Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2014–2015

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3223
Vragen van het lid Gesthuizen (SP) aan de Minister voor Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking over het ontbreken van afdoende
mogelijkheden multinationals aansprakelijk te stellen voor rampen die
verderop in de handelsketen plaatsvinden (ingezonden 15 juli 2015).
Antwoord van Minister Ploumen (Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking) (ontvangen 2 september 2015).
Vraag 1
Wat is uw reactie op het persbericht «Multinationals nauwelijks aansprakelijk
te stellen bij fabrieksrampen»?1
Antwoord 1
Ik juich de aandacht voor maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO)
en onderzoek vanuit verschillende disciplines toe. Het in het persbericht
genoemde proefschrift – dat de juridische waarde onderzoekt van contracten,
algemene voorwaarden en gedragscodes waarmee multinationals hun
handelsketen kunnen beïnvloeden – draagt bij aan kennis over de relatie
tussen afspraken tussen multinationals en hun leveranciers en de aansprakelijkheid van multinationals in hun thuisland.
Vraag 2
Deelt u de mening dat bedrijven verantwoordelijkheid dragen voor misstanden die in de keten plaatsvinden?
Antwoord 2
Ja. De verantwoordelijkheid van bedrijven voor de mogelijk negatieve
effecten van hun gehele onderneming op mensenrechten is verwoord in de
UN Guiding Principles on Business and Human Rights (Ruggie Principles) en
de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen (OESO-richtlijnen).
Wel is de mate van verantwoordelijkheid (en de actie die een bedrijf geacht
wordt te ondernemen bij een misstand) proportioneel aan de omvang van de
onderneming en afhankelijk van de mate van betrokkenheid van het bedrijf
bij de misstand. De Ruggie Principles maken onderscheid tussen het
veroorzaken, bijdragen of enkel gelinkt zijn aan een misstand.

1

ah-tk-20142015-3223
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2015

http://www.uu.nl/nieuws/promotie-louise-vytopil-multinationals-nauwelijks-aansprakelijk-testellen-bij-fabrieksrampen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

1

Vraag 3
Zo ja, bent u van mening dat aan deze verantwoordelijkheid juridische
consequenties moeten kunnen worden verbonden bij nalatigheid?
Antwoord 3
De derde pilaar van de Ruggie Principles beschrijft de toegang die slachtoffers moeten hebben tot effectieve genoegdoening, zowel juridisch als
niet-juridisch. Overheden en bedrijven moeten deze toegang gezamenlijk
waarborgen. Onder bepaalde voorwaarden kan bij nalatigheid sprake zijn van
juridische consequenties. Tijdens het opstellen van het Nationaal Actieplan
Bedrijfsleven en Mensenrechten stelde het kabinet vast dat er onvoldoende
duidelijkheid was over de zorgplichten die in het Nederlands recht gelden
voor bedrijven. Daarom heeft het kabinet aan de Universiteit Utrecht
gevraagd te onderzoeken of de zorgplicht van Nederlandse bedrijven ten
aanzien van MVO afdoende in de wet is geregeld, dan wel of een explicitering nodig is. De onderzoekers bekijken daarbij de verhouding met de Ruggie
Principles, relevante jurisprudentie, het vestigingsklimaat, en de situatie in
omringende en met Nederland vergelijkbare landen. Dit onderzoek verkent
naast civielrechtelijke ook strafrechtelijke mogelijkheden om bedrijven
aansprakelijk te stellen. Het onderzoek naar de zorgplicht van bedrijven zal
meer duidelijkheid moeten scheppen over hoe die juridische consequenties
vorm kunnen krijgen. De resultaten van het onderzoek worden dit najaar
verwacht. Deze staan nog onder embargo totdat ze met begeleidende
kabinetsreactie naar de Kamer worden gestuurd, uiterlijk drie maanden later.
Vraag 4 en 5
Deelt u de mening dat het in het aangehaalde proefschrift geconstateerde
gebrek aan mogelijkheden multinationals aansprakelijk te stellen voor
misstanden verderop in de keten onwenselijk is?2
Welke mogelijkheden ziet u om, evenals de staat Californië, het type zaken
dat in het proefschrift Contractual Control in the Supply Chain is onderzocht
in Nederland vaker door rechters te laten behandelen?
Antwoord 4 en 5
Het type zaken in het proefschrift heeft vaak betrekking op het schenden van
de zorgplicht (duty of care). Geen van de zaken in Californië (waaronder één
tegen Walmart over de werkomstandigheden van arbeiders in de keten), heeft
geleid tot aansprakelijkheid voor de multinational voor schade. De auteur van
het proefschrift geeft aan dat er weinig wettelijke instrumenten zijn om
multinationals aansprakelijk te stellen voor misstanden in de productieketen
en trekt «[e]en eerste, voorzichtige conclusie [...] dat het recht op dit moment
wellicht niet zoveel te bieden heeft als het gaat om een langetermijnverbetering van MVO-omstandigheden in handelsketens».
Het aansprakelijk stellen van bedrijven is geen doel op zich; het streven is
verantwoorde ketens te hebben. Wel is het van belang dat, wanneer er toch
misstanden hebben plaatsgevonden, slachtoffers worden gecompenseerd en
de bron van de misstanden wordt aangepakt. De OESO-richtlijnen voorzien in
een systeem van geschillenbeslechting via Nationale Contactpunten (NCP’s).
Belanghebbenden kunnen melding doen van een (vermeende) schending van
de OESO-richtlijnen bij een NCP. Wanneer een melding ontvankelijk wordt
verklaard, helpt het NCP bij het vinden van een oplossing. Voor een reactie
op het eventuele gebrek aan mogelijkheden multinationals aansprakelijk te
stellen voor mensenrechtenschendingen in de productieketen wacht het
kabinet het eerder genoemde onderzoek naar de zorgplicht van bedrijven af.
Vraag 6
Welke conclusie trekt u uit de in het proefschrift gedane constatering dat
zwakke gedragscodes van bedrijven of sectoren in de regel niet bindend zijn
en sterke codes juist wel?

2

Vitopil, A.L., Contractual Control in the Supply Chain: On Corporate Social Responsibility,
Codes of Conduct, Contracts and (Avoiding) Liability (Den Haag, 2015).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

2

Antwoord 6
De auteur concludeert dat «multinationals die sterke maatregelen gebruiken
er vaak ook voor zorgen dat die maatregelen juridisch bindend zijn, terwijl
zwakke maatregelen eerder vrijwillig zijn». Deze conclusie heeft betrekking op
gedragscodes en contracten tussen multinationals en hun leveranciers, niet
op onderlinge afspraken binnen een sector (zoals gedragscodes van
sectorvertegenwoordigingsorganisaties). Interessant is dat maatregelen die
de deelnemende Nederlandse multinationals namen, in het algemeen het
sterkst waren in termen van zowel de inhoud als het juridisch bindende
karakter (ten opzichte van die in het Verenigd Koninkrijk en Californië). Hieruit
concludeer ik dat het aantal zaken dat in een land voor de rechter komt
(vooral in Californië), niet per definitie een positieve invloed heeft op de
sterkte van de gedragscodes en contracten tussen leveranciers en multinationals die gevestigd zijn in dat land.
Vraag 7
Ziet u het geconstateerde tekort aan mogelijkheden om multinationals
aansprakelijk te stellen voor misstanden in de keten als motivatie de eerder
geïdentificeerde risicosectoren aan te sporen de Ruggie principles zo sterk
mogelijk te laten terugkomen in de af te sluiten convenanten op het vlak van
Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO)?
Antwoord 7
Voor het IMVO-convenantentraject is het SER advies «IMVO-convenanten»
leidend, dit advies stelt dat een convenant moet voldoen aan de OESOrichtlijnen en aan de Ruggie Principles. Dit betekent dat bij alle IMVOconvenanten de inzet is om de Ruggie Principles en de OESO-richtlijnen zo
sterk mogelijk terug te laten komen.
Vraag 8
Bent u bereid indien nodig de motie Smaling/Voordewind uit te voeren?3
Antwoord 8
Als sectoren geen initiatief nemen binnen het IMVO-convenantentraject en
hiervoor geen geldige reden aan kunnen voeren ben ik bereid verdere
stappen te ondernemen. Op driekwart van het proces, tijdens het evaluatiemoment, zal ik hierover rapporteren aan de Kamer. Mijn uitgangspunt bij het
aansporen van de achterblijvende sectoren is het IMVO-convenantentraject.
Als blijkt dat deze sectoren geen initiatief nemen zal ik met gerichte,
niet-generieke maatregelen komen en sluit ik geen maatregel uit.

3

Kamerstuk 32 852, nr. 24

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

3