Nut, noodzaak, vormgeving en kosten van een (revolverend) processenfonds
voor collectieve acties

Rapport tbv het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum
SAMENVATTING

25 juni 2023

Xandra Kramer, Ianika Tzankova, Jos Hoevenaars & Karlijn van Doorn
Mmv Michael FitzGerald en assistentie van Edine Apeldoorn

SAMENVATTING

Dit onderzoek ziet op de vraag naar het nut en de noodzaak van een processenfonds voor collectieve
acties onder de Wet Afwikkeling Massaschade in Collectieve Actie (WAMCA). Op basis van
deskonderzoek, (rechts)vergelijkend onderzoek en empirisch onderzoek wordt in kaart gebracht wat
thans de financieringsmogelijkheden en knelpunten zijn, hoe de praktijk zich onder de WAMCA heeft
ontwikkeld sinds de introductie daarvan per 1 januari 2020, in hoeverre een revolverend
processenfonds een oplossing kan bieden voor knelpunten in de financiering van collectieve acties en
hoe dit vormgegeven zou kunnen worden.

1. ACHTERGROND EN AANLEIDING
De collectieve afwikkeling van massaclaims is in Nederland uitgegroeid tot een belangrijk terrein van
het Nederlandse privaatrecht. Centraal in dit onderzoek staat de vraag naar het nut en de noodzaak
van een processenfonds voor collectieve acties in het kader van de Wet Afwikkeling Massaschade in
Collectieve Actie (WAMCA), en in het verlengde daarvan, hoe een dergelijk fonds vormgegeven kan
worden. Met de invoering van de WAMCA op 1 januari 2020, is de mogelijkheid om collectieve
schadevorderingen in te dienen op basis van opt out mogelijk gemaakt onder art. 3:305a e.v. BW. Met
de WAMCA is het Nederlands instrumentarium voor de afwikkeling van collectieve schade, samen met
de Wet Collectieve Afwikkeling Massaschade (WCAM) uit 2005 voor collectieve schikkingen,
gecomplementeerd.
Met de invoering van een collectieve schadevergoedingsactie op basis van opt out, zijn de
ontvankelijkheidsvereisten verder aangescherpt, voor zowel schadevergoedingsacties, als voor de
niet-schadevergoedingsacties. Zo zijn de vereisten voor de representativiteit van
belangenorganisaties aan de eisende kant (stichtingen, verenigingen) aangescherpt. Deze zien onder
meer op toezicht, passende besluitvormingsmechanismen, en de beschikbaarheid van relevante
informatie op een goed toegankelijke internetpagina. Ook dient de belangenorganisatie over
voldoende financiële middelen te beschikken en ervaring en deskundigheid te hebben ten aanzien van
het voeren van collectieve acties. Daarnaast moet de vordering een voldoende nauwe band hebben
met de Nederlandse rechtssfeer.
De concrete aanleiding voor het onderzoek is tweeledig. Ten eerste staat het onderwerp financiering
van collectieve acties en schikkingen al enige tijd in de wetenschappelijke en maatschappelijke
belangstelling. Naast de invoering van de WAMCA in Nederland zijn ook in Europees verband
belangrijke ontwikkelingen op het vlak van collectieve acties en de financiering ervan, in het bijzonder
de totstandkoming van de Richtlijn representatieve vorderingen voor consumenten eind 2020 (hierna:
de Richtlijn). Deze bevat ook enkele regels over de financiering van collectieve acties en heeft tot
enkele aanpassingen in de WAMCA geleid, welke op 25 juni 2023 in werking zijn getreden. Daarnaast
nam het Europees Parlement in september 2022 een resolutie aan waarin aanbevelingen worden
gedaan aan de Europese Commissie met betrekking tot verantwoorde particuliere procesfinanciering.
Collectieve acties zijn vaak complexe zaken, waarbij vele (potentiële) partijen en belanghebbenden
betrokken zijn, waarvoor mogelijke vormen van individuele rechtsbijstand (bijvoorbeeld door de
overheid gefinancierde rechtshulp of rechtsbijstandsverzekeraars) niet beschikbaar of toereikend zijn.
De introductie van de WAMCA lijkt ook in Nederland een impuls te hebben gegeven aan de inzet van
commerciële procesfinanciering. Dat heeft ook de vraag doen rijzen of alternatieven voor
1

commerciële procesfinanciering wenselijk en haalbaar zouden kunnen zijn. Een revolverend
processenfonds is daar een belangrijk voorbeeld van. Een dergelijk fonds is ook voorgesteld in een
eerdere WODC-studie naar de modernisering van het procesrecht in het licht van Big Data.
Ten tweede biedt de genoemde Richtlijn representatieve vorderingen lidstaten de mogelijkheid om
te bepalen dat middelen, die in een collectieve schadevergoedingsactie niet opgeëist worden binnen
een bepaalde termijn, een andere bestemming mogen krijgen (‘cy-près distributie’), hetgeen in
Nederland onder de WCAM-praktijk ook reeds gebeurt. Dat zou ook een revolverend processenfonds
kunnen voeden en de door de wetgever gewenste consistentie en uniformiteit tussen de WCAM en
de WAMCA-praktijk verder bevorderen. Van belang is voorts dat de Richtlijn lidstaten verplicht tot
steun vanuit de overheid. Dat kan bijvoorbeeld een meer structurele steun voor de bevoegde
instanties en/of belangenorganisaties betreffen, maar ook een beperking of kwijtschelding van
griffierecht of andere administratieve kosten, toegang tot rechtsbijstand, vergoeding van reële
proceskosten, maar ook de afschaffing van proceskostenveroordelingen van representatieve
belangenorganisaties.

2. PROBLEEMSTELLING EN ONDERZOEKSVRAGEN
De probleemstelling die in het onderzoek centraal staat is tweeledig:
Ten eerste, bestaat er de noodzaak en/of de behoefte om te komen tot een (revolverend)
processenfonds voor collectieve rechtszaken? Ten tweede, hoe zou een (revolverend) processenfonds
in Nederland bekostigd en vormgegeven kunnen worden?
Deze tweeledige probleemstelling valt uiteen in twee hoofdvragen, met bijbehorende sub vragen.

A. Nut en noodzaak van een (revolverend) processenfonds
Deze onderzoeksvraag (A) naar de noodzaak en/of behoefte om te komen tot een (revolverend)
processenfonds voor collectieve rechtszaken, is beantwoord aan de hand van de volgende deelvragen:
(1) Welke financieringsmogelijkheden bestaan thans in het algemeen om een collectieve actie
onder de WAMCA te financieren en wat zijn de voor- en de nadelen daarvan? Hoe ziet het
financieringsbeeld in Nederland eruit?
(2) Hoe heeft de markt voor commerciële derdenfinanciering, ofwel Third Party Litigation
Funding, zich ontwikkeld en in bijzonder voor collectieve acties?
(3) Welke regulering geldt op internationaal, nationaal en Europees niveau, in het bijzonder de
Richtlijn representatieve vorderingen?
(4) Welke kosten zijn verbonden aan het voeren van collectieve acties zoals die onder de WAMCA
worden gevoerd?
(5) Welke problemen spelen er bij de financiering en is er een behoefte aan andere
financieringsbronnen?
(6) Voor welke problemen zou een processenfonds een oplossing kunnen zijn, en zou een
processenfonds revolverend kunnen zijn?

2

B. (Financiële) vormgeving en kosten van een (revolverend) fonds
Deze onderzoeksvraag (B) naar de vormgeving en bekostiging van een (revolverend) processenfonds
in Nederland is beantwoord aan de hand van de volgende deelvragen:
(7) Bestaan er dergelijke fondsen in andere landen en zo ja, hoe zijn ze vormgegeven? Welke
elementen uit (revolverende) processenfondsen elders zouden zich voor toepassing in de
Nederlandse context lenen?
(8) Wat zouden de voor- en de nadelen van een eventueel Nederlands processenfonds kunnen
zijn, hoe verhoudt het zich tot de andere financieringsvormen, en hoe kan dit fonds verder
worden ingericht?
(9) Is alles afwegende de introductie van een dergelijk processenfonds in Nederland, mede in het
licht van de Richtlijn representatieve vorderingen, nuttig en wenselijk?
Het eerste deel van het onderzoek richt zich op het waarom van een eventueel processenfonds en
behandelt de vraag: bestaat er de noodzaak en/of de behoefte om te komen tot een (revolverend)
processenfonds voor collectieve rechtszaken? Het tweede deel van het onderzoek richt zich op het
onderzoeken en beschrijven van een mogelijke vormgeving van een (revolverend) processenfonds die
past bij de gebleken behoeften en het beoogde doel.

3. ONDERZOEKSMETHODEN EN RAPPORTAGE
3.1 Onderzoeksmethoden
Voor de beantwoording van de bovengenoemde onderzoeksvragen is gebruik gemaakt van de
volgende onderzoeksmethoden: (1) deskresearch, (2) (rechts)vergelijking en (3) empirisch onderzoek.
(1) Deskresearch
Het deskresearch bestaat uit een onderzoek naar relevante wetgeving en verdere regulering,
literatuurstudie, jurisprudentieonderzoek en een inhoudelijke analyse van het WAMCA-register. Het
onderzoek naar de wetgeving omvat de relevante regelingen in Nederland, alsmede soft law onder de
Claimcode 2011 als aangepast in 2019. Daarnaast is Europese regelgeving en, voor zover relevant,
regelgeving in andere landen bekeken, waarbij in het bijzonder de Richtlijn, het initiatief van het
Europees Parlement voor een Resolutie met aanbevelingen voor een richtlijn voor ‘verantwoorde
particuliere procesfinanciering’, alsmede de ELI-Unidroit European Model Rules of Civil Procedure. Het
deskonderzoek is met name uitgevoerd ten behoeve van de beantwoording van de vragen naar de
financieringsmogelijkheden en kosten van collectieve acties, marktontwikkelingen voor commerciële
derdenfinanciering en de regulering hiervan in Nederland en in Europees verband (deelvragen 1-4).
(2) (Rechts)vergelijking
In aanvulling op het deskonderzoek, is uitgebreider onderzoek gedaan naar vergelijkbare
processenfondsen in andere landen, waarvan Canada (Ontario en Quebec) en Israël als de
belangrijkste jurisdicties zij geselecteerd. Dit zijn vooralsnog de enige jurisdicties die over dergelijke
fondsen beschikken en waarmee een noemenswaardige ervaring is opgedaan. Het onderzoek is
3

gebaseerd op bestudering van relevante regelgeving, jurisprudentie en literatuur in deze landen. In
aanvulling hierop en ter verificatie hebben een viertal interviews plaatsgevonden met acht experts uit
deze landen. Dit deel van het onderzoek geeft een antwoord op de vraag naar vergelijkbare
processenfondsen in het buitenland en in hoeverre deze zich voor een soortgelijke implementatie in
Nederland lenen en geeft eveneens inzichten in de wijzen van financiering, voor- en nadelen en nadere
inrichting van een eventuele processenfonds.
(3) Empirisch onderzoek
Om een beeld te krijgen van de huidige Nederlandse markt van procesfinanciering in massaschade
zaken is een systematische kwantitatieve analyse gedaan van alle zaken die tot 1 oktober 2022 in het
WAMCA-register zijn opgenomen. Voor de analyse zijn de documenten uit het WAMCA-register
doorgenomen en gefilterd op een aantal voor dit onderzoek belangrijke gegevens. Zaakskenmerken
die zijn geregistreerd voor dit onderzoek zijn de betrokken belangenorganisaties, de betrokken
gedaagden, een eventuele betrokken financier, het type collectieve actie, het rechtsgebied waarop de
collectieve actie ziet, de (inter)nationale context van de collectieve actie, de omvang van eventuele
schade, hetgeen gevorderd is door de eisende partij(en) en de manier waarop de collectieve actie
gefinancierd wordt.
Daarnaast zijn interviews gehouden met actoren die actief zijn in het huidige collectieve actieveld in
Nederland. Deze strekken ertoe een beeld te krijgen van de totstandkoming van collectieve acties, de
kostenopbouw en financiering van dergelijke zaken, ontwikkelingen in de commerciële
financieringsmarkt en om inzicht te krijgen in de knelpunten in de WAMCA-praktijk en in de
opvattingen over nut en noodzaak van een processenfonds. In totaal werden 15 interviews afgenomen
met 19 respondenten. De groep respondenten bestaat uit 14 advocaten (waarvan 10 onafhankelijk en
4 ‘in-house’ advocaten), 3 procesfinanciers en 2 claimstichtingen. In de interviews is respondenten
gevraagd naar hun ervaringen met de WAMCA-procedure (waar van toepassing in vergelijking met
het oude 3:305a regime, of in vergelijking met WCAM-procedures), de aan collectieve procedures
gerelateerde kosten(opbouw), financieringsstrategieën en hieraan gerelateerde knelpunten, en is
gevraagd naar de mogelijke bijdrage die een processenfonds voor collectieve procedures zou kunnen
leveren aan de praktijk.
Ter aanvulling op de interviews die met het oog op de vraag naar nut en noodzaak van een
processenfonds voornamelijk met eisende partijen zijn gehouden, is een focusgroep bijeenkomst
gehouden met een vijftal Nederlandse advocaten die ruime ervaring hebben met het optreden aan de
kant van gedaagden in collectieve acties.
Ten slotte is, voor triangulatie en validatie en om enkele voorlopige bevindingen te bespreken, een
expertmeeting gehouden. Hiervoor zijn experts op het gebied van collectieve acties en schikkingen
uit Nederland en een aantal uit het buitenland uitgenodigd. In totaal hebben negen experts
deelgenomen aan de expertmeeting. Dit zijn academici en vertegenwoordigers van een
consumentenorganisatie of een financier.

3.2 Opzet onderzoeksrapportage
De onderzoeksrapportage is grotendeels opgezet op basis van de verschillende onderzoeksbronnen
en methoden, zoals hierboven beschreven. Omdat de daaruit voortvloeiende deelrapportages op
zichzelf meerwaarde hebben, is besloten deze in het geheel op te nemen en niet gefragmenteerd op
basis van de onderzoeksvragen. Hoofdstuk 2 bevat het deskonderzoek naar de WAMCA, financiering
4

en regulering. In hoofdstuk 3 is de (kwantitatieve) analyse opgenomen van de WAMCA-zaken die
aanhangig zijn gemaakt sinds de inwerkingtreding op 1 januari 2020 t/m 1 oktober 2022. Hoofdstuk 4
bevat de (kwalitatieve) analyse van de interviews uitgevoerd voor dit onderzoek. In hoofdstuk 5 zijn
de verslagen van de focusgroep en de expertmeeting opgenomen. De rechtsvergelijkende studie is
neergelegd in hoofdstuk 6. Hoofdstuk 7 bevat de analyse en conclusies op basis van de voorgaande
hoofdstukken en aan de hand van de onderzoeksvragen.

4. BELANGRIJKSTE BEVINDINGEN
4.1 Financieringsmogelijkheden en financieringsbeeld WAMCA
Rechtszaken kunnen in het algemeen op verschillende wijzen worden gefinancierd, waarbij onder het
Nederlandse recht de eigen bijdrage, publiek gefinancierde rechtsbijstand en
rechtsbijstandverzekeringen de belangrijkste zijn. Publiek gefinancierde rechtsbijstand is echter niet
beschikbaar voor collectieve acties waarin organisaties (stichtingen, verenigingen) als eisende partij
optreden. Rechtsbijstandsverzekeringen richten zich primair op individuele verzekerden en spelen
vooral in de fase van afwikkeling van collectieve schade een rol en soms in beperkte mate in de
zogenoemde scoping fase, waarin bij gesignaleerde misstanden de mogelijkheden van en een plan
voor de procedure worden uitgewerkt. Andere financieringsmogelijkheden zijn afkomstig uit
crowdfunding, private (filantropische) fondsen en donaties. In de praktijk spelen deze
financieringsbronnen vooralsnog een beperkte rol bij collectieve acties. Resultaatsgerichte beloningen
voor de advocatuur, die in sommige andere landen van groot belang zijn in collectieve acties, zijn in
Nederland niet of zeer beperkt toegestaan. Uit de analyse van de WAMCA-zaken en de interviews
blijkt dat eigen bijdragen voor acties die niet strekken tot schadevergoeding de belangrijkste
financieringsbron zijn. Dit betreft eigen bijdragen die organisaties – veelal repeat players – vanuit
lidmaatschappen en eventuele andere bronnen (bijvoorbeeld donaties) ontvangen. Voor collectieve
acties tot schadevergoeding is procesfinanciering door commerciële derden van essentieel belang; in
alle WAMCA-zaken die strekken tot het verkrijgen van schadevergoeding is er sprake van commerciële
derdenfinanciering.

4.2 Marktontwikkelingen commerciële procesfinanciering en collectieve acties
De markt voor commerciële procesfinanciering is volop in ontwikkeling. Deze begon onder de WCAM
en heeft met de WAMCA een verdere impuls gekregen. Naast een aantal in Nederland gevestigde third
party litigation funders, zijn buitenlandse partijen werkzaam op de Nederlandse markt. Ook is er een
aantal ad hoc financiers voor bepaalde (consumenten)zaken en zijn er investeerders die in
samenwerking met advocatenkantoren zich richten op het financieren van specifieke claims, zoals de
Dieselgate zaken tegen autofabrikanten in verband met sjoemel software, waarmee emissienormen
ongemerkt overschreden konden worden. Een aantal Amerikaanse advocatenkantoren is tevens in
Nederland als procesfinancier actief en recentelijk heeft een aantal kantoren hier vestigingen opgezet
ten behoeve van het voeren van collectieve acties. De werkwijzen van procesfinanciers verschillen en
sommige doen scoping en/of due diligence onderzoek in-house, terwijl andere investeerders
afhankelijk zijn van aanvragen vanuit de markt en due diligence processen uitbesteden aan externe
advocatenkantoren. Deze ontwikkelingen hebben ook andere marktreacties opgeroepen, zoals de
opkomst van multi-purpose (ad hoc opgerichte) stichtingen die voor specifieke collectieve belangen
opkomen (met name op het gebied van het consumentenrecht en privacy) en een nauwere
samenwerking tussen de advocatuur en procesfinanciers.

5

4.3 Regulering van procesfinanciering door commerciële derden
De regulering van procesfinanciering door commerciële derden is vooralsnog beperkt, zowel in
Nederland als in de meeste andere landen. In de eerste plaats bevat art. 3:305a BW
(ontvankelijkheids)vereisten die ertoe strekken de representativiteit en professionaliteit van eisende
belangenorganisaties te waarborgen, alsmede te garanderen dat deze over voldoende middelen
beschikken en de zeggenschap over de rechtsvordering in voldoende mate bij deze organisaties ligt.
Ook zijn onder de WAMCA nieuwe proceskostendelingsregels ingevoerd, zowel ten laste, als ten
voordele van eisende belangenorganisaties: indien een collectieve actie kennelijk ongegrond is, kan
de rechter in het kader van de ontvankelijkheidsbeoordeling vijf keer het geldende liquidatietarief ten
laste van de eiser toekennen. Indien de actie succesvol is, kan de belangenorganisatie aanspraak
maken op een redelijke vergoeding van de werkelijke proceskosten. Daarnaast zijn de soft law
bepalingen van de Claimcode 2011 als herzien in 2019 van belang. Deze Claimcode vereist onder
andere ten aanzien van de financiering door commerciële organisaties dat de
financieringsovereenkomst schriftelijk is, en dat openbaar dient te worden gemaakt dat sprake is van
externe procesfinanciering. De sinds 25 juni 2023 toepasselijke Richtlijn representatieve vorderingen
voor consumenten staat commerciële derdenfinanciering onder bepaalde voorwaarden toe. Deze
Richtlijn heeft tot een aanpassing van art. 3:305a BW geleid voor gevallen die onder de Richtlijn vallen.
Deze strekken ertoe te garanderen dat de financiering niet afkomstig is van een financier die een
concurrent is van degene tegen wie de rechtsvordering zich richt of van een financier die afhankelijk
is van degene tegen wie de rechtsvordering zich richt. Tot slot is er vanuit het Europees Parlement een
initiatief voor striktere regulering voor commerciële financiering in de vorm van een aanbevolen
richtlijn voor ‘verantwoorde particuliere procesfinanciering’. Vooralsnog lijkt dit echter niet tot de
invoering van nieuwe wetgeving te leiden gezien de eerste reactie van de Europese Commissie, die
meer ‘evidence of need’ van striktere regulering verlangt en de resultaten van de implementatie van
de Richtlijn wil afwachten.

4.4 Kosten verbonden aan collectieve acties
Het is lastig gebleken om een volledig beeld te krijgen van de kosten die verbonden zijn aan collectieve
acties, mede omdat de schadevergoedingsacties zich nog in een vroeg stadium van de procedure
bevinden en deze gegevens vertrouwelijk zijn. De procestukken in het WAMCA-register bieden hierin
ook (nog) geen inzicht, maar uit de interviews is wel meer duidelijk geworden over de kostenopbouw.
Voor niet-schadevergoedingszaken bestaan de kosten vrijwel volledig uit de honoraria voor
advocaten, waarbij voor kortgedingsprocedures bedragen van rond de €25.000 zijn genoemd en voor
bodemprocedures tussen de €40.000 en €50.000. Daarnaast zijn er onder meer deurwaarderskosten,
vertaalkosten in het geval van buitenlandse partijen, de kosten van experts, gerechtskosten en een
eventuele kostenveroordeling indien de actie niet succesvol is. Voor schadevergoedingsacties zijn de
kosten aanzienlijk hoger en minder voorspelbaar. De advocaatkosten werden, afhankelijk van de
complexiteit van een zaak, ingeschat op €150.000 tot €500.000 voor het opstellen van de dagvaarding
alleen. In complexe zaken is het totaal aan advocaatkosten en andere juridische experts nog (veel)
hoger, mede door de veel uitgebreidere ontvankelijkheidsfase. Daarnaast zijn aanzienlijke kosten
verbonden aan de voorfase, waaronder kosten van scoping, het feitelijke en juridische
(voor)onderzoek, de kosten van het aantrekken van financiering en het oprichten en onderhouden
van (ad hoc) stichtingen, samenwerking en expert analyse. Ten slotte zijn kosten verbonden aan de
identificatie en het activeren van de groep benadeelden (bookbuilding), kosten van de verplichte
onderhandeling met gedaagde partijen en aan de afwikkeling en uitkering van de schadevergoeding.
Het totaal betreft in het geval van schadevergoedingsacties al snel enkele miljoenen euro’s.

6

4.5 Problemen bij financiering collectieve acties
Voor niet-schadevergoedingszaken gaven de geïnterviewde bestaande belangenorganisaties met
budget aan dat zij jaarlijks een potje opzetten, waaruit proceskosten worden betaald en waarin
eventuele opbrengsten terugvloeien, maar dit is doorgaans geen revolverende financieringsvorm. De
financiering dient aangevuld te worden vanuit de ledencontributie en/of vanuit private, veelal
filantropische, fondsen. Repeat players, die verantwoordelijk zijn voor een substantieel deel van de
WAMCA procedures, gaven aan dat het beschikbare budget beperkt is, zij strikt moeten selecteren in
zaken en dat de WAMCA kostenverhogend is gebleken ten opzichte van het oude regime voor
collectieve acties. Voor schadevergoedingszaken zijn eisende partijen op dit moment volledig
aangewezen op financiering door commerciële derden. Vooralsnog hebben zich voor het relatief
beperkt aantal schadevergoedingszaken geen noemenswaardige problemen voorgedaan bij het
vinden van derdenfinanciers. Het kon in elk geval niet worden vastgesteld of er zaken zijn geweest,
waar geen externe financiering voor gevonden kon worden. Knelpunten zijn vooral de kosten die
gemoeid zijn met het vooronderzoek van de zaak, omdat er op dat moment nog geen zicht is op
financiers of er nog geen concrete afspraken met financiers zijn. Soms wordt wel een deel van deze
kosten gedragen door bijvoorbeeld ondernemende advocaten en andere adviseurs. Sommige
financiers ‘ontwikkelen’ ook wel zelf zaken door onwenselijk gedrag bij multinationals te monitoren
en/of worden rechtstreeks door gedupeerden of technische experts benaderd die op een probleem
zijn gestuit. In de focusgroep werd in aanvulling hierop gewezen op de hoge kosten van afwikkeling
van zaken als er eenmaal een schikking is, omdat deze kosten niet meer onder de procedurekosten
vallen. In de interviews werden ook enkele procedurele knelpunten rond de WAMCA genoemd die tijd
en kosten met zich meebrengen. In het bijzonder werd gewezen op de lange voorfase, het nodige
onderzoek in het kader van de ontvankelijkheidsdiscussie, de documentatie voor de inschrijving in het
register en de overlegverplichting. Enkele onzekerheden die samenhangen met de nog relatief nieuwe
wetgeving, waaronder de onduidelijkheid rondom de invulling van representativiteit, vergen ook extra
investeringen om de risico’s op formele niet-ontvankelijkheid te beperken. Behoefte aan financiering
bestaat vooral bij legitieme, doch commercieel minder interessante, algemeen belang claims,
vanwege het ontbreken van of een geringe schadevergoeding.

4.6 Mogelijke oplossing (revolverend) fonds
De markt voor commerciële procesfinanciering heeft zich zodanig ontwikkeld dat commerciële
financiers, advocaten en belangenorganisaties elkaar weten te vinden en op elkaar inspelen. Wel is in
de interviews en in de focusgroep gewezen op de hoge kosten van de voorfase, waarin mogelijk nog
geen financier is betrokken, en de kosten van de afwikkeling van deze zaken als er eenmaal een
schikking is bereikt. Mogelijk zou een processenfonds hierin een rol kunnen spelen. Verder is in de
interviews, de focusgroep en de expertmeeting erop gewezen dat niet alle zaken aantrekkelijk zijn
voor commerciële financiers. Dit betreft bepaalde algemeen-belangzaken en zaken waarin de
verwachte schadevergoeding gering is. Ook is gewezen op de onvoorspelbaarheid van de huidige
markt van commerciële financiering, omdat die nog volop in ontwikkeling is en het ook nog onduidelijk
is hoe de rechter daarmee zal omgaan, terwijl ook mogelijk toekomstige strengere regulering van
invloed kan zijn. Vooralsnog betreft het merendeel van de WAMCA-zaken nietschadevergoedingszaken. Zoals uit de analyse van het WAMCA-register en de interviews blijkt, is bij
deze categorie geen sprake van commerciële derdenfinanciering. Mogelijk zou een processenfonds in
deze zaken ook een rol kunnen spelen. Of een fonds revolverend kan zijn, is afhankelijk van de
inkomstenbronnen en uitgaven. Van belang is dat voldoende gelden terugstromen in een dergelijk
fonds. Daarvoor is een volwassen collectieve actie-praktijk nodig en meer duidelijkheid over de
aanwezigheid van voldoende financiering voor WAMCA-schadevergoedingsprocedures, aangezien zij
7

het revolverende fonds zullen moeten vullen. Een oordeel hierover is op dit moment prematuur. Uit
het rechtsvergelijkende onderzoek kwam ook naar voren dat publieke processenfondsen niet haaks
staan op commerciële derdenfinanciering, maar juist baat kunnen hebben bij het bestaan van een
gezonde concurrentie.

4.7 Processenfondsen in enkele andere landen
Processenfondsen voor collectieve acties waarmee noemenswaardige ervaring is opgedaan, bestaan
in Canada (Quebec en Ontario) en Israël. In deze landen zijn verschillende keuzes gemaakt, zowel ten
aanzien van de financiering van het fonds, als het type zaken en type kosten dat kan worden vergoed.
Het meest ‘ruime’ processenfonds is dat van Quebec dat, in tegenstelling tot dat van Ontario en Israël,
niet beperkt is tot zaken met een algemeen belang. In beginsel komen alle zaken en type kosten,
inclusief advocaatkosten, voor vergoeding in aanmerking wanneer deze niet op een andere wijze
gefinancierd kunnen worden. Het fonds in Quebec wordt gevoed door bijdragen uit alle class actions,
ongeacht of die zaken zelf gebruik hebben gemaakt van het fonds. Ongeveer 50% van de zaken
ontvangt een vergoeding uit het fonds. Het fonds in Ontario vergoedt niet de advocaatkosten en het
fonds zelf wordt gefinancierd uit bijdragen uit succesvolle zaken gefinancierd uit het fonds, waarbij
een standaard fee van 10% wordt afgedragen ongeacht de omvang van de financiering of de uitkomst.
Ongeveer 10% van de zaken wordt op deze wijze gefinancierd. Zaken die bijdragen aan de
rechtsontwikkeling of het algemeen belang kunnen voor financiering in aanmerking komen. De
‘overhead’ van dit fonds is gering, omdat het door vrijwilligers wordt gerund, hetgeen echter om
andere redenen als problematisch kan worden gezien, zoals het gebrek aan capaciteit en
transparantie. Het Israëlische fonds wordt volledig gevoed vanuit de overheid en geeft slechts een
kleine bijdrage aan (een groot aantal) algemeen belang zaken. Dit fonds kan worden gezien als een
privaat mechanisme met een publiek regulerend effect, omdat het algemeen belang acties mogelijk
maakt en/of het adresseren van strooischade, waar publieke organen en toezichthouders ook een rol
(kunnen) hebben.

4.8 Voor- en nadelen processenfonds in Nederland en mogelijke inrichting
Processenfondsen zijn geschikt als er een leemte in het financieringslandschap bestaat. Dit kan
ontstaan door een verbod op resultaatsafhankelijke honoraria en/of het gevolg zijn van een loser paysregel, waarbij de eiser het risico van een meer dan symbolische proceskostenveroordeling loopt en de
aanwezige financieringsbronnen in collectieve acties ontoereikend zijn, zoals dat in Nederland het
geval is. Processenfondsen zijn een manier om deze leemte op te vullen. Andere manieren uit de
onderzochte jurisdicties zijn een no cost-rule ten behoeve van de niet-succesvolle eisers in class
actions en/of een discretionaire bevoegdheid van de rechter om van een dergelijke
proceskostenveroordeling af te zien op verzoek van de verliezende eiser, als het een principiële zaak
betreft en/of een zaak in het algemeen belang. Voordelen van een processenfonds zijn dat hiermee
ook zaken die mogelijk buiten de boot vallen, omdat ze niet aantrekkelijk genoeg zijn voor
procesfinanciers, aangebracht zouden kunnen worden en dat deze zaken hiermee minder afhankelijk
van de markt zijn. Zoals in de expertmeeting werd geconcludeerd, dient het afdwingen van naleving
door collectieve procedures ook andere dan commerciële belangen, namelijk maatschappelijke,
morele en juridische belangen. Tijdens de interviews is in het verlengde hiervan gewezen op de
mogelijke bijdrage van een processenfonds aan de rechtsontwikkeling (o.a. consumentenrecht,
privacy, milieubescherming). Mogelijke nadelen zijn dat de met het processenfonds gemoeide tijd en
kosten voor het opzetten en functioneren daarvan de verwachte baten wellicht niet overtreffen. Dit
hangt samen met het geringe aantal zaken, de wisselwerking met commerciële derdenfinanciering en

8

de complexiteiten rond en kosten van de organisatie van een dergelijk fonds. Deze praktische
uitvoerbaarheidsvraag staat nog los van de vraag naar de noodzaak van een processenfonds.

4.9 Nut en noodzaak van een processenfonds
Uit het onderzoek is gebleken dat een grote diversiteit aan WAMCA-zaken aanhangig is gemaakt en
dat het merendeel hiervan niet-schadevergoedingszaken betreft. Wat betreft de financiering is
duidelijk dat voor schadevergoedingszaken financiering door een commerciële procesfinancier
noodzakelijk is, gezien de hoge kosten, en dat deze financiering vooralsnog is verkregen voor de
aangebrachte zaken. Niet gebleken is dat er schadevergoedingszaken wegens gebrek aan financiering
niet aangebracht konden worden, maar het is zonder meer denkbaar dat er zaken zijn of zullen komen
die vanwege een geringe schadevergoeding of mogelijk meer risico niet lucratief zijn voor financiers.
Voor niet-schadevergoedingszaken ligt dat anders. Vooralsnog is er geen sprake van commerciële
derdenfinanciering van deze zaken en worden deze – na selectie – uit eigen bijdragen van de
achterban en eventuele andere bronnen (private donaties of crowdfunding) gefinancierd.
Een processenfonds lijkt vooralsnog vooral voor geringe schadevergoedingszaken en nietschadevergoedingszaken een meerwaarde te hebben. Daarbij moet aangetekend worden dat er ook
voor grote schadevergoedingszaken bepaalde nadelen kunnen kleven aan de afhankelijkheid van
commerciële derdenfinanciering, met name indien deze riskanter zijn en/of betrekking hebben op
nieuwe rechtsvragen. De vraag is of vooral voor zaken met een algemeen belang de commerciële
markt bepalend moet zijn of een zaak wel of niet met de benodigde financiering kan worden
aangebracht. Ook zijn er (economische) onzekerheden in de zich snel ontwikkelende
financieringsmarkt en kan toekomstige (Europese) regulering van invloed zijn op de verdere
ontwikkeling.
De oprichting van een processenfonds is een complexe aangelegenheid. Er moeten keuzes gemaakt
worden voor wat betreft de financiering van een dergelijk fonds, waarbij een initiële of zelfs meer
structurele bijdrage van de overheid nodig zal zijn, mede met het oog op het vooralsnog gering aantal
schadevergoedingszaken. Ook moeten er keuzes worden gemaakt voor wat betreft het type zaken en
welke kosten gefinancierd zouden moeten worden. Tot slot roepen de oprichting, organisatie en het
onderhouden van een dergelijk fonds vragen op betreffende de inbedding, expertise en onderzoek
naar de kansrijkheid van de voorgelegde zaken, en brengt dit ook de nodige kosten met zich mee.
Op grond van de vooralsnog geringe ervaring met de WAMCA, waarin nog geen einduitspraken in
schadevergoedingszaken zijn gedaan, de zich snel ontwikkelende financieringsmarkt, de vooralsnog
niet evidente problemen om financiering te verkrijgen (in schadevergoedingszaken), alsmede
onzekerheden rond (Europese) regulering, lijkt het prematuur om zonder verder onderzoek op dit
moment over te gaan tot de oprichting van een processenfonds. De onderzoekers onderkennen echter
dat er onzekerheden zijn in de financiering en dat er in bepaalde zaken en in de voorbereidingsfase
van zaken behoefte is aan meer mogelijkheden en – met name voor niet-schadevergoedingszaken –
een meer structurele financiering. Voor een gezonde collectieve actie-markt en het succes van de
WAMCA is een goede financiering van groot belang. Een deel van de problemen lijkt echter ook
gelegen in de WAMCA-procedure zelf, of in de procedurele onzekerheden die er vooralsnog bestaan.
Verder kan wellicht een deel van de financieringsproblemen ook op een andere wijze worden
opgelost.
Onze conclusie kan als volgt worden samengevat. Een revolverend processenfonds dat niet afhankelijk
is van overheidsmiddelen zou op dit moment volledig afhankelijk zijn van commerciële
procesfinanciering en van ontwikkelingen in de rechtspraak onder de WAMCA. Onzeker is op dit
9

moment of er voldoende schadevergoedingen worden toegewezen, en of de kosten van financiering
zodanig zijn dat voldoende ‘overblijft’ om terug te vloeien in het fonds. Ook veronderstelt het in stand
houden van een dergelijk fonds enige vorm van solidariteit. De vraag is of daarvoor voldoende
maatschappelijke steun is en ook steun onder de stakeholders. Al met al, gelet op alle ontwikkelingen
op dit moment zowel ten aanzien van commerciële procesfinanciering, als ten aanzien van de WAMCA
lijkt de introductie van een revolverend processenfonds op dit moment prematuur. Overwogen zou
kunnen worden om de mogelijkheid van cy pres uitdrukkelijk te erkennen, zodat in de praktijk
daarmee ervaring kan worden opgedaan en inzicht kan worden verkregen in de omvang van
overgebleven middelen. Afhankelijk van de resultaten zou dat opgevolgd kunnen worden door een
processenfonds.

5. AANBEVELINGEN VERVOLGONDERZOEK
Een belangrijke beperking in dit onderzoek is het gebrek aan een nulmeting over het gebruik van
collectieve acties onder het oude recht, zodat de situatie onder de WAMCA niet vergeleken kan
worden met die onder het oude recht. Een systematisch empirisch onderzoek daarnaar blijft relevant
en noodzakelijk en zou alsnog uitgevoerd kunnen worden, aangezien eerder onderzoek – in het
bijzonder het genoemde onderzoek van Tillema – niet op alle voor de nulmeting relevante onderdelen
een antwoord bevat.
Het onderhavige onderzoek kan als een nulmeting dienen voor vervolgonderzoek over ontwikkelingen
onder de WAMCA. Ook zal over naar schatting drie tot vijf jaar veel meer gezegd kunnen worden over
het aantal en verloop van WAMCA (schadevergoedings)zaken, de afwikkeling van
schadevergoedingszaken en over de toepassing van de ontvankelijkheidsvereisten en andere
procedurele eisen van de WAMCA. Dit zal meer inzicht verschaffen in de verhouding tussen
schadevergoedings- en niet-schadevergoedingszaken, de eisende belangenorganisaties, de hoogte
van de toegekende bedragen in collectieve schadevergoedingsacties, de financiering en totale kosten
van deze zaken en in de toepassing van de WAMCA-vereisten in de praktijk. Dan zal er ook meer zicht
zijn op en meer onderzoek gedaan kunnen worden naar de Europese regelgeving, in het bijzonder de
toepassing en uitleg van de Richtlijn voor representatieve vorderingen, eventuele verdere regulering
van commerciële derdenfinanciering, verdere ontwikkelingen in de financieringsmarkt en eventuele
problemen rond de financiering van collectieve acties. Idealiter zal dat zowel een kwantitatief als
kwalitatief onderzoek zijn, omdat met name interviews de resultaten van kwantitatieve onderzoeken
helpen duiden. Zo is in dit onderzoek onderbelicht gebleven waarom schadevergoedingsacties alleen
door specialistische (ad hoc opgerichte) belangenorganisaties worden ingesteld en uitsluitend
commercieel gefinancierd zijn. Dit is ook een belangrijke vervolgonderzoeksvraag.
Verder onderzoek naar de ervaringen in andere jurisdicties met cy pres zou duidelijk kunnen maken
met welke eventuele nadelen rekening gehouden zou moeten worden in de Nederlandse context
indien het mechanisme als zodanig expliciet onder de WAMCA-erkenning zou krijgen.
Vervolgonderzoek naar een aantal alternatieven voor een processenfonds is ook wenselijk. Genoemde
mogelijke alternatieven zijn: (a) afschaffing of verlaging van de griffierechten in bepaalde categorieën
zaken; (b) verruiming van gefinancierde rechtsbijstand, zodat ook representatieve
belangenorganisaties in collectieve acties in aanmerkingen komen; (c) geen proceskostenveroordeling
voor de belangenbehartiger bij een niet succesvolle actie, in het bijzonder wanneer er geen gebruik is
gemaakt van commerciële procesfinanciering; (d) mogelijkheid van een reële
proceskostenveroordeling ten behoeve van de succesvolle belangenorganisatie op grond van art.
10

1018l lid 2 Rv; (e) no win-no fee afspraken toestaan in collectieve acties. Met name sub (e) zou nader
onderzoek behoeven. Niet duidelijk is bijvoorbeeld waarom het succesvolle experiment met no cure
no pay in niet-collectieve letselschade zaken niet uitgebreid zou kunnen worden tot andere terreinen
en/of tot collectieve acties. Verder is de rol van rechtsbijstandverzekeraars in de scoping fase en/of in
de daaropvolgende voorfase van massaschade-afwikkeling onderbelicht. Daar is ook meer onderzoek
naar gewenst.
Zou uiteindelijk voor de revolverende fonds-route worden gekozen met een beperkte
overheidsbijdrage, dan zouden eventuele staatsteunimplicaties moeten worden bekeken en is het
nuttig om precies in kaart te brengen waarom soortgelijke initiatieven in Engeland en Duitsland
destijds niet van de grond zijn gekomen. Verder is Chili een jurisdictie om in de gaten te houden voor
wat betreft de ervaringen met het recent ingevoerde processenfonds voor consumentenzaken voor
bepaalde belangenorganisaties.

11