Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3618
Vragen van de leden Pouw-Verweij (JA21) en Omtzigt (Omtzigt) aan de
Minister en de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over het
(on)vermogen van minderjarigen om de gevolgen van genderbehandelingen
onder ogen te zien en de noodzaak om als overheid in actie te komen
(ingezonden 27 juni 2023).
Antwoord van Minister Kuipers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) mede
namens de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de
Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap(ontvangen 12 september
2023). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2022–2023, nr. 3260.
Vraag 1
Kunt u de duidelijk omlijnde definitie geven van wat regulier medisch
behandelen inhoudt en zo ja, hoe luidt deze?
Antwoord 1
In de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (artikel 2 Wkkgz) is vastgelegd
wat goede zorg inhoudt. Goede zorg is zorg die in ieder geval veilig,
doeltreffend, doelmatig en cliëntgericht is, tijdig wordt verleend en is
afgestemd op de reële behoefte van de cliënt. Hierbij handelen zorgaanbieders en zorgverleners in overeenstemming met de op hen rustende verantwoordelijkheid, voortvloeiende uit de professionele standaard en de
kwaliteitstandaard. Deze professionele standaarden en kwaliteitsstandaarden
worden ingevuld door het veld. Artsen en paramedische professionals zijn
gehouden te handelen met inachtneming van de professionele standaarden
en kwaliteitsstandaarden. Zij richten zich in hun behandeling naar het best
beschikbare wetenschappelijke bewijs, gecombineerd met hun klinische
expertise, rekening houdend met de verwachtingen en ervaringen van de
cliënt. Daar hoort bij dat een cliënt begrijpelijk wordt geïnformeerd over de
effectiviteit, aard, duur en neveneffecten van een behandeling. Belangrijk in
de verhouding tussen arts en cliënt is dat de arts met de professionele
standaard en kwaliteitstandaard een eigen verantwoordelijkheid heeft, die
door de wensen van de cliënt niet opzij kunnen worden gezet.
Vraag 2
Welke juridische status heeft deze definitie?
Antwoord 2
Zie het antwoord op vraag 1 en de toelichting hierbij.

ah-tk-20222023-3618
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

Vraag 3
Welke basis heeft de medische diagnose van genderdysforie of genderincongruentie (ervaren spanning tussen biologisch geslacht en de beleving van
gender)?
Antwoord 3
Genderdysforie is opgenomen in het Diagnostic and Statistical Manual of
Mental Disorders (DSM-5-TR). Dit is het psychiatrisch handboek/
classificatiesysteem. Genderdysforie is het gevoel dat het geboortegeslacht
niet past bij het gender dat iemand ervaart en wil uiten en het daarmee
gepaard gaande lijden. Genderincongruentie is een duidelijke en aanhoudende ongelijkheid tussen het ervaren gender van een persoon en de bij de
geboorte toegewezen sekse. Genderincongruentie is op zichzelf geen
psychische stoornis. Genderincongruentie is wel opgenomen als aandoening
in de International Classification of Diseases (ICD-11). Het Zorginstituut sluit
zich aan bij de huidige opvattingen en begrippen (genderincongruentie en
genderdysforie). Bij genderincongruentie kan er onder voorwaarden
aanspraak worden gemaakt op behandeling vanuit de Zorgverzekeringswet.
Als sprake is van een somatische zorgvraag (inclusief de psychologische zorg
en ondersteuning die daarbij horen), is de arts niet verplicht om de DSM-5 te
gebruiken. Dat betekent dat een diagnose niet verplicht op grond van de
DSM-5 moet worden gesteld, om te bepalen of somatische zorg voor
transgender personen onder de basisverzekering valt. De diagnose kan
daarom ook worden gesteld op basis van ICD 11. In de internationaal erkende
«Standards of Care» van de World Professional Association for Transgender
Health (WPATH)1 en in de Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch2
wordt benoemd wat nodig is om een diagnose te kunnen stellen en over te
gaan tot behandeling. Zo staat in de Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg
Somatisch dat de diagnose genderincongruentie moet worden gesteld door
een gespecialiseerde psycholoog, psychiater of orthopedagoog.
Vraag 4
Voldoet het medisch behandelen van genderincongruentie bij minderjarigen
aan de definitie van regulier medisch behandelen, zoals gegeven in vraag 1?
Antwoord 4
Criteria voor de zorg voor kinderen en jongeren met gendervragen in
Nederland zijn inmiddels uitvoerig beschreven in de Kwaliteitstandaard
Transgenderzorg Somatisch, die is gebaseerd op internationale richtlijn van
de Endocrine Society en de Standards of Care van de WPATH en de
Kwaliteitsstandaard Psychische Transgenderzorg3. Eén van de vereiste criteria
is dat de evaluatie en behandeling plaatsvinden in een samenwerkingsverband met expertise met structurele multidisciplinaire overleggen. Voorwaarde
voor medisch handelen is een brede zorgvuldige evaluatie van jongeren.
Vraag 5
Mogen minderjarigen een medische behandeling krijgen voor genderincongruentie als niet wordt voldaan aan de criteria voor regulier medisch
behandelen?
Antwoord 5
Minderjarigen die niet volgens de kwaliteitstandaarden worden geëvalueerd
en begeleid mogen geen medische handeling ondergaan. Voor behandelingen van jongeren die jonger zijn dan 16 jaar wordt, indien er na zorgvuldige
evaluatie voldaan wordt aan de behandelcriteria, alleen behandeling
uitgevoerd na een uitvoerige mondelinge en schriftelijke informed consent
procedure, ook van ouders/verzorgers, conform de WGBO. Dit geldt ook voor
volwassenen. Voor de behandeling van kinderen en adolescenten zijn goede
afspraken gemaakt. Deze beschrijven de eisen aan zorgverleners, voor
1

Zie de Standards of Care–Eighth Edition (SOC-8): Standards of Care – WPATH World Professional Association for Transgender Health.
Dit is geen kwaliteitsstandaard in de zin van artikel 1 van de Wet kwaliteit, klachten en
geschillen zorg maar een professionele standaard.
3
Dit is geen kwaliteitsstandaard in de zin van artikel 1 van de Wet kwaliteit, klachten en
geschillen zorg maar een professionele standaard.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

specifieke behandelingen. Ik verwijs hiervoor naar de Kwaliteitsstandaard
Transgenderzorg Somatisch4.
Vraag 6
Is het feitelijk juist dat een genderbevestigende behandeling strikt genomen
geen regulier medisch noodzakelijk handelen is?
Antwoord 6
Genderbevestigende behandeling bestaat uit behandeling met geslachtshormonen om de gewenste puberteitsverschijnselen te laten ontwikkelen. Zoals
in het antwoord op vraag 3 al benoemd is een voorwaarde voor medisch
handelen een brede en zorgvuldige evaluatie van jongeren. Indien voldaan
wordt aan de geldende criteria dan is de behandeling met geslachtsbevestigende hormonen een noodzakelijke behandeling om jongeren met genderdysforie te behandelen en kan het uitstellen van de behandeling tot de leeftijd
van 18 jaar negatieve consequenties hebben. Genderbevestigende behandelingen worden al meer dan 50 jaar in Nederland uitgevoerd; bij volwassenen
sinds de jaren 70 van de vorige eeuw na goedkeuring door de Gezondheidsraad, vanaf de jaren 90 ook bij jongeren onder de 18 jaar.
Vraag 7
Kunt u bevestigen dat een medische behandeling van genderincongruentie
bij minderjarigen een zeer ingrijpende behandeling is met levenslange
gevolgen voor fysiek gezonde kinderen?
Antwoord 7
Hormonale behandeling bij minderjarigen kan bestaan uit puberteitsremming
en/of geslachtsbevestigende behandelingen met geslachtshormonen. Zoals
beschreven in het antwoord op vraag 6, gaat het dan om minderjarigen voor
wie is vastgesteld dat behandeling wel degelijk medisch noodzakelijk is.
Puberteitsremming leidt tot onderdrukking van de eigen productie van
puberteitshormonen. Na het stoppen van deze behandeling komt de eigen
productie weer op gang en daarom beschouwt men deze behandeling als
reversibel. Puberteitsremming kan helpen om de mentale gezondheid te
verbeteren. Echter, langetermijneffecten van deze behandeling zijn nog niet
goed genoeg bekend en de voordelen moeten altijd afgewogen worden tegen
de nadelen5. Daarom moet, voordat wordt overgegaan tot hormonale
behandeling, een zorgvuldige psychologische beoordeling plaatsvinden
inclusief aandacht voor de wilsbekwaamheid, naast medische counseling en
counseling over vruchtbaarheid. Ook hier moeten de voor- en nadelen, van
zowel het wel medisch handelen als óók van het niet medisch handelen, met
ouders en de jongeren besproken worden. Behandeling volgt pas na
uitgebreide informed consent procedure. Gedurende het gehele behandeltraject wordt de jongere begeleid door een multidisciplinair team. Vandaar dat
elke stap in de behandeling nauwkeurig wordt genomen en gedocumenteerd
wordt bijgehouden. De follow-up is hierbij gestandaardiseerd ingericht en om
de lange termijn uitkomsten in kaart te brengen wordt in de behandelcentra
onderzoek verricht.
Vraag 8
Kunt u bevestigen dat de Verenigde Naties (VN) een aanbeveling heeft
gedaan om bestuurlijke maatregelen te nemen om alle niet-urgente medische
ingrepen bij intersekse kinderen te voorkomen?
Antwoord 8
Ja, de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft uw Kamer mede
namens de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport hierover op 6 juli
20236 geïnformeerd.

4

Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg – Somatisch.pdf (richtlijnendatabase.nl).
Jongeren met genderincongruentie | NTvG.
6
Kamerstuk 30 420, nr. 384.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

Vraag 9
Klopt het dat de basis voor volledige autonomie (zelfbeschikking) van het
kind wankel is, omdat juist de hersengebieden die bij langetermijnplanning
zijn betrokken in het puberbrein nog onvoldoende zijn ontwikkeld?
Antwoord 9
De hersenen van jongeren zijn inderdaad in ontwikkeling. In de WGBO wordt
daarom ook afhankelijk van de leeftijd de beslissingsbevoegdheid geheel bij
ouders gelegd (kind jonger dan 12 jaar), bij het kind en ouders samen (12 t/m
15 jaar) en pas vanaf 16 jaar worden jongeren in staat geacht zelfstandig
beslissingen over medische behandelingen te nemen. Natuurlijk verschilt de
ontwikkeling per kind. Daarom is in de criteria voor behandeling ook
opgenomen dat er een uitgebreide evaluatie en counseling voorafgaand aan
een medische behandeling moet plaatsvinden. Hierbij moet beoordeeld
worden of de jongere informed consent kan geven voor de betreffende
behandeling. In de dagelijkse praktijk op genderpoliklinieken worden ouders
ook zo veel mogelijk betrokken bij de behandeling van jongeren van 16 jaar
oud (of ouder).
Vraag 10
Kunt u instemmen met de visie dat de uitwerking van de behandeling van
genderincongruentie bij minderjarigen een maatschappelijke vraagstuk is dat
de bevoegdheid van de medische beroepsgroep overstijgt, zodat de overheid
verantwoordelijkheid neemt om te komen tot een brede doordenking van dit
vraagstuk?
Antwoord 10
Ik heb met mijn brief van 9 mei 20237 twee onderzoeksrapporten op gebied
van transgenderzorg aan uw Kamer gezonden. De twee onderzoeken en mijn
reactie hierop geven aan dat de oplossing van de toegenomen zorgvraag niet
enkel binnen de zorg gezocht kan of moet worden. Juist een brede gezamenlijke maatschappelijke inzet – van hulp, zorg en ondersteuning tot emancipatie en acceptatie – helpt om ook deze groep structureel een betere plek te
geven in onze samenleving. De twee onderzoeken dragen naar mijn mening
bij aan een brede doordenking van dit maatschappelijke vraagstuk. Daarnaast
vindt er op dit moment een evaluatie plaats van de Kwaliteitsstandaard
Transgenderzorg Somatisch. In de al uitgevoerde oriënterende (literatuur)search ten behoeve van de evaluatie is ook gekeken naar richtlijnen/
protocollen van andere landen. Deze richtlijnen, zoals onder andere de
Standards of Care van de World Professional Association for Transgender
Health (WPATH)8 en wetenschappelijke literatuur worden meegenomen in de
actualiteitsbepaling van de huidige Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg
Somatisch. Het is aan veldpartijen om gezamenlijk, in de professionele
standaard en kwaliteitsstandaarden, invulling te geven aan de vraag wat
goede zorg is. Daarnaast blijft wetenschappelijk onderzoek en goede
monitoring van belang.
Vraag 11
Hoe reflecteert u op het voorstel van de National Health Service (NHS) in het
Verenigd Koninkrijk om puberteitsremmers alleen voor te schrijven voor
minderjarigen binnen de setting van klinisch onderzoek?9
Antwoord 11
De NHS in Engeland heeft een onafhankelijke review laten uitvoeren met als
doel de zorg aan kinderen en jongeren met vragen over hun genderidentiteit
of genderincongruentie in het Verenigd Koninkrijk te verbeteren. Belangrijkste
knelpunten die voortkomen uit het UK report (Cass report10) zijn:
1. Geen gestandaardiseerd beleid bij beoordeling en follow-up;
2. Aanwijzingen voor gebrek aan routinematige psychologische en
psychiatrische evaluatie;
7

Kamerstuk 31 016, nr. 352.
Standards of Care – WPATH World Professional Association for Transgender Health.
9
NSH England, 9 juni 2023, (https://www.england.nhs.uk/commissioning/spec-services/npc-crg/
gender-dysphoria-clinical-programme/implementing-advice-from-the-cass-review/).
10
Zie https://cass.independent-review.uk/publications/interim-report/ p. 18 2 Z.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4

3. Gebrek aan documentatie;
4. Gebrek aan monitoring en kwaliteitscontrole;
5. Gebrek aan informed consent;
6. Grote turn over bij hulpverleners;
7. Onvoldoende rekening houden met co-morbiditeit;
8. Groeiende wachtlijsten.
Er zijn geen aanwijzingen dat bovenstaande knelpunten, met uitzondering van
de wachtlijsten, in Nederland aan de hand zijn. Jongeren krijgen in Nederland
zorg op maat en elke vervolgstap wordt zorgvuldig afgewogen met het hele
team en de betrokkene zelf. Zowel op zorgverleners als op ouders rust hier
dus een belangrijke verantwoordelijkheid. In Nederland worden alle kinderen
en jongeren begeleid volgens een goed gedocumenteerd zorgpad. Alle
stappen in de begeleiding en behandelingen vinden plaats na intensieve
psychologische evaluatie waar ook rekening wordt gehouden met psychiatrische comorbiditeit. Hiervoor wordt ook samengewerkt met andere hulpverleners en de GGZ. Alle beslissingen worden in een multidisciplinair team
samen besproken. Elke stap in de behandeling wordt nauwkeurig gedocumenteerd en de follow-up is gestandaardiseerd ingericht. Jongeren en ouders
worden zowel mondeling als ook schriftelijk uitvoerig ingelicht over de vooren nadelen van de behandeling. Bij het Amsterdam UMC vindt al jaren
langdurige follow-up cohortonderzoek plaats zowel naar de medisch
somatische als psychologische uitkomsten bij alle jongeren die daar
aangemeld en eventueel medisch behandeld worden11. Voor lange termijn
monitoring is een biobank opgezet bij het Radboudumc12. In Nederland vindt
transgenderzorg plaats in de reguliere zorg, maar met een lange onderzoekstraditie die nauw verbonden is met de zorg die in een zorgvuldig multidisciplinair verband aangeboden wordt. Wetenschappelijk onderzoek is en blijft
noodzakelijk om meer bewijs over de voor- en nadelen van hormoonbehandeling bij jongeren te verkrijgen. Dit is realiseerbaar doordat hormonale
behandeling uitsluitend in gespecialiseerde centra plaatsvindt waar data
structureel verzameld worden en wetenschappelijk onderzoek wordt verricht.
Vraag 12
Hoe waardeert u de uitspraak «outside of a research setting, puberty
suppressing hormones should not be routinely commissioned for children
and adolescents who have gender incongruence/dysphoria»?
Antwoord 12
Tot nu toe komt het meeste onderzoek op de vragen of een medisch
genderbevestigend traject op jonge leeftijd veilig is (do no harm), of jongeren
op jonge leeftijd zo’n beslissing kunnen nemen (of erop terugkomen,
detransition) en of er voldoende evidence voor de effectiviteit van vroeg
medisch ingrijpen is, uit Nederland. De vraag die op dit moment toenemend
in het buitenland, onder andere in het Verenigd Koninkrijk, gesteld wordt is of
deze, over het algemeen positieve, uitkomsten ook geldig zijn in andere
landen. In de voorgestelde beleidsaanpassingen in het Verenigd Koninkrijk en
Zweden is onder andere het advies dat men de zorg meer gaat academiseren.
Transgender jongeren kunnen dan alleen in een onderzoeksdesign medische
behandeling krijgen.
In Nederland bestaat er al jaren een sterke onderzoekstraditie rondom
genderbevestigende behandeling bij volwassenen en adolescenten, in
tegenstelling tot verschillende Europese landen en Noord-Amerika.
Vraag 13
Kunt u aangeven hoe in 2019 werd omgegaan met het voorschrijven van
puberteitstemmers bij minderjarigen in Zweden, Finland en het Verenigd
Koninkrijk? Kunt u ook aangeven welke wijzigingen in de behandelrichtlijnen
zich hebben voorgedaan sinds 2019?

11

Boogers LS, van der Loos MATC, Wiepjes CM, van Trotsenburg ASP, den Heijer M, Hannema
SE.Eur J Endocrinol. 2023 Aug 17:lvad116. doi: 10.1093/ejendo/lvad116.
12
https://www.radboudumc.nl/expertisecentra/geslacht-en-gender.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

5

Antwoord 13
Zweden, Finland en het Verenigd Koninkrijk hebben hun aanpak van
transgenderzorg gewijzigd of zijn daarmee bezig. De regeringen van die
landen hebben ingegrepen door onderzoek naar de voor- en nadelen van de
behandeling te laten analyseren. Vanwege onvoldoende aanwijzingen voor de
veiligheid en effectiviteit van de behandeling is medische transgenderzorg
voor jongeren in Finland en Zweden nu nog alleen bij uitzondering mogelijk.
Dat er nog zoveel onduidelijk is over de veiligheid en over het effect van de
behandeling is in sommige landen reden om te pleiten voor grote terughoudendheid. Terwijl in Nederland die onduidelijkheid wordt gezien als een
stevig maar aanvaardbaar risico, waarbij de overweging wordt gemaakt dat
het ontzeggen van zorg aan een grote groep transgender jongeren ook
schadelijk is voor de mentale gezondheid13. De overheid bemoeit zich niet
met de manier waarop zorgverleners zorg verlenen, voor zover het medischinhoudelijke overwegingen betreft. Het is aan veldpartijen om gezamenlijk, in
professionele standaard en kwaliteitsstandaarden, invulling te geven aan de
vraag wat goede transgenderzorg is. Er vindt er op dit moment, in opdracht
van ZonMw en met subsidie van het Ministerie van VWS, een evaluatie plaats
van de bestaande Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch. In de al
uitgevoerde oriënterende (literatuur)search ten behoeve van de evaluatie is
ook gekeken naar richtlijnen/protocollen van andere landen. Deze richtlijnen,
zoals o.a. die van Zweden en de Standards of Care van de World Professional
Association for Transgender Health (WPATH)14 en wetenschappelijke
literatuur, worden meegenomen in de actualiteitsbepaling van de huidige
Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg Somatisch.
Vraag 14
Is de trend in het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Finland naar inzetten op
psychosociale en psychologische ondersteuning van minderjarigen met
genderdysforie in plaats van medisch ingrijpen een trend die in Nederland
ook navolging zou moeten vinden? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 14
Zie het antwoord op vraag 13. De overheid bemoeit zich niet met de manier
waarop zorgverleners zorg verlenen voor zover het medisch inhoudelijke
overwegingen betreft. Overigens hebben veel jongeren al psychologische
ondersteuning in de periode dat zij op de wachtlijst staan voor een eerste
afspraak bij een genderkliniek. Psychologische zorgverlening maakt ook deel
uit van de multidisciplinaire aanpak waarbij de verschillende betrokken
medische disciplines samenwerken rondom de medische genderbevestigende
behandeling.

13

Full article: Bell v Tavistock and Portman NHS Foundation Trust [2020] EWHC 3274: Weighing
current knowledge and uncertainties in decisions about gender-related treatment for transgender adolescents (tandfonline.com).
14
Standards of Care – WPATH World Professional Association for Transgender Health.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

6