Leeghwaterstraat 44
2628 CA Delft
Postbus 6012
2600 JA Delft

TNO-rapport

www.tno.nl

TNO 2021 R10801

Onderzoek effectiviteit persoonlijke
beschermingsmaatregelen voor typologie 1
evenementen
Literatuurstudie en kwalitatieve analyse

Datum

19 mei 2021

Auteur(s)

Ir. K. Kompatscher
Ir. S.P.M. van Heumen
Dr.ing. A.A.L. Traversari MBA

Aantal pagina's
Aantal bijlagen
Opdrachtgever

35 (incl. bijlagen)
2
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
t.a.v. de heer M. Sweers
Directeur Innovatie & Kennis
Bezuidenhoutseweg 73
2594 AC Den Haag
Fieldlab evenementen
060.46080

Projectnaam
Projectnummer

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande
toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van
opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor
opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten
overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan.
© 2021 TNO

T +31 88 866 22 00

Managementuittreksel
Inleiding
Het doel van Fieldlab Evenementen is om gevalideerde informatie (“bouwstenen”)
te ontwikkelen als onderbouwing voor een veilige en betrouwbare aanpak van
evenementen. Door de ontwikkeling van bouwstenen wil Fieldlab Evenementen
ruimte creëren bij de Rijksoverheid om zo toetsingskaders te verfijnen en het
anderhalvemeterprotocol voor evenementen in verband met de COVID-19
pandemie op een verantwoorde manier te kunnen loslaten. Fieldlab Evenementen
werkt in co-creatie met bedrijven, overheden, wetenschap, belangenorganisaties en
publiek.
TNO stelt kennis voor het Fieldlab beschikbaar en helpt bij het opzetten van de
programmering en onderzoekslijnen. Ook voert TNO ondersteunend onderzoek uit
dat kan bijdragen aan het invullen van onderdelen van de onderzoekslijnen en
bouwstenen.
Dit onderzoek richt zich op de typologie I evenementen: indoor passief. Deze
typologie kenmerkt zich door de theater- of bioscoopopstelling van stoelen waar
bezoekers plaatsnemen, geen interactie met elkaar hebben en niet actief aan het
evenement deelnemen. Als basisaanpak ten behoeve van het
anderhalvemeterprotocol voor alle evenementen van dit type wordt momenteel
veelal tussen elke twee rijen met toeschouwers een tussenrij vrijgehouden.
Binnen het kader van deze typologie luidt de hoofdvraag in dit onderzoek:
Door toepassing van welke maatregelen is het mogelijk om het vrijhouden van een
tussenrij achterwege te laten, zonder dat daardoor de blootstelling aan deeltjes
toeneemt?
Dit rapport geeft nog geen antwoord op de hoofdonderzoeksvraag en beschrijft de
eerste onderzoeksfase. Hierin zijn door middel van literatuurstudie en
procesanalyse de verwachte effecten van maatregelen onderzocht. Met de
afronding van de tweede experimentele onderzoeksfase, waarover afzonderlijk zal
worden gerapporteerd, zal de hoofdonderzoeksvraag worden beantwoord.
Onderzoeksmethode
Middels een literatuurstudie is onderzocht wat de effectiviteit is van verschillende
persoonlijke beschermingsmaatregelen op blootstelling aan grotere deeltjes (> 5
μm) bij een bezoek aan bioscoop of theater. De in overleg met Fieldlab
Evenementen geïncludeerde maatregelen betreffen mond-neusmaskers,
stoelschermen en face shields. De studie is uitgevoerd door middel van een
combinatie van scoping review en snowball search. Naast wetenschappelijke
databases is gebruik gemaakt van grijze literatuur, waaronder publicaties van
kennisinstituten, beleidsdocumenten en gepubliceerde expert opinion.
Een procesanalyse is uitgevoerd om het effect op de blootstelling aan zowel grotere
deeltjes (> 5 μm) als aerosolen (deeltjes ≤ 5 µm) in kaart te brengen van diverse
persoonlijke beschermingsmaatregelen in combinatie met het ventilatiesysteem
tijdens de verschillende activiteitenfases waaruit het bezoek aan een type I
evenement bestaat. De analyse is beperkt gebleven tot de fases die in de zaal
plaatsvinden. De combinatie van effecten is afzonderlijk bekeken per

transmissieroute van het SARS-CoV-2 virus: druppeloverdracht, indirect contact,
direct contact en aerogene overdracht.
Resultaten
De persoonlijke beschermingsmaatregelen die zijn onderzocht en zijn beschreven
in wetenschappelijke literatuur bestaan grotendeels uit diverse soorten mondneusmaskers. De effectiviteit van mond-neusmaskers van chirurgische kwaliteit
(Klasse I of II), N95 maskers (FFP2, met of zonder ventiel) en zelfgemaakte mondneusmaskers van verscheidene stoffen (katoen, linnen, chiffon, zijde of een
combinatie van meerdere stoffen) is in een aantal studies beschreven. Hieruit blijkt
dat zelfgemaakte mond-neusmaskers de blootstelling kunnen reduceren, maar dat
variatie in gebruikte materialen en pasvorm leidt tot grote verschillen in effectiviteit.
De effectiviteit van een mond-neusmasker is derhalve afhankelijk van zowel het
materiaal waarvan het gemaakt is als de pasvorm. N95 mond-neusmaskers
voldoen aan de gestelde performance eisen zoals weergegeven in NEN-EN 14683.
Uit de geïncludeerde studies komt naar voren dat het gebruik van mondneusmaskers de emissie van grote druppels (groter dan 5 µm) door respiratoire
activiteiten beperkt. Over zowel face shields als het gebruik van (kuch)schermen
zijn weinig wetenschappelijke studies gevonden, waarmee onvoldoende bewijslast
is voor de beperking van de blootstelling door deze maatregelen.
Uit de procesanalyse blijkt dat de blootstelling via druppeloverdracht (deeltjes groter
dan 5 µm) naar verwachting in hoge mate wordt gereduceerd door gebruik van
mond-neusmaskers. De blootstelling via aerogene overdracht en via direct en
indirect contact wordt door gebruik van mond-neusmakers in beperkte mate
gereduceerd.
Het gebruik van een face shield reduceert op grond van de procesanalyse zeer
waarschijnlijk de blootstelling via druppeloverdracht in hoge mate. Het gebruik van
een face shield verhoogt het risico op transmissie langs de indirecte route: zowel
respiratoire als aerogene deeltjes slaan direct neer op het oppervlak van het face
shield, zeker bij zwaardere respiratoire activiteiten als hoesten of niezen.
Zowel mond-neusmaskers als face shields zijn in de genoemde mate effectief
tijdens alle activiteitenfases in de zaal. Het gebruik van (kuch)schermen tussen de
stoelrijen kan de blootstelling via druppeloverdracht verminderen wanneer sprake is
van zittende bezoekers. Wanneer toeschouwers zich tussen de rijen door bewegen
is het effect van de schermen naar verwachting beperkt. Gedurende de
bewegingsfase tussen zitplaats en de deur zullen de stoelschermen, in
tegenstelling tot de mond-neusmaskers en face shields, geen effect hebben.
Conclusie
De effectiviteit van mond-neusmaskers is in de literatuur uitgebreid
gedocumenteerd. De literatuurstudie wijst op een grote mate van variatie in
effectiviteit van zelfgemaakte mond-neusmaskers. De effectiviteit is afhankelijk van
gebruikte materialen, de samenstelling (aantal lagen) en de pasvorm van een
mond-neusmasker. Voor de effectiviteit van face shields en (kuch)schermen bij
evenementen is in de literatuur vooralsnog weinig bewijsmateriaal beschikbaar.
Persoonlijke beschermingsmaatregelen zoals het gebruik van mond-neusmaskers
en face shields kunnen naar verwachting een hoge mate van bescherming bieden
tegen druppeloverdracht tijdens alle activiteitenfases in de zaal. Experimenteel
onderzoek (waarover afzonderlijk zal worden gerapporteerd) moet uitwijzen in
hoeverre het verwachte beschermende effect ook daadwerkelijk optreedt. Door het

gebruik van schermen tussen stoelrijen kan mogelijk een reductie van de kans op
druppeloverdracht gerealiseerd worden gedurende de zitfase.
Aanbevelingen
Wanneer mond-neusmaskers toegepast worden als maatregel voor een typologie I
evenement is het belangrijk dat de mate van bescherming die wordt bereikt bekend
en geborgd is. Om deze reden wordt het gebruik van zelfgemaakte mondneusmaskers als persoonlijk beschermingsmiddel afgeraden. De effectiviteit van de
gebruikte mondmaskers dient vergelijkbaar te zijn met een chirurgisch mondneusmasker type I (> 95% filtratie effectiviteit 3,0 µm deeltjes) of type II (> 98%
filtratie effectiviteit 3,0 µm deeltjes). De beste manier om dit te borgen is om mondneusmaskers door de organisatie te laten verstrekken. Dit is te meer belangrijk
omdat ook de pasvorm van invloed is op de effectiviteit van mond-neusmaskers.
Uitgifte door de organisatie biedt de mogelijkheid om instructie over correct gebruik
aan deelnemers te geven.
Ook na afloop van het evenement blijft risico aanwezig op overdracht via de
indirecte route, door besmet geraakte beschermende materialen. Dit risico kan
worden geminimaliseerd door bij het inzamelen en afvoeren van eenmalig te
gebruiken beschermingsmiddelen passende veiligheidsmaatregelen te nemen.
Voor permanente beschermingsmaatregelen zoals (kuch)schermen kan grondige
reiniging tussen evenementen door het risico op deze transmissieroute
minimaliseren. Ter borging van het proces geschiedt dit bij voorkeur via een vast
schoonmaakprotocol.

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

5 / 29

Inhoudsopgave
Managementuittreksel ............................................................................................. 2
1
1.1

Inleiding .................................................................................................................... 6
Vraagstelling .............................................................................................................. 7

2
2.1
2.2

Onderzoeksmethode ............................................................................................... 8
Literatuurstudie .......................................................................................................... 8
Procesanalyse ......................................................................................................... 10

3
3.1

Resultaten literatuurstudie ................................................................................... 12
Effectiviteit persoonlijke beschermingsmaatregelen ............................................... 13

4
4.1

Resultaten procesanalyse .................................................................................... 17
Resultaten procesanalyse ....................................................................................... 18

5
5.1
5.2
5.3

Conclusies en aanbevelingen .............................................................................. 22
Conclusies ............................................................................................................... 22
Aanbevelingen ......................................................................................................... 22
Discussie en limitaties ............................................................................................. 23

6

Referentielijst ......................................................................................................... 24

7

Ondertekening ....................................................................................................... 29
Bijlage(n)
A Literatuurstudie
B Analyse literatuur

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

1

6 / 29

Inleiding
Het doel van Fieldlab Evenementen is om gevalideerde informatie (“bouwstenen”)
te ontwikkelen voor een veilige en betrouwbare aanpak van evenementen. Door de
ontwikkeling van bouwstenen wil Fieldlab Evenementen ruimte creëren bij de
Rijksoverheid om zo toetsingskaders te verfijnen en het anderhalvemeterprotocol
voor evenementen in verband met de COVID-19 pandemie op een verantwoorde
manier te kunnen loslaten. Fieldlab Evenementen werkt in co-creatie met bedrijven,
overheden, wetenschap, belangenorganisaties en publiek.
Het programma van het Fieldlab Evenementen maakt onderscheid tussen
verschillende types evenementen. Hierbij wordt onder andere onderscheid gemaakt
naar zakelijke en publieke evenementen, binnen of buiten, actieve of passieve
publieksparticipatie et cetera. Dit onderscheid is vastgelegd in een
evenemententypologie. De ambitie van het Fieldlab is om voor elke
evenemententypologie toe te werken naar een maximaal veilig realiseerbare
bezetting.
TNO stelt kennis voor het Fieldlab beschikbaar en helpt bij het opzetten van de
programmering en onderzoekslijnen. Ook voert TNO ondersteunend onderzoek uit
dat kan bijdragen aan het invullen van onderdelen van de onderzoekslijnen en
bouwstenen.
Om voortgang te kunnen boeken is het belangrijk om bundels van maatregelen,
specifiek samengesteld voor verschillende typen evenementen, op korte termijn
wetenschappelijk te onderzoeken. Het uitgangspunt voor alle experimenten is het
onderzoeken en analyseren van handelingen, (technologische) oplossingen en
specifieke activiteiten (bouwstenen genoemd) die representatief zijn voor bepaalde
veelvoorkomende situaties bij de betreffende evenemententypologie. Tezamen
vormen deze experimenten het programma van het Fieldlab Evenementen waarin
de gezamenlijke evenementenorganisaties vertegenwoordigd zijn.
De World Health Organization (WHO) categoriseert de bij respiratoire activiteiten
vrijkomende deeltjes als ademhalingsdeeltjes (> 5 µm) en druppelkernen (≤ 5 µm).
Eerder onderzoek toont aan dat overdracht van het SARS-CoV-2 virus via de
grotere ademhalingsdeeltjes mogelijk is als er sprake is van nauw contact (close
contact). In veel landen is ter beperking van het risico van verspreiding via deze
transmissieroute daarom “social distancing” verplicht gesteld. In Nederland betreft
dit het anderhalvemeterprotocol. De aanname achter social distancing is dat grotere
deeltjes (> 5 µm) grotendeels neerslaan binnen deze horizontale afstand. De
kleinere deeltjes (druppelkernen ofwel aerosolen ≤ 5 µm) kunnen zich over grotere
afstand door de lucht (aerogeen) verspreiden. In dit onderzoek wordt voor de
mogelijke besmettingsroutes daarom duidelijk onderscheid gemaakt in de
verspreiding van grotere deeltjes (> 5 µm) en kleinere deeltjes (≤ 5 µm).
Dit rapport richt zich op de eerste fase van het onderzoek dat TNO uitvoert, een
literatuuronderzoek en een procesanalyse naar de effectiviteit van het toepassen
van persoonlijke beschermingsmaatregelen in een theater- of bioscoopopstelling bij
typologie I evenementen (“indoor passief”). Deze typologie kenmerkt zich door de
theater- of bioscoopopstelling van stoelen waar bezoekers plaatsnemen, geen
interactie met elkaar hebben en niet actief aan het evenement deelnemen. Bij dit

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

7 / 29

type evenementen is men momenteel genoodzaakt tussen elke twee bezette rijen
een tussenrij vrij te houden om te kunnen voldoen aan het
anderhalvemeterprotocol.
De tweede fase van het onderzoek (waarover afzonderlijk zal worden
gerapporteerd) richt zich specifiek op de grotere deeltjes (> 5 µm). Deze
experimentele fase onderzoekt de mate van extra blootstelling aan deze deeltjes
wanneer de tussenrij achterwege blijft en documenteert wat het effect van een
aantal te selecteren maatregelen o.a. mond-neusmaskers, face shieldsa en
(kuch)schermen hierop is.

1.1

Vraagstelling
De hoofdvraag voor dit onderzoek luidt:
Door toepassing van welke maatregelen is het mogelijk om het vrijhouden van een
tussenrij achterwege te laten, zonder dat daardoor de blootstelling aan deeltjes
toeneemt?
In de eerste onderzoeksfase worden ter beantwoording van deze
hoofdonderzoeksvraag twee deelvragen beantwoord:
• Wat is de effectiviteit van diverse persoonlijke beschermingsmaatregelen
(mond-neusmaskers, face shields a en (kuch)schermen) tijdens een evenement
dat binnen (in een theater of (bioscoop)zaal) plaatsvindt ten aanzien van de
blootstelling aan grotere deeltjes (> 5 μm)?
• Wat is het effect van diverse persoonlijke beschermingsmaatregelen (mondneusmaskers, face shields en (kuch)schermen) in combinatie met het
ventilatiesysteem (in een theater of (bioscoop)zaal) op de blootstelling aan
zowel grotere deeltjes (> 5 μm) als aerosolen (deeltjes ≤ 5 µm)?
Bij de beantwoording van beide vragen is rekening gehouden met alle, voor
deeltjes van de betreffende grootte, relevante transmissieroutes: druppeloverdracht,
directe overdracht en indirecte overdracht voor de eerste vraag; directe overdracht,
indirecte overdracht en aerogene overdracht voor de tweede vraag.

a

Een face shield is een persoonlijk scherm dat via een band om het hoofd voor het gezicht wordt
gedragen. Een face shield zou de drager moeten beschermen tegen direct “aanhoesten” door
derden en dient te voorkomen dat bij respiratoire activiteiten zoals praten, kuchen en hoesten van
de drager grotere deeltjes verspreid worden.

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

2

8 / 29

Onderzoeksmethode
De mate van beschikbaarheid van onderzoek en wetenschappelijke literatuur
verschilt aanzienlijk tussen de twee deelvragen die in dit onderzoek gesteld worden.
Over het effect van persoonlijke beschermingsmaatregelen op blootstelling aan
grotere deeltjes (> 5 μm) is literatuur beschikbaar. De meest aangewezen methode
voor deze vraag is daarom een literatuurstudie. Het wetenschappelijk
bewijsmateriaal voor overdracht van SARS-CoV-2 via aerosolen (deeltjes ≤ 5 µm)
is aanzienlijk beperkter, meerduidiger en problematischer. Het onderzoeksveld is
relatief jong, zeker waar het de toepassing op medische vraagstukken betreft. Voor
de beantwoording van de tweede vraag is daarom gekozen voor een
procesanalyse op basis van expert opinion.

2.1

Literatuurstudie
De literatuurstudie beantwoordt de eerste deelvraag: die naar de effectiviteit van
diverse persoonlijke beschermingsmaatregelen tijdens een evenement in een
theater of (bioscoop)zaal ten aanzien van de blootstelling aan grotere deeltjes (> 5
μm).
In verschillende databases en websites zijn middels relevante zoektermen
(wetenschappelijke) publicaties gezocht. Deze zoekstrategie is uitgebreid door
gebruik te maken van kennis van experts op het gebied van persoonlijke
maatregelen voor infectiecontrole, bronnenlijsten in gevonden literatuur en websites
van verschillende (kennis)instituten. Deze additionele analyse heeft middels een
snowball search plaatsgevonden.
Als analysemethode voor de gevonden literatuur is gekozen voor een scoping
review. Het doel van een scoping review is om een overzicht te geven van het
beschikbare wetenschappelijke bewijs zonder een antwoord te geven op een
discrete onderzoeksvraag. Scoping reviews worden toegepast voor het
beantwoorden van brede vragen, zoals 'Welke informatie is over dit onderwerp
gepresenteerd in de literatuur?" en voor het verzamelen en beoordelen van
informatie voorafgaand aan het uitvoeren van een systematische review.82
De zoektocht naar literatuur is uitgevoerd van 11 tot en met 20 november 2020.
De volgende databases zijn gebruikt bij het verzamelen van publicaties middels
zoektermen:
Pubmed (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/)
LitCovid (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/research/coronavirus/)
Scopus (https://www.scopus.com/)
De volgende websites zijn gebruikt voor het verzamelen van publicaties:
WHO (https://www.who.int/)
RIVM (https://www.rivm.nl/)
RKI (https://www.rki.de/)
Aan de hand van een aantal onderwerpen zijn zoektermen gevormd. Deze
onderwerpen bevatten zoektermen voor verschillende persoonlijke maatregelen, de
bron, de locatie, de activiteit, en de deeltjes. Deze zoektermen zijn gecombineerd in

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

9 / 29

zoekstrings om in verschillende databases publicaties te zoeken (zie Appendix A
Tabel 3). Figuur 1 geeft de resultaten van de zoekstrategie in een overzicht weer.

Figuur 1

Overzicht screening proces publicaties

Voor alle inclusie-/exclusiebeslissingen zijn de nu volgende exclusiecriteria
gehanteerd.
Exclusiecriterium
Deeltjesgrootte in de studie betreft
alleen deeltjes ≤ 5 µm
De respiratoire activiteit wordt liggend
of sportend uitgevoerd
De bron is gebaseerd op zingen of
schreeuwen
Er zijn geen N95 en FFP2 maskers
gebruikt in een mond-neusmasker
studie
De studie betreft een uitleg hoe een
persoonlijk beschermingsmiddel
gemaakt wordt
De studie gaat over distributie van
persoonlijke beschermingsmiddelen
De studie gaat over gasmaskers

Motivatie
Onderzoeksvraag heeft betrekking op
deeltjes > 5 µm
Evenemententypologie I veronderstelt
zittende bezoekers
Evenemententypologie I veronderstelt
passieve bezoekers, met overeenkomstig
niveau respiratoire activiteit
Onderzoek vergelijkt effect zelfgemaakte
maskers niet met N95 en FFP2 maskers
Onderzoeksvraag betreft het effect van
beschermingsmaatregelen
Onderzoeksvraag betreft het effect van
beschermingsmaatregelen
Gasmaskers maken geen deel uit van de
maatregelen waarop de onderzoeksvraag
betrekking heeft

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

10 / 29

De zoektocht in wetenschappelijke databases leidde tot identificatie van 2253
publicaties. Na verwijdering van duplicaten zijn 2208 publicaties op titel gescreend.
46 publicaties zijn geïncludeerd en nogmaals gescreend, nu op abstract. Na
screening op abstract resteerden 45 publicaties.
De publicaties zijn aangevuld door middel van een snowball search van kennis van
experts, bronnenlijsten uit gelezen literatuur en specifieke websites (WHO, RIVM,
RKI). Op grond van de snowball search zijn 20 additionele publicaties
geïdentificeerd.
Het totaal van 65 publicaties is full text gescreend. Uiteindelijk zijn 23 publicaties
geïncludeerd in de analyse.

2.2

Procesanalyse
De procesanalyse richt zich op de tweede deelvraag: die naar het effect van diverse
persoonlijke beschermingsmaatregelen in combinatie met het ventilatiesysteem (in
een theater of (bioscoop)zaal) op de blootstelling aan deeltjes.
Onder persoonlijke beschermingsmaatregelen worden het (al dan niet
gecombineerde) gebruik van een mond-neusmasker, een face shield en het
toepassen van (kuch)schermen verstaan. Een enquête door het Radboud UMC en
Fieldlab Evenementen wijst uit dat de acceptatiegraad van deze maatregelen onder
(potentiële) bezoekers van deze evenementen redelijk tot goed is.2 76% van de
respondenten vindt het dragen van een mond-neusmasker acceptabel gedurende
het gehele evenement of alleen tijdens de bewegingsmomenten. 51% van de
respondenten vindt het dragen van een face shield tijdens de gehele voorstelling of
tijdens alleen de bewegingsmomenten acceptabel. In de enquête is niet gevraagd
naar (kuch)schermen: de verwachte impact op de comfortbeleving door bezoekers
is naar verwachting zeer beperkt.
De procesanalyse onderscheidt tijdens een typologie I evenement (indoor passief)
drie activiteitenfases:
• Lopen van ingang zaal naar stoel.
• Zitten in stoel gedurende voorstelling.
• Lopen van stoel naar uitgang zaal.
Voor analysedoeleinden kunnen deze worden vereenvoudigd tot een
bewegingsfase (o.a. van als naar de zitplaats lopen) en een zitfase.
De procesanalyse is gebaseerd op een eerdere analyse die door TNO-experts is
toegepast om het gebruik van om het gebruik van schermen in de horeca te
beoordelen.3 Aan deze eerdere analyse zijn de aspecten ontleend waarop de
verschillende persoonlijke beschermingsmaatregelen (mond-neusmasker, face
shield en (kuch)scherm) in de voorliggende studie worden beoordeeld. De
beoordelingsaspecten betreffen het effect op besmettingsrisico via de
besmettingsroutes:
a. Druppeloverdracht (druppels > 5 µm).
b. Indirect contact (persoon – oppervlakte – persoon).
c. Direct contact (persoon – persoon).
d. Aerogene overdracht (nuclei/aerosolen ≤ 5 µm).

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

11 / 29

Het oordeel per aspect wordt weergegeven met behulp van een 5-punts schaal.
Tabel 1 vat de betekenis per score samen.
Tabel 1.

Verklaring van de score per aspect.

Aspect

Score 1 (minder
goed)

Score 3

Score 5 (goed)

Effect op reductie
van het
besmettingsrisico
via de
besmettingsroute

Geen reductie van de
kans op besmetting ten
opzichte van geen
maatregel. Kan zelfs
leiden tot een
verhoging van deze
kans.

Reductie van de kans
op besmetting ten
opzichte van geen
maatregel.

Grote reductie van de
kans op besmetting ten
opzichte van geen
maatregel. De kans op
besmetting is
marginaal (zeer laag).

Voor het beantwoorden van de onderzoeksvraag wordt ervan uitgegaan dat waar in
de procesanalyse wordt gesproken over een reductie van het besmettingsrisico
feitelijk sprake is van een reductie van de blootstelling aan deeltjes.

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

3

12 / 29

Resultaten literatuurstudie
De vraag die op basis van de literatuurstudie wordt beantwoord is:
Wat is de effectiviteit van diverse persoonlijke beschermingsmaatregelen (mondneusmaskers, face shields en (kuch)schermen) tijdens een evenement dat
binnen (in een theater of (bioscoop)zaal) plaatsvindt ten aanzien van de
blootstelling aan grotere deeltjes (> 5 µm)?
De transmissieroute die in de geraadpleegde publicaties wordt onderzocht gaat
over druppeloverdracht. Bij druppeloverdracht wordt aangenomen dat de druppels
groter zijn dan 5 µm. Studies moesten derhalve (mede) betrekking hebben op
grotere deeltjes (> 5 µm) om voor inclusie in aanmerking te komen.
Een groot aantal studies is daarom buiten beschouwing gebleven, omdat ze voor
het testen van effectiviteit van persoonlijke beschermingsmaatregelen uitsluitend
kleinere deeltjes gebruiken (≤ 5 µm). In de analyse is ervan uitgegaan dat deze
persoonlijke beschermingsmaatregelen die bewezen effectief zijn voor kleine
deeltjes, dat ook voor grotere deeltjes zijn. De literatuurstudie in deze rapportage
focust op de studies die bewijslast creëren voor het effect van persoonlijke
beschermingsmaatregelen op grotere deeltjes en het daarmee beperken of
elimineren van druppeloverdracht.
Appendix B Tabel 4 geeft een overzicht van alle geïncludeerde wetenschappelijke
studies (n = 22). De meeste betreffen laboratoriumstudies (n = 17). In deze studies
wordt gebruik gemaakt van ofwel vrijwilligers (n = 7), dan wel gesimuleerde
respiratoire activiteiten als emitterende bron (n = 11). Gesimuleerde respiratoire
activiteit kan bestaan uit een continue luchtstroom, of gebruik maken van
pulserende luchtuitstoot om bijvoorbeeld ademen, hoesten of niezen na te bootsen.
Bij alle studies waar een bron en een ontvanger gebruikt zijn, waren deze
tegenover elkaar geplaatst (neus naar neus). Dit beperkt de toepasbaarheid van
uitkomsten op een theateropstelling, waar personen in eenzelfde richting
plaatsnemen. Enkele studies maakten onderscheid tussen effecten bij het dragen
van een masker door de bron, de ontvanger, of door beiden.
Het overgrote deel van het gevonden onderzoek heeft betrekking op diverse
soorten mond-neusmaskers. De maskers zijn onder te verdelen in chirurgische
maskers, N95 maskers met of zonder ventiel 5–10 (FFP 2) en zelfgemaakte maskers.
De chirurgische maskers worden verder onderverdeeld in Klasse 1 of Klasse II
maskers (bacteriële filtratie-efficiëntie respectievelijk ≥ 95% en ≥ 98%4).
Zelfgemaakte mond-neusmaskers komen voor in een verscheidenheid aan stoffen,
waaronder katoen, linnen, chiffon, zijde en combinaties van stoffen.5,8–10,12,13
Maskers met gebruik van stofzuigerzakfilters worden als niet geschikt afgeraden.11
Er is slechts een klein aantal studies naar het effect van face shields gevonden: drie
studies kwamen in aanmerking om meegenomen te worden in deze review.14–16
Figuur 2 geeft een overzicht van mond-neusmaskers en face shields. De
literatuurstudie heeft geen enkele wetenschappelijke publicatie opgeleverd waarin
de effectiviteit van (kuch)schermen of ‘protective screens’ wordt getoetst.

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

Figuur 2.

3.1

13 / 29

Weergave van verschillende persoonlijke beschermingsmiddelen. Chirurgisch mondneusmasker (a), N95 mond-neusmasker (b), zelfgemaakte mond-neusmaskers (c) en
face shield17 (d).

Effectiviteit persoonlijke beschermingsmaatregelen
Binnen de categorie mond-neusmaskers kan een onderscheid worden gemaakt
tussen 1) high performance maskers (NEN-EN 14683, N95, KN95), 2) chirurgische
maskers (NEN-EN 149) en 3) zelfgemaakte mond-neusmaskers, Figuur 3. In de
studies worden verschillende meetopstellingen gebruikt om de effectiviteit van de
maatregelen te testen. Een deel van de studies maakt gebruik van vrijwilligers om
als emissiebron te dienen.5,14,18–23 Overige studies maken gebruik van een
gesimuleerde bron en ontvanger. De meetmethode verschilt ook tussen de
verschillende studies. Het merendeel maakt gebruik van deeltjestellers (optisch).
Een aantal studies maakt gebruik van visuele technieken zoals de Schlieren
methode of het gebruik van een high speed camera.8,14,18,24

Figuur 3.

Beoogde effectiviteit van chirurgische en high performance (medische) maskers

De effectiviteit, als het gaat om reductie van de blootstelling aan deeltjes groter dan
5 µm, van een mond-neusmasker is afhankelijk van zowel het materiaal waarvan
het gemaakt is als de pasvorm.25,26 Studies waarin meerdere maskers met elkaar

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

14 / 29

vergeleken werden, laten een grote variatie aan effectiviteit zien. N95 mondneusmaskers voldoen veelal aan de performance-eisen conform NIOSH 42 CFR
84 b (> 95% filterefficiency voor een vernevelde NaCl oplossing) en FFP2 maskers
voldoen aan NEN-EN 14683 (> 94% voor 0,3 µm deeltjes).4 De prestatie van de
maskers is vergelijkbaar. De grootste variatie is te zien bij zelfgemaakte mondneusmaskers. De effectiviteit is sterk afhankelijk van het type materiaal dat gebruikt
is en de opbouw van de mond-neusmaskers.
Een deel van de variatie in effectiviteit is terug te leiden naar de verschillende
meetmethoden die gehanteerd worden. De meetmethode kan variëren van visuele
vaststelling/metingen8,14,18,22,59, tot deeltjestellingen5,16,27,29,79, tot het gebruik maken
van kweken6,30. De gebruikte bron zal ook zijn invloed hebben op de effectiviteit.
Het gebruik van vrijwilligers ten opzichte van een artificiële emitterende bron met
een bekende emissie zal effect hebben op de variatie in studies.
Tabel 2 geeft een overzicht van verschillen in filtratie-effectiviteit gevonden in
geraadpleegde studies voor zelfgemaakte mond-neusmaskers van
veelvoorkomende materialen. Resultaten van twee van de studies wijzen erop dat
een dubbele laag toepassen de filtratie-effectiviteit verbetert en resulteert in een
reductie in de blootstelling aan geëmitteerde deeltjes voor de ontvanger.
Tabel 2.

Overzicht filtratie effectiviteit van zelfgemaakte mond-neusmaskers.

Studie (#
zelfgemaakte
mondneusmaskers)
Aydin et al. 20208
(11)
Davies et al. 202012
(8)

Filtratie
effectiviteit

Deeltjesgrootte

Opmerking

>71,7%
>94,1%
48%-72%
>85%

100 – 1000 µm

Enkel
Dubbel
Voor Escherichia
virus MS2:
Stofzuigerzakfilter
Voor Bacillus
atrophaeus:
Stofzuigerzakfilter

1 – 7 µm

58%-83%
>94%
Drewnick et al.
202027 (48)
Konda et al. 202029
(15)
Ueki et al. 202030

20%-99.9%

Whiley et al. 20206
(5)

>54,4%-99,5%

5-95%
>90%
50%

30 nm – 250 nm
0,5 µm – 10 µm
10 nm – 10 µm
<3 µm (20%), 3-5
µm (40%), >5-8
µm (40%)
0,62 – 16,9 µm

Enkel
Dubbel
Katoen

Belangrijk voor de effectiviteit van mond-neusmaskers is dat naast toepassing van
goed filtrerend materiaal een goede pasvorm wordt gerealiseerd. Enkele studies
sealen de randen van het masker af om specifiek de filtratie-effectiviteit van het
mond-neusmaskermateriaal te onderzoeken zonder verstorende effecten van een
mogelijk suboptimale aansluiting op het gelaat.31 Een mond-neusmasker zonder
goede fitting (aansluiting tussen gezicht en masker) kan leiden tot een afname van
60% in de filtratie-effectiviteit en daardoor een hoger risico op blootstelling aan
deeltjes realiseren.29

b

https://www.cdc.gov/niosh/npptl/topics/respirators/pt84abs2.html

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

15 / 29

Slechts drie studies hebben de effectiviteit van face shields als onderwerp. In de
studie van Lindsley et al. werd een onbeschermde hoestende bron gebruikt en
tegenover een beschermde ontvanger gezet. Voor twee afstanden, 46 cm en 183
cm, werd gemeten hoeveel deeltjes ingeademd konden worden door de ontvanger.
Bij een afstand van 46 cm tot de bron, kan 0,9% van de grotere deeltjes die
geëmitteerd worden na kuchen, door de ontvanger worden ingeademd. De
gemiddelde deeltjesgrootte in deze studie was 8,5 µm, met een spreiding tussen
0,7–200 µm.16 Een combinatie van een chirurgisch masker met een face shield in
de vorm van een geïntegreerd vizier om de ogen te beschermen komt veel voor bij
zorgmedewerkers en is het onderwerp van een tweede in het onderzoek
geïncludeerde studie. In deze studie betrof het de ontvanger die de
beschermingsmaatregelen droeg; de bron was onbeschermd. De geëmitteerde
deeltjes varieerden in grootte van 1 µm – 200 µm. Door het gebruik van een mondneusmasker (al dan niet met een geïntegreerd face shield) reduceerde de
hoeveelheid gevonden influenza virusdeeltjes met een factor 1.1 en 50, afhankelijk
van het geteste mond-neusmasker. Het geïntegreerde face shield masker zat
hierbij aan de bovengrens van de reductiefactor en duidt op een hoge filtratie
effectiviteit.15 De laatste studie betreft een studie waarbij de Schlieren methode is
gebruikt om luchtstromingen inzichtelijk te maken bij het dragen van een persoonlijk
beschermingsmiddel. In deze studie droeg de bron de mond-neusmaskers en face
shield. De studie omvat echter geen kwantitatieve analyse van hoeveelheid en
grootte van de geëmitteerde deeltjes. De studie laat wel zien dat bij alleen gebruik
van een face shield een grote neerwaartse luchtstroom mogelijk is bij respiratoire
activiteiten.14
Het gebruik van face shields wordt met name aangeraden in combinatie met een
mond-neusmasker, met het oog op verminderen van contaminatie van het face
shield. Face shields zijn minder effectief in het reduceren van de blootstelling aan
aerosolen (≤ 5 µm).16,32
Er zijn geen studies gevonden naar de effectiviteit bij het gebruik van
(kuch)schermen of protective screens tegen grotere deeltjes. Een indicatie kan wel
worden ontleend aan een eerdere analyse die door TNO is uitgevoerd naar de
effectiviteit van (kuch)schermen in horecasettings (restaurants). c In dit onderzoek is
op basis van een procesanalyse geconcludeerd dat bij toepassing van schermen
de kans op druppeloverdracht door deeltjes > 5 µm tussen gasten laag is en het
anderhalvemeterprotocol versoepeld kan worden.33 Gezien de vergelijkbaarheid
van de setting qua bezoekeractiviteit en respiratoire intensiteit, zouden deze
conclusies ook extrapoleerbaar moeten zijn naar typologie I evenementen.
Uit de bestudeerde studies komt naar voren dat het toepassen van persoonlijke
beschermingsmaatregelen, en met name het gebruik van mond-neusmaskers, de
emissie van grote druppels door respiratoire activiteiten in een ruimte beperkt,
waardoor de blootstelling aan grotere deeltjes reduceert.21,34 Op basis van de
literatuurstudie kan worden geconcludeerd dat zowel het materiaal als de pasvorm
(fit) van een mond-neusmasker of face shield een grote invloed hebben op de
effectiviteit van de beschermingsmaatregel. Voor het gebruik van (kuch)schermen
kan niet worden teruggegrepen op wetenschappelijke literatuur en dienen de
conclusies uit TNO-rapport TNO 2020 R10993 als basis. Hieruit volgt dat het

c

TNO-rapport TNO 2020 R10993 “Indicatief onderzoek naar effectiviteit schermen in de horeca”

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

16 / 29

gebruik van (kuch)schermen veelbelovend is als het gaat om het reduceren van de
druppeloverdracht tussen zittende gasten in een restaurant setting.
De grote verschillen in effectiviteit, en van invloed zijn op de blootstelling aan
grotere deeltjes, tussen verschillende types mond-neusmaskers en de relatief grote
invloed op effectiviteit van de pasvorm geven aanleiding tot de conclusie dat het
voor zekerstelling en borging van de effectiviteit van toepassing van mondneusmaskers bij typologie I evenementen, het belangrijk is dat organisatoren zelf
de selectie en distributie van mond-neusmaskers in handen houden; daarbij
selecteren ze bij voorkeur geen zelfgemaakte maskers maar een masker met
genormeerde kwaliteit (minimale kwaliteit), bijvoorbeeld chirurgisch masker type 1,
NEN-EN 14683.
Distributie van maskers door de evenementorganisatie biedt ook de gelegenheid
om risico’s door onjuist gebruik (draagwijze, opdoen/afdoen) te minimaliseren, door
middel van gerichte instructie vooraf en/of bij binnenkomst.

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

4

17 / 29

Resultaten procesanalyse
De vraag die op basis van de procesanalyse wordt beantwoord is:
Wat is het effect van diverse persoonlijke beschermingsmaatregelen (mondneusmaskers, face shields en (kuch)schermen) in combinatie met het
ventilatiesysteem (in een theater of (bioscoop)zaal) op de blootstelling aan
zowel grotere deeltjes (> 5 μm) als aerosolen (deeltjes ≤ 5 µm)?
Om de verschillende persoonlijke beschermingsmaatregelen op éénduidige wijze te
kunnen beoordelen is een procesanalyse uitgevoerd. Deze is gebaseerd op een
eerdere analyse die TNO heeft uitgevoerd met betrekking tot besmettingsroutes in
horecagelegenheden. d Met gebruikmaking van dezelfde methodologie zijn voor het
voorliggende onderzoek de besmettingsroutes voor typologie I evenementen in
kaart gebracht. Voor elke mogelijke transmissieroute is de op grond van de
literatuur bekende bewijsgraad aangegeven. De bewijsgraad wordt gescoord op
een schaal van 1-4.
1. Bewezen voor SARS-CoV-2.
2. Bewezen in wetenschappelijke literatuur.
3. Consensus, maar met beperkt wetenschappelijk bewijs.
4. Aannemelijk, bewezen voor een ander respiratoir virus / Aannemelijk, maar
geen wetenschappelijk bewijs.
Figuur 4 geeft de grafische weergave van de voor Typologie I evenementen
gevonden besmettingsroutes en bijbehorende bewijsgraad.

Figuur 4.

d

Besmettingsroutes en hun bewijslast vanuit de literatuur (gebaseerd op TNO-rapport
TNO 2020 R10993).

TNO-rapport TNO 2020 R10993

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

18 / 29

De besmetting met het SARS-CoV-2 virus vindt voor een deel plaats via
druppeloverdracht (aanhoesten) waarbij volgens de WHO de besmetting primair
door zogenoemde respiratory droplets (> 5 µm) plaatsvindt.35–39 Deze druppels
worden door verschillende respiratoire activiteiten gegenereerd, o.a. door ademen,
praten, hoesten en niezen.37,40–50 De beschikbare literatuur is eenduidig als het gaat
over deze besmettingsroute. Over deze besmettingsroute is in de medische
literatuur weinig tot geen discussie wat resulteert in een bewezen bewijsgraad. De
welbekende 1,5 meter richtlijn van het RIVM is met het oog op deze
besmettingsroute ontwikkeld. e
Een tweede bekende besmettingsroute is overdracht van het virus via oppervlakken
en contact met handen, de indirecte transmissieroute (direct en indirect
contact). Wetenschappelijke consensus en inzichten met betrekking tot deze
transmissieroute moeten vooral worden ontleend aan onderzoek aan vergelijkbare
respiratoire virussen. Virushoudende deeltjes slaan neer op oppervlakken. Het
SARS-CoV-2 virus kan op een oppervlakte drie dagen infectieus blijven.61–63 Via
contact met de handen kunnen virusdeeltjes vervolgens worden overgedragen naar
mond, neus of ogen en tot besmetting leiden. Dát de route van belang is, wordt in
de literatuur bevestigd, de mate waarin ze bijdraagt aan het ontstaan van een
besmetting is echter niet bekend.40,51–60
Literatuur toont aan dat blootstelling aan UV-C het SARS-CoV-2 virus op
oppervlakken kan inactiveren.64–66 UV-C licht zou derhalve gebruikt kunnen worden
ter desinfectie van oppervlakken. Daarbij moet opgemerkt worden dat UV-C
schadelijk is voor mensen. Dergelijke oppervlaktereiniging kan dus alleen
uitgevoerd worden als er geen personen aanwezig zijn in binnenruimtes. Ook is de
effectiviteit van deze methode sterk afhankelijk van de blootstellingsdosis en -tijd.
Op buitenlocaties kan zonlicht het SARS-CoV-2 virus binnen 20 minuten
deactiveren.67
Steeds meer literatuur is beschikbaar waar op de besmettingsroute via aerogene
overdracht wordt ingegaan (besmettingsroute 3). Op moment van schrijven is nog
geen volledige wetenschappelijke consensus in welke mate deze transmissieroute
meespeelt als besmettingsroute. Aerosolen worden, net als respiratoire druppels,
gegenereerd door respiratoire activiteiten. Aangenomen wordt dat aerosole deeltjes
kleiner dan 5 µm zijn. Aerosolen worden met de luchtstroom meegevoerd. Ventilatie
heeft invloed op de verdunning en verspreiding van aerosolen. Op basis van de
momenteel beschikbare studies kan niet worden uitgesloten of bevestigd dat
besmetting via de aerogene route plaatsvindt.37,44,46,56,68–77

4.1

Resultaten procesanalyse
Gedurende een typologie I evenement zijn er veel logistieke bewegingen die kans
geven op besmetting. Dit onderzoek beperkt zich tot de activiteiten in de zaal zelf.
Hierbij zijn twee fases te onderscheiden: 1) De fase tijdens het zitten op de
toegewezen plaats (zittende fase) en 2) het van en naar de plaats bewegen
(bewegingsfase). In beide fasen kunnen persoonlijke beschermingsmaatregelen
een rol spelen bij het verkleinen van de kans op een besmetting. De eerste fase
vindt overwegend plaats gedurende de voorstelling en is de fase waarin de

e

https://www.rivm.nl/coronavirus-covid-19/verspreiding

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

19 / 29

bezoekers op een vaste plaats zitten. De tweede fase betreft het lopen van en naar
de zitplaats.
De resultaten van de door TNO uitgevoerde procesanalyse voor de persoonlijke
beschermingsmaatregelen mond-neusmasker, face shield en (kuch)scherm zijn
weergegeven in Figuur 5 en Figuur 6. Het (kuch)scherm is bevestigd op de
rugleuning van de stoel en vormt daarmee een barrière tussen de rijen. De
beoordeling vindt plaats op een 5-puntsschaal van oplopend reducerend effect op
de besmettingskans (zie paragraaf 2.2). Een score van 1 kan impliceren dat de
kans op besmetting toeneemt.
Procesanalyse persoonlijke beschermingsmiddelen m.b.t. besmettingsroute t.o.v. 1,5 m
protocol gedurende zitfase
Druppeloverdracht (druppels > 5
µm)

Aerogene overdracht
(nuclei/aerosol van voornamelijk ≤
5 µm)

5
4
3
2
1
0

Indirect contact
(persoon/oppervlakte/persoon)

Direct contact (persoon/persoon)

Kuchscherm

Figuur 5.

Face Shield

Mond-neusmasker

Procesanalyse van het scherm m.b.t. de besmettingsroute tijdens de zitfase van het
evenement (1 is niet goed, 5 is goed).

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

20 / 29

Procesanalyse persoonlijke beschermingsmiddelen m.b.t. besmettingsroute t.o.v. 1,5 m
protocol gedurende bewegingsfase
Druppeloverdracht (druppels > 5
µm)

Aerogene overdracht
(nuclei/aerosol van voornamelijk ≤
5 µm)

5
4
3
2
1
0

Indirect contact
(persoon/oppervlakte/persoon)

Direct contact (persoon/persoon)

Kuchscherm

Figuur 6.

Face Shield

Mond-neusmasker

Procesanalyse van het scherm m.b.t. de besmettingsroute tijdens de bewegingsfase
van het evenement.

Uit de analyse blijkt dat naar verwachting door gebruik van mond-neusmaskers de
kans op besmetting via druppeloverdracht (deeltjes > 5 µm) in hoge mate wordt
gereduceerd. Mond-neusmaskers hebben naar verwachting een beperkt
reducerend effect op de kans op besmetting via aerogene overdracht, direct en
indirect contact. De kans dat het risico op aerogene overdracht geheel of
grotendeels in stand blijft is groter indien het materiaal van het mond-neusmasker
niet voldoende filtert of de pasvorm niet goed is. Naast de directe route kunnen
aerosolen via een omweg bijdragen aan besmettingsrisico. Aerosolen kunnen na
verloop van tijd neerslaan op oppervlakken en zo leiden tot besmettingsrisico via de
indirecte route.
Het is zeer waarschijnlijk dat de maatregel face shields de kans op besmetting via
druppeloverdracht in hoge mate reduceert. Daar staat tegenover dat het gebruik
van face shields de kans op besmetting via de indirecte route kan verhogen,
doordat respiratoire en aerogene deeltjes wel veelal direct op het oppervlak van het
face shield kunnen neerslaan, zeker bij zwaardere respiratoire activiteiten als
hoesten of niezen.
Het gebruik van (kuch)schermen tussen de stoelrijen kan de kans op besmetting via
druppeloverdracht verminderen wanneer sprake is van zittende bezoekers.
Uitgangspunt is dat de schermen alleen tussen de stoelrijen worden toegepast en
niet als afscheiding tussen verschillende huishoudens op éénzelfde stoelrij. Tussen
verschillende huishoudens op eenzelfde rij worden stoelen vrijgehouden om te
voldoen aan het anderhalvemeterprotocol, omdat het in de praktijk lastig is om
afscheidende schermen zodanig te plaatsen dat bezoekers hier in de beweegfase
nog langs kunnen lopen. Ook wordt verwacht dat gasten tijdens een voorstelling
voornamelijk naar één centraal punt kijken en er vrijwel geen face-to-face contact is
als ze op hun plaats zitten en transmissie via ‘direct aanhoesten’ tussen stoelrijen
hiermee een dominante route is.

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

21 / 29

Het effect op aerogene overdracht tijdens de zitfase is naar verwachting klein.
Wanneer toeschouwers zich tussen de rijen door bewegen is het effect van de
schermen naar verwachting beperkt tot een beperkte reductie van de kans op
besmetting door druppeloverdracht en direct contact. Er valt van schermen in de
bewegingsfase geen reducerend effect te verwachten op de transmissieroutes
aerogene overdracht en indirect contact. Wanneer toeschouwers elders door de
zaal bewegen hebben de (kuch)schermen naar verwachting in het geheel geen
effect.
Op basis van de procesanalyse kan geconcludeerd worden dat het effect van
persoonsgebonden beschermingsmiddelen (mond-neusmasker en face shield) op
de kans op besmetting vrijwel gelijk is voor de zittende fase en de bewegingsfase.
Bij de (kuch)schermen is het grootste deel van de risico reducerende effecten
alleen tijdens de zitfase te verwachten.
Indirecte overdracht via besmette (kuch)schermen en herbruikbare persoonlijke
beschermingsmiddelen (face shields) is een risico. Dit risico kan worden
geminimaliseerd door de (kuch)schermen tussen voorstellingen te reinigen en te
desinfecteren, bij voorkeur volgens een vast schoonmaakprotocol, dat zowel de
reinigingsgraad borgt als een veilige werkomgeving en werkwijze voor
medewerkers garandeert. Omdat face shields niet gesteriliseerd kunnen worden,
waardoor deze vrij zijn van virussen en micro-organismen, zou iedere bezoeker een
eigen disposable face shield dienen te ontvangen.
Een (kuch)scherm kan de kans op besmetting via druppeloverdracht reduceren.
Deze maatregel verlaagt slechts in beperkte mate de kans op besmetting via de
aerogene route en de indirecte besmettingsroute. De afscherming vergroot het
oppervlak waarop virusdragende deeltjes kunnen neerslaan. Dit verhoogt de kans
om in aanraking te komen met mogelijke besmette oppervlakken. Onderzoek heeft
aangetoond dat het SARS-CoV-2 virus op oppervlakken een aantal dagen
infectieus kan blijven en via deze route tot een mogelijke besmetting kan
leiden61,63,78. Dit impliceert dat ook face shields die na gebruik worden ingenomen
nog besmettelijke deeltjes kunnen bevatten. Voor inname en transport van face
shields zullen organisatoren dan ook een protocol moeten ontwikkelen dat
medewerkers adequaat tegen dit risico beschermt.

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

5

Conclusies en aanbevelingen

5.1

Conclusies

22 / 29

Op basis van het voorliggende onderzoek kunnen de volgende conclusies met
betrekking tot de twee deelvragen worden getrokken.
•

Wat is de effectiviteit van diverse persoonlijke beschermingsmaatregelen
(mond-neusmaskers, face shields en (kuch)schermen) tijdens een evenement
dat binnen (in een theater of (bioscoop)zaal) plaatsvindt ten aanzien van de
blootstelling aan grotere deeltjes (> 5 μm)?

Er is een aanzienlijke hoeveelheid literatuur beschikbaar met betrekking tot de
effectiviteit (ten aanzien van de blootstelling aan grotere deeltjes)van mondneusmaskers. De studies laten zien dat er een grote variatie is in de effectiviteit van
zelfgemaakte mond-neusmaskers. De effectiviteit is afhankelijk van de gebruikte
materialen, de hoeveelheid lagen en de pasvorm. Op basis van de gevonden
literatuur kan worden gesteld dat gebruik van mond-neusmaskers met een
genormeerde effectiviteit (minimale kwaliteit), zoals chirurgische mondneusmaskers type I of type II, noodzakelijk is om de mate van risicoreductie bij
toepassing van deze maatregel te kunnen borgen.
De beschikbare wetenschappelijke literatuur met betrekking tot de effectiviteit van
face shields is beperkt, die voor (kuch)schermen vooralsnog niet voorhanden. Een
indicatie voor de effectiviteit van (kuch)schermen kan wel worden ontleend aan een
eerdere analyse door TNO van het gebruik van kuchschermen in de horeca
(restaurants). De setting en gedragstypologie van restaurantbezoekers is
vergelijkbaar met typologie I (indoor passief) evenementen. Dit maakt het
aannemelijk dat de conclusies uit het eerdere TNO-onderzoek naar de typologie I
evenementen extrapoleerbaar zijn.
•

Wat is het effect van diverse persoonlijke beschermingsmaatregelen (mondneusmaskers, face shields en (kuch)schermen) in combinatie met het
ventilatiesysteem (in een theater of (bioscoop)zaal) op de blootstelling aan
zowel grotere deeltjes (> 5 μm) als aerosolen (deeltjes ≤ 5 µm)?

Verwacht wordt dat persoonlijke beschermingsmiddelen (mond-neusmaskers en
face shields) zowel tijdens de zitfase als tijdens de bewegingsfase een reducerend
effect hebben op de blootstelling aan aerosolen en druppels. Het volgens de
procesanalyse verwachte reducerend effect van (kuch)schermen blijft goeddeels
beperkt tot de zitfase. In een experimentele onderzoeksfase zullen deze effecten
kwantitatief worden onderzocht.

5.2

Aanbevelingen
Aanbevelingen die worden gedaan op basis van het voorliggende onderzoek zijn
gerelateerd aan de kwaliteit en pasvorm van persoonlijke
beschermingsmaatregelen en aan het opstellen van een hygiëneprotocol bij
eventueel gebruik van face-shield en (kuch)schermen.

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

23 / 29

Het is belangrijk om tijdens evenementen de mate van bescherming die door
toepassing van maatregelen wordt bereikt te kunnen borgen. Hiertoe wordt
aanbevolen om mond-neusmaskers door de verantwoordelijken voor evenementen
te laten verstrekken en daarbij te kiezen voor mond-neusmaskers met een
genormeerde effectiviteit, tenminste gelijk aan die voor een chirurgisch mondneusmasker type I (>95% filtratie effectiviteit voor 3,0 µm deeltjes) of type II (> 98%
filtratie effectiviteit voor 3,0 µm deeltjes). Uitgifte door de verantwoordelijken voor
evenementen biedt ook de gelegenheid bezoekers vooraf en/of bij binnenkomst
instructie te geven over het correcte gebruik van de mond-neusmaskers.
Besmette (kuch)schermen en face shields kunnen gedurende lange tijd (tot 3
dagen) een besmettingsrisico blijven vormen. Om dit te ondervangen moeten
(kuch)schermen tussen voorstellingen worden gereinigd, mocht voor deze
maatregel worden gekozen. Bij voorkeur geschiedt dit volgens een vast protocol,
dat zowel de reinigingsgraad borgt als een veilige werkomgeving en werkwijze voor
medewerkers garandeert. Omdat face shields niet gesteriliseerd kunnen worden,
waardoor deze vrij zijn van virussen en micro-organismen, dient iedere bezoeker
een eigen disposable face shield te ontvangen, mocht voor deze maatregel worden
gekozen.

5.3

Discussie en limitaties
Effectiviteit van persoonlijke beschermingsmaatregelen wordt in verschillende
studies niet op eenduidige wijze bepaald. De variatie in effectiviteit van mondneusmaskers die van verschillende materialen worden gemaakt is groot. Waar
sommige samenstellingen en materialen niet onderdoen voor chirurgische mondneusmaskers zijn er ook materialen die niet of nauwelijks bijdragen in het reduceren
van druppelverspreiding. Een deel van de variatie in effectiviteit is terug te leiden
naar de verschillende meetmethoden die gehanteerd worden. De meetmethode kan
variëren van visuele vaststelling/metingen8,14,18,22,59, tot deeltjestellingen5,16,27,29,79,
tot het gebruik maken van kweken6,30. De gebruikte bron zal ook zijn invloed
hebben op de effectiviteit. Het gebruik van vrijwilligers ten opzichte van een
artificiële emitterende bron met een bekende emissie zal effect hebben op de
variatie in studies.
Face shields hebben een ander doel ten opzichte van mond-neusmaskers. Face
shields zijn effectief voor grotere deeltjes zowel bij de bron als bij de ontvanger, de
effectiviteit tegen aerosolen (< 5 µm) is echter laag.
Over de effectiviteit van (kuch)schermen in relatie tot grotere deeltjes is geen
literatuur gevonden met betrekking tot deeltjes (> 5 µm).
De kwalitatieve analyse beschrijft mechanismen die nog niet volledig onderbouwd
worden door wetenschappelijke literatuur, Figuur 4 geeft hiervoor de bewijslast
weer, maar zijn deels geformuleerd op basis van expert opinion.

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

6

24 / 29

Referentielijst
1.
2.
3.
4.
5.

6.
7.
8.

9.
10.
11.
12.

13.
14.
15.
16.
17.

18.

Centers for Disease Control and Prevention (CDC). How COVID-19
Spreads, update 28 Oct. Centers Dis Control Prev. 2020;Update(28 oct):2-4.
Fieldlab Evenementen. Resultaten Bezoekersonderzoek Entertainment.
2020;(september).
Traversari AAL, Jacobs P, Bezemer RA. TNO 2020 R10993 Rapportage
Effectiviteit schermen in horeca. 2020.
NEN-EN 14683+c1. Medical face masks - Requirements and test methods.
2019.
Asadi S, Cappa CD, Barreda S, Wexler AS, Bouvier NM, Ristenpart WD.
Efficacy of masks and face coverings in controlling outward aerosol particle
emission from expiratory activities. Sci Rep. 2020;10(1).
doi:10.1038/s41598-020-72798-7
Whiley H, Keerthirathne TP, Nisar MA, White MAF, Ross KE. Viral Filtration
Efficiency of Fabric Masks Compared with Surgical and N95 Masks.
Pathogens. 2020;9(9):762. doi:10.3390/pathogens9090762
Lindsley WG, King WP, Thewlis RE, et al. Dispersion and exposure to a
cough-generated aerosol in a simulated medical examination room. J Occup
Environ Hyg. 2012;9(12):681-690. doi:10.1080/15459624.2012.725986
Aydin O, Emon B, Cheng S, Hong L, Chamorro LP, Saif MTA. Performance
of fabrics for home-made masks against the spread of COVID-19 through
droplets: A quantitative mechanistic study. Extrem Mech Lett. 2020;40.
doi:10.1016/j.eml.2020.100924
Konda A, Prakash A, Moss GA, Schmoldt M, Grant GD, Guha S. Aerosol
Filtration Efficiency of Common Fabrics Used in Respiratory Cloth Masks.
ACS Nano. 2020;14(5):6339-6347. doi:10.1021/acsnano.0c03252
Verma S, Dhanak M, Frankenfield J. Visualizing the effectiveness of face
masks in obstructing respiratory jets. Phys Fluids. 2020;32(6):61708.
doi:10.1063/5.0016018
RIVM. Het gebruik van stofzuigerzakken en stofzuigerfilters in een
zelfgemaakt mondkapje wordt afgeraden. 2020:1-7.
Davies A, Thompson KA, Giri K, Kafatos G, Walker J, Bennett A. Testing the
efficacy of homemade masks: would they protect in an influenza pandemic?
Disaster Med Public Health Prep. 2013;7(4):413-418.
doi:10.1017/dmp.2013.43
Li IWS, Fan JKM, Lai ACK, Lo CM. Home-made masks with filtration
efficiency for nano-aerosols for community mitigation of COVID-19
pandemic. Public Health. 2020;188:42-50. doi:10.1016/j.puhe.2020.08.018
Viola IM, Peterson B, Pisetta G, et al. Face Coverings, Aerosol Dispersion
and Mitigation of Virus Transmission Risk. May 2020.
Makison Booth C, Clayton M, Crook B, Gawn JM. Effectiveness of surgical
masks against influenza bioaerosols. J Hosp Infect. 2013;84(1):22-26.
doi:10.1016/j.jhin.2013.02.007
Lindsley WG, Noti JD, Blachere FM, Szalajda J V., Beezhold DH. Efficacy of
face shields against cough aerosol droplets from a cough simulator. J Occup
Environ Hyg. 2014;11(8):509-518. doi:10.1080/15459624.2013.877591
Lindsley WG, Noti JD, Blachere FM, Szalajda J V., Beezhold DH.
Supplemental Information for “ Efficacy of face shields against cough
aerosol droplets from a cough simulator .” J Occup Environ Hyg.
2014;11(8):509-518. doi:10.1080/15459624.2013.877591
Bandiera L, Pavar G, Pisetta G, et al. Face Coverings and Respiratory Tract
Droplet Dispersion. Prepr to Appear MedRxiv. August 2020:1-12.
doi:10.1101/2020.08.11.20145086

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

19.

20.
21.

22.
23.
24.
25.

26.
27.

28.

29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.

25 / 29

Davies A, Thompson KA, Giri K, Kafatos G, Walker J, Bennett A. Testing the
efficacy of homemade masks: would they protect in an influenza pandemic?
Disaster Med Public Health Prep. 2013;7(4):413-418.
doi:10.1017/dmp.2013.43
Macintyre R, Seale H, Dung TC, et al. A cluster randomised trial of cloth
masks compared with medical masks in healthcare workers. BMJ Open.
2015;5. doi:10.1136/bmjopen-2014-006577
Milton DK, Fabian MP, Cowling BJ, Grantham ML, McDevitt JJ. Influenza
Virus Aerosols in Human Exhaled Breath: Particle Size, Culturability, and
Effect of Surgical Masks. Fouchier RAM, ed. PLoS Pathog.
2013;9(3):e1003205. doi:10.1371/journal.ppat.1003205
Tang JW, Liebner TJ, Craven BA, Settles GS. A schlieren optical study of
the human cough with and without wearing masks for aerosol infection
control. J R Soc Interface. 2009;6:727-736. doi:10.1098/rsif.2009.0295.focus
Ho KF, Lin LY, Weng SP, Chuang KJ. Medical mask versus cotton mask for
preventing respiratory droplet transmission in micro environments. Sci Total
Environ. 2020;735:139510. doi:10.1016/j.scitotenv.2020.139510
Fischer EP, Fischer MC, Grass D, Henrion I, Warren WS, Westman E. Lowcost measurement of face mask efficacy for filtering expelled droplets during
speech. Sci Adv. 2020;6(36):eabd3083. doi:10.1126/sciadv.abd3083
Mueller A V., Eden MJ, Oakes JM, Bellini C, Fernandez LA. Quantitative
Method for Comparative Assessment of Particle Removal Efficiency of
Fabric Masks as Alternatives to Standard Surgical Masks for PPE. Matter.
2020;3(3):950-962. doi:10.1016/j.matt.2020.07.006
Patel RB, Skaria SD, Mansour MM, Smaldone GC. Respiratory source
control using a surgical mask: An in vitro study. J Occup Environ Hyg.
2016;13(7):569-576. doi:10.1080/15459624.2015.1043050
Drewnick F, Pikmann J, Fachinger F, Moormann L, Sprang F, Borrmann S.
Aerosol filtration efficiency of household materials for homemade face
masks: Influence of material properties, particle size, particle electrical
charge, face velocity, and leaks. Aerosol Sci Technol. October 2020:1-17.
doi:10.1080/02786826.2020.1817846
Gierthmuehlen M, Kuhlenkoetter B, Parpaley Y, Gierthmuehlen S, Köhler D,
Dellweg D. Evaluation and discussion of handmade face-masks and
commercial diving-equipment as personal protection in pandemic scenarios.
PLoS One. 2020;15(8 August). doi:10.1371/journal.pone.0237899
Konda A, Prakash A, Moss GA, Schmoldt M, Grant GD. Aerosol Filtration
Efficiency of Common Fabrics Used in Respiratory Cloth Masks. ACS Nano.
2020. doi:10.1021/acsnano.0c03252
Ueki H, Furusawa Y, Iwatsuki-Horimoto K, et al. Effectiveness of Face
Masks in Preventing Airborne Transmission of SARS-CoV-2. mSphere.
2020;5(5). doi:10.1128/msphere.00637-20
Diaz KT, Smaldone GC. Quantifying exposure risk: Surgical masks and
respirators. Am J Infect Control. 2010;38(7):501-508.
doi:10.1016/j.ajic.2010.06.002
Verma S, Dhanak M, Frankenfield J. Visualizing droplet dispersal for face
shields and masks with exhalation valves. Phys Fluids. 2020;32(9):91701.
doi:10.1063/5.0022968
Traversari AAL, Jacobs P, Bezemer R. TNO 2020 R10993 Indicatief
Onderzoek Naar Effectiviteit van Schermen in de Horeca.; 2020.
Leung NHL, Chu DKW, Shiu EYC, et al. Respiratory virus shedding in
exhaled breath and efficacy of face masks. Nat Med. 2020;26(5):676-680.
doi:10.1038/s41591-020-0843-2
World Health Organisation (WHO). Report of the WHO-China Joint Mission
on Coronavirus Disease 2019 ( COVID-19 ). Who. 2020;2019(February):1624.

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

36.
37.
38.

39.
40.
41.

42.
43.
44.

45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.

52.

53.
54.

26 / 29

Offord C. How COVID-19 Is Spread. Feb 21, 2020. 2020;(Cdc):1-5.
Kutter JS, Spronken MI, Fraaij PL, Fouchier RA, Herfst S. Transmission
routes of respiratory viruses among humans. Curr Opin Virol. 2018;28:142151. doi:10.1016/j.coviro.2018.01.001
Cheng VCC, Wong SC, Chen JHK, et al. Escalating infection control
response to the rapidly evolving epidemiology of the Coronavirus disease
2019 (COVID-19) due to SARS-CoV-2 in Hong Kong. Infect Control Hosp
Epidemiol. 2020;2019:1-6. doi:10.1017/ice.2020.58
Chen X, Liu Y, Gong Y, et al. Perioperative Management of Patients
Infected with the Novel Coronavirus. Anesthesiology. 2020;(Xxx):1.
doi:10.1097/ALN.0000000000003301
da Silvia GM. An analysis of the transmission modes of COVID-19 in light of
the concepts of Indoor Air Quality. :1-12.
Morawska L, Johnson GR, Ristovski ZD, et al. Size distribution and sites of
origin of droplets expelled from the human respiratory tract during expiratory
activities. J Aerosol Sci. 2009;40(3):256-269.
doi:10.1016/j.jaerosci.2008.11.002
Stadnytskyi V, Bax CE, Bax A, Anfinrud P. The airborne lifetime of small
speech droplets and their potential importance in SARS-CoV-2 transmission.
2020:3-5. doi:10.1073/pnas.2006874117
Qian H, Zheng X. Ventilation control for airborne transmission of human
exhaled bio-aerosols in buildings. J Thorac Dis. 2018;10(Suppl 19):S2295S2304. doi:10.21037/jtd.2018.01.24
Liu Y, Ning Z, Chen Y, et al. Aerodynamic Characteristics and RNA
Concentration of SARS-CoV-2 Aerosol in Wuhan Hospitals during COVID19 Outbreak. bioRxiv. 2020;86(21):2020.03.08.982637.
doi:10.1101/2020.03.08.982637
Wei J, Li Y. Airborne spread of infectious agents in the indoor environment.
Am J Infect Control. 2016;44(9):S102-S108. doi:10.1016/j.ajic.2016.06.003
Cowling BJ, Ip DKM, Fang VJ, et al. Aerosol transmission is an important
mode of influenza A virus spread. 2013:1-12.
doi:10.1038/ncomms2922.Aerosol
Kluytmans van den Bergh MFQ, Buiting AGM, Pas SD, et al. SARS-CoV-2
infection in 86 healthcare workers in two Dutch hospitals in March 2020: a
cross-sectional study with short-term follow -up. medRxiv. 2020.
Knibbs LD, Morawska L, Bell SC. The risk of airborne influenza transmission
in passenger cars. Epidemiol Infect. 2012;140(3):474-478.
doi:10.1017/S0950268811000835
Gralton J, Tovey ER, Mclaws ML, Rawlinson WD. Respiratory virus RNA is
detectable in airborne and droplet particles. J Med Virol. 2013;85(12):21512159. doi:10.1002/jmv.23698
Asadi S, Wexler AS, Cappa CD, Barreda S, Bouvier NM, Ristenpart WD.
Aerosol emission and superemission during human speech increase with
voice loudness. Sci Rep. 2019;9(1):1-10. doi:10.1038/s41598-019-38808-z
Otter JA, Donskey C, Yezli S, Douthwaite S, Goldenberg SD, Weber DJ.
Transmission of SARS and MERS coronaviruses and influenza virus in
healthcare settings: The possible role of dry surface contamination. J Hosp
Infect. 2016;92(3):235-250. doi:10.1016/j.jhin.2015.08.027
Azor-Martínez E, Gonzalez-Jimenez Y, Seijas-Vazquez ML, et al. The
impact of common infections on school absenteeism during an academic
year. Am J Infect Control. 2014;42(6):632-637.
doi:10.1016/j.ajic.2014.02.017
Snyder KM. Does Hand Hygiene Reduce Influenza Transmission? J Infect
Dis. 2010;202(7):1146-1147. doi:10.1086/656144
Yang C. Does hand hygiene reduce SARS-CoV-2 transmission? Graefe’s
Arch Clin Exp Ophthalmol. 2020:5-6. doi:10.1007/s00417-020-04652-5

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

55.
56.
57.

58.
59.
60.

61.
62.
63.
64.
65.
66.
67.
68.
69.
70.

71.
72.
73.

27 / 29

World Health Organisation (WHO). Modes of transmission of virus causing
COVID-19 : implications for IPC precaution recommendations. Sci Br 29
march 2020. 2020;(March):1-3. doi:10.1056/NEJMoa2001316.5.
Chen W, Zhang N, Wei J, Yen HL, Li Y. Short-range airborne route
dominates exposure of respiratory infection during close contact. Build
Environ. 2020;176(March):106859. doi:10.1016/j.buildenv.2020.106859
Santarpia, J. L., Rivera, D. N., Herrera, V., Morwitzer, M. J., Creager, H.,
Santarpia, G. W., ... & Lawler J V. Transmission Potential of SARS-CoV-2 in
Viral Shedding Observed at the University of Nebraska Medical Center.
medRxiv. 2020:0-3. doi:10.1101/2020.03.23.20039446
Döhla M, Wilbring G, Schulte B, et al. SARS-CoV-2 in environmental
samples of quarantined households. medRxiv. June
2020:2020.05.28.20114041. doi:10.1101/2020.05.28.20114041
Fischer EP, Fischer MC, Grass D, Henrion I, Warren WS, Westman E. Lowcost measurement of face mask efficacy for filtering expelled droplets during
speech. Sci Adv. 2020;6(36). doi:10.1126/sciadv.abd3083
Sandora TJ, Shih MC, Goldmann DA. Reducing absenteeism from
gastrointestinal and respiratory illness in elementary school students: A
randomized, controlled trial of an infection-control intervention. Pediatrics.
2008;121(6). doi:10.1542/peds.2007-2597
Doremalen N van, Bushmaker T, Morris DH, Holbrook MG, Gamble A,
Williamson BN. Aerosol and Surface Stability of SARS-CoV-2 as Compared
with SARS-CoV-1. N Engl J Med. 2020:1-3. doi:10.1056/NEJMc2004973
Kampf G, Todt D, Pfaender S, Steinmann E. Persistence of coronaviruses
on inanimate surfaces and its inactivation with biocidal agents. J Hosp
Infect. 2020;104(3):246-251. doi:10.1016/j.jhin.2020.01.022
Chin A, Chu J, Perera M, et al. Stability of SARS-CoV-2 in different
environmental conditions. Lancet Infect Dis.
2020;5247(20):2020.03.15.20036673. doi:10.1016/S2666-5247(20)30003-3
Kitagawa H, Nomura T, Nazmul T, et al. Effectiveness of 222-nm ultraviolet
light on disinfecting SARS-CoV-2 surface contamination. Am J Infect
Control. 2020;000:17-19. doi:10.1016/j.ajic.2020.08.022
Lindblad M, Tano E, Lindahl C, Huss F. Ultraviolet-C decontamination of a
hospital room: Amount of UV light needed. Burns. 2020;46(4):842-849.
doi:10.1016/j.burns.2019.10.004
Welch D, Buonanno M, Grilj V, et al. Far-UVC light: A new tool to control the
spread of airborne-mediated microbial diseases. Sci Rep. 2018;8(1):1-7.
doi:10.1038/s41598-018-21058-w
Ratnesar-shumate S, Williams G, Green B, et al. OUP accepted manuscript.
J Infect Dis. 2020;(52281):1-9. doi:10.1093/infdis/jiaa274
Moriyama M, Hugentobler WJ, Iwasaki A. Seasonality of Respiratory Viral
Infections. Annu Rev Virol. 2020:1-19. doi:10.1146/annurev-virology012420-022445
World Health Orginisation (WHO)-B. Modes of transmission of virus causing
COVID-19 : implications for IPC precaution recommendations. Sci Br 29
march 2020. 2020;(March):1-3. doi:10.1056/NEJMoa2001316.5.
Shiu EYC, Leung NHL, Cowling BJ. Controversy around airborne versus
droplet transmission of respiratory viruses: Implication for infection
prevention. Curr Opin Infect Dis. 2019.
doi:10.1097/QCO.0000000000000563
Buonanno G, Stabile L, Morawska L. Estimation of airborne viral emission:
quanta emission rate of SARS-CoV-2 for infection risk assessment.
medRxiv. 2020:2020.04.12.20062828. doi:10.1101/2020.04.12.20062828
Tellier R. Review of aerosol transmission of influenza A virus. Emerg Infect
Dis. 2006;12(11):1657-1662. doi:10.3201/eid1211.060426
Judson SD, Munster VJ. Nosocomial transmission of emerging viruses via

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

74.

75.
76.
77.
78.
79.

80.
81.

82.

28 / 29

aerosol-generating medical procedures. Viruses. 2019;11(10).
doi:10.3390/v11100940
Tran K, Cimon K, Severn M, Pessoa-Silva CL, Conly J. Aerosol generating
procedures and risk of transmission of acute respiratory infections to
healthcare workers: A systematic review. PLoS One. 2012;7(4).
doi:10.1371/journal.pone.0035797
Li Y, Huang X, Yu ITS, Wong TW, Qian H. Role of air distribution in SARS
transmission during the largest nosocomial outbreak in Hong Kong. Indoor
Air. 2005;15(2):83-95. doi:10.1111/j.1600-0668.2004.00317.x
Grosskopf K, Mousavi E. Bioaerosols in health-care environments. ASHRAE
J. 2014;56(8):22-31.
Lindsley WG, Blachere FM, Thewlis RE, et al. Measurements of airborne
influenza virus in aerosol particles from human coughs. PLoS One.
2010;5(11). doi:10.1371/journal.pone.0015100
Kampf G, Todt D, Pfaender S, Steinmann E. Persistence of coronaviruses
on inanimate surfaces and their inactivation with biocidal agents. J Hosp
Infect. 2020;104(3):246-251. doi:10.1016/j.jhin.2020.01.022
Cai C, Floyd EL. Effects of Sterilization With Hydrogen Peroxide and
Chlorine Dioxide on the Filtration Efficiency of N95, KN95, and Surgical
Face Masks. JAMA Netw open. 2020;3(6):e2012099.
doi:10.1001/jamanetworkopen.2020.12099
Dbouk T, Drikakis D. On respiratory droplets and face masks. Phys Fluids.
2020;32(6):063303. doi:10.1063/5.0015044
Milton DK, Fabian MP, Cowling BJ, Grantham ML, McDevitt JJ. Influenza
Virus Aerosols in Human Exhaled Breath: Particle Size, Culturability, and
Effect of Surgical Masks. PLoS Pathog. 2013;9(3).
doi:10.1371/journal.ppat.1003205
Munn Z, Peters MDJ, Stern C, Tufanaru C, McArthur A, Aromataris E.
Systematic review or scoping review? Guidance for authors when choosing
between a systematic or scoping review approach. BMC Med Res Methodol.
2018;18(1):1-7. doi:10.1186/s12874-018-0611-x

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

7

29 / 29

Ondertekening
Delft, 19 mei 2021

TNO

ValidSigned by Ir. A.C. Westerlaken
on 19-05-2021

ValidSigned by Stefan van Heumen
on 19-05-2021

Ir. A.C. (Nancy) Westerlaken
Research manager

Ir. S.P.M. (Stefan) van Heumen
Projectleider

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

A

Bijlage A | 1/2

Literatuurstudie
Tijdens de literatuurstudie zijn zoektermen gebruikt die per thema zijn gegroepeerd
en in zoekstrings zijn gebruikt voor het doorzoeken van de verschillende databases
(zie Tabel 3).
Tabel 3. Overzicht gebruikte zoekstrings.

Thema

Zoekstring

Personal
protection

#1

Location

#2

Source

#3

#4
#5 = 1+2+3

#6 = 1+2+3+4

( "Personal protection" OR "PPE" OR "Personal
protective equipment" OR "Mouth mask" OR
"Breathing mask" OR "Face mask" OR "Surgical
mask" OR "Medical mask" OR "Homemade mask"
OR "Cloth mask" OR "Disposable mask" OR "Face
shield" OR "Sneeze screen" OR "Cough screen" OR
"Protective screen" )
("Breathing" OR "Talking" OR "Exhalation" OR
"Coughing" OR "Sneezing" OR "Concentration" OR
"Distribution" OR "Indoor environment" OR "Theatre"
OR "Cinema" OR "Concert hall")
("Respiratory infection" OR "Virus" OR "SARS-CoV2" OR "COVID-19" OR "Respiratory particles" OR
"Respiratory droplets" OR "Aerosol" OR "Particle
trajectory" OR "Droplet trajectory" OR "Mucus" OR
"Saliva" OR "Airborne transmission")
("efficacy")
( ( "Personal protection" OR "PPE" OR "Personal
protective equipment" OR "Mouth mask" OR
"Breathing mask" OR "Face mask" OR "Surgical
mask" OR "Medical mask" OR "Homemade mask"
OR "Cloth mask" OR "Disposable mask" OR "Face
shield" OR "Sneeze screen" OR "Cough screen" OR
"Protective screen" ) AND ("Breathing" OR "Talking"
OR "Exhalation" OR "Coughing" OR "Sneezing" OR
"Concentration" OR "Distribution" OR "Indoor
environment" OR "Theatre" OR "Cinema" OR
"Concert hall") AND ("Respiratory infection" OR
"Virus" OR "SARS-CoV-2" OR "COVID-19" OR
"Respiratory particles" OR "Respiratory droplets" OR
"Aerosol" OR "Particle trajectory" OR "Droplet
trajectory" OR "Mucus" OR "Saliva" OR "Airborne
transmission") )
( ( "Personal protection" OR "PPE" OR "Personal
protective equipment" OR "Mouth mask" OR
"Breathing mask" OR "Face mask" OR "Surgical
mask" OR "Medical mask" OR "Homemade mask"
OR "Cloth mask" OR "Disposable mask" OR "Face
shield" OR "Sneeze screen" OR "Cough screen" OR

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

Thema

Bijlage A | 2/2

Zoekstring
"Protective screen" ) AND ("Breathing" OR "Talking"
OR "Exhalation" OR "Coughing" OR "Sneezing" OR
"Concentration" OR "Distribution" OR "Indoor
environment" OR "Theatre" OR "Cinema" OR
"Concert hall") AND ("Respiratory infection" OR
"Virus" OR "SARS-CoV-2" OR "COVID-19" OR
"Respiratory particles" OR "Respiratory droplets" OR
"Aerosol" OR "Particle trajectory" OR "Droplet
trajectory" OR "Mucus" OR "Saliva" OR "Airborne
transmission") AND ("efficacy"))

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

B

Bijlage B | 1/4

Analyse literatuur
Tabel 4.

Overzicht geïncludeerde studies.

Studie

Type persoonlijke beschermingsmaatregel

Asadi et al. 20205

Mond-neusmasker
Surgical, KN95, SLP, SL-T, ML-T, N95

Aydin et al. 20208

Face shield

Filtratie efficiëntie

Deeltjesgrootte
gemeten

Onderzoeksmethode

Schermen
Surgical, KN95 drop in particle
emittance

0,3 - 20 µm

Laboratorium studie,
vrijwilligers (10)

Surgical, cloth(11)

Droplet blocking efficiency
99,7%; >71,7% SL-T; >94,1%
ML-T

0,1 mm - 1mm

Laboratorium studie

Bandiera et al.
202018

Surgical, cloth

"Overall, these data
demonstrate that face masks
are highly effective at reducing
exhalation of large respiratory
droplets."

<30 µm, >170 µm

Laboratorium studie,
vrijwilligers (6)

Cai and Floyd
202079

KN95, N95, surgical

97%; 97%; 95%; na sterilisatie
met H2O2 of ClO2 wordt dit
aanzienlijk minder

<1 µm

Laboratorium studie

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

Studie
Davies et al. 201312

Bijlage B | 2/4

Type persoonlijke beschermingsmaatregel
Mond-neusmasker
Surgical, cloth(8),
vacuum cleaner bag

Face shield

Filtratie efficiëntie

Deeltjesgrootte
gemeten

Onderzoeksmethode

Schermen
>96%; 58-83%; >94% (B
atrophaeus). >89%; 48%-72%;
>85% (MS2)

1-7< µm

Laboratorium studie,
vrijwilligers (21)

Dbouk and Drikakis
202080

Surgical

91% boundary condition; wordt
minder bij meer hoesten

1-300 µm

Simulatie studie

Drewnick et al.
202027

Cloth(48) (includes
surgical masks
homemade)

20%-99,9% FE

30nm-250nm;
500nm-10 µm

Laboratorium studie

Fischer et al. 202024

N95 valve, surgical,
cloth(11), N95 fit

Droplet transmission (logscale). >0,5 µm
0,015; 0,01; 0,05-1; <0,001

Gierthmuehlen et al.
202028

Cloth, 3Dprinted,
scuba

69.76%; 39,27%; 85,07%

2,4 – 3,3 μm

Ho et al. 202023

Surgical, ML-T

99,9%; 86,4%

20-1000nm

Randomized Control
Trial, vrijwilligers
(211)

Konda et al. 20209

N95, surgical, cloth
(SL-T, ML-T)

99,9%; 99,6%; 14-99,5%
5-95%(>300nm single layer);
>90%(double layer hybrids)

10nm-10 µm

Laboratorium studie

Laboratorium studie,
vrijwilligers

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

Studie
Leung et al. 202034

Lindsley et al. 20127

Type persoonlijke beschermingsmaatregel
Mond-neusmasker
Surgical

Face shield

Filtratie efficiëntie

Deeltjesgrootte
gemeten

Surgical

Onderzoeksmethode

Schermen
>5um (droplets),
<5um (aerosols)

Randomized Control
Trial, vrijwilligers
(246)

Penetration of particles with
masks studies were low. For
the 5-7.5 µm size as low as
0,015

<7,5 µm

Laboratorium studie

8,5 µm exposure risk lowered
by 96%; 3.3 µm = 68%. 23%
effective in reducing inhalation
of droplets 3.4 µm

8,5 µm

Laboratorium studie

Surgical; cloth

Makison-Booth et al. Surgical
201315
Milton et al. 201381

Face shield

Surgical; N95;
combination

Lindsley et al.
201416

MacIntyre et al.
201520

Bijlage B | 3/4

Vrijwilligers (1607)
Combination
(surgical mask with
visor)

Exposure reduction range from
1.1 - 55 fold

-

Laboratorium studie

3.4 fold reduction of influenza
aerosol copies

0,05-50 µm

Laboratorium studie,
vrijwilligers (37)

TNO-rapport | TNO 2021 R10801

Studie
Tang et al. 200922

Bijlage B | 4/4

Type persoonlijke beschermingsmaatregel
Mond-neusmasker
Surgical, N95

Face shield

Filtratie efficiëntie

Deeltjesgrootte
gemeten

Onderzoeksmethode

Schermen
Geen info over effectiviteit en
drukverlies. Wel over lekkage in
surgical (zijkant, boven), en
N95 (naar voren)

Laboratorium studie,
vrijwilligers (10)

Ueki et al. 202030

N95 fit, N95,
surgical, cloth, no
mask

Protective efficacy 90%; cotton
50%

<3 µm, 20%; 3 to 5
µm, 40%; >5to8 µm,
40%

Laboratorium studie

Verma et al. 202010

Cloth, ML-T;
stofmasker

no mask (>8ft); cloth (1ft3in);
two layer (2.5in); stofmasker
(8in)

1-10 µm

Laboratorium studie

Viola et al. 202014

Surgical, cloth,
FFP1, FFP2,
respirator

Cloth is least effective in
stopping air leakage

-

Laboratorium studie,
mannequin en
vrijwilliger (1)

Whiley et al. 20206

Cloth (5), surgical,
N95

>54,4%-99,5; 99,5%;99,9%

0.62–15.9 µm

Laboratorium studie

Face shield; heavy
duty face shield