer
moeilijk was om aan langlopende exportfinanciering te komen 228. De laatste jaren
wordt met name ingezet op het vergroten van de toegankelijkheid voor MKBexporteurs.
Sinds 2017 kent het ministerie van LNV een garantiefaciliteit voor bankleningen aan
(innovatieve of startende) landbouwbedrijven, namelijk de Borgstellingskrediet voor
de Landbouw (BL). Voor investeringen in duurzaamheid of innovaties bestaat de BL+.
De BL en BL+ kennen een maximale lening van respectievelijk 1,2 en 2,5 miljoen
euro. BL en BL+ zijn opgezet omdat de Nederlandse land- en tuinbouw sterk
afhankelijk is van bancair krediet, maar banken risicomijdend blijken en strikte
voorwaarden stellen.
Garantieregeling Scheepsnieuwbouwfinanciering (GSF) liep van 2013 tot 2017 en
had als doel om banken garanties te bieden op de financiering van
scheepsnieuwbouw. Door een beperkt gebruik is de regeling gestopt229.

Naast (en gekoppeld aan) de Exportkredietgarantieregeling kent de overheid ook de
Exportkredietverzekering (EKV). Met deze verzekering verzekert de overheid betalingsrisico’s voor
exporterende ondernemers die particuliere verzekeraars niet dekken.

227

228

Rijksbegroting 2019, Artikel 5, zie link of website Atradius.

229

SEO (2017). De boot gemist? Evaluatie van de Garantieregeling Scheepsnieuwbouwfinanciering. Link.

Dialogic innovatie ● interactie

125

Bijlage 8. Beleidsinstrumentarium
In deze tabellen beschrijven we het instrumentarium dat vanuit de nationale overheid ingezet
wordt voor de MKB-financieringsmarkt. Verschillende Europese en regionale instrumenten
staan beschreven in Hoofdstuk 5.
Beleid

Instrument

Regionale
Ontwikkelingsmaatscha
ppijen (ROM's)
Startsubsidie
Nederlandse
Investeringsinstelling
(NLII)

Kenmerken

Stelselve
rantwoor
delijke

Type
instrument

Type dienst aan
MKB'er
Type
(financieringsvormen
overheidsactivitei
of anders) (EV =
t (steun, wet, ..) eigen vermogen, VV
= vreemd
vermogen)
Subsidie aan ROM
en
fondsparticipatie Participatie (EV)

Ticket-size klasse (voor
bedrijf)

Secundaire
doelgroep

ROM's
(provincies,
etc.)

Primaire doelgroep

Budgettaire
inzet (vanuit
Nederlandse
overheid)

5,5M jaarlijkse
subsidie, ?
(Startende) ondernemers participatie in
MKB
fondsen

EZK

? - heden

Beiden

Financiering:
indirect

EZK

2014 - 2018

Incidenteel

Financiering:
indirect

(Achtergestelde)
Subsidie aan NLII leningen (VV)

1951 - heden

Structureel

Financiering:
indirect

Garantie

Lening (VV)

Lening max. 25M,
NLII
achtergestelde lening MKB (institutionele (Startende) ondernemers 3M éénmalige
max. 5M
beleggers)
(deels MKB)
subsidie
RegelingsMax. 3M, w.v. 50% BMKB- Kredietverlen Ondernemers MKB en
budget 665M
krediet
ers (banken) (innovatieve) starters
voor 2019

2009 - heden

Structureel

Financiering:
indirect

Garantie

Lening (VV)

Max. 50M, w.v. 50% GO

2017 - heden

Structureel

Financiering:
indirect

Garantie

EZK

2007 - heden

Structureel

EZK

2005 - heden

Structureel

Borgstelling MKBkredieten (BMKB)
EZK
Garantie
Ondernemingsfinancierin
g (GO)
EZK
Borgstellingskrediet
voor de Landbouw (BL /
BL+)
LNV

Groeifaciliteit (GF)
SEED Capital (inclusief
BA-regeling)
DVI (incl. European
Angel Fund van 45M
voor NL BA's)
Dutch Growth Coinvestment Programme

Looptijd

Incidentele (of
eenmalige) /
structurele
steun overheid

Financiering:
indirect
Financiering:
indirect

Max 2,5M, w.v. 70%
Krediet (VV)
BL/BL+
Achtergestelde lening
(VV) en participatie
Max. 5M / max. 25M;
Garantie
(EV)
w.v. 50% GF
(Bedrijfs)participaties
Fondsparticipatie (EV)
Max. 3,5M
(Bedrijfs)participaties
Fondsparticipatie (EV)
ca. 5M +
(Bedrijfs)participaties
Fondsparticipatie (EV)
ca. 10M

EZK

2012 - heden

Incidenteel

EZK

2017 - heden

Incidenteel

Financiering:
indirect
Financiering:
indirect

Vanaf 2019

Beiden

Financiering:
(in)direct

Fondsparticipatie Participaties (EV),
en instrumenten leningen (VV)

2015 - 2019

Structureel

Loket /
intermediair

Invest-NL
EZK
Nederlands
Investeringsagentschap
(NIA)
EZK

50K - ca. 2M

?

Dutch Good Growth
Fund (DGGF)

BZK

2014 - heden

Structureel

Financiering:
(in)direct

Dutch Trade and
Investment Fund

BZK

2016 - heden

Structureel

Financiering:
(in)direct

Kennis, vaardigheden
Bijdrage aan NIA en netwerken
n.v.t.
Garantie (VV/EV),
participatie (EV),
Fonds- en
exportfinanciering
bedrijfsparticipati (VV),
es, garanties,
exportkredietverzek Max. 15M per aanvraag
leningen,
ering, technische
(voor ondernemers: 1M
verzekeringen
assistentie
lening of 1,5M garantie)
Garantie (VV/EV),
Fonds- en
participatie (EV),
bedrijfsparticipati exportfinanciering
es, garanties,
(VV),
leningen,
exportkredietverzek
verzekeringen
ering
Max. 15M

Innovatiekrediet

EZK

2008 - heden

Structureel

Financiering:
direct

Krediet

Dialogic innovatie ● interactie

Krediet (VV)

20M, w.v. max. 50%
Innovatiekrediet

Kredietverlen Ondernemers
ers (banken) (middel)groot

Banken

Banken
Fondsen

Fondsen
Fondsen

200M voor
2019

(Innovatieve)
landbouwbedrijven

120M per jaar

Gezonde ondernemingen 50M voor
zonder onderpand
2019
(Techno)starters
(merendeel thematisch) 18M in 2019
Scale-ups (merendeel
thematisch)
Scale-ups (merendeel
thematisch)

230M totaal

Fondsen

50M
10M subsidie
jaarlijks 1,7
(Startende) ondernemers miljard totaal
MKB (thematisch)
invetering

n.v.t.

Publieke organisaties en
ondernemers

?

O.m.
fondsen,
banken

Ondernemers MKB
(internationaal gericht,
voor DGGF-landen))

700M totaal

O.m.
fondsen,
banken

Ondernemers
(internationaal gericht,
voor niet-DGGF-landen) 102M totaal
Bedrijven met technische
of klinische
ontwikkelprojecten
60M in 2019

n.v.t.

127

Beleid

Instrument

VFF
Exportkredietverzekering en garantieregeling

Microfinanciering (via
Qredits)
Qredits (subsidie voor
organisatie)
NPEX (subsidie voor
organisatie)

Wet toezicht
Kredietunies
Regulering / ontheffing
crowdfundingplatforms
ondernemersplein.nl /
KVK Financieringsdesk
Regionale
financieringstafels

Kenmerken

Stelselve
rantwoor
delijke

EZK

Looptijd

2014 - heden

Incidentele (of
eenmalige) /
structurele
steun overheid

Structureel

Financiering:
direct

Financiering:
indirect

MinFin

2009 - heden

Structureel

EZK

2009 - heden

Incidenteel

EZK

2009 - heden

Incidenteel

Financiering:
indirect
Financiële
intermediairs

2018 Incidenteel

Financiële
intermediairs

EZK

MinFin

2016 - heden

MinFin
BZK
EZK

n.v.t.

2016 n.v.t.
? - heden

Structureel
2019 Incidenteel

FINK (Financieringslink)

EZK

2016 - heden

Structureel

higherlevel.nl

EZK

2002 - heden

Structureel

EZK

2015 - heden

n.v.t.

EZK

2015 - 2017

Incidenteel

EZK

2015 - heden

Incidenteel

Betaalme.nu (+ Wet
betaaltermijn)
Nationale
Financieringswijzer
StartupDelta /
Techleap.NL

Type
instrument

Financiële
intermediairs
Financiële
intermediairs
Loket
Financiële
intermediairs

Type dienst aan
MKB'er
Type
(financieringsvormen
overheidsactivitei
of anders) (EV =
t (steun, wet, ..) eigen vermogen, VV
= vreemd
vermogen)

Lening

Lening (VV)

Ticket-size klasse (voor
bedrijf)

350K

Secundaire
doelgroep

n.v.t.

Innovatief MKB,
innovatieve starters en
wetenschappelijke
starters
Exporterende
Nederlandse bedrijven,
aandacht voor MKB

Garantie
Achtergestelde
lening en
garanties (o.m.
via EIF)

Verzekering

Max. 15M

n.v.t.

Leningen (VV),
garanties (VV/EV)

Max. 250K

Qredits
(banken)

Subsidie

Coaching

n.v.t.

Aandeelhouder
NPEX

Faciliteren altfin voor
MKB (EV)
n.v.t.

Wet
Wet
Subsidie /
vergoedingen
Subsidie

Loket
Subsidie
Ondernemersforum
Subsidie

Primaire doelgroep

Budgettaire
inzet (vanuit
Nederlandse
overheid)

10,4M voor
2019
Platfond
(verzekerde
goederen) 10
miljard

(Startende) ondernemers 45M lening en
MKB
110M garantie
(Startende) ondernemers
MKB
4M totaal

n.v.t.

Qredits
NPEX
(particuliere
financiers)
Ondernemers MKB
1M
Kredietunies
(financierondernemers Ondernemers (met name
)
MKB)
n.v.t.
Crowdfunding (Startende) ondernemers
platforms
MKB
n.v.t.
Niet vast te
n.v.t.
(Startende) ondernemers stellen
Regio
(Startende) ondernemers
(financiers)
MKB
1,1M
(Startende) ondernemers
n.v.t.
MKB
?
Innovatieve (startende)
n.v.t.
ondernemers
?

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Faciliteren altfin voor
MKB (VV)
n.v.t.
Faciliteren altfin voor
MKB (EV)
n.v.t.
Kennis
Kennis en kennissen
(financiers)
Trainen vaardigheid,
kennis
Kennis en contact
met ondernemers
Ondersteuning /
bemiddeling bij late
betaling

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.

Subsidie

Kennis
Kennis en contact
met financiers

n.v.t.

n.v.t.

(Startende) ondernemers
MKB
?
(Startende) ondernemers
MKB
?
35M voor
Startups
TechLeap.NL

Standard Business
NL
Reporting
Overheid 2014 - heden
n.v.t.
Financieringsmonitor
(verbeteren informatieaanbod)
EZK
2019 Structureel
Garantieregeling
Scheepsnieuwbouwfinan
ciering (GSF)
EZK
2013 - 2017
Structureel

Loket /
Transparantie

n.v.t.

Vergemakkelijken
administratief proces n.v.t.

n.v.t.

(Startende) ondernemers n.v.t.

Overzicht

Bijdrage aan CBS n.v.t.

n.v.t.

Overheid en financiers

?

Financiering: indirect
Garantie

Lening (VV)

n.v.t.
80% staatsgarantie op
nieuwbouw schip tot
100M

Scheepsbouwers

Plafond 377M
per jaar

Garantie nieuwe
aanbieders

Financiering:
indirect

Divers

Maatwerk

Banken
Nieuwe
aanbieders
MKBfinanciering

EZK

128

2014 - heden

Incidenteel

Loket
Loket /
Overzicht
Loket /
Overzicht

?
Subsidie

Garantie

(Startende) ondernemers
MKB
400M

Dialogic innovatie ● interactie

Bijlage 9. Provinciale regelingen
Provincie

Regelingen (illustratief, niet uitputtend)

Overijssel

Subsidie Ondersteuning financiering MKB-ondernemingen
Regeling is bedoeld voor hulp bij het opstellen of het verbeteren van een
investeringsplan voor een investeringsproject of bij het verkrijgen van financiering voor
een investeringsproject.
Zie http://www.overijssel.nl/loket/subsidie/regionale-economie/ondersteuning/

NoordHolland

Innovatiefonds Noord-Holland en Programma Investeringsgereed Innovatief MKB (PIM)
Innovatiefonds Noord-Holland biedt innovatieve startups en MKB-ondernemers een
converteerbare lening om een nieuw idee uit te werken tot een proof-of-concept. Met
het PIM helpen de uitvoerders KplusV, Innovate Today en ACE MKB-ondernemers met
financieringsvragen, maatwerkadvies, masterclasses en voorlichtingsbijeenkomsten.
Zie https://pimnh.nl/instrumenten-provincie

Flevoland

Financiering en ondersteuning ondernemerschap en proof of conceptfonds
De provincie biedt de ondernemer steun bij het vergroten van de toegang tot kapitaal.
Deze steun kan bestaan uit het versterken van het ondernemerschap,
innovatiefinanciering of de provincie kan een actieve rol spelen bij het vinden van
investeerders. De provincie organiseert ook een financieringstafel waar verschillende
financiers hun financiering ‘stapelen’ om de groei van het Flevolandse MKB mogelijk te
maken.
Met een voucherregeling ondersteunt de provincie MKB-ondernemers in Flevoland bij
het vertalen van hun groeiambitie in een goede strategie en het managen van de
opschaling. De provincie creëert een proof of conceptfonds mede met steun van de EU
(EFRO) voor financiering van innovaties in hele vroege fasen. Concreet gaat het om
leningen van gemiddeld 200.000 euro. Het beheer van het fonds is extern belegd bij
deskundige fondsbeheerders.
Zie https://www.flevoland.nl/wat-doen-we/economie/financiering-en-ondersteuningondernemerschap

Limburg

MKB Financieringspoort
Voor ondernemers met groeiplannen ontwikkelde LIOF MKB Financieringspoort
Limburg. Hierin staat de hulp van een financieel expert centraal. Deze expert kan
helpen met het vinden van financiering en met het aanscherpen van een businessplan.
Zie https://liof.nl/fondsen-en-programmas/MKB-financieringspoort

Groningen

Investeringsfonds Groningen (IFG)
IFG investeert in investeringsfondsen die hun kapitaal investeren in MKB-bedrijven in
de provincie Groningen. Op basis van dit Fund-in-Fund principe worden twee soorten
rendement nagestreefd: financieel en maatschappelijk rendement.
Zie https://www.ifg.nl/

NoordBrabant

MKB-plusfaciliteit Noord-Brabant
Het EIF en EZK hebben het Nederlandse Groei Co-investeringsprogramma opgezet om
te voorzien in de financieringsvraag van het MKB in Nederland. Noord-Brabant heeft
zich aangesloten bij dit initiatief. Hierdoor wordt voor het Brabants MKB risicokapitaal
beschikbaar gesteld aan snelgroeiende en innovatieve ondernemingen. Het programma
heeft een looptijd van 20 jaar waarbij de investeringen weer terugvloeien in het fonds
(revolverend investeren). Het bedrag per investering is altijd meer dan 5 miljoen euro.
Zie https://www.brabant.nl/dossiers/dossiers-op-thema/economie-en-werk/
ondersteuning-bedrijven/mkb-ondersteuning

Drenthe

MKB Fonds Drenthe
Drentse ondernemers kunnen bij het MKB Fonds Drenthe aankloppen voor een
financiële injectie. Het fonds, in 2014 ingesteld door de provincie Drenthe, verstrekt
risicodragend kapitaal in de vorm van een achtergestelde lening of participatie. Er is in
totaal 13 miljoen euro beschikbaar
Zie https://www.mkbfondsdrenthe.nl/

Dialogic innovatie ● interactie

129

ZuidHolland

Participatiefonds IQ en UNIIQ
De
regionale
ontwikkelingsmaatschappij
‘InnovationQuarter’
heeft
een
participatiesfonds dat durfkapitaal ter beschikking stelt aan jonge technologiebedrijven
en MKB-ondernemers met groeiplannen uit de regio. De provincie heeft 10 miljoen euro
in dit fonds geïnvesteerd. Verder kent de regio het fonds ‘UNIIQ’ dat 22 miljoen euro
ter beschikking heeft om Zuid-Hollandse ondernemers hun innovatie sneller richting de
markt te brengen. Het fonds is gericht op de proof-of-concept fase. Ook aan dit fonds
neemt de provincie deel. Zie https://uniiq.nl/

Friesland

Friese Ontwikkelingsmaatschappij (FOM)
Vanuit het FOM worden achtergestelde leningen, participaties en exportgaranties
ingezet ten behoeve van de regionale financieringsmarkt. Voor de leningen geldt een
maximum van 1,5 miljoen euro; voor de exportgarantie is dit 200.000 euro. De
provincie Friesland heeft 32 miljoen euro in een fonds van FOM geïnvesteerd. Zie
https://www.fom.frl/financiering/

Gelderland

MKB Kredietfaciliteit Gelderland
Deze faciliteit is opgezet als noodfonds om de impact van de financiële crisis te
beperken. In 2010 heeft de provincie Gelderland 25 miljoen euro ter beschikking
gesteld voor dit fonds. Dit bedrag is aangevuld met in totaal 21 miljoen euro in 2013
en 2014. Het fonds wordt beheerd door OostNL. De verstrekte leningen hebben een
maximum van 2,5 miljoen euro, een looptijd van vijf jaar en een marktconforme rente.
Deze
faciliteit
is
nu
aflopend.
Zie
ook
de
evaluatie
van
KplusV:
https://api.begrotingscyclus.gelderland.nl/bijlagen/05d50000-56ba-0050-23f808d6e8f08623

Zeeland

Zeeland Financial Matching
Met dit instrument ondersteunt de provincie Zeeland regionale ondernemers bij het
realiseren van financiering. Het is voor deze ondernemers vaak moeilijk om aan externe
financiering te komen. Met Zeeland Financial Matching wordt het voor de ondernemer
laagdrempeliger om een financieel specialist in te huren; 50% van de factuur voor deze
specialist wordt door de provincie vergoed tot een maximum van 2.500 euro.
Zie https://www.zeeland.nl/beleid-en-regelgeving/productencatalogus/zeelandfinancial-matching

Utrecht

Innovatiefondsen
De regio Utrecht kent een verschillende innovatiefondsen. Voorbeelden hiervan zijn het
Groen Gezond Slim Fonds en het Healthy Urban Living Accelerator Fonds.
Eerstgenoemde is een fonds dat MKB-ondernemers ondersteunt die financiering
(gedeeltelijk) via crowdfunding organiseren. De Economic Board Utrecht draagt tot 25
procent bij in de financiering, met een maximum van 100.000 euro. Laatstgenoemde
is een fonds dat momenteel opgestart wordt, en zich richt op ondernemers die een
bijdrage kunnen leveren aan maatschappelijke uitdagingen op het gebied van Healthy
Urban Living. Zie https://www.economicboardutrecht.nl/groen-gezond-slim-fonds

130

Dialogic innovatie ● interactie

Contact:
Dialogic innovatie & interactie
Hooghiemstraplein 33
3514 AX Utrecht
Tel. +31 (0)30 215 05 80
www.dialogic.nl