Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 183

Raming der voor de Tweede Kamer in 2016
benodigde uitgaven, alsmede aanwijzing en
raming van de ontvangsten

Nr. 9

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 2 juni 2015
Het presidium dankt de fracties voor hun inbreng. De inbreng laat een
grote mate van betrokkenheid zien bij het functioneren van de Tweede
Kamer. De inbreng bevat beschouwingen, standpunten en kritische
vragen over alle facetten van het politieke bedrijf en de Kamerorganisatie.
Het constitutioneel proces moet te allen tijden onverkort doorgang
vinden. De ondersteuning van de organisatie richt zich daarbij primair op
de ondersteuning van de Kamer bij het wetgevingsproces en de controletaken. Daar hoort ook bij de ondersteuning van de Kamer als volksvertegenwoordiging. Ieder jaar worden een aantal bijzondere aandachtspunten
benoemd. 2016 kenmerkt zich in de organisatie als een jaar met grote
veranderingen. Van de organisatie wordt veel gevraagd.
Inhoudsopgave

blz.

I
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
II
1.
2.
3.

2
2
2
4
4
14
16
17
17
17
18

4.
5.
6.
III

kst-34183-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Raming
Inleiding
Wetgeving en controle Tweede Kamer
Algemene doelstelling
Aandachtspunten 2016
Risico’s
Kengetallen
Bedrijfsvoering
Staat van de Tweede Kamer 2014
Inleiding
Algemene opmerkingen en prestatiegegevens over 2014
De Kamer als medewetgever en het onderzoek naar
uitvoerbaarheid van beleid en wetgeving
De Kamer als controleur van de regering en de informatiepositie van de Kamer
De Tweede Kamer en de samenleving
Literatuur
Notitie over de afsplitsingen van fracties in de Tweede
Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

21
22
23
25
25

1

I Raming
1. Inleiding
De leden van de fracties van VVD, PvdA, SP, CDA, D66, ChristenUnie, en
het lid Klein hebben met belangstelling kennis genomen van de stukken
van de Raming 2016 voor de Tweede Kamer. Elk van deze fracties wil
hierover een aantal vragen voorleggen aan het presidium.
2. Wetgeving en controle Tweede Kamer
De leden van de D66-fractie merken tot hun tevredenheid op dat het
presidium het controleren van de regering en (mede)wetgeving tot de
kerntaken van het parlement ziet. Zij vragen zich echter af in hoeverre dit
tot uitdrukking komt in de voorgestelde Raming. Zij zijn benieuwd in
hoeverre die kerntaken nog nadrukkelijker in de begroting naar voren
gebracht kunnen worden. Zij vragen zich ook af in hoeverre de Raming al
rekening houdt met stijgende loonkosten bij het apparaat en de fracties in
navolging van aanpassingen in de rijks-cao?
Het presidium denkt dat de kerntaken in de begroting voldoende
nadrukkelijk worden benoemd. De grootste uitgavenpost in onze
organisatie betreffen de personele uitgaven. Deze medewerkers leveren
allemaal een bijdrage aan het invullen van de kerntaken. Het voorgeschreven aggregatieniveau in de Raming maakt het daarbij overigens niet
eenvoudig om te zien welke middelen worden ingezet ten behoeve van
wetgevende dan wel controlerende taken. Om dit inzicht wel te geven,
wordt sinds een aantal jaren het formatieoverzicht toegevoegd als bijlage
bij de Raming. De Raming wordt altijd opgesteld op basis van de dan
actuele gegevens. In de Raming mag op grond van de Comptabiliteitswet
geen rekening worden gehouden met onzekere gebeurtenissen. Er is
daarom geen rekening gehouden met mogelijke uitkomsten van een
cao-akkoord. Wanneer er later wijzigingen ontstaan, zoals bijvoorbeeld
door een aanpassing in de cao, vindt er een bijstelling van de Raming
plaats. Dat kan bij najaarsnota voor een lopend begrotingsjaar en bij
voorjaarsnota voor lopende en komende begrotingsjaren.
De leden van de D66-fractie zijn in hetzelfde kader benieuwd of het
presidium het tweewekelijks uitbrengen van de glossy «Kamerbode» tot
de kerntaken van de Tweede Kamer vindt behoren, uit welk (sub)artikel de
Kamerbode betaald wordt en hoeveel de totale kosten voor de
Kamerbode bedragen? In hoeverre kunnen de kosten daarvan beperkt
worden door de Kamerbode enkel digitaal te doen verschijnen? Wat is ten
aanzien van het verschijnen van interne bladen gebruikelijk op ministeries, denktanks en ngo’s? Zijn er nog andere voorbeelden te noemen
van, in het kader van de kerntaken, mogelijk niet doelmatige uitgaven?
Het presidium meent dat de Kamerbode een adequaat middel is voor de
uitwisseling van kennis en informatie tussen Kamerbewoners. De meeste
Kamerbewoners nemen de Kamerbode geregeld door, zo blijkt uit
onderzoek binnen de organisatie. Een gedrukt nieuwsblad heeft het
voordeel dat het tijd- en plaatsonafhankelijk kan worden gelezen, dat de
medewerkers zonder pc er gemakkelijk kennis van kunnen nemen en dat
het een geschikter middel is voor langere persoonlijke en achtergrondverhalen dan een digitaal blad.
Sinds 2014 verschijnt de Kamerbode niet meer eens per week, maar
tweewekelijks en wordt het blad gecombineerd met Kamerbode+, het
digitale magazine op het intranet, Plein2. Dat is in lijn met het beeld bij
departementen en Hoge Colleges van Staat: sommige hebben alleen nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

2

digitale informatie, andere combineren een papieren en digitaal blad. De
drukkosten voor de Kamerbode worden betaald uit de apparaatsuitgaven
binnen artikel 3 en bedragen jaarlijks ca. € 37.500.
Op 1 april is een hoofd Stafdienst Communicatie begonnen met onder
meer als opdracht om als kwartiermaker de diensten Voorlichting en
Communicatie samen te voegen tot een stafdienst Communicatie.
Hiermee wordt de communicatiefunctie opnieuw vorm gegeven. In dat
proces komt onder meer de effectiviteit en de efficiëntie aan de orde van
de middelen die de Kamer gebruikt voor de interne en externe communicatie.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen naar de voortgang
van de motie Segers c.s. (Kamerstuk 33 609, nr. 14) waar bij de behandeling van de Raming 2014 door de Kamer aan het presidium verzocht is
om te regelen dat, na een korte, maar gedegen voorbereiding, snelle en
korte parlementaire verhoren onder ede kunnen worden gehouden en te
bezien welke aanpassing nodig is van de Regeling parlementair en extern
onderzoek, alsmede van de Wet op de parlementaire enquête. Deze leden
vragen welke planning het presidium voor ogen staat.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen naar de voortgang bij
de uitvoering van de motie-Segers (Kamerstuk 33 609, nr. 14), waarin
verzocht is om de mogelijkheid te onderzoeken van een «korte» parlementaire enquête (de zgn. flitsenquête). Het presidium heeft de uitvoering van
de motie (het onderzoeken van de mogelijkheden daartoe) opgedragen
aan de Tijdelijke commissie Evaluatie Wet op de Parlementaire Enquête.
Voor zover op dit moment bekend, houdt de commissie er rekening mee
dat zij eerst na het zomerreces haar rapport zal kunnen uitbrengen. Het
presidium kan daar niet op vooruitlopen en wacht net als deze leden met
belangstelling de bevindingen van de commissie af.
Het is het lid Klein opgevallen op dat er zo weinig gebruik wordt gemaakt
van adviesorganen. Kan het presidium aangeven welke ideeën er zijn om
het gebruik te intensiveren?
Het presidium antwoordt dat in 2013, op verzoek van de Commissie voor
de Werkwijze, door het Bureau Onderzoek en Rijksuitgaven (BOR) een
onderzoek is gedaan getiteld «Beter gebruikmaken van adviesraden en
planbureaus». Daarin wordt geconcludeerd dat de Tweede Kamer
voldoende mogelijkheden tot samenwerking heeft met adviescolleges en
planbureaus, maar dat hier nog beter gebruik van kan worden gemaakt.
De Kamer heeft de mogelijkheid rechtstreeks aan adviesraden te vragen
onderzoek uit te voeren. Zo bespreekt bijvoorbeeld de commissie OCW
standaard het werkprogramma van de Onderwijsraad en heeft ook de
commissie VWS onlangs de toezegging van de Minister gekregen dat het
conceptwerkprogramma van de Gezondheidsraad eerst aan de Kamer
wordt gestuurd.
Met de planbureaus en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) bestaan goede ambtelijke contacten en gestreefd wordt naar
het maken van werkafspraken met diverse andere adviesorganen en
kennisinstanties. Bij het CBS kunnen Kamerleden ook individueel terecht
via de recent geopende Helpdesk Binnenhof (binnenhof@cbs.nl).
De Tweede Kamer heeft de laatste jaren nieuwe instrumenten geïntroduceerd om wetenschappelijke kennis te benutten, bijvoorbeeld door het
houden van ontbijtbijeenkomsten, het laten uitvoeren van netwerkverkenning en het laten opstellen van wetenschappelijke factsheets. Een
overzicht van alle instrumenten die de Kamer heeft om informatie te
achterhalen is te vinden op de Onderzoeks- en advieskaart (Plein2).
Overigens inventariseert het BOR momenteel of het eerdergenoemde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

3

onderzoek voor de Commissie voor de Werkwijze in 2013 ertoe geleid
heeft dat het gebruik door de Tweede Kamer van de adviesraden en
planbureaus is toegenomen. Deze inventarisatie wordt na het zomerreces
afgerond.
In de tweede plaats vraagt het aan het woord zijnde lid hoeveel buitenlandse parlementaire delegaties jaarlijks daadwerkelijk als gasten worden
ontvangen in de plenaire zaal.
Voorts merkt het betreffende lid op dat in het afgelopen jaar extra geld is
uitgetrokken voor het stafbureau van de Voorzitter. Graag verneemt dit lid
wanneer de evaluatie kan worden verwacht over de effectiviteit van deze
gelden.
Het aantal ontvangen buitenlandse delegaties wisselt jaarlijks. In 2014
bedroeg dit aantal 45 delegaties. Zo veel als mogelijk worden deze
delegaties ontvangen in de plenaire zaal. Dit kan alleen wanneer het
programma dit toelaat en wanneer de Kamer vergadert.
Het stafbureau van de Voorzitter is zeer recent opgericht. Een afgewogen
oordeel over de effectiviteit kan nu nog niet worden gegeven. Een
evaluatie is gepland een jaar na de formele start. De bemensing van het
stafbureau heeft plaatsgehad binnen de bestaande formatie van de
Kamer. Er zijn geen personele uitbreidingen geweest.
3. Algemene doelstelling
De leden van de VVD-fractie vragen een algemene verhelderende
uiteenzetting over de vraag hoe gemeten wordt of doelen gehaald worden
en hoe concreet daarover gerapporteerd gaat worden.
De diensten van de Tweede Kamer werken allemaal met jaarplannen en
rapporteren tweemaandelijks over de realisatie. Drie keer per jaar worden
uitgebreide managementrapportages opgesteld ten behoeve van de
besluitvorming in het managementteam. Het presidium ontvangt drie keer
per jaar een begrotingsuitvoeringsrapportage en de Kamer ontvangt het
jaarverslag. In het rapport van de ABD staan aanbevelingen gericht op het
verbeteren van de informatievoorziening richting het presidium.
Voorstellen hiervoor zijn in voorbereiding. De uitvoering zal in handen
gelegd worden van de nieuwe Griffier.
4. Aandachtspunten 2016
Voorzitterschap EU 1e helft 2016.
De leden van de PvdA-fractie lezen dat voor het EU-voorzitterschap van
Nederland in 2016 2,7 miljoen wordt geraamd. Kan het presidium
aangeven waar dat budget voor zal worden ingezet?
In de eerste helft van 2016 zal Nederland het roulerende voorzitterschap
van de Raad van de Europese Unie bekleden. De leden van de SP-fractie
vragen wat dit in praktische en organisatorische zin voor de Tweede
Kamer betekent. Zij vragen welke activiteiten in dit kader staan gepland en
welke kosten hiermee gemoeid zijn die voor rekening komen van de
Tweede Kamer.
De leden van de CDA-fractie vragen, wat de betrokkenheid van de Kamer
bij het EU-Voorzitterschap in de eerste helft van 2016 zal inhouden. Kan
het presidium inzicht geven in de opbouw van het bedrag van 2,7 miljoen,
dat daarvoor geraamd is?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

4

Het presidium antwoordt dat tijdens het Nederlands voorzitterschap van
de Raad van de Europese Unie beide Kamers van de Staten-Generaal
gezamenlijk in ieder geval zes interparlementaire conferenties zullen
organiseren. Het betreft vier terugkerende «standaard» bijeenkomsten, die
ieder half jaar plaatsvinden en dus door elk voorzittend parlement
georganiseerd dienen te worden, namelijk de vergadering van de
voorzitters van de commissies voor Europese Zaken (COSAC Voorzittersbijeenkomst), de reguliere vergadering van de commissies voor Europese
Zaken van de parlementen in Europa (plenaire COSAC), de interparlementaire conferentie over het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid en het Gemeenschappelijk Veiligheids- en Defensiebeleid (GBVB/
GVDB) en de interparlementaire conferentie in het kader van het
Begrotingspact (de zogenaamde Artikel 13-conferentie). De overige twee
conferenties zijn gewijd aan onderwerpen, die na een uitgebreide
inventarisatie in de vaste Kamercommissies door het presidium en het
College van Senioren van de Eerste Kamer zijn bepaald: een themaconferentie over energie, inclusief aspecten van innovatie met daarbij
bijzondere aandacht voor circulaire economie, en een themaconferentie
over mensenhandel. De mogelijkheid bestaat dat er nog een derde
themaconferentie wordt georganiseerd, als de actualiteit daartoe
aanleiding geeft.
Deze parlementaire dimensie van het EU-voorzitterschap wordt in Den
Haag georganiseerd, waarbij de Ridderzaal de beoogde vergaderlocatie is.
Alleen de Artikel 13-conferentie zal, conform gebruikelijk is bij de
voorjaarszitting, in het Europees parlement in Brussel plaatsvinden. Voor
de voorbereiding van elk van de conferenties is een politieke voorbereidingsgroep ingesteld, bestaande uit leden van de betrokken vakcommissies van beide Kamers. Deze voorbereidingsgroepen zullen de
concrete programma’s van de conferenties opstellen. De politieke
eindverantwoordelijkheid voor de parlementaire dimensie van het
EU-voorzitterschap berust bij een stuurgroep, die is samengesteld uit
beide Kamervoorzitters, de voorzitters van de commissies Europese Zaken
en de Griffiers van beide Kamers. Inmiddels is een ambtelijk projectteam
van vier medewerkers (twee uit iedere Kamer) fulltime bezig met de
voorbereidingen. De totale begroting van het project is 2,7 miljoen,
waarbij elke Kamer de helft van de kosten draagt. Voor het overige
verwijst het presidium u naar de bijgevoegde begroting voor het project,
die in december 2014 is vastgesteld.
Veiligheid en beveiliging, zowel fysiek als digitaal.
De leden van de SP-fractie lezen dat er op het gebied van beveiliging van
informatie en informatievoorziening nog een gat is tussen de huidige
praktijk en de nog uit te voeren maatregelen. Naar aanleiding hiervan
vragen de leden van de SP-fractie welke geplande maatregelen inmiddels
zijn uitgevoerd en welke maatregelen nog volgen. Voorts vragen zij op
welke termijn dat is.
Het presidium antwoordt dat een stelsel van 133 operationele beheersmaatregelen is geformuleerd in de Baseline Informatiebeveiliging. Deze
maatregelen zijn beschreven en hebben een formeel en normatief
karakter, het beschrijft de «soll-situatie» van het gewenste niveau van
Informatiebeveiliging. In 2015 en 2016 wordt per maatregel het verschil
tussen de huidige praktijk (ist) en het gewenste niveau (soll) geanalyseerd
en het verschil weggewerkt en geïmplementeerd. De Baseline Informatiebeveiliging wordt binnenkort in het presidium gepresenteerd met een
planning voor het operationaliseren van de maatregelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

5

Verdere digitalisering primair proces.
De leden van de PvdA-fractie vragen of er behalve bij zaken die al in
werking zijn getreden nog nieuwe voornemens zijn ten aanzien van de
digitalisering van het primaire proces? Zo ja, welke zijn dat? Zo nee,
waarom niet?
De leden van de PvdA-fractie vragen of er nog andere voornemens
bestaan ten aanzien van een verdere digitalisering van het primaire
proces, naast de voornemens die al bekend zijn. Met deze laatste doelen
deze leden waarschijnlijk op het digitale knoppenpaneel in de grote zaal
en de mogelijke komst van een elektronische presentielijst. Er wordt
verder doorlopend gewerkt aan de doorontwikkeling van Parlis (de
nieuwste release, Parlis 1.8, is voorzien voor eind 2015 en zal een groot
aantal gebruikerswensen vervullen). Zeer onlangs is een nieuwe versie
van de Vragen Invoer Applicatie (VIA) in gebruik genomen, waardoor deze
voor de fracties veel gebruikersvriendelijker is geworden. Gewerkt wordt,
in het kader van de implementatie van het rapport Voorop in Europa, aan
een «Europa portaal» van de Tweede Kamer en aan invoering in Parlis van
Europadocumenten en -instrumenten. Hoewel dit niet direct het primaire
proces zelf raakt, vermeldt het presidium hier ook de ontwikkeling van het
«second screen», ten behoeve van externe communicatie over activiteiten
in de Kamer. Tot slot vindt ook onderzoek plaats naar de wenselijkheid, de
mogelijkheid en de kosten van het elektronisch stemmen.
Naast het realiseren van verbeteringen aan de bronsystemen wordt ook
voortdurend gewerkt aan verbeteringen «onder de motorkap», zoals het
geschikt maken van informatie voor meervoudig gebruik.
Wordt er behalve aan het «indoor» 4G netwerk, ook nog gewerkt aan een
verdere uitrol en verbetering van wifi buiten de delen van het gebouw
waar nu al wifi aanwezig is? De leden van de PvdA-fractie denken daarbij
bijvoorbeeld aan de werkruimten van de fracties.
Dat is niet het geval. Het presidium heeft besloten om het wifi-netwerk
niet verder uit te bouwen omdat de verwachting is dat dit in de toekomst
niet meer noodzakelijk is. Eind 2015 zal de indoordekking van het
4G-netwerk in het hele gebouw zodanig zijn dat op iedere werkkamer op
goede wijze met mobiele apparaten gewerkt kan worden door goed bereik
voor telefonie en snel dataverkeer. Met het oog hierop zouden de,
overigens relatief hoge investeringen die gemoeid zijn met verdere
uitbreiding van het wifi-netwerk, een desinvestering zijn.
De leden van de CDA-fractie missen in de toelichting op de Raming een
nadere uiteenzetting over de ontwikkeling op het gebied van de informatievoorziening. In 2013 werd aangegeven dat Parlis weliswaar belangrijk is
voor het goed functioneren van de werkprocessen van de Tweede Kamer,
maar minder geschikt is als hét middel voor het informeren van de leden,
hun medewerkers en de samenleving. Naar deze leden begrepen hebben,
zullen daartoe ook nog andere grote stappen gezet moeten worden en ook
deze stappen zullen niet van vandaag op morgen tot het gewenste
resultaat leiden. Daarnaast zullen deze stappen ook financieel het nodige
vergen.
De bedoelde voorzieningen raken het functioneren van onze democratie in
het hart. Het verzamelen en verwerken van informatie voor besluitvorming is immers de corebusiness van de Kamer. Kan het presidium de
voor ogen staande sporen zo concreet en aanschouwelijk mogelijk in
beeld brengen, zodat leden, medewerkers én samenleving zich een goed,
realistisch en levensecht beeld van de voor de toekomst voor ogen
staande praktijk kunnen vormen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

6

Het presidium verwijst hierbij graag naar de informatiearchitectuur,
waarin inzichtelijk wordt gemaakt hoe de keten van informatieverwerking
en -voorziening er in de nabije toekomst uit zal zien. Deze architectuur
gaat uit van het principe dat zogenaamde bronsystemen (zoals Parlis en
VLOS) ingezet worden voor hun primaire doel, te weten de voorbereiding
van vergaderingen en de verslaglegging daarvan, en dat hergebruik van
de informatie die daarbij gegenereerd wordt, in afzonderlijke systemen
plaatsvindt. Dit maakt het mogelijk om informatie samen te voegen, te
publiceren, aan de samenleving beschikbaar te stellen en duurzaam te
bewaren zonder de bronsystemen extra te belasten. Er zijn voor de
realisatie hiervan al de nodige stappen gezet. De bronsystemen worden in
de komende periode doorontwikkeld, waarbij zal worden ingespeeld op
specifieke gebruikerswensen. Een nadere toelichting op de te realiseren
architectuur behoort altijd tot de mogelijkheden.
In dit verband vragen de leden van de CDA-fractie ook naar de
afstemming met de informatievoorziening door derden, zoals de
Algemene Rekenkamer. In 2014 heeft de Algemene Rekenkamer haar
rapport Staat van de rijksverantwoording 2013 en de rapporten bij de
jaarverslagen 2013 van de Ministers digitaal gepresenteerd. In Parlis zijn
deze stukken echter op de klassieke wijze ingescand, waardoor de
meerwaarde van links verloren is gegaan. Is er overleg met de Algemene
Rekenkamer over de informatievoorziening van de Kamer? Zo nee,
waarom niet? En zo ja, waartoe heeft dat geleid?
Het presidium antwoordt dat de Griffie plenair voortdurend afstemming
heeft met al haar afzenders over de informatievoorziening aan de Kamer,
en zeker waar het begrotingsstukken betreft. In voorgaande jaren werd
altijd vooraf met de Algemene Rekenkamer afgestemd hoe en wanneer de
verantwoordingsstukken stukken van de AR aan de Kamerleden zouden
worden aangeboden. Vanuit de Griffie plenair is ook afgelopen jaar
meerdere malen bij de Algemene Rekenkamer aangedrongen om de
rapporten bij de jaarverslagen op een toegankelijke, toekomstbestendige
en voor archivering geschikte wijze aan de Kamer ter beschikking te
stellen. De Algemene Rekenkamer heeft er desondanks voor gekozen
geen (papieren) rapporten in traditionele vorm meer te laten verschijnen,
maar alle informatie alleen volledig digitaal te publiceren op haar eigen
website: verantwoordingsonderzoek.rekenkamer.nl
De huidige wijze van dossieropbouw inclusief het publiceren van
Kamerstukken door de Kamer garandeert een toekomstbestendige wijze
van publiceren op Overheid.nl en in Parlis. Ook op de lange termijn is
altijd duidelijk welke informatie destijds aan de Kamer is aangeboden en
wanneer. Op uitdrukkelijk verzoek van de Kamer heeft de Algemene
Rekenkamer er daarom uiteindelijk alsnog voor gekozen de informatie op
de gebruikelijke wijze aan de Kamer aan te bieden. Dit heeft zij gedaan in
de vorm van een PDF. Deze informatie is in Parlis opgenomen (overigens
betreft dit geen gescande informatie). Eventuele links bieden in die zin
geen meerwaarde gezien de eerder in dit antwoord aangegeven
bezwaren, bovendien werken de links in dit geval niet omdat de Algemene
Rekenkamer slechts een niet bewerkbare PDF heeft aangeboden aan de
Kamer.
Uiteraard zal ook in de volgende jaren overleg plaatsvinden om voor alle
partijen tot een zo goed mogelijke en werkbare situatie ten aanzien van de
informatievoorziening te komen.
De leden van de CDA-fractie constateren, dat verdere digitalisering van
het primair proces een van de bijzondere aandachtspunten is voor het
komende jaar (bladzijde 6). In dit verband vragen deze leden aandacht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

7

voor het feit, dat het wifi-netwerk in de Kamer te wensen overlaat. Welke
maatregelen worden genomen om het bereik te verbeteren?
Het presidium heeft geen plannen het wifi-netwerk verder uit te bouwen
omdat de verwachting is dat dit in de toekomst niet meer noodzakelijk is.
Eind 2015 zal de indoordekking van het 4G-netwerk in het hele gebouw
zodanig zijn dat op iedere werkkamer op goede wijze met mobiele
apparaten gewerkt kan worden door goed bereik voor telefonie en snel
dataverkeer.
De leden van de D66-fractie lezen dat de verdere digitalisering van het
primaire proces een aandachtspunt van het presidium voor 2016 is. De
daarbij gegeven voorbeelden lijken vooral exemplarisch te zijn, niet zo
zeer uitputtend. Welke voornemens heeft het presidium op dit gebied? En
op welke wijze worden de gebruikers van het proces in de besluitvorming
betrokken?
De digitalisering van het primaire proces van de Tweede Kamer is een
complexe exercitie, waarin steeds verdere belangrijke stappen worden
gemaakt. Zowel de systemen ter ondersteuning van vergadering en
verslaglegging (Parlis en VLOS) als de systemen ter ondersteuning van
informatievoorziening en publicatie worden steeds verder ontwikkeld om
de verschillende taken van de Kamer zo goed mogelijk te ondersteunen.
De visie en de strategie voor de komende jaren, de IT-Governance en
Architectuur en het Producten- en dienstenoverzicht zijn documenten (in
wording) die richting geven aan de informatiserings- en
ICT-ontwikkelingen van de Tweede Kamer in de komende jaren. In
september laat het presidium zich daarover bijpraten door de directie
Informatiseringsbeleid. Via de ambtelijk secretarissen zal hiervoor ook
input worden gevraagd uit de fracties.
De leden van de D66-fractie hebben verder met veel waardering kennis
genomen van het rapport van de commissie-Elias. Dit mede vanwege de
vele nuttige handreikingen en aanbevelingen die het rapport bevat. Deze
leden zouden graag van het presidium vernemen op welke wijze zij bij het
beheer van eigen ICT-projecten en digitalisering van het primaire proces,
het rapport tot zich neemt.
Het presidium heeft kennisgenomen van het rapport van de tijdelijke
commissie ICT en neemt een aantal terechte constateringen en aanbevelingen ter harte om meer grip te krijgen op ICT-projecten bij de overheid.
De beheersstructuur op het terrein van ICT bij de Tweede Kamer wordt
aangescherpt in lijn met de aanbevelingen van de tijdelijke commissie. De
organisatie stelt ten minste elke vier jaar een visie en een meerjarenplan
op voor het ICT-beleid. De directeur Informatiseringbeleid was al CIO en
bewaakt de naleving van afspraken en kaders die in deze plannen zijn
vastgelegd. Hij laat zich daarbij ondersteunen door het CIO-overleg. De
Kamerorganisatie gaat na het commissierapport meer aandacht besteden
aan de beginfase van projecten en neemt de BIT-regels ter harte. Om een
project te kunnen beginnen moet een opdrachtgever dan ook aan een
aantal randvoorwaarden voldoen, bijvoorbeeld dat de CIO de zakelijke
rechtvaardiging heeft goedgekeurd. Projecten en programma’s worden
bestuurd met veelgebruikte methodes voor project- en programmasturing
Prince en MSP, waarin rollen en verantwoordelijkheden helder zijn
vastgelegd.
De leden van de D66-fractie merken voorts op dat de ICT-systemen
waarmee de Kamer werkt storingsgevoelig zijn. Het lijkt deze leden zo te
zijn dat het kunnen inloggen op computers, het bereikbaar zijn per e-mail,
het kunnen printen en het werkzaam zijn van de internetverbinding in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

8

21ste eeuw nodig zijn voor het werk in de Kamer. Daarvoor is een stabiele
en toegankelijke digitale werkomgeving nodig. De aan het woord zijnde
leden moeten tot hun spijt constateren dat er regelmatig en soms
langdurige storingen in de digitale infrastructuur optreden. Zij vragen het
presidium daarom of niet zozeer de verdere digitalisering een
aandachtspunt zou moeten zijn, maar het versterken en robuuster maken
van de daaraan ten grondslag liggende digitale infrastructuur?
In reactie op de opmerking van D66 merkt het presidium op dat uit een
analyse van storingen blijkt dat zich in de eerste vier maanden van 2015
twee keer een langdurige storing heeft voorgedaan (gedurende meer dan
3 uur, met impact voor alle gebruikers). Het presidium begrijpt enerzijds
dat dit hinderlijk is voor de werkzaamheden van de Kamer en betreurt dit
vanzelfsprekend ten zeerste. Anderzijds kent technologie nu eenmaal
storingen, en is het presidium van mening dat het de juiste investeringen
doet in de infrastructuur. Deze is geheel up-to-date en robuust genoeg
voor de werkzaamheden in de Kamer. Daarnaast heeft het presidium zich
voorgenomen de dienstverlening op dit vlak te gaan uitbesteden. Dit om
minder kwetsbaar te zijn in de dienstverlening en de zich steeds meer
uitbreidende en complexer wordende infrastructuur ook in de toekomst
stabiel te kunnen beheren.
De leden van de D66-fractie hebben enkele vragen over het voornemen
om over te gaan tot een elektronische aanwezigheidslijst. Zij vragen zich
af welk probleem deze nieuwe regel oplost? Kamerleden hebben immers
een eigen verantwoordelijkheid zich aan te melden. Zij merken verder op
dat in plaats van het intekenen dat men voor vergadering aanwezig is
(opt-in) om deel te nemen aan de vergadering ervoor afmelden (opt-out)
de standaard wordt in het voorstel. Immers, de registratie als aanwezig
ontstaat in het voorstel automatisch wanneer de pas voor de toegangspoort aangeboden wordt, maar verdwijnt niet automatisch wanneer de
pas bij het verlaten het gebouw bij de uitgang aangeboden wordt.
Daarvoor moet men alsnog actief handmatig uittekenen. Waarom
omkering van die handeling en verschuiving van de bewijslast? Welke
gevolgen heeft dat voor het behalen van het quorum en is onderzocht of
dit er niet toe leidt dat Kamerleden onterecht als aanwezig aangemeld
staan? Bestaat voorts het risico dat met elektronische registratie van
aanwezigheid de dagelijkse werksituatie gemakkelijker geopenbaard kan
worden? Waar naar deze leden aannemen alleen de beveiliging zicht heeft
op wie er in het gebouw aanwezig is, zal deze groep voor toepassing van
de digitale registratie uitgebreid moeten worden. Wie hebben er dan
allemaal toegang tot de aanwezigheidsgegevens? Hoe wordt voorkomen
dat die informatie misbruikt wordt?
In reactie op de vraag welk probleem wordt opgelost, geeft het presidium
allereerst aan dat de elektronische presentielijst past bij een eigentijds
parlement zonder overbodige luxe. In de huidige praktijk moeten de
Kamerbodes drie keer per week ten minste 76 handtekeningen op drie
plekken verzamelen en samenvoegen tot één lijst om te bepalen of er een
vergaderquorum is. Door de invoering van de elektronische presentielijst
zijn deze routinematige handelingen niet meer nodig. Daarnaast vind een
groot aantal leden van uw Kamer het prettig om rechtstreeks naar hun
werkplek te kunnen gaan en niet eerst langs de papieren presentielijst te
hoeven lopen.
De leden van de fractie van D66 geven verder aan van mening te zijn dat
de standaard wordt omgekeerd, namelijk van het actief aangeven dat men
aanwezig is en meetelt voor het quorum, naar het actief aangeven dat
men afwezig wil zijn voor de quorumtelling. Het presidium ziet dit juist als
een voordeel, aangezien het in de praktijk sporadisch voorkomt dat een
Kamerlid aanwezig is in het gebouw maar niet wil meetellen voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

9

quorum. Dat laat onverlet dat ook in het nieuwe systeem deze uitzondering is gefaciliteerd en dat Kamerleden de gelegenheid hebben zich af
te melden voor de quorumtelling. Een onterechte aankomstmelding is niet
mogelijk, behalve als de Rijkspas van een Kamerlid in vreemde handen is
gevallen. Dit kan ernstiger gevolgen hebben en het is dan ook van groot
belang dat verlies of ontvreemding van de persoonlijke Rijkspas terstond
wordt gemeld. Het presidium heeft nadrukkelijk opdracht gegeven alleen
de aankomst te registreren, zoals ook in de huidige praktijk gebeurt. De
elektronische presentielijst toont derhalve niet of, wanneer en voor hoe
lang een op de lijst als aanwezig geregistreerd Kamerlid het pand heeft
verlaten.
Alleen Kamerbodes hebben toegang tot de informatie op de elektronische
presentielijst en daartoe bevoegde medewerkers van de Beveiligingsdienst hebben inzicht in de pasregistratie. Dat wijkt niet af van de huidige
situatie. De groep gebruikers van deze informatie blijft dus klein en
overzichtelijk. Voor de zekerheid is er een externe beveiligingsaudit
uitgevoerd op het systeem. Deze heeft uitgewezen dat het systeem veilig
is.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen welke winst de nieuwe
werkwijze van elektronische registratie heeft. Zij constateren dat ten tijde
van de oude werkwijze iedere Kamerbewoner al geregistreerd werd en dat
uiteindelijk de echte werkelijkheid in de zaal altijd voor zal gaan.
Het presidium antwoordt aan de fractie van de ChristenUnie dat de
werkelijkheid in de plenaire zaal bij hoofdelijke stemmingen altijd voor zal
gaan. Daar brengt de elektronische presentielijst geen verandering in. Het
presidium is van mening dat de elektronische presentielijst past bij een
eigentijds parlement en bovendien routinematige en foutgevoelige
handelingen voor het bepalen van het vergaderquorum overbodig maakt.
Voorts is het winst dat Kamerleden straks direct naar hun werkplek
kunnen gaan.
Implementatie aanbevelingen rapport: «Voorop in Europa».
De leden van de CDA-fractie vinden het een goede zaak dat in 2016 extra
aandacht zal worden besteed aan het streven naar een betere parlementaire beïnvloeding, besluitvorming en controle op Europese wetgevingsprocessen. Wel zouden deze leden graag willen weten op welke wijze
daaraan concreet inhoud zal worden gegeven en op welke wijze de
voorgestelde formatieversterking ter ondersteuning van «Voorop in
Europa» zal worden aangewend.
Het presidium antwoordt dat de Kamer sinds 2006 structureel versterkte
aandacht besteedt aan de beïnvloeding van Europese voorstellen op basis
van vier opeenvolgende in de Kamer behandelde rapporten: «Op tijd is te
laat» (2002), «Bovenop Europa» (2011), «Voorop in Europa» en «Gericht
op Europa» (beide uit 2014).
Het presidium heeft op 11 februari jl. ingestemd met een personele
uitbreiding van drie adjunct-griffiers bij de Griffies Commissies. Deze
versterking is intussen ingevuld en het is de bedoeling dat die voor een
langere periode wordt gecontinueerd. De versterking vindt vooral plaats
bij de ondersteuning van de commissies die reeds nu veel te maken
hebben met Europese voorstellen en wetgeving, zoals de commissies EZ,
I&M en V&J, maar de versterking is ook inzetbaar bij andere commissies
indien daar aanleiding toe is.
Naar verwachting zal in de komende jaren de wetgevingsactiviteit in
Brussel toenemen. Door de versterkte personele capaciteit is het mogelijk
om, als de betreffende commissie dat wenst, meer Europese voorstellen
in behandeling te nemen en daarmee de parlementaire beïnvloeding,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

10

besluitvorming en controle te verbeteren. Dit in lijn met de aanbevelingen
uit «Voorop in Europa».
Voorbereidingsactiviteiten rond de renovatie van het Binnenhofcomplex.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe het besluitvormingstraject over
de voorgenomen renovatie van het Binnenhofcomplex eruit ziet. Wanneer
valt een besluit te verwachten? Op welke wijze is de Kamer daarbij
betrokken?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe de ervaringen rondom
de nieuwbouw in 1992 worden betrokken bij de invulling van de huidige
panden. Zij vragen daarbij in het bijzonder naar de keuze die destijds
gemaakt is om de panden een voor een op te knappen en zo een
verhuizing naar een vergaderlocatie buiten het Binnenhof te voorkomen.
In antwoord op vragen van de fracties van het CDA en de Christenunie
over de voorgenomen renovatie van de gebouwen aan en rond het
Binnenhof antwoordt het presidium dat er op dit moment nog onvoldoende duidelijkheid is over hoe het project zal worden uitgevoerd, wat
de omvang ervan moet zijn en hoe het al dan niet in fases ter hand kan
worden genomen. Het presidium is momenteel drukdoende daarover
verdere helderheid te verkrijgen, zowel op ambtelijk, maar vooral ook op
politiek-bestuurlijk niveau. Mede met het oog op een deugdelijke en goed
voorbereide besluitvorming is inmiddels weer een breed samengestelde
Bouwbegeleidingscommissie ingesteld die het presidium van advies kan
dienen. Het presidium heeft begrepen dat de Minister die verantwoordelijk is voor het Rijksvastgoedbedrijf ernaar streeft voor de zomer van
2015 tot besluitvorming te komen. Het ligt voor de hand dat, ook in het
licht van de budgettaire gevolgen van dit besluit, de Kamer zich daar
vervolgens over uitspreekt. Dat betreft dan het gehele renovatievoornemen aan het Binnenhof en dus niet alleen de Tweede Kamer.
Implementatie besluitvorming o.b.v. het rapport van ABDTOPConsult.
De leden van de VVD-fractie vragen hoe de invoering van de beoogde
organisatiestructuur zal lopen en welke meetpunten daarbij zullen worden
gehanteerd.
Allereerst zal de nieuwe topstructuur voor de ambtelijke organisatie
gerealiseerd worden. Hierbij wordt uitgegaan van de invoering van deze
nieuwe topstructuur per 1 januari 2016. Het beleidsvoornemen tot
reorganisatie van de topstructuur is ter advisering aan de Ondernemingsraad aangeboden. De volgende stap zal zijn het vaststellen van de
nieuwe functies, advies van de Ondernemingsraad over het plan van
aanpak en daarna de werving van de twee nieuwe directeuren. De
planning is dat dit in de tweede helft van 2015 gerealiseerd gaat worden.
Eventuele verdere aanpassingen aan de structuur en meetpunten inzake
de invoering daarvan zullen door de nieuwe Griffier in samenspraak met
het presidium ter hand worden genomen.
Voorts vragen deze leden hoe de onrust onder het personeel, zoals deze is
gebleken uit de ABD-rapportage, heeft kunnen ontstaan zonder dat de
Kamerleden hierover zijn geïnformeerd.
Voor het presidium is niet duidelijk waar hier op gedoeld wordt. In het
ABD-rapport heeft het presidium niets terug kunnen lezen over onrust
onder het personeel. In het rapport wordt gesproken over een loyale en
dienstbare ambtelijke organisatie. Wel is er sprake van een behoorlijke
werkdruk bij sommige diensten en zijn medewerkers bang fouten te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

11

maken. We verwijzen naar het arbo-onderzoek wat gehouden is onder het
personeel wat het volgende beeld laat zien:

Deze grafiek laat zien dat de onderlinge relatie van de medewerkers en de
relatie met de leidinggevenden erg goed is. Het laat ook zien dat de
werkdruk een belangrijk aandachtspunt is.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de belangrijke
aanbevelingen die ABDTOPConsult heeft gedaan op basis van een
doorlichting van de ambtelijke organisatie over meer verzakelijking en
verdere professionalisering. Zij zijn ervan overtuigd, dat op basis van deze
aanbevelingen de ambtelijke capaciteit effectiever en efficiënter kan
worden ingezet ten behoeve van het politieke proces. Daarom vragen
deze leden het presidium met nadruk erop toe te zien, dat deze aanbevelingen worden opgevolgd.
Het presidium is nauw betrokken bij de uitwerking van de aanbevelingen
van ABDTOPConsult en wil er zelf nauwkeurig op toezien dat de aanbevelingen worden opgevolgd.
200 jaar Staten-Generaal.
De leden van de fractie van de ChristenUnie zijn benieuwd naar de nadere
plannen omtrent de viering van 200 jaar Staten-Generaal in 2015/2016. Zij
vragen welke activiteiten zullen worden ontplooid. Zij vragen ook, nu
België destijds (in 1815) tot het Koninkrijk der Nederlanden behoorde, met
ingang van dat jaar, en de eerste 15 jaren sprake was van een parlement
dat afwisselend in Den Haag en Brussel vergaderde, op welke wijze dat
element wordt meegenomen.
Op 5 november 2014 heeft het presidium besloten over het project 200
jaar Staten-Generaal. Het totale evenement ter gelegenheid van 200 jaar
Staten-Generaal valt uiteen in 16 deelprojecten. De volgende wil het
presidium noemen:
Verenigde Vergadering 16 oktober 2015
De organisatie ligt bij de Eerste Kamer. Besluitvorming over thema’s,
concrete invulling en uitnodigingsbeleid worden door Eerste en Tweede
Kamer samen op korte termijn afgerond. Voor de bijzondere Verenigde
Vergadering worden vertegenwoordigers van het Belgische parlement
uitgenodigd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

12

Staten-Generaalsite (samen met Eerste Kamer)
De bestaande Staten-Generaalsite is het platform voor de content rond
het 200-jarig bestaan. De inhoud wordt gebaseerd op de te gebruiken
thema’s bij de Verenigde Vergadering. Op de site zullen interactieve
elementen worden opgenomen.
Essay- en opstelwedstrijd met nieuwe media voor jeugd en jongeren
(samen met Eerste Kamer)
De werkgroep vanuit Eerste en Tweede Kamer is aan de slag en komt op
korte termijn met een voorstel over inhoud en vorm. Bij de thematische
invulling zal mede nadruk liggen op dialogisering. De prijs zal in de lente
van 2016 worden uitgereikt.
Open huis: laagdrempelige publieksactiviteiten: workshops, rondleidingen, theater en muziek (samen met Eerste Kamer)
Op vrijdag 9 en zaterdag 10 oktober 2015 zijn in het kader van de
festiviteiten 200 jaar Staten-Generaal de openhuisdagen gepland met
gebruik van verschillende locaties in de Tweede Kamer, de Eerste Kamer
en de Ridderzaal. Op beide dagen is het Plein de geschikte locatie als
begin van de interactieve route. Vele programmaonderdelen krijgen een
interactief en dialogiserend karakter
Binnen- en buitententoonstelling (samen met Eerste Kamer)
De tentoonstelling wordt gekoppeld aan de (200 jaar Staten-Generaal)
website en de (200 jaar Tweede Kamer) app om meer bezoekers te
bereiken, betrekken en achteraf thuis betrokken te houden, terwijl tevens
actieve inzet van de bezoekers wordt nagestreefd.
Madurodam
Samen met ProDemos is een educatief project opgezet, Democracity,
waar Madurodam een centrale rol in speelt. In het kader van de viering
200 jaar zal Madurodam dit jaar de Binnenhofmaquette uitbreiden met de
nieuwbouw.
Boek geschiedenis Tweehonderd jaar Tweede Kamer
Een geschiedenisboek nadert zijn voltooiing. Een manuscript is gereed.
Voordat het manuscript naar de uitgeverij gaat om te worden vormgegeven, krijgt de Kamer de gelegenheid het te lezen om eventuele feitelijke
onjuistheden weg te werken.
Overige aandachtspunten
Diversiteitsbeleid: mensen met een arbeidshandicap
De leden van de SP-fractie wijzen erop dat de nieuwe Participatiewet in
werking is getreden. Dat betekent dat ook de Tweede Kamer mensen met
een Wajong- en WSW-indicatie in dienst moet nemen. Deze leden zijn van
mening dat de Tweede Kamer in dit kader haar verantwoordelijkheid moet
nemen. Wat hen betreft gaat dat verder dan het voorgeschreven aantal
mensen dat in dienst genomen moet worden. Om haar maatschappelijke
verantwoordelijkheid te nemen en het goede voorbeeld te geven zou de
Tweede Kamer meer moeten doen dan strikt noodzakelijk. Deelt het
presidium deze visie en welke mogelijkheden ziet het presidium om het
voorgenomen aantal mensen uit te breiden?
Het presidium is van mening dat de Tweede Kamer, zowel de ambtelijke
organisatie als de fracties, haar verantwoordelijkheid moet nemen om de
doelstelling zoals afgesproken in de Participatiewet te realiseren. Voor de
ambtelijke organisatie betekent dit dat er 16 banen gerealiseerd moeten
worden de komende jaren. Om nu meer te vragen van de ambtelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

13

organisatie lijkt, mede in het licht van de nog te realiseren taakstellingen,
niet opportuun.
Maatschappelijke stage
De leden van de CDA-fractie zijn verheugd, dat de Kamer leerlingen van
het vmbo de mogelijkheid blijft bieden om een maatschappelijke stage te
volgen. Het aanbieden van maatschappelijke stages gebeurt op basis van
de motie-Biskop c.s. (Kamerstuk 32 531, nr. 14). Kan het presidium
toelichten wat wordt bedoeld met: «Het voorstel is om het streefcijfer van
maatschappelijke stages naar beneden bij te stellen naar 3 per jaar.»?
Het presidium antwoordt dat deze zinsnede is opgenomen in verband met
een, op dat moment, nog te behandelen notitie over een aanpassing aan
de vorm en het aantal maatschappelijke stages dat de Tweede Kamer
aanbiedt. Deze notitie is op woensdag 22 april 2015 in het presidium aan
de orde geweest. Het presidium heeft besloten om de maatschappelijke
stages ook in 2015 te blijven aanbieden volgens de bestaande formule.
Het streefcijfer blijft derhalve gelijk aan eerdere jaren, te weten 100
leerlingen, verdeeld over een aantal stageweken.
5. Risico’s
Inspanningsverplichting
De leden van de D66-fractie merken op dat het presidium wederom meldt
dat in het geval van onverwachte verkiezingen en/of grote parlementaire
onderzoeken een beroep gedaan moet worden op externe financiering
middels een additionele eenmalige budgetverhoging. Hoe verhoudt
volgens het presidium een dergelijke financiële positie zich tot de
onafhankelijke en controlerende positie van het parlement? Het zou toch
zelfs in potentie niet mogelijk moeten zijn dat de regering een parlementair onderzoek kan blokkeren of hinderen door niet of slechts
moeizaam daarvoor budgettaire ruimte te creëren?
Het presidium wil de fractie van D66 attenderen op de beheersafspraken.
Tussen de Eerste en Tweede Kamer en het kabinet zijn afspraken gemaakt
over het financieel beheer (Kamerstuk 29 833, nr. 17). Afwijkingen door de
regering van de Raming kan in beginsel niet aan de orde zijn, tenzij een
evident zwaarwegende reden zich hier tegen verzet. Hiermee is de
controlerende en onafhankelijke positie van het parlement geborgd.
Daarnaast is er jaarlijks een «reservering» in de Raming voor de kosten
samenhangende met parlementair onderzoek. Daar bovenop is in de Wet
op de parlementaire enquête een bepaling opgenomen die de financiering
regelt. Toch noemt het presidium het onder de kop «risico’s» omdat de
kosten vaak eerder genomen moeten worden dan dat de begrotingscorrectie is gerealiseerd en dit een financieringsrisico in zich draagt.
Werkkostenregeling
Wat betreft de werkkostenregeling vragen de leden van de VVD-fractie of
er regelmatig overleg is met andere actoren, zoals departementen die
onder de regeling vallen, zodat mogelijke meevallers en tegenvallers tijdig
bekend zijn.
Dit overleg bestaat inderdaad. De Tweede Kamer werkt samen met de
ministeries voor de invulling van de zogeheten vrije ruimte in de regeling.
Maandelijks rapporteert de Tweede Kamer aan de samenwerkingspartners
over de verstrekkingen die in de vrije ruimte vallen. Ook bestaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

14

uitgebreide jaarrapportages. Hierdoor ontstaat een goed beeld van
meevallers en tegenvallers.
De leden van de CDA-fractie lezen, dat de vrijval als gevolg van de
invoering van de werkkostenregeling, waarvan het structurele karakter
niet vaststaat, is ingezet voor de realisatie van diverse grotere
(ICT-)projecten zoals het «digitaal parlement». Hoeveel bedroeg de vrijval
en voor welke projecten is deze ingezet?
Het bedrag van de vrijval als gevolg van de werkkostenregeling bedraagt
2,3 miljoen euro in dit jaar. Het bedrag wordt in 2015 ingezet voor de
financiering van de aanleg van een 4G-netwerk, het project «second
screen» en andere IT-investeringen. Er zijn aanpassingen in de werkkostenregeling in voorbereiding, zo is ons bekend. Naar verwachting is het
bedrag dat vrijvalt in 2016 lager. Hoeveel dat is, is nu echter nog niet
bekend.
Roemer-norm
De leden van de PvdA-fractie lezen (bladzijde 10) dat vanwege de inhuur
van externe krachten voor de reorganisatie van de Dienst Automatisering
in 2016 het op grond van de Roemernorm vastgestelde budget wellicht zal
worden overschreden. Kan het presidium de aard en omvang van deze
externe inhuur nu al nader aangeven? Hoe verhouden de inkomens van
de extern ingehuurden zich naar verwachting tot de inkomens van de
vaste medewerkers van de Dienst Automatisering? In welke mate zal naar
verwachting de Roemernorm worden overschreden?
De verwachting is dat de inhuur als gevolg van het verloop en het
kennistekort bij de Dienst Automatisering circa 2,5 miljoen zal gaan
bedragen. DA huurt externe medewerkers in tegen marktconforme
tarieven, waarbij maximaal gebruikgemaakt wordt van mogelijkheden om
gunstige tarieven af te spreken. Het is moeilijk in zijn algemeenheid aan te
geven wat de verschillen in arbeidsvoorwaarden tussen inhuur en vaste
medewerkers zijn. De kosten voor inhuur van externe medewerkers
verschillen erg per situatie en zijn onder meer afhankelijk van de aard van
de te verrichten werkzaamheden. Ook maakt het verschil of deze
medewerkers zzp’er zijn of dat ze in dienst zijn van een ICT-bedrijf. Ook de
secundaire arbeidsvoorwaarden tussen externe medewerkers en eigen
medewerkers verschillen sterk. Hierbij dient te worden gedacht aan
ontslagrechten, mobiliteitsregelingen, pensioen en andere sociale
voorzieningen en vakantieregelingen. Het presidium verwacht al met al
dat de zogeheten Roemernorm zal worden overschreden. De omvang van
deze overschrijding is nu nog niet te becijferen.
De leden van de SP-fractie constateren dat er een voorwaarschuwing
wordt gegeven met betrekking tot het niet halen van de Roemernorm. De
verwachting is dat er meer dan 10% externe inhuur noodzakelijk is.
Genoemde leden vinden dat een teleurstellende conclusie. Wanneer de
Tweede Kamer van overheidsinstanties eist dat zij voldoen aan die norm
is het een heel slecht voorbeeld wanneer dat niet lukt binnen de eigen
organisatie. Deelt het presidium de mening dat dit geen goed voorbeeld
is? Genoemde leden lezen dat het niet halen van de norm mede het
gevolg is van het uitbesteden van de Dienst Automatisering, een
beslissing waar de leden van de SP-fractie nooit voorstander van zijn
geweest. Daarnaast is een oorzaak de toegenomen beveiliging.
Genoemde leden vragen hoeveel portiers en beveiligers in dienst zijn bij
de Tweede Kamer. Voorts vragen zij hoeveel er de afgelopen twee jaar
afkomstig waren van externe bedrijven. In dit kader vragen de leden van
de SP-fractie wat uw mening is over het idee om een vaste pool bevei-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

15

ligers in eigen dienst te nemen. Daarbovenop kan altijd, wanneer er
sprake is van echte onvoorzienbare pieken, een beperkt aantal beveiligers
extern worden ingehuurd. Deelt het presidium de mening dat hierdoor de
externe inhuur structureel naar beneden zal worden bijgesteld en dat dit
bijdraagt aan de doelstelling om aan de Roemernorm te voldoen?
Het presidium verwacht dat de organisatie alle inspanningen zal
verrichten om de norm te halen. Maar dat de realiteit onder ogen moet
worden gezien dat dit in 2015 en 2016 moeilijk zal zijn op de geschetste
uitbesteding van de Dienst Automatisering. De organisatie ontkomt niet
aan transitiekosten om de continuïteit van de dienstverlening gedurende
de gefaseerde uitbesteding te garanderen. Dit is ook de reden dat het
presidium in deze fase een voorwaarschuwing wil afgegeven».
Op dit moment werken bij de Tweede Kamer 51 beveiligers, op uitvoerend
niveau, in de continu- en semicontinudienst. Totaal bestaat de organisatie
uit 69 fte, waarvan 8 fte worden ingevuld door het team Entreemanagement. De externe inhuur is wisselend, afhankelijk van piekmomenten
en bedraagt nu maximaal 11 per dag. Een uitbreiding van het aantal
beveiligers is een gedachte die het presidium wil overwegen wanneer
later dit jaar beter duidelijk wordt of de extra beveiligingsmaatregelen een
langdurig en structureel karakter krijgen. Daarbij moet natuurlijk de
kanttekening worden geplaatst dat politietaken zoals die worden verricht
in de buitenste schil van het gebouw, niet verzorgd kunnen worden door
eigen beveiligers. Een grotere groep eigen beveiligingspersoneel kan
bijdragen aan de realisatie van de Roemernorm.
De inhuur van extern beveiligingspersoneel is vanaf oktober 2014 sterk
gestegen. Dit is direct gerelateerd aan de nieuwe beveiligingsmaatregelen
die thans gelden, waaronder: verscherping en aanscherping van de
autorisatie in het gebruik van de elektronische pas (de zogeheten
transportfunctie op de pas is ingetrokken). Dit betekent dat uitsluitend via
en onder toezicht van de beveiligingsdienst nog groepsbezoek kan
worden toegelaten via de tourlocks en tourniquets); verscherping van het
toegangscontrolebeleid (iedereen scannen); het extra uitvoeren van
surveillanceronden en extra aandacht en alertheid in de meldkamer voor
wat betreft de virtuele surveillance (volgen van camerabeelden van 270
camera’s). Vorengaande is de maximale behoefte, op vergaderdagen.
Daar waar het echt met minder kan, bijvoorbeeld de maandag en de
vrijdag wordt er minder ingehuurd. De inhuur kan daarom schommelen
tussen de 5 en 11 inleenkrachten, per dag.
6. Kengetallen
De leden van de D66-fractie zien dat er onderbestedingen plaatsvinden en
er vele mutaties optreden ten opzichte van de oorspronkelijke raming.
Welke posten betreft dat voornamelijk volgens het presidium en op welke
wijze kan daarvan voortaan een meer accurate inschatting gemaakt
worden?
Het presidium stelt dat de uitvoering van de taken van de Kamer een
dynamisch proces is. Dit proces leidt tot aanpassingen van de oorspronkelijke Raming. De wijzigingen in 2014 hadden betrekking op financiering
van de uitbreiding van het Bureau Wetgeving, de uitvoering van de
parlementaire enquêtes en het toepassen van de eindejaarsmarge. De
kasschuif heeft een eenmalig karakter en werd veroorzaakt door de
onverwachte meevaller als gevolg van de invoering van de werkkostenregeling. De begrotingsuitvoering verloopt in de regel grotendeels conform
de bedragen zoals genoemd in de Raming. Denkt u daarbij aan de
wachtgelden, schadeloosstelling en de personele uitgaven. De reguliere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

16

materiele budgetten en ook de vervangingsuitgaven verlopen conform
planning. Vertragingen in de realisaties doen zich voornamelijk voor bij
investeringen met een innovatief karakter. Dit betreft maar een klein deel
van het totaal van de Raming.
7. Bedrijfsvoering
Naar de mening van de leden van de VVD-fractie lijkt het maatschappelijk
verantwoord ondernemen een steeds grotere rol te spelen, ook bij het
voedsel in de restaurants. In hoeverre gaat dit niet ten koste van de
keuzevrijheid bij eten, zo vragen deze leden.
Het Restaurantbedrijf zal er altijd voor zorgdragen dat er dagelijks
wisselende lunch-/dinergerechten worden aangeboden met een keus
tussen vis-, vlees- en vegetarische maaltijden. (cyclus van 6 weken laat
zien; 108 lunch-/dinergerechten, 40 soepen plus keus uit free flow/23
softdrinks, 22 wijnen en 3 pils)
De overheid heeft als beleid om zo duurzaam mogelijk in te kopen. De
Tweede Kamer sluit hierbij aan. Voor het Rijk was de ambitie om al vanaf
2010 voor 100% duurzaam in te kopen (gemeenten en provincies vanaf
2015). Het gaat dan om 100% van het totale bedrag, dat wordt besteed
aan producten en diensten uit productgroepen waarvoor duurzaamheidseisen zijn vastgesteld.
In 2008 heeft de Tweede Kamer zich aan dit beleid gecommitteerd door
het tekenen van de «verklaring duurzaam inkopen». De uitwerking
daarvan is onder meer dat we bij alle aanbestedingen de «criteria voor
duurzaam inkopen» aanhouden, als die voor een bepaalde productgroep
zijn gedefinieerd. Helaas zijn er dan producten die het Restaurantbedrijf
niet langer meer kan aanbieden.
Dat de Kamer streeft naar duurzame inkoop is volgens de leden van de
D66-fractie een goed streven aangezien een dergelijk inkoopbeleid veel
kansen biedt voor innovatieve bedrijven. Vanuit het bedrijfsleven komen
echter klachten dat een duurzaam inkoopbeleid geregeld minder
duurzaam is dan de naam doet vermoeden. Vaak wordt slechts het
minimale gedaan. In plaats van een bijzonder zuinige vrachtwagen in de
categorie euro-VI, wordt dan een euro-III-vrachtwagen gekocht, waarmee
men maar net de milieuzone inkomt. Dergelijke voorbeelden roepen bij
deze leden de vraag op hoe duurzaam het inkoopbeleid van de Kamer
werkelijk is. Mede met in het licht van de aanstaande renovatie zouden zij
graag een onderzoek daarnaar zien. Is het presidium daartoe bereid?
In het inkoopbeleid van de Tweede Kamer, dat in 2013 is ingegaan, wordt
aandacht besteed aan duurzaam inkopen. Bij het (Europees) aanbesteden
worden door de Tweede Kamer, daar waar mogelijk, in ieder geval de
duurzaamheidscriteria gesteld zoals vastgesteld door Pianoo (Ministerie
van Economische zaken). In specifieke gevallen wordt aan rijksbrede
initiatieven meegedaan, zoals bij het inkopen van papier. De renovatie van
het Binnenhofcomplex wordt uitgevoerd door het Rijksvastgoedbedrijf
(RVB). Een eigen onderzoek naar het inkoopbeleid acht het presidium niet
nodig.
II De Staat van de Tweede Kamer
1. Inleiding
De leden van de CDA-fractie betreuren het, dat het presidium terugkomt
op zijn eerder aan de Kamer geuite voornemen om na de eerste vijf jaren
van systematische informatieverschaffing in de Staat over de parlemen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

17

taire zelfreflectie aan externen te vragen om al die informatie te duiden in
termen van (de bedoeling van) de zelfreflectie. Wat zou voor het
presidium aanleiding kunnen zijn om op zeker moment toch te besluiten
tot een alomvattende evaluatie van het functioneren van de Kamer?
De leden van de CDA-fractie vinden het jammer dat het presidium afziet
van een alomvattende externe evaluatie van de parlementaire zelfreflectie
na vijf jaren en vragen wanneer het presidium daar mogelijk wél
aanleiding toe zal zien. Het presidium is na rijp beraad (waaronder een
zogenoemde Presidium-special) tot de slotsom gekomen dat er al zo veel
deelonderzoeken zijn uitgevoerd in de laatste jaren (zie de opeenvolgende
Staten) dan wel nog lopende zijn, dat een alomvattend «slotonderzoek»
weinig zou toevoegen en bovendien een kostbare aangelegenheid zou
zijn. Het laatste deelonderzoek dat de Kamer is aangeboden is van recente
datum, te weten de evaluatie van de Toekomst- en onderzoeksagenda,
uitgevoerd door een extern bureau en aangeboden in maart jl. Dit betreft
een belangrijk onderdeel van de parlementaire zelfreflectie. Op veel
onderdelen van de zelfreflectie zijn inmiddels evaluaties voorhanden,
waarop ook al geacteerd is of zal worden (bijv. de samenwerking met de
wetenschap, de nieuwe werkwijze bij een kabinetsformatie). Het
presidium vermoedt dat op korte termijn geen behoefte zal ontstaan aan
een alomvattende evaluatie.
2. Algemene opmerkingen en prestatiegegevens over 2014
De leden van de SP-fractie constateren dat er veel meer dertigledendebatten worden aangevraagd dan er uiteindelijk kunnen worden gepland.
Ook is de praktijk dat wanneer dertigledendebatten uiteindelijk worden
ingepland het onderwerp van debat aan actualiteitswaarde heeft ingeboet.
Een oplossing zou wat de leden van de SP-fractie betreft kunnen zijn dat
dertigledendebatten gemakkelijker omgezet kunnen worden in een
algemeen overleg. Dat zou bijvoorbeeld kunnen door de mogelijkheid te
scheppen dat een dertigledendebat op verzoek van de aanvrager omgezet
wordt in een algemeen overleg. De leden van de SP-fractie vragen een
reactie op dit voorstel.
Genoemde leden constateren dat het aan de indiener wordt overgelaten
om de uitvoering van moties te monitoren. Deze leden constateren dat
indieners van een motie er in de meeste gevallen van op de hoogte zijn of
en hoe een motie wordt uitgevoerd. Voor andere leden is dat ingewikkelder. In dat kader zou het behulpzaam zijn per commissie een helder
overzicht te hebben om de status te zien van aangenomen moties.
Eenzelfde overzicht zou dienstig zijn waar het gaat om toezeggingen. Een
voorbeeld zou kunnen worden genomen aan de wijze waarop dit in de
Eerste Kamer wordt bijgehouden. Voorts hebben de leden van de
SP-fractie nog het praktische voorstel om ook voor de schorsing tijdens de
lunchpauze een email te sturen tot hoe laat is geschorst, net als dat
gebeurt tijdens de schorsing ’s avonds.
Het presidium constateert dat de vaste Kamercommissies reglementair
een autonome positie innemen daar waar het gaat om besluitvorming
omtrent de eigen agenda. Een wijziging van het Reglement van Orde is
dan ook een voorwaarde om dertigledendebatten door de aanvrager om
te kunnen laten zetten in een algemeen overleg. Tegelijkertijd constateert
het presidium dat het omzetten naar een algemeen overleg in de praktijk
regelmatig voorkomt.
Het presidium verwijst tenslotte naar de brief van het presidium van
22 april 2015 (Kamerstuk 34 183, nr. 6) over de uitvoering van de motieNeppérus die zag op vernieuwing van het vragenuur met daaraan
gekoppeld een andere vorm voor het aanvragen van (dertigleden)debatten (Kamerstuk 33 924, nr. 8). De Commissie heeft meerdere varianten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

18

voor de beide overwegingen in de motie onderzocht, maar voor geen van
deze varianten een meerderheid gevonden.
Het presidium onderschrijft de conclusie van de Commissie voor de
Werkwijze dat er binnen de commissie geen draagvlak bestaat om met
voorstellen te komen om het Reglement van Orde aan te passen in de lijn
van de motie. De Commissie wacht dan ook nadere voorstellen van de
leden omtrent het vragenuur en de aanvraag van debatten af en acht haar
onderzoek naar de mogelijkheid tot uitvoering van deze motie hiermee
afgerond.
Het presidium antwoordt dat, nu de leden van de SP-fractie aangeven
daar prijs op te stellen, de Griffie plenair voortaan ook een mail zal sturen
bij aanvang van de lunchpauze.
Het presidium wijst erop dat een overzicht van alle aangenomen moties
eenvoudig kan worden gegenereerd vanuit Parlis. Door de zoekvraag te
articuleren, kan dat overzicht ook beperkt blijven tot bijvoorbeeld een
bepaalde indiener, bepaalde periode of een bepaald beleidsterrein.
Informatie over de stand van de uitvoering wordt jaarlijks door de
regering verstrekt in een bijlage bij de diverse begrotingshoofdstukken.
Verschillende commissies bespreken de stand van de uitvoering tijdens
jaarlijkse planningsoverleggen met de regering. Het presidium herinnert
er wellicht ten overvloede nog eens aan dat wordt uitgegaan van
onverkorte uitvoering van de moties, en dat de regering de Kamer
informeert als onverkorte uitvoering haars inziens niet mogelijk is.
Het presidium ziet weinig meerwaarde in een derde systeem. Het is
overigens niet zo dat de Eerste Kamer een actief monitoringsysteem voor
moties heeft ingericht. Het betreft een overzicht van aangenomen moties,
met informatie over de stand van de uitvoering, voor zover die informatie
op verzoek van de indiener of een commissie door de regering op enig
moment is verstrekt.
Wat betreft de toezeggingen wijst het presidium erop dat al sinds jaar en
dag een toezeggingenregistratie beschikbaar is, waarin door de commissiestaven ook informatie wordt verstrekt over de nakoming daarvan (dit is
dus wél een monitoringsystem). Dat systeem is overigens alleen voor
leden en hun medewerkers beschikbaar; het leent zich op dit moment niet
goed voor beschikbaarstelling aan externen.
De leden van de CDA-fractie merken op dat het presidium de commissies
zeer aanmoedigt zelf hun activiteiten jaarlijks te evalueren en de statistiek
van de eigen commissie te vergelijken met die van andere commissies.
Volgen alle commissies de aanmoediging van het presidium op, zo vragen
de leden van de CDA-fractie. Zo nee, waarom niet? Zo ja, kunnen de
resultaten daarvan worden samengevoegd en gepresenteerd?
De leden van de CDA-fractie vragen hoe het gesteld is met de zelfevaluatie
van de Kamercommissies, aan de hand van o.a. statistische gegevens, die
het presidium zou toejuichen. Het presidium herinnert eraan dat voor deze
«aanpak» is gekozen in samenspraak met de commissievoorzitters, die
gezamenlijk de evaluatie die in 2014 is gehouden hebben besproken. Bij
het ter perse gaan van deze antwoorden zijn de commissies in het bezit
gesteld van een statistisch overzicht van alle commissieactiviteiten in
2014, uitgesplitst naar de afzonderlijke commissies. Het is geheel aan de
commissies zelf om te bepalen of zij over het beeld dat daaruit oprijst wat
het eigen functioneren betreft in een procedurevergadering een gedachtewisseling willen wijden. Het is dus nog te vroeg om de uitkomsten te
inventariseren. Het ligt voor de hand om deze wederom in een overleg
met alle commissievoorzitters te bespreken; deze besprekingen met alle
commissievoorzitters zijn immers bedoeld om van elkaars ervaringen te
leren en «best practices» te ontdekken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

19

De leden van de D66-fractie constateren dat er een lange wachtlijst
bestaat voor meerderheidsdebatten, dertigledendebatten en VAO’s. Het
komt voor dat een debat zijn relevantie verloren heeft tegen de tijd dat het
ingepland staat op de plenaire agenda. Tegelijkertijd lezen de aan het
woord zijnde leden dat terwijl het aantal behandelde wetsvoorstellen sterk
gedaald is ten opzichte van 2013. Dit heeft zich niet vertaald in meer
ingeplande VAO’s, dertigledendebatten en overige debatten, het type
debatten waar een wachtlijst voor bestaat. Integendeel, ook voor die
categorieën is in de meeste gevallen een afname zichtbaar. De aan het
woord zijnde leden verzoeken daarom het presidium deze cijfers nader toe
te lichten en daarbij over 2014 (en waar mogelijk 2015) per maand
cijfermatig aan te geven hoeveel uren de plenaire zaal leeg heeft gestaan
gedurende een vergadering.
Het presidium antwoordt dat 2014 in lijn is met wat gebruikelijk is in vele
jaren, zoals uit de tabel op bladzijde 3 van de Staat van de Kamer blijkt.
Zowel wat betreft de gemiddelde tijdsduur van de vergadering als het
aantal behandelde onderwerpen is 2014 geen uitzonderlijk jaar geweest.
Geconcludeerd kan worden dat 2013 dit wél was, een jaar waarin, zoals
vaker het geval is in een jaar na verkiezingen, veel wetgeving is behandeld
(zie ook 2011).
Cijfermatig kan het volgende worden toegevoegd: een vergaderweek
heeft 35 beschikbare vergaderuren (dinsdag van 14–23 uur, woensdag en
donderdag van 10.15–23 uur). Gemiddeld 11,7 uur per dag. Hoe maximaal
en precies dat kan worden ingevuld hangt mede af van de juistheid van de
inschatting hoe lang de behandeling van een onderwerp duurt (tijdig
inschrijven op de sprekerslijst met vermelding van de gewenste spreektijden door leden kan een positieve bijdrage leveren). Ook besluiten van
de Kamer tot het afvoeren van een reeds geagendeerd debat kan van
invloed zijn: het niet altijd kunnen gebruiken van het beschikbaar
gekomen tijdvak heeft of een langere schorsing dan gebruikelijk tot
gevolg of het eerder sluiten van de vergadering.
Het presidium meent dat de wachtlijsten langer zijn geworden omdat er
steeds méér (dertigleden)debatten worden aangevraagd en de agenda
onverminderd onvoldoende ruimte biedt om aan alle wensen van de
aanvragers tegemoet te komen.
Het aantal uren dat de vergaderzaal niet gebruikt wordt gedurende
vergaderdagen wordt niet geregistreerd.
De leden van de D66-fractie vinden de grote geheimzinnigheid waarmee
het werk van het presidium en de Commissie voor de Werkwijze gepaard
gaat onwenselijk. In haar streven naar een open overheid waarin zo veel
mogelijk actief geopenbaard wordt, zou het parlement het goede
voorbeeld moeten geven. Welke mogelijkheden ziet het presidium om niet
alles besloten te houden, maar zo groot mogelijke delen van hetgeen
bediscussieerd en besloten wordt actief openbaar te maken? Is het
presidium bereid om onderzoek te doen naar het vergroten van de
mogelijkheden tot het houden van ruggespraak met de fractie door leden
van het presidium en de Commissie voor de Werkwijze te onderzoeken?
Het gaat immers ook om besluiten die de werksituatie van Kamerleden en
hun medewerkers raken.
Het presidium deelt de mening van de leden van de D66-fractie dat niet
alles besloten moet worden gehouden en dat zo groot mogelijke delen
van hetgeen bediscussieerd en besloten wordt actief openbaar gemaakt
moet worden. Echter, het presidium hecht ook aan de bescherming van de
integriteit van de Presidiumleden en zijn vaste adviseurs, met name
vanwege het feit dat in het presidium gevoelige aangelegenheden
besproken moeten kunnen worden. Daarom heeft het presidium recent

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

20

eerdere afspraken hieromtrent opnieuw gewogen en besloten om niet
alleen de agenda en de besluitenlijst van de Presidiumvergadering
openbaar te maken maar ook vergaderstukken die naar het oordeel van
het presidium geschikt zijn om openbaar te maken. De vraag of een stuk
openbaar gemaakt kan worden, wordt door het presidium per vergaderonderwerp beantwoord, inclusief de wijze van openbaarmaking, bijvoorbeeld met een persbericht. Het houden van ruggespraak met de fractie
door leden van het presidium kan daarbij een van de overwegingen zijn.
Wat betreft de Commissie voor de Werkwijze is het presidium van mening
dat een antwoord op de gestelde vragen primair een aangelegenheid is
van de commissie zelf. De door de leden van de D66-fractie gedane
suggestie om een onderzoek te doen naar het vergroten van de mogelijkheden tot het houden van ruggespraak met de fractie door leden van deze
commissie, zou ingebracht kunnen worden bij deze commissie.
3. De Kamer als medewetgever en het onderzoek naar uitvoerbaarheid van beleid en wetgeving
De leden van de PvdA-fractie lezen in de Staat van de Tweede Kamer
dat het aantal niet-ingediende amendementen niet geregistreerd wordt.
Wel staat er dat er naar schatting de helft van de concept-amendementen
niet wordt ingediend. Verbindt het presidium conclusies aan het feit dat
de helft van de concept-amendementen niet wordt ingediend? Zo ja,
welke?
Het presidium wil, voordat het deze vragen beantwoordt, allereerst het
verschil tussen concept-amendementen en ingediende amendementen
uiteenzetten. Een concept-amendement is een amendement waaraan door
het Bureau Wetgeving, of degene die erom heeft verzocht, wordt gewerkt,
het is dus «work in progress». Pas als een amendement is ingediend, is
zichtbaar of dit werk heeft geleid tot een daadwerkelijk verandervoorstel
(een amendement). Het verschil tussen het aantal daadwerkelijk
ingediende amendementen en het aantal concept-amendementen kent
een aantal oorzaken. De belangrijkste worden hierna uiteengezet.
Amendementsverzoeken komen lang niet allemaal op dezelfde wijze
binnen bij het Bureau Wetgeving. Het ene amendement zal gepaard gaan
met een uitgewerkte toelichting die geen verdere vragen oproept, terwijl
het andere amendement een nog nader uit te werken beleidsidee omvat.
Het Bureau Wetgeving loopt tijdens het opstellen van conceptamendementen tegen juridische en beleidsmatige vragen op, die vaak
leiden tot aanpassing van een concept-amendement. Soms worden – naar
aanleiding van wensen vanuit de politiek – in dit proces voor één
amendement verschillende concepten uitgewerkt.
Ook komt het voor dat door meerdere partijen op verschillende wijzen om
éénzelfde concept-amendement wordt verzocht. Omdat wetgeving nauw
luistert en het Bureau Wetgeving zo precies mogelijk tegemoet wil komen
aan de wensen van leden, kan het voorkomen dat verschillende conceptamendementen worden opgesteld die leiden tot indiening van een enkel
amendement.
Verder komt het ook voor dat een concept-amendement (deels) is
uitgewerkt, waarna het lid dat erom heeft verzocht om politieke/
beleidsmatige/juridische redenen besluit het niet in te dienen. Hierbij
spelen tijdens de uitwerking ontstane inzichten een rol.
Het presidium is van mening dat het opstellen van conceptamendementen noodzakelijk is voor (de beslissing over) het uiteindelijk
indienen van juridisch juist vormgegeven teksten. Het feit dat soms
meerdere concept-amendementen worden opgesteld, is voor het
presidium bewijs van het feit dat de Kamer haar positie als medewetgever
professioneel oppakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

21

De aan het woord zijnde leden lezen op dezelfde plaats ook dat er in 2014
121 wetgevingsrapporten zijn uitgebracht door de commissie-griffiers.
Kan het presidium een indruk geven van de werkbelasting die dit voor de
griffiers met zich meebrengt? En heeft het presidium een indruk in welke
mate deze wetgevingsrapporten daadwerkelijk worden gebruikt bij de
behandeling van wetsvoorstellen? Deelt het presidium de mening dat een
gebruikersonderzoek meer inzicht kan geven in de mate waarin wetgevingsrapporten worden gebruikt of eventueel kunnen worden aangepast
aan de wensen van de gebruikers? Zo ja, wanneer gaat het presidium dit
onderzoek laten plaatsvinden? Zo nee, waarom niet?
De leden van de PvdA-fractie vragen of het presidium een indruk heeft
van de werkbelasting die het opstellen van wetgevingsrapporten voor de
griffiers meebrengt. Het is volgens het presidium evident een van de
arbeidsintensieve producten van griffiers. Overigens vraagt niet elk
wetsvoorstel om een uitgebreid wetgevingsrapport. Veel hangt af van de
complexiteit en omvang van de materie die het wetsvoorstel behandelt.
Uit het laatste onderzoek dat naar de klanttevredenheid over dit product is
gedaan (diepte-interviews met een aantal Kamerleden in het kader van
een groter onderzoek naar de ervaren dienstverlening in 2010) kwam naar
voren dat de meeste leden het product waarderen en zouden missen als
het voortaan achterwege zou blijven. Dat neemt niet weg dat elk product
op gezette tijden kritisch tegen het licht gehouden kan worden, om te
beginnen door een klantonderzoek te houden. Het presidium zal dat dan
ook entameren.
De leden van de SP-fractie lezen dat het presidium zich zorgen maakt over
het aantal amendementen dat vlak voor of tijdens plenaire behandeling
wordt ingediend. Genoemde leden vragen of het presidium hier ook een
verklaring voor heeft. Zij vragen of dit wellicht te maken zou kunnen
hebben met een te kleine bezetting bij Bureau Wetgeving waardoor,
vooral bij veelomvattende wetsvoorstellen met veel amendementen, het
lang duurt voordat deze klaar zijn.
Is er niets veranderd, zo vragen de leden van de CDA-fractie, nu het
presidium in de vorige Staat al gewag heeft gemaakt van zijn zorg dat
indiening van amendementen vaak pas plaatsvindt kort voor of tijdens de
plenaire behandeling van een wetsvoorstel?
Het presidium benadrukt, net als in vorige jaren, dat het opstellen van veel
amendementen gelijktijdig veel tijd kan kosten, omdat wetgeving secuur
werk vergt. Een lange wachtrij rondom de plenaire behandeling kan
worden voorkomen door eerder met amendementsverzoeken te komen en
de amendementen tijdig in te dienen.
4. De Kamer als controleur van de regering en de informatiepositie van de Kamer
De leden van de SP-fractie constateren dat er plannen bestonden om het
vragenuurtje aantrekkelijker te maken. Voorts constateren zij dat deze
plannen nooit in de praktijk zijn gebracht. Zij vragen waarom het
presidium afziet van dit plan. Zij vragen waarom het presidium de kans
voorbij laat gaan om het vragenuurtje aan actualiteitswaarde te laten
winnen.
Het presidium verwijst naar de brief van het presidium van 22 april 2015
(Kamerstuk 34 183, nr. 6) over de uitvoering van de motie-Neppérus die
zag op vernieuwing van het vragenuur met daaraan gekoppeld een
andere vorm voor het aanvragen van (dertigleden)debatten (Kamerstuk
33 924, nr. 8). Zoals eerder gesteld heeft de Commissie meerdere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

22

varianten voor de beide overwegingen in de motie onderzocht, maar voor
geen van deze varianten een meerderheid gevonden.
Het presidium wacht, met de Commissie voor de Werkwijze nadere
voorstellen van de leden omtrent het vragenuur en de aanvraag van
debatten af.
Om de druk van de plenaire agenda te halen is het volgens de leden van
de SP-fractie daarnaast een mogelijkheid om vaker wetsvoorstellen te
behandelen in een wetgevingsoverleg. Dat zou met name in de periodes
voor het kerstreces en het zomerreces en in de periode dat de verschillende begrotingen worden behandeld lucht bieden. Genoemde leden
vragen hoe het presidium dit idee beoordeelt.
De leden van de SP-fractie vragen hoe het presidium oordeelt over het
idee om wetsvoorstellen vaker in wetgevingsoverleggen te behandelen,
om daarmee de plenaire agenda te ontlasten, vooral in de periode vóór
het zomerreces en vóór het kerstreces. Het presidium oordeelt daar
positief over en zal dit ook willen stimuleren. Daarbij passen wel de
kanttekeningen dat ook het aantal wetgevingsoverleggen een limiet kent
(vergadercapaciteit, verslagleggingscapaciteit, de reglementaire
bepalingen dat er ten hoogste twee tegelijkertijd mogen plaatsvinden en
ten hoogste één tegelijk met de plenaire vergadering) en dat niemand tot
nog toe wenst te tornen aan het gebruik om een wetsvoorstel (uiteindelijk)
ook plenair te agenderen als een fractie dat wenst.
5. Tweede Kamer en de samenleving
De leden van de D66-fractie merken een sterke teruggang op van het
aantal bij de Commissie voor de Verzoekschriften en de Burger-initiatieven
ingediende verzoekschriften. Waar er in 2006 nog 378 werden ingediend is
dat aantal door de jaren heen sterk afgenomen tot 162 in 2014. Het
percentage dat in behandeling genomen wordt, ligt al wel jaren stabiel
rond de dertig procent. Dit middel is bedoeld om een onjuiste behandeling door de overheid aan te kunnen kaarten, wanneer men bij de
overheid geen gehoor krijgt. De aan het woord zijnde leden hechten er
sterk aan dat personen die bij de overheid in de knel komen een veilig
toegangsoord hebben om dat aan het licht te brengen. Wat kan de
oorzaak van deze daling zijn? Is het presidium bereid te (laten) onderzoeken wat de reden is voor het afnemend gebruik van dit middel en hoe
waar nodig de toegankelijkheid of de werking ervan versterkt kunnen
worden?
De leden van de fractie van D66 vragen wat de oorzaak kan zijn van de
daling van het aantal bij de Kamer ingediende verzoekschriften. In de tot
voor enkele jaren separaat verschijnende jaarverslagen van de Commissie
voor de Verzoekschriften (deze jaarverslagen zijn thans geïncorporeerd in
de Staat van de Tweede Kamer) heeft de commissie uitvoerig aandacht
besteed aan dit verschijnsel. Het betreft namelijk een gestage ontwikkeling, die zich de laatste twintig jaar heeft voorgedaan. De commissie
heeft als vermoedelijke oorzaken twee belangrijke ontwikkelingen
vermeld: enerzijds de komst, toenemende bekendheid en bevoegdheidsuitbreiding van het instituut van Nationale ombudsman, (en daarbinnen
van «specialistische» ombudsmannen) en de komst van de Algemene Wet
Bestuursrecht. Beide ontwikkelingen hebben namelijk voorzien in een
sterk verhoogde rechtsbescherming door de ter beschikking stelling van
klacht-, bezwaar- en beroepsmiddelen. De commissie heeft er overigens
wel voor gezorgd dat, daar waar tegen bepaalde overheidsbesluiten geen
bezwaar- en beroepsmiddelen openstaan maar wel klachtmogelijkheden,
in die besluiten niet alleen gewezen wordt op de mogelijkheid van
klachtindiening bij de Nationale ombudsman maar ook bij de beide

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

23

Kamers der Staten-Generaal. Daarnaast zal ook de decentralisatie van
bevoegdheden naar mede-bestuursorganen een factor zijn; in toenemende mate moet verwezen worden naar de gemeenteraad of de
gemeentelijke ombudsman (in veel gevallen hebben gemeenten zich
overigens aangesloten bij de Nationale ombudsman). De commissie
heeft, naar de mening van het presidium terecht, gemeend dat het
onwaarschijnlijk is dat een toenemende onbekendheid met de
mogelijkheid van een verzoekschrift een zelfstandige factor is. Op de
website van de Kamer wordt al sinds jaar en dag op de mogelijkheid
gewezen.
De leden van de D66-fractie merken op dat de vergaderapp nog geen
vijfduizend downloads heeft. Zij vragen zich af of daarmee de doelstelling
behaald is? Voor zover inzichtelijk is hoe actief de app gebruikt wordt,
vragen deze leden zich af hoe vaak degenen die de app geïnstalleerd
hebben deze openen en welk type informatie (over plenaire debatten,
algemene overleggen en dergelijke) zij opvragen. Voorts zijn deze leden
benieuwd waarom de app – blijkens de informatie in de App Store –
slechts in het Duits, Engels, Spaans en Noord-Samisch beschikbaar is?
Vooruitlopend op het momenteel in ontwikkeling zijnde «second screen»
vragen de aan het woord zijnde leden zich af wat de doelstellingen ten
aanzien van bereik en gebruik daarvoor zijn.
Het presidium laat weten dat de vergaderapp sinds de livegang een kleine
5000 keer is gedownload. Er zijn geen nadere gegevens over het gebruik
van de app nadat een gebruiker deze heeft gedownload. De vergaderapp
is primair bedoeld voor de doelgroep van Kamerleden en fractiepersoneel
om het bijwonen van vergaderingen te vergemakkelijken door het
beschikbaar hebben van de bijbehorende stukken op de iPad. Externe
gebruikers kunnen de vergaderapp ook downloaden en raadplegen, maar
vormen niet de primaire doelgroep. De genoemde talen zijn het gevolg
van een softwareaanpassing van Apple, hetgeen in een volgende versie
van de vergaderapp zal zijn gecorrigeerd.
Wat de doelstellingen en het gebruik van de Second Screen-app betreft
merkt het presidium het volgende op. Doelstelling van de app is het
bieden van de mogelijkheid aan de geïnteresseerde burger om door
middel van een app de vergaderingen in de Tweede Kamer live te volgen.
Daarbij worden de vergaderingen zo goed mogelijk verduidelijkt.
Gestreefd wordt naar een zo hoog mogelijke gebruiksvriendelijkheid van
de Second Screen-app.
De leden van de D66-fractie willen in het verlengde daarvan opmerken dat
zij breed een behoefte constateren om niet slechts plenaire debatten,
maar ook algemeen overleggen te kunnen terugkijken via Debat Gemist.
Een groot deel van de vergaderingen in de Tweede Kamer vindt immers
plaats via algemeen overleggen. Door de toegankelijkheid en inzichtelijkheid van die debatten te vergroten wordt de samenleving beter bereikt.
Al is het maar doordat gelijk teruggeluisterd kan worden in plaats van
maanden later naar een schriftelijk verslag te hoeven zoeken, en doordat
fragmenten gedeeld kunnen worden via sociale media. Welke mogelijkheden zijn er om aan die behoefte tegemoet te komen? Binnen welke
termijn kan een uitbreiding van Debat Gemist die hierop ziet gereed zijn?
Het presidium meldt graag dat de uitbreiding van Debat Gemist met
commissievergaderingen al in gang is gezet. Het project bevindt zich
momenteel in de voorbereidende onderzoeksfase en wordt naar
verwachting in het eerste kwartaal van 2016 afgerond. Dit is afhankelijk
van de uitkomsten van het onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

24

6. Literatuur
De leden van de CDA-fractie stellen het op prijs dat een literatuuroverzicht
is toegevoegd aan de Staat van de Tweede Kamer. Wel vragen deze leden,
op grond van welke criteria de keuze voor «enkele in 2014 verschenen
boeken en publicaties in tijdschriften» tot stand gekomen is. Deze leden
constateren, dat een aantal publicaties met name waarde heeft voor de
parlementaire geschiedschrijving, terwijl andere juist van belang zijn voor
de actuele werkwijze van de Kamer. Deze leden vragen het presidium naar
de mogelijkheden om het literatuuroverzicht uit te werken, zodat duidelijk
is welke conclusies en aanbevelingen voor de werkwijze van de Kamer
daaruit getrokken kunnen worden.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de literatuurlijst aan het eind van
de Staat tot stand is gekomen en of niet in een inhoudelijke analyse van
de vermelde publicaties kan worden voorzien. Wat betreft de selectie van
de opgenomen publicaties kan het presidium kort zijn: het betreft alle
tijdschriftartikelen en publicaties in boekvorm die in 2014 in Nederland
zijn verschenen en die specifiek over de Tweede Kamer als instituut
handelen. Het presidium vindt het te ver gaan om aan de Dienst Informatievoorziening te vragen om elke op de lijst vermelde publicatie van een
inhoudelijke samenvatting te voorzien, het kan namelijk niet beoordelen
of elke publicatie zich daarvoor leent. Het presidium stelt voor om de
Griffier te vragen om in samenspraak met de DIV te bezien hoe op een
efficiënte wijze kan worden voorzien in wat de leden van de CDA-fractie in
essentie lijken te vragen, te weten een samenvatting van eventuele
aanbevelingen omtrent de werkwijze van de Kamer. Het eindproduct kan
als addendum worden toegevoegd aan de Staat.
III Notitie over de afsplitsingen van fracties in de Tweede Kamer
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de notitie van het presidium over de afsplitsingen van fracties in de
Tweede Kamer, preciezer: over de juridische mogelijkheden om de regels
omtrent fractieafsplitsing aan te scherpen. Deze leden onderschrijven de
lijn van het presidium, dat er in het Reglement van Orde onderscheid kan
worden gemaakt tussen fracties die worden gevormd op basis van de
verkiezingsuitslag en Kamerleden die zich tussentijds daarvan afsplitsen.
Deze leden steunen dan ook het voorstel van het presidium om de
Commissie voor de Werkwijze te verzoeken de Kamer nadere voorstellen
voor te leggen. Wel hebben deze leden nog enkele vragen over de
voorliggende notitie.
Het presidium geeft aan, dat ter voorbereiding van de notitie gesprekken
zijn gevoerd met deskundigen, o.a. van de Kiesraad en van het Ministerie
van BZK. Welke deskundigen waren dat, zo vragen deze leden. Betreft het
een advies van de Kiesraad of een regeringsstandpunt, verwoord door de
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties?
Het spreekt vanzelf, dat de Kamer in haar Reglement van Orde niet tornt
aan de individuele, grondwettelijke rechten van Kamerleden. Dat neemt
niet weg, dat een structurele oplossing voor het probleem dat door de
benadeelde fracties wordt ervaren als «zetelroof», met zich kan
meebrengen, dat de Kamer een voorstel tot wijziging van de Grondwet
overweegt. Is dit in de overwegingen meegenomen? Zo nee, waarom
niet?
De leden van de CDA-fractie constateren, dat de notitie niet begint met
een heldere analyse van het probleem van afsplitsingen van fracties. Ook
in de Staat van de Tweede Kamer 2014 is daarover niets te vinden. Is dat
overwogen? Zo nee, waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

25

Het presidium antwoordt dat de notitie is opgesteld ter algemene
gedachtevorming over het fenomeen afsplitsingen. Het presidium heeft
geconstateerd dat er vele vragen leven en heeft gemeend met het
opstellen van de notitie een aantal van die vragen te hebben beantwoord.
Ter voorbereiding van de notitie is gesproken met deskundigen van onder
andere de Kiesraad en het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. Dit overleg heeft op ambtelijk niveau plaatsgevonden.
Een voorstel tot wijziging van de Grondwet is in dit stadium niet
overwogen.
De leden van de CDA-fractie missen een overzicht van de geschiedenis
van artikel 12 van het Reglement van Orde. Is bij de totstandkoming van
dit artikel de bevordering of de ontmoediging van afsplitsing aan de orde
geweest?
Deze leden constateren ten slotte, dat een literatuuroverzicht ontbreekt,
hoewel in de tekst van de notitie wel verwezen wordt naar literatuur.
De leden van de D66-fractie danken het presidium voor de brief
aangaande de omgang met afsplitsingen van fracties. Zij kunnen
instemmen met nadere uitwerking. Daarbij zijn er elementen die zij in de
nieuwe regeling graag terugzien. Zo moet er onderscheid gemaakt
worden in de positie van afsplitsende leden naar gelang zij wel of niet op
eigen kracht een zetel verworven hebben. Verder kan volgens deze leden
onderscheid gemaakt worden in de positie van afsplitsende leden en de
oorspronkelijke fracties ten aanzien van bijvoorbeeld hun spreektijden.
Waar voor alle aan het begin van de Kamerperiode aanwezige fracties
gelijke rechten horen te gelden, hoeft aan later ontstane afsplitsingen niet
hetzelfde toegekend te worden. Tegelijkertijd behouden deze leden graag
de regeling dat de oorspronkelijke fractie evenredig op het deel dat zich
afsplitst gekort wordt in de bijdrage die zij ontvangt. Ook is een hardheidsclausule nodig zodat in gevallen waarin dit bijzonder onredelijk zou
uitpakken maatwerk mogelijk is.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat het chronologisch
overzicht laat zien dat afsplitsingen van alle tijden zijn. Zij merken op dat
fracties organen zonder rechtspersoonlijkheid zijn en dat het bestuur
daarvan alleen op basis van volstrekte vrijwilligheid kan functioneren.
Deze leden wijzen erop dat overtuiging het middel is om de medewerking
van leden te krijgen en dat bedacht moet worden dat op een later moment
duidelijk kan worden dat de eventuele afsplitsers «gelijk» hadden. Zij
vinden dat dit punt om reflectie vraagt en mee moet wegen bij de
voorstellen die verder ontwikkeld worden. Zij vragen om een reactie.
Bovendien vragen de leden van de fractie van de ChristenUnie hoe
voorkomen wordt dat het voorstel een nieuw instrument wordt dat het
mogelijk maakt om bepaalde fractieleden door middel van dreiging met
organisatorische sancties te beknotten in hun vrijheid.
Het lid Klein vraagt naar aanleiding van de notitie «afsplitsingen fracties»
het presidium aan te geven welk probleem er moet worden opgelost.
Het presidium antwoordt dat zij de vraag óf een probleem moet worden
opgelost en zo ja, hoe dat probleem moet worden opgelost, ter beantwoording aan de Kamer laat. Indien de Kamer van mening is dat de notitie
verdere uitwerking behoeft zal het presidium er uiteraard voor zorgen dat
een nadere notitie wordt opgesteld.
De literatuurlijst is bij deze antwoorden gevoegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

26

Lijst van verkort aangehaalde literatuur
Bovend’Eerd en Kummeling 2004
P.P.T.Bovend’Eerd en H.R.B.M. Kummeling, Het Nederlandse parlement,
Deventer:Kluwer 2004.
Eijlander en Voermans 2000
P.Eijlander en W.Voermans, Wetgevingsleer, Den Haag: Boom Juridische
uitgevers 2000.
Koekkoek (red.) 2000
A.K.Koekkoek (red.), De Grondwet. Een systematisch en artikelsgewijs
commentaar, Deventer: W.E.J. Tjeenk Willink 2000.
PM Editie 16
Griffier J.E. Biesheuvel-Vermeijden, Praktische Mededelingen voor de
leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, editie 16 (2006).
Rapport OVB 2006
Onderzoeks-en Verificatiebureau Tweede Kamer der Staten-Generaal,
«Internationale vergelijking van de afsplitsing van fracties en het vormen
van groepen», 25 september 2006.
Schagen 1994
J.A. van Schagen, De Tweede Kamer der Staten-Generaal, Zwolle: W.E.J.
Tjeenk Willink Zwolle 1994.
T&C Grondwet 1998
C.A.J.M. Kortmann (e.a.), De Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden (Tekst & Commentaar), Deventer: Kluwer 1998.
De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
A. van Miltenburg
De Griffier van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
J.E. Biesheuvel-Vermeijden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 183, nr. 9

27