6
Regeringsverklaring (inclusief Algemene Politieke Beschouwingen)
Aan de orde is de voortzetting van het debat over de regeringsverklaring (inclusief Algemene Politieke Beschouwingen).
De voorzitter:
Ik heropen de vergadering en verzoek iedereen te gaan zitten. We gaan verder met het debat over de regeringsverklaring inclusief Algemene Politieke Beschouwingen. Ik geef
de heer Klaver namens GroenLinks het woord.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter, dank. Ik wil beginnen met mijn hartelijke felicitaties aan de premier en zijn nieuwe kabinetsploeg. Ik wens
alle ministers en staatssecretarissen heel veel succes voor
de komende periode. Ik wil ook de collega's van de coalitiefracties van harte feliciteren met de nieuwe coalitie die er
nu is en ook hen veel succes wensen. Ik kijk uit naar stevige
confrontaties en mooie momenten van samenwerking daar
waar het kan.
Voorzitter. Ik wil even terug naar afgelopen vrijdag. Toen
had ik het genoegen om met Naomi Klein te mogen eten
en spreken. Naomi Klein, de Canadese publicist en actievoerder, bekend van haar verzet tegen globalisering en de
grote multinationals die het voortdurend winnen van het
klimaat en van de gewone mensen. De publicist die het
heeft over het failliet van het politieke midden. Iemand die
ook zegt dat als we het populisme willen verslaan, we niet
mee moeten huilen met de wolven. Ze zegt dat we niet door
moeten gaan met populistische correctheid en moeten
staan voor onze idealen. Als je er echt voor wilt zorgen dat
mensen weer vertrouwen krijgen in de politiek, dan moeten
progressieve mensen, organisaties en partijen samen laten
zien dat er fundamenteel andere keuzes te maken zijn. Nee
is niet genoeg, zegt Naomi Klein. Ik voeg daaraan toe: nee
is altijd beter dan doorgaan op een doodlopende weg.
We leven in verwarrende tijden. Het zijn de woorden van
collega Buma. Er is onzekerheid, over werk en over inkomen. Er is onvrede, over het gebrek aan vooruitgang voor
iedereen. En er is wantrouwen, op veel plekken maar vooral
tegen ons, tegen ons allemaal hier als politiek. In die verwarde tijden proef ik vooral ook een verlangen, een verlangen naar verandering. Eindelijk begint in te dalen dat het
anders kan en dat het "there is no alternative" uit de jaren
tachtig, ingezet door Margaret Thatcher, op een einde loopt.
Mensen zien dat alternatieven mogelijk zijn en willen niet
meer krampachtig vasthouden aan de status quo. Mensen
zien dat het kopiëren van populisten niet de oplossing is
en er fundamenteel andere keuzes nodig zijn op sociaaleconomisch terrein. We staan in die zin op een kruispunt.
We staan op het punt dat de wal het schip gaat keren. Het
politieke midden was namelijk altijd dat anker voor politieke
stabiliteit, maar datzelfde midden veroorzaakt nu instabiliteit. De oorzaak is dat in Europa nieuwe populistische partijen voet aan de grond krijgen.

Tweede Kamer

De beleidsagenda van dit kabinet is wat mij betreft dezelfde
als in de afgelopen 30 jaar: lagere belastingen voor het
bedrijfsleven, eigen risico en marktwerking in de zorg,
onzekerheid op de arbeidsmarkt. Deze agenda verliest de
steun van mensen. Het is een agenda die rechts-populisme
voedt. Het is een agenda die heeft geleid tot een verlies aan
gemeenschapszin. Het heeft ervoor gezorgd dat we in een
samenleving leven waarin succes steeds vaker wordt gezien
als een eigen verdienste en falen je eigen schuld is. Het
conservatieve antwoord op dit verlies aan gemeenschapszin, ook van dit kabinet, is om met een bijna opgeheven
vingertje te gaan wijzen naar mensen, naar individuen. Gij
zult het Wilhelmus zingen. Gij zult naar het Rijksmuseum
gaan. Gij zult uw maatschappelijke dienstplicht met trots
vervullen. Wij zullen u weer eens leren wat het is om een
trotse Nederlander te zijn. Het is precies die houding die in
mijn ogen de plank misslaat. Dat is waarom het regeerakkoord geen antwoord is op de zorgen van mensen.
Hiermee wil ik op geen enkele wijze zeggen dat onze
geschiedenis niet belangrijk is, integendeel. Ik wil zeker niet
zeggen dat symbolen niet belangrijk zijn in onze politieke
gemeenschap. Het is alleen niet waar de onvrede vandaan
komt en ook niet waar de oplossing zit. Uiteindelijk gaat
het om een belangrijke gebroken impliciete belofte. Het
was de belofte dat we er allemaal op vooruit zouden gaan,
dat onze kinderen het beter zouden krijgen dan wijzelf.
Steeds meer mensen twijfelen daaraan. Het was de belofte
dat welvaart eerlijk gedeeld zou worden, of je nu directeur
bent van een fabriek, leraar op een basisschool of schoonmaker op het station. De belofte was dat we de samenleving
samen maken en de welvaart samen eerlijk delen. Dat was
een impliciete maatschappelijke afspraak. Dat was de
gemeenschapszin, en die belofte is verbroken.
De belofte van globalisering is niet nagekomen, de belofte
dat we er samen beter van zouden worden en de belofte
dat economische groei van zichzelf zou leiden tot meer
welzijn en een schonere leefomgeving. Het is niet nagekomen. En de belofte van de verzorgingsstaat, de belofte van
zekerheid en solidariteit, is door voortdurende versobering
verbroken. Mensen geloven het niet meer. De belofte van
eerlijke belastingen is ook verbroken. De belofte dat de
sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. Dit is waarom
mensen boos zijn, niet dat geouwehoer waar we drie
kwartier of bijna anderhalf uur naar hebben moeten luisteren van de heer Wilders over de islam. Dít is het. Dit is
waarom mensen niet meer het gevoel hebben dat deze
samenleving van hen is, dat de politiek er voor hen is. Het
zijn al die verbroken beloftes die zorgen voor de zorgwekkende opkomst van het populisme. En ja, straks kunnen
mensen het Wilhelmus zingen, maar dan zijn de zorgkosten
te hoog. En straks kunnen jongeren wel naar het museum,
maar maken ze geen kans op een vaste baan of een eigen
huis.
Voorzitter. Ik had er zojuist al een debatje over met de heer
Dijkhoff: de race naar de bodem. Mensen zijn onzeker.
Tegenover die onzekerheid staan de grote, dominante
belangen van het bedrijfsleven. Er wordt hier een pleidooi
gehouden dat we mee moeten doen aan een race naar de
bodem. Dat lijkt me onverstandig. Laat ik het wat oldskool
zeggen: we zijn verwikkeld in een klassieke strijd tussen
kapitaal en arbeid. Dat vraagt niet om een beetje bijsturen,
dat vraagt om radicaal andere keuzes.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-1

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het hele verhaal dat de heer Klaver nu houdt, wil ik toch
nog even plaatsen in het kader van het feit dat de heer
Klaver na de door hem gewonnen verkiezingen alle kans
had om daadwerkelijk wijzigingen door te voeren. Het is
uw keuze geweest om dat niet te doen. Alles wat u hier zegt
de komende vier jaar, staat in het licht van het feit dat u
kritiek kunt hebben op alle keuzes maar dat u het zelf had
kunnen doen en daar niet voor heeft gekozen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Wij hebben niet voor niets bijna 90 dagen met u en de
andere collega's om tafel gezeten; dat deden we omdat wij
de veranderingen waar ik over spreek graag voor elkaar
zouden willen krijgen. Maar wat we zagen en wat we nu
ook zien in dit regeerakkoord, was dat dat niet mogelijk
was. Wij wilden af van het eigen risico. Wij wilden geen
belastingvoordelen voor grote multinationals. Wij wilden
niet alleen mooie ambities maar heel concrete plannen ten
aanzien van klimaatverandering, om nog maar niet te
spreken over wat er gebeurt op migratie. De breuk tussen
uw partij en die van mij in de onderhandelingen was niet
te voorkomen. En dat is waarom ik hier sta, met trots.

waren met z'n vieren, u had niet alles binnen gehaald, maar
bijvoorbeeld voor het klimaatbeleid wat we nu hebben,
geldt dat geen land ter wereld het heeft, zonder GroenLinks.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dat laatste is niet helemaal waar, maar daar komen we zo
dadelijk wel over te spreken. Kijk, uiteindelijk gaat het erover
welke keuzes we maken en waar wij voor staan. Wij willen
dolgraag samenwerken. Ik zag een uitgestoken hand bij de
VVD, ik beluister het ook bij de premier, en we zitten niet
in deze coalitie, omdat wij niet staan voor de visie die dit
kabinet heeft op Nederland. Maar daar waar het kan vanuit
de oppositie zullen wij kijken waar we kunnen samenwerken
en zullen wij de hand uitsteken. Dus ik zal de komende jaren
niet blijven vervallen in allerlei debatjes over hoe we met
elkaar al die dagen aan tafel hebben gezeten, ik zal op de
punten waar ik het niet mee eens ben heel hard en kritisch
zijn, op de punten waarvan ik denk dat we daarop kunnen
samenwerken, zal ik de hand uitsteken en hoop ik ook dat
we in de coalitie of niet met elkaar kunnen samenwerken,
want dat is wat Nederland uiteindelijk nodig heeft.
De voorzitter:
Gaat u verder.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Als die breuk niet te voorkomen was, voel ik me achteraf
redelijk bekocht, want dan had u er niet aan moeten
beginnen. Dat is één. Twee: — ik ga het nu zeggen, want
dit is het moment — als je in Nederland de democratie die
we zijn, die een vertegenwoordigende democratie is met
meerderheden die gevormd moeten worden, serieus neemt,
komt er een moment waarop je vervelend genoeg ook de
verantwoordelijkheid hebt om tegen je eigen kiezers te
zeggen: we gaan zo veel mogelijk bereiken, het zal niet alles
zijn, ik sta voor wat ik wel kan bereiken en wat ik niet kan
bereiken. Dat ga ík zo wel doen, dat gaan drie andere partijen ook nu doen, maar u had het ook moeten doen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Nee. Ik denk dat hier een groot verschil van mening bestaat
over wat politiek wel en niet inhoudt. Je ziet hier de klassieke machtspartij, het CDA, die zegt: je moet eigenlijk áltijd
gaan regeren, zelfs als dat niet de verandering van de
samenleving brengt die je wilt. Dat is niet waar mijn partij
voor staat. Wij zijn in kleine stappen bereid om die verandering te brengen. Het hoeft allemaal niet in één keer. Maar
we moeten wel vooruitgaan. Als we stappen achteruit gaan
zetten, verder weg van ons ideaal, dan pas ik daarvoor.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Als de nieuwe politiek zoals de heer Klaver die ziet er een
is dat je beter aan de kant 100% van je verkiezingsprogramma luid kunt uitroepen en tegen anderen gaat zeggen
dat ze niet de helft bereiken, dan is dat voor hem de politiek.
Maar dan is dat niet hoe voor ons in Nederland de democratie werkt. Want stel dat ik ook die keuze zou maken en
drie andere partijen ook. Dan hadden we nieuwe verkiezingen gehad. Is dát democratie? Nee. Democratie is ook
risico's nemen, democratie is niet alles binnen halen en
niet vier jaar langs de zijlijn staan, roepen dat het anders
moet, de kans hebben gehad en dan zeggen: ach ach, het
was zo ingewikkeld want we waren met z'n vieren. Ja, we

Tweede Kamer

De heer Klaver (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter.
Ik had het over de strijd tussen kapitaal en arbeid en dat
het dus tijd is om opnieuw inhoud te geven aan solidariteit
en aan gemeenschapszin en een einde te maken aan de
onzekerheid van mensen. Dat vraagt om een nieuwe agenda
en de premier zal het vast vies vinden wat ik nu zeg, maar
ook om een visie.
Voorzitter. Ik begin bij de arbeidsmarkt. Er is geen land in
Europa waar de flexibilisering van de arbeidsmarkt zo is
doorgeschoten. Mensen willen een eigen huis kunnen
kopen. Maar met een flexibel contract is dat bijna onmogelijk. En mensen mogen wel zeg maar €800 aan huur betalen,
maar voor €700 per maand een hypotheek krijgen, ho maar.
En het hebben van een vast contract gaat over zo veel meer
dan niet bang hoeven te zijn dat je volgende week je baan
verliest, het gaat over het vertrouwen kunnen hebben in
de toekomst. Het gaat over het vertrouwen hebben dat je
een gezin kan stichten, dat je een toekomst kunt opbouwen.
Daarom moet er meer zekerheid komen voor flexwerkers
en zzp'ers. Ik vraag het kabinet, met dit in het achterhoofd,
waarom we de politieagenten, de onderwijzers en de verplegers niet de loonsverhoging geven die ze verdienen. Ik
had het verwacht, omdat de premier daar zelf over begon,
nog tijdens de onderhandelingen. Waarom wordt flex nog
flexibeler, terwijl er niet meer vaste banen bij komen?
Waarom wordt flexibele arbeid niet structureel duurder
gemaakt waardoor mensen weer echt kans maken op een
vaste baan? Ik zou willen zeggen tegen het kabinet: geef
mensen geen vertrouwen in de toekomst, maar mogelijkheden om zelf hun toekomst vorm te geven.
En dan Nederland als belastingparadijs. Er is geen land in
Europa waar de belastingen op kapitaal zo laag zijn.
Waarom verlaagt dit kabinet de vermogensbelasting? Ik
vind het prima dat we wat doen aan de belastingvrije voet

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-2

voor de kleine, gewone spaarder en dat die omhoog gaat.
Lijkt me terecht. Maar waarom geen belasting voor de aller, aller-, allerrijksten? Er zijn weinig landen in Europa die
grote bedrijven zo veel fiscale cadeautjes geven als Nederland, terwijl de lasten voor mensen hoog zijn. Waarom moet
de winstbelasting zo hard omlaag? Waarom schaffen we
de dividendbelasting voor buitenlandse beleggers af? Heeft
deze premier dezelfde verdediging als de fractievoorzitter
van de VVD, die zegt: het is 1,4 miljard, maar we kunnen
het risico niet lopen dat bedrijven misschien weggaan? Bij
de dividendbelasting gaat het in de eerste plaats niet eens
alleen om de multinationals, het gaat om de investeerders
die daarachter zitten. Er is in Nederland geen probleem met
kapitaal. Dit gaat over het spekken van aandeelhouders, dit
gaat over het spekken van Wall Street. Dit kost Nederlandse
gezinnen €175 per jaar. Dat is het cadeau dat we geven aan
Wall Street, met het idee — dat is het grote masterplan
hierachter — dat als we het niet doen het weleens mis zou
kunnen gaan en dat dat dan het ten koste gaat van de
werkgelegenheid.
Als je echt werkgelegenheid wilt, kan ik veel betere manieren bedenken hoe je die 1,4 miljard zou kunnen uitgeven.
Stop het in de publieke sector, zorg ervoor dat de lasten op
arbeid nog verder omlaag gaan, steek het in de koopkracht
van mensen, dan weet je zeker dat die 1,4 miljard zijn geld
oplevert. Nu is het maar hopen dat het lukt. Alsof je in het
casino roulette speelt en alles op rood zet.
Voorzitter. Dan de vraag: waarom de btw verhogen? Net
als de dividendbelasting stond de btw-verhoging in geen
enkel verkiezingsprogramma. Waar komt het vandaan? De
boodschappen worden duurder, maar grote bedrijven vieren
feest. Wie heeft hiervoor gelobbyd? Wie wilde dit in het
kabinet? We hebben kunnen lezen dat de ChristenUnie het
in ieder geval niet was, maar wie van de andere partijen
wilde het dan wel? Graag een reactie van de minister-president.
Iedereen gaat erop vooruit, dat is het mantra. Iedereen gaat
erop vooruit, zegt dit kabinet, en de grote bedrijven gaan
ook meer belasting betalen. Ja right, het is balletje/balletje
spelen met de belastingen en denken dat je mensen voor
de gek kunt houden. Mensen zijn niet gek, die hebben door
dat de belofte van dit kabinet dat iedereen er nu echt op
vooruitgaat, gebouwd is op drijfzand. Mensen met lage en
gewone inkomens hebben echt wel door dat zij opdraaien
voor de lastenverlichting van de allerhoogste inkomens.
Die hebben door dat zij uiteindelijk betalen voor een lagere
winstbelasting voor de grote bedrijven en dat de lagere
belastingen voor die Amerikaanse beleggers op hun cheque
wordt bijgeschreven. Voor gewone mensen gaan de huren
omhoog, stijgen de zorgpremies, worden boodschappen
duurder en neemt de energierekening toe. Voor gewone
mensen wordt het dagelijkse leven duurder en dat was niet
de belofte.
De belofte was ook niet dat er bijna 400.000 huishoudens
op achteruit zouden gaan. Als we inzoomen op wie deze
mensen zijn, dan zien we dat het arbeidsongeschikten zijn,
mensen die niet in staat zijn om te werken of om volledig
te werken, buiten hun schuld om, omdat ze een beperking
hebben. Het gaat over ouderen, het gaat over mensen in
de bijstand. 400.000 kwetsbare mensen, in een tijd dat we
nog nooit zo rijk zijn geweest. Vandaar mijn grote kritiek
op wat er gebeurt met het bedrijfsleven. Waarom in vredes-

Tweede Kamer

naam bijna 4 miljard geven aan grote multinationals via
het verlagen van de vennootschapsbelasting en het verlagen van de dividendbelasting? Leg dat maar eens uit, zelfs
aan de mensen die in de plannen van het kabinet er wel op
vooruitgaan, want iedereen kent wel iemand in zijn omgeving voor wie dat niet geldt, waarvan ze zien dat die buiten
hun eigen schuld niet meeprofiteren van de globalisering
en van de vooruitgang. Dat was niet de belofte.
Er zijn weinig landen in Europa waar zo veel mensen in de
schulden zitten als in Nederland. Dat ligt niet alleen aan de
hypotheken, maar vooral aan de overheid. Het komt dus
niet door boefjes uit de markt, het komt door het veel te
ingewikkelde toeslagenstelsel dat we hebben en doordat
we boete op boete op boete stapelen, het komt door meedogenloze incassobureaus die we afsturen op kwetsbare
mensen die diep in de problemen zitten. Ik wil het kabinet
een compliment maken dat dit punt wordt geagendeerd in
het regeerakkoord, maar het vraagt om nog meer. De aanpak moet breder. De dienstverlening van de overheid moet
drastisch verbeteren en de schulden drastisch verminderen.
Dit gaat om het vertrouwen in de overheid en in de politiek.
Ik hoop dat we met elkaar al kunnen beginnen en dat we
een extra stap kunnen zetten op dit gebied door de marktwerking bij incassobureaus af te schaffen. Ik kijk uit naar
een reactie van de minister-president op dit punt.
Dan het onderwijs. Er is geen land in de wereld waar jongeren op zo'n jonge leeftijd moeten kiezen voor een schooltype en een vakkenpakket. Op 12-jarige leeftijd kiezen is te
vroeg. Een verkeerde keuze is dan snel gemaakt. Ik noem
het eigenlijk wel een "verkeerde keuze", maar hoe kun je
van iemand op die leeftijd verwachten om in één keer de
juiste keuze te maken? Daarna herstellen is bijna niet
mogelijk. Alleen mensen die geluk hebben, komen er dan
doorheen. En ja, ik zie dat het kabinet maatregelen neemt,
maar dít is de grote uitdaging. Juist al die jongeren van het
vmbo en het mbo, die de ruggengraat van onze samenleving vormen, moeten we meer mogelijkheden bieden om
vooruit te komen.
Voor de verkiezingen hebben alle partijen dure beloften
gedaan over verlaging van werkdruk in het onderwijs. We
stonden allemaal daar op het Malieveld. Ik zie ons nog zo
staan. De eis is 1,4 miljard. En wat krijgen de docenten te
horen? 1,4 miljard is te veel. GroenLinks heeft deze eis van
1,4 miljard pas omarmd nadat de formatie was afgerond.
Waarom? Omdat wij wilden kijken wat er gebeurde. Als er
namelijk werd gezegd "we komen niet volledig tegemoet
aan de docenten omdat we ook iets willen doen aan de
zorg" of "we komen er niet helemaal aan tegemoet omdat
we ook iets willen doen aan de politie", dan had ik er begrip
voor gehad. Maar als je op datzelfde moment ziet dat datzelfde bedrag, 1,4 miljard euro, aan Amerikaanse beleggers
wordt gegeven, dan snap ik niks van de keuzes die worden
gemaakt. Dat heeft niks te maken met het herstellen van
het vertrouwen bij mensen. Het is ontwikkelingssamenwerking voor Wall Street. Dat is belangrijker dan de ontwikkeling van onze eigen kinderen.
Ik kom op het thema duurzame energie en klimaat. Ik complimenteer het kabinet met de uitgesproken ambities. Ik
vind het knap dat het kabinet is gekomen tot het voornemen
voor een reductie van 49% CO2 in 2030. Na nog drie keer
lezen wilde ik wel even zeker weten dat dit betekent dat het
49% is die naar boven kan worden bijgesteld en niet verder

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-3

naar beneden. Daar wil ik nog graag een bevestiging van.
Ik zag er een mechanisme in staan, maar ik vind het
belangrijk om te weten dat het 49% is en dat dat percentage
verder naar boven zou kunnen worden bijgesteld.
Ik vind het heel goed dat de ambitie er is om te komen met
een klimaatwet. Ik ben ook blij dat de heer Dijkhoff zegt dat
hij als coalitiepartner zeer bereid is om dat gesprek aan te
gaan, ook met de minister die hierbij hoort. Op die manier
kunnen we kijken of we deze klimaatwet vanuit de Kamer
zo snel mogelijk zo kunnen vormgeven dat die daar kan
rekenen op een breed draagvlak. Dat is belangrijk om voor
de langere termijn zekerheid te kunnen geven aan burgers,
investeerders en bedrijven. Dat is pas echt belangrijk voor
de werkgelegenheid in dit land.
In het kader van dat zekerheid geven heb ik nog een vraag
over de doelstellingen. Ik zie dat er in tegenstelling tot het
vorige regeerakkoord met betrekking tot CO2-reductie en
duurzame energie geen doelstelling voor de lange termijn
is opgenomen, voor 2050. Mijn vraag is: wordt er nu afgeweken van het vorige regeerakkoord, of is het gewoonweg
niet opgeschreven? Ik zou graag willen horen dat er wel
degelijk ook doelstellingen zijn voor 2050. Dat klinkt heel
ver weg, maar voor investeringsbeslissingen op het gebied
van energie die over vele, vele, vele jaren gaan is het van
belang dat bedrijven hier zekerheid over hebben.
Voorzitter. De ambities zijn goed, maar over het beleid zijn
we minder te spreken. En wij niet alleen; dat geldt ook voor
het Planbureau voor de Leefomgeving. Dat concludeert dat
maximaal de helft van de plannen gaat zorgen voor een
reductie van CO2. Dat is veel en veel te weinig. Die plannen
moeten concreter. Ik vergelijk het altijd met het economisch
beleid. Moet je je voorstellen dat dit kabinet plannen had
gemaakt over koopkracht of over bezuinigingen of hervormingen, waarvan het CPB zou zeggen: nou, we denken dat
de helft ongeveer wel zal lukken. Dan zou dit parlement te
klein zijn. Maar nu het Planbureau voor de Leefomgeving
aangeeft dat de plannen niet concreet genoeg zijn, wordt
er bijna schouderophalend gereageerd. Dat kan niet. Als je
je klimaatambities echt wilt waarmaken, moeten je plannen
op het gebied van klimaat net zo hard zijn als alle plannen
die je op sociaal-economisch gebied wilt doorvoeren. Dan
moet je ervoor zorgen dat je niet de SDE-regeling, de subsidieregeling voor duurzame energie, gaat gebruiken voor
de opslag van CO2. Opslag van CO2 doet niks aan de transitie die we door moeten maken naar een duurzame
samenleving. Ik heb het in het vorige debat ook gezegd: ja,
soms heb je de opslag van CO2 nodig, bijvoorbeeld als het
gaat over de cement- of de staalindustrie. Maar het is gekkenwerk om daar 30% van je totale beleidsopgave op te
baseren. Omdat je het betaalt uit de subsidieregeling voor
duurzame energie zien we — dat is het cynische — dat er
aan het einde van deze kabinetsperiode minder duurzame
energie is dan als dit kabinet niets zou doen. Graag hoor ik
van de minister-president dat hij bereid is om te kijken naar
een andere invulling van de SDE-regeling, de subsidieregeling voor duurzame energie, en dat we de CO2-opslag daar
dus niet uit gaan betalen. Want niemand wil dat, bedrijven
niet en de milieubeweging niet.
Als we het over klimaat hebben, moeten we ook kijken naar
de biodiversiteit. Onlangs kwam er een belangrijk rapport
uit, waarin staat dat we driekwart van onze insecten kwijt
zijn. Dat is desastreus voor de natuur, voor onze leefomge-

Tweede Kamer

ving en voor de voedselketen. Het zegt veel over de houdbaarheid van onze manier van leven en de houdbaarheid
van onze intensieve veehouderij. Erkent de premier deze
crisis in de biodiversiteit? Erkent hij dat we vooral onze
landbouw daarom drastisch moeten verduurzamen?
Voorzitter. Als we met elkaar spreken over het kabinetsbeleid voor de komende jaren, moeten we ook stilstaan bij
Europa. Ook de belofte van Europa staat onder druk. Het is
een marktproject geworden in plaats van een sociaal project
van gedeelde waarden en eerlijke vooruitgang. Wat is de
visie van dit kabinet op de toekomst van Europa? Hoe zorgen we ervoor dat mensen weer vertrouwen krijgen in
Europa? Ik ga ervan uit dat de minister-president in zijn
bijdrage uitgebreid in zal gaan op de inzet van dit kabinet
als het gaat over Europa.
Als we het hebben over de Europese Unie, is daar een
belangrijk thema, namelijk het thema van vluchtelingen.
Organiseren we dat goed en menswaardig, met respect
voor mensenrechten? Mijn vraag aan het kabinet is met
welke boodschap op het gebied van vluchtelingen het naar
Brussel gaat. Het hoofdstuk "migratie" vind ik op sommige
punten helder en hard geformuleerd, maar op sommige
punten ook nog niet. Daar heb ik vragen bij. Bijvoorbeeld
als het gaat over het terugsturen van bootjes naar veilige
havens. Wordt met deze veilige havens een ander concept
geïntroduceerd naast het concept van het veilige derde
land? Wat zijn die veilige havens in Noord-Afrika? Hoe wordt
het recht op non-refoulement, waarover wordt gesproken
in het regeerakkoord, gewaarborgd? Zoals ik de tekst van
het regeerakkoord lees, zie ik het voor mij dat mensen die
op zee worden opgepikt, niet per se naar Europa moeten
worden gebracht, maar dat ze naar Noord-Afrika kunnen
worden gebracht. Als je er zeker van wilt zijn dat deze
mensen daar veilig zijn, dan moet dat gecheckt worden.
Wie gaat dat doen? De kapitein? Komen er UNHCR-commissies op zo'n schip? Wat gaat daar gebeuren? Dit is van
cruciaal belang. Omdat dit zo onduidelijk staat opgeschreven, kan het twee kanten opgaan. 1. Er is geen verandering
van het beleid. Mensen worden nog steeds opgepikt op zee
en naar Europa gebracht, waar wordt gekeken of ze veilig
zijn. 2. We gaan naar een soort Australisch model, waar de
heer Wilders heel blij mee zal zijn, waarin mensen linea
recta naar Noord-Afrika terug worden gesleept. Graag krijg
ik op dit punt verheldering van de minister-president.
Als het gaat over migratie, wil ik niet alleen kijken naar
Europa, maar moeten we ook kijken naar wat we hier doen.
Een van de zaken daarbij is hoe we omgaan met de kinderen
die hier geworteld zijn, die hier al jarenlang wonen, die op
sportverenigingen zitten, die de taal spreken en die op
school zitten. Die kinderen gaan we straks terugsturen. Het
kinderpardon wordt niet verruimd, want stel je vóór. Er
wordt gesproken over de aanzuigende werking. Er wordt
gezegd dat dit allemaal profiteurs zijn van het systeem en
dat ze zo lang mogelijk in de procedure blijven zitten om
maar te zorgen dat ze hier kunnen blijven. Ik kijk naar die
kinderen, die hier in dit land wonen, die vaak perfect
Nederlands spreken, die onderdeel zijn van deze samenleving. Ik heb veel gesprekken met mensen die heel kritisch
zijn over vluchtelingen en over migratie, maar ik heb hen
nog nooit horen zeggen dat je dit soort kinderen zou moeten
uitzetten. Ik vind het ridicuul en echt onvoorstelbaar dat wij
hier met elkaar niet in staat zijn om dit probleem op te lossen. De heer Dijkhoff had een mooi betoog — het was bijna
apolitiek — over hoe je hier met elkaar zou moeten

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-4

samenwerken en dat het niet alleen over puntjes moet gaan.
Dit is zo'n punt waarop we Kamerbreed samen zouden
moeten werken. Dit gaat niet over het stoppen van migratie.
Het gaat erom dat we ervoor zorgen dat we mensen die
hier al jarenlang wonen, een plek geven die ze verdienen.
Voorzitter. Mijn kritiek op dit kabinet is stevig als het gaat
om zijn sociaaleconomische plannen, maar ik steek ook
mijn hand uit om ervoor te zorgen dat we alle ambities op
het gebied van het klimaat concreet maken en dat er beleid
komt dat gaat werken. Bij kritiek hoort ook dat je andere
keuzes durft te maken en dat je die inzichtelijk maakt.
Daarom heb ik samen met de collega's van de SP en de
Partij van de Arbeid zes andere keuzes laten zien dan de in
het regeerakkoord opgeschreven keuzes. Het is bovenal
een keuze voor mensen boven multinationals. Wij gaan niet
de btw verhogen doordat wij de winstbelasting niet verlagen en wij gaan niet de dividendbelasting voor buitenlandse
beleggers afschaffen maar we investeren in leraren, verpleegkundigen en politieagenten. Wij gaan investeren in
een lagere werkdruk en in een hoger salaris. En we bezuinigen zeker niet op wijkverpleging. We schaffen het eigen
risico af, waardoor de lasten voor mensen worden verlaagd.
En een vlaktaks klinkt gaaf, maar die is niet sociaal en het
is al helemaal geen grote verandering van je belastingstelsel, want die verhoogt uiteindelijk het belastingtarief voor
mensen met een lager inkomen en verlaagt het tarief voor
de hoogste inkomens.
Ja, we zorgen voor een nog eerlijker klimaatbeleid. Bedrijven, de grootste vervuilers van ons allemaal — de 450
grootste vervuilers zijn verantwoordelijk voor 45% van de
CO2-uitstoot — gaan meer betalen. Voor mensen verlagen
we de energierekening en we draaien de gaskraan in Groningen verder dicht. Dat is een grote belofte die gestand
moet worden gedaan, want dat verdienen de Groningers.
Zij verdienen dat niet alleen vóór de verkiezingen maar ook
nu. Als dit kabinet werkelijk meent dat het het vertrouwen
van mensen terug wil winnen, is dit een heel belangrijk
punt.
Ja, we gaan woningen bouwen. Er zijn weinig landen in
Europa waar woningen voor mensen met een gewoon
inkomen zo ontoegankelijk zijn. Er zijn wachtlijsten voor
huurwoningen en de prijzen voor koopwoningen zijn veel
te hoog.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik heb de voorstellen gezien, waarvoor dank. Ik denk dat
één van de eerste prestaties van dit kabinet is dat er linkse
samenwerking tot stand is gekomen, dus dat de drie partijen
elkaar hebben gevonden. Dat heeft lang geduurd, namelijk
een aantal decennia, maar het is gelukt. Ik heb die plannen
uiteraard ook bekeken en ik heb twee heel grote vragen.
Laat ik ze gebruiken als illustratie voor de finale vraag.
Allereerst het eigen risico, dat afgeschaft wordt. Minister
Schippers en het Centraal Planbureau hebben daarvan
eerder gezegd dat dit niet kan, dat je dat in dit systeem op
die manier niet kunt doen. Dat is mijn eerste grote kanttekening. De tweede is dat het afschaffen van het tweeschijvensysteem wordt ingeboekt voor 5,9 miljard. In de plannen
van het kabinet is het 0,6, dus 600 miljoen is structureel. U
heeft dus een incidentele inboeking voor een structurele
dekking. Dat slaat de helft van uw ...

Tweede Kamer

De heer Klaver (GroenLinks):
Plannen weg.
De heer Segers (ChristenUnie):
Inderdaad. Dat zijn mijn twee kanttekeningen. Mijn finale
vraag is of u bereid bent om dit vóór de financiële
beschouwingen, die volgende week plaatsvinden, door het
Centraal Planbureau te laten doorrekenen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Kijk, het is geen tegenbegroting. We hebben zes voorstellen
gedaan. Als u erop staat dat er een doorrekening komt —
die is altijd ex ante — heb ik daar geen bezwaar tegen. Het
is geen doorrekening. Wij hebben eerder met het CPB
gesproken. Zij zeiden dat zij naast het regeerakkoord niet
allerlei andere plannen gaan doorrekenen. Dit debat
gehoord hebbende, denk ik dat daar best ruimte is. Ik kijk
naar de collega's en zie dat die er is. Wat een eensgezindheid, mannen! Dat is dus geen enkel probleem. Wat de
structurele dekking betreft, heeft u een punt. Dit is geen
structurele dekking voor na 2021. Dat pretenderen we ook
helemaal niet. Dat is helemaal niet het punt. Wij maken
plannen voor deze kabinetsperiode en als u vraagt wat de
structurele dekking daarna zou moeten zijn, zeggen wij dat
dit geen enkel probleem is. Daar zie je in ons verkiezingsprogramma genoeg maatregelen voor. Ik wil ze voor u
opnoemen. Maar als de vraag is om de plannen te laten
doorrekenen, vinden wij dat prima.
De heer Segers (ChristenUnie):
Dat is toch wel merkwaardig. De salarissen gaan omhoog.
Kwistig wordt er met structureel geld gestrooid; er worden
allerlei uitgaven gedaan en oei, de helft hebben we niet
gedekt. Dat is op z'n minst curieus. Het is des te belangrijker
om dit plan inderdaad aan het Centraal Planbureau voor te
leggen met de vragen: wat doet dit op de lange termijn,
wat doet dit na deze kabinetsperiode en is dit niet gigantisch
potverteren? Ik ben heel erg benieuwd naar de doorrekening. Laten wij er dus voor zorgen dat hier voor de financiële beschouwingen van volgende week een doorrekening
ligt.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik kijk daarnaar uit. Ik heb altijd zeer veel vertrouwen in
doorrekeningen die wij vragen, bijvoorbeeld toen we die
vroegen over het Planbureau voor de Leefomgeving en de
beweringen die we daarover deden — daarin kregen we
gelijk — en toen het onder het vorige kabinet ging over de
ongelijkheid. Hier zal je dat ook zien. Wat wij doen, meneer
Segers, is een dekking voor de komende vier jaar, in deze
kabinetsperiode. Het gaat over de plannen van dit kabinet.
Waar u naar kijkt, is: wat is de verdere structurele dekking?
Daarvoor moet je weer nieuw beleid maken om ervoor te
zorgen dat dit gedekt wordt. Als u daarnaar vraagt, kunnen
wij dat er zo bij leveren. Daarom is dit ook echt anders qua
karakter. Het is geen schaduwakkoord en het is geen
tegenbegroting. Het zijn zes voorstellen die hier liggen voor
dit kabinet, maar als u vraagt om een doorrekening, zullen
wij dat graag doorsturen naar het CPB. Ik kijk daarnaar uit.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-5

De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dank, ik ga richting afronding.
Daar zit mijn optimisme. Er is een mythe van de kikker in
de pan: als je maar langzaam genoeg het water laat koken,
springt de kikker er niet uit. Dat is niet waar; hij springt er
wel uit. Steeds minder mensen accepteren de status quo,
voelen dat het warmer en warmer en warmer wordt en
zeggen: wij pikken dit niet meer. Daar zit mijn optimisme.
Mijn optimisme zit bij 50.000 leraren, die nooit gaan staken
maar die met elkaar in het Zuiderpark stonden om te strijden, niet eens voor hun eigen salarissen maar voor beter
onderwijs voor al die kinderen. En zij vormen slechts het
begin. Kijk eens naar de rest van de publieke sector. Mensen
accepteren het niet meer dat het alleen gaat om geld, om
targets, om bezuinigingen en om regels en niet meer om
samenwerking, samen goed onderwijs geven, patiënten
helpen of wijken en buurten veilig houden. De leraren en
verplegers pikken de bureaucratische werkdruk niet meer.
Ze willen tijd om elkaar complimenten te geven, om samen
te bepalen hoe het werk beter kan en om samen trots te
zijn op het belangrijke werk dat ze doen. Ze willen niet
geleid worden door stopwatches, door formulieren en door
managers omdat het altijd goedkoper moet en omdat er
altijd bezuinigd moet worden. Nu willen ze dat niet meer.
Nog even en ze pikken het niet meer, want ze willen de
zeggenschap terug over hun eigen werk. Ik voel het ongeduld in de samenleving en er hangt verandering in de lucht.
Al die mensen die zich niet gehoord voelen, die zich niet
gezien voelen en die zich niet gewaardeerd voelen, gaan
voor verandering zorgen. Want nee is niet genoeg, zegt
Naomi Klein.
Samen met al deze mensen zullen wij de komende jaren
een beweging voor verandering vormen en gezamenlijk
gaan we de strijd aan voor een koers, een koers van eerlijk
delen, nieuwe gemeenschapszin en zorgen voor de toekomst van onze kinderen. Aan die beweging ga ik de
komende jaren keihard werken, met mijn progressieve
vrienden hier in het parlement en waar het kan met mijn
politieke tegenstanders in de coalitie, maar vooral met al
die mensen in de samenleving die het anders willen.
Voorzitter. Ik begon met de verwarrende tijden. Misschien
zijn de tijden vooral verwarrend voor politici die vasthouden
aan het verleden en te weinig verbeelding hebben van de
toekomst.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Van Haersma
Buma, namens het CDA.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dank u wel, voorzitter. Voor het eerst sinds vijf jaar wensten
de Kamerleden van de VVD mij succes met mijn inbreng.
Waar ik dat nou aan te danken heb ... Ze zullen het wel
merken.

Tweede Kamer

Mevrouw de voorzitter. Gisteren was het op de dag af 500
jaar geleden dat in een Duits provinciestadje een opstandige
monnik 95 stellingen aan de deur van de plaatselijke slotkerk
spijkerde. Hij kon niet vermoeden hoezeer hij daarmee het
aanzien van Europa voorgoed zou veranderen. Maarten
Luther zou een van de grootste kerk- en maatschappijhervormers in de geschiedenis van Europa worden. Luther
heeft veel richtinggevende geschriften nagelaten, ook in
het jaar 1520. Hij schreef toen een voor die tijd baanbrekend
pamflet: von der Freiheit eines Christenmenschen, over de
vrijheid van een christen. Hij ontleedde daarin twee schijnbaar tegenstrijdige stellingen. Zijn eerste stelling: een
christen is in vrijheid heer van alle dingen en niemands
onderdaan. Zijn tweede stelling: een christen is in dienstbaarheid knecht van alle dingen en ieders onderdaan. Luther
spreekt daar over christenen, maar in die tijd, in 1520, ging
dat om zo'n beetje alle Europeanen. In die tijd was er geen
onderscheid. Hij sprak de hele bevolking aan.
Met zijn eerste stelling maakte hij duidelijk dat iedereen
een persoonlijke vrijheid heeft, vrij is in zijn geloof en in
zijn geweten. In je persoonlijke geloof of in je geweten hoef
je niemand boven je te dulden die vertelt wat je moet doen.
Maar vanuit die vrijheid heeft vervolgens ieder mens een
dienende verantwoordelijkheid naar de ander. Hij zei dat
dus scherp. Individuele vrijheid betekent ook collectieve
verantwoordelijkheid. Die twee begrippen bracht Maarten
Luther bij elkaar, 500 jaar geleden.
In de politiek van vandaag zijn individu en collectief heel
vaak elkaars tegenpolen. De ene stroming benadrukt het
belang van de individuele vrijheid; de andere kijkt veel meer
vanuit de collectieve verantwoordelijkheid. Hoe je ook tegen
die twee begrippen aankijkt, uiteindelijk moeten ze met
elkaar in balans zijn. Een balans tussen vrijheid en verantwoordelijkheid, tussen individu en gemeenschap. Mijn
stelling is dat die balans in de moderne samenleving weg
is. De individuele vrijheid is te absoluut geworden, de collectieve vrijheid te relatief. Dat kun je ook keer op keer
afleiden uit de onderzoeken die bijvoorbeeld worden gedaan
door het Sociaal en Cultureel Planbureau. Want wat zijn de
grootste zorgen van de Nederlanders? Die gaan niet over
individuele zaken. Die gaan over de vragen "hoe verandert
dit land?", "gaan we nog wel op een goede manier met
elkaar om?" en "wat betekenen de veranderingen in onze
samenleving door immigratie en integratie?". Die zorgen
zijn groter dan de zorgen over de economie of over de eigen
financiën. Die zorgen over immigratie en integratie zijn
groot.
Het probleem is heel mooi af te leiden uit bijvoorbeeld een
vraag die Kim Putters, directeur van het SCP, stelt. Want
hij verwoordt dat probleem, dat ongemak, die spanning
soms tussen mensen, als volgt. Hij zegt: moslimjongeren
in onze samenleving hoor ik de vraag stellen "mogen we
hier wel zijn?", en dan vraagt de omgeving terug "maar
willen jullie hier wel zijn?". Twee vragen waar je over na
moet denken. Maar als je erover nadenkt, merk je hoe diep
dit is. Het is de onzekerheid in de samenleving: willen jullie
hier eigenlijk wel zijn, mogen we hier eigenlijk wel zijn, en
vervolgens, zijn wij wel één hechte samenleving? En dat
staat onder druk. Want hoe kan het dat er in het Nederland
van vandaag, het welvarende Nederland van vandaag, zo
veel mensen zijn die zich onzeker en verweesd voelen, terwijl we individueel vrijer zijn dan ooit? Hoe kan het dat zo
veel mensen zorgen hebben over de manier van omgaan
met elkaar, dat de vrees voor de toekomst groter is dan de

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-6

zekerheid dat het beter gaat? Hoe kan het zijn dat 1 miljoen
ouderen in dit land zich eenzaam voelen, in dit vrije, welvarende land? Hoe kan het dat de vrijheid van meningsuiting
zo vaak ontaardt in schelden en beledigen? Het maakt
mensen boos. Het leidt tot wantrouwen, ook tegenover de
politiek.
Het gaat uiteindelijk om al die gewone Nederlanders die
deze vragen, deze zorgen hebben, om mensen die het beste
voor hun land willen, het beste voor de toekomst, het beste
voor de toekomst van hun kinderen. Het gaat om gewone
mensen, ongeacht waar ze wonen, wie ze zijn, wat hun
geloof is, wat hun achtergrond is, wat hun kansen zijn. Dat
zijn de prangende vragen. Dat zijn de mensen voor wie wij
het doen. En dat is ook waar wij ons op moeten richten bij
de start van deze nieuwe coalitie.
Christendemocraten benadrukken het belang van de verantwoordelijkheid die je hebt voor de ander, voor het collectief.
De liberaal zal beginnen bij de persoonlijke vrijheid en zal
die zo weinig mogelijk willen inperken. Dat zijn verschillen
die zich op allerlei terreinen in het denken manifesteren. In
de politiek is dat: hoe denk je over het gezin; iets collectiefs
of iets individueels? Bij veiligheid: het belang van privacy
ten opzichte van veiligheid. Het onderwijs: vrij voor iedere
richting of allemaal op één manier? En zo ook met betrekking tot arbeidsmarkt, en noem maar op. Dat is een verschil,
soms een kloof. En dat was de kloof die in deze coalitieonderhandelingen moest worden overbrugd: collectief versus
individueel. Voor het overbruggen daarvan was tijd nodig.
De afgelopen maanden hebben vier partijen onderhandeld
over een regeerakkoord. Na die maanden zeg ik, misschien
teleurstellend voor de collega's van D66 en de VVD: ik ben
niet liberaler geworden. Ik verwacht ook niet dat zij christendemocratischer zijn geworden. Maar dat was ook niet
wat we zochten. Tegen iedereen die zegt dat hij al die verschillen ziet, zeg ik dus: ja, dat klopt, maar de opdracht was
om in het belang van het land die verschillen te overbruggen, zodat we gezamenlijk een opdracht konden geven aan
een nieuw kabinet. En dat is gelukt. Ik durf zelfs oprecht te
zeggen dat de opdracht die wij dit kabinet hebben meegegeven, veel ambitieuzer is geworden dan wat ik bij de start
van deze onderhandelingen ooit voor mogelijk had gehouden, wetende hoe groot de verschillen waren. Ik zie dat het
is gelukt om die verbinding, die brug, te leggen tussen
individueel en collectief, helemaal in de geest van dat
pamflet van 500 jaar geleden. In wezen is de basis van dit
regeerakkoord 500 jaar geleden in Wittenberg gelegd. Gisteren is de Hervorming herdacht, met protestanten én
katholieken én joden, om te laten zien dat een verschil van
toen, een eenheid van nu is geworden.
Mevrouw de voorzitter. Vijf jaar geleden stond ik op deze
plek bij de start van het kabinet-Rutte II. De houding van
het CDA ten opzichte van dat kabinet was er een waarbij
we goede voorstellen steunden, slechte voorstellen afwezen
en, waar mogelijk, ons best deden om voorstellen beter te
maken om ze alsnog te kunnen steunen. In de basis zal die
houding de komende vier jaar niet veranderen. Dat neemt
natuurlijk niet weg dat de positie waarin ik hier nu sta, een
totaal andere is. Er is een coalitieakkoord, waarin het CDA
heel veel van wat het belangrijk vindt, herkent. Veel meer
dan in de vorige periode biedt dat het CDA de kans om
belangrijke wensen daadwerkelijk gerealiseerd te krijgen.
Ik hoop dat voor de andere coalitiepartijen hetzelfde geldt,
dus dat zij ook heel veel van hun wensen gerealiseerd krij-

Tweede Kamer

gen. Vier partijen herkennen zich in het totaal. Dit betekent
dus dat het CDA ook voorstellen als goed zal steunen als
we die zelf niet verzonnen hebben, omdat het totaal ons
aanspreekt. Dat maakt onze positie in de komende vier jaar
anders dan vier jaar geleden. Onze handtekening staat
onder het regeerakkoord. Met elkaar, onze negentien
CDA'ers, zullen wij ervoor zorgen dat wij na die vier jaar
meer van het verkiezingsprogramma van 2017 in praktijk
hebben gebracht dan ons na 2012 vanuit de oppositie is
gelukt.
De heer Asscher (PvdA):
Dit was een preek. We weten nu dat de inspiratie voor het
regeerakkoord blijkbaar is gegeven door de Reformatie van
500 jaar geleden. Ik dacht eerst dat het "bumor" was, maar
het verklaart waarom de heer Buma zei: zodra wij het hebben opgeschreven, is het voor de rest van de wereld wet.
Hij heeft gezegd: in ons regeerakkoord staat dat we af willen
van het raadplegend referendum. Daarmee is het dan feit
geworden. Hij zei: het kabinet hoeft zich, ongeacht de uitslag, niet aan de wet te houden die het kabinet verplicht
om in zo'n geval het voorstel in heroverweging te nemen.
In mijn ogen geldt die wet nog steeds. De heer Buma zegt
ook: ik blijf het precies doen zoals ik het altijd deed; ik laat
me dus niet vastketenen aan het regeerakkoord. Er staat
een handtekening onder, maar we willen ook samenwerken.
Nu mijn eerste vraag, meneer Buma. Uw traditie gaat terug
tot de Reformatie, maar ook tot de polder. Bent u bereid de
nieuwe minister van Sociale Zaken de ruimte te geven te
komen tot een sociaal akkoord waar bijvoorbeeld een betere
bescherming voor zzp'ers in zit? Dat is iets wat u wil en wat
de Partij van de Arbeid wil.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Polders zijn overigens ouder dan de hervorming. Het polderen komt al uit de vroege Middeleeuwen. Dat is dus een
mooi ijkpunt om ook onze kloof te overbruggen. Ik ga er
graag op antwoorden. Ik kom nog op de arbeidsmarkt. Ik
ben er echt van overtuigd dat er een paragraaf staat die de
polder moet kunnen inspireren. Ik hoop dat u er ook veel
in herkent, niet alles maar het mogelijke wel. Ik zie het volgende in ieder geval als taak. Ik spreek gewoon als CDA'er,
maar ik geef het graag door aan de minister, namelijk dat
men met deze afspraken in de hand naar de sociale partners
gaat en zegt: jullie kwamen er niet uit en dat betreuren wij,
maar wij vinden dit; wij hebben daarbij ook nagedacht wat
voor de sociale partners denkbaar zou zijn; neem dit serieus,
want dit is het kader. Maar natuurlijk praat je daarover. Ik
roep de sociale partners ook op om dat te doen. Tot nu was
het wat stil en ik snap dat, want de minister was er nog niet.
Nu is er een minister. Als er iets van controle is door het
CDA, is dat deze minister aanspreken op zijn ambitie om
een sociaal akkoord te sluiten. Daarbij is het ontzettend
belangrijk wat de andere partijen vinden, ook de Partij van
de Arbeid. Zij heeft de afgelopen jaren ook laten zien dat
voor de PvdA een akkoord met werknemers en werkgevers
belangrijk is. Ik hoop dat dit een antwoord was op de vraag.
Ja, die paragraaf moet worden besproken, maar hij is niet
opgeschreven met de gedachte "wat staat er in ons verkiezingsprogramma?", maar met de gedachte "wat is wenselijk
voor de arbeidsmarkt?".

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-7

De heer Asscher (PvdA):
Dank voor dit historisch geïnspireerde antwoord. De polder
was er zelfs al eerder dan de christendemocratie. Het is
onvoorstelbaar.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja, maar daar word ik liever niet aan herinnerd.
(Hilariteit)
De heer Asscher (PvdA):
Maar de vraag is natuurlijk als volgt. Als je vrijheid als een
probleem definieert, is dat een dubbele boodschap aan dit
kabinet. Natuurlijk zijn de afspraken die u gemaakt heeft de
basis waarmee de minister op pad moet gaan. Je kunt niet
verwachten van de sociale partners dat ze daarna in luid
gejuich en applaus uitbarsten. Daar zijn we het denk ik over
eens. Dat betekent dus, binair, dat er ruimte is om die
afspraken te verbeteren. Ik heb u die ruimte horen geven.
Die ruimte heeft de minister. Dan ligt het voor de hand om
hem aan te moedigen daar snel gebruik van te maken en
pas wetten naar de Kamer te sturen als we weten of dat
gelukt is.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Op zich laat ik de beantwoording daarover aan het kabinet.
Heel eerlijk gezegd, in mijn perspectief ga je eerst overleggen met de sociale partners en kom je dan met een wet.
Het kan natuurlijk gebeuren dat je er niet uit komt. We
moeten een aantal veranderingen doorvoeren. We hebben
bij het opschrijven niet gedacht: wat zullen we eens
opschrijven vandaag? Dit is echt een richting die wij wenselijk vinden, omdat je zowel werknemers als werkgevers
iets wilt laten tekenen. Door bijvoorbeeld de Wet werk en
zekerheid te veranderen maken wij het mogelijk om werknemers in vaste dienst te nemen en tegelijkertijd zzp'ers,
flexcontacten en payrolling aan te pakken. Dat vinden
werkgevers misschien iets minder leuk, maar dat vinden
werknemers weer fijner. Ik heb dus wel de indruk dat we
sturen in een richting, maar natuurlijk is het zo dat je dit
neerlegt in een volwassen overleg met sociale partners om
erover te spreken. Dan komt het natuurlijk terug en zien wij
het ook. Dan is het mogelijk anders dan waarvoor we
dachten te tekenen. Dat is voor een coalitiepartij ook van
belang om te beseffen. Maar wie weet is het iets wat andere
partijen ook kunnen dragen. Dan vind ik dat we alleen maar
winst hebben geboekt. Ik kijk voortdurend met een schuin
oog naar de minister van Sociale Zaken, die gelukkig aan
deze kant zit. Hij knikt ja. Dat is op zichzelf voor mij niet het
belangrijkste, want ik zeg dit gewoon, maar ik vind het wel
fijn.
De heer Asscher (PvdA):
Ik vind het ook fijn. Fijn dat u het fijn heeft. Ik geef alvast
een kleine richting mee. Er zitten echt goede voorstellen in.
Dat heb ik eerder ook ruiterlijk gezegd. Een proeftijd van
vijf maanden heeft echter een enorm risico in zich van het
vogelvrij verklaren van mensen en dat willen wij niet. Als
je een vast contract hebt, wil je niet om het minste of
geringste kunnen worden weggestuurd. Dat is een groot
probleem. Dat gaat de vakbeweging een groot probleem
vinden. Ik geef het mee. Ik snap het, u heeft die stellingen

Tweede Kamer

daar net vastgetimmerd. Die gaat u niet herschrijven, maar
die moet anders, wil het lukken.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja. Ik vind het van belang dit te noteren. Het ijkpunt is dat
werkgevers en werknemers zich er in moeten kunnen vinden. Ik realiseer mij heel goed dat voor de Partij van de
Arbeid de positie van de werknemers een ijkpunt is. Ja, het
moest er nog bij komen dat dit niet zo was. Ik erken wel dat
de minister beide in het oog zou moeten houden, maar ik
vind dat een heel reëel punt dat het kabinet gewoon mee
moet nemen.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dan ga ik weer verder, ja.
Ik had het over het feit dat het CDA de vorige periode
stemde langs de lijnen van een verkiezingsprogramma en
dat nu er een regeerakkoord is gesloten, het ijkpunt daarop
is gebaseerd, tenzij iets daar niet in staat en dan vallen we
terug op ons verkiezingsprogramma. Want zo werkt
Nederland coalitieland. Na de polarisatie van verkiezingen
komt altijd het ingewikkelde proces op gang waarbij partijen
die elkaar eerst bestreden, toch samen een agenda moeten
gaan bouwen. Dat proces was deze keer wel heel moeilijk.
Ik hecht eraan toch enkele woorden aan het proces te wijden, al is het maar om te voorkomen dat ik iedere nacht
dromend wakker word. Het is goed om het op een gegeven
moment even van je af te kunnen spreken.
Slechts weinigen hadden kunnen vermoeden dat vier zo
totaal verschillende partijen, VVD, CDA, D66 en ChristenUnie, zo'n sterke gezamenlijk ambitie konden opschrijven.
Daarbij is het ook een dag voor andere overwegingen, waar
ik de afgelopen maanden ook weleens over nagedacht heb.
Want het geeft ook wel te denken dat wij in Nederland in
de democratie van vandaag inmiddels minimaal vier partijen nodig hebben voor een meerderheid om een coalitie
te vormen. En dan ook nog eens een meerderheid die één
zetel is in de Tweede Kamer en één zetel in de Eerste Kamer.
Dit is mede het gevolg van een in mijn ogen nieuw en toenemend fenomeen in de politiek. Steeds meer partijen lijken
wel niet mee te willen regeren of suggereren dat wel te
willen maar haken in daden af. Ik had net een interruptiedebatje met Klaver die meteen riep: jullie willen de macht.
Nou, zo is het niet, mijnheer Klaver. Wij willen verantwoordelijkheid en u zou die ook moeten willen. Want wat
gebeurde er na de verkiezingen? De SP sloot heel snel de
VVD uit. Het is dan overigens weer verrassend dat de heer
Roemer hier zo-even de heer Dijkhoff interrumpeerde met:
kunnen we afspraken maken? Ja, dat kon op 16 maart al.
Maar eerst zeggen "nee, dat wil ik niet met jullie" en dan
hier komen en zeggen "kunnen we afspraken maken?", in
de verwachting dat waarschijnlijk gezegd wordt "dat gebeurt
niet" — want er is inderdaad inmiddels een regeerakkoord
gesloten — is in mijn ogen niet hoe de democratie werkt.
Die moet werken vanuit partijen die uiteindelijk elkaar vinden, ook als je weet welk risico een partij daarmee soms
politiek loopt. De SP sloot de VVD uit en koos voor de zijlijn.
GroenLinks onderhandelde wel maar zocht vervolgens toch

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-8

weer opzichtig de uitgang. Net zei de heer Klaver tegen mij
dat hij er van het begin af aan al niet in geloofde. Doe het
dan niet of doe het wel en doe het dan goed. De PVV — ik
blijf het zeggen — heeft eerder bewezen dat je wel in
woorden kan roepen "we willen samenwerken" en vervolgens als slachtoffer aan de kant kan blijven staan, maar ook
voor de PVV geldt: Nederland is een coalitieland waar je
moet geven en waar je moet nemen. Anders komt het land
niet verder.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik had zojuist een interruptiedebatje met de heer Buma,
waarin hij mij inderdaad vroeg waarom GroenLinks niet in
dit kabinet zit. Daar heb ik inhoudelijk antwoord op proberen
te geven. Ik heb ook gezegd dat na zo'n lange tijd onderhandelen je ziet wat de verschillen zijn en dat uiteindelijk een
breuk onvermijdelijk bleek. Dat was niet vanaf de eerste
dag zo, want anders had ik echt wel andere keuzes gemaakt.
Ik wil het niet te persoonlijk maken, maar de dag nadat mijn
moeder was overleden, was ik echt niet teruggekomen om
te onderhandelen als ik toen al dacht dat het niet zou lukken.
Maar de vraag die ik wil stellen aan de heer Buma is de
volgende. Hij heeft het hier voortdurend over zijn analyse
van de samenleving. Ik herken er veel van uit zijn Schoolezing en het verdient waardering als iemand de moeite
neemt om zo'n lang en doorwrocht verhaal op te schrijven,
maar die analyse focust zich volledig op culturele thema's
en de afstand die mensen voelen tot de samenleving. Mijn
verhaal van zojuist, staat daar eigenlijk lijnrecht tegenover.
Dat focust op de sociaal-economische tegenstrijdigheden
die er in de samenleving zijn ontstaan. Hoe kijkt de heer
Buma er nou tegenaan wat het verhogen van de btw of het
verlagen van de vennootschapsbelasting, wat al dat soort
zaken doet met het vertrouwen van de mensen in de politiek, waarbij ze zien dat we hier opkomen voor grote
bedrijven in plaats van voor hen?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Op zichzelf vind ik het wel van belang dat dit inderdaad
meer sociaal-economische factoren zijn, terwijl ik dus denk
dat er veel meer sociaal-culturele factoren belangrijk zijn.
Maar uw punt is terecht.
Maar u heeft het over de btw, terwijl u niet vertelt — over
vertrouwen gesproken — dat GroenLinks zelf de verpakkingenbelasting met 2 miljard euro verhoogt en de btw op vis,
vlees en bloemen van 6% naar 21% brengt. Dat betekent
voor de dagelijkse boodschappen in de supermarkt — want
helaas: voedsel is vanwege de veiligheid verpakt — dat per
saldo de boodschappen meer omhooggaan dan bij ons.
Waar eindigt dat mee?
Waarom verhogen we de btw? Omdat we de inkomstenbelasting verlagen. Omdat we arbeid goedkoper maken. Dat
doen we niet alleen voor overheidspersoneel, zoals bij u
het geval is, maar dat doen we ook voor de bakker, ook
voor de timmerman en ook voor de lasser. U mag mij en
de coalitie daarop aanvallen, maar het is een bewuste keus
in het verschuiven van belastingen: van belasting op arbeid
naar belasting op consumptie. Maar gelukkig wel niet zo
dom als u dat gedaan heeft.

Tweede Kamer

De heer Klaver (GroenLinks):
Zo! Dat is wel stevige taal!
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja. Verpakkingenbelastingen met 2 miljard verhogen en
niet zeggen dat je dat doet, dat vind ik geen sterk verhaal.
De heer Klaver (GroenLinks):
Het is grappig dat de heer Buma dit zo brengt. Dat is ook
bijna "bumor". Ik kan me nog heel goed de verkiezingscampagne herinneren, waarin wij gewoon aangaven dat we
belastingen wilden op verpakkingen en een hoger tarief
wilden op vlees en vis. Daar spraken wij gewoon open over
in de verkiezingscampagne. Wij wel, meneer Buma! Mijn
partij is namelijk vrij helder. Dat heb ik in de verkiezingscampagne iedere keer herhaald: dat wat we niet willen, maken
we duurder en dat wat we wel willen, maken we goedkoper.
Die btw stond niet in uw programma. Die btw stond in
helemaal niemands programma, dus uw kiezer kon helemaal niet weten wat er allemaal duurder zou worden.
Daarbij komt dat je de btw zo voor alle producten omhoog
brengt. Je brengt de btw omhoog voor de boodschappen,
voor musea, voor de camping, voor concerten, voor de
fietsenmaker en voor de schoenmaker. Dan maak je het
dagelijkse leven van mensen duurder en daarbij zeg je: dat
hebben we nodig, want we moeten de lasten op arbeid
verlagen. Dat is onzin. Dat was niet nodig. Dat geld had u
niet nodig om de lasten te verlichten. U had er ook voor
kunnen kiezen om de vennootschapsbelasting niet te verlagen of om niet 1,4 miljard naar Amerikaanse beleggers te
sturen. Dan had u de verhoging van die btw helemaal niet
nodig gehad.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
U haalt er een ander element bij. Dat vind ik terecht. Dat
vind ik prima, maar vergeet dus even niet dat wat we
gedaan hebben een bewuste keus is, die economisch voor
Nederland goed is en die voor gezinnen goed uitpakt. Vergeet niet dat we ook de kinderbijslag en het kindgebonden
budget verhogen. Er gebeurt veel meer. Daar zit deze keus
in.
Ten tweede de dividendbelasting. Ik vind dat u ook daarover
wel weer moet vertellen dat weliswaar de dividendbelasting
met 1,4 miljard wordt verlaagd, maar dat de renteaftrek
wordt beperkt ter waarde van 1,4 miljard euro. Maar dat
vertelt u niet. U vertelt niet dat de groene belastingen voor
bedrijven met, geloof ik, 700 miljoen omhooggaan. U vertelt
niet dat de vennootschapsbelasting niet alleen voor grote
bedrijven een verbetering is, maar ook voor kleinere
bedrijven.
Weet u wat zo gek is? In dit land moeten we ook geld verdienen. Daar heb je bedrijven voor nodig. Weet u hoeveel
gewone Nederlanders er werken bij die multinationals waar
u zo op afgeeft? 2 miljoen! Voor hen doen we dat. Ik sta
daarvoor.
De heer Klaver (GroenLinks):
Mijn punt is niet dat u iets heeft gedaan waar u niet over
heeft nagedacht. U heeft er heel goed over nagedacht om
die btw te verhogen.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-9

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Precies.

De voorzitter:
Mijnheer Klaver, tot slot.

De heer Klaver (GroenLinks):
U heeft er heel goed over nagedacht om de belastingen
voor die grote bedrijven te verlagen. Ik geef aan dat ik die
keuze niet begrijp. U heeft het over de dividendbelasting.
Wij hebben al laten zien dat dit geen bijdrage levert aan het
creëren van meer werkgelegenheid. Als u echt meer werkgelegenheid wilt, dan moet u er niet voor zorgen dat kapitaal minder belast wordt, maar arbeid. En dan hebben we
het niet alleen over de belastingen die mensen betalen, dan
hebben we het ook over de werkgeverspremies. En daar
zie ik dit debat niet de grote stappen zetten die werkelijk
nodig zijn.

De heer Klaver (GroenLinks):
Uiteindelijk gaat het in dit land over de vraag: hoe zorg je
ervoor dat zo veel mogelijk mensen profiteren? De heer
Buma houdt hier nog steeds een heel verhaal over wat het
belang is van deze multinationals voor Nederland en hoe
we ervoor zorgen dat we ze hier in Nederland houden. Hij
zegt dat het belangrijk is dat we kapitaal minder belasten.
Waarom moet belastingontwijking worden aangepakt,
mijnheer Buma? Omdat die bedrijven al geen belasting
betalen in dit land. Aan de ene kant doet u het juiste. Daar
ben ik het mee eens. Aan de andere kant geeft u het gewoon
weer terug aan het bedrijfsleven. Ik wil dat meer belastingen
in Nederland worden opgebracht door het grote bedrijfsleven. Dan zouden we nog grotere lastenverlichtingen kunnen
geven aan mensen die het echt verdienen.

Uiteindelijk komt het hier op neer, Buma. Dat is de vraag
waar het om draait: de onvrede bij burgers. Uw analyse is
dat dat komt door de culturele thema's, door een gebrek
aan gedeelde identiteit. Maar als ik met mensen spreek,
dan hoor ik dat mensen zich zorgen maken over de kosten
van hun dagelijkse levensonderhoud. Als je op dat moment
de btw verhoogt, het leven voor mensen duurder maakt,
en er tegelijkertijd voor kiest om grote multinationals —
want daar gaat het om — de grote belastingkortingen te
geven waar het nu over gaat, dan sla je de plank mis. Als
je ervoor kiest om het eigen risico intact te laten, dan sla je
de plank mis. Dan voed je het wantrouwen, omdat mensen
steeds meer zelf verantwoordelijk zijn voor hun leven en
niet het gevoel hebben dat de overheid er ook voor hen is.
Dat is het gebrek aan gemeenschapszin waaraan we zouden
moeten werken, mijnheer Buma.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik ben bang dat we het aan het begin van deze periode hier
niet over eens worden. Als ik kijk naar bijvoorbeeld het plan
dat gisteren gepresenteerd is door de drie linkse partijen,
dan gaat het daarbij om een belastingverhoging van 10
miljard. Dan wordt het boodschappenmandje bij u misschien niet duurder, maar je hebt wel minder geld om het
te vullen. De enigen die meer salaris krijgen, zijn mensen
in overheidsfuncties. Maar ik zei het net al: iemand die lasser, timmerman of bakker is, gaat aan het eind van het jaar
honderden euro's minder krijgen. U kunt nu wel "nee"
schudden, maar de belastingverlichting die wij geven, die
vlaktaks, doet u niet. U verhoogt de belastingen. U past het
voor specifieke groepen aan. Maar wij doen het nu juist
voor iedereen.
En wat de bedrijven betreft: ik geef toe dat er één maatregel
is die banen gaat kosten. Dat is de doorbraak die we hebben
bereikt, dat is iets wat het vorige kabinet niet lukte. Dat is
dat we brievenbusfirma's eindelijk gaat belasten. Ik hoor u
daar niet over, maar ze zijn er wel. En er zijn mensen die
daarvoor werken. Er zijn kantoren in Amsterdam die daarvoor werken. Het zijn banen, echte banen. En dat vinden
we niet erg, omdat wij zeggen: de banen die wij in Nederland willen, zijn voor gewone Nederlanders. En die mensen
als U2 ... Leuk om naar te luisteren, maar hun geld verdienen ze maar op een plek waar ze ook belasting betalen. Dát
gaan we zeggen. Daar hoor ik u niet over. Dus zeg ik het
maar.

Tweede Kamer

U heeft het over de plannen van de linkse oppositie. Ik ben
blij dat er is gevraagd om een doorrekening. Ik hoop dat er
zelfs naar koopkracht wordt gekeken, want ik durf u op een
briefje te geven wat daar uitkomt. Er gaan een paar mensen
bij ons erop achteruit, inderdaad. In onze plannen zal
iedereen met een inkomen boven €100.000 minder krijgen.
Maar mensen aan de onderkant, de lassers waar u het over
heeft, gaan erop vooruit. Mensen die in een Wajong-uitkering zitten, gaan er bij ons op vooruit. Ik ben daar trots op,
want als ik het heb over eerlijk delen, geloof ik juist dat het
gaat over de mensen die niet meer dan een ton verdienen.
Dan gaat het over die lasser. Dan gaat het over de Wajongeren. Dan gaat het over die docent. Dat zijn de mensen
waarvoor we het allebei zouden moeten doen, mijnheer
Buma.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dit is toch het oude verhaal: als je belastingen verhoogt en
je het geld gaat herverdelen, dan worden we uiteindelijk
allemaal rijker. Dat is niet zo. Het geld moet eerst verdiend
worden. Het gekke is: ik heb net zomin als u iets met veelverdienende bazen die over de hele wereld in grote bedrijven beleggen. Ik wil maar één ding. Ik wil dat bijvoorbeeld
de 2 miljoen mensen die daar werken, hun baan in Nederland houden. De papieren firma's hoef ik hier niet. Ik sta
voor die keuze. U kunt zeggen: hij klopt niet. Maar hij klopt
wel.
De voorzitter:
Echt tot slot, mijnheer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ja, voorzitter, tot slot. Uiteindelijk is de manier waarop je
als kabinet kiest voor het verlagen van de belastingen voor
mensen in Nederland, een politieke keuze. Door te kiezen
voor zo'n sociale vlaktaks, zoals het CDA dat wil, kies je
ervoor dat de meeste lastenverlichting uiteindelijk gaat naar
de rijkste mensen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nee.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-10

De heer Klaver (GroenLinks):
Het kabinet zegt dat iedereen erop vooruitgaat, maar de
meeste lastenverlichting is voor de mensen die het meeste
verdienen. Zij gaan er ook het meeste op vooruit, mijnheer
Buma. Dat kan een keuze zijn, maar ik vind dat niet de juiste
keuze. Ik vind ook dat u uw eigen analyse daarmee tekortdoet. Als u zegt dat er in Nederland een gebrek aan
gemeenschapszin is, dan is een deel van het verhaal dat
het gaat over een gedeelde identiteit, maar het andere deel
is dat we ervoor moeten zorgen dat de mensen die dit land
draaiende houden — dat zijn de schoonmakers, de mensen
in het onderwijs, politieagenten en uw lasser — er het
meeste van iedereen op vooruitgaan. In uw plannen is dat
niet het geval.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De heer Klaver zegt wat, maar nu krijg ik te horen dat ik niet
moet antwoorden. Ik ben degene die een interruptie krijgt.
De voorzitter:
Dat heeft u niet te horen gekregen. Ik zei: graag kort.

De voorzitter:
U hebt uw punt gemaakt.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dit was een interruptie. Ik kan dus weer antwoorden. Dat
ga ik ook doen.
De voorzitter:
Natuurlijk kunt u antwoorden.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De heer Klaver zal misschien zo weer naar voren komen,
maar ik geef het antwoord. De heer Klaver mag hierop wijzen, maar als het CDA geroepen is tot de verantwoordelijkheid die nu is gekomen, dan is dat meer voor mij dan het
houden van een verhaal dat goed klinkt. Mij gaat het om
het volgende. Willen we zulke bedrijven in Nederland houden, die — ik zeg het nogmaals — voor 2 miljoen mensen
een baan opleveren, dan moeten we strategische keuzes
maken. Dit is daar één van. Je mag een andere afweging
maken; dan doe je het niet. Dat is uw keuze. Ik zou het niet
durven.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Oké. Kort? Hoe kan dat nou?
Ik ben het zeer eens met wat de heer Klaver zegt over die
schoonmaakster. Toch ga ik het verhaal weer omdraaien.
Om een schoonmaker aan het werk te houden, moet er —
het is heel simpel — een bedrijf zijn om schoon te maken.
U kunt wel zeggen dat de salarissen voor schoonmakers
omhooggaan. Maar ik zeg: we moeten eerst banen hebben
in Nederland om te zorgen dat mensen ook die banen krijgen. Die grote bedrijven zijn niet onbelangrijk, omdat heel
veel gewone Nederlanders daar hun baan hebben. Daarom
sta ik ervoor. Ik ben blij dat het interruptiedebat doorgaat.
Misschien kunnen anderen inmiddels wat anders gaan
doen. Dan gaan de heer Klaver en ik nog even door met
het interruptiedebat.
De voorzitter:
Nee, dat gaat niet zo gemakkelijk. Volgens mij zijn de posities helder.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dat is waar. De posities zijn misschien helder, maar dit is
een vrij cruciaal punt in het debat. Dit gaat over groot geld.
Dit gaat bijvoorbeeld over 1,4 miljard euro in het kader van
de dividendbelasting. Ik was het niet met de heer Dijkhoff
eens, maar hij was wel eerlijk. Hij zei: we weten niet wat
het gaat doen; we nemen een gok, maar ja, ik vind het het
waard om 1,4 miljard euro uit te geven, ook al weet ik niet
zeker dat het werkelijk werkgelegenheid gaat opleveren,
maar het risico bestaat dat we er iets mee verliezen. Dat is
het eerlijke verhaal als het gaat over het afschaffen van de
dividendbelasting en wat dat bijdraagt aan werkgelegenheid. Als het gaat over het creëren van werkgelegenheid
en bedrijvigheid in Nederland, wil ik best aan uw kant staan
om de juiste maatregelen te nemen, maar het afschaffen
van dividendbelasting, alstublieft ... Dat draagt nergens aan
bij.

Tweede Kamer

De heer Kuzu (DENK):
In het verhaal van de heer Buma hoor ik twee termen die
constant terugkomen. Dat gaat over verantwoordelijkheid
en dat gaat over vertrouwen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Vrijheid en verantwoordelijkheid noemde ik, maar vertrouwen hoort daar zeker bij.
De voorzitter:
De heer Kuzu heeft het woord.
De heer Kuzu (DENK):
Ik hoorde in ieder geval die twee termen. Over vrijheid
kunnen we het ook hebben, maar ik wil mijn interruptie
doen op deze twee onderwerpen. De verantwoordelijkheid:
ik heb van het CDA in de afgelopen vijf jaar een totaal
andere houding gezien in de Tweede Kamer. Het CDA had
ook de mogelijkheid om verantwoordelijkheid te nemen
toen er allerlei verschillende deelakkoorden werden gesloten. Dus mijn eerste vraag is: waarom houdt het CDA nu
een verhaal over verantwoordelijkheid, nadat het de afgelopen vijf jaar vakantie heeft genomen en de verantwoordelijkheid heeft laten zitten?
Het tweede punt gaat over het vertrouwen. We kunnen het
dan hebben over culturele onderwerpen, over economische
onderwerpen. Waar het gaat om die identiteitsvragen hoor
ik dat de heer Buma wel vragen stelt, maar geen antwoorden geeft. Waar het gaat om een stukje vertrouwen, wil ik
de heer Buma vragen: wat betekent uw woord van vóór de
verkiezingen nog ná de verkiezingen? Ik hoor het Rog, de
onderwijswoordvoerder van het CDA, in de zaaltjes nog
zeggen: met het CDA gaat het sociaal leenstelsel eraan. Ik
hoor het mevrouw Keijzer, destijds zorgwoordvoerder, nog
zeggen: het eigen risico gaat met €105 omlaag. Dat staat

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-11

ook in het plan, en in hetzelfde plan staat: wij doen geen
loze beloftes. Waren dit loze beloftes, mijnheer Buma?

kan concluderen. Het eigen risico blijft torenhoog met €385,
en het leenstelsel blijft bestaan.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dit waren twee uitgebreide vragen in een interruptie. Dan
zou ik theoretisch ook uitgebreid op die twee vragen mogen
reageren.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dat is dezelfde interruptie nogmaals geprobeerd, dus ik
verwijs naar wat ik de eerste keer zei: ik ben trots op het
resultaat. Dat resultaat had ik niet bereikt als wij aan de kant
waren blijven staan. Als uw partij serieus meent dat zij
verantwoordelijkheid had willen dragen — dat heeft u voor
de verkiezingen gezegd — dan had u ook hier gestaan en
dan had u ook gezegd: ik heb niet alles binnengehaald.
Maar ik hoop dat u dan net zo trots op het resultaat zou zijn
geweest als ik ben.

De voorzitter:
Dat mag.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik zal beginnen bij de tweede. U noemt een aantal dingen
die daadwerkelijk in ons verkiezingsprogramma staan en
die, wanneer het CDA in zijn eentje kon regeren, ook zouden
gebeuren. De afgelopen periode — ik kom daar ook maar
meteen op terug — konden we uitgaan van ons verkiezingsprogramma en moesten we dat ook doen. Maar vaker dan
ons misschien van tevoren werd meegegeven, hebben we
het kabinet ook gesteund. Er werd weleens geklaagd dat
het CDA zo veel steun gaf; 90% geloof ik. Dus wat nou,
vakantie? Dat is het eerste.
Het tweede: voor de verkiezingen en na de verkiezingen.
Het is mijn verantwoordelijkheid — en die zou u ook hebben, als u geroepen zou zijn, en dat kan, tot coalitieoverleg
in Nederland — om een deel van de dingen die je wilt, in
te leveren. Anders komt er geen kabinet en dan staat u net
zoals de heer Klaver en net zoals de heer Roemer aan de
kant met schone handen, maar vak-K is leeg en niemand
regeert het land. Dat doe ik dus niet. We hebben de verkiezingen gewonnen, nadat we ze hadden verloren in 2012.
Dat schept een verantwoordelijkheid en daar loop ik niet
voor weg. Waar ik trots op ben, is dat er uiteindelijk een
regeerakkoord is waar veel meer in staat dan alleen maar
een vierde van wat het CDA zou willen. Veel meer. En ik
zeg vol trots: ja, dit akkoord is een akkoord waar ik vol voor
sta. Waar dankzij overigens niet alleen het CDA, maar ook
de ChristenUnie het eigen risico gelijk blijft en niet gaat
stijgen. Waar het leenstelsel niet wordt teruggedraaid, maar
waar we wel zorgen dat in het eerste jaar het collegegeld
wordt gehalveerd om de toegankelijkheid te vergroten. Ja,
ik heb niet alles binnengehaald, maar ik ben trots op wat
ik wel heb binnengehaald.
De heer Kuzu (DENK):
Voorzitter, het zou helemaal eerlijk zijn als het verhaal dat
de heer Buma nu houdt na de verkiezingen, ook voor de
verkiezingen was gehouden. Want ik vind dat de heer Buma
er niet zo makkelijk mee weg kan komen, door te wijzen op
hoe het werkt hier in Nederland, voor de verkiezingen, na
de verkiezingen en bij het vormen van een coalitie. Het
waren harde woorden van het CDA voor de verkiezingen.
Ik herhaal ze nogmaals: €105 zou het eigen risico gaan
dalen; het sociaal leenstelsel zou eraan gaan. Dat zouden
geen loze beloftes zijn. Dan zou het toch eerlijk zijn van het
CDA om ... Als er voor de verkiezingen werd gedacht "o,
wacht eens even, straks bestaat het risico dat we niet al
deze punten binnenhalen", dan zou ik de heer Buma in ieder
geval willen meegeven dat hij niet dat soort prachttaal moet
gaan gebruiken. Loze beloftes! Voorzitter, het zijn loze
beloftes geweest van het CDA. Dat is het enige wat ik nog

Tweede Kamer

De voorzitter:
De heer Kuzu.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja, we kunnen het nog een keer doen. Waarom niet?
De heer Kuzu (DENK):
Het gaat uiteindelijk om het vertrouwen. Laten we het nog
een keer doen, want het gaat om het vertrouwen; het vertrouwen dat de burger heeft in de politiek. Daar hebben we
het vandaag constant over. Alle politieke partijen hebben
het daarover gehad, achter het spreekgestoelte of tijdens
de interrupties. Wat betreft het vertrouwen van mensen in
de politiek — je doet voor de verkiezingen een aantal
beloften en je komt ze vervolgens niet na — zal ik u in ieder
geval dit zeggen. Als wij als DENK beloven om iets voor
elkaar te krijgen en we daarbij ook nog zeggen "dit zijn geen
loze beloftes", dan zullen we daar in ieder geval keihard
voor vechten tijdens coalitieonderhandelingen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nou, die is mooi. Dat hebben wij ook gedaan.
De voorzitter:
De heer Roemer. Nee, mijnheer Kuzu, dat wordt een herhaling.
De heer Kuzu (DENK):
Als afsluiting: dat is dus niet gelukt.
De voorzitter:
De heer Roemer.
De heer Roemer (SP):
Ik heb met enige verbazing geluisterd naar de argumentatie
van de heer Buma op vragen van de heer Klaver over de
belastingvoordelen voor multinationals. Sinds 2009 zijn de
winsten van grote bedrijven in crisistijd gestegen met 32
miljard euro. De bijdragen die bedrijven leveren aan ons
totale belastinginkomen is gedaald van 9% naar 7%. Ze zijn
dus al aardig in de watten gelegd. In crisistijd hebben ze
forse winsten geboekt. Maar nu gaat u zielig doen dat die
bedrijven onze steun blijkbaar zo hard nodig hebben omdat

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-12

ze anders weglopen. Met onze kennis, onze mensen en onze
infrastructuur gebeurt dat no way, zeker omdat de winstbelasting in de ons omringende landen nog hoger is dan in
Nederland. Ook de dividendbelasting in de ons omringende
landen is hoger dan in Nederland. U had die keuzes niet
hoeven maken. Die bedrijven gaan niet lopen, want beter
dan het paradijs Nederland kunnen ze het niet hebben. U
had met dat geld uw verkiezingsbelofte waar kunnen maken
om het schuldenstelsel voor studenten af te schaffen en
het eigen risico in de zorg te verlagen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dit kwam al in de interruptie die ik net kreeg, maar het is
terecht dat de heer Roemer dit punt zelf ook nog maakt. Ik
geef toe: het is een inschatting. Het is een investering, een
keuze. De keuze die deze coalitie maakt, en die maak ik zeer
overtuigd, is dat wij de banen in Nederland willen houden
van die 2 miljoen gewone Nederlanders die ook op uw
partij stemmen. Sterker nog, wij willen misschien wel meer
van dat soort banen, niet voor de top, maar voor de gewone
Nederlanders die hier gaan produceren. Daarom doen we
het. Ik vind het ook helemaal niet erg dat u deze kritiek heeft,
want ik houd het gewoon staande. Wat wij niet willen, zijn
brievenbusfirma's. Die kunnen wat mij betreft naar een
ander land. Die gaan weg. Maar van de echte banen heb ik
er liever meer dan minder.
De heer Roemer (SP):
Ik respecteer en waardeer dat u terecht zegt: het CDA maakt
een politieke keuze; wij kiezen liever voor nog meer belastingvoordelen voor multinationals dan voor het verlagen
van het eigen risico of het schrappen van het schuldenstelsel voor studenten. Dat is een keuze die u inderdaad maakt,
misschien uit angst voor en onder druk van bedrijven dat
ze misschien gaan lopen. Maar realiseert u zich dat die
bedrijven in Nederland gevestigd zijn, met een buitengewoon interessant vestigings- en belastingklimaat, met
mooie infrastructuur en hoogopgeleide mensen. Die
bedrijven gaan niet lopen, want die hebben het nergens
beter dan hier. U had dus de keuze om het niet te doen. De
bedrijven en het werk waren gebleven. U had de keuze om
het inderdaad te investeren in de samenleving. U geeft
inderdaad toe dat u daar niet voor gekozen heeft. Dat is uw
keuze en dat respecteer ik. Wij maken inderdaad in deze
fundamentele zaken een andere keuze en daarom zit u
inderdaad met uw mensen in vak-K. Wij zullen er elke keer
op blijven wijzen dat we met andere keuzes Nederland
menselijker en socialer kunnen maken.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik beschouw dit ook maar weer als een interruptie, want
dat geeft mij de mogelijkheid om erop te antwoorden zonder
dat mijn spreektijd gaat lopen. Het is wat mij betreft nog
steeds een keuze die je maakt, en ik vind dat u daar toch
over na moet denken. U zult ook voor zalen staan en dan
ongetwijfeld tegen uw SP-kiezer zeggen: wij gaan niet de
lasten verlagen voor de multinationals, wij doen het voor
de gewone mensen. Maar ik sluit niet uit dat er dan ook in
die zaal mensen zitten die bijvoorbeeld bij Philips, Shell,
Akzo of Unilever werken, en die u vragen: heeft u alles
gedaan om te zorgen dat dit soort grote internationale
bedrijven in Nederland blijven werken? Dan kan ik tegen
die mensen van harte ja zeggen, en u niet.

Tweede Kamer

De heer Roemer (SP):
Ik ook!
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Kijk, dan krijg ik er mooi weer een interruptie bij, dat is
ideaal!
De heer Roemer (SP):
Als Nederland zich qua belastingen uit de markt zou prijzen,
dan had u wellicht een punt gehad. Maar meneer Buma,
we zijn een belastingparadijs. We hebben lagere winstbelasting dan de ons omringende landen. Die bedrijven zijn
wel gek om naar Duitsland, België, Frankrijk of Italië te gaan.
Ze zijn wel gek! Wij hebben hier de beste infrastructuur en
de best opgeleide mensen. En dát wil ik graag houden.
Tegen die mensen van Philips zeg ik: daarom wil ik investeren in beter onderwijs, zodat wij hier ook goed opgeleide
lassers en goed opgeleide mensen behouden. Want daarmee behouden we die bedrijven in Nederland, niet door de
aandeelhouders cadeautjes te geven, niet door de raden
van bestuur cadeautjes te geven en al helemaal niet door
de beleggers van Wall Street cadeautjes te geven. Wij
maken inderdaad een andere keuze. Wij kiezen voor mensen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja, dan ga ik daar toch weer op antwoorden. U heeft het
over de vennootschapsbelasting die in Duitsland en Frankrijk hoger is dan in Nederland. Er is inderdaad iets wat
ingewikkeld is aan Nederland: doordat wij een klein land
zijn, krijgen wij minder snel grote bedrijven die zich hier
vestigen. Kijk, daar komt de heer Roemer voor de volgende
interruptie! Daarom moeten wij internationaal altijd lager
zitten. Willen we dat niet, dan zou ik op dat hele verhaal
van "Nederland is het mooiste land voor alle ondernemingen" zeggen: praat eens met ondernemers. Dan zult u zeggen: dat doe ik. Nou, dat het het mooiste land is ... Het is
een mooi land, maar er zijn heel veel dingen die, om het
ondernemerschap in Nederland te versterken, echt voor de
toekomst moeten worden verbeterd. Een daarvan is overigens de arbeidsmarkt en dat gaan we dus ook doen.
De voorzitter:
Afrondend, de heer Roemer.
De heer Roemer (SP):
Goh, dit is eens een keer dat ik trotser ben op Nederland
dan de heer Buma, waarvan akte! Wat de heer Buma en
het kabinet nu gaan doen, is een race to the bottom wat
betreft belastingen voor multinationals. Dat betekent: wij
gaan de winstbelasting verlagen en de dividendbelasting
afschaffen. Andere landen zullen denken: dan moeten wij
mee in die stroom naar beneden. De heer Buma en het
kabinet creëren hier een belastingoorlog in Europa. We
krijgen daar spijt van als haren op ons hoofd. We gaan ons
kapotconcurreren met andere landen en dat zal ten koste
gaan van de mensen en van de voorzieningen in Nederland,
want de belastingen zullen moeten worden opgebracht om
onze voorzieningen in stand te houden. Als u alleen maar
gaat voor belastingverlagingen voor multinationals, creëert
u een belastingoorlog. Begin daar niet aan.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-13

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik neem aan dat dit ook weer als interruptie bedoeld is,
waarop een antwoord moet komen.
De voorzitter:
Ja hoor.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het antwoord dat ik daarop geef, is dat ik alles liever doe
dan voor 10 miljard euro de belastingen van de Nederlanders verhogen. En dat is nou net wat u doet — over keuzes
gesproken. Zeven maanden niet onderhandeld en dan met
drie linkse partijen met een plan komen wat gewoon weer
is: de lasten verhogen, meer geld uitgeven en dan denken
dat onder de streep Nederland op de lange termijn er beter
van wordt. Dat zijn inderdaad verschillende keuzes. Als we
praten over handen reiken: ik doe het graag, maar ik ga
geen goede plannen vervangen door slechte, onbetaalbare
plannen.
De heer Asscher (PvdA):
Nee, want wat de heer Buma doet met zijn collega's, is de
lasten verhogen voor de bakker via de btw en ze verlagen
voor de aandeelhouder. Maar wat ik interessant vond van
zijn betoog is dat hij veel meer dan de leider van de VVD
zeker weet dat dit nodig is. Klaas Dijkhoff zei: nou ja, ik weet
het ook niet; misschien helpt het, misschien niet. Verfrissend
eerlijk als je 1,4 miljard uitgeeft. Buma zegt: ik weet het
zeker.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nee, dat zei ik niet.
De heer Asscher (PvdA):
Hij zegt: 1,2 miljoen banen staan op de tocht. Sterker nog:
hij noemt hier nu ook de bedrijven die we anders kunnen
verliezen. Dus mijn vraag is: heeft Philips bij u gewaarschuwd dat zonder het afschaffen van de dividendbelasting
— nogmaals: dat komt ten goede aan aandeelhouders
overzee — Philips hier zou verdwijnen?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nee, maar dat is ook niet het punt. Het punt is ...
De heer Asscher (PvdA):
Is er enig bedrijf dat zich bij u heeft gemeld en heeft gezegd:
wij overwegen hier te vertrekken als u die dividendbelasting
niet afschaft?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Nee, ik heb bijvoorbeeld gewoon gesproken met VNO-NCW.
Ja natuurlijk.
De heer Asscher (PvdA):
Het stond ook niet in uw verkiezingsprogramma.

Tweede Kamer

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dit vind ik nu echt merkwaardig. Ik heb zowel gesproken
met mensen die vinden dat het afgeschaft moet worden
als met mensen die vinden dat het moet blijven. Zoals ik
ook belobbyd ben door bedrijven — daarvan noem ik ook
geen namen — die vonden dat we iets met duurzaamheid
moesten doen. Dat is heel normaal, dat is door de hele
periode gebeurd. Het is overigens niet zo dat er in mijn
beleving een verschil zit tussen wat de heer Dijkhoff en ik
zeiden. Het is een inschatting die je maakt. U wilt haar niet
maken, ik maak haar wel. Ik vind dat ik de verantwoordelijkheid heb om die inschatting te maken. Ik vind dat u ook de
verantwoordelijkheid hebt om te begrijpen dat dat soort
keuzes gemaakt kan worden door een ander, ook als je er
zelf niet achter staat. Want ook u staat voor 10 miljard extra
belastingverhoging aan de lat bij de Nederlander. Dáar zou
ik me voor schamen.
De heer Asscher (PvdA):
We komen toch verder. Geen van de coalitiepartijen had
die afschaffing van de belasting voor aandeelhouders in
het buitenland in het verkiezingsprogramma. Geen enkel
bedrijf heeft zich bij de heer Buma gemeld met de waarschuwing: o, de banen gaan eraan. Wat er gebeurd is in dat
onderhandelhokje is dat VNO-NCW naar binnen is gegaan
in een Halloweenkostuum. Dat heeft u de stuipen op het
lijf gejaagd en u hebt zich laten chanteren. U hebt toegezegd: nou dan doen we die 1,4 miljard. Geen idee of het
helpt. U bent er ingetuind. Met datzelfde geld had u niet de
lasten hoeven verhogen voor de gewone Nederlanders, de
boodschappen niet duurder hoeven maken, de bakker en
de kapper niet hoeven belasten én kunnen investeren in de
saamhorigheid in deze samenleving. Uw hele pleidooi, wat
mij op punten aansprak, omdat het gaat over gemeenschapszin, investeren in de zorg, in de leraar en in de politieagent,
had u voor een deel kunnen financieren als u niet uit angst
voor een onbewezen verhaal, zonder dat het in enig verkiezingsprogramma stond of in enige doorrekening, die 1,4
miljard maar daar had gehaald. Daar is geld te duur voor
en u hoeft mij niet te vertellen wie de lasten hier verhoogt:
ú verhoogt ze voor de bakker en verlaagt ze voor de Amerikaanse aandeelhouder.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Toch even over uw verbazing ...
De heer Asscher (PvdA):
Dat was een interruptie, voorzitter.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dat begreep ik. Het voordeel van al die interrupties is dat
ik nog 23 minuten heb, mensen, dus let daarop.
De heer Asscher (PvdA):
We verheugen ons!
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het interessante is dat u nu denkt: o, VNO-NCW. Dit staat
gewoon in een brief die met alle stukken naar de Kamer is
gegaan, omdat we transparant willen zijn over wie ons

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-14

dingen voorlegt. U vroeg waar dat vandaan kwam. Het is
onder andere — en dat is niet zo gek — door de werkgevers
op tafel gelegd. Maar dat verklaart nog niet de beslissing.
Het punt is een beetje: u vraagt terecht waarom dit wordt
beslist. Dat is uw vraag, terwijl het niet — daar dien ik verantwoording voor af te leggen — in het verkiezingsprogramma staat. Dat is uw vraag. Daarbij wijk ik niet zo veel
af van de heer Dijkhoff: dit is een inschatting. Je moet durven inschattingen te maken. Dit gaat niet over die aandeelhouder, dit gaat over de mensen die werken bij die bedrijven. De inschatting van deze coalitie is dat het verstandig
is — laatste woord daarover, want ik zie de heer Klaver
alweer komen voor de volgende ronde — omdat dit gebeurt
in een totaalpakket, waarover ik de linkse partijen toch vraag
om mee te denken. Want die banen die echt iets toevoegen,
daarvoor verlagen we de belastingen. Ik noem een doorbraak in de afgelopen periode die u niet is gelukt, namelijk
het aanpakken van brievenbusfirma's. Daar is vaak over
gepraat, maar het is niet gedaan. Wat maakt Nederland tot
dat woord "belastingparadijs"? Niet dat we hier grote
bedrijven hebben, maar dat we hier die brievenbusfirma's
hebben. U kunt 100 keer komen, maar dit is een heel verstandige keuze.
De heer Asscher (PvdA):
Dat laatste was staand beleid, waarmee Wiebes onder de
vorige coalitie is begonnen. Maar dat doet er niet toe, het
is goed dat u daarmee doorgaat. Dat vind ik oprecht. Het
probleem is dat VNO-NCW binnenkwam en dat u de
inschatting hebt gemaakt dat dit heel belangrijk was. Ja,
maar u weet zeker dat de wijkverpleging belangrijk is. U
weet zeker dat de leraar salaris nodig heeft. U weet zeker
dat de politie — u hebt ook die brief van de politiebonden
gekregen — niet uitkwam met wat er nu bij is gekomen.
Dat is een zekerheid, dat is investeren in de samenleving,
hier en nu, in plaats van een inschatting dat u bang bent
gemaakt door VNO-NCW. En als het een inschatting is, dan
is het ook arbitrair, dan had 1,4 miljard ook 1,2 miljard
kunnen zijn. Met andere woorden: het is een inschatting
die duur is, die niet rechtvaardig is, die een lastenverlichting
voor het buitenland is. In plaats daarvan kunnen we de
werkgelegenheid in Nederland stimuleren, in plaats daarvan
kunnen we de samenleving verbeteren, kunnen we investeren in wat voor ons allemaal goed is. Dat is wat u zou
moeten doen. U moet zich niet bang laten maken door
lobbyisten die na de verkiezingen met dit dreigement komen
in de beslotenheid van de Stadhouderskamer. En als de
kurk van de fles is, wordt de brief geopenbaard. Maar dan
is het te laat.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik wil toch één ding nuanceren, want dat vind ik toch van
belang. U heeft het over de beslotenheid van de Stadhouderskamer, maar dit wordt al tijden gezegd en staat ook in
een stuk dat dus naar de Kamer gaat. Ik vind het niet gek
dat die vraag wordt gesteld, maar ik moet zeggen dat wat
we daar gedaan hebben met alles openbaar maken, bewust
is gedaan omdat dit debat nodig is. Dat vind ik ten eerste.
Ten tweede. Wij worden het hier dus niet eens, want ik sta
hiervoor, zoals ik ook sta voor het feit dat dit kabinet 8 miljard extra in de zorg gaat investeren, meer dan in de vorige
periode. Wat u deed met de wijkverpleging, door die
onderdeel te laten zijn van een hoofdlijnenakkoord, gaat in
beginsel door. Tegelijkertijd heb ik — en anderen denk ik
ook — u heel goed gehoord over de wijkverpleging. Ik vind

Tweede Kamer

het moeilijk om te zeggen dat er 100 miljoen wordt bezuinigd, want we weten niet hoe de hoofdlijnenakkoorden
gaan lopen. Ik vind het onverstandig om het weer ergens
anders vandaan te halen, want we moeten allemaal werken
op een manier die zo kostenefficiënt mogelijk is. Maar u
heeft daar gewoon een punt, want de wijkverpleging is
belangrijk. Als het lukt om gezamenlijk als Kamer en kabinet
bij de hoofdlijnenakkoorden ervoor te zorgen dat de wijkverpleging op het niveau blijft dat we willen, dan bereiken
we dat doel en hoeven we niet meer te zeggen hoeveel geld
dat is. Ik weet namelijk niet wat dan nodig is. Ik weet niet
wat de onderhandelingen opleveren. Maar u heeft een
terecht punt. Het is een verantwoordelijkheid van kabinet
en Kamer om het goed te gaan doen.
De heer Asscher (PvdA):
De conclusie. Dat laatste is duidelijk en zal ik vastleggen. Ik
zal zorgen dat dit wordt uitgezonderd. Want wachten en
kijken ... Er wordt gezegd "we willen het risico niet nemen
met die buitenlandse bedrijven en die buitenlandse beleggers", maar ik wil het risico niet nemen met onze ouderen
en onze wijkverpleegkundigen. Laten we vandaag richting
geven in plaats van te zeggen "we kijken wel", "we zien wel"
en "u heeft een punt". En wat betreft de dividendbelasting:
u heeft een fout gemaakt en u bent erin getuind. Het kost
1,4 miljard. Dat geld hadden we moeten en kunnen besteden in Nederland.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dan is er toch een interruptie waar ik niet meer op reageer,
voorzitter.
De voorzitter:
U mág reageren, meneer Buma.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja, maar het wordt zo laat.
De voorzitter:
Nee hoor. Iedereen heeft een halfjaar zitten wachten op dit
debat, dus u heeft het recht om daar iets over te zeggen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het enige is dat je niet van mij kunt zeggen dat ik alleen
maar op dit debat heb zitten wachten, want ik heb meer
gedaan in dat kamertje!
(Hilariteit)
De heer Klaver (GroenLinks):
Op dit punt ga ik toch nog even verder. Over bedragen van
1,4 miljard worden parlementaire enquêtes gehouden. De
heer Buma heeft het voortdurend over "de inschatting die
wij maken". Collega Roemer, collega Asscher en ik zijn alle
drie op zoek naar het antwoord op de vraag waarop die
inschatting is gebaseerd. We horen dat die komt van VNONCW, maar wat hebben zij nou precies gezegd waardoor
je denkt: wow, we moeten nu 1,4 miljard uitgeven? Kijk
naar de adviseurs van het kabinet, bijvoorbeeld het CPB.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-15

Neem het antwoord op vraag 88, waarin wordt gezegd dat
er geen enkel empirisch bewijs is voor het effect van het
verlagen van de dividendbelasting. Ik wil dus graag weten
waar de heer Buma zijn inschatting op baseert.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Toch kan ik die inschatting niet anders duiden dan dat ik
die ook bij de Vpb duid. U weet dat dit ook niet in alle verkiezingsprogramma's stond, maar het is ook een inschatting.
Dat is niet anders dan dit, want dit is ook een inschatting.
Zo gek is die niet. Volgens mij is de eerste verlaging door
toenmalig staatssecretaris Wijn van belastingen geweest.
Dan praten we over 2006. Hij zei: we verlagen het met als
doel om het af te schaffen. Op zichzelf is de richting dus
helemaal niet zo gek. Nogmaals, u mag het ermee oneens
zijn, maar deze langdurige herhaling van zetten, die mij wel
goed uitkomt omdat ik er meer spreektijd door heb, leidt
er niet toe dat wij het eens worden.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik was er inmiddels al achter dat wij het niet eens zouden
worden. Dat is ook helemaal niet het punt. Ik wil graag dat
wij met elkaar weten waar u zich op baseert. Ik ben niet
voor die maatregel bij de vennootschapsbelasting, maar ik
weet dat er allerlei mensen zijn die zeggen dat daar nog
een effect in zit als je dat zou doen. Bijvoorbeeld het PBL
en het CPB zeggen daar iets over. Bij de dividendbelasting
is er gewoon helemaal niks te vinden. Er is helemaal niemand die hier iets positiefs over zegt! Maar toch wordt er
1,4 miljard weggegeven. Als je dat dus echt doet, 1,4 miljard
weggeven aan Amerikaanse beleggers, zou het motto van
dit kabinet niet moeten zijn "vertrouwen in de toekomst",
maar "America first, the Netherlands second", zoals Arjen
Lubach het zei.
De voorzitter:
De heer Buma.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Met onze plannen wordt het the Netherlands first, hoor,
dus wat dat betreft zit de heer Klaver ernaast. Hij vergeet
namelijk nog steeds dat het een keuze is waarbij bijvoorbeeld de renteaftrek — daar praat hij verder ook niet over
— weer wordt bekort voor 1,4 miljard. Het is gewoon allemaal niet juist. Het komt niet uit de lucht vallen, maar het
is een bewuste keuze.
Fijn dat de heer Klaver naar voren komt, want dan heb ik
straks nog meer tijd om te spreken.
Het is een keuze die wij maken en ik sta daarvoor, net als
bij de Vpb en de brievenbusbedrijven waarvan ik ook niet
weet of ze gaan. Heel veel dingen zijn inschattingen, en ik
vind dat het moet kunnen om hierover verantwoording af
te leggen op de manier die ik doe. Dit is volgens mij een
inschatting die voor Nederland als totaal van belang is. Ik
wijs erop dat 2 miljoen mensen bij die bedrijven werken.
De heer Klaver vergeet dat die mensen daar werken, ik niet.
Ik doe het voor hen, niet voor de heer Klaver en ook niet
voor de aandeelhouders.

Tweede Kamer

De voorzitter:
Uw laatste opmerking op dit punt, mijnheer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter, tot slot. Ik weet niet precies hoe het werkt. Als
de heer Asscher zegt: "we weten niet precies hoe het gaat
uitwerken, maar ik zou er graag voor willen zorgen dat in
ieder geval voor zo'n 100 miljoen de wijkverpleegkundigen
worden uitgezonderd", dan wordt gezegd dat er geen geld
voor is. Als wij ons hier met z'n allen zorgen maken over
kinderen in het onderwijs, dat de klassen te groot zijn, dat
docenten onder de werkdruk bezwijken en dat er niet tegemoet wordt gekomen aan de volledige wens, dan wordt er
gezegd dat dat ook een inschatting is en dat we moeten
kijken wat er gebeurt. Maar nu is er een totaal hypothetisch
geval, namelijk dat bedrijven misschien gaan vertrekken,
waar geen enkele concrete aanwijzing voor is, en daar geeft
u, mijnheer Buma, wel 1,4 miljard voor. Dat maakt mij boos,
en niet alleen mij, maar heel veel mensen in Nederland,
want voor de docenten en voor de wijkverpleging doet u
het niet, maar wel voor Amerikaanse beleggers. Het is echt
America first, the Netherlands second, en dat is niet wat dit
kabinet zou moeten doen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Voorzitter, dit is een interruptie waar ik op mag antwoorden
en dat ga ik dus ook doen. U zou de neiging kunnen hebben
om te zeggen dat het zo langzamerhand lang genoeg
geduurd heeft, maar ik heb nu eenmaal die kans.
De voorzitter:
Nee, het geeft niet.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het is zo dat dit kabinet alleen al voor de zorg in de
komende periode 8 miljard euro meer uit gaat geven. Dat
gaan we wél doen. We gaan voor onderwijs per jaar 1,5
miljard meer uitgeven. Dat gaan we wél doen. Mijnheer
Klaver, u zegt dat we, om dat uit te geven, ook wel de
belastingen kunnen verhogen. In wezen betaalt u straks
met een belasting een uitgave en dat deed u, sinds gisteren,
met 10 miljard lastenverhoging om die te kunnen betalen.
Dat doen wij niet. Dat zijn andere keuzes. Ik kan daar alleen
maar over zeggen dat dit keuzes zijn waar het CDA trots op
is. Er zit heel veel in wat wij hebben kunnen bereiken, en
er zitten ook dingen in waar wij minder mee hebben, maar
de coalitiepartners en de Kamer mogen mij erop afrekenen
dat ik alles met evenveel verve zal verdedigen.
Zal ik langzamerhand weer eens verder gaan met mijn
spreektekst, mevrouw de voorzitter?
De voorzitter:
Dat lijkt me een heel goed idee.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik was net begonnen.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-16

De voorzitter:
Dat dacht ik al. Maar u hebt de smaak te pakken.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het wordt al donker buiten, dus het is tijd om verder te
gaan.
Voorzitter. Dit regeerakkoord biedt een kader voor investeringen en voor hervormingen, maar het is meer dan een
financieel bouwwerk. Veel zorgen van Nederlanders gaan
niet over de economie, maar over de staat van de samenleving waarin wij leven. Het is een misvatting om te denken
dat het met de Nederlanders goed gaat als het economisch
goed gaat. Nee, daar is meer voor nodig: een sterke
samenleving waar mensen zich thuis voelen, zich veilig
voelen, zich zeker voelen. Deze coalitie neemt de verantwoordelijkheid om daaraan te bouwen en voor het CDA —
dat mag duidelijk zijn — is dat belangrijk.
Het is nu niet het moment om in detail alle voorstellen langs
te lopen. Het is aan de Kamer om ze met het kabinet verder
uit te werken. Ik kan wel zeggen dat het vandaag toch een
beetje als een overdracht voelt. De onderhandelaars van
gisteren zijn de controleurs van morgen, behalve de
minister-president, want die gaat het uitvoeren. De begrotingen voor 2018 zullen in hoog tempo moeten worden
behandeld en veruit het meeste van de plannen zal daar
nog niet in verwerkt zijn. Maar ik er zijn al wel een paar
onderwerpen waar ik toch de aandacht op wil vestigen.
Allereerst de zorg. Veel mensen zitten met die angstige
vraag: krijg ik in de toekomst nog wel de zorg die nodig is
en kunnen we die zorg nog wel betalen? De stapeling van
kosten in de zorg ervaren mensen nu als te zwaar. Dat gaan
we dus aanpakken en dat gaan mensen merken. We gaan
zorgen dat er voor de Wmo een abonnementstarief komt,
waardoor die hoge kosten worden verlaagd, zoals de premier al zei. Het eigen risico gaat niet verder stijgen. We
gaan in totaal een bedrag oplopend tot 2 miljard euro
investeren in ouderenzorg. Ik geef het kabinet mee dat het
een dure plicht is om die 2 miljard euro ook goed te besteden, zodat we aan het eind van die vier jaar niet hoeven te
zeggen dat het geld er wel naartoe is gegaan, maar dat de
zorg niet verbeterd is. Geld geven is één, goed besteden is
een tweede en daar houd ik het kabinet aan. Daarbij zal in
deze opgave ook duidelijk moeten worden beseft — en dat
geldt ook voor andere opgaven, bijvoorbeeld voor het
onderwijs, voor defensie en de politie — dat wij de komende
jaren een nieuw probleem gaan meemaken. De werkgelegenheidscijfers ontwikkelen zich gunstig, maar in de
komende jaren zullen we ook een keerzijde zien en daar
moeten we nu al eerlijk over zijn. Want waar gaan we de
mensen vinden die al dit werk moeten uitvoeren?
Ik kijk in dit opzicht overigens naar de hele Kamer, want
ook als de oppositie met alternatieve plannen komt, bijvoorbeeld om ergens meer mensen aan te nemen, komen zij
ook voor de vraag te staan of die mensen er wel zijn. Ik
vraag de premier om erop in te gaan dat het kabinet daar
de komende vier jaar rekening mee houdt bij de uitwerking
van de plannen. Wij hebben veel opgeschreven; ik wil alles
letterlijk uitgevoerd hebben, maar er komt een moment dat
we de mensen niet hebben en dat het anders moet. Dan
zal het kabinet moeten bijsturen. Graag hoor ik de premier
daarover.

Tweede Kamer

Voorzitter. Ik kom op de veiligheid. Onze veiligheid staat
nationaal en internationaal onder druk door dreiging van
radicalisering en terrorisme. Een groot punt van zorg is de
cyberveiligheid. Op het net gebeuren allemaal dingen die
we niet willen. Onze democratie is kwetsbaar door beïnvloeding vanuit andere landen. Denk aan de activiteiten van
Rusland op sociale media. Ieder dag worden we bedreigd.
Dat is een reële dreiging. Ik heb daar niemand over gehoord
tot nu toe, maar het is misschien wel een van de grootste
bedreigingen van onze democratie. Kijk wat er in Amerika
gebeurt. Onze democratie wordt bedreigd niet zozeer door
wat wij hier aan het doen zijn, maar doordat onze democratie kwetsbaar is en doordat sociale media, de openheid die
we hebben, nieuwe bedreigingen met zich meebrengen.
Daar mogen we niet aan voorbijgaan.
Ik denk ook aan de bedreiging door het financieren van
salafisme vanuit de Golfstaten. Ik vraag het kabinet hier
daadwerkelijk werk van te maken. Het is zo belangrijk dat
als wij een land zijn waar christenen, joden en moslims
samen in vrede werken, dit niet wordt beïnvloed doordat
salafistische landen hier komen om ons hun wil op te leggen.
Voorzitter. Dat zijn belangrijke veiligheidskwesties. Wij
investeren dus in veiligheid, ook in de cyberveiligheid,
nationaal en internationaal. We versterken defensie. Politiezorg komt dichter bij huis. En wat ik heel belangrijk vind:
in dit regeerakkoord wordt erop gelet dat het geld dat naar
politie en defensie gaat niet al in detail is vastgelegd. Nu
eens niet hebben wij als coalitiefracties bepaald waar dat
precies naartoe gaat. Maar dat maakt het tot een nog grotere verantwoordelijkheid van het kabinet om ook daar te
zeggen dat na die vier jaar defensie is verbeterd, dat de
paraatheid is verbeterd en dat de veiligheidszorg is verbeterd.
Voorzitter. Ik kom bij de arbeidsmarkt. Ik moet erkennen
dat een van de meest teleurstellende momenten tijdens de
onderhandelingen ... Dit hoort hier niet bij hoor: teleurstellende momenten en de heer Van der Staaij komt naar voren.
De voorzitter:
Nee, klopt. Op het vorige punt. De heer Van der Staaij.
De heer Van der Staaij (SGP):
Voorzitter, over defensie gesproken, allereerst een compliment. Deze coalitie, ook het CDA, investeert weer stevig in
defensie. Nogmaals waardering daarvoor. Ik heb in het
verleden de heer Buma er ook wel op aangesproken dat
het wel eens misging. Maar nu even mijn vraag. Ook het
CDA heeft de afgelopen periode beklemtoond dat in 2014
in Wales is afgesproken dat wij in tien jaar ook op die 2%norm zitten. Gaan we dat halen met dit extra geld?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik denk dat deze investering, als je 'm doortrekt, ooit bij die
2% komt en daarmee is dat ver weg. Ik vind wel dat wat wij
nu met de beschikbare middelen doen echt reëel is. Kijk,
ons verkiezingsprogramma gaf 2 miljard aan; we doen 1,5.
Dus als je het een CDA'er vraagt, had die liever die 2 miljard
gehad. Dat is richting het Europese gemiddelde, nog lang
niet de NAVO-norm. Maar ik ben ervan overtuigd dat we

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-17

hiermee een trend keren, eigenlijk twee trends. 1. De
financiële trend. Daar was u ons voor, meneer Van der
Staaij. Sterker nog, u heeft die afbuigtrend nooit gedaan
en dat is goed. Maar gaat het om de tweede trend, dan ben
ik ervan overtuigd dat we samen het denken over defensie
kunnen keren. Van een plek waar je ieder jaar meer op kan
bezuinigen, waar niemand van weet waarvoor die dient —
hoogstens om heel ver weg in de woestijn vrede te brengen
— naar een organisatie die ons iedere dag beschermt en
alleen al daarom van belang is. Dus ik ben er echt van
overtuigd dat deze coalitie in dit akkoord twee dingen doet:
meer geld, maar vooral een beeld schetsen van defensie.
En als we dat vasthouden — en ik weet dat u dat draagt —
ook na deze periode, kunnen we inderdaad naar die 2% toe.
Want ik geef toe: dat is uiteindelijk het doel van het CDA.

is niet geschreven voor óf werkgevers óf werknemers. Het
is nadrukkelijk bedoeld als een handreiking aan beiden. Het
heeft in die zin dus iets apolitieks. Er is gezocht naar iets
wat draagvlak kan hebben. Maar de kern is wel dat we de
arbeidsmarkt eerlijker en duurzamer willen maken. Minder
ruimte voor kortetermijnflex en meer ruimte voor vast. En
dan wordt het vast iets flexer en het flex wordt iets vaster.
We pakken payrolling aan. We verbeteren de werking van
de Wet werk en zekerheid. We beperken de loondoorbetaling bij ziekte. We willen het zzp'erschap voor wie daar echt
voor kiest en niet als je moet. Ik roep daarom — ik deed dat
eerder ook al — de sociale partners vanaf deze plek op om
mee te denken en mee te doen. Mee te doen met het kabinet
dat aan de slag gaat. Ik vraag ook de premier hier hoe hij
en zijn kabinet van deze kant werk gaat maken van die
paragraaf.

De heer Van der Staaij (SGP):
Zo ken ik het CDA. Dat is de afgelopen periode ook steeds
beklemtoond. Het gaat om die veelzijdig inzetbare krijgsmacht die we hard nodig hebben. Daar is veel extra geld
voor nodig. Maar met deze investering redden we het niet
om in die tien jaar vanaf 2014 op 2% te zitten. Sterker nog,
dat zal pas in 2041 het geval zijn als je het netjes doorrekent.
Dan is de heer Buma, bij leven en welzijn, al een jaar of 76.
De vraag is dus toch of het niet wat eerder zou kunnen en
of er niet al eerder in bijgeplust moet worden.

Het akkoord helpt overigens werkgevers en werknemers
op meer plekken. Ik heb dat ook eerder al aangeduid in de
verschillende interruptiedebatten: lagere belastingen. We
introduceren een sociale vlaktaks waar iedere werkende
van zal profiteren. We komen gezinnen specifiek tegemoet;
daar wordt immers de volgende generatie opgevoed. En
niemand wil kinderen in armoede zien opgroeien. Daarom
ook de ambitieuze afspraken over het aanpakken van
schulden. Ook daar doen we meer dan ooit is gedaan.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja. Ik moet wel zeggen dat net mevrouw Geluk tot onze
fractie is toegetreden, die 74 jaar is. Die zit er over twee jaar
ook nog. De kans is dus groot dat ik er met 76 nog zit. Laat
ik daar mee beginnen. Dan maak ik het dus nog mee. Maar
ik kan niets afdoen aan wat u zegt. We doen het niet sneller.
Nogmaals, als u een CDA'er vraagt: "wil je het sneller?",
dan wil die het op zich wel. Maar als ik weer kijk naar het
totaal van de afspraken, dan is dat een goed pakket omdat
we ook op meer plekken investeren. Er zijn ook wensen van
anderen om investeringen te doen, die misschien minder
in hun verkiezingsprogramma hebben staan. Die zeggen
ook niet: mijn belofte was om minder te investeren, daar
hou ik mijn kiezers aan. Die gaan omhoog. 1,5 miljard: het
gekke is dat het niet veel geld is voor defensie. Dat is het
aparte en dat weet u ook. Je kan er net de huidige krijgsmacht mee in stand houden op langere termijn. Je kan gaan
investeren in vernieuwing. Je kan wellicht iets investeren
in nieuwe dingen, in cyber bijvoorbeeld. Maar het houdt
niet over, dat besef ik heel goed. En toch sta ik er voor dat
dit een goede keuze is. Minder kon niet, meer is gewoon
niet haalbaar. Mijn stelling is dat je uiteindelijk toe moet
naar die 2%. En ik weet dat je met dit tempo daar pas laat
komt.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Voorzitter. Ik kom bij de arbeidsmarkt. Een van de meest
teleurstellende momenten tijdens de onderhandelingen
was de dag dat de sociale partners kenbaar maakten er
samen niet uit te komen. Ik zeg er meteen bij dat een van
de mooiste momenten was toen bleek dat we er als
onderhandelaars wel uit konden komen. Dit coalitieakkoord

Tweede Kamer

Voorzitter. Ik kom bij het onderwerp klimaat en klimaatbeleid. Alle vier onderhandelende partijen hadden in hun
verkiezingsprogramma de wens opgenomen om de doelen
van Parijs te halen. Alle vier partijen willen die afspraak
nakomen en gaan die ook nakomen. Duurzaamheid is niet
een droom van enkelen; het is het hart van het komende
regeringsbeleid. Dat neemt niet weg dat de opgave gewoon
groot is. Iedereen die de afgelopen week, inclusief het PBL,
kritisch zei: "het staat mooi op papier, maar nu de praktijk
nog", heeft gewoon gelijk. Het staat op papier, maar de
praktijk betekent dat we het bedrijfsleven, gemeenten,
woningbouwcorporaties, alle Nederlanders, Europa, allemaal mee moeten gaan krijgen op een pad dat leidt tot het
halen van de doelen van Parijs. Lang niet alles is nu verplicht voorgeschreven. Het zou trouwens ook wat zijn: wat
een arrogantie als we het wel zouden doen. Dan zou iedereen roepen: wat een schande; een verkeerde maatregel!
Maar dit is een ambitie die we waar gaan maken en waar
u alle partijen aan mag houden, ook het CDA.
De heer Klaver (GroenLinks):
Over sommige zaken moet je afspraken maken met de
samenleving. Dat lijkt mij heel goed. Over andere zaken ga
je gewoon als kabinet. Het is een hele bewuste keuze om
fors in te zetten op CO2-opslag onder de grond en om dat
te betalen uit de subsidieregeling voor duurzame energie.
Het PBL heeft laten zien wat dat betekent voor het aandeel
duurzame energie in Nederland, namelijk dat we straks
minder duurzame energie hebben dan als dit kabinet helemaal niks zou doen. Is dat voor de heer Buma argument
genoeg om te zeggen: nou, weet je wat, misschien moeten
we kijken of we de opslag van CO2 uit die subsidieregeling
moeten halen?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Laat ik beginnen met waar voor gekozen is, en het als
tweede hebben over waar de gesprekken absoluut nog over

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-18

moeten gaan. Er is gekozen voor een mix van wat financieel
haalbaar is, wat technisch uitvoerbaar is — wat kan — en
wat als je het uitvoert uiteindelijk ook daadwerkelijk leidt
tot die 49%. Dat is heel bewust zo gedaan. Het komt dus
niet uit de lucht vallen. Het komt uit de voorstellen en
tabellen die het PBL eerder al gedaan en gemaakt had; u
kent die. Dit plan komt dus niet uit de lucht vallen. Dat
neemt niet weg dat in mijn ogen het doel het belangrijkste
is: die 49%, waarvoor nog heel veel internationale overredingskracht nodig is, omdat we meer landen dat willen
laten doen. Het middel is twee. Mocht er kosteneffectief —
want dat is wel van belang — met het bedrijfsleven een
andere weg worden gevonden, graag. Want het doel is
belangrijk.
Het gekke is: wat u zegt klinkt een beetje als een verwijt,
maar we hebben duidelijk gemaakt dat we niet 49%
opschrijven zonder te weten wat de consequentie is. Die
kan zijn dat we voor 18 miljard megaton CCS doen. Als het
anders lukt, dan gaan we het anders doen. Waarom niet?
We gaan met de Kamer een wet maken. Ik zeg alleen één
ding: dit is gewoon een hele grote ambitie. GroenLinks doet
daar misschien altijd wat makkelijker over en zegt: dat halen
we wel. Ook hier geldt: we hebben 17 miljoen Nederlanders.
We willen niet tegen hen duurzaamheidsbeleid maken,
maar met hen. Nu gaat de energierekening al fors omhoog.
Er is een risico dat veel mensen afhaken. Ook dat is onze
verantwoordelijkheid.
De heer Klaver (GroenLinks):
Het meenemen van mensen in de duurzaamheidsambitie
is van het grootste belang. Wat mij betreft hoeft die energierekening dus ook niet omhoog. Dat heb je ook niet nodig
om je uiteindelijke ambitie te bereiken. Ik ben blij dat de
heer Buma hier aangeeft dat er ruimte is. Ik ben blij dat hij
zegt: als er een alternatief is voor CCS, de opslag van CO2
onder de grond, dan valt daar met ons over te praten, want
uiteindelijk gaat het om het doel, namelijk het zo veel
mogelijk reduceren van CO2 op een kostenefficiënte manier.
Maar als je kijkt naar die kostenefficiëntie, dan zul je ook
moeten kijken naar wat dit doet met je aandeel duurzame
energie. Hoeveel energie halen we op uit hernieuwbare
bronnen, zoals wind en zon? Als we die transitie niet maken
en de kolencentrales te lang moeten laten roken, dan gaat
de economie niet mee. Dan creëren we niet genoeg werkgelegenheid. Daarom is mijn vraag, specifiek over de opslag
van CO2: is het in ieder geval bespreekbaar dat we dit uit
die subsidieregeling halen? Dan hebben we het dus nog
niet eens over een alternatief voor de 18 megaton. Maar is
het bespreekbaar dat we dit niet gaan betalen uit de subsidie die bedoeld is voor windmolens en zonne-energie?
Want daarmee werkt het beleid zo tegen elkaar in. Het kwam
op mij bijna over als een fout in het regeerakkoord, om heel
eerlijk te zijn.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik zeg u heel eerlijk dat die vraag even moet worden doorgekaatst naar het kabinet. In mijn ogen is het belangrijkste
dat het geld dat we hebben, ingezet wordt voor
CO2-reductie. De specifieke doelen voor duurzame energie
zijn voor mij daarvan afgeleid. Want vergeet één ding niet:
als we puur inzetten op duurzame energie, dan heeft

Tweede Kamer

Nederland nou eenmaal een veel groter probleem dan
landen met bergen en met meren waaruit je waterkracht
kunt opwekken. Dat is bij ons gewoon niet zo makkelijk. Ik
weet niet of u het merkt, maar mensen zijn weleens erg
kritisch over windmolens. Dat snap ik. Er is gewoon een
grens aan. Ook op zee, want we hebben ook andere activiteiten op zee. U denkt heel snel in wind. Vergeet ook niet
dat wind ook windstille momenten betekent; dan moet je
weer andere technieken hebben. Ik laat hier overeind staan
dat CCS wel een methode is die, als ze werkt, haar doelen
behaalt. De kern is Parijs halen. Parijs is een CO2-doel.
Duurzame energie is in ons aller belang, want we moeten
van het Russische gas af, maar ik ben er voorzichtig mee
om hier vooraf te veel eisen te stellen aan het kabinet. Ik
kom terug op wat ik al zei: dit is al ingewikkeld genoeg.
Maar we gaan het wel doen.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter, wij schatten verschillend in hoe makkelijk die 18
miljard megaton is, sorry, die 18 megaton — nu maak ik
dezelfde fout als de heer Buma. Dat is al een hele opgave,
maar daar gaat het nu niet om. Ik tel mijn zegeningen. Ik
ben heel blij dat de heer Buma aangeeft dat er te praten
valt over hoe we invulling gaan geven aan die 49 miljard,
dat er te praten valt over de totale ambitie voor opslag van
CO2 en dat het mooi zou zijn als die nog omlaag te krijgen
is met andere mogelijkheden. Ik hoor dat hij kritisch is over
duurzame energie als apart doel, maar hoop wel dat hij het
met mij eens is dat we duurzame energie niet uit het oog
moeten verliezen. Het kan in ieder geval niet de bedoeling
zijn dat de inzet op CO2-besparing ten koste gaat van de
hoeveelheid duurzame energie die we maken.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dat laatste is weer zo'n zinnetje erachteraan. Natuurlijk, als
je het een doet, doe je het andere niet. Ik heb te lang
onderhandeld om die bijzinnetjes niet te horen, mevrouw
de voorzitter. Uiteindelijk gaat het om het halen van het
doel. Ik zeg er nog iets bij: er is heel veel geld wat nog niet
is ingevuld ten behoeve van die verduurzaming. Er komt
een bank, Invest-NL, die met 2 miljard wordt gevuld. Alles
hoeft niet uit subsidies en belasting te komen, er is ook heel
veel geld apart gezet.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u verdergaat en niet gericht de heer Klaver
in de ogen kijkt, want dan denkt hij dat hij weer mag.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik zeg niks, mevrouw de voorzitter. Nee, ik zeg niet niks, ik
ga door. Wie mag ik dan wel in de ogen kijken?
Mevrouw de voorzitter. Ik kom op een ander nationaal en
internationaal thema wat de discussie beheerst: immigratie
en integratie. De immigratiecrisis die Europa in 2015 in haar
greep had, heeft diepe sporen nagelaten. De eerlijkheid
gebiedt mij te zeggen dat de vier onderhandelende partijen

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-19

op dit terrein aanvankelijk behoorlijk tegenover elkaar
stonden. Toch is ook dit gelukt. Ik ben ervan overtuigd dat
het immigratievraagstuk met dit akkoord breder wordt
aangepakt dan ooit tevoren, veel omvattender en ambitieuzer dan in Rutte II en in Rutte I. De kern is het besef dat
immigratie niet alleen de komende vier jaar, maar de
komende decennia dit deel van de wereld in haar greep zal
houden, alsook het besef dat Nederland dit vraagstuk niet
alleen kan beheersen. Daarom heeft deze coalitie de ambitie
om voorop te lopen in Europa. Voor de korte termijn betekent dit bijvoorbeeld het meewerken aan de versterking
van de buitengrenzen en het meer gericht zijn op daadwerkelijke terugkeer. We brengen een aantal noodzakelijke
versoberingen aan in het Nederlandse beleid; versoberingen
die andere landen vaak al lang hebben doorgevoerd. Voor
de langere termijn geldt dat Nederland nadrukkelijk gaat
meewerken aan de Europese afspraken met landen in Afrika.
Het is onze verantwoordelijkheid om de nietsontziende
mensenhandelaren, die keer op keer geld verdienen aan
het smokkelen over de Middellandse Zee, de pas af te snijden. Ook moeten we landen aanpakken die een slaatje slaan
uit het vertrek van hun onderdanen om hier een nieuw leven
te beginnen.
Er is nog iets heel belangrijk: de opvang in de regio moeten
we niet alleen met de mond belijden, maar ook met de daad
uitvoeren. Daarom neemt dit kabinet de verantwoordelijkheid serieus voor de opvang van mensen die nergens
anders naartoe kunnen. Ontwikkelingssamenwerking wordt
meer gericht op het creëren van kansen in landen van herkomst, zodat de mensen niet hierheen hoeven te komen,
en op de bekostiging van opvang en toekomst in de regio.
Voorzitter. Ik kom op een ander terrein en ga weer terug
naar Nederland. Deze coalitie wil er met nadruk voor het
hele land zijn, wie je ook bent en waar je ook woont.
Ik kijk niemand in de ogen, hoor. Hij kwam zelf, de heer
Klaver.
De voorzitter:
Vindt u het goed als ik mevrouw Thieme het woord geef?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Die keek ik wel in de ogen.
De voorzitter:
Mevrouw Thieme.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het creëren van kansen in ontwikkelingslanden is belangrijk.
Nederland heeft dit te weinig gedaan. Sterker nog, door
onze agressieve exportstrategie zorgen wij ervoor dat de
economieën in ontwikkelingslanden juist ontwricht worden,
denk aan onze landbouwpolitiek. Ik vraag aan de heer Buma
of hij zich ook sterk wil maken voor de boeren in ontwikkelingslanden, want hij zegt dat hij dat wil doen voor de boeren in Nederland. Op dit moment dumpen wij vanuit
Nederland en Europa, vanwege de enorme exportdrift die
wij hebben, goedkope producten in ontwikkelingslanden,
waardoor de landbouweconomie in die landen wordt ontwricht. Is de heer Buma bereid om die exportstrategie te

Tweede Kamer

herzien en om te kijken of we solidair kunnen zijn met zowel
de boeren in Nederland als in ontwikkelingslanden? Dan,
voorzitter, ben je echt bezig met het opbouwen van een
economie in ontwikkelingslanden die, zoals we allemaal
weten, vooral agrarisch is.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik moet eerlijk zeggen dat ik het zeer oneens ben met het
beeld dat u schetst, want Nederland draagt eraan bij dat
ook in landen waar het droog is, in de toekomst gewassen
kunnen groeien. Denk aan Wageningen en alle innovatie
die daar achteraan komt: de zaadveredeling die we hier
doen en het ontwikkelen daarvan. Als ergens een sterke
sector sterk moet zijn, dan is dat de agrarische sector in
Nederland. Daarom ook ben ik ook zo blij met de heroprichting van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Ik ben dat omdat we een hele grote verantwoordelijkheid hebben, ook de agrarische sector. Het zou volgens
mij heel erg helpen als ook u uw perspectief zou draaien
en niet alleen maar zou kijken naar de agrarische sector
met de ogen zoals u die heeft, namelijk dumpen en al dat
soort dingen meer. Het tegendeel is waar. Wat Nederland
daar doet, is met onze kennis en onze steun zorgen dat
gebieden die nu nog droog zijn, ook gewassen kunnen
voortbrengen en dat ze dus de monden van 10 miljard
mensen kunnen voeden. En dat kan helaas alleen maar met
een agrarische sector.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ik begrijp dus dat de heer Buma het een prima idee vindt
dat een hele grote, mega Nederlandse ondernemer in
Ethiopië rozen gaat kweken. Daarmee kun je geen monden
voeden in Ethiopië. Daar kun je alleen maar ontwrichting
door veroorzaken, want daardoor worden vruchtbare
landbouwgronden niet gebruikt om de mensen daar te
voeden. Is dat de ontwikkelingssamenwerking die de heer
Buma voorstaat?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Zoals u het zegt, is het weer gewoon niet waar. De rozen
zijn daar al een tijd, ook in Kenia. Het is helemaal niet nieuw;
dit gebeurt. Wat we daar doen, is op plekken waar anders
niks groeit, zorgen dat er ook bloemen komen. Dat zijn
helemaal niet de beste plekken — dat zijn de kassen — en
die maken we gereed daarvoor. Door die bloemen is er in
die landen ook gewoon werkgelegenheid en kan er daar
ook geld verdiend worden. Bloemen, gewassen: alles kan
daar. Echt hoor, wat is er nou mooier als ontwikkelingshulp
dan dat Nederland geen geld stuurt naar de begroting van
een corrupt regime maar ervoor zorgt dat mensen op de
grond als ondernemer kunnen werken? Ik sta daarvoor en
ik zou echt vinden dat u daar ook voor zou moeten staan.
Het is echt goed. Steun het!
Mevrouw Thieme (PvdD):
Hier hoor ik gewoon het adagium van het vorige kabinet:
hulp is handel. Het gaat er vooral om dat we de ontwikkelingslanden verder willen helpen maar dan wel vanachter
de toonbank van BV Nederland. Ik had gehoopt dat er met
dit nieuwe kabinet, waar de heer Buma deel van uitmaakt,
een ander geluid te horen zou zijn, namelijk dat we zorgen
dat de landbouw daar, in de ontwikkelingslanden, op eigen

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-20

benen kan staan, dat we niet proberen om daar megastallen
te gaan exploiteren en dat we niet proberen om daar rozen
of tulpen of wat voor idiote producten dan ook te gaan
telen. Het gaat om landen waar nota bene honger is! Dat
had ik gehoopt.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik vind echt dat het beeld totaal niet klopt. Gek is dat we
het in de basis zeer eens zijn, namelijk dat er straks 10 miljard monden op de wereld moeten worden gevoed in een
tijd van klimaatverandering en in een tijd van droogte. Daar
heeft Nederland een verantwoordelijkheid. Én we doen nog
meer goed: we zorgen óók dat er werkgelegenheid komt,
bijvoorbeeld door de plantensector. Het is alleen maar goed.
Mensen zijn er ook trots op.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Thieme.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Dan heeft de heer Buma de afgelopen jaren niet opgelet en
de enorme opstand niet gezien die er onder andere in de
ontwikkelingslanden en de Afrikaanse landen is tegen de
landroof die plaatsvindt door multinationals en grote
bedrijven uit de westerse wereld. Dan heeft de heer Buma
niet opgelet.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
U haalt echt twee dingen door mekaar. Echt waar! Er is
inderdaad grootschalige boskap, bijvoorbeeld in Brazilië,
voor palmolie. Dat probleem kennen we allemaal, maar u
had het over Nederlandse bedrijven die in Ethiopië niet
geld aan de overheid geven maar zelf investeren. Wat is er
mooier dan dat? Ik zou zeggen "kabinet, stimuleer het" in
plaats van "draai het de nek om".
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik kom op het regionale beleid in Nederland. Wie je ook
bent en waar je ook woont, we hebben de dure plicht om
een coalitie voor het hele land te zijn. En daarom zijn wij
nadrukkelijk bezig met het verbeteren van de situatie voor
de Groningers die dagelijks nog steeds in onzekerheid leven
door de gevolgen van de gaswinning en vaak door de
afhandeling van de schade. Daar speelt heel erg de vraag:
wat is onze toekomst hier? Maar we ondersteunen ook de
Zeeuwen die niet vanzelf meeprofiteren van de toenemende
economische groei. We verbeteren de bereikbaarheid in
het hele land, niet alleen in de Randstad maar ook in de
gebieden daarbuiten. We hebben oog voor de verkeersveiligheid, overal in Nederland. En we helpen de Brabanders
met de uitdagingen rond de veehouderij. We zorgen dat er
toekomst komt in de varkenssector, op een manier die
verstandig is. Bedrijven die het niet redden, gaan weg en
bedrijven die het wel redden, kunnen duurzaam verder. Dat
is het beleid voor de toekomst.
Ik proef weer een opkomende vraag.

Tweede Kamer

De voorzitter:
Ik zie de heer Asscher ook staan. Gaat het over dit punt,
mijnheer Asscher?
De heer Asscher (PvdA):
Zeker, voorzitter. De heer Buma heeft het terecht over
Groningen en over de veiligheid daar. Over angst in gezinnen, over kinderen die opgroeien met scholen die niet stevig
op hun stutten staan. Het is goed dat het kabinet daar aandacht aan besteedt, maar de heer Buma heeft ook gezien
dat dat in Groningen niet erg goed gevallen is, dat het
investeringsfonds van vier keer 50 miljoen te weinig is om
echt wat te doen aan het scheppen van nieuw perspectief.
Ik vind dit een kwestie die we eigenlijk moeten depolitiseren;
we moeten niet een wedstrijd doen wie de meeste moties
heeft of het gas het meest wil terugbrengen. Ik vind wel dat
het kabinet meer moet doen dan nu is opgeschreven. De
vraag is of de heer Buma met mij dit kabinet wil opdragen
om naar Groningen te gaan en daar op basis van het
manifest — dat door zo'n beetje iedereen daar getekend is
en waarvan inmiddels een aantal dingen gedaan zijn, maar
grote dingen nog niet — afspraken te maken die echt recht
doen aan wat er nodig is in Groningen. Ik zou daar voor
zijn. U hoort mij dan niet meer. Ik wil dat samen met u doen,
maar het kabinet moet daar wel mee beginnen, want wat
er nu ligt, is onvoldoende voor Groningen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
De vraag wat recht doet aan Groningen, dat ben ik met de
heer Asscher eens, is niet primair een politieke vraag, maar
een vraag van het vertrouwen daar. Ik besef dat hier geldt
als nergens anders: vertrouwen komt te voet en gaat te
paard. Ik aarzel om dat meteen in de discussie te trekken
over de grootte van het fonds. Natuurlijk hebben wij
gesproken over hoeveel reëel is, wat kan, wat we kunnen
doen. Ik vind het een heel reëel bedrag en voor een provincie als Groningen mooi, maar het is helemaal niet voldoende, nooit voldoende om het vertrouwen te herstellen.
Daarom doen we ook meer. De wijze van afhandeling van
de schade wordt anders. We gaan meer dan in het verleden
inzetten op ander gas dan alleen Groninger gas. Ik noem
bijvoorbeeld de ombouw van bedrijven naar hoogcalorisch
gas. Er zijn meer voorstellen in het coalitieakkoord, bijvoorbeeld rond duurzaamheid, die wel degelijk ook in Groningen
effect zullen hebben. Ook daar is er een grote ambitie om
met duurzame energie te komen. Dus ik deel uw zorg over
de vraag of het voldoende is om het vertrouwen te herstellen.
Ik durf die vraag niet te beantwoorden. Dat kunnen alleen
de Groningers zelf. Vind ik dat we hier een belangrijk gebaar
mee maken? Ja. Durf ik hiermee als coalitiepartij een kabinet
op pad te sturen? Ja. Vervolgens moet de minister terugkomen met wat de resultaten zijn. Ik zou het jammer vinden,
zeg ik heel eerlijk ook tegen Groningen, als het eindigt in
een discussie over de vraag hoe groot dat fonds moet zijn.
Want het zijn niet die tientallen miljoenen die het verschil
maken; het is een langjarig ontstaan probleem en dat vraagt
om langjarig vertrouwensherstel.
De heer Asscher (PvdA):
Vertrouwen in de toekomst begint met zekerheid nu. Ik zie,
en u hebt dat ook gezien, dat men in Groningen heeft

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-21

geconstateerd dat het fonds te mager is. Ik ga hier niet met
u overleggen hoe hoog het moet zijn. Ik ben het met de
heer Buma eens: het is aan de Groningers om daar uit te
komen. Het enige wat ik vraag, is: laten wij samen als
Kamerleden het kabinet op pad sturen om met de Groningers afspraken te maken, die recht doen aan de morele
verplichting die wij hebben tegenover de Groningers. Heel
het land heeft de kachel ervan gebrand. Heel het land heeft
gekookt op Groninger gas. Ja, er worden bewegingen
gemaakt die goed zijn, maar wij weten ook allebei dat dat
niet genoeg is. Laten wij zorgen dat we de Groningers echt
recht doen en de minister daarnaartoe sturen en dan
beoordelen, als hij terugkomt, of het voldoende is.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik ben het in heel veel met u eens en het zal ook zeker een
behoorlijke taak zijn van de minister om daar te komen en
het vertrouwen te winnen. Maar dan zou ik liever willen dat
de minister naar Groningen toegaat en daar om te beginnen
kijkt wat de wensen zijn, wat reëel is en wat werkelijk werkt
als het gaat om vertrouwensherstel, dan dat we een
onderhandeling gaan krijgen over hoe groot de pot geld
moet zijn. Ik vind dat namelijk gewoon niet juist. Het is van
ons niet juist als wij ... Natuurlijk kun je zeggen: het moet
meer zijn. Je kunt ook zeggen: het moet minder zijn. Maar
nogmaals, het is niet alleen geld. Het gaat om veel meer.
Denk eens aan het idee dat de ChristenUnie heeft gelanceerd om mensen ook bij te staan in de psychische schade
die ze geleden hebben. Ik vind dat innovatief. Dat kan soms
pastorale zorg betekenen. Sommige mensen hebben daar
minder mee, andere meer. Het is voor het eerst überhaupt
dat Den Haag bedenkt dat die zorg niet alleen financieel
herstel van je huis is, maar ook psychische schade. Daarom
ben ik het met u eens: niet politiseren. Ik vind de vraag
terecht, maar ik zou er echt voor waken om te eindigen met
een spelletje, even cynisch gezegd, armpje drukken tussen
bestuurders over hoeveelheden geld voordat we al die
andere vragen hebben beantwoord en weten wat er nodig
is.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Asscher (PvdA):
Conclusie: Groningers hebben recht op schadevergoeding,
recht op herstel, recht op erkenning van de prijs die daar
betaald is. Dat kun je niet afdoen met pastorale zorg. Ik vind
het terecht dat er aandacht wordt besteed aan de psychologische effecten op heel veel gezinnen, maar dat komt nooit
in de plaats van waar men recht op heeft. Het aanbod blijft
staan. Dit onderwerp hoeft van mij niet politiek, en al helemaal niet met armpjes drukken. Wat er moet gebeuren, is
dat deze minister naar Groningen gaat, zonder dat hij al
zegt dat het nooit meer kan zijn dan dit. Wij weten allebei
dat er meer nodig is. Ik ga niet vertellen hoeveel dat moet
zijn. Ik ga ook niet second guessen als hij terugkomt met
een bedrag. Het gaat om recht doen aan de Groningers en
dit is het moment. Het vertrouwen is daar al enorm
geschonden. Het vertrouwen zal met moeite hersteld kunnen worden. Dat begint met zekerheid nu.

Tweede Kamer

De heer Roemer (SP):
Prima om het over het fonds te hebben, wat daarin moet
en wat er niet in moet. Het idee alleen al dat psychische
hulp vervalt als er geen gas wordt gewonnen. Dat aan elkaar
te koppelen is eigenlijk ziekelijk. Het begint natuurlijk een
stap daarvoor, met het weghalen van de oorzaken van de
ellende van de Groningers. De afgelopen decennia hebben
zij zich jarenlang roependen in de woestijn gevoeld, omdat
de gaswinning maar veel te hoog bleef. De aardbevingen
bleven vanwege de hoogte van de gaswinning. Tot mijn
grote spijt lees ik nauwelijks iets over een reductie van de
gaswinning in Groningen. De eerste twee jaar sowieso niks
en daarna een schijntje. Ware het niet veel beter geweest
— en ook in overeenstemming met wat wij met zijn allen
de Groningers voor de verkiezingen hebben gezegd — om
veel sneller gasreductie in Groningen met elkaar af te
spreken?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Hierover hebben we ons uitvoerig laten voorlichten. Volgens
mij is het ook altijd bekendgemaakt als er deskundigen
kwamen. Wij hebben geen andere informatie gekregen. De
Kamer kreeg die ook. Wat er op schrift kwam, is allemaal
openbaar gemaakt. Wat wij doen, is het maximale wat kan.
Zelfs nog iets meer, want wij gaan ook industrie ombouwen.
Dat kost geld. Dat is geld dat geïnvesteerd wordt en uiteindelijk ten goede van Groningen komt. Dat gaan wij doen.
Wij moeten ook reëel zijn. Als wij het verder zouden verlagen, zou uiteindelijk Nederland in die korte tijd geen alternatief hebben. Dan krijg je een probleem met de leveringen
van gas door heel Nederland in de winter. Importeren in
de zomer kan niet, omdat het Groningse aardgas dat laagcalorische bijzondere gas is. Misschien uit Rusland, maar
daar willen wij ook niet afhankelijk van zijn. Ook u roep ik
dus op om het haalbare te doen, maar het onmogelijke niet
te eisen.
De heer Roemer (SP):
Eerdere voorstellen van onze fractie om te zorgen dat er
een fabriek staat om dat ander soort gas te kunnen gebruiken, zijn elke keer weggestemd. De Groningers zijn elke
keer de klos. Jaar in jaar uit krijgen ze dit soort verhalen te
horen. De Groningers zitten op de blaren, zitten met de
ellende en met de aardbevingen, omdat wij hier onvoldoende alternatieven creëren en niet zorgen dat de gaswinning naar beneden gaat. Wij zijn verplicht om alles op alles
te zetten om in een veel hoger tempo naar de 12 miljard
kuub terug te gaan, niet in het tempo dat het kabinet heeft.
Ik geef u mee om het kabinet op te roepen dat tempo fors
te verhogen en alles op alles te zetten om voor elkaar te
krijgen dat wij zo snel mogelijk, het liefst binnen vier jaar,
aan die 12 miljard kuub zitten, iets wat wij eigenlijk allemaal
ongeveer beloofd hebben toen wij vlak voor de verkiezingen
ons eerste debat in Groningen hadden. Laten wij de verkiezingsbelofte nu eens waarmaken dat wij de Groningers niet
laten zakken.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het CDA heeft er altijd op gelet dat dingen als 12 miljard
kuub niet haalbaar zijn en dus ook niet gezegd kunnen
worden. Het moet wel voor iedereen zijn eigen uiting zijn,
die hij gedaan heeft. Maar dan nog steeds blijf ik hetzelfde
zeggen in de richting van de heer Roemer. Als wij vertrou-

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-22

wen willen herwinnen, moeten wij in Groningen een perspectief bieden dat wij waar kunnen maken. Deze coalitie
heeft gekeken wat het maximale is dat wij waar kunnen
maken, binnen de kaders van het probleem dat wij anders
geen oplossing hebben voor het niet meer hebben van
brandstof. Het maximum dat wij kunnen doen, verhogen
wij nog, dat brengen wij nog verder terug door de industrie
om te bouwen. Dat kost geld. Ik waardeer het zeer dat de
SP daarover eerder moties heeft ingediend, maar ook dat
ontslaat de SP niet van de verplichting om ook nu te kijken
wat echt kan. Dat zullen wij doen, zoveel als mogelijk is,
hopelijk ook met de SP.
U gelooft het niet, maar het grappige is: ik ga het ruim
binnen mijn spreektijd halen!
De voorzitter:
Ik zeg helemaal niks!
De heer Van Haersma Buma (CDA):
We doen meer voor de regio. Ik denk aan het ondersteunen
van kleine scholen. Dat is trouwens geld dat in belangrijke
mate ook naar bijvoorbeeld Groningen gaat. Het hoeft niet
uit dit fonds; het geld gaat er wél heen. Dit maakt het
mogelijk dat het onderwijs in die regio's blijft.
Ik heb nog een vraag over het groene onderwijs. Dit gaat,
zoals we weten, over van Landbouw naar Onderwijs. We
mogen er toch van uitgaan dat de student op dezelfde wijze
wordt betaald als de andere studenten bij het ministerie
van Onderwijs? Er was natuurlijk altijd een verschil in
financiering. Dat dient gelijkgetrokken te worden. Dat is
altijd de afspraak geweest. Daarnaast is er een op te lossen
vraagstuk. Verschillende departementen krijgen nu te maken
met Wageningen. Ik doe slechts de oproep — wellicht is
het een opdracht — om er vanuit het kabinet voor te zorgen
dat het voor Wageningen goed te behappen is en dat
onderzoek, onderwijs en innovatie op een goede manier
gewaarborgd worden.
Voorzitter. We geven ook een impuls aan de woningbouw.
Zoals de premier eerder al heeft gezegd, krijgen we grote
vraagstukken rond de beschikbaarheid van woningen. Juist
in de steden waar de tekorten het grootst zijn, moeten we
aan het werk kunnen.
Voorzitter. Ook belangrijk om te zeggen is dat deze coalitie
de Nederlanders ver weg, in het Caribisch gebied, niet
vergeet. Het getroffen Sint-Maarten gaan wij helpen met
de wederopbouw. Het is ontzettend belangrijk dat de regering daar aan de voorwaarden voldoet die de bevolking
tegemoetkomen, namelijk het combineren hiervan met
voorwaarden voor integer bestuur. We steunen ook de
inwoners van de BES-eilanden, Saba, Sint-Eustatius en
Bonaire. Vergeet niet: wij, 150 volksvertegenwoordigers,
zijn ook hun volksvertegenwoordigers. Dit kabinet is ook
hun kabinet. Misschien hebben we dat de afgelopen jaren
weleens iets te veel vergeten, maar dat wil deze coalitie
niet doen. Zij moeten er meer van merken dat zij onderdeel
zijn van Nederland.
Het laatste onderwerp dat ik wil noemen, maar niet het
minste, gaat over onze samenleving. Immigratie, individualisering en globalisering hebben onze samenleving dras-

Tweede Kamer

tisch veranderd. Dat leidt tot vragen over onze identiteit:
wat hebben we samen? Meer dan in het verleden is het
nodig dat we ons bezighouden met de vraag wat het is om
Nederlander te zijn, wat we delen, welke tradities we
waardevol vinden, welke toekomst we samen in willen
gaan. Zo kunnen we met twee benen op de grond samen
de toekomst tegemoet treden. Nederland is meer dan een
polder met 17 miljoen toevallige voorbijgangers. Dit land
maken we samen tot één natie. Daarom is het voor het CDA
ook zo wezenlijk dat we dat zichtbaar maken, dat we die
gezamenlijke historie zichtbaar maken, met haar goede en
haar slechte kanten, en dat we ons volkslied kennen. In
bijna alle landen in de wereld vindt men het normaal dat
je je volkslied kent. En hier is dat controversieel? Ik geloof
er niks van. We mogen trots zijn op onze cultuur, trots op
ons erfgoed. Daarover gaat ook de passage waarin staat
dat we onze nationale historie zichtbaar gaan maken en
plaatsen van nationaal historisch belang weer zichtbaar
maken. In een land als Amerika is dat al jaren gewoonte.
Het moet toegankelijk en zichtbaar zijn.
Heel belangrijk vindt het CDA het ook dat wij het jongeren
mogelijk gaan maken om hun steentje aan de samenleving
bij te dragen door een maatschappelijkediensttijd. Vergeet
ook niet dat we vrijwilligerswerk aantrekkelijker gaan
maken.
Daarmee is niet in vier jaar een CDA-modelsamenleving
ontstaan, ik realiseer me dat. Maar dat hoeft ook niet. Het
gaat ook niet lukken. Maar het kabinet is bezig met het keren
van een individualistische trend naar een gemeenschappelijke toekomst. In een wereld van ieder voor zich gaan we
iets meer aandacht schenken aan dat wat we samen delen.
Dat betekent: iets meer leren van je eigen traditie, je iets
meer inzetten voor een ander.
Ik voel een vraag aankomen.
De voorzitter:
Ik dacht dat u bezig was met het afronden van dit onderdeel.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
U vond het mooi, dus u wou dat ik nog even doorging!
De voorzitter:
Ik luister graag!
De heer Kuzu (DENK):
De heer Buma mag het afmaken, hoor.
De voorzitter:
Nou, daar ga ik over, meneer Kuzu.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het kabinet gaat van start. Als politiek leider en onderhandelaar namens het CDA zag ik de afgelopen week de
ministers op het bordes verschijnen. Ik geeft toe: persoonlijk
voelde dat wat vreemd. Na zeven maanden onderhandelen
gaan anderen aan de slag met wat je toch een beetje als je
eigen onderhandelingsresultaat ziet. Gaan ze dat wel goed

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-23

doen? Ik weet het niet. Ik weet het echt niet. Ik denk het wel,
maar het zal moeten blijken. Ik weet een ding heel zeker. Ik
weet dat er een buitengewoon gemotiveerde ploeg aantreedt, die weet hoe groot de verantwoordelijkheid is, hoe
ambitieus de opdracht, maar ook hoe mooi de taak. Ik wens
de minister-president en zijn ploeg alle goeds toe.
De heer Kuzu (DENK):
De heer Buma begon zijn betoog met twee belangrijke
vragen. Hij had het over de jongeren die zich afvroegen of
ze hier mochten zijn en stelde vervolgens de vraag of die
jongeren hier wel wilden zijn. Hij stelde dat in vragende
vorm en zei vervolgens dat over deze twee vragen goed
moest worden nagedacht. Ja, dat vinden wij als DENK
natuurlijk altijd prachtig. Wat is het antwoord van de heer
Buma op de twee vragen die hij zelf heeft gesteld?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik had ze zo mooi niet kunnen verzinnen. Nogmaals, Kim
Putters, directeur van het SCP, heeft deze vragen als een
van de vragen waarmee hij aanduidt dat er soms ongemak
is, spanning. Ik vind dat hij gelijk heeft. "Mogen wij hier
eigenlijk wel zijn?" "Als je moslim bent, word je dan wel
geaccepteerd?" "Willen jullie wel dat ik hier ben?" Op deze
vragen stelt de Nederlander wellicht de wedervraag: "Willen
jullie hier eigenlijk wel zijn, met al jullie wapperende Turkse
vlaggen in Rotterdam en met wat er in Antwerpen tussen
Koerden en Turken gebeurt?" Deze zeer indringende vragen
moeten we stellen. En het antwoord daarop is niet heel snel
"ja" of "nee". Het gaat er ten eerste om dat iedereen in deze
samenleving mee mag doen en ten tweede dat we van
iedereen in deze samenleving ook vragen om aan deze
samenleving mee te doen. Ik zeg dus tegen die met vlaggen
zwaaiende jongeren dat dit het land is waar we met
Nederlandse vlaggen zwaaien, waar we onze conflicten
uitvechten, niet die van hen. Die opdracht zit erin. Het komt
van twee kanten. Als je mee wilt doen, doe dan ook mee.
Leer wat onze traditie is, leer onze historie, leer ons volkslied, leer onze waarden, leer onze normen, doe mee! Maar
ik zeg ook: als je hier bent en je doet mee, word geaccepteerd. Zo vertaal ik die vragen.
De heer Kuzu (DENK):
Dat is in ieder geval een iets genuanceerder antwoord op
hetgeen de heer Buma in het verleden zei. Nu we het hebben over de vraag of jongeren hier eigenlijk wel mogen zijn
en vervolgens over die of zij hier willen zijn, wil ik nog wel
in herinnering brengen dat de heer Buma in het verleden
heeft gezegd dat de derde generatie meer gericht is op het
land van haar grootouders en dat nieuwkomers zich richten
op hun thuisfront. Heeft de heer Buma ooit nagedacht over
de redenen, de grondoorzaken, de motieven waarom heel
veel jongeren in deze samenleving op die manier denken?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dat is precies, precies wat ik bedoel, onder andere met dat
citaat. Een derde generatie — het wordt zo langzamerhand
een vierde, dat lees je overal — voelt zich soms minder
verbonden met Nederland dan de eerste of de tweede.
Daarom vind ik het ook belangrijk dat we in het regeerakkoord hebben gezegd dat we niet te moeilijk moeten doen
over de dubbele nationaliteit van iemand die nieuw naar

Tweede Kamer

Nederland komt, maar wel over die van iemand van de
tweede en derde generatie. Die moet zo langzamerhand
die dubbele nationaliteit wel gaan inleveren. De tweede
moet dat al doen. Waarom? Omdat wij vinden dat we je,
als je hier geboren bent en je ouders hier geboren zijn of
misschien zelfs wel je grootouders, zo langzamerhand wel
mogen vragen om niet de discussie van daar hier te gaan
voeren, maar om mee te doen aan het Nederlandse debat.
Wat u net noemde, is exact wat ik nog steeds zeg.
De heer Kuzu (DENK):
Dat is precies wat heel veel mensen met verschillende
achtergronden in Nederland doen. Zij volgen dit debat. Zij
kijken ook naar wat de heer Buma in het verleden heeft
gezegd en wat hij op dit moment zegt. Wat mij betreft geeft
hij tijdens dit debat heel terecht aan dat het inderdaad van
twee kanten moet komen en dat het moet gaan over
wederzijdse acceptatie. Daarbij wil ik de heer Buma meegeven dat heel veel jongeren zoiets hebben van: ja, die Buma
zegt dat nu wel, maar hij zegt ook dat de boze burger een
gewone burger is en dat de zorgen van die boze burger,
die gewone burger, over immigratie en de islam, serieus
moeten worden genomen. In de lezing waarin hij dat zei,
zei hij ook — de heer Buma weet waar ik het over heb —
dat het ijdele hoop is dat de islam wordt verlicht. Daardoor
hebben mensen het gevoel dat de opmerkingen van het
CDA zo generaliserend zijn dat het gaat over hele bevolkingsgroepen, een hele gemeenschap, een hele religie. Als
de heer Buma echt heel serieus is in zijn opvattingen hierover, dan zal hij beter de balans moeten leggen in hetgeen
de heer Putters terecht heeft gesteld over of jongeren hier
willen zijn of hier mogen zijn.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
In zijn nuance heeft de heer Kuzu mij indertijd op Twitter,
waar hij actief is, verweten kruisvaardersretoriek te
gebruiken. Toen ik dat las, dacht ik: hier gaat iets goed fout.
Die term heb ik eerder alleen maar gelezen in vrij radicale,
extreme kringen, maar u bezigt die nu ook al en dat is niet
goed. Wij moeten zorgen dat wij, u en ik, als voorhoeder,
als politiek het debat goed voeren. Dit is het moment dat
ik u daarop kan aanspreken en dat doe ik. Wat u daar deed,
was niet fraai. Maar wat u nu zegt over mij en wat ik toen
gezegd heb, klopt ook niet. Wat ik gezegd heb over de islam
houd ik ook staande. Toen in de jaren tachtig en negentig
de islam opkwam, dachten wij in Nederland, ook binnen
mijn eigen partij, dat er een soort nieuwe zuil zou ontstaan
van een islam met in Nederland opgeleide imams die op
eenzelfde manier als het christendom, als de katholieken
en de protestanten, een soort Nederlandsachtige zuil zouden
vormen. Dat is niet gebeurd. De islamopleiding is niet
gelukt. Dat zegt niets over hoe moslims geloven. Daar ging
het helemaal niet over. Dat mag u erin lezen, maar het is
onzin. De islam is hier en mensen hebben recht op hun
geloof. Maar ik houd de constatering staande dat we toen
dachten dat er iets anders zou ontstaan dan er is ontstaan.
Sterker nog, de Voorzitter heeft er in een lezing, volgens
mij niet als Voorzitter, op gewezen dat heel veel moskeeën
worden gefinancierd vanuit salafistische landen. Het
tegendeel gebeurt. Dat moet u ook zien als een risico. Als
we dat samen zien, kunnen we samen de toekomst beter
maken.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-24

De heer Kuzu (DENK):
In Nederland leven ongeveer 1 miljoen moslims. Hier in de
Tweede Kamer wordt constant het beeld opgeroepen alsof
het alleen maar zou gaan over salafistische organisaties en
mensen die daardoor worden geïnspireerd. Een van de
brieven van Asscher in de vorige periode maakte heel helder
onderscheid in de verschillende varianten, waarbij het ging
om een klein deel. Zolang de heer Buma zijn opmerking
staande houdt over dat de islam niet verlicht zou zijn en
dat dat ijdele hoop zou zijn, houd ik mijn retoriek staande
dat dit kruisvaardersretoriek is, waarbij een christendemocraat hier in deze Kamer gaat voorschrijven hoe de islam
zich zou moeten verhouden tot Nederland. Ik vind dat
kruisvaardersretoriek en houd dat ook staande.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik vind het best erg dat op dit belangrijke punt, waarop ik
zo precies mogelijk probeer te formuleren, de heer Kuzu zo
precies mogelijk verkeerd probeert te redeneren. Wat u
zegt, heb ik helemaal niet gezegd, nu ook niet. Het is een
totaal ander verhaal. U hebt echt een verantwoordelijkheid.
U hebt bij de PvdA gezeten, zo'n andere partij. Daar moet
u toch iets hebben meegekregen van de manier waarop je
denkt over het ideaal van een samenleving waarin je mensen, moslim en niet-moslim, christen en niet-christen, bij
elkaar zet. Op deze manier draagt u eerder bij aan het probleem dan aan de oplossing. Wat ik zei is geen mening,
maar een constatering dat iets wat we in de jaren tachtig
dachten niet gebeurd is omdat het zich anders heeft ontwikkeld. Dat vind ik niet, dat is gebeurd. Dat zegt niets over de
islam. Als u dat erin blijft lezen en mij op die manier aanspreekt, wat niet fijn is, dan wordt er geen beter debat
gevoerd. Ik zou menen dat ook DENK een verantwoordelijkheid heeft om het debat wel goed te voeren.
De voorzitter:
Een korte reactie.
De heer Kuzu (DENK):
De tijd van verzuiling ligt ver achter ons. Dat was 1880-1920.
We zijn die verzuiling allang voorbij. Als de heer Buma ons
gaat verwijten dat wij de boel aan het polariseren zijn, zal
hij echt de hand in eigen boezem moeten steken en echt
moeten kijken naar uitspraken die hijzelf heeft gedaan in
het verleden. Kom nou, zeg. "De mensen richten zich op
het land van herkomst." Dat is gewoon niet waar. Er zijn
heel veel mensen in Nederland die naar school gaan, die
op de werkvloer een bijdrage leveren aan hun bedrijf, die
hun steentje bijdragen aan de samenleving. U legt deze
mensen generaliserend op één hoop en zegt: ze zijn allemaal gericht op het land van herkomst. Die mensen moeten
geaccepteerd worden in deze samenleving, omdat zij daar
hun steentje aan bijdragen. Waar het misgaat in de politiek
is dat de discussies in de samenleving allang de discussies
bij het CDA en de discussies in de Tweede Kamer voorbij
zijn. Mo en Henk zitten namelijk bij elkaar in de klas. Ze
staan samen op de werkvloer. Ze doen het prima met elkaar.
De retoriek van de heer Buma vormt de splijtzwam in de
samenleving.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik mag reageren? Ik verstond "regeren", maar dat lijkt mij
aan anderen voorbehouden.
De voorzitter:
Nee, reageren. U hebt mij goed gehoord.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik geloof dat ik het niet ga doen. Ik vind het niet juist en ik
vind het niet zuiver. Ik vind echt dat we de verantwoordelijkheid hebben om te benoemen wat fout is, om te luisteren
— dat zeg ik tegen de heer Kuzu — naar wat ik echt gezegd
heb en daarop te reageren.
De voorzitter:
Maar voordat u weggaat, had de heer Klaver nog een vraag.
Hij mocht die van mij pas stellen als u klaar was. Hij had
een vraag over migratie. Dat had ik hem beloofd: één vraag.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ach ja, want de heer Klaver had nog niet zo veel interrupties
gehad, mevrouw de voorzitter.
De voorzitter:
Hij mag.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Misschien krijg ik nu wel een
bevredigend antwoord. Ik had gevraagd om wat verheldering te krijgen op het punt van migratie. In het regeerakkoord staat: drenkelingen dienen conform bestaande
internationaal rechterlijke kaders naar de dichtstbijzijnde
veilige haven te worden gebracht, ook al is dat aan de kant
van waaruit men vertrokken is; het non-refoulementprincipe
is hierbij leidend. Op welke manier wordt het principe van
non-refoulement vormgegeven?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Door te verzekeren dat het land waar je iemand naartoe
brengt een land is dat niet onder het verbod valt om naar
terug te sturen door het non-refoulementbeginsel.
De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter?
De voorzitter:
Tot slot, u zou één vraag stellen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Nou, ik zou op één punt een interruptie hebben. Dit is een
vrij cruciale passage over migratie.

De voorzitter:
U mag reageren.

Tweede Kamer

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-25

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ja, want daar is een eerdere poging op gestrand. We kennen dit zinnetje. Dat is wel eerlijk om te zeggen: we kennen
dit zinnetje samen, want de heer Klaver heeft er met het
CDA veel over onderhandeld.
De heer Klaver (GroenLinks):
Zeker. Daarom zou ik helder willen krijgen wat er precies
mee bedoeld wordt. Het is onduidelijk opgeschreven. Volgens het non-refoulementbeginsel moet er een individuele
toets plaatsvinden per vluchteling. Per persoon dus. Je kunt
niet stellen dat een land veilig is en dat er dus een hele bups
naartoe gestuurd kan worden. Als drenkelingen uit zee
worden gehaald, kunnen zij, zoals ik het lees, rechtstreeks
worden teruggesleept naar Noord-Afrika. Wanneer vindt
dan de individuele toets plaats om te weten of mensen daar
veilig zijn?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het is in mijn ogen niet zo. Eén. Ik wil bij één beginnen,
want de heer Klaver begint bij het einde. Om de immigratie
te beperken, is het van belang dat we zorgen dat de bootjes
niet naar Italië gaan, maar in Afrika blijven. Dat is de heer
Klaver met mij eens, hoop ik. Om dat te bereiken, gaan er
afspraken gemaakt worden met die landen. In die landen
rond de Middellandse Zee wordt de grote opdracht om
ervoor te zorgen dat er plekken zijn waar men in opvang
gaat, een aanvraag indient, of teruggestuurd wordt. De
grote opdracht waar dit kabinet zich voor gesteld ziet, is
om te voorkomen dat ze hier naartoe komen. Die opdracht
is helemaal niet gemakkelijk. We moeten dus met die landen
afspraken maken, zodat we inderdaad kunnen zeggen, zoals
nu in Turkije: daar blijven. In Turkije is het in wezen hetzelfde. Daarvan zeggen we ook dat we geen aanvragen in
behandeling nemen. We kunnen er heel lang over spreken,
maar dit zal mijn antwoord blijven.
De voorzitter:
Tot slot.

De voorzitter:
Dank u wel. Nee, mijnheer Klaver. Wilde u de heer Buma
bedanken?
De heer Klaver (GroenLinks):
Ja. Voor dit heldere antwoord, het meest heldere antwoord
dat ik in de vele interruptiedebatten deze avond heb
gekregen. Hiermee wordt heel duidelijk dat het beginsel
van en het recht op non-refoulement op deze manier niet
gerespecteerd wordt.
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Jammer dat het zo moet eindigen, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mijnheer Buma. Dan geef ik nu het woord aan
de heer Roemer namens de SP.
Mag ik even een korte mededeling doen? Het gaat niet van
uw spreektijd af, mijnheer Roemer. Er is veel gezegd over
tradities, maar niemand is opgevallen dat ik een oude hamer
bij me heb. De vorige hamer was een cadeau van een vorig
kabinet en ik dacht een nieuw parlementair jaar, een nieuwe
start, een nieuw kabinet ...
(Hilariteit)

De heer Klaver (GroenLinks):
In het regeerakkoord is het anders geformuleerd, namelijk
dat drenkelingen die uit zee worden gehaald, worden
teruggestuurd naar Noord-Afrika, zonder dat ze eerst naar
Europa gaan. Volgens de Turkijedeal worden ze eerst naar
Europa gebracht. Dit is een volgende stap. Er is geen individuele toets. Ik vraag hiernaar omdat het een heel grote
beleidswijziging is. Dit is wat de heer Wilders eerder heeft
voorgesteld: het Australische model, waarin je mensen
meteen terugsleept naar de plek waar ze vandaan komen.
Het staat er onduidelijk geformuleerd en daarom vraag ik
om opheldering van de heer Buma. Worden de bootjes die
straks op zee worden gevonden, rechtstreeks teruggesleept
naar Noord-Afrika, zonder dat er eerst wordt gekeken of de
individuen veilig zijn?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Laat ik beginnen te zeggen dat dit wel de situatie is, misschien anders dan ik wil. Een van de grote fouten die we in
het systeem hebben, is dat we eerst een prikkel inbrengen
om in Europa aan te komen. We weten dat het daarna niet

Tweede Kamer

meer lukt om ze terug te sturen. Dus ja, je gaat naar die
havens. Maar we gaan ze natuurlijk niet naar havens sturen
waar mensen meteen zonder enige toets worden teruggestuurd naar hun land. Dat is de afspraak die we ook eerder
hadden kunnen maken met andere partijen, maar die we
gelukkig wel met zijn allen hebben kunnen maken.

De voorzitter:
Deze hamer heeft van 1951 tot 1992 in de Oude Zaal
gediend, onder Kamervoorzitters Kortenhorst, Van Thiel,
Vondeling, Dolman en Deetman. Dus een nieuwe start,
maar wel een oude traditie weer in gebruik. Die heeft mooie
historische debatten meegemaakt en afgehamerd, dus ik
hoop dat we dat gaan meemaken.

De heer Roemer (SP):
U kijkt er heel dreigend bij, mevrouw de voorzitter. Maar
mooi dat er een stukje traditie terug is in deze Kamer.
De voorzitter:
Zo is dat. De heer Roemer.
De heer Roemer (SP):
Mevrouw de voorzitter, vandaag zie ik veel nieuwe gezichten
in vak-K. Ik wil me allereerst tot hen richten. Welkom in dit
huis en ik wil u allen oprecht heel veel succes en vooral

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-26

heel veel wijsheid toewensen. Het kan een heel mooie
periode worden van stevige debatten, misschien mooie
successen en ik hoop voor u weinig teleurstellingen, maar
het zal er af en toe ook wel stevig aan toe gaan en dat hoort
in dit huis.
Voorzitter. Eén gezicht is gebleven. Dat is het gezicht van
premier Rutte. Het is hem weer gelukt, voor de derde keer
op rij. Ik erken dat deze ronde niet makkelijk was, maar het
is hem gelukt: the Rutte story continues. Ik zag wel een
andere stijl. In 2010 stond deze minister-president samen
met de heer Wilders en de heer Buma voor een behangetje.
De premier legde toen uit hoe rechts Nederland zijn vingers
zou kunnen aflikken door het huwelijk van PVV, CDA en
VVD, maar we weten inmiddels dat het vechtscheiding
werd. In 2012 kwam er een nieuwe liefde. Samen met de
Partij van de Arbeid ging de VVD bruggen bouwen. Maar
ook hier ging de liefde uiteindelijk voorbij en kreeg de
partner de meeste klappen te verduren. Bij de presentatie
van Rutte III zagen we vier heren in een wit decor staan.
Niet samen, maar apart viel mij op. Niet zozeer de liefde
werd verklaard, maar vooral de verschillen benadrukt en
wat zij zelf erin herkenden. Het leek op een kabinet van elke
partij voor zichzelf. We moeten vertrouwen hebben in de
toekomst zeggen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie, maar de
vraag is — de toekomst zal het uitwijzen — of deze partijen
voor de komende drieënhalf jaar wel voldoende vertrouwen
in elkaar hebben. Zoals ik zei, de toekomst zal het leren.
Deze premier heeft met veel partijen geregeerd, van rechts
tot links. Deze premier heeft ons land in verschillende tijden
bestuurd, in tijden van economische crisis en in tijden van
economische groei. Maar in welke omstandigheden het
land ook verkeert en met welke partij deze premier ook
regeert: ik constateer dat de verschillen tussen mensen
groter worden en dat de zekerheden van mensen meer en
meer onder druk zijn komen te staan. Na de oorlog bouwden we onze welvaartsstaat op de gedachte dat de
bestaanszekerheid van mensen een voorwaarde is voor
vrede en vooruitgang voor iedereen. Een historische les
die soms vergeten lijkt te zijn. De politiek zou de mensen
moeten helpen om te werken aan hun eigen toekomst. De
mensen zouden het idee moeten hebben dat de politiek er
ook voor hen is, maar dat vertrouwen in de politiek hebben
veel mensen verloren. Je zou je meer moeten afvragen hoe
dat komt.
Ik hoor vaak zeggen dat de minister-president geen visie
zou hebben. Hij zegt het zelf ook: wie een visie wil, moet
maar naar de oogarts gaan. Wie echter goed kijkt naar dit
regeerakkoord, maar ook naar de minister-president, ziet
meteen dat de minister-president wel degelijk een visie
heeft. Je ziet in het beleid wat zijn visie is. Het beleid laat
ook zien voor wie de minister-president hier vooral zit en
voor wie niet of minder. Want wat hebben al die honderdduizenden zorgmijders, die hun zorgkosten niet meer kunnen betalen, aan deze visie van de minister-president?
Het CDA en ChristenUnie wilden het eigen risico fors verlagen, maar de VVD wilde dat niet. En dus gebeurt het niet.
En dan stijgen de premies ook nog eens stevig door. Tijdens
de verkiezingscampagne waren veel partijen het erover
eens dat het eigen risico naar beneden moest. Ook de heer
Segers en ook de heer Buma vonden dat. Ik hoor veel
ouderen die het eigen risico niet kunnen betalen. Het eigen
risico moet omlaag. Dat moeten wij samen solidair

Tweede Kamer

opbrengen. Dat zei de heer Buma op 27 februari jongstleden
in het tv-programma Tijd voor MAX. Ook anderen hoorde
ik met afschuw spreken over het eigen risico. De heer
Segers sprak zelfs over een boete op ziek zijn. Ik vond dat
een prachtig gevonden quote; die had ik vaker gehoord.
Maar als zo veel partijen in deze Kamer het eigen risico
willen afschaffen of willen verlagen, zoals de ChristenUnie
en het CDA wilden, waarom is dat dan niet gebeurd?
Op de zorg wordt nog steeds veel bezuinigd, op de ziekenhuizen, de wijkverpleging en de geestelijke gezondheidszorg. Maar ik zeg er eerlijk bij dat er ook goed nieuws is.
Het kabinet gaat extra geld uittrekken voor de verpleeghuizen. Daar ben ik heel erg blij mee. Maar ik vraag de ministerpresident waarom daar geen norm bij komt, zodat wij
daadwerkelijk gegarandeerd voldoende zorgmedewerkers
krijgen. Op die manier kunnen wij voorkomen dat er geld
verdwijnt naar de verkeerde dingen. De kosten van
accountants in de zorg stegen met 12%. Daar betalen wij
met ons allen toch geen premie voor? Is de minister-president bereid om dit alsnog te regelen?
Het klinkt ook cynisch dat het kabinet hard op zoek moet
naar extra mensen in de zorg, terwijl in de afgelopen jaren
77.000 mensen hun baan in de zorg verloren hebben zien
gaan. Deze mensen zorgden met hart en ziel voor andere
mensen, maar werden ontslagen. Hoe gaat het kabinet
ervoor zorgen dat wij deze mensen weer terug kunnen
winnen voor dit vak? Is de minister-president het met mij
eens dat deze mensen in ieder geval een betere beloning
verdienen?
Voorzitter. De zorgverzekeraars zijn wel blij met het
regeerakkoord. Dat lijkt mij logisch, maar tegelijkertijd ook
zorgwekkend. De huisartsen en de medewerkers in de ggz,
de thuiszorg en de wijkverpleging maken zich nog altijd
grote zorgen omdat de werkdruk onverminderd groot blijft,
terwijl de macht van de zorgverzekeraars blijft, omdat de
marktwerking in de zorg niet wordt aangepakt en er nog
steeds miljoenen worden uitgekeerd.
De heer Segers (ChristenUnie):
Ik hoor de zorgen van de heer Roemer niet voor het eerst.
Hij heeft het over bezuinigingen in de zorg. Allereerst merk
ik op dat er ook extra geld naar de zorg gaat. De vraag is
of je de groei van de zorgkosten zou kunnen afremmen. In
het verkiezingsprogramma van de SP staat dat er een
hoofdlijnenakkoord moet komen. Daarin staat ook dat de
wijkverpleging daarbij wordt ingesloten. Nu uit de heer
Roemer voor de tweede keer zijn zorgen over de wijkverpleging. Tegen zijn linkse vrienden heeft hij gezegd: wij gaan
intensiveren. Waarom was in het verkiezingsprogramma
van de SP een bezuiniging op de wijkverpleging ingeboekt?
De heer Roemer (SP):
Omdat wij heel veel mogelijkheden zien om de uitgaven in
de zorg te dempen. Vooral op het vlak van de bureaucratie,
de topsalarissen in de publieke sector en de marktwerking
— dat zie je door de hele zorg heen — denken wij veel geld
te kunnen besparen. Ik maak graag een afspraak met de
heer Segers om daarover te praten. Dat is echter iets anders
dan wat ik hier zie en wat ik in de afgelopen jaren heb
gezien.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-27

De heer Segers (ChristenUnie):
Mevrouw de voorzitter, dat is toch een vreemd verhaal,
want dit is exact de tekst die ook ik zou kunnen bezigen.
Wij willen inderdaad snijden in bureaucratie. Wij willen het
inderdaad efficiënter. Wij willen zorg van de tweede lijn
naar de eerste lijn overhevelen. Wij kunnen dus met minder
geld meer doen. Dat is exact wat we willen. Wijkverpleging
hebben wij nog niet ingeboekt. De heer Asscher maakt zich
grote zorgen, maar u noemt het nu. U had het wel ingeboekt. Het is toch raar om deze coalitie zo hard aan te vallen,
terwijl u exact hetzelfde doet?
De heer Roemer (SP):
Nee, dat is niet raar, omdat wij juist aangeven dat het
gehaald moet worden in de bureaucratie, in de marktwerking, in de topsalarissen, waar ik dadelijk ook nog eventjes
op terugkom, en in de winstuitkeringen. We hebben van
de week weer de berichten gezien dat er via de achterdeur
winstuitkeringen uitgekeerd gaan worden in de zorg, terwijl
wij hier met z'n allen hebben afgesproken en zelfs een wet
hebben ingediend die bepaalt: geen winstuitkering in de
zorg. Het gebeurt toch. Ja, ik ben het met u eens dat er veel
geld te halen is, maar niet bij de handen aan het bed, niet
bij de handen in huis bij de mensen die langer thuis willen
blijven wonen, niet bij de thuiszorg, niet daar waar de zorg
echt gegeven moet worden. Geld van de zorg moet echt
naar de zorg.
De heer Segers (ChristenUnie):
Daar ben ik het ook mee eens. Geld voor de zorg moet naar
de zorg.
De heer Roemer (SP):
Nou, mooi.
De heer Segers (ChristenUnie):
Maar even heel precies. Er moet een hoofdlijnenakkoord
komen. De zorg van de linkse partijen is dat de wijkverpleging daar onderdeel van zou kunnen uitmaken. Dat is nog
helemaal niet zeker, maar dat zou kunnen.
De heer Roemer (SP):
We wachten het af.
De heer Segers (ChristenUnie):
U heeft het zelf ingeboekt. Wat doen wij anders, als het gaat
om wijkverpleging, dan de SP in het verkiezingsprogramma
heeft gedaan?
De heer Roemer (SP):
Wat u vooral anders doet, is mensen langer thuis laten
wonen, verzorgingshuizen sluiten, waardoor er meer nodig
is, en nauwelijks iets doen aan de bureaucratie. Maar ik
wacht het graag met u af. Als u zorgt dat er meer wijkverpleegkundigen de wijk ingaan, dan zijn we bijna tevreden.
Als u inderdaad met maatregelen gaat komen om de
bureaucratie aan te pakken, dan ben ik met u tevreden. Als
u mij gaat helpen om die topsalarissen in de zorg eindelijk
eens aan te pakken, dan ben ik met u tevreden. U zegt: er

Tweede Kamer

is nog niets besloten, er zal een akkoord moeten komen.
Dat zeggen wij ook. Er moet een akkoord komen. Als dat
erin zou komen te staan — ik haal het er nog niet uit, maar
laat ik het voordeel van de twijfel aan u geven — zou ik het
omarmen. Maar ik ben ongelofelijk bang dat de eerder
aangekondigde bezuiniging, waar het CPB ook van zegt dat
die waarschijnlijk de consequentie zal zijn, als dat de harde
werkelijkheid zal worden, staan wij hier tegenover elkaar.
De heer Segers (ChristenUnie):
Het CPB heeft exact dát gezegd over het verkiezingsprogramma van de SP. Wijkverpleging maakt onderdeel uit
van het hoofdlijnenakkoord. U heeft alleen bij de ggz een
intensivering ertegenover geplaatst. Dat heeft u niet bij de
wijkverpleging gedaan. Bij u is het ingeboekt. Bij ons is het
nog een open vraag. Praat mee, denk mee, maar u moet
echt een andere toon aanslaan als u iets doet in uw eigen
verkiezingsprogramma waarbij u de angst uitspreekt dat
wij hetzelfde gaan doen. Dat is een heel vreemd verhaal.
De heer Roemer (SP):
Mooi niet.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Roemer (SP):
Mevrouw de voorzitter. Ik gaf het net al aan in het interruptiedebat met de heer Segers. Op het ministerie ligt een wet
om topinkomens in de publieke sector aan te pakken. Dit
kabinet gooit die wet in de prullenbak, terwijl recent nog
bleek dat alleen al in de zorg een op de vijf bestuurders
meer verdient dan een minister. Een van die teveelverdieners is nu minister voor Medische Zorg geworden. Ik vraag
de minister-president: was dat nou de enige manier om de
heer Bruins niet meer dan een ministerssalaris te kunnen
geven, om hem dan maar naar het kabinet te halen? Ik vraag
de premier om deze wet alsnog uit de prullenbak te halen
en naar de Kamer te sturen, omdat ik niet kan geloven dat
hier in deze Kamer daar geen meerderheid voor is. Graag
een reactie.
Voorzitter. De minister-president heeft zich ook niet bijzonder gelukkig gemaakt bij de huurders, die zich afvragen of
deze premier er ook wel voor hen zit. Onder deze premier
zijn de huren geëxplodeerd. Ze stegen de afgelopen jaren
met ruim 25%. Ook dit kabinet gaat door met de verkoop
van sociale huurwoningen. Steeds meer mensen lukt het
gewoon niet meer om aan een betaalbaar huis te komen.
Er komen steeds minder betaalbare woningen, omdat de
woningcorporaties gestimuleerd worden om huurwoningen
te verkopen. Steeds meer mensen die wel een huis hebben,
kunnen de huur niet meer opbrengen. En dan wil het kabinet
ook nog eens zorgen dat er bezuinigd wordt op de huurtoeslag. Waarom heeft het kabinet er niet voor gekozen, de
verhuurderheffing om te zetten in een investeringsplicht,
zodat extra geld beschikbaar komt voor het bouwen en
onderhouden van betaalbare huurwoningen?

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-28

De heer Kuzu (DENK):
Het klopt inderdaad dat de regering het wetsvoorstel
waarover u het hebt, niet indient. Wij hebben in ieder geval
een initiatiefvoorstel ingediend. Ik nodig de SP van harte
uit om mee te doen.
De heer Roemer (SP):
Ik zal daar zeer goed naar kijken. Dank u wel.
VVD en veiligheid, het blijft een moeilijk ding. De harde
bezuinigingen op Justitie en Veiligheid worden nog steeds
doorgezet. Er komt deze regeerperiode geld bij, maar dat
is vooral een verzachting van de bezuinigingen. Op het eind
van de regeerperiode gaat er gewoon minder geld naar dit
ministerie. Kan de minister-president dit hier bevestigen,
maar kan hij dat vooral uitleggen? Ik vraag me af wat alle
overbelaste agenten, officieren van justitie, rechters en
gevangenisbewaarders ermee opschieten dat er een miljoen
is uitgegeven voor de naamsverandering. Hoe gaan we zo
meer criminelen opsporen en de kans op veroordeling
vergroten?
Voorzitter. De nieuwe minister van Justitie en Veiligheid
constateerde in Rafels aan de rechtsstaat dat de samenleving uit elkaar valt door de groeiende ongelijkheid tussen
bevolkingsgroepen. Hij schreef dat er een groeiende groep
achterblijft zonder werk of perspectief. En hij vond het
strijdig met de beginselen van de rechtstaat. Ik heb het
inderdaad over minister Grapperhaus. In zijn analyse moet
vooral het marktdenken het ontgelden. Ik citeer de minister:
"regels die ooit waren bedoeld om zwakkeren in de
samenleving te beschermen werden terzijde geschoven als
moralistisch of irrationeel. De publieke zaak en de mensen
die ervoor werken boeten in aan gezag. Multinationale
ondernemingen, gericht op winstmaximalisatie, maakten
voortaan de dienst uit. Maar als een samenleving zichzelf
geen wetten oplegt, is er geen vrijheid meer, dan heerst
alleen nog de sterkste."
Ik moet u eerlijk bekennen, mevrouw de voorzitter, dat zijn
hele wijze woorden van de minister van Justitie en Veiligheid. Ik complimenteer hem daarmee. Maar kan de ministerpresident aangeven of hij het er ook mee eens is? En zo ja,
waarom vinden we daarvan dan zo weinig terug in het
regeerakkoord? Als hij het er niet mee eens is, dan horen
ikzelf en minister Grapperhaus dat ook graag, lijkt mij zo.
Voorzitter. Over het klimaat vinden wij gelukkig veel in het
regeerakkoord. Het verdient een compliment dat dit kabinet
serieus werk lijkt te maken van de uitvoering van de klimaatdoelstellingen van Parijs. Er wordt flink ingezet op minder
uitstoot van CO2. Maar we moeten met elkaar erkennen dat
de plannen nog vaag zijn. Het Planbureau voor de Leefomgeving laat zien dat het huidige beleid onvoldoende is om
de voorgenomen reductie te halen. Wat is de reactie van
de minister-president op deze kritiek? Hoe gaan we samen
de doelstellingen alsnog halen? Het afvangen en opslaan
van CO2 is nog nooit succesvol uitgevoerd in Nederland,
en toch moet dit de helft van de beoogde reductie opleveren. Echt klimaatbeleid is niet om rommel onder de grond
te stoppen, maar schoner te produceren. En ook de verdeling van de kosten is ongelijk, omdat de grootste vervuilers
niet het meeste betalen. Bij de aanpak van vervuiling komt
de rekening vooral bij de huishoudens. Armere gezinnen
kunnen de energierekening nu al moeilijk betalen. Waar ik

Tweede Kamer

het straks in een debatje met de heer Buma ook al over had:
de Groningers hadden gerekend op een forsere verlaging
van de gaswinning, maar zij worden weer in de steek gelaten. De gaswinning wordt maar minimaal, en pas over een
paar jaar afgebouwd. Het regeerakkoord volgt precies de
eerdere lijn van de VVD. Wat heeft de minister-president
nu te zeggen tegen de Groningers? Denkt hij nou echt dat
hij op deze manier hun vertrouwen kan herwinnen?
De premier zit hier ook niet voor mensen die meer zekerheid
zoeken in hun werk. Steeds meer mensen zitten in een
flexbaan en krijgen geen vast contract meer. Het kabinet
wil dat mensen sneller ontslagen kunnen worden, maar dat
maakt de zekerheid voor mensen kleiner in plaats van groter. Ook de lonen voor werkenden blijven al jaren achter.
Mevrouw de voorzitter. Premier Rutte zei en gaf er hoog
over op dat onder het nieuwe kabinet iedereen erop vooruit
zou gaan. Het is terecht dat heel veel mensen er eindelijk
op vooruitgaan. Daar zijn we blij mee. Dat was ook hard
nodig na de afgelopen periode. Maar in de berekeningen
van het Nibud zien we dat dit niet voor iedereen geldt.
"Iedereen" zijn vooral de tweeverdieners met een hoog
inkomen. Het geldt niet voor de alleenstaande oudere, die
er helemaal niet op vooruitgaat. Het geldt al helemaal niet
voor een ouder paar met een klein AOW'tje. Dat gaat er
zelfs op achteruit. Gaat het kabinet deze omissie herstellen,
zodat de premier daadwerkelijk kan zeggen dat iedereen
erop vooruitgaat?
Steeds meer mensen zullen moeten doorwerken tot hun
70ste of zelfs nog daarna, ook al zeggen de vakbonden en
steeds meer werkgevers dat dit helemaal niet kan. Als je je
pensioen haalt, moet je nog maar afwachten hoe hoog dat
nog is. Het moet de ogen van de premier toch hebben
geopend dat zelfs werkgevers nu zeggen dat mensen niet
altijd langer kunnen doorwerken. Zelfs politieagenten
moeten, als het aan het kabinet ligt, tot hun 67ste achter
de boeven aan. Het zal eerder achter een rollator zijn. Veel
mensen willen na hun 65ste graag actief blijven, maar dat
hoeft niet in hun oude baan. Dat kan in de mantelzorg, in
vrijwilligerswerk of in het verenigingsleven. Zonder die
inzet van ouderen zou onze samenleving niet eens kunnen
draaien. Er zijn zo veel andere mensen die aan het werk
willen, maar die nu van baantje naar baantje trekken. Door
de plannen van dit werkgeverskabinet, zoals het door velen
genoemd wordt, neemt de onzekerheid daarin alleen maar
toe.
De minister-president is er ook zeker niet voor al die mensen
met een arbeidsbeperking, die nu tot een tweederangsburger worden gemaakt. Eerst werden de sociale werkplaatsen
gesloten en is de instroom gestopt, nu worden deze mensen
gedwongen om onder het minimumloon te gaan werken.
Dit is gewoon discriminatie van mensen met een arbeidshandicap. Ik vraag de minister-president het volgende.
Waarom zijn deze mensen voor u minder waard? Waarom
zijn dit voor u tweederangsburgers? Waarom mag werken
naar vermogen niet gewoon lonen, zodat je daar minimaal
het minimumloon voor krijgt?
Voorzitter. Voor ik de politiek in ging, heb ik bijna achttien
jaar voor de klas gestaan. Het mooie van werken met kinderen is dat ze durven dromen van de toekomst, maar die
toekomst is voor veel jonge mensen onzeker geworden
omdat ze baantje aan baantje moeten knopen zonder uitzicht

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-29

op een vaste aanstelling, omdat ze een gezin willen bouwen
maar geen huis kunnen krijgen of omdat ze zichzelf in de
schulden moeten steken als ze gaan studeren. Voor die
jongeren zit de premier hier ook niet, in ieder geval niet
voor kinderen uit gezinnen met een lager inkomen die willen
studeren en willen bouwen aan hun toekomst. Maar ze
worden in de schulden gestoken. Hoe hard de heer Buma
ook riep om een basisbeurs: jongeren moet je niet in de
schulden steken, maar moet je een vak leren. Het zijn deze
jongeren die ook symbool staan voor het land dat wij willen
zijn. Zijn wij een land waar iedereen vooral voor zichzelf
moet gaan zorgen, zoals de VVD dat graag wil, of zijn wij
een land waarin wij investeren in elkaar, in de gemeenschap
en in de toekomst?
Voorzitter. Echte vluchtelingen die hier willen integreren
en willen werken, wordt het steeds moeilijker gemaakt.
Kinderen die hier al jaren wonen en hier hun leven hebben
opgebouwd, kunnen niet rekenen op een kinderpardon. Het
is pijnlijk om te constateren dat dit niet in het regeerakkoord
is gekomen, zeg ik ook in de richting van de heer Segers.
Nemer, Sani, Leon, Aïda, Serena: allemaal kinderen die hier
geboren zijn en niets anders dan Nederland kennen. Helaas:
zij zijn ingeruild.
Dit kabinet komt met geen enkel plan om de financiële
sector in de EU, die debet is aan het ontstaan van de eurocrisis, aan banden te leggen. Sterker nog: het kabinet laat
alle ruimte aan banken om de buffereisen te verlagen. Meer
dubieuze producten, geen transactietaks, geen scheiding
van zaken- en nutsbanken. Deze Kamer heeft ook een duidelijke uitspraak gedaan over het Europees Openbaar
Ministerie, waar we dus niet aan mee willen doen, maar
het lijkt erop dat dit kabinet die uitspraak van de Kamer
straal negeert. De premier roept in eigen land wel dat hij
geen Europese superstaat wil, maar levert in Brussel steeds
meer zeggenschap in. Kan hij hier nu eens helderheid over
geven?
Voorzitter. 10 december a.s. krijgt de internationale coalitie
voor afschaffing van kernwapens ICAN de Nobelprijs voor
de Vrede. Ik wil hen vanaf hier van harte feliciteren. Veertig
jaar geleden begon de campagne "Help de kernwapens de
wereld uit, om te beginnen uit Nederland". Toen had de
krijgsmacht zes atoomtaken, nu is dat er nog één, en
iedereen weet dat op vliegbasis Volkel Amerikaanse kernbommen voor de F16 liggen. Deze zomer is het verdrag
tegen atoomwapens getekend. Nederland wilde dat verdrag
tot nu toe niet tekenen. Ik vraag de minister-president om
dat zo snel mogelijk wel te doen. Is hij daartoe bereid?
Anders overweeg ik om op dit punt in tweede termijn een
motie in te dienen.
Voorzitter. Sinds het aantreden van president Trump in de
Verenigde Staten lopen de spanningen in de wereld alleen
maar op. Het kabinet wil een aantal militaire missies verlengen: in Mali, in Irak, in Syrië, in Afghanistan. In Afghanistan
vragen de Verenigde Staten ons om mee te doen aan een
operatie zonder duidelijk einddoel. In Irak en Syrië, waar IS
grotendeels is teruggedrongen, is een buitengewoon
onduidelijke situatie ontstaan. Een oplossing is verder weg
dan ooit.
Voorzitter, al zestien jaar wordt er oorlog gevoerd tegen
terrorisme, maar wat zijn de resultaten? Meer terroristische
aanslagen dan vóór 2001. Meer radicale organisaties. Meer

Tweede Kamer

vluchtelingen. Meer slachtoffers. Wat zegt dat? Dat vraag
ik aan de minister-president.
Wij hebben in de Kamer een debat gehad waaruit bleek dat
de belangen van veilige munitie en goede medische voorzieningen ondergeschikt werden gemaakt aan de voortgang
van de missie in Mali. Ik vraag de minister-president
oprecht: wordt het niet de hoogste tijd dat Nederland stopt
met deze missies?
Voorzitter. Ik ben wel blij dat er meer geld uitgegeven wordt
om elders in de wereld landen te helpen in hun ontwikkeling
— zeker na de forse bezuinigingen van Rutte II — en ook
ben ik blij dat er meer wordt geïnvesteerd in de opvang van
vluchtelingen in de regio. Dat is ongelooflijk hard nodig,
weet ik ook uit eigen ervaring, maar naast hulp zullen we
ook de oorzaken moeten aanpakken van armoede. Landen
kunnen zich niet ontwikkelen als de multinationals daar
geen belasting betalen. Dat ontwijken van belasting gaat
veel te vaak via ons land. Wat gaat het kabinet er nu echt
aan doen om die landen echt te helpen in hun strijd tegen
de armoede? Voorkom dat mensen moeten vluchten.
Voorzitter. De liberalen streden ooit voor onze democratie.
Thorbecke voerde in 1848 het rechtstreeks kiesrecht in. Cort
van der Linden in 1917 het algemeen mannenkiesrecht.
Premier Rutte wil de geschiedenis ingaan als de liberale
premier die het democratisch recht afschafte, en dat onder
het toeziend oog van de heer Pechtold van een partij die
zelf het initiatief heeft genomen voor een echt bindend
referendum, maar na het Oekraïnereferendum dat voorstel
niet meer verdedigde.
Voorzitter. Hoe kunnen mensen vertrouwen hebben in
politici die zelf de mensen wantrouwen? De heer Buma zei
dat hij het komende referendum over de sleepwet niet
beschouwt als een echt referendum. Daarmee lijkt ons land
steeds meer een Bumacratie, een land waar de mensen ja
of nee kunnen zeggen, maar politici toch hun eigen wil
doordrijven. Ik zie uit naar het referendum in maart over
de sleepwet, want dan kunnen mensen ook nee zeggen
tegen deze bestuurlijke arrogantie.
Voorzitter. Het is duidelijk dat grote bedrijven nog steeds
grote winsten maken, maar dat op deze winsten minder
belasting zal worden betaald. Maar de bedrijven dragen
steeds minder aan belastingen af de afgelopen jaren. 164
miljard winst in 2009 en 196 miljard winst nu, maar ondertussen 2% minder bijdragen aan de belastingen van
Nederland. Nederland begint een aardige belastingoorlog,
wat ik straks al heb gezegd. Nederland was al een belastingparadijs, maar nu gaan wij door het verlagen van de
winstbelastingen voor grote bedrijven, het afschaffen van
de dividendbelasting, een race to the bottom organiseren
in Europa, een belastingoorlog. Ik vraag de minister-president ons te garanderen dat hij daarmee gaat stoppen.
Voorzitter. Volgens de Europese Commissie biedt geen
enkel ander land in de EU zo veel mogelijkheden aan multinationals om belastingen te ontwijken als Nederland. 80
van de 100 allergrootste Amerikaanse multinationals hebben vestigingen in Nederland, ook om de belasting te ontwijken. Ik vraag de minister-president wie dit allemaal heeft
bedacht. Wie heeft bedacht om de dividendbelasting te
laten afschaffen? Wie heeft bedacht om de winstbelasting
voor grote bedrijven nog verder te verminderen? Wie heeft

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-30

u dat allemaal ingefluisterd? We hebben zojuist van de heer
Buma begrepen dat dat VNO-NCW was. Ik ben wel
benieuwd naar die dynamiek. Wat was nou het juiste telefoonnummer van de premier? Waarom is één telefoontje
van Hans de Boer wel genoeg voor een bedrag van 1,4
miljard en waarom was dat voor 60.000 leraren in het
basisonderwijs niet genoeg?
Voorzitter. We bespreken vandaag het akkoord waar VVD,
CDA, D66 en ChristenUnie een halfjaar over hebben
onderhandeld. Het zal u niet verbazen, maar ik denk dat het
op een aantal fronten anders en beter kan. Daarom hebben
we ook met collega's Asscher en Klaver een aantal alternatieven neergelegd. Niet een alternatief regeerakkoord, want
we hebben geen halfjaar onderhandeld, maar wel een
aantal alternatieven voor het regeerakkoord. Een sociale
bijstelling, door mensen boven multinationals te stellen.
Als we multinationals niet nog minder belasting laten
betalen hoeven mensen niet meer te betalen voor hun
boodschappen. We stellen leraren, verpleegkundigen en
agenten boven beleggers en banken. Een extra voor mensen
die werken in plaats van minder belasting voor buitenlandse
aandeelhouders. We gaan niet bezuinigen op mensen met
een arbeidsbeperking, maar we maken eerder stoppen met
werken mogelijk. We laten de grote vervuilers wat extra
betalen voor hun uitstoot in plaats van gewone Nederlanders via hun energierekening. We laten de Groningers niet
stikken maar we gaan ze steunen. En we willen meer
betaalbare huur- en koopwoningen bouwen. Ook het
renoveren van huizen willen we aantrekkelijker maken en
we willen meer investeren in een fijne buurt. En natuurlijk
stoppen we helemaal met het eigen risico, de boete op ziek
zijn, zodat mensen geen belemmering meer hebben om
naar de dokter te gaan en de zorg voor iedereen betaalbaar
blijft.
Voorzitter. Het is geen alternatief akkoord, maar een handreiking; een voorstel hoe we de miljarden beter kunnen
besteden dan het kabinet voorstelt. Een handreiking aan
een coalitie met een krappe meerderheid. Ik reken dan ook
op een welwillende houding van de coalitie, want er moet
wel degelijk het een en ander worden aangepast en verbeterd, wil dit kabinet ook maar enigszins een kabinet van
gewone mensen worden.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan schors ik nu de vergadering tot 19.00 uur.
De vergadering wordt van 18.04 uur tot 19.00 uur geschorst.
De voorzitter:
Wij vervolgen het debat over de regeringsverklaring. We
zijn nog steeds bezig met de eerste termijn van de zijde van
de Kamer. Ik geef de heer Pechtold namens D66 het woord.

De heer Pechtold (D66):
Mevrouw de voorzitter. D66 kiest voor samenwerking. We
doen dat met overtuiging, met vertrouwen en met gepaste
trots. We doen het om Nederland vooruit te brengen. We
kunnen en willen niet aan de zijlijn staan op dit belangrijke

Tweede Kamer

moment voor ons land, voor Europa en voor de wereld.
Klimaatverandering bedreigt ons voortbestaan. Kansenongelijkheid voedt het wantrouwen tussen bevolkingsgroepen.
Geloof in de politiek, vooruitgang, wetenschap, de rechtsstaat en internationale samenwerking staan onder ongekende druk. Populisme en nationalisme vinden telkens
nieuwe zondebokken voor problemen, maar bieden geen
oplossingen voor mensen. De tijd voor oplossingen, voor
nieuwe perspectieven — ik durf zelfs te zeggen: voor visies
— is nu. Mijn partij kiest er juist nu voor om dan ook verantwoordelijkheid te nemen.
Het regeerakkoord is het resultaat van een soms complex,
maar wel altijd zorgvuldig proces. Een proces van het vinden van een gemeenschappelijke grond. En natuurlijk ook
een proces van het overbruggen van soms forse tegenstellingen. Zo'n proces gaat niet zonder goede samenwerking.
De samenwerking met de collega's van ChristenUnie, CDA
en VVD is gebaseerd op goede wil en op respect voor
elkaars diepgewortelde overtuigingen. Boven alles is onze
samenwerking gebaseerd op een overtuiging die ons verbindt. Dat is het besef dat wij secuur met het vertrouwen
van kiezers moeten omgaan en dat zij van ons antwoorden
verwachten op de uitdagingen waar we voor staan. Zonder
dat gedeelde besef kom je er nooit uit.
Mijn partij voerde het afgelopen jaar campagne voor kansen
voor iedereen. Onderwijs als motor van persoonlijke en
economische ontwikkeling. Onderwijs als zuurstof voor
onze democratie, die afhankelijk is van goed geïnformeerde,
geïnteresseerde en mondige deelnemers. Radicale verduurzaming als morele plicht, maar ook als economische buitenkans. Steeds diepere Europese integratie als vredesproject,
maar ook als hardere noodzaak in een veranderende wereld.
Niets van dit alles komt tot stand zonder samenwerking.
En dat is niet makkelijk en niet altijd comfortabel, maar wel
nodig. Dat werd dit jaar overal in Nederland ook gehoord.
D66 werd voor het eerst de grootste progressieve partij.
Een solide mandaat voor deelname aan een inclusief,
ambitieus en vooruitstrevend kabinet.
De ochtend na de verkiezingen begon de formatiedans. In
de Nederlandse traditie ontstond als snel verontwaardiging.
Journalisten, duiders, teleurgestelde politici, allen waren
vaak onomwonden kritisch: het duurde zo lang. Het land
werd zo in spanning gehouden. De Kamer werd zo gebrekkig geïnformeerd. Mensen moesten het doen met de ontwijkende taal van snel wandelende onderhandelaars. Alleen
af en toe liet een van ons een straaltje licht vallen op het
akkoord in aanbouw, soms per ongeluk, soms ook niet. En
ook ik ben kritisch op dit aspect van het proces. Het was op
initiatief van mijn partij dat de Kamer zelf de regie bij het
proces van regeringsvorming in handen nam. Dit was pas
de tweede keer. Een belangrijk moment: de Kamer moest
zichzelf wederom bewijzen. Nu met een moeilijkere
opdracht dan vijf jaar geleden. Heel even was ik bang voor
een terugval nadat GroenLinks wegliep van de onderhandelingstafel. De weg vooruit was niet direct duidelijk. De
aanblik van gesloten gordijnen en de geur van dampende
sigaren leken even de kop op te steken. Maar de Kamer
hield de rug recht.
Daarmee is niet gezegd dat het nieuwe proces al perfect is.
De laatste kinderziekten zijn er wat mij betreft nog niet uit.
Bij deze formatie hield de ene informateur er een ander
regime op na dan de andere. Dat mag ook. In alle drie
gevallen gebeurde er niet veel in totale openheid. Binnen

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-31

de grenzen van ons parlementaire stelsel blijft dat ook
begrijpelijk en verdedigbaar. Formatiebesprekingen vlotten
nu eenmaal slecht met de lichtbak van de camera's. Maar
wat mijn fractie betreft zouden de grenzen wel iets mogen
worden opgerekt. Mensen moeten meer inzicht krijgen in
de hoofdlijnen van de agenda. Tegelijkertijd moeten we
blijven waken voor neptransparantie. Niemand heeft iets
aan een lege huls van nietszeggend commentaar of tactische schijnbewegingen. Het gaat er niet alleen om dat er
verantwoording wordt afgelegd, maar ook dat mensen de
kans hebben om stapsgewijs mee te gaan in het proces.
Voorzitter. Ik moet toegeven dat ik ook niet had verwacht
dat deze formatie zo lang zou duren. Voor mijn fractie was
de eerste wens een coalitie met GroenLinks. Na 100 dagen
klapten die onderhandelingen voor de tweede en laatste
keer. GroenLinks wilde de handen vrij hebben voor een
eigen bouwwerk, een beweging. Dat moet ik respecteren.
Wat volgde was een druppelende miezerbui van afwijzingen. Er bleef nog één mogelijke coalitie over. Dat was een
onorthodoxe samenstelling. Alle vier wilden we tempo
maken, maar geen haastwerk leveren. Alle vier zeiden we
nee tegen een proces van klakkeloos kwartetten. Alle vier
probeerden we elkaar te vinden in het diepst van onze
overtuigingen. Alle vier wilden we de kiezer een nieuwe
gang naar de stembus besparen. Maar de duivel houdt zich
schuil in de details. Daar waren we van doordrongen.
Daarom leek de laatste fase op het opruimen van de zolder
van oma. Allemaal wilden we alles nog één keer zien, nog
één keer alles door de handen laten gaan, nog één keer
omkijken voordat we de laatste keer de deur achter ons
dicht zouden doen. Voorzitter, u zult binnenkort weer een
evaluatie uitvoeren van het formatieproces. Ik loop misschien op de zaken vooruit, maar ik ben niet ontevreden.
Voorzitter. Mensen verwachten dat we in Den Haag samen
tot oplossingen komen, of het nu gaat over het proces of
over de inhoud. We moeten samen begrijpelijk maken wat
we doen en elkaar dan ook scherp houden. Daarbij is het
van groot belang dat we bij de feiten blijven. Feit is dat D66
met dit akkoord de kernafspraken nakomt die wij in de
campagne met Nederland maakten. Onderwijs wordt persoonlijker. De juf, de meester en de docent hebben meer
tijd in de klas. Werken gaat ook echt lonen. Iedereen die
dag in, dag uit naar zijn of haar werk gaat, betaalt dadelijk
minder belasting. We investeren meer in onze gezondheidszorg. Er komen extra handen om onze vaders, moeders,
opa's en oma's te verzorgen. We maken werk van integratie.
Vluchtelingen mogen eindelijk echt meedoen vanaf dag
één. En we ondernemen onmiddellijk actie tegen klimaatverandering. We kunnen onze kinderen daarmee recht in
de ogen kijken. Ik voel niet de behoefte om nu in elk detail
van iedere regel van het regeerakkoord te duiken, maar nu
we met de feiten bezig zijn, wil ik toch nog een kleine greep
doen.
De heer Kuzu (DENK):
Ik wil wel met elk detail bezig zijn. Daarvoor voeren we dit
debat vandaag. De heer Pechtold gaf aan dat de devil in de
details zit. Ik zou hem graag willen herinneren aan een tekst
uit zijn verkiezingsprogramma, namelijk: "Wij zijn er trots
op dat mensen van verschillende afkomst Nederlander zijn.
Niemand hoeft in Nederland zijn oorspronkelijke nationaliteit op te geven." Als je dan jong bent en in Amsterdam
Nieuw-West woont, denk je: prachtig, wat leuk. Als je in
Kanaleneiland woont, dan denk je: wat mooi, wat prachtig.

Tweede Kamer

Maar wat zie je vervolgens in het regeerakkoord staan over
de dubbele nationaliteit? We hebben vandaag anderhalf
uur lang een discussie gevoerd over die dubbele nationaliteit, en onder andere over mevrouw Ollongren. En dan staat
er: verruiming van de dubbele nationaliteit. Gelijktijdig komt
er voor volgende generaties een verplicht keuzemoment
dat daadwerkelijk leidt tot het behoud van niet meer dan
één nationaliteit. Mijnheer Pechtold, legt u mij dat eens uit?
De heer Pechtold (D66):
In de eerste plaats complimenteer ik de heer Kuzu omdat
hij de nogal dure versie van ons regeerakkoord heeft aangeschaft.
De heer Kuzu (DENK):
Voorzitter, ik heb hem gekregen. Ik zou er geen cent aan
uitgeven.
De heer Pechtold (D66):
Dat is dan weer teleurstellend. Misschien kunt u dadelijk
handtekeningen van de totale groep hier ophalen, dan wordt
hij vanzelf meer waard.
De heer Kuzu (DENK):
Ik ben bereid om ze allemaal een handje te geven. Meer
moet u niet vragen.
De heer Pechtold (D66):
De heer Kuzu had het over iemand in Amsterdam of Rotterdam die dat leest. Juist voor de generatie die nu hier woont,
willen we kijken — wat er in het regeerakkoord staat, is nog
vrij abstract en zal nadere studie vergen — of we daarmee
wat rustiger kunnen omgaan. Er ontstaat nu weleens het
beeld dat het hebben van twee nationaliteiten tot een probleem met identiteit of loyaliteit zou leiden.
Het betekent ook dat Nederlanders die in het buitenland
wonen en zich daarover nogal eens onzeker voelen, meer
zekerheid krijgen. De keerzijde daarvan is dat we in de toekomst willen kijken of, als er nieuwe kinderen worden
geboren, we op een gegeven moment kunnen zeggen: je
ouders zijn hier geboren, jij bent hier geboren, is het niet
eens tijd om een nationaliteit te kiezen? Dat zal een ingewikkelde discussie zijn en ik vraag me af of dit in de komende
kabinetsperiode gaat lukken, want er zitten ongelofelijk veel
internationale aspecten aan vast. De discussie daarover
vind ik niet gek. Vooral omdat er onzekerheid aan de ene
kant van deze medaille aanwezig is, maar ook vragen aan
de andere kant zijn.
De heer Kuzu (DENK):
Volgens mij is het regeerakkoord hier vrij duidelijk over. De
heer Buma heeft dit vrij verstandig gedaan door het woordje
"gelijktijdig" toe te voegen. Op het moment dat er wordt
gesproken over "de verruiming" en het "iets relaxter
omgaan" met de hele discussie over identiteit, komt er een
moment dat er een verplicht keuzemoment komt. Voor een
liberaal als u valt zo'n "verplicht keuzemoment" mij tegen.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-32

Waarom kiest de heer Pechtold ervoor om mee te gaan in
het frame dat voor toekomstige generaties de identiteit niet
zou kunnen bestaan uit het bezit van twee nationaliteiten?
De heer Pechtold (D66):
Ik vind het van belang dat, als je hier geboren bent,
opgroeit, meedoet aan deze maatschappij en kinderen krijgt,
je in de toekomst in een samenleving leeft die zich ervan
bewust is waar zij voor staat en waarin wij elkaar daarop
kunnen aanspreken. In die discussie willen we dat in gezamenlijkheid bezien. U wijst grif op de andere kant van de
medaille, de huidige Nederlanders met dubbele paspoorten,
ook in het buitenland. Het zal moeilijk zijn, want met sommige landen is dat eenzijdig nauwelijks te doen, dat verschilt
nogal. In de wereld heb je diverse regimes hieromtrent.
Nederland heeft daarover eigenlijk nog nooit een goede,
fundamentele discussie gevoerd. Ik steun dat we dat in de
toekomst gaan doen, zoals het in het regeerakkoord staat.
De heer Kuzu (DENK):
We zijn volgens mij al heel lang een discussie met elkaar
aan het voeren in dit parlement over het bezit van de dubbele nationaliteit. Ik constateer dat D66 zegt dat het voor
de huidige generatie moet blijven gelden en dat het moeilijk
wordt om hierover iets te zeggen voor toekomstige generaties. Feitelijk zegt u: mevrouw Ollongren mag haar dubbele
nationaliteit houden, maar de kinderen van mevrouw
Ollongren moeten een keuze maken. Ik denk dat veel mensen die in Amsterdam Nieuw-West, Utrecht Kanaleneiland
of Rotterdam Afrikanerwijk op D66 hebben gestemd met
de hoop te hebben gestemd op een partij die diversiteit
hoog in het vaandel heeft staan, enorm teleurgesteld zullen
zijn.
De heer Pechtold (D66):
Als dat zo zou zijn, hebben ze gelijk. Dat is niet het geval,
want het geldt niet voor mevrouw Ollongren en ook niet
voor haar kinderen. Het zou in de toekomst kunnen gelden
voor kinderen van kinderen. Je hebt het dan over mensen
die misschien wel drie of vier nationaliteiten hebben, want
we zijn inmiddels heel gemêleerd. Is het dan een papiertje?
Zitten er nog verplichtingen aan vast? In het verleden waren
er problemen rondom dienstplicht, want mensen wilden
de nationaliteit wel, maar niet een dienstplicht. Het is de
ene kant dat we daarover een discussie gaan voeren, ook
in Europees verband, en gaan kijken hoe we daarmee in de
toekomst omgaan. U benoemt de kant waar u en ik heel
scherp zullen zijn in het beoordelen of het niet een soort
pesten is. Maar de andere kant — dat vind ik het mooie van
het deel dat u net voorlas — is dat we ook wat minder
krampachtig omgaan met mensen die nu de dubbele nationaliteit hebben. Die mensen — u krijgt die mailtjes ook —
zitten vaak in het buitenland en zeggen: "Ja, dadelijk zitten
mijn kinderen in de problemen. Nederland start eens die
discussie over hoe we daar op een volwassen moderne
manier mee omgaan." U benoemt de ene zijde, maar ik ben
ook heel blij met de andere zijde. Ik heb vertrouwen in die
ene kant. Dat gaan we gezamenlijk doen en ik voorspel u,
meneer Kuzu: er zal nog heel wat gebeuren voordat daar
wat in verandert.

Tweede Kamer

De voorzitter:
Tot slot.
De heer Kuzu (DENK):
Uiteraard. Ik zal ook niet ontkennen dat we tevreden zijn
over de ene kant, maar het gaat met name over de andere
kant, over de toekomstige generaties. Ik zou tegen de heer
Pechtold willen zeggen dat ik hem oprecht echt heel veel
succes wens in de onderhandelingen in de komende tijd
met de heer Buma. Die gaf in 2014 in een interview met de
Elsevier aan: je wordt Nederlander of je blijft Marokkaan.
Dit is het citaat, dit is de manier waarop het CDA hiernaar
kijkt. Ik wens u oprecht heel veel succes en ik hoop u er niet
in deze periode van te hoeven betichten dat D66 de paspoortafpakpartij is.
De heer Pechtold (D66):
Toen de heer Buma mij een keer trots zijn Friese paspoort
liet zien, zei ik: Buma, weet waar je aan begint! O, de heer
Zijlstra ook. Nou kijk eens. Mijn moeder noemt het al bijna
een kabinet van De Kameleon met Wiebe, Halbe en Wopke
en ... Veel Friezen!
De heer Asscher (PvdA):
Een goedkope versie, maar even checken. Ik hoor collega
Pechtold net zeggen: als het moeilijk wordt, dan beschouw
ik het als een interessante discussie. Dat biedt heel veel
ruimte voor dualisme. Als alle vier dus zeggen "dit vind ik
lastig en een discussie daarover kan nooit kwaad", dan weet
ik er misschien nog wel eentje. Op pagina 55 van de goedkope versie van het regeerakkoord staat dat mensen met
een status voortaan geen uitkering meer krijgen, maar
alleen in natura. Nou weet de heer Pechtold dat dat niet
kan; dat is ongelijke behandeling. De heer Rutte weet dat
trouwens ook, want we hebben dat eerder uitgezocht. De
heer Zijlstra weet dat, want die was erbij. De heer Dijkhoff
weet het. Er waren heel veel mensen betrokken bij die
onderhandelingen die weten dat dat niet kan. Hoe moet ik
dat dan lezen? Is dat ook zo'n interessante discussie?
De heer Pechtold (D66):
Dingen die niet kunnen, kunnen we ook niet doen, maar
daar lopen we dan vanzelf tegen aan.
De heer Asscher (PvdA):
Toen u het opschreef, wist u dat het niet kon.
De heer Pechtold (D66):
Ik zei: dingen die niet kunnen. Ik zeg niet dat dit niet kan. Ik
zeg: dingen die niet kunnen, gaan niet ... Dat zal niet kunnen
en daar lopen we vanzelf tegen aan. Misschien dat we in
de háást van de afgelopen zeven maanden wat over het
hoofd hebben gezien. Maar in totaliteit ... Wat de kern is en
waar, denk ik, het beleid van het vorige kabinet en dit
kabinet mekaar eigenlijk soepel opvolgen, is dat je statushouders wil ontzien van de rompslomp. Waar vandaag de
hele dag de andere gewone Nederlanders allemaal last van
hebben, is het aanvragen van al die regelingen die wij
hebben, die toeslagen die wij hebben et cetera. Nou is dit
kabinet van plan om mensen met een status in de eerst

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-33

periode eigenlijk te ontzorgen en ervoor te zorgen dat ze
gewoon snel kunnen integreren, die taalles kunnen volgen
en dat werk kunnen doen. U heeft het er inderdaad goed
uitgehaald dat ze in natura al die andere zaken die voor de
eerste levensbehoefte nodig zijn, krijgen aangeboden. Ik
zie ernaar uit en ik heb ook veel vertrouwen in gemeenten,
in onze medeoverheden, dat ze dat goed en passend bij de
regio gaan invullen.
De heer Asscher (PvdA):
Iemand zei niet zo lang geleden: de duivel zit in de details.
En die gaan we dan nu ook even samen invullen, want dit
klinkt natuurlijk fantastisch: een ontzorgmogelijkheid met
service, minder rompslomp en minder administratieve
lasten. Ik vrees dat de aanzuigende werking nog toeneemt
als we het zo gaan doen. Maar het betekent natuurlijk wel
dat het vrijwillig is. Een statushouder kan hiervoor kiezen,
want die heeft het recht, net als iedere Nederlander die hier
legaal verblijft, op die uitkiering.
De heer Pechtold (D66):
De bedoeling is dat je met je status ... Ik denk dat mensen
daarmee ontzettend blij zijn, want de echte vluchtelingen
zijn voor de meest afschuwelijke dingen gevlucht. Die
komen in dit land, krijgen dit aangeboden en die groeien
op die manier in. Ik vind daar helemaal niets mis mee.
De heer Asscher (PvdA):
Het kan zijn dat u er niets mis mee vindt, maar het kan niet.
En u weet dat dat zo is. Je kunt dat niet verplichten.
De heer Pechtold (D66):
We zullen het zien.
De heer Asscher (PvdA):
Nee, u weet dat dat zo is. U vindt ook dat je de waarheid
moet spreken in dit parlement als je daar staat. U weet dat
het niet kan. Verschillende mensen aan de onderhandelingstafel wisten dat. Waarom schrijf je het dan op? Ik begrijp
het niet.
De heer Pechtold (D66):
Je zou ook kunnen zeggen, en sommigen denken dan: ach,
in de praktijk gaat het uitpakken zoals ik wil.
De heer Asscher (PvdA):
Dat stel ik nou op prijs.
De heer Pechtold (D66):
Ik ben volstrekt eerlijk. Ik zei daarnet: wat mij betreft, krijgen
mensen die ontzorging, krijgen zij dat huis aangeboden,
krijgen zij de ruimte om niet zelf al die zaken te zoeken en
kunnen zij zich volledig storten op hun integratie. Als u zegt
dat dat niet kan, moeten we dat nog zien. Regels zijn er
voor ons en wij zijn er niet voor de regels. Dan gaan wij
kijken of het wel gemaakt kan worden. Maar het is niet de
bedoeling. Dat zit in de vraag besloten. Is het de bedoeling
om mensen te pesten en te zorgen dat zij slechter integre-

Tweede Kamer

ren? Nee, juist niet, het tegenovergestelde. Het is de
bedoeling om te zorgen dat zij snel de taal leren, dat zij in
een kleinere opvang terechtkomen, dat zij op een plek
komen waar ze, als ze een beroep hebben dat in een
bepaalde regio misschien tot snellere werkgelegenheid
leidt, dat ook kunnen uitoefenen. Daarvoor is het bedoeld.
Het is niet bedoeld om te hinderen. Het is bedoeld — want
wij hebben het over statushouders — om te zorgen dat je
op een goede manier in deze maatschappij stap voor stap
mee kan gaan doen. We hebben in het verleden ervaren
dat mensen vastlopen in de bureaucratie. Ik heb zelf mensen
van dichtbij gezien die echt reuzeblij zijn dat ze hier zijn,
maar die vastlopen en daardoor soms na jaren nog niet
meedoen, omdat juist in dit soort dingen de problemen
zitten. Als het dus niet kan, gaan wij regelen dat het kan.
De heer Asscher (PvdA):
Dat regelen betekent dat je het recht op gelijke behandeling,
een belangrijk grondrecht, waar de heer Pechtold ook aan
hecht, opzij moet zetten. Dat staat immers de toepassing
van dit beginsel in de weg. Dat weet de heer Pechtold. Je
kunt zeggen: knap onderhandeld. Er zat een zelffelicitatie
in. Soms schrijf je iets op en denk je: het loopt wel tegen
de muur. Maar het voedt het cynisme over de politiek als
je iets opschrijft en mensen het idee geeft dat het gaat
gebeuren terwijl je weet dat het niet zo is. Maar dan vrijwillig, dan klopt het met de bedoeling. Dit maakt de kijkers
cynischer. U weet dat dit niet kan. U heeft het opgeschreven.
Slim onderhandeld, slechte politiek.
De heer Pechtold (D66):
Laten we kijken of dit inderdaad ongelijke behandeling is.
Dat wil ik eerst nog wel eens zien.
We hadden het over de feiten en ik wil een greep doen uit
de feiten die ik gerealiseerd zie in dit akkoord. Feit is dat
Nederland een baken blijft van de Europese ambitie. Deze
coalitie weet dat de Europese Unie zoals die nu bestaat
geen uitkomst is maar een tussenstand. We onderhouden
haar en brengen haar verder. We omarmen voortdurende
veranderingen als voorwaarde voor het aanpakken van de
grote uitdagingen van deze tijd, of het nu gaat om het klimaat, energie, migratie, terrorisme, defensie of belastingontduiking. We leven namelijk niet in 1850 maar in 2017.
Feit is ook dat door ambitieuze hervormingen een vaste
baan, een koophuis en een beter pensioen weer bereikbaar
worden. Feit is dat ons rijke kunst- en cultuurerfgoed toegankelijker wordt voor iedereen. Feit is dat we meer investeren in ontwikkelingshulp, zoals een rijk en beschaafd land
als het onze hoort te doen. Feit is dat wij op medisch-ethische thema's niet stilstaan. Feit is dat wij het regenboogstembusakkoord gaan uitvoeren. Feit is dat partners niet
twee dagen maar zes weken verlof krijgen bij de geboorte
van hun kind. Feit is dat wij solidariteit tonen in ons
Koninkrijk, zeker richting de zwaar getroffen BES-eilanden.
Feit is dat Nederland als eerste in Europa serieuze experimenten gaat uitvoeren met het reguleren van wietteelt.
De heer Baudet (FvD):
En een ander feit is dat in het regeerakkoord staat: de Wet
raadgevend referendum wordt ingetrokken. Wat is er
gebeurd dat u uw handtekening daaronder heeft gezet?

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-34

De heer Pechtold (D66):
De vorige keer vroeg u: waar was u? Dat heb ik toen al
aangegeven. Wat is er gebeurd dat D66 hiermee akkoord
is gegaan? Het raadgevend referendum was een opmaat
naar het correctief referendum. Van het correctief referendum heb ik moeten vaststellen dat velen van de initiatiefnemers onlangs hebben gezegd: dat gaan we zo niet doen,
aan dat dooie paard gaan we niet trekken. Met het raadgevend referendum als opstapje hebben we nu twee keer
uitgebreid geëxperimenteerd, en binnenkort een derde keer.
Er komt nog een evaluatie, maar de ervaringen tussentijds
leren mij dat het, zoals het nu werd gepresenteerd, door
mensen als een teleurstelling werd opgevat op het moment
dat ze erachter kwamen dat het echt raadgevend is en dat
wij als parlement onze eigen verantwoordelijkheid daarin
houden.
De heer Baudet (FvD):
Maar er staat toch niets aan in de weg om de mening van
de bevolking zoals die tot uitdrukking is gekomen in dat
referendum, gewoon te volgen? D66 had toch gewoon dat
associatieverdrag met Oekraïne niet meer kunnen ratificeren
nadat de bevolking tegen dat verdrag overtuigend nee had
gezegd? Daar staat toch niets aan in de weg? U verschuilt
zich toch achter het feit dat het strikt genomen niet bindend
is?
De heer Pechtold (D66):
Nee.
De heer Baudet (FvD):
Wat stond eraan in de weg om gewoon de wens van de
bevolking na dat referendum van 6 april te volgen?
De heer Pechtold (D66):
Dat we het er niet mee eens waren. De premier zei eerst
nog: het is een verdragje. Daarna zag hij in zijn visie, om
het maar zo te omschrijven, de geopolitieke consequenties
wat meer. Daarmee overtuigde hij niet alleen de rest van
Europa dat een aantal aanpassingen nodig waren, maar
ook Oekraïne stemde daar uiteindelijk in mee. D66 heeft
dat proces in de campagne en daarna — dat duurde ook
een beetje lang — gesteund. Uiteindelijk hebben wij onze
afweging gemaakt.
De heer Baudet (FvD):
Wacht even. Hoor ik de heer Pechtold hier zeggen dat
Oekraïne uiteindelijk meegestemd heeft met de wijzigingen
van de heer Rutte?
De heer Pechtold (D66):
Nee, meneer Baudet; anders hebben we dadelijk weer een
of ander verhaal. Ook Oekraïne heeft, als partner met de 28
landen, moeten accepteren dat dit de wijzigingen waren.
Waren het er toen al 28, zat Kroatië er al bij? Ja. Oekraïne
had daarbij verder natuurlijk geen instemmingsrecht, maar
heeft bij mijn beste weten toen geaccepteerd dat dat de
wijzigingen waren.

Tweede Kamer

De heer Baudet (FvD):
Dat is niet zo. Oekraïne heeft op geen enkele manier ingestemd met welk inlegvelletje dan ook. Ik vind het heel
belangrijk om dit, zeg maar, gestand te doen. Wat de heer
Pechtold zegt, is gewoon onjuist. Er zijn geen wijzigingen
in het associatieverdrag aangebracht. De afspraken die in
dat akkoord staan, met alle vergaande implicaties daarvan,
zijn onverkort doorgevoerd, ook al heeft de bevolking
overtuigend nee gezegd. Hier hoor ik de heer Pechtold
zeggen dat als het referendum bindend was geweest, hij
er wel voorstander van was geweest, maar hij volgt zelf de
wens van de bevolking niet op!
De heer Pechtold (D66):
In de geschiedenis van het referendum, een discussie die
sinds de jaren tachtig wordt gevoerd, wordt elke keer de
verwarring gemaakt van correctief en raadgevend. Dat is
ook in het hele proces van die wetgeving gebeurd, grotendeels tegen de wens van mijn partij in. Het ligt ook ten
grondslag aan de problemen die we nu hebben ervaren,
zeker de laatste keer. We gingen er steeds meer getallen in
zetten, zoals de opkomst en het aantal handtekeningen dat
nodig was, waardoor steeds meer het gevoel ontstond dat
het daarmee niet meer raadgevend was maar correctief.
Bijvoorbeeld in het geval waar de heer Baudet over spreekt,
ontstond daardoor het beeld dat je tegen een verdrag dat
je met 27 andere landen met een buurland van Europa sluit,
in je eentje nee kan zeggen. De frustratie rond die stem
heeft ons ertoe gebracht om te zeggen dat we dat niet meer
zo willen.
De voorzitter:
De heer Baudet, tot slot op dit punt.
De heer Baudet (FvD):
De Tweede Kamer ratificeert ook. De Tweede Kamer zegt
ook "ja" of "nee" tegen internationale verdragen. Eigenlijk
is het dus zo dat in uw ogen de bevolking niet mag meebeslissen over zaken die op Europees niveau worden beslist,
ook al wordt feitelijk bijna alles nu op Europees niveau
beslist. U bent gewoon bezig om de democratie af te
schaffen.
De heer Pechtold (D66):
Nee hoor, meneer Baudet. Voordat u hier rondliep, hadden
we ook al een Europese democratie. Die heette Europese
verkiezingen. Eén keer in de vijf jaar kunnen Nederlanders
hun afvaardiging in het Europees Parlement kiezen. Als zij
vinden dat politieke partijen hier in de Kamer fout omgaan
met het mandaat dat zij ons als partijen geven, kunnen ze
ons daarvoor tussentijds straffen of ze kunnen ons belonen.
Dat is dus heel veel invloed in de directe democratie, ook
als het gaat om Europa. Dat dat beter kan, dat Europa wat
dat betreft nog niet af is, zoals ik zojuist al zei, en dat ik het
zie als een tussenstand in een lopend proces, dat zijn we
samen eens. Ik zie ernaar uit dat u dadelijk ook met de
Europese verkiezingen gaat meedoen, of dat u principieel
zegt: dat wil ik niet. Die kans is er natuurlijk ook. Bij Wilders
is dat een beetje onduidelijk altijd.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-35

De voorzitter:
Wie was aan de beurt? Mevrouw Thieme?
De heer Asscher (PvdA):
Ik zat nog op het punt van de details uit het regeerakkoord.
Mag ik er daar nog eentje van checken? Want de discussie
over het referendum gaat nog wel even door, zegt mijn
gevoel. Pechtold is nu zo lekker bezig!
De voorzitter:
Vindt u dat goed, mevrouw Thieme?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ja.
De heer Asscher (PvdA):
We hebben net een afspraak gezien die er wel staat, maar
waarvan Pechtold weet dat zij er niet is. Vorige keer stelde
ik de serieuze vraag aan Mark Rutte, toen nog als VVD-leider
en onderhandelaar — VVD-leider is hij nog steeds — of er
ook afspraken waren gemaakt over de abortuspil. Er was
namelijk over gerapporteerd in een aantal kranten, maar
dat werd toen stelselmatig en absoluut ontkend. Nu verschijnt in het nieuws: de nieuwe coalitie zet een streep door
de abortuspil. Voorzitter, u zult begrijpen dat dit onrustig
maakt. Die medisch-ethische afspraken liggen buitengewoon gevoelig. Ik snap dat ze ook gevoelig liggen voor de
christelijke partijen. Tegelijkertijd vragen heel veel mensen
zich bezorgd af wat dit betekent voor medisch onderzoek,
voor de NIP-test, voor vooruitgang die nodig is om ernstige
ziektes te voorkomen. Vraag 1: is dit zo'n detail dat wel is
afgesproken, maar niet in de tekst staat? Dan kunt u het
beter nu zeggen. Vraag 2: wat is nu eigenlijk het verhaal
over die embryowetgeving? Edith Schippers heeft daar een
goede wet voor gemaakt, afgewogen: "nee, tenzij", na elf
jaar discussie. Nu lezen we dat er discussie moet plaatsvinden. Volgens mij is die geweest.
De heer Pechtold (D66):
De heer Asscher noemt drie dingen. Als ik mij niet vergis,
zou de premier morgen terugkomen op het deel van zijn
vraag dat over de abortuspil gaat. Wij waren ook even verrast en begrepen dat dit in het vorige debat ook tot een
misverstand bij de premier leidde. Hij dacht namelijk dat u
vroeg of de NIP-test doorging. Daarop is het antwoord ja.
Over het wetsvoorstel over de abortuspil dat er lag, uw
tweede onderwerp, waren alle vier de partijen niet tevreden,
sommige vanuit hun christelijke achtergrond. Zij vonden
niet dat de abortuspil überhaupt misschien ter beschikking
moest worden gesteld. Hij is nu gewoon bij abortusklinieken
verkrijgbaar. Even voor de zekerheid: we hebben het niet
over de morning-afterpil, maar over de abortuspil. Die is
nu bij de abortuskliniek verkrijgbaar, maar er lag een voorstel van het vorige kabinet om die ook via de huisarts ter
beschikking te stellen. Daarmee hadden de liberale partijen
moeite. Toen we het hele wetsvoorstel zagen, zeiden we:
dat brengt heel veel rompslomp voor de huisarts met zich,
want die moet zich zo ongeveer gaan certificeren als een
abortuskliniek. Toen hebben we de vraag gesteld: is dit
eigenlijk principieel? Nee, want de pil is beschikbaar in

Tweede Kamer

Nederland voor iedereen die dat wil. Willen we dat op deze
manier doen, met al die extra regelgeving, waar ook huisartsen bezwaar tegen maken? Mijn fractie had in een eerdere inbreng ook al gezegd dat wij daartegen bezwaren
hadden. Dat wetsvoorstel trekken we dus in. Dat is het
tweede deel.
En omdat ik dit secuur wil doen, kom ik nu op de embryo's.
Daarover hebben we afgesproken dat er niets wordt teruggedraaid, dat embryo's die nodig zijn voor onderzoek en
die uit IVF-procedures voortkomen, gebruikt kunnen worden
en dat belemmeringen zoals aantallen en bezwaartermijnen
daarbij geen probleem hoeven te zijn. Daarnaast is selectie
op geslacht mogelijk als het om heel ernstige ziektes gaat.
U moet denken aan ziektes waarvan partners, zowel mannen
als vrouwen overigens, weten dat de kans dat het kind die
ziekte overneemt, 60% tot 80% is. Dan kunnen we selecteren
op geslacht. Het kabinet zal alle andere vragen rond
embryo's of überhaupt medisch-ethische vragen die het
niet heeft beschreven in het regeerakkoord, bekijken aan
de hand van een aantal vragen, een aantal prisma's, zoals
Rutte ze noemt. Dan moet u denken aan vragen zoals: wat
is de stand van de wetenschap, in hoeverre is het maatschappelijke debat gevoerd en: zijn er alternatieven? Als
die zaken secuur zijn behandeld, kunnen ze ook in deze
kabinetsperiode worden voorgelegd aan de Kamer.
Dat zijn de afspraken over de manier waarop we met zaken
omgaan die onverhoopt vanuit de maatschappelijke discussie of de wetenschap op ons bordje komen. Die andere
zaken hebben we specifiek geregeld. Maar het is dus even
belangrijk voor u om te weten, en anders zal de premier
dat morgen denk ik nog even zeggen, dat hij dacht dat u
het over de NIP-test had, terwijl u dus terecht vroeg naar
de bij de huisarts verkrijgbare abortuspil. Dat was de verwarring.
De heer Asscher (PvdA):
Dank voor dat eerlijke antwoord. Wat hier gebeurt, is wel
heel ernstig. Ik heb in drie instanties expliciet gevraagd naar
de abortuspil. Daar stond de man die even later formateur
was te zeggen: nee, daar zijn geen afspraken over. Waarom
is dat nou ernstig? Sindsdien zijn er drie weken voorbijgegaan. Ik heb hetzelfde nummer en de Tweede Kamer is
bereikbaar. Blijkbaar was het plan om morgen te zeggen:
waar u zei "abortuspil", hoorde ik "NIP-test". Dat is niet goed,
dat is echt niet goed. Er blijkt een afspraak gemaakt te zijn
die niet is opgeschreven en er blijkt niet eerlijk over
gecommuniceerd te zijn. Dat was vast niet bewust; daar
ken ik Mark Rutte goed genoeg voor. Maar u heeft het ook
niet meteen hersteld toen dat duidelijk werd.
De heer Pechtold (D66):
Dan even ter verdediging, voordat hier een complottheorie
ontstaat. Ik heb het zelf toen niet geregistreerd. Pas zeer
onlangs, in de voorbereiding van dit debat — daar zult u
het bewijs misschien in kunnen zien — toen we de lijst van
in te trekken wetsvoorstellen bekeken, was er een vraag:
vroeg Asscher dat, vroeg hij daar niet naar? Ik zeg het even
zoals het besproken is. Toen zeiden we: ja, maar dat was
de NIP-test. Toen kwam de verwarring. We hebben niet drie
weken lang gedacht: laat maar zitten. Het was pas onlangs,
in de voorbereiding. De premier heeft gezegd: ik zet dat

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-36

recht in mijn eerste termijn. U vraagt mij ernaar. Ik zie de
premier nog steeds ja knikken en ik doe het alvast.
De heer Asscher (PvdA):
Oké, fair enough. Blijft staan een afspraak die niet in het
regeerakkoord staat. Over de embryowetgeving is geen
nieuwe maatschappelijke discussie nodig. We weten al
precies dat Edith Schippers als minister heel secuur en na
consultatie, ook van confessionele partijen, heeft opgeschreven dat voor een drietal zeer uitzonderlijke gevallen embryoonderzoek zou worden toegestaan: als mensen onvruchtbaar zouden blijken, als mensen onvruchtbaar waren als
gevolg van een kankerbehandeling en ter voorkoming van
buitengewoon ernstige overdraagbare aandoeningen. Als
we niet uitkijken, wordt dat uitgesteld als gevolg van deze
afspraak. Dat is buitengewoon slecht nieuws voor de mensen die dat soort ziektes hebben of daarvoor vrezen. Mag
ik van de heer Pechtold vernemen of hier niet ook een
afspraak gemaakt is die niet is opgeschreven dat dit wordt
uitgesteld? Dan kan ik hem geruststellen: die maatschappelijke discussie is geweest, die weging is geweest. Als er
alternatieven waren — dat staat ook in de toverformule —
was ik er ook voor, maar die zijn er niet. Dan kan men nu
door, niet om iemand te kwetsen of te pesten, maar in het
belang van de gezondheid van velen.
De heer Pechtold (D66):
De medisch-ethische paragraaf kan ik bijna woordelijk voor
u opzeggen. Er zijn een aantal zaken geregeld, namelijk de
samenhang tussen waardig ouder worden en het proces
van voltooid leven en de embryoselectie, precies zoals het
er staat. Daarbuiten is niets geregeld rond dit soort thema's,
anders dan dat wij die prisma's hebben afgesproken waarlangs het debat hier kan plaatsvinden. Als belanghebbende
bij een zorgvuldig proces, ook met twee partijen die daar
heel anders tegen aankijken, zeg ik dat dat zorgvuldig moet
gebeuren, waarbij zorgvuldigheid voor mij boven haast
gaat. Dus als u nu tegen mij zegt "ik heb nog een paar
onderdelen, die zijn allang gelopen", dan zeg ik toch:
meneer Asscher, ik ga eerst even rustig bekijken of mijn
collega's dat ook vinden. Dat zou u ook hebben gedaan als
u een coalitie had gevormd dat op dit soort afspraken is
gebaseerd, ook op basis van vertrouwen dat daar zorgvuldig
mee wordt omgegaan.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Asscher (PvdA):
Voorzitter, dank. Een afspraak die niet klopt maar wel is
opgeschreven, een afspraak die niet is opgeschreven maar
die wel veel betekent voor mensen en hier een afspraak die
vatbaar is voor interpretatie. Ik leg die zo uit: waar er
maatschappelijke discussie is geweest, kan men vooruit in
het belang van de gezondheid. En als het anders is, horen
we dat snel genoeg.
De heer Pechtold (D66):
Het lijkt mij een mooie taak voor de bewindslieden op dit
gebied om al uw vragen dadelijk bij begrotingsbehandeling
zo specifiek mogelijk te beantwoorden. Nogmaals, de drie-

Tweede Kamer

trapsvragen die wij onszelf dan stellen als kabinet en coalitie
moeten zorgvuldig zijn doorlopen, want anders ben ík zelfs
tegen.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Het is lastig om van zo'n ingewikkelde ethische kwestie
terug te gaan naar het referendumdebat. Toch wil ik dat
graag doen, omdat het een van de kroonjuwelen van D66
was. De intentie van de invoering van het raadgevend
referendum was vanuit Democratisch '66 om de bevolking
meer te betrekken bij alles wat we hier besluiten en ze mee
te laten denken. Nadat wij het raadgevend referendum
kregen, bleek dat de bevolking het graag wilde hebben over
Europese zaken. Wat we vervolgens zien, is dat D66 zegt:
ho, wij zijn zo voor dat Europese project; wij willen niet dat
de bevolking daarover spreekt. Laten we gewoon het beestje
bij zijn naam noemen: democratie telt alleen als het gaat
over de onderwerpen waar D66 het graag over wil hebben,
maar niet als het gaat om het Europese project, want dat
moet coûte que coûte doorgaan. Dat kan toch niet anders
dan de conclusie zijn van het feit dat D66 nu de wet wil
intrekken?
De heer Pechtold (D66):
Ware het niet dat — mevrouw Thieme, u leidt een jonge
partij, ik mag een partij leiden die inmiddels het 50-jarig
bestaan heeft gevierd — onze leden dit in ons verkiezingsprogramma hebben gezet. Er staat namelijk dat zij vinden
dat referenda niet over internationale verdragen moeten
gaan en niet over zaken waar we niet in ons eentje over
gaan. Voor de toekomst zie ik graag discussies met u en
met andere progressieve partijen tegemoet over de vraag
hoe we verdergaan na, wat mij betreft, de teleurstellingen
tot nu toe. Mijn partij heeft er wat dat betreft de afgelopen
decennia vele geïncasseerd, maar we gaan moedig voorwaarts. Het proces van deze formatie is er een van, het uit
de Grondwet halen van de burgemeester wordt een volgende. Maar ik ga graag met progressieve partijen in debat
over de vraag hoe we die relatie van representatieve
democratie, gelardeerd met directe democratie, in deze
eeuw gaan voortzetten.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Maar het was een kroonjuweel van D66. Dat de leden op
het congres van D66 zeggen dat ze liever niet willen dat de
referenda gaan over Europa, is prima. Maar D66 heeft een
belangrijke verantwoordelijkheid ten aanzien van de extra
gecreëerde democratievormen en kan die niet zo maar terzijde schuiven, zeker niet als de partij samen gaat regeren
met partijen die sowieso niet zo van de referenda zijn. Het
kan toch niet anders zijn dan dat iedereen begrijpt dat dit
een vorm van uitruil was om de wet over het raadgevend
referendum in te trekken?
De heer Pechtold (D66):
Zal ik mij bemoeien met de zaken in mijn partij, dan doet
mevrouw Thieme dat, denk ik, vol overtuiging in haar partij.
De leden van D66 ... Dit is even voor het idee, want mensen
roepen altijd dat wij dit al vanaf 1966 vinden. Nee, dat is
vanaf de jaren tachtig. Van Mierlo zou zich omdraaien in
zijn graf; Van Mierlo had helemaal niets met referenda. Ik
zeg het om alles maar weer in perspectief te zetten. Wij

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-37

hebben een zoektocht naar die directe democratie. We wilden het correctief referendum. Partijen als GroenLinks en
PvdA hebben op een gegeven moment ook gezegd dat het
niet meer op deze manier moest. Volgens mij was dat ook
na een amendement tijdens een congres van GroenLinks.
Dan handel je daarnaar. Het correctief referendum was het
einddoel. Het raadgevende was een tussenstap. Eigenlijk
leek het wel of dit het einddoel was geworden, doordat
iedereen dacht: we hebben nu een opkomst, een meerderheid en dan doen ze wat ze doen. Maar dat is nepdemocratie. Dat is niet wat wij wilden. Dus, naast de andere argumenten die ik zojuist noemde, was dat de reden om te
zeggen dat het niet meer op deze manier moest.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Erkent de heer Pechtold niet dat je de kloof tussen burger
en politiek alleen maar verergert, als je de wet over het
raadgevend referendum afschaft? Mensen hebben al het
idee, en terecht, dat de politiek gewoon met de rug naar ze
toestaat. Ook al is er een referendum, de politiek heeft er
lak aan en luistert niet naar ze. Nu ook nog eens een
democratische partij zo'n wet over het raadgevend referendum meehelpt afschaffen, zal die vertrouwenscrisis toch
alleen maar verdiept worden? Dat zou je op zijn minst
moeten erkennen? Daarmee hebben we een groot probleem
te pakken.
De heer Pechtold (D66):
Volgens mij is mijn bijdrage tot nu toe gegaan over hoe we
op een transparante, maar ook zorgvuldige en serieuze
manier proberen de democratie te vernieuwen. Mevrouw
Thieme is het niet met mij eens. Ik leg het interne proces
in mijn partij uit, dat wij gedurende 50 jaar hebben gevoerd.
Ik leg uit hoe op het laatste congres mensen het gevoel
hadden dat dit niet werkt, net zoals bij andere partijen. Dat
was eigenlijk vooruitlopend op de evaluatie die we nog
gaan krijgen. Ik leid een andere partij dan mevrouw Thieme,
anders zouden we naar een fusie moeten. Ik mag toch
namens mijn leden en mijn kiezers zeggen dat ik deze
manier mislukt vind? Ik zal u eerlijk zeggen dat ik laatste
jaren heel veel mensen tegen ben gekomen die zeiden: ik
zou graag op die club van je stemmen, maar dat gedoe over
dat referendum kan echt niet meer. Dan legde ik uit dat ik
het prima vind dat mensen kritiek hebben op deze vorm,
maar ik daagde ze uit — dat doe ik ons allemaal — om wel
manieren te blijven zoeken waarop je wel die representatie
en ook de directe democratie kunt vormgeven. Dat zijn de
feiten.
De voorzitter:
De heer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
"Dieren 66" zou wel een mooie naam zijn voor die fusiepartij.
De heer Pechtold (D66):
Zeker en dat wordt een geduchte tegenstander dan. Kom
maar op. Ja ...

Tweede Kamer

De heer Klaver (GroenLinks):
Laat ik nu een vraag stellen over het referendum, specifiek
over het referendum dat gehouden gaat worden over de
sleepwet. Uw collega-coalitiepartijen hebben al aangegeven
dat die wet er sowieso komt, dat het niet uitmaakt wat de
uitkomst van dat referendum is. Mijn vraag aan de heer
Pechtold is hoe hij daarin staat.
De heer Pechtold (D66):
We wachten het rustig af. Wij hebben vandaag geconstateerd dat de Kiesraad heeft gezegd dat er een referendum
komt. Nou, hulde en felicitaties aan de initiatiefnemers. U
hebt kunnen zien dat de minister van Binnenlandse Zaken
een brief heeft geschreven waarin ze nog een aantal zaken
heeft verduidelijkt rond de invoeringsdatum en de problemen die daarmee waren. U hebt ook kunnen zien, dat is feit
drie, dat we in het coalitieakkoord — ik denk dat u weet
welke partijen daar onder ander achter zaten — een aantal
afspraken hebben gemaakt waarmee aan de bezwaren die
er in elk geval bij D66 in Tweede en Eerste Kamer waren
ten aanzien van de huidige wet tegemoet zou kunnen worden gekomen. Vlak voor de verkiezingen hebben wij, uw
partij en mijn partij, dat met vele amendementen geprobeerd.
Wij zijn nooit tegen een Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten geweest. Wij zijn er nooit tegen geweest dat
die diensten ook toegang hebben tot de nieuwe mogelijkheden waarmee mensen met name op het internet zaken
kunnen voorbereiden voor terreur. Dat is de reden dat wij
als er dadelijk meer zekerheid is over de evaluatietermijn
en de toepassing van de wet ons oordeel definitief zullen
vormen. In diezelfde periode loopt de campagne en daar
gaan wij volop aan meedoen. Wat we daarna doen, staat
open. Maar ik heb daarvoor eerst twee of drie stappen te
lopen en dat vind ik in alle zaken wel zo zorgvuldig. Maar
ik wil ook wel aan verwachtingsmanagement doen. Wij
hebben een aantal zaken in het regeerakkoord gezet en als
die goed gebeuren, is mijn overtuiging dat wij voorstander
worden van de wet.
De heer Klaver (GroenLinks):
Oké. Het regeerakkoord. Wat ik terugzie, is dat er een evaluatie is over twee jaar en voor de rest de uitleg die Plasterk
voortdurend hier in de Tweede Kamer heeft gegeven aan
deze wet ten aanzien van de waarborgen. Ik zie nog niets
terug over de voorstellen die uw en mijn partij inderdaad
bij de behandeling hebben gedaan. Ik geloof dat er meer
dan 30 amendementen zijn ingediend. Ik ben blij dat u
aangeeft dat u het raadgevend referendum rustig afwacht.
Ik ben van een andere school dan sommigen hier aan de
interruptiemicrofoon die zeggen dat je dat altijd moet
opvolgen: als er nee wordt gezegd, zul je ook tegen deze
wet moeten zijn.
Wat ik wel zou willen, is dat er ruimte is om te kijken als de
kiezer heeft gesproken en heeft gezegd "niet op deze
manier". Deze wet zou dan ook aangepast kunnen worden.
Wat ik zie gebeuren, is dat de heer Wilders al heeft aangegeven zijn steun terug te trekken als mensen tegen stemmen
in het referendum. Dat betekent dat de stem van D66 cruciaal wordt in de vraag of die wet er wel of niet komt. Het zou
mij een lief ding waard zijn als er in elk geval ruimte bij D66
en hopelijk ook in de coalitie is om dan met elkaar het

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-38

gesprek aan de gaan over de vraag wat de bezwaren van
de tegenstanders zijn en op welke wijze we die in die wet
zouden kunnen vervatten, zodat er inderdaad wel een
nieuwe wet komt. Want dat de wetgeving over de inlichtingen- en veiligheidsdiensten moeten vernieuwen, is helder.
De heer Pechtold (D66):
Dit is nu precies waarom referenda uiteindelijk — ik denk
dat ik het mag zeggen — fout gaan, namelijk dat er een
politiek debat ontstaat over "wat ga jij doen als het dadelijk
zo is". Dan gaat het debat dus over de vraag of een partij
draait. Want de PVV was voor en lijkt nu, waarschijnlijk
strategisch, naar tegen te gaan. En die doet dit en die doet
dat, en wij gaan dan praten over wat we met de uitslag van
een eventueel referendum — in dit geval komt het er —
doen. Als ik nou mag kiezen waar ik de zwaarte van het
debat de komende weken en maanden leg, is dat bij wat
de ministers — het zijn trouwens twee ministers, want ook
mevrouw Bijleveld is daarbij betrokken — daarmee gaan
doen. Gaan ze ons verzekeren dat een eerdere evaluatie
ook betekent dat snel kinderziektes uit de wet kunnen worden gehaald? Kunnen ze ons waarborgen geven in lijn met
amendementen die eerder zijn ingediend? Nou, dat gaan
we zien. Daar zal vast onder specialisten nog wel een debat
over zijn. Ik heb me er de afgelopen zeven maanden ook in
mogen verdiepen. Dan komen we al een heel eind.
Daar zou ik de nadruk op leggen. Dat vind ik het moeilijke
van deze discussie: gaat het referendum door, ja of nee, en
wordt de uitslag gerespecteerd, ja of nee? Ik denk dat
Nederland wil weten waarom zo'n grote meerderheid voor
het instellen van die wet was en waarom een paar partijen
zeiden dat zij twijfels hadden. Volgens mij willen de mensen
die discussie graag horen. Wat is er nodig in die wet om
ervoor te zorgen dat wij het niveau van informatie van onze
veiligheidsdiensten goed hebben? Ik hoor wel eens het
begrip "sleepwet". Ik wil niet dat een hele wijk opeens wordt
leeggesleept, maar als wij onze militairen naar een land als
Mali of Afghanistan sturen, moeten wij eerst goed bekijken
of de desbetreffende regio veilig is. Ik stuur geen man of
vrouw die kant op als ik niet zeker weet dat daar — want
dat gebeurt vandaag de dag, Somalische piraten doen ook
alles via de app — de zaken goed geregeld zijn. Die waarborgdiscussie — daar hebben wij ook zeven maanden de
tijd voor genomen — moet ertoe leiden dat hopelijk dadelijk
heel Nederland zegt: op deze manier is Nederland niet naïef,
zijn onze veiligheidsdiensten op een goede manier geëquipeerd en zien een aantal oud-rechters erop toe dat het goed
gebeurt. Zo regelen we dat in onze democratie.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dat zijn heel veel woorden. Ik probeer eruit te halen wat de
heer Pechtold nu precies probeert te zeggen. Zegt hij
eigenlijk dat hij overtuigd is van het wetsvoorstel zoals dat
er nu ligt en dat hij in de komende tijd aan de kiezers zal
uitleggen hoe dat er precies uitziet? Hij heeft het over kinderziektes die eruit gehaald moeten worden. De wet is
echter nog niet in werking gesteld, dus hoe gaat wij die
kinderziektes er dan uit halen? Hoe gaan wij die tegenkomen?

Tweede Kamer

Ik heb een heel concrete vraag. Bij een raadgevend referendum gaat het uiteindelijk over een raad die aan het parlement wordt gegeven. Wij als politici hebben de verantwoordelijkheid om die raad te wegen. Hoe gaan we daarmee
om? Wat betekent dat? Ik vraag naar de ruimte die de heer
Pechtold ziet voor aanpassingen van de wet. Ik kan mij
namelijk voorstellen dat de bezwaren die de heer Pechtold
heeft, nog steeds dezelfde zijn als de bewaren die GroenLinks heeft. Wij waren als twee partijen in het parlement
helemaal niet gekant tegen deze wet. Sterker nog, wij vonden dat er een vernieuwing zou moeten komen. Er waren
echter enkele kritiekpunten. Volgens mij zaten ook de initiatiefnemers daarmee. Mijn vraag aan de heer Pechtold is
of hij met dit referendum misschien een middel in de hand
heeft om te bewerkstelligen dat er een betere wet komt te
liggen, die op een breed draagvlak kan rekenen. Dat is mijn
vraag.
De heer Pechtold (D66):
Ik vind dat het kabinet, voordat mensen naar de stembus
gaan, helder moet maken over welke wet wij het überhaupt
hebben. Bijvoorbeeld die termijn is heel overzichtelijk. Ik
wil een brief van de ministers, waarin zij duidelijk maken
hoe zij de voorliggende wet en de ideeën daarover die in
de coalitie zijn besproken, in de praktijk gaan uitwerken.
Pas als dat compleet is, weet ik waar ik het over heb. Het
is hetzelfde als met pizza. Iedereen hier vindt pizza lekker,
alleen de heer Klaver en ik houden niet zo van pizza.
Anderen zeggen dat het een heerlijke pizza wordt, maar wij
zeggen: laat die pizza eerst maar eens zien. Dat is met deze
wet ook het geval.
De voorzitter:
De heer Roemer.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik wil snappen ...
De voorzitter:
Eerst nog de heer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik wil snappen wat de heer Pechtold bedoelt. Zegt hij dat
er een brief komt waarin wordt uiteengezet hoe de wet
wordt uitgevoerd? Is dat waar het over gaat? Het gaat dus
niet over wijzigingsvoorstellen?
De heer Pechtold (D66):
Nee, het gaat om de toepassing van de wet. Het gaat dus
onder andere over de evaluatietermijn. Dat zullen de twee
ministers die vandaag een brief hebben geschreven over
de invoeringstermijn op zich nemen. Dat wacht ik in alle
rust af. Daarna gaan we de inhoudelijke campagne doen.
Stap voor stap.
De heer Roemer (SP):
Ik wil nog even doorgaan over het referendum. Bij een goed
referendum probeer je als politiek de mensen met argumenten te overtuigen om voor of tegen te stemmen. Het siert

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-39

de partij van de heer Pechtold dat ik die als een van de
weinige zag bij het voeren van campagne voor het Oekraïnereferendum. Dat referendum geeft de mensen thuis de
mogelijkheid om een beslissend of in ieder geval adviserend
advies mee te geven over voor hen grote, belangrijke
thema's, die vaak niet eens in verkiezingsprogramma's
staan. Als ik de heer Pechtold nu hoor, lijkt het erop dat het
doordenderen in Europa belangrijker is dan mensen een
correctieve stem geven bij zaken als bijvoorbeeld het
overdragen van meer bevoegdheden aan Brussel. Als u zo
overtuigd bent dat het moet gaan gebeuren, overtuig dan
de mensen waarom het goed is om het te doen. Dan merkt
u wel of er iemand aan de andere kant campagne voert.
Wat u nu zegt is: over Europa mag er geen referendum
gehouden worden, want wij moeten doordenderen en we
hebben niet het lef om met de mensen in discussie te gaan
over bijvoorbeeld soevereiniteitsoverdracht.
De heer Pechtold (D66):
Ik geloof dat ik met mevrouw Thieme zojuist overzichtelijk
had gemaakt waar haar partij en mijn partij staan. Nou doet
de heer Roemer alsof ik hier van standpunt ben veranderd
na de verkiezingen. Nee! Ik geef aan dat voor de verkiezingen bij mijn partij, bij andere partijen, bij GroenLinks —
mijnheer Klaver gaf dat zojuist ook aan — een democratisch
debat is geweest. De meerderheid van de leden heeft
gezegd: wij willen deze aanpassing in het verkiezingsprogramma. Daarbij heb ik de kiezer opgezocht — dat wist
iedereen die op D66 stemde — en dat heb ik nu uitgevoerd.
Wat is nou het verwijt?
De heer Roemer (SP):
Het verwijt is dat u eigenlijk continu als D66 probeert naar
buiten toe het beeld te schetsen alsof D66 een echt democratische partij zou zijn die dus vooral mensen wil meenemen in belangrijke beslissingen.
De heer Pechtold (D66):
Mijnheer Roemer, mijnheer Roemer.
De heer Roemer (SP):
En dan zegt D66 op het meest essentiële wat hier ter sprake
komt, soevereiniteitsoverdracht naar Europa: daarover
willen wij de mensen niet bevragen, daarover willen wij
niet discussiëren, daarover willen wij geen referendum. Als
u van uw congres een opdracht meekrijgt, begrijp ik heel
goed dat u die hier uitvoert. Daar gaat het me niet om. Maar
ik spreek u hier aan als partijleider van D66. Ik had gehoopt
dat u uw partij had overtuigd dat je juist op een belangrijk
thema als Europese integratie je de bevolking mee moet
nemen en niet verder van je moet vervreemden.
De heer Pechtold (D66):
Even inhoud en proces. D66 is een zeer pro-Europese partij,
maar dat betekent niet dat we alles wat uit Europa komt of
alles wat er in Europa gebeurt, goed vinden. Nu over
democratie. Als we over partijdemocratie praten, kunnen
de SP en D66 nog wel eens een partijtje armpje drukken
over hoe die geregeld is.

Tweede Kamer

De heer Roemer (SP):
We zijn de meest democratische partij van Nederland.
De heer Pechtold (D66):
Ik lees weleens wat anders.
De heer Roemer (SP):
Dat is wat anders. De leden hebben bij ons ... Nou, ik ga
me niet verdedigen.
De heer Pechtold (D66):
Nee, ik ook niet.
De heer Roemer (SP):
Ik ben er niet bang voor om de kiezer iets voor te leggen
als het om een grote wijziging gaat. Ik ben er niet bang voor
om campagne te gaan voeren als het om soevereiniteitsoverdracht naar Brussel gaat. Ik ben er niet bang voor om
de kiezers een correctieve uitspraak te laten doen als het
over grote stelselwijzigingen gaat en om me daaraan te
houden. Ik vind dat democratie die hier in dit huis thuishoort. Het had u gesierd als u uw eigen partij daar ook van
had overtuigd. Helaas is u dat niet gelukt.
De heer Pechtold (D66):
Mijn partij heeft een intern proces gehad. De heer Roemer,
en laten we elkaar daarmee weer vinden na deze woordenwisseling, begon met D66 te complimenteren dat wij bij
referenda wel campagne voerden, in tegenstelling tot
anderen. De kiezers weten, met het verkiezingsprogramma
van D66 en de campagnes die wij voeren, dus precies waar
wij voor staan.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Roemer (SP):
Tot slot, voorzitter. Ik hoop dat de heer Pechtold dan in
ieder geval bereid is, het lef heeft om binnen zijn eigen
partij voor te gaan stellen om dergelijke grote veranderingen vanuit Europa, die iedereen in de samenleving aangaat,
als het gaat om zeggenschap, als het gaat om soevereiniteit,
dan wel aan de mensen voor te gaan leggen. Om dat samen
met ons te gaan doen. Dan weten we namelijk een ding
zeker: als wij verdergaan met Europese integratie, doen we
dan ook met steun van de bevolking en niet over de hoofden
van de mensen heen.
De heer Pechtold (D66):
De heer Roemer en ik zijn collega's. Ik heb mij te houden
aan het verkiezingsprogramma van D66. De komende
drieënhalf, vier jaar ga ik daar niet aan tornen. Ik ga niet,
omdat mijnheer Roemer mij dat vraagt, tegen een afspraak
met mijn eigen leden en daarmee mijn eigen kiezers in.
Nee, want dat zou tegen mijn verkiezingsprogramma in
zijn. Dus nee. Maar bij de Europese verkiezingen of bij
andere verkiezingen kan men om onderwerpen wel of niet
op ons stemmen. In 2019 of 2020 zijn er Europese verkiezin-

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-40

gen en dan staan de kandidaten voor het Europees Parlement en ik weer helemaal klaar om hun zetel te verdedigen.

De heer Pechtold (D66):
Rooster me wanneer het niet klopt ...

De voorzitter:
Mijnheer Asscher, u bent net al aan het woord geweest.

De heer Asscher (PvdA):
Zeker.

De heer Asscher (PvdA):
Ik wil eigenlijk op datzelfde punt ingaan.

De heer Pechtold (D66):
... maar nogmaals, je hebt voorbehoedsmiddelen die je
kunt gebruiken, je hebt de morning-afterpil die je kunt
gebruiken en je hebt de abortuspil. De abortuspil is verkrijgbaar bij abortusklinieken overal in
Nederland. De vraag was: krijgen de huisartsen die ook?
Dat is niet een ethische kwestie, maar een loketkwestie, als
ik het plat mag zeggen. Het vorige kabinet heeft gezegd:
daar gaan we een wet voor maken. Mijn fractie had al
bezwaar tegen die rompslomp. Het is dus geen geheime
afspraak, het is een constatering van vier partijen tijdens
de onderhandelingen dat we dit op deze manier niet wilden.

De voorzitter:
Heel kort.
De heer Asscher (PvdA):
Zeer kort. We hebben gezien dat door die geheime afspraak
over de abortuspil vrouwen in Nederland iets minder baas
zijn over zichzelf.
De heer Pechtold (D66):
Voorzitter, hier neem ik echt aanstoot aan. Ik heb zojuist
heel zorgvuldig blootgelegd hoe een misverstand van een
aantal weken geleden bij ons pas in de voorbereiding van
dit debat — volgens mij was het afgelopen maandag — in
ons coalitieoverleg aan de orde kwam. We bespraken het
lijstje dat naar de Kamer moest en zeiden toen: "hé, was
dat niet die vraag van Asscher?". Ik kan hier transparant
over zijn, en ik zeg het maar zo, want anders heeft de premier het morgen gedaan.
Het gaat om een kwetsbaar onderwerp — ik heb heel duidelijk uitgelegd wat er gebeurd is en er is niets geks gebeurd
— en dan vind ik het vervelend als u, mijnheer Asscher, de
suggestie opwerpt dat hier iets achter de schermen zou zijn
gebeurd, want dat is absoluut niet het geval.
De heer Asscher (PvdA):
Een maand geleden rapporteerde het Reformatorisch Dagblad over die afspraak. Die werd vervolgens ontkend. Hij
blijkt er te zijn. Hij is niet opgeschreven in het regeerakkoord. Dat kun je dus een geheime afspraak over de abortuspil noemen.
Mijn punt was dat dat dus de vrijheid beperkt van vrouwen
in Nederland om zelf die keuze te maken. Ook wereldwijd
staat het recht van vrouwen om zelf daarover te beschikken
onder druk, met name door de regering-Trump. Mag ik nu
een bondgenoot zien in de heer Pechtold, als wij samen
het kabinet oproepen om onverkort door te gaan met het
initiatief SheDecides, waarmee Nederland helpt wereldwijd
vrouwen in die rechten te beschermen?
De heer Pechtold (D66):
Dat staat volgens mij letterlijk in het regeerakkoord. Dan
moet u beter lezen. Pak me op waar ik fouten maak.
De heer Asscher (PvdA):
Dat doe ik al de hele tijd, mijnheer Pechtold.

Tweede Kamer

De voorzitter:
Dit wordt een herhaling.
De heer Pechtold (D66):
Ja, maar het was nodig. En voor wat betreft SheDecides
wil ik het ook hebben over de warme hand, pardon, de uitgestoken hand. De warme hand gaat over een andere discussie.
Voorzitter, er wordt gelachen in de zaal, maar het is in ieder
geval geen kleffe hand. De hand, bedoel ik.
De voorzitter:
Een warm hart en een uitgestoken hand.
De heer Pechtold (D66):
Voorzitter, ik geef u een klein inkijkje in hoe dat gaat, als je
aan het onderhandelen bent om een kabinet te vormen dat
moeilijke dingen voor zijn kiezen krijgt. We hebben discussies gehad over het regenboogstembusakkoord, over de
zondagsrust, over tal van zaken waarbij liberale en christelijke partijen tegenover elkaar stonden. Op één van die
onderdelen, toen we spraken over het project van oudminister Ploumen hadden we al vrij snel het gevoel: dat
was succesvol, en in het tijdperk van Trump moeten we
vooral ook zorgen dat daar continuïteit in is. We hebben
ook gezegd dat het een succes was en waarom zouden we
daar nu dus anders over denken? De vorige keer kreeg ik
te horen dat ik zou vragen om complimentjes, maar dit was
eigenlijk een compliment, mijnheer Asscher, voor uw oudminister.
De voorzitter:
Mijnheer Asscher, een laatste opmerking.
De heer Asscher (PvdA):
Het was niet alleen een loketkwestie. Waarom was het de
bedoeling om die pil bij de huisarts onder te brengen?
Omdat het minder bezwarend is voor vrouwen om naar

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-41

hun huisarts te gaan, en omdat de nazorg daar beter geregeld kan worden. Het is wel degelijk een hele gevoelige
kwestie, en daar kan je anders over oordelen, maar als je
er een afspraak over maakt, dan schrijf je die op, want dan
kan er debat over plaatsvinden. Dat is niet gebeurd. Ten
tweede. Ik heb hier weliswaar de goedkope versie voor me,
die ik van mevrouw Buitenweg heb gekregen, maar daar
zie ik dat SheDecides-fonds niet in terug. Maar ik begrijp
de heer Pechtold heel goed. Hij is graag bereid om met mij
te zorgen dat het er in ieder geval in de duurste, nieuwste
versie netjes in staat, zodat we weten dat dat fonds doorgaat. Dank u wel.
De heer Pechtold (D66):
Voorzitter, ik ben blij over de samenwerking in de goedkope
varianten, maar op dit punt vind ik het wantrouwen echt
onterecht. Volgens mij was mevrouw Dijkstra degene die
de abortuspil namens mijn fractie behandelde, maar toen
al waren wij kritisch over deze wet. En als vier partijen kritisch zijn en zeggen dat ze dit niet willen, vind ik dit niet een
geheime afspraak maar vind ik het een resultante van dat
je het met z'n allen eens bent.
De voorzitter:
Gaat u verder met uw betoog.
De heer Pechtold (D66):
Voorzitter. Het zal u niet ontgaan zijn dat mijn ietwat saaie
schoenen ontbraken op het bordes. Met overtuiging kies ik
ervoor mijn stappers nog wat langer onder de Kamerbanken
te steken. Mijn eerste en voornaamste politieke liefde — u
merkte het zojuist ook al — is het debat, de woordenstrijd,
het georganiseerde meningsverschil in dit huis. En daar
ben ik ook thuis. Dat geldt ook voor de collega's Segers en
Buma. Samen zijn we nu de drie musketiers van de coalitie.
En ja, collega Dijkhoff, u mag dan d'Artagnan spelen, onze
vierde musketier. Gefeliciteerd met uw benoeming.
Voorzitter. Mijn fractie heeft vertrouwen in deze coalitie,
maar we staan niet op de drempel — velen hebben dat al
gezegd — van een fusie. Om een frase te stelen van Abraham Lincoln, die hij gebruikte voor zijn ministersploeg: We
zijn een team van rivalen. Rivaliteit is natuurlijk niet mijn
drijfveer. Dat is wel het waarborgen van de geloofwaardigheid van onze parlementaire democratie. De ideologische
verschillen binnen dit kabinet blijven zichtbaar in de Kamer,
want, voorzitter, u moet maar zo denken: wie vuile was
buiten hangt, houdt het binnen fris.
Voorzitter. D66 heeft zeker niet alles voor elkaar gekregen.
Sommige maatregelen stuitten bij voorbaat op onbegrip.
Werd ik vrolijk van het beeld dat soms ontstond rond het
Wilhelmus? Mwah. Had ik erop gerekend dat het grootste
bezwaar van de oppositie zou liggen bij de btw? Nee. Maar
ook voor die punten sta ik. Wij mogen in de context van
onze complexe geschiedenis best iets meer weten over het
opstandslied uit de Tachtigjarige Oorlog. Het is niet vreemd
dat we een keuze maken voor een lastenverschuiving van
arbeid naar consumptie. Dat is namelijk eerlijk en groen.
Voorzitter. Daarmee sta ik voor dit akkoord en ik ben er zelfs
trots op. Maar mensen zullen zich afvragen wat er in de
komende vier jaar gebeurt en wat er het komend jaar

Tweede Kamer

gebeurt. Ik begrijp dat niet alles wat de coalitie heeft
bedacht in een keer werkelijkheid kan worden, maar we
moeten nu wel onomkeerbare stappen zetten. Bij de volgende Algemene Politieke Beschouwingen wil ik daarom
graag weten ...
De voorzitter:
Maakt u even uw zin af.
De heer Pechtold (D66):
Nou, ik wil nogal wat weten.
De voorzitter:
Ik zou toch willen voorstellen dat u dit even afmaakt.
De heer Pechtold (D66):
Ik wil graag bij de volgende Algemene Politieke Beschouwingen weten hoeveel scholen de werkdruk voor leraren
daadwerkelijk hebben verlaagd. Wanneer wordt de eerste
kolencentrale gesloten? Hoe zit Nederland precies in het
wiel van Merkel en Macron? Ligt er een sociaal akkoord om
een vaste baan weer beter bereikbaar te maken? Heeft het
defensiepersoneel weer meer vertrouwen in de eigen
organisatie? Is cyber security nu een echte prioriteit? Hoe
verloopt het eerste experiment met veilige wietteelt? En
welke vorderingen maken we met de natuurbescherming?
Want er waren wat critici en ik zie daar wel geld maar nog
geen plannen.
Voorzitter. Er is zo veel ambitie dat mijn vraag aan de
minister-president vandaag zou zijn: hoe brengt het kabinet
het regeerakkoord van papier naar praktijk? Wanneer komen
de concrete voorstellen?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ja, voorzitter, het was eigenlijk wel heel interessant om te
horen wat de heer Pechtold wilde weten. Hij vroeg onder
andere wanneer de eerste kolencentrale zal worden gesloten. Nou, we kunnen in het regeerakkoord al lezen dat dat
niet voor 2023 gaat gebeuren. Want tijdens het nieuwe
energieakkoord, dat pas in 2023 wordt herzien, zal een
tijdpad worden uitgezet door de kolencentrales zelf over
wanneer zij ongeveer denken met hun centrales te kunnen
stoppen. Dat is ook meteen mijn vraag. In tweede instantie
zal ik ook nog wat verder inzoomen op de verduurzaming.
Mijn vraag is hoe de heer Pechtold zijn handtekening kan
zetten onder een regeerakkoord waarbij de maatregelen
allemaal pas na deze regeringsperiode eventueel gaan
plaatsvinden, op hoop van zegen dat de kolencentrales
zichzelf zouden willen sluiten.
De heer Pechtold (D66):
Wat een onzin. Het is helemaal niet waar dat alles na deze
regeerperiode is. Er zit nu al allemaal geld in verduurzaming, in het ervoor zorgen dat de veestapel op een warme
manier, op een manier waarop boeren ook voelen dat ze
niet gepest worden maar mee kunnen werken ... Daar hadden we net ook al een debatje over. Dat gaat in deze kabinetsperiode allemaal beginnen. We gaan door met wind
op zee. We gaan ook door met de technologie om andere

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-42

zaken uit te vinden en te verbeteren voor opslag en andere
zaken. En wat betreft de kolencentrales: het einddoel —
wanneer de laatste sluit — staat er. Waarom schrijf je niet
wanneer je de eerste gaat sluiten? Als je dat nu opschrijft,
dan weet ik wat de prijs wordt. Dat weet u allemaal. Ik zeg
tegen de minister: ga maar onderhandelen met die kolenboeren en zorg dat ze zo snel mogelijk sluiten voor de
laagste prijs. Het geld dat over is, kunnen we gebruiken
voor andere duurzame energie en om CO2-uitstoot mee te
voorkomen.
Dus mevrouw Thieme, u krijgt wat u wilt. Ik vond het ook
zo jammer van dat positieve persbericht van het PBL. Ik zat
dat nog eens te lezen en dacht: iedereen is daar zo negatief
over, maar wat staat er nou? We gaan Parijs halen en het
kabinet heeft het geld om er helemaal te komen. We zitten
met de plannen die we nu hebben al zo ongeveer op de
Frans-Belgische grens en het laatste deel gaan we met de
rest van de samenleving, gemeenten, provincies, bedrijven
en iedereen invullen. Nou, zo'n reislust om in de lichtstad
te komen en dan ook nog schoon licht: wat een ambitie!
Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter.
De heer Pechtold (D66):
Ik zou bijna zeggen: zullen we samen gaan?
Mevrouw Thieme (PvdD):
Hè, gezellig. Dat doen we straks even, maar eerst even wat
anders. Er is heel veel wat de heer Pechtold nog niet weet.
Dat is duidelijk. Het Planbureau voor de Leefomgeving geeft
aan dat de meeste maatregelen pas worden genomen na
2020, dat het helemaal niet zo zeker is dat er in deze kabinetsperiode allemaal milieubelastingen komen, dat het
allemaal op de lange termijn wordt geschoven, en dat nog
niet eens de helft van de doelstellingen voor 2030 wordt
gehaald met de kabinetsvoornemens die in het regeerakkoord staan. Er is dus geen reden voor vertrouwen in de
toekomst. Dat brengt me op de reden waarom ik hier aan
de microfoon kom staan, namelijk dat de heer Pechtold ook
nog durft te beweren dat consumptie wordt belast en
daarmee wordt vergroend. Er komt een algemene verhoging
van de btw. De heer Pechtold heeft met mij de afgelopen
jaren gepleit voor een vleestaks. Hij was ervan overtuigd
dat dit de manier was om te vergroenen. Het Planbureau
voor de Leefomgeving heeft de regering ook geadviseerd
om die in te voeren. Waarom heeft hij dit niet ingebracht
bij de formatie? Hij had nota bene de ChristenUnie mee.
De heer Pechtold (D66):
Omdat dit twee keer geleden in ons verkiezingsprogramma
stond. Toen hebben diezelfde eigenwijze leden gezegd,
nadat er een flinke discussie over was geweest: dat willen
we niet meer. De vorige keer heb ik al het voorbeeld van
de pizza quatro stagioni genoemd. Hoe beoordeel je die?
Daar zit namelijk ook beetje vlees op, maar voor de rest is
het geen vlees. Onder welk percentage valt die? Van die
uitvoeringsproblematiek hebben de leden laatst, en ik meen
ook al in 2012, gezegd: een aparte verhoging van de belasting op vlees willen we niet meer. Maar, progressieve partijen zoals de uwe en de mijne zeggen altijd: je moet minder

Tweede Kamer

consumeren en je moet dat belasten, in welke vorm dan
ook, en je moet juist in de lasten de ruimte geven, zodat
mensen meer geld hebben om die verschuiving van lasten
op te vangen. En bij dit kabinet houden ze zelfs nog geld
over.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Dat denken in onmogelijkheden vind ik nu helemaal niets
voor de heer Pechtold. Als je kijkt naar bijvoorbeeld de
suikerbelasting die we nog niet zo lang geleden hebben
gehad, dan was daarbij ook suiker in verschillende hoeveelheden in allerlei producten te vinden. Dat werkte gewoon
prima. Daar kon je op een heel goede manier de taks voor
berekenen. Het is echt onzin om daar nu mee te komen.
Maar wat ik veel belangrijker vind, is dat de huidige
bewindslieden, zowel de heer Koolmees als mevrouw Van
Veldhoven, een paar jaar geleden een fiscaal vergroeningsrapport hebben geschreven waarin duidelijk gekozen werd
voor een vleestaks. Ik zal dat straks even aan de heer
Pechtold geven. Misschien kan hij dat op weg naar Parijs
even tot zich nemen. En dan komen we waarschijnlijk samen
terug met een voorstel voor een vleestaks. Dat lijkt me het
beste.
De heer Pechtold (D66):
Mijn partij is geen voorstander van een vleestaks.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Jawel.
De heer Pechtold (D66):
Niet in het laatste verkiezingsprogramma. Ook voor u,
mevrouw Thieme: dat is ledendemocratie. In 50 jaar kan
het weleens zijn dat je een idee hebt waarvan je na een paar
jaar, overtuigd door argumenten, zegt: nee, die niet; we
doen het op een andere manier. Uw doel is hetzelfde als
het mijne, mevrouw Thieme, namelijk zorgen dat we bewust
omgaan met het eten van vlees en vis en dat het houden
van dieren op een zorgvuldige wijze gebeurt. En dat is nou
het interessante wanneer je ver van elkaar af lijkt te staan.
De beelden van hoe het CDA daarin staat en hoe D66 daar
misschien in staat, zijn geregeld stereotypen. In een verkiezingscampagne doe je daar ook aan. Maar neem de discussie die we hadden over de vraag hoe je nou omgaat met
die varkens in Brabant. Dan krijg je de verhalen te horen
van die boeren, die echt bijna het bestaansminimum bereikt
hebben en die maar meer en meer moeten. En je ziet daar
dan ook nog de dierziektes en de ziektes van mensen tussendoor. Dat zijn de woest interessante discussies, waarbij
je zegt: we gaan elkaar dus helpen om te zorgen dat het
verantwoord kan en voor het klimaat zelfs nog beter is. Dat
is de rode draad in mijn verhaal: samenwerken.
De voorzitter:
Mevrouw Thieme, tot slot.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Van die rode draad was weinig te merken. De heer Pechtold
haalt er van alles bij. Ik wilde hier ingaan op het feit dat de
heer Pechtold hier beweert dat er door het belasten van

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-43

consumptie een vergroeningsproject gestart is. Ik wil van
de heer Pechtold weten welke zaken op het gebied van
consumptie dit kabinet dan inzet met betrekking tot vergroening. Waarover heeft u het dan? Want groente en fruit
worden net zo veel duurder als vlees en zuivel. Dat is geen
vergroening.
De heer Pechtold (D66):
Maar het is wel consumeren.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Nee, u zegt dat u wilt dat er minder wordt geconsumeerd
en dat het groener wordt.
De heer Pechtold (D66):
Bewuster.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Dat krijg je niet voor elkaar met een algemene btw-verhoging. Het PBL en anderen zeggen dat ook. Ik denk echt dat
de heer Pechtold goed moet kijken of zijn beweringen dat
hij voor vergroening staat, wel kloppen.
De voorzitter:
Heel kort, mijnheer Pechtold.
De heer Pechtold (D66):
Ik snap het. En mevrouw Thieme is daarin misschien het
meest extreem. Maar samen met de heer Klaver hebben
we de btw verhoogd. Hij zat met mij aan tafel in 2012. Toen
was ook Klaver het ermee eens om de btw te verhogen,
want dat is goed voor het consuminderen, voor het
bewuster met dingen omgaan. Toen hebben GroenLinks,
D66 en ChristenUnie samen met CDA en VVD de btw verhoogd. Doen we dat om te pesten? Nee, we doen het niet
om te pesten. In die tijd hadden we het geld ook nodig. Nu
geven we dat geld via lastenverlaging weer terug. Stel dat
je een appel los koopt. Die kost nu misschien €0,50. Je kunt
ze beter per kilo halen, en nog beter bij de teler net over de
rivieren, in de Betuwe. Die appel kost dadelijk dan anderhalve cent meer. Maar ja, je hebt ook flink veel meer geld
in je portemonnee om dat te betalen. Dat is verschuiven.
De voorzitter:
Nee, mevrouw Thieme, u mag niet meer interrumperen.
De interrupties zijn te lang, maar de antwoorden ook,
mijnheer Pechtold.
De heer Pechtold (D66):
Het is ook zo'n interessante discussie.
De voorzitter:
De heer Van der Staaij.

Tweede Kamer

De heer Van der Staaij (SGP):
Ik heb een korte vraag over een ander onderwerp: groen
onderwijs. Ik ken D66 als een onderwijspartij. U zult er vast
ook scherp oog voor gehad hebben. In het regeerakkoord
staat keurig: "Groen onderwijs wordt op dezelfde manier
gefinancierd als het reguliere onderwijs." Maar wij horen
dat dat onvoldoende in de boeken doorvertaald is. Herkent
de heer Pechtold die signalen, en is hij bereid daar wat aan
te doen?
De heer Pechtold (D66):
Ik vind dat een terechte vraag. Ik was hem zelf even vergeten, maar eigenlijk wil ik die vraag met de heer Van der
Staaij ook aan het kabinet stellen. Wij weten samen dat het
onderwijs ooit voor een deel was ondergebracht bij wat
vroeger het ministerie van Economische Zaken en Landbouw was — het laatste is nu een los ministerie. We hebben
de zeer overwogen afweging gemaakt om het onderwijs
bij een ministerie van Onderwijs onder te brengen. We
hebben die transitie voor een deel — ik meen voor 10 miljoen — begeleid. Maar ik krijg nu ook al signalen met de
strekking: klopt dat, en is dat voldoende? Met u zou ik aan
het kabinet willen vragen: kunt u dat ons eens laten zien?
Ik weet niet of dat morgen al lukt, maar anders kan het bij
de begrotingsbehandeling. Volgens mij zijn wij het eens.
Het kan niet zo zijn dat onze politieke wil om het in één hand
te brengen dadelijk leidt tot brokken ergens in dat groene
onderwijs. Dat hoor ik dus graag.
De heer Van der Staaij (SGP):
Uitstekend. Dan horen we het antwoord van het kabinet
graag. Dank.
De voorzitter:
Kijk, zo kan het ook. Korte interrupties, korte antwoorden.
De heer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik heb een vraag over twee zaken. Die hebben allemaal te
maken met vergroening. De eerste vraag gaat over natuur.
Ik ben heel blij dat er geld wordt uitgetrokken voor natuur
in dit regeerakkoord. Ik heb wel nog vragen over de invulling daarvan. Een daarvan gaat over het budget dat voor
natuur staat. De heer Pechtold refereerde er al aan dat daar
eigenlijk nog weinig invulling aan wordt gegeven. Ik hoop
dat de heer Pechtold het met mij eens is dat dat geld ook
voor nationale projecten ingezet zou moeten kunnen worden, de Markerwadden bijvoorbeeld.
Een tweede vraag over ditzelfde punt gaat over het Provinciefonds. Er gaat veel geld naar het Provinciefonds en het
Gemeentefonds. Hoe denkt de heer Pechtold dat we ervoor
gaan zorgen dat het geld dat naar het Provinciefonds gaat,
ook besteed zal worden aan het natuurbeheer?
De heer Pechtold (D66):
Ik vind dit een terechte vraag. Uit mijn hoofd is het in drie
stappen van incidenteel geld iets van 200 miljoen. Er staat
eigenlijk nog geen plan voor ingeschreven. Dit is ook in de
wetenschap dat de provincies nu voorop lopen als het gaat
om de taak van natuurbeheer. Als de provincies ambitie

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-44

tonen (lees: er zelf geld voor uittrekken) is dit geld bedoeld
om samen te zorgen dat er meer gaat gebeuren dan als dat
alleen zou worden gedaan. Wat mij betreft is ieder zinvol
idee wat daarvoor kan worden aangedragen, welkom. Bij
mij in Wageningen zijn ze nu bezig met het binnenveld. Dit
wordt door particulieren gedaan en soms doet de overheid
of de provincie het. Ik zou voor dat geld zo veel mogelijk
willen bereiken. U noemde de Markerwadden. Ik ken ze nog
niet, maar misschien kan morgen alvast iemand een eerste
antwoord geven.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik proef hier wil bij D66 en ben benieuwd naar de antwoorden van het kabinet. Ik hoop dat met dit geld de mooie
stappen worden gezet naar die nationale projecten en dat
het geld dat naar de provincies gaat, ook wordt ingezet voor
het natuurbeheer.
Een andere vraag gaat over het klimaat. De heer Pechtold
begon heel stevig met "de feiten van het regeerakkoord".
Nu citeerde hij zojuist een persbericht van het PBL waarover
hij zegt dat hij niet begrijpt dat mensen hier pessimistisch
over zijn, omdat het hartstikke goed is. Het PBL geeft aan
dat 11 megaton zeker is en dat 26 megaton maximaal door
dit kabinet wordt gehaald. Dat is een bandbreedte van 20%
tot 50% van de ambitie. Daarmee kun je als D66'er toch niet
tevreden zijn? Je kunt hiervan toch niet zeggen dat het
hartstikke mooi is dat dit er nu staat? Het laat zien dat er
nog heel grote stappen gezet moeten worden en dat het
kabinet op dit moment een onvoldoende krijgt.
De heer Pechtold (D66):
Volgens mij is nu vooral het PBL ontevreden over de uitleg
van dat fantastische persbericht. Het PBL schrijft hier
gewoon: "Het kabinet formuleert doelen om Parijs te halen."
Ze geven aan dat ze het doel halen als ze doen wat ze nu
voor de helft zelf hebben ingevuld en met energieakkoorden
en bestuursakkoorden de rest aanvullen. De getallen die ze
neerzetten zijn voldoende om 2 te halen en richting 1,5 te
gaan, "49 55" voor de liefhebbers. Ze zeggen: dat is terecht,
daarmee haal je het. Voor de helft is het al ingevuld en de
rest moet uit de bestuursakkoorden komen. Ze zeggen ook
dat de reductie-opgave voor emissiedoelen naar beneden
wordt bijgesteld. Zo zie je maar weer dat het een bewegend
doel is waarmee je te maken hebt. Dit is een meevaller, net
zoals we in de vorige kabinetsperiode dachten miljarden
aan de windenergie kwijt te zijn en we nu in de miljoenen
zitten.
Ik ben blij met dit persbericht. Nu aan de minister, hier op
het hoekje, de taak om het uit te voeren. Ik vind het nog
steeds jammer dat u daar niet zit. U had dan zelfs nog een
plekje verder kunnen zitten.
De voorzitter:
De heer Klaver, tot slot.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik zie dat de heer Wiebes daar heel anders over denkt,
voorzitter.

Tweede Kamer

De heer Pechtold (D66):
Dan had hij de belastingen nog gedaan.
(Hilariteit)
De voorzitter:
De heer Klaver, tot slot.
De heer Klaver (GroenLinks):
Als voorbeeld kijk ik naar het aandeel duurzame energie en
wat het PBL daarover heeft laten zien. Er zal aan het einde
van de kabinetsperiode minder duurzame energie in
Nederland zijn dan als het nieuwe kabinet niets zou doen.
Ik kan me niet voorstellen dat D66 daar tevreden mee is.
Dit komt doordat de opslag van CO2 wordt betaald uit de
subsidieregeling voor duurzame energie. Is de heer Pechtold
met mij bereid om ervoor te zorgen dat we de opslag van
CO2 uit die subsidieregeling halen, zodat we ervoor zorgen
dat het aandeel duurzame energie hoger wordt in Nederland? Ik stelde deze vraag ook aan de heer Buma.
De heer Pechtold (D66):
Ik zal u eerlijk zeggen: ik vond de heer Buma daarover iets
te snel zeggen dat we dat misschien moeten doen. Ik citeer
nu even hetzelfde PBL: "Door het onderbrengen van de
CCS-projecten in de SDE, die subsidieregeling, zal je zien
dat er in die wereld concurrentie ontstaat waardoor de prijs
lager wordt." Eigenlijk zegt het PBL tegen ons: door (een
deel van) die CCS daarin onder te brengen, krijgt het kabinet
en de belastingbetaler de kans om per euro subsidiegeld
meer reductie te realiseren. Nou, toen ik dat las, dacht ik:
niet te snel zeggen dat we dat dus niet meer doen; druk die
prijs. Het is hetzelfde als bij die windmolens: we dachten
"miljarden" en het werden "miljoenen".
De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter, dit is een belangrijk punt.
De voorzitter:
Jazeker, alles is belangrijk.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik citeer hier geen persberichten, ik citeer hier rapporten,
namelijk pagina 14 van het rapport waar dit persbericht
over gaat. Daar ziet u heel duidelijk de berekening staan.
Op het moment dat je CCS gaat financieren uit de subsidieregeling voor duurzame energie, heeft dat een rechtstreeks
gevolg voor het aantal windmolens dat gebouwd kan worden. Het PBL geeft heel duidelijk aan dat aan het einde van
de komende kabinetsperiode het aandeel duurzame niet
ongeveer 25% is, zoals wel het geval zou zijn bij ongewijzigd
beleid, maar rond de 20%. Ik kan me werkelijk waar niet
voorstellen dat D66 hiermee tevreden is. Meneer Pechtold
begon met: de feiten, de feiten, de feiten. Kom dan ook met
de feiten, meneer Pechtold, en probeer ze niet te verdraaien
om het mooier te maken dan het is. Ik wil er graag met u
aan werken om ervoor te zorgen dat we de doelstellingen
wel gaan halen en dat er meer duurzame energie komt,

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-45

maar doe niet alsof dat het geval is met de plannen die er
liggen.
De heer Pechtold (D66):
Laten we dan het feit nemen en dat is het letterlijke citaat
van het PBL: "Het kabinet verbreedt de scope van de SDE+regeling. Daardoor komen naast hernieuwbare-energieprojecten ook bijvoorbeeld CCS-projecten voor subsidie in
aanmerking. De concurrentie binnen de SDE+-regeling
neemt daardoor toe, en kan er met hetzelfde budget een
grotere emissiereductie worden bereikt." Nou, daar sloeg
ik meteen op aan. Ik dacht: dat is mooi.
Op de vraag "ben ik tevreden?", zeg ik: nee, ik ben nooit
tevreden. Ik ben pas tevreden als deze minister ook echt —
en daar heb ik alle vertrouwen in — resultaten gaat boeken.
De voorzitter:
Het spijt me, mevrouw Thieme, maar ik wil toch voorstellen
... De heer Pechtold staat hier nu bijna anderhalf uur.
De heer Pechtold (D66):
Is het alweer zo laat?
De voorzitter:
Ja. Dat vind ik ook niet het probleem, maar de interrupties
zijn te lang en de antwoorden zijn nog langer, met name
die van u, mijnheer Pechtold. Ja, echt waar! Ik wil dus
voorstellen om het kort te houden. U krijgt, mevrouw
Thieme, de gelegenheid om te interrumperen en ik stel voor
dat de heer Pechtold daarna gewoon zijn betoog afmaakt,
want er zijn nog zeven sprekers.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Prima, voorzitter. Alle begrip.
De heer Pechtold noemde zojuist de warme sanering van
200 miljoen euro voor de varkensboeren in Brabant. Een
goede zaak dat dat gebeurt! 200 miljoen belastinggeld is
nogal wat om de varkensboeren weg te halen uit kwetsbare
gebieden in Brabant. Hoorde ik de heer Pechtold nou net
zeggen dat daarmee logischerwijs gepaard gaat dat het niet
zo kan zijn dat die varkensboeren of andere varkensboeren
die productierechten kunnen krijgen om elders in Nederland
weer een varkensbedrijf te starten? Dan verplaats je het
probleem immers alleen maar.
De heer Pechtold (D66):
Het is niet bedoeld om een bedrijfstak waar nu problemen
zijn, voor de boeren zelf en voor de omwonenden, van het
ene probleem in het andere probleem te storten. De provincies, Brabant voorop, hebben nu al heel duidelijk aangegeven daar stappen in te willen gaan maken. Dit kabinet trekt
200 miljoen uit om op een verantwoorde wijze die, ik zou
bijna zeggen, driedubbelslag te maken. Het kabinet gaat de
boer helpen om met minder of misschien met een andere
bedrijfssoort toch zijn boterham te verdienen, de overlast
van de omwonenden te verminderen en de maatschappij
ervan te verzekeren dat het straks beter gaat met het dierenleed en dierziektes. Dat vind ik een win-winsituatie, waar ik

Tweede Kamer

graag ... U noemt het overheidsgeld, terwijl we het in het
geval van andere zaken rond klimaat subsidies noemen. Ik
vind dat meer dan verantwoord, omdat het een gezamenlijk
doel is.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Daar zijn we het met elkaar over eens. Het is alleen
belangrijk om ook vast te stellen dat de heer Pechtold ook
vindt dat het niet zo kan zijn dat we 200 miljoen uitgeven,
die productierechten gewoon blijven bestaan en men elders
weer zo'n vervuilend bedrijf kan starten.
De heer Pechtold (D66):
Ik geloof dat de heer Dijkhoff zojuist op een vraag antwoordde: hier pas ik qua detailkennis. Volgens mij ligt het
voor een deel bij de provincies, maar ... Ik hoop dat het
kabinet me dat morgen precies weet te vertellen, maar het
lijkt me dat we geen 200 miljoen uittrekken voor een verplaatsing van een probleem.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Nee, prima. Maar echt, het gaat in dit debat heel vaak over
details. Het gaat over de details van van alles en nog wat,
medisch-ethische kwesties enzovoort, maar als dit kabinet
zegt het groenste kabinet te willen worden, dan moeten
ook de fractievoorzitters goed op de hoogte zijn van het
wel en wee in ongeveer de meest vervuilende sector van
Nederland, namelijk de landbouw.
De heer Pechtold (D66):
Ik ben blij dat mevrouw Thieme ook blij is dat het kabinet
dit doet, maar dat stukje hoorde ik nog niet.
Voorzitter, mijn vraag was: wanneer komen de concrete
voorstellen? Bij de aankomende begrotingsbesprekingen
ziet mijn fractie ernaar uit om heldere prioriteiten per
bewindspersoon te krijgen, zodat we daarna precies kunnen
volgen hoe onze ambities worden vertaald naar acties. Ik
vraag hier om een toezegging, maar met deze bewindspersonen moet dat lukken. Mijn partij had voor iedere portefeuille wel iemand op het oog, maar ik zie nu op iedere post
iemand die ik vertrouw.
Voorzitter, wat mag het kabinet vervolgens van mijn fractie
verwachten? Steun waar mogelijk, constructieve kritiek
waar nodig. Daar staat tegenover mijn grotere verwachting
van dit kabinet. Het kabinet behoeft een progressief perspectief. Dat wil zeggen een houding waarmee we open vooruit
kunnen denken, een mentaliteit waarmee we kunnen
inspelen op wat er gebeurt in de wereld om ons heen. Want
dat de wereld ook de komende vier jaar niet stil zal staan,
is misschien wel de enige voorspelling die we in deze Kamer
gezamenlijk durven te doen.
Wat verwachten we van de oppositie de komende vier jaar?
Ik hoop feitelijke kritiek en oplossingsgerichtheid. D66 heeft
vele partijen uitgenodigd voor samenwerking en dat blijven
we ook doen. Dit is wat mij betreft geen coalitie van 76
tegen 74. Natuurlijk hebben we te maken met getuigenispartijen die nooit meedoen, maar voor de strijd tegen de
wegwerppolitiek zijn alle partijen wat mij betreft uitgenodigd. Iedereen in deze Kamer moet zo goed mogelijk een

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-46

bijdrage kunnen leveren en daarom vraag ik alle partijen,
rechts of links, progressief of conservatief, christelijk of
seculier: denk mee, doe mee en bouw mee!
Voorzitter, tot slot. Het regeerakkoord is doorwrocht en
gedetailleerd en dat is een nuchtere politieke realiteit. Maar
nu staat het, met ruime ambitie voor vier jaar hard werk.
Uit dit akkoord blijkt dat de politieke wil van het midden er
is. De Europese geschiedenis leert ons dat, waar extremen
tegenover elkaar komen te staan en het politieke midden
verdeeld raakt, de democratie zelf onder druk komt te staan.
Het is daarom voor mij als democraat grote winst dat dit
akkoord er is gekomen. En nu aan het werk!
De voorzitter:
Dank u wel. Mijnheer Klaver.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dit is misschien wel het belangrijkste debat van het jaar. Er
is heel lang onderhandeld. Ik wil graag een aantal vragen
kunnen stellen over het regeerakkoord. Ik wil een vraag
stellen over migratie. In het regeerakkoord is namelijk
afgesproken dat drenkelingen nu conform de bestaande
internationaalrechtelijke kaders naar de dichtstbijzijnde
veilige haven moeten worden gebracht, ook al is dat aan
de kant van waaruit men vertrokken is. Het non-refoulementprincipe is hierbij leidend, dus het principe dat iemand niet
wordt teruggestuurd naar een land waar hij gevaar loopt.
Op welke wijze gaat hier vorm aan gegeven worden?
De heer Pechtold (D66):
In de uitwerking van de verdragen met landen waar dat
mogelijk is.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik heb de vraag ook aan de heer Buma gesteld en die geeft
heel duidelijk aan dat het zijn ambitie is dat mensen niet
eerst naar Europa komen maar dat ze rechtstreeks naar die
landen worden gebracht. Hoe gaan we op die boten vaststellen of iemand niet in gevaar is en dat iemand om zijn
seksuele voorkeur of politieke opvattingen niet wordt vervolgd of gevaar loopt in het land waar hij naartoe wordt
gesleept? Iedereen heeft internationaalrechtelijk gezien
recht op een individuele toets. Waar gaat die plaatsvinden?
De heer Pechtold (D66):
Ik denk dat we op de eerste plaats blij mogen zijn als we
het op die boten kunnen vaststellen, want op die boot zitten
is al levensgevaarlijk. U zei zojuist: u sleept terug. Nee, we
beginnen te redden. Feit is dat de meeste bootjes voldoende
brandstof hebben om de territoriale wateren uit te komen
en niet meer. Dat is de ramp die wij nu met zijn allen zien.
De toekomst zal met zich mee kunnen brengen dat duidelijk
Europees beleid betekent dat mensen niet meer in handen
vallen van die misdadigers — zo durf ik hen te noemen —
die nu misbruik maken van penibele situaties of de terechte
wens om een beter leven op te bouwen. Daar maken ze
misbruik van. Daardoor verdrinken de mensen. We willen
dus zorgen dat in de toekomst die bootjes eigenlijk helemaal
niet meer gaan varen, omdat duidelijk is dat, als je je meldt
in Noord-Afrika in een land dat voldoet aan die verdragen,

Tweede Kamer

met kampen waar organisaties op toezien, daar wordt
vastgesteld of je recht hebt op asiel in Europa ja of nee. Dat
zal de praktijk in de verre toekomst zijn. In de tussentijd
zullen we, lerend, zoals we ook bij de Turkijeafspraken
hebben gezien dat sommige dingen wel werken en sommige dingen niet, dit soort afspraken in Europees verband
proberen te maken.
De heer Klaver (GroenLinks):
We zien echt wel een andere Pechtold nu hij in de coalitie
zit, waarin hij niet meer de scherpe vragen kan stellen maar
ze moet beantwoorden. Dan krijgen we behoorlijk wollige
antwoorden, om heel eerlijk te zijn. Mijn vraag was namelijk
tamelijk concreet. Die ging niet over wat het brede idee is
van deze coalitie om afspraken te maken met landen en
deals te sluiten, nee, dat staat vrij overzichtelijk opgeschreven. Dit gaat over het punt dat we mensen willen oppikken
uit zee en rechtstreeks terug willen brengen naar NoordAfrika. Dat heb ik volgens mij goed gelezen in het regeerakkoord. Vervolgens komt er een zinnetje achteraan, namelijk
dat het recht op non-refoulement wordt gerespecteerd.
Waarom wil ik dit graag weten? Hierom: niet én Buma én
Pechtold kunnen allebei gelijk hebben. Ik wil weten of de
heer Pechtold niet met een kluitje in het riet is gestuurd,
met een klein zinnetje over non-refoulement, dat zo prachtig
internationaal en wijs klinkt maar in de praktijk helemaal
niks gaat betekenen. Dus nogmaals mijn vraag: als we
iemand uit zee oppikken en op een boot zetten en als we
hem terug gaan brengen naar Noord-Afrika, op welke wijze
wordt dan vastgesteld dat deze persoon niet hoeft te vrezen
voor zijn leven, voor vervolging of voor zijn geweten?
De heer Pechtold (D66):
Ik weet niet waar ik het dedain en de denigrerende houding
van de heer Klaver aan verdiend heb. Hij verwijt mij dat ik
lang praat en wollige taal gebruik voor een heel ernstige
situatie in de Middellandse Zee. Hij zegt dat ik lang nodig
heb om te antwoorden. Meneer Klaver, dit is waar we
wekenlang met u wollig over spraken. Ik heb in drie weken
kritiek gehoord over btw en noem maar op, maar die principiële ondergrens heeft u niet gezien en niet vastgesteld,
en daar is niet doorheen gezakt. Tot op de dag van vandaag
heb ik u daar niet over gehoord.
De heer Klaver (GroenLinks):
Hier illustreert de heer Pechtold het hele punt dat ik maak.
Ik stel een heel concrete vraag. Daar ging het inderdaad
over.
De heer Pechtold (D66):
Binnen alle rechtsstatelijke verdragen. Binnen alle verdragen.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik stel u een heel concrete vraag. Hier ging het inderdaad
over in de onderhandelingen, en ja, voor ons ligt daar een
grens. Daarom vraag ik er heel precies naar. Het gaat mij
niet om het algemene uitgangspunt dat alles binnen de
verdragen moet blijven. Dat is papier en dat is geduldig.
Het gaat over de praktijk. Al die keren heb ik dat gezegd. Ik
vraag u naar de praktijk. Ik vraag u niet hoe het staat

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-47

opgeschreven. Ik vraag: wat gaat het betekenen? Het is de
ambitie van dit kabinet om mensen rechtstreeks terug te
sturen naar Noord-Afrika. Dan vraag ik u: als mensen uit
zee worden gevist, hoe stelt u dan vast dat deze mensen
niet hoeven te vrezen voor vervolging, voor hun geweten
of voor hun seksuele geaardheid? Hoe stelt u dat vast?

op plekken waar dat verantwoord gebeurt. Dit is allemaal
om te voorkomen dat die mensen op die boot gaan zitten.

De heer Pechtold (D66):
Individueel. Er is geen praktijk meer van 1850, want dat is
voorbij. Er is geen ideale praktijk van 2030 voor het klimaat
of van 2050 voor de rest van het klimaat. Er is geen realiteit
rond verdragen nu. Politieke partijen kijken hoe ze zelf realiteit maken door hun ambities om te zetten in compromissen en in afspraken, en maken daarbij randvoorwaarden.
De randvoorwaarden waarover wij gesproken hebben, zijn
heel erg duidelijk. Wij willen voorkomen dat mensen nog
verdrinken. Wij willen goede opvang regelen in landen waar
dat verantwoord is. Wij houden ons aan het feit dat we niet
terugsturen naar gebieden waar mensen onveilig zijn. Dat
betekent dat mensen, als zij zich in dat kamp melden, individueel getoetst zullen worden: ben je op de vlucht voor
oorlog en geweld, voor politiek, voor je geaardheid, voor
je geloof of wat dan ook, of zoek je een beter leven? Dat
laatste mag, maar we kunnen het helaas niet honoreren.
Voor al die andere gevallen zullen we per keer kijken en
daar maken we afspraken over. Meneer Klaver, realiteit
vorm je door als politieke beweging verantwoordelijkheid
te nemen, mee te doen en te zorgen dat de regels zo worden
als je wilt.

De heer Klaver (GroenLinks):
De heer Pechtold werpt mij hier voor de voeten dat ik het
niet wil begrijpen. Ik begrijp het dondersgoed, meneer
Pechtold. Wekenlang hebben we hierover gesproken. In
ieder detail hebben wij ons verdiept. Waarom? Omdat dit
over mensen gaat die kwetsbaar zijn en omdat ik erin geloof
dat het Vluchtelingenverdrag geen dode letter moet zijn,
maar een levend document. Het hele principe van nonrefoulement, dus dat mensen niet worden teruggestuurd
naar een gebied waar zij gevaar lopen, moeten we hoog
houden. Als ik u vraag waar dat dan wordt vastgesteld en
u dat niet precies weet, baart mij dat zorgen.

De voorzitter:
Tot slot.
De heer Klaver (GroenLinks):
Mijn vraag was: hoe dan en waar dan? Als ik het nu goed
hoor, zegt de heer Pechtold: we pikken mensen op uit zee,
die worden naar Noord-Afrika gebracht, en daar krijgen ze
de individuele toets of iemand veilig is of niet. Non-refoulement, het beginsel dat in het Vluchtelingenverdrag staat,
gaat erover dat we niemand terugsturen zonder dat we
zeker weten of iemand daar veilig is. Wat de heer Pechtold
schetst, is dit: we sturen mensen terug naar Noord-Afrika.
Daar is de toets of iemand veilig is of niet. Als de heer
Pechtold nu zegt dat dat niet waar is, moet het bijna
plaatsvinden op die bootjes. Dan is de vraag: gaat de kapitein dat doen, worden er op die bootjes commissies ingesteld? Ik wil van de heer Pechtold weten hoe.
De heer Pechtold (D66):
Als je het niet wilt snappen, is dat een probleem, maar dit
is heel duidelijk. Het uiteindelijke doel is dat mensen helemaal niet meer op die boot gaan zitten, maar zij zitten er
nog wel op. Pas als er een verdrag met een veilig land is
of als er een veilige plek onder toezicht van internationale
organisaties is, gebeurt dit. Daarom hebben we daar
wekenlang ook met u over gesproken. Het gebeurt pas als
er een plek is waar perspectief is, waar opvang is en waar
toetsing kan plaatsvinden. Pas dan kunnen daar ook mensen
worden opgevangen. Is dat nu realiteit? Nee. Werpen
sommigen verdachtmakingen op als zou dat in de nabije
toekomst met Libië kunnen? Natuurlijk niet! Dat kan alleen

Tweede Kamer

De voorzitter:
Dan wil ik nu eigenlijk...

De heer Pechtold (D66):
Op een veilige plek. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Asscher
van de PvdA.

De heer Asscher (PvdA):
Voorzitter. In de eerste plaats, gefeliciteerd. Daar zit u dan
met z'n allen. Vinden jullie het nog leuk? Het gemene is dat
zij niets terug moeten zeggen. Morgen is dat ook zo. Alleen
Mark Rutte mag wat zeggen. Toen de premier vanochtend
vertelde dat de deur van de Trêveszaal op een kier stond,
dacht iedereen nog: dat is interessant. Nu denkt de helft:
we kunnen er dus nog uit? Er komen meer van dit soort
dagen. Het is best leuk aan de andere kant, kan ik u melden.
"De zon die doorbreekt, een vers kopje thee". Ik weet zeker
dat velen van u dit belangrijke citaat herkennen. "Alles kan
een mens gelukkig maken", van de bekende Amsterdamse
volkszanger René Froger. Toen ik wat jonger was, werd ik
weleens met hem vergeleken. De laatste tijd word ik meer
met de rapper Usher verward overigens, maar dat is nog
onwaarschijnlijker. René Froger zingt daar dat hij, terwijl
eigenlijk allerlei dingen in orde zijn, best vaak simpelweg
wat gelukkiger zou willen zijn. Het lijkt erop dat het nieuwe
kabinet die wijsheid van René Froger heeft begrepen. Want
wat lees je in de inleiding van het regeerakkoord? "Een goed
land is meer dan alleen macro-economische cijfers en
internationale ranglijsten". Overigens kan ik u melden dat
economische krimp ook bepaald niet gelukkig maakt. Die
hebben we de afgelopen jaren meegemaakt en daar word
je ook niet blij van. Het kabinet heeft de ambitie om het
vertrouwen in de toekomst terug te brengen. Die ambitie
is terecht. We zijn hier vandaag om een eerste oordeel te
geven, een eerste indruk te krijgen van de vraag of het
antwoord dat Rutte III formuleert ook adequaat is.
Hoe staan we ervoor? Er is heel veel om dankbaar voor te
zijn, om trots op te zijn in dit land. Er is groei, er zijn overschotten op de begroting, er is vertrouwen van consument,

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-48

van producent. Maar dat is niet het hele verhaal. Veel
Nederlanders hebben ervaren dat basale zekerheden onder
druk staan, in de economische crisis, maar ook nu die crisis
voorbij is. Soms gaat het om meer abstracte zekerheden
die net zo zwaar zijn: wie wij zijn, hoe wij onze tradities
waarderen en behouden, en wat onze plek is in de wereld.
Soms gaat het om heel concrete, praktische zekerheden:
onze kinderen krijgen amper een vast contract en fijn wonen
wordt voor velen onbetaalbaar. Het beleid van de afgelopen
jaren, waar de Partij voor de Arbeid medeverantwoordelijk
voor was, heeft eraan bijgedragen dat de economie weer
groeit en dat de verzorgingsstaat nog weer jaren meekan.
Bovendien hebben we veel gedaan om de inkomensverschillen daarbij zo min mogelijk te laten oplopen.
Maar het beleid heeft de onzekerheid over sommige
onderwerpen vergroot. Ook zien we dat de kosten van de
groei — een zeer flexibele arbeidsmarkt, het uitwonen van
de aarde en haar natuurlijke hulpbronnen, een gestreste
samenleving — worden gedragen door heel veel mensen,
terwijl de baten door een steeds kleiner groepje worden
genoten. Zo is Nederland ondanks onze welvaart, ondanks
ons mooie sociale stelsel en ondanks onze goede zorg een
land geworden dat tegelijk heel gelukkig is en fundamenteel
onzeker. Het is logisch. We zoeken allemaal vaste grond
onder de voeten zodat we vooruit kunnen in het leven. Die
vaste grond moeten wij bieden. Wij moeten zorgen dat de
bescherming er is voor iedereen, dat iedereen zich zeker
voelt. Met vertrouwen de dag van morgen tegemoet treden
kan alleen als je van bepaalde zaken gewoon op aan kan.
Een baan waarmee je vooruit durft te plannen en waarbij
je dus zekerheid ervaart, een betaalbaar huis in een fijne
buurt en goede zorg als je die nodig hebt.
Vertrouwen in de toekomst begint dus met zekerheid vandaag. Als politieke partijen spelen we daar een essentiële
rol in. Niet te ontkennen valt immers dat de politiek en de
politieke partijen zijn aangevreten door het algemene gevoel
van moedeloosheid dat zich van veel mensen meester lijkt
te hebben gemaakt. Men vraagt zich af of het wel zin heeft
om te stemmen. Velen zijn op dit moment van plan het
stemhokje te mijden. Er heerst een ongeloof in de mogelijkheid dat de politiek oplossingen kan aandragen voor de
maatschappelijke crisis die zich aandient. Aldus Joop den
Uyl in 1981 in zijn korte toespraak van tweeënhalf uur,
Tegen de stroom in. Hij beschrijft daarin hoe sociale verhoudingen uit elkaar dreigen te vallen en hoe belangrijk het is
dat politiek van oppositie en coalitie dan daadwerkelijk recht
doet aan de behoefte aan zekerheid van ieder mens. Dat is
dus onze opdracht.
Des te belangrijker is het om als politieke partijen te vermijden dat we bijdragen aan het cynisme over de politiek. Ik
ken een politicus die een boek heeft geschreven, Tegen het
cynisme. Ik heb het over de heer Buma. Hij heeft hier in zijn
eerste uiting — ik dacht "het is bumor", maar het is niet
teruggenomen — gezegd dat een nieuw kabinet zich niet
aan de wet moet houden. Dat voedt het cynisme, dat is niet
goed. We hebben net gezien dat er afspraken zijn over
gevoelige kwesties die niet zijn opgeschreven, maar wel
zijn gemaakt. Dat voedt het cynisme, dat is niet goed. Ik
gun dat dit nieuwe kabinet niet. Ik hecht eraan dat men
opschrijft en zegt wat men doet, maar wel staat voor de
rechtsstaat en de afspraken die er zijn.
Voorzitter. In die inleiding die ik al instemmend citeerde,
lezen we mooie woorden over zekerheid en vertrouwen.

Tweede Kamer

De heer Pechtold (D66):
Wat het cynisme ook voedt, is wanneer je een misverstand
of een feitelijke onjuistheid blijft voeden. Mijn vraag is: wat
was er nou zojuist ... U duidt waarschijnlijk weer op dat
verhaal van die abortuspil. Wat is er nog niet duidelijk aan?
Want echt, bevraag me, bevraag de premier: er is geen
afspraak gemaakt. Het is de conclusie van vier partijen —
dat heeft u in het overzicht gezien; daarom hoefde het ook
niet in het regeerakkoord te staan — die uit eigen beweging
is gemaakt. Daar is niets geheimzinnig aan. Cynisme wordt
dus ook gevoed wanneer je vanuit de oppositie — wij
moeten allebei aan onze nieuwe rol wennen — een misverstand maar blijft voeden terwijl de ander dacht dat dat
misverstand was weggenomen. Anders blijf ik hier staan
zolang we er niet uit zijn.
De heer Asscher (PvdA):
Het is terecht dat u dat vraagt. Wanneer Pechtold zegt dat
het niet bewust was dat Rutte dat toen ontkende, neem ik
dat zo van hem aan en ook dat dat pas kortgeleden aan het
licht kwam. Daar gaat het nu niet over. Er is wel de keuze
gemaakt om die afspraak te maken en niet in het regeerakkoord te zetten. Dat vind ik vreemd.
De heer Pechtold (D66):
Maar ook dat is overzichtelijk. Je schrijft toch niet ... Ik zou
bijna zeggen: u zat er zelf een keer bij. We hebben het
regeerakkoord gemaakt over de dingen waar we een
afspraak over moesten maken, omdat de ene partij de
andere — een tegen drie, drie tegen een, twee tegen twee,
in wisselende samenstelling — daaraan wil houden. In dit
geval was er geen afspraak nodig, want alle vier zeiden:
deze wet willen we niet. Daarnaast kom je dan met de lijst
van wetsvoorstellen en die beoordeel je allemaal. Dat hebben we heel laat gedaan. Pas afgelopen maandag kregen
we dat overzicht en toen kwam deze wet langs. Daarover
hebben we open en duidelijk geschreven: deze gaat niet
door. Maar dat was geen afspraak. Een afspraak is nodig
als er verschil is tussen vier meningen, maar dat was er
niet.
De heer Asscher (PvdA):
Nou, voorzitter. Ik neem het nu van Pechtold aan, maar ik
heb er moeite mee om het aan te nemen, omdat D66 met
de Partij van de Arbeid heeft gepleit voor het opnemen van
de abortuspil in het huisartsenpakket. Je kunt zeggen dat
je de wet niet goed vindt, maar dan verander je die wet.
Maar nu is de afspraak gemaakt om het te schrappen. Daar
is ook al over gerapporteerd in de gereformeerde dagbladen. Het is daar gevierd. Als het klinkt als een afspraak,
eruit ziet als een afspraak en overkomt als een afspraak en
veel partijen zich er bovendien aan houden, dan lijkt het
een afspraak.
De voorzitter:
Volgens mij is dit punt voldoende gewisseld.
De heer Pechtold (D66):
Ik vind het allemaal prachtig, maar als ik iets inlever, doe
ik dat met open vizier. Dan zeg ik ook dat ik het niet voor
elkaar heb gekregen. Had ik verder gewild met sommige

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-49

delen van embryokweek? Ja, dat had ik gewild. Is me dat
gelukt? Nee. Maar andere zaken wel. Daar ben ik heel eerlijk
over. Op dit gebied — lees wat de schriftelijke en misschien
ook mondelinge inbreng van mevrouw Dijkstra in het verleden is geweest — was er al bezwaar tegen de manier
waarop de wet tot stand werd gebracht. Daarom trekken
wij hem in. Het was de mening van vier partijen. Daarom
geen afspraak, maar gewoon in het overzicht. Niks spannends, niks raars: heel duidelijk. Of we zijn het nu eens en
dan moet u mij erop vertrouwen dat het zo is, of we houden
het verhaal in de lucht dat er iets spannends is gebeurd,
maar dat vind ik voor de doelgroep heel erg pijnlijk.
De heer Asscher (PvdA):
Oké. Fair enough.
In de inleiding die ik citeerde, lezen we mooie woorden over
zekerheid en vertrouwen. Ik heb al vaker gezegd dat we ook
voorstellen zien die bijdragen aan die dagelijkse zekerheid:
meer vaderschapsverlof, het aanpakken van schijnzelfstandigheid, minimumtarieven voor zzp'ers, extra geld voor de
verpleeghuiszorg. Desalniettemin zie je ook een ideologische keuze van het kabinet naar rechts, met miljarden aan
lastenverlichting voor groepen die dat niet nodig hebben.
De grootste investering van dit kabinet is niet in de
samenleving, maar in lastenverlichting voor multinationals
en aandeelhouders. Het Nederlandse gezin dat het meest
baat heeft bij dit kabinet, is dat van mevrouw Heineken, die
straks 26 miljoen euro kan bijschrijven door het schrappen
van de dividendbelasting. We hebben er vandaag een
aantal keren naar gevraagd. Het verhaal wordt steeds
vreemder.
Het kan anders en het moet beter. Ik denk dat er een
prachtige gelegenheid is om tussen oppositie en coalitie
andere keuzes te maken: 1,4 miljard euro. In samenwerking
met GroenLinks en de Socialistische Partij hebben wij laten
zien dat het ook anders kan, door zes fundamentele voorstellen die heel andere keuzes met zich mee brengen en
waarmee we nu investeren in de zekerheid in Nederland.
Het eigen risico afschaffen. Extra loon voor politieagenten,
mensen die werken voor de publieke zaak. De leraren
helemaal in hun eisen tegemoetkomen, in plaats van de
eerste stap die al zo zwaar bevochten werd. Wij laten zien
dat de lasten niet verlaagd moeten worden voor de aandeelhouders in ruil voor duurdere boodschappen, maar dat het
andersom kan. Vraag wat extra aan de mensen die het heel
goed hebben en zorg dat dit terechtkomt bij de grote groep
Nederlanders die het nodig heeft.
Die zes voorstellen laten ook zien dat je een optimistischer,
wervender verhaal voor Nederland kan maken met de uitgangspositie die dit kabinet heeft gekregen. Optimistischer
dan Rutte III, vrolijker dan Rutte III, aantrekkelijker dan Rutte
III.
De nieuwe generaties Nederlanders verdienen het dat
nationale trots en identiteit niet wordt gereduceerd tot een
afvinklijstje. We hebben voor Buma het volkslied geleerd,
voor Pechtold het Rijksmuseum bezocht en we zijn langs
het parlement geweest. Allemaal prachtig. Nee, zeg ik tegen
de heer Buma, vrijheid is niet het probleem. Vrijheid is de
oplossing. Laten we onze kinderen opvoeden om die waarde
en die vrijheid echt te vieren. Laat de kunsten bloeien, breng
muziek terug in de klas. Leer kinderen dat kunst ook onge-

Tweede Kamer

makkelijk kan zijn, tot nadenken stemt en een intrinsieke
waarde heeft.
Vertrouwen hebben in de toekomst kan alleen als we weer
vertrouwen krijgen in elkaar. Dat ontstaat door die zekerheid
samen te bouwen. Stel je ons land voor met de sterke economie die we nu hebben, maar ook met nieuw zelfvertrouwen in scholen, in ziekenhuizen, in buurten en sportclubs,
met trotse mensen die bijdragen wat ze kunnen en krijgen
wat ze verdienen. Mensen die zich gewaardeerd weten.
Voor dat land wil ik de komende jaren strijden. Vanuit de
oppositie, met mijn fractie, met andere partijen, trots en
met passie. Een alternatief bieden. Niet alleen maar tegen,
ook niet tegen andere partijen, maar voor een Nederland
waarin we weer zeker zijn van ons bestaan. Met GroenLinks,
met de SP, met de FNV en de CNV, met Greenpeace, met
de stakende leraren en met de fietsbezorgers van Deliveroo.
Laten we zicht houden op wat ook kan: een modern land
met gelukkige en verbonden inwoners, techniek ten dienste
van de mens, een ontspannen levenshouding en divers in
alle geledingen, met een agenda die zich richt op de toekomst door te kiezen voor het nu, voor de leraar, voor de
verpleegkundige, voor de politieagent.
De vraag boven dit debat is of dit kabinet gaat kiezen voor
het ijzeren eigen gelijk van 76 zetels — in dat geval: veel
succes daarmee en sterkte, het wordt eenzaam — of dat
die hand — we doen echt politiekeclichébingo: de uitgestoken hand, de warme hand, de kleffe hand, de slappe hand
— wat voorstelt. Ik denk dat we iedereen een enorme dienst
bewijzen door die clichébingo op een gegeven moment
ook te beëindigen en te kijken hoe het zit.
Links en rechts verbinden, dat heeft de premier beloofd.
Het is niet gelukt in het akkoord. De uitgestoken hand gaat
in elk geval niet naar de wijkverpleegkundige, niet naar de
oudere werkloze, niet naar de leraar in het vo en het mbo,
niet naar de huurders, die een bezuiniging krijgen, niet naar
politieagenten, niet naar arbeidsgehandicapten, die onder
het minimumloon moeten gaan werken, niet naar mensen
met een uitkering, niet naar ouderen met alleen een AOW
en niet naar flexwerkers die meer bescherming nodig hebben dan hier geboden wordt. De uitgestoken hand gaat
vooralsnog naar de Chinese, Amerikaanse en Russische
beleggers. Een goedgevulde, rijkgevulde hand. Prachtige
cadeaus. Moet je voorstellen wat je daarmee kunt doen,
wat die miljarden kunnen betekenen voor de mensen in
Nederland.
Toch kan het nog steeds. Daarom wil ik hier een motie
indienen om te kijken of er nu samenwerking komt of niet.
Ik realiseer me dat het ongebruikelijk is, dus ik vraag op
basis van artikel 66, lid 2 van het Reglement van Orde om
verlof om dat in de eerste termijn te doen, mede namens
collega's Roemer, Klaver, Krol, Thieme, Kuzu, Baudet en
Wilders.
De voorzitter:
Dan moet de Kamer daarmee instemmen. U hebt wel heel
veel namen, maar het is nog geen meerderheid.
De heer Asscher (PvdA):
Ik snap het. Ik ben heel benieuwd.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-50

De voorzitter:
De vraag is of de heer Asscher een motie zou kunnen
indienen in eerste termijn. Dat kan alleen als een meerderheid daarvoor is. De heer Dijkhoff.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik wil eerst vragen of de heer Asscher morgen niet aanwezig
is, bij de tweede termijn.
De heer Asscher (PvdA):
De vorige keer dat dit gebeurde in het debat over de regeringsverklaring, was het de fractievoorzitter van de VVD die
dat deed in eerste termijn. Hij had daar goede redenen voor.
Ik wil die ook graag toelichten als u mij toestaat om die
motie in te dienen. De motie-Zijlstra was dat toen. U weet
wel.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ja, ongetwijfeld. Die ken ik. Misschien denkt u dat dat een
manier is om weer minister te worden. Het is de heer Zijlstra
ook gelukt.
De heer Asscher (PvdA):
Zo had ik het niet bedacht.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik zou dat graag eerst horen, voordat ik beslis of het een
goed idee is. Ik had gedacht dat het antwoord van het
kabinet een rol zou kunnen spelen bij de vraag of er een
motie komt, hoe die eruitziet en of wij als coalitiepartijen
daar misschien iets in zien. Ik had eerlijk gezegd die volgorde verwacht. De heer Asscher kennende, heeft hij een
goede reden waarom hij het nu wil doen. Maar die wil ik
dan wel eerst graag horen.
De heer Asscher (PvdA):
Zeker. Meteen duidelijk: ik ben heel benieuwd hoe de
nieuwe coalitie zal omgaan eerst met het procedurele verzoek om een motie te mogen indienen. Wat wil ik doen? Ik
heb bij het debat over het regeerakkoord gevraagd om de
bezuiniging op de wijkverpleegkundigen te schrappen. Dat
is urgent. Dat leeft enorm. Er zijn tienduizenden handtekeningen verzameld vanuit de wijkverpleging. Het leidt ook
tot grote zorgen bij patiënten, bij ouderen. Vervolgens
hebben wij het kabinet geschreven bij zijn constituerend
beraad, de oprichtingsvergadering, dat hier iets mis dreigt
te gaan, dat je jezelf als kabinet zo'n start niet moet toewensen en dat het een valse start wordt. Je komt in een uitlegstand van iets wat helemaal niet uit te leggen is: in tijden
van overschotten bezuinigen juist op mensen die dat werk
doen. Schrap dat. Om nu te voorkomen dat het uitgestoken
handen blijft wapperen en dat het kabinet morgen in eerste
termijn geen reactie kan geven op wat ik wil voorstellen,
wil ik de motie graag indienen. Ik zeg er meteen bij: als de
heer Dijkhoff mee wil tekenen, of suggesties heeft voor
wijzigingen, dan sta ik daar zeer voor open. Ik vind het
echter belangrijk om op dit punt in het debat de motie in
te dienen, omdat de vraag boven het debat is: wordt het
76-74, of wordt het meer? Daarom vraag ik verlof aan de
meerderheid van de Kamer om de motie te mogen indienen.

Tweede Kamer

De heer Van der Staaij (SGP):
Het is, zoals eerder aangegeven, heel ongebruikelijk om
dat in eerste termijn te doen. Wij hebben het wel eens aan
de orde gehad met moties van wantrouwen. Eerlijk gezegd
vind ik ook de uitleg niet echt verhelderend. Het punt dat
de heer Asscher naar voren brengt, is duidelijk. De normale
gang van zaken is dan dat eerst de reactie van het kabinet
wordt afgewacht en dat in tweede termijn een motie kan
worden ingediend als men de reactie van het kabinet
onbevredigend vindt. Ik vind het een heel ingewikkelde
figuur dat wij al tijdens onze inbreng, zonder één woord
van de kant van het kabinet, moties gaan indienen.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Het is nu een soort procedureoverlegje. Ik weet niet of de
nieuwe minister van Buitenlandse Zaken weet waar de
motie-Zijlstra over ging, maar ik kan mij dat niet herinneren.
Het punt van de heer Asscher, over de wijkverpleging, is
echter een serieus punt. Hij vraagt om daar serieus naar te
kijken, maar het wordt moeilijk als hij dat in de eerste termijn via een procedureel trucje doet. Als de heer Asscher
wil weten hoe het kabinet op dit punt reageert, zou hij het
dictum van de motie als vraag aan het kabinet kunnen
stellen — dit is wat ik wil, antwoord u daarop — en zou hij,
als het antwoord nee is, de motie alsnog kunnen indienen.
Het indienen van een motie zonder dat er überhaupt iets is
gezegd door de premier, is niet in het voordeel van de heer
Asscher. Het wordt voor mij namelijk raar om voor die motie
te stemmen, omdat ik graag eerst de premier wil horen.
Los van het feit of ik de motie kan steunen, is het punt van
de heer Asscher terecht, maar hij doet daar afbreuk aan
door te stellen dat hij een motie wil indienen, ongeacht wat
er gezegd wordt. Stel de vraag, wacht het antwoord af en
dien daarna al of niet een motie in.
De heer Asscher (PvdA):
Dit zijn allemaal ongetwijfeld goedbedoelde collegiale en
vriendschappelijke adviezen, maar ik heb erover nagedacht.
Ik maak hier een punt van, juist omdat anders het hele debat
blijft in de sfeer van afwachten. Zal het kabinet bewegen?
Ik denk het niet. Ik vraag de collega's niet wat zij van de
motie vinden en of zij die zullen steunen. Ik vraag alleen of
ik de motie mag indienen, omdat ik het belangrijk vind om
juist de premier de kans te geven om inhoudelijk in te gaan
op het gestelde in de motie. Als men mij weerhoudt om de
motie in te dienen, is dat ook een signaal. Dat doet de
Kamer dan met een beperkte meerderheid. Volgens mij is
het collegialer om mij de motie te laten indienen — of het
laatste verstandig is of niet, bepaal ik graag zelf — waarna
de premier daarop kan reageren. Ik doe dus een collegiaal
verzoek aan de coalitiepartijen om daarin te bewilligen.
De heer Pechtold (D66):
Dit punt komt er inderdaad aan, zoals collega Asscher al
heeft aangekondigd. Volgens mij zijn mensen die in de
wijkverpleging werken vooral geïnteresseerd in wat collega
Asscher nu wil. Ik hoor hem zeggen dat hij bereid is om de
motie eventueel nog aan te passen. Zou het een idee zijn
dat de heer Asscher de motie niet indient, maar de tekst
die hij nu voor zich heeft gewoon voorleest? Daarna kunnen
wij het debat over de inhoud voeren. Wij kunnen dan bezien
of wij gezamenlijk kunnen komen tot iets waarbij de inhoud
vooropstaat, in plaats van hier zo laat nog over procedurele

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-51

aspecten te spreken. Het is een voorstel waar wij, denk ik,
heel ver mee kunnen komen. Als de heer Asscher mij
dwingend vraagt of hij de motie mag indienen, dan denk
ik: waarom zou ik de heer Asscher tegenhouden? Maar als
hij zegt dat hij de motie eventueel nog wil aanpassen, laten
wij het nu dan over de inhoud hebben.
De heer Asscher (PvdA):
Dit stel ik zeer op prijs, maar dan doe ik het allebei. Met de
steun van de heer Pechtold is er een meerderheid om de
motie nu in te dienen. Ik zal de motie voorlezen. Ik verklaar
daar meteen bij dat ik bereid ben om de motie aan te passen
als dat de motie sterker maakt. Ik zal de motie voorlezen.
De voorzitter:
Eerst de heer Dijkhoff.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik heb uitleg gevraagd en gekregen. Ik heb er even over
nagedacht, maar ik snap het nog niet helemaal. Ik zie echter
geen reden om bezwaar te hebben tegen het indienen van
de motie. Wij weten in ieder geval dat de motie "de motieAsscher" zal heten. Verder ben ik benieuwd wat erin staat.
De heer Asscher (PvdA):
Voorzitter, zeer bedankt voor deze uitgestoken collegiale
hand.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat wijkverpleegkundigen de grootste groep
ouderen verzorgen;
constaterende dat wijkverpleegkundigen fantastisch werk
doen maar het zwaar hebben door gebrek aan collega's en
gebrek aan tijd;
van mening dat alle ouderen moeten kunnen rekenen op
goede zorg, in verpleeghuizen én thuis;
van mening dat het beperken van de werkdruk van wijkverpleegkundigen en de kwaliteit van de zorg voorop dienen
te staan bij nieuwe hoofdlijnenakkoorden;
verzoekt de regering de wijkverpleegkundigen uit te zonderen van bezuinigingen bij het sluiten van nieuwe hoofdlijnenakkoorden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Asscher, Roemer,
Klaver, Krol, Thieme, Kuzu, Baudet en Wilders.

De heer Pechtold (D66):
Dan wil ik nu graag vragen over de inhoud kunnen stellen.
Kijk, want hoofdlijnenakkoorden zijn heel gewoon; bij het
vorige kabinet, de SP-fractie heeft ze in haar verkiezingsprogramma, ook als het gaat om de zorg en de wijkverpleging.
Dus wat dat betreft niets nieuws onder de zon. Het is
bedoeld om te zorgen dat iedere euro in de zorg zo efficiënt
mogelijk besteed wordt. Het is niet bedoeld om via een
omweg dingen te doen die we niet via de hoofdlijnenakkoorden proberen te doen, namelijk de kwaliteit van de zorg
aanpakken. Volgend jaar komt er al iets van 250 miljoen
erbij. Er zit dus een stijging in het geld dat naar de wijkverpleging gaat. Nu hebt u het over de wijkverpleegkundigen.
Interessant voor het kabinet, maar voor mij ook richting
morgen, is of bedoeld is te zeggen dat het niet vooral
gezocht moet worden in de werkdruk, maar vooral in het
efficiënter werken van die organisaties. Roemer had het
daar vanmiddag ook over. Dan heb je het dus niet over de
cliënten of over de mensen die er werken, maar je zorgt dat
die organisaties misschien voor hetzelfde geld meer kunnen
doen. Voor de afweging van mijn fractie is het wel heel
belangrijk of we het eens zijn of dat ook de intentie van de
PvdA-fractie is.
De heer Asscher (PvdA):
Ik snap die vraag heel goed. Ik vind het ook een terecht
punt. Op zichzelf is het goed om hoofdlijnenakkoorden te
sluiten. Volgens mij hebben alle politieke partijen daar ook
voor gekozen in de verkiezingsprogramma's. Dat de kosten
stijgen en dus de uitgaven aan de zorg, is ook niet verwonderlijk. De zorgvraag stijgt doordat er meer ouderen gebruik
van maken, ervan afhankelijk zijn, en langer thuis blijven
wonen, wat we ook willen. Dat betekent dat de hoeveelheid
zorg die moet worden geleverd, toeneemt. Daarom is het
ook zo belangrijk dat we voldoende goede wijkverpleegkundigen kunnen blijven vinden. Maar het effect van de manier
waarop die 1,9 miljard ingeboekt is door het kabinet, is,
zegt het Centraal Planbureau, doordat de wijkverpleegkundigen niet zijn uitgezonderd, een korting van 100 miljoen.
Wat betekent dat in de praktijk, heel huiselijk gezegd? Dat
die vrouwen en mannen die dat werk doen minder tijd per
patiënt hebben. In een situatie waar de werkdruk al heel
hoog is — u weet dat, ik weet dat; de verhalen over hoe ze
kriskras door de stad fietsen om iedereen te zorg te bieden
die ze verdienen, zijn best indrukwekkend — is het ingeslagen als een bom.
Iedereen is blij met de 2,1 miljard voor de zorg in de verpleeghuizen, liefdevolle zorg, maar het staat in zo'n schril
contrast tot deze 100 miljoen. Wij hebben in ons verkiezingsprogramma gekozen voor hoofdlijnenakkoorden — dat is
denk ik nodig — maar bewust de wijkverpleging uitgezonderd en zelfs 300 miljoen intensivering opgenomen. Dat is
niet waar ik nu om vraag. Waar ik nu om vraag, is niet om
het kabinet de mogelijkheid te ontzeggen om die akkoorden
te sluiten of om afspraken te maken over het verstandig
omgaan met het geld van de belastingbetaler, maar wel
om meteen duidelijk te maken dat die wijkverpleegkundigen
niet nog meer werkdruk gaan ervaren, dat zij worden uitgezonderd, dat zij niet nog harder moeten fietsen, want ze
branden gewoon op en ze knappen af. Dat moeten we niet
willen, niet voor hen, maar ook niet voor onze ouderen.

Zij krijgt nr. 8 (34775).
De heer Pechtold had een vraag.

Tweede Kamer

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-52

De heer Van der Staaij (SGP):
Het risico van dit punt vind ik een beetje dat we heel erg
een beetje een technische discussie krijgen over het dempen
van een taakstelling in het kader van een hoofdlijnenakkoord
waarvan je eigenlijk nog in de verste verte niet weet hoe
het precies gaat uitpakken, en of ook niet bureaucratie
aangepakt kan worden, waardoor we zeggen: nou, maar
dit is eigenlijk wel een goed punt. Is de heer Asscher met
mij eens dat het inhoudelijke punt dat hieronder ligt, is dat
we met elkaar niet willen dat die zorg verschraalt, ook al
zou er wel nog weer 50 miljoen bovenop gaan? Die zorg
mag niet verschralen en die zorg moet nog beter worden.
Is hij met mij eens dat dat het springende inhoudelijke punt
is waar we ons sterk voor maken?
De heer Asscher (PvdA):
Zeker en dat is ook heel huiselijk en niet technisch. Die zorg
is zo ongelooflijk belangrijk voor zo veel mensen in Nederland, voor ouderen maar ook chronisch zieken en gehandicapten die zien hoe ongelooflijk hard er gewerkt wordt. Het
is fantastisch als er bureaucratie wordt weggesneden, want
dat levert meer geld op voor uren voor die verpleegkundigen, maar maak dan meteen duidelijk, ook richtinggevend
aan het kabinet, dat deze groep moet worden uitgezonderd
als ze die hoofdlijnenakkoorden gaan sluiten. Volgens mij
zijn de heer Van der Staaij en ik het eens, voorzitter.
De heer Van der Staaij (SGP):
Wij zijn het zeker eens dat wij daar bijzonder voorzichtig
mee om moeten gaan, maar dat het ook niet kan zijn dat je
zegt dat het allemaal maar bij de ggz, de geestelijke
gezondheidszorg, moet gebeuren. Het luistert allemaal
nauw. De ervaring leert ook — dat is mijn laatste vraag aan
de heer Asscher — dat het ook kan betekenen dat je gaandeweg besluit dat je bepaalde aannames die in de financiële
plaatjes staan, moet bijstellen. Onder uw eigen ministerschap, mijnheer Asscher, zijn ook bepaalde bezuinigingen
op de verpleeghuiszorg die in de cijfers stonden uiteindelijk
niet verwezenlijkt omdat we dat niet verantwoord vonden.
Is de heer Asscher het met mij eens dat we, ook wat betreft
datgene wat nu allemaal niet al in detail ter discussie staat,
steeds heel zorgvuldig moeten bekijken hoe het nu in de
praktijk uitpakt?
De heer Asscher (PvdA):
Daar ben ik het zeer mee eens. Sterker nog, ik denk dat je
geen glazen bol nodig hebt om te beseffen dat er meer geld
nodig is. Je kunt niet zeggen: zonder ze uit. Het Centraal
Planbureau denkt dat dat 100 miljoen kost. Ik denk dat we
dat er dan voor over moeten hebben, want het werk is er
belangrijk genoeg voor. Ik ben het dus zeer eens met Van
der Staaij. Ik heb ook geleerd van de ervaringen van de
afgelopen jaren hoe voorzichtig we hiermee om moeten
gaan, en hoe belangrijk het dus ook is om van begin af aan
als Kamer aan het kabinet mee te geven wat we van ze
verwachten op dit punt, omdat de groep te kwetsbaar is en
het werk te belangrijk.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik probeer precies duidelijk te krijgen wat de heer Asscher
bedoelt. Dat is voor mij belangrijk om te kunnen beoordelen
of wij het ermee eens zijn. Ik hoor hem twee dingen vaak

Tweede Kamer

combineren. Aan de ene kant deel ik de zorg dat een
hoofdlijnenakkoord niet moet leiden tot verschraling van
de zorg. Het is niet de bedoeling dat een verpleegkundige
straks bang moet zijn dat hij of zij twee keer zo veel moet
doen voor hetzelfde geld. Aan de andere kant hoor ik de
heer Asscher ook steeds voorspellen dat het voornemen
om te komen tot een hoofdlijnenakkoord daar wel toe leidt.
Zit er nog ruimte in de motie van de heer Asscher — ik weet
namelijk niet hoe hij die bedoelt — waarbij je de groei van
de kosten remt, met inachtneming van de kwaliteit van de
verpleegkundigen? Of sluit die motie dat ook uit? Het gaat
mij om het hele veld.
De heer Asscher (PvdA):
Het is niet mijn voorspelling dat dit zo gebeurt, maar het
Centraal Planbureau zegt dat op pagina 27. "Dit leidt tot
verschraling van de zorg". Dat willen wij niet en ik ga ervan
uit dat de heer Dijkhoff en de VVD dat ook niet willen. We
hebben tenslotte samen die 2 miljard voor de verpleeghuizen gedaan. Het is dus totaal niet consequent en ook niet
fatsoenlijk om dat in deze tijd van overschotten te doen,
dus moeten we dat uitsluiten. Ik ben niet tegen hoofdlijnenakkoorden. Ik denk dat het verstandig en ook goed is als
een nieuwe minister afspraken kan maken met de sector
zodat het geld aan het bed terechtkomt, bij de mensen die
de zorg leveren, en niet in bureaucratie, topinkomens en
managementsalarissen, maar daar waar het nodig is. Ik ben
dus niet tegen die hoofdlijnenakkoorden, maar ik vind wel
dat het gezien de vertaling van het Centraal Planbureau —
en dat is dus niet mijn eigen voorspelling — essentieel is
voor de wijkverpleegkundigen en hun patiënten dat we die
in ieder geval uitzonderen van bezuinigingen.
De heer Dijkhoff (VVD):
Ik denk dat we de ultieme duidelijkheid niet gaan krijgen.
Het voordeel dat de motie nu is ingediend is natuurlijk dat
we er nog een nachtje over kunnen slapen.
De heer Asscher (PvdA):
Ik wist dat u het zou waarderen als we deze discussie zouden voeren.
De heer Dijkhoff (VVD):
Het duurde even, maar de waardering groeit. Wat ik nog
steeds niet helemaal duidelijk heb, is het volgende. Als het
duidelijk is dat een hoofdlijnenakkoord leidt tot een rem op
de groei van de kosten voor de wijkverpleging, maar dat
het 'm dan niet zit in de kwaliteit van de zorg maar bijvoorbeeld in ruimte die er is bij de bureaucratie, de managementstructuren ertussenin, bestaat daar dan met deze motie nog
wel ruimte voor?
De heer Asscher (PvdA):
Zeker, maar laten we wel wezen, het is nu ook geen vetpot.
Het is nu ook al heel hard werken. Drie weken geleden
schreven de kranten over hoeveel wijkverpleegkundigen
overspannen zijn of een burn-out hebben. Wat mij betreft
moet er gejaagd worden op zinloze bureaucratie en moet
de ruimte die zo ontstaat, linea recta naar de wijkverpleegkundige. Doe vooral je best en ga daarvoor. Alles wat er
kan worden weggehaald uit onzinnige rompslomp en wat

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-53

terecht kan komen bij de wijkverpleegkundigen, steun ik,
alleen doe ik dat niet onder de dreiging van een korting van
100 miljoen die zal leiden tot een verschraling van de zorg
waardoor zij nog harder moeten werken in diezelfde tijd.

ook als Partij van de Arbeid. Het is ook mijn taak om te leren
van de vergissingen uit het verleden en ik zie nu heel scherp
hoe dit erin slaat bij deze groep. Dus ik roep de Kamer op
om daar richting in te geven.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Er spelen hier eigenlijk twee dingen door elkaar heen,
namelijk het echte probleem van de wijkverpleegkundigen
en het politieke punt dat de heer Asscher maakt: als wij dit
doen, is het de uitgestoken hand, en zo niet, is het geen
uitgestoken hand. Maar dit is meer een eis dan dat de
oppositie vraagt om een uitgestoken hand, want we moeten
dit blijkbaar doen. U zei terecht: er mag geen verschraling
zijn van de wijkverpleegkunde. Dat moet volgens mij het
doel zijn, maar dat doel geldt bij alle hoofdlijnenakkoorden.
Het lijkt nu alsof hier door u een prioriteit wordt gesteld,
terwijl ook de ziekenhuiszorg heel veel werk betekent voor
heel veel verpleegkundigen die ook allemaal werken in een
omgeving waarin de kosten beheerst moeten worden. Daar
zit voor mij dus niet zo veel verschil in. De anderen moeten
dat ook. Dan zou ik u toch willen oproepen om naar het
doel te kijken. Ik weet gewoon niet of het waar is dat we
die 100 miljoen niet in die hoofdlijnenakkoorden kunnen
vinden. Dat zullen we moeten bekijken. We weten ook niet
hoe het in de andere sectoren gaat. Is het niet veel beter
en veel meer een gezamenlijke kans om bij de wijkverpleegkunde het woord te gebruiken wat u zelf net gebruikte,
namelijk dat wanneer er hoofdlijnenakkoorden worden
gesloten er geen verschraling mag optreden van het wijkverpleegkundige aanbod? Als we dat gezamenlijk uitspreken, kan de minister daarmee aan het werk. Dan zien we
wat er uit het totaal van die hoofdlijnenakkoorden komt,
want ik ben ook bang om de druk op andere sectoren te
vergroten. Dat wil ik graag meegeven aan de heer Asscher.

De voorzitter:
Gaat u verder.

De heer Asscher (PvdA):
Ik stel geen eis. Ik ben niet in de positie om eisen te stellen.
Dat is niet wat ik hier doe. Ik luister en hoor de vier coalitiefractievoorzitters en het kabinet in de regeringsverklaring
in de prachtigste bewoordingen spreken over samenwerking
met de oppositie. Ik geef hier aan, niet voor het eerst, dat
dit voor de Partij van de Arbeid en ook voor acht oppositiepartijen een heel belangrijk punt is. Het is niet het enige
punt — je moet alles in z'n context zien — maar het is een
belangrijk punt. Volgens mij zei de heer Buma in zijn termijn
dat wij hier een punt hebben. Dan kun je zeggen: ja, er zijn
ook andere zorgen in de zorg. Daar ben ik het ook mee eens.
Ik ga graag het gesprek aan over minder investeren in lastenverlichting voor aandeelhouders en meer in de zorg. Ik
had net niet de indruk dat we daar al de brug over kwamen
in het debatje dat we daarover voerden met het CDA.
Daarom zeg ik dat dit ten opzichte van de totale plannen
gaat om een klein bedrag. Het gaat over een doelgroep die
iedereen hier liefheeft: onze ouderen, onze zieken en onze
gehandicapten. Ik vraag de Kamer om richting te geven aan
het kabinet hoe het daarmee omgaat.
Ja, dat heeft dus betekenis. Ik hoop dat u het daarmee eens
bent en als u het daar niet mee eens bent, hoop ik dat u
uitlegt waarom. Ik denk dat het nodig is om deze groep uit
te zonderen gezien de zwaarte van het werk en het contrast
met de investeringen die we nu gelukkig doen in verpleeghuizen. Ik erken meteen in de richting van de SGP dat we
daar moeten leren van de vergissingen uit het verleden,

Tweede Kamer

De heer Asscher (PvdA):
Ik heb dat bewust in eerste termijn gedaan, omdat ik begrijp
dat iedereen daar een nachtje over moet slapen en omdat
ik ook begrijp dat als je zeven maanden nodig hebt om een
akkoord te maken, het handig is als er een nachtje extra is
om het hierover te hebben.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Asscher (PvdA):
Voorzitter. Een aantal vragen aan het kabinet. Klopt het nu
dat er geen extra ruimte wordt vrijgemaakt voor de lonen
van agenten en militairen en leraren alleen in het basisonderwijs? Klopt het ook dat het kabinet van plan is om met
belastinggeld weer topbeloningen bij de overheid mogelijk
te maken, dus de Wet normering topinkomens 3 in de
prullenbak te deponeren? Kunnen we afspreken dat we
gaan kijken naar de lonen in de publieke sector en dat we
dan beginnen bij de leraar, de agent, de militair en de verpleegkundige en niet bij de dure topinkomens, mensen die
menen meer te moeten verdienen dan een minister? Klopt
het dat de gemiddelde zorgpremie de komende jaren met
ruim €300 stijgt? Wat betekent dat voor het gezin van een
leraar, een verpleegkundige, een politieagent of een militair?
Voorzitter. Er staat een bezuiniging van in totaal drie kwart
miljard in het regeerakkoord. Drie kwart miljard. Op mensen
met een arbeidshandicap en op mensen die arbeidsongeschikt zijn. En dat in een tijd van overschotten en overvloed.
Het komt erop neer dat het sociaal minimum ophoudt te
gelden voor mensen die iedere dag naar hun werk gaan,
dat er geen pensioen wordt opgebouwd. Wat is nu de
rechtvaardiging van die maatregel? Is het wat Dijkhoff zegt,
namelijk dat het nodig is voor de werkgelegenheid? Dan is
het aantoonbaar onjuist. Of is het bedoeld als een manier
om het maatschappelijk aanvaarde sociaal minimum te
verlagen? Dat is wel eerlijk, maar ook schandelijk.
Voorzitter. Wat is het verhaal van dit kabinet voor mensen
die eerder willen stoppen met werken? Klopt het dat daar
geen geld voor wordt vrijgemaakt? Ik heb van verschillende
fractievoorzitters de ruimte gezien voor een sociaal akkoord.
Laten we afspreken dat er geen wetgeving wordt ingediend
zolang de onderhandelingen over een dergelijk akkoord
lopen.
Voorzitter. Ten aanzien van de woningmarkt heb ik net al
met Pechtold over de versie van mijn regeerakkoord gedebatteerd om te checken of de huurparagraaf was verwijderd.
Maar er bleken vijf bullets op pagina 31 te staan. Daar staat
dat sociale huurwoningen gaan verdwijnen, terwijl de
doelgroep de komende jaren juist groeit. Waar is de
bouwambitie in het regeerakkoord? Klopt het dat er nu per

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-54

saldo wordt bezuinigd op de huurtoeslag? Hoeveel scheelt
die bezuiniging huurders per maand?
Voorzitter. Het woord "lerarentekort" komt niet voor in het
regeerakkoord. Wat is nu het verhaal voor de leraren in het
voortgezet onderwijs, in het mbo? Mogen we van dit kabinet
op zo kort mogelijke termijn ook plannen ontvangen om
wat te doen aan het lerarentekort? De SER heeft in het
advies Gelijk goed van start nadrukkelijk gewezen op het
belang van het van elkaar leren. Nederland heeft een heel
versnipperd aanbod van voorzieningen voor jonge kinderen.
Dat dreigt de tweedeling in de samenleving te vergroten.
Klopt het dat de investeringen in de voor- en vroegschoolse
educatie niet voldoende zijn om alle kinderen van 2 tot 4
jaar toegangsrecht tot onderwijs te bieden? En dat het
aanbod dus versnipperd blijft, terwijl de Partij van de
Arbeid, maar ook D66 en andere partijen, lang hebben
gestreefd naar juist een basisaanbod voor alle kinderen,
omdat je ook dan de verdeeldheid in de samenleving kan
proberen te voorkomen?
Voorzitter. Wat betreft het klimaat steunen wij de doelen
van dit kabinet. Sterker nog, ik wil een compliment maken
voor de ambitie die uit die doelen spreekt. Ook hier geldt
wel dat er snel zekerheid moet komen over hoe die doelen
gehaald worden. Ik wil dus graag het gesprek voeren met
de minister en met de andere partijen die onder de initiatiefwet staan, om dit in daden om te zetten. Snelheid is
nodig.
Voorzitter. René Froger zong niet over de dividendbelasting,
ook al worden veel beleggers best gelukkig. Ik geef wel toe
dat hij ook niet zong over de wijkverpleging. Maar ergens
in zijn prachtige lied zit een opdracht. Een opdracht om te
strijden voor ieders kans op geluk, op toekomst, op zekerheid, voor jezelf en voor je kinderen. Een opdracht om te
streven naar een rechtvaardige, solidaire en vrije samenleving. En omdat ik niet zeker weet of René Froger een sociaaldemocraat is, sluit ik af met een ander citaat. Na Den
Uyl is ons begin vorige maand helaas Eberhard van der
Laan ontvallen, die ons opriep om te proberen de stad,
maar laten we aannemen ook het land, vanuit onze verschillende rollen net een tikje "liever" te maken.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan de heer Segers namens de
ChristenUnie. Mijnheer Asscher, u praat met mijnheer Rutte
en dat mag niet. Mijnheer Rutte weet dat ook heel goed.

De heer Segers (ChristenUnie):
Mevrouw de voorzitter. Laten we het houden op een beetje
heimwee naar vak-K.
De voorzitter:
Ja, de schuld van de heer Rutte.
De heer Segers (ChristenUnie):
Mevrouw de voorzitter. Ik heb gisteravond 500 jaar Reformatie gevierd. Ik zat ingeklemd tussen de heer Buma aan

Tweede Kamer

de ene kant en de vader van collega Van der Staaij aan de
andere kant. Schuin tegenover mij zaten de Koning, twee
katholieke bisschoppen en twee rabbijnen. We hebben 500
jaar Reformatie herdacht. Het leek mij een mooi moment
om daags daarna aan dit kabinet een katholieke vraag te
stellen. Waartoe is dit kabinet op aarde? Voor ons als fractie
is de vraag: wat maakt deze politieke onderneming voor de
ChristenUniefractie waardevol, ondanks dat we hiermee
niet in een klap al onze idealen realiseren? Laat ik maar
beginnen met een antwoord waar ik straks mee zal eindigen:
naast het werken aan een aantal grote opgaven in dit
ambitieuze regeerakkoord, zal dit kabinet er ook moeten
zijn voor enkelingen. Dan denk ik aan het Ghanese slachtoffer van mensenhandel dat ik in Leeuwarden ontmoette bij
de hulpverleners van Fier Friesland. En aan dat ene gezin
dat ik ken, dat diep in de schulden zit. En aan die tienermoeder die hier, bij een rondetafelgesprek, haar verhaal deed
en die niet weet waar ze met haar hulpvraag terechtkan.
Ook voor hen moet het kabinet er zijn.
Maar laat ik vooral beginnen bij het begin van dit kabinet.
We zagen vorige week een mooie bordesscène en een
veelbelovende presentatie. Het is een bijna helemaal nieuwe
ploeg van nieuwe mensen met veel elan. Toen ik ze de eed
of de belofte zag afleggen en ze daar op het bordes zag
staan, wist ik dat die wekenlange eenzame opsluiting in de
Stadhouderskamer niet helemaal voor niets is geweest.
Maar uiteraard is dit kabinet niet op aarde om een beetje
mooi te wezen op de trappen van paleis Noordeinde, of om
hier veelbelovend te zitten in vak-K. Dit kabinet is geen doel
op zichzelf. Het is er om het goede te doen en om dienstbaar
te zijn aan Nederlanders, aan alle Nederlanders. Dat kan
een coalitie nooit alleen. Daarvoor moeten we breder
draagvlak zoeken in de samenleving en ook hier in de
Kamer, en dan nadrukkelijk breder dan alleen de coalitiefracties. Het is vaker gezegd, het is eerder gezegd, maar ik
onderstreep het heel graag.
Mevrouw de voorzitter. Tijdens de onderhandelingen zijn
er verschillende adviseurs langsgeweest bij de onderhandelingstafel. Een daarvan was Kim Putters, directeur van
het Sociaal en Cultureel Planbureau. Zijn naam viel eerder
in de bijdrage van collega Buma. Zijn bijdrage heeft indruk
gemaakt. Als geen ander voelt hij de polsslag van onze
samenleving en is hij in staat om de verhalen te vertellen
van mensen die hun verhaal zelf nooit zouden komen vertellen. Het is het verhaal van mensen die zich in de steek
gelaten voelen, die het gevoel hebben dat de politiek er niet
voor hen is. Het verhaal van mensen die zich zorgen maken
over de zorg, over de vraag of die betaalbaar en toegankelijk
blijft voor hen. Mensen die zich zorgen maken over de vraag
of zij of hun kinderen nog wel een vaste baan en een
betaalbaar huis kunnen krijgen, of de vrijheid van ons land
wel veilig is, en of hun kinderen er straks niet veel slechter
aan toe zijn dan zijzelf. Het zijn gezinnen van mannen,
vrouwen en kinderen die een flinke prijs voor de crisis
hebben moeten betalen en die sceptisch zijn over beloftes
van politici.
Mevrouw de voorzitter. Alleen een regeerakkoord vol
plannen zal het vertrouwen van deze mensen niet terugwinnen. Het vertrouwen tussen overheid en burger, tussen Den
Haag en de samenleving, kan alleen hersteld worden door
daden, concrete daden voor gewone mensen. In dat opzicht
is de Rotterdamse inslag van dit kabinet een mooie. De

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-55

mouwen moeten worden opgestroopt, de laarzen moeten
aan en de schop moet in de grond. Alleen tastbare resultaten zullen kunnen overtuigen.
Mevrouw de voorzitter. De ChristenUniefractie heeft haar
nek uitgestoken voor deze coalitie omdat we ons met de
fracties van VVD, CDA en D66 hebben kunnen vinden in
concrete plannen, die bijdragen aan de toekomst van onze
kinderen, aan het tegengaan van tegenstellingen in de
samenleving en aan de verdediging van vrijheid en veiligheid dichtbij en ver weg. We zullen dit kabinet daaraan
houden en de uitvoering van de plannen hierop beoordelen.
Dan gaat het dus allereerst om de toekomst van onze kinderen. Het gaat om investeringen in het onderwijs, die
moeten leiden tot beter onderwijs, tot lagere werkdruk bij
leraren en ruimte voor hen om hun vak uit te oefenen, ook
op kleine scholen. Collega Pechtold heeft net een aantal
hele concrete vragen gesteld, en ik onderstreep die. Er komt
veel extra geld voor gezinnen. Er komt meer vrijheid om
opvoeding, gezinsleven en werk te combineren. De kloof
tussen een- en tweeverdieners mag niet groter worden,
juist vanwege die vrijheid voor gezinnen. En het mooie is
dat na jaren van achteruitgang juist de gezinnen met één
modaal inkomen er zo'n beetje het meest van alle groepen
op vooruitgaan.
Het regeerakkoord committeert zich aan Parijs. Het stelt
heldere doelen en wil van Nederland de koploper in Europa
maken. Die ambitie staat als een huis. De opties die
genoemd worden in het regeerakkoord zijn voldoende om
die ambitie waar te maken, zo stelt het Planbureau voor de
Leefomgeving. De helft van de noodzakelijke maatregelen
is al ingevuld. Nu komt het aan op een ambitieus klimaatakkoord en een klimaatwet die alle doelen en middelen
vastleggen. Daarin zal mijn fractie het kabinet blijven aanmoedigen, want de opgave is immens. Daar hebben we
iedereen bij nodig: het bedrijfsleven, de boeren, woningeigenaren en milieuorganisaties. Mijn vraag aan de ministerpresident is of hij kan aangeven hoe en met wie het kabinet
in gesprek gaat over dat akkoord en de nadere invulling
van die maatregelen. Want ook hiervoor geldt: er is werk
aan de winkel.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik heb ook voor de heer Segers een vraag over de
CO2-opslag en de manier waarop die wordt gefinancierd.
De opslag wordt betaald uit de subsidie die er is voor
duurzame energie. Het PBL geeft aan dat dit effect heeft op
de hoeveelheid duurzame energie die Nederland in totaal
zal produceren. Is het voor de heer Segers en de ChristenUnie bespreekbaar om te bekijken of we daarvoor een
alternatief kunnen bedenken? Hierdoor zullen alle inspanningen die we leveren om de CO2 terug te dringen niet ten
koste gaan van de hoeveelheid duurzame energie die we
met elkaar produceren.
De heer Segers (ChristenUnie):
Het Planbureau voor de Leefomgeving geeft aan dat bij de
doelen die we stellen en de middelen die we hebben, er
een zekere flexibiliteit is en dat het nog weleens kan meevallen. We hebben dit bijvoorbeeld gezien bij wind op zee,
dat veel sneller en meer rendabel is geworden dan we eerst
dachten. Dat kan meevallen. Dat is de eerste kanttekening.

Tweede Kamer

Ik voeg hieraan de algemene heldere uitspraak toe dat als
we toewerken naar een klimaatakkoord en een klimaatwet,
de samenwerking heel breed moet zijn en dat we dan ook
moeten spreken over de meest efficiënte en meest doeltreffende inzet van middelen. Dat gesprek moet heel breed
gevoerd worden en wat mij betreft ligt dan alles op tafel.
De heer Klaver (GroenLinks):
Dat is een heel helder antwoord, waar ik blij mee ben. Het
kabinet heeft aangegeven dat CO2 het belangrijke punt zal
zijn waarop zal worden gestuurd. Dit zal ook het belangrijkste zijn in de klimaatwet. In de bijdrage van de heer Segers
beluister ik dat het kabinet ook aandacht zal hebben voor
het aandeel duurzame energie. Als dat klopt, ben ik heel
blij en kijk ik uit naar de gesprekken hierover.
De heer Segers (ChristenUnie):
Mevrouw de voorzitter, toch even een kleine kritische noot
in de rebound. De reactie op het bericht van het Planbureau
voor de Leefomgeving. "de helft is ingevuld, de andere helft
niet", was: schande, schande, want het is allemaal niet
ingevuld. Terwijl dit juist de uitgestoken hand is. Natuurlijk
kunnen wij alles niet tot 2030, laat staan tot 2050 waar de
heer Klaver het over had, tot in detail invullen. Wij zullen
erover moeten spreken. De helft is al ingevuld. Het is ook
in de aard van een regeerakkoord dat nog niet alles in detail
is ingevuld. Als er ergens een uitgestoken hand is, is het
hier.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik ben blij. Ik heb direct gezegd dat ik graag wil meedenken
over de verdere invulling om tot die doelstellingen te
komen. De heer Segers weet heel goed hoe zo'n doorrekening van het PBL werkt. Zijn verkiezingsprogramma is ook
doorgerekend en was keurig vormgegeven met alle maatregelen die erbij passen. Als u het mij eerlijk vraagt, had ik
liever gezien dat het kabinet al die maatregelen had opgeschreven met daarbij de mededeling dat er over gesproken
kan worden, maar dat ze zullen worden uitgevoerd omdat
je zo de doelstellingen haalt. Het feit dat het nu niet helemaal zo is vormgegeven, schept voor mij niet direct vertrouwen. Uw houding hier, evenals die van uw collega's, dat u
bereid bent om ook met de oppositie in gesprek te gaan
over de invulling, schept dat wel. Ik verwacht van een
kabinet dat het over het klimaat net zo concreet is als over
de maatregelen die naar het CPB worden gestuurd.
De heer Segers (ChristenUnie):
Nu even heel precies. De doelstellingen zijn volstrekt helder.
Dit kabinet heeft een zeer ambitieuze doelstelling: 49%. We
willen koploper zijn en kijken of we haar nog naar boven
kunnen bijstellen. Dan hebben we de vraag gesteld: wie
neemt welk aandeel voor zijn rekening? Dat is ook tamelijk
concreet. De maatregelen die daarvoor genomen moeten
worden, zijn voor een deel ingevuld en voor een deel niet.
Daarom hebben we dit akkoord nodig en daarom hebben
we een wet nodig. Dat is wel de aard van een regeerakkoord. Uiteraard begrijp ik de oppositionele neiging om
vooral te kijken naar het glas dat halfleeg zou zijn. Dit glas
is zeker halfvol en gaat helemaal vol worden.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-56

Mevrouw Thieme (PvdD):
We moeten wel eerlijk zijn. De maatregelen worden allemaal
pas genomen nadat deze regering helemaal geen macht
meer heeft over de te nemen maatregelen. De meeste
maatregelen worden pas, eventueel, na 2021 ingezet. De
vliegtaks is een voorbeeld. Als het de komende jaren niet
op een andere manier kan om de vliegtuigen duurzamer of
minder lawaaiig te maken, zal het kabinet overwegen om
in 2021 — het kabinet is dan bijna klaar — een vliegtaks in
te stellen. Zo kun je jezelf al heel snel groen noemen. Ik
weet dat de heer Segers de afgelopen jaren altijd de intentie
heeft gehad, zo ken ik hem ook, om Nederland duurzamer
te maken. We kunnen echter niet blij zijn met de conclusie
van het PBL dat nog niet de helft van de maatregelen zorgt
voor de doelstelling van 49% reductie in 2030. In het interruptiedebatje met de heer Klaver hoor ik dat de heer Segers
openstaat voor verdere invulling van mogelijke maatregelen
om die doelstelling te behalen. Kan de landbouw hierbij
ook zeker aan de orde komen? Of heeft die een soort van
status aparte? Op dit moment kan ik uit het regeerakkoord
niets anders concluderen dan dat die sector die heeft.
De heer Segers (ChristenUnie):
Dat ministerie heeft een status aparte, maar dat komt door
de minister die er resideert. Maar natuurlijk doet de landbouw ook mee! Natuurlijk is die ook medeverantwoordelijk
voor het behalen van de doelstellingen. Natuurlijk begrijp
ik ook de rol van mevrouw Thieme als zij dit kabinet aanmoedigt en aanjaagt om verder het pad op te gaan richting
verdere reductie van de CO2-uitstoot. Maar kijk ook naar
waar wij vandaan komen. Wij waren heel lang een achterblijver en bungelden ergens onderaan de staatjes in Europa,
en nu willen wij koploper worden. Dit kabinet met deze
samenstelling heeft geen halfbakken keuze gemaakt, maar
gezegd: we gaan voluit voor Parijs. Alle vier de partijen
hebben daarvoor getekend. Ze hebben allemaal gezegd:
dit is nodig en wij committeren ons hieraan. U moet ons
vooral blijven opjagen, want dat is uw rol. U doet dat met
verve, maar ik hoop ook dat u ziet dat er echt sprake is van
een omslag en dat hier een achterblijver een koploper wil
worden. Ik hoop dat u in die zin ook, zeker ook op deze
dankdag, uw zegeningen telt.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Mooie woorden over de wens om een trendbreuk te realiseren. In het regeerakkoord zie ik die trendbreuk ten aanzien
van de voorgaande regeringen niet. Ik zie in het regeerakkoord met name veel vrijblijvendheid. Het gaat over convenanten. Het gaat over polderen. De regie moet bij de landbouw blijven. Ik vraag het daarom nogmaals aan de heer
Segers. In het regeerakkoord staat bijvoorbeeld dat de
landbouwsector slechts 3,5 megaton hoeft te reduceren in
2030. Dat is 20% minder dan dat ze nu produceert. Daar
hebben ze dertien jaar de tijd voor en dat is natuurlijk niet
heel erg ambitieus want, en steeds meer mensen weten
dat ook, als je één dag geen vlees eet, haal je ook een
besparing van 3,5 megaton. Kan ik de heer Segers dus op
meer ambitie aanspreken?
De heer Segers (ChristenUnie):
U mag het kabinet steeds aanmoedigen tot meer ambitie,
maar ik wil u toch wijzen op een maatregel, de minimumprijs voor CO2. Dat leidt ertoe dat de kolencentrales veel

Tweede Kamer

sneller dan wij dachten dichtgaan. De prijs gaat omhoog
en daardoor zijn die centrales niet meer rendabel en gaan
ze dicht. Dat is niet iets in de verre toekomst, want dat
gebeurt veel eerder dan wij denken. Nu staat er inderdaad
een datum in waarop alle kolencentrales dicht zullen zijn,
maar als wij, zoals afgesproken, toegaan naar een minimumprijs voor CO2 van €43, dan gaan die kolencentrales eerder
dicht. Dat is een mechanisme dat je nu al kunt uittekenen.
Dat is een concrete maatregel die voor een grote omslag
zorgt. Dus nogmaals, natuurlijk mag u ons blijven aanmoedigen, maar ik hoop dat u ook kijkt naar waar de veranderingen plaatsvinden en naar waar er concrete maatregelen
worden genomen. Denk aan de Maut, denk aan de kilometerheffing voor vrachtwagens. Dat zijn concrete maatregelen
waar we aan gaan werken. En zo gaat de hand aan de ploeg!
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Thieme.
Mevrouw Thieme (PvdD):
De heer Segers raakt nu even het onderwerp kolencentrales
aan, maar mag ik daaruit begrijpen dat het de ambitie is
van de heer Segers om die kolencentrales zo snel mogelijk
te sluiten en dat de heer Segers daarom openstaat voor het
openbreken van het huidige energieakkoord? Want anders
moeten we wachten tot het einde van de looptijd en dat is
pas in 2023.
De heer Segers (ChristenUnie):
U moet eens kijken naar het effect van een minimumprijs
voor CO2 op de kolencentrales. U zult verrast zijn!
Mevrouw de voorzitter. De ChristenUnie-fractie zal bij de
beoordeling van dit kabinet in de tweede plaats kijken naar
de mate waarin het lukt om tegenstellingen in de samenleving te verkleinen. De minister-president sprak er in zijn
regeringsverklaring gloedvolle woorden over. Ik denk dan
bijvoorbeeld aan de kloof tussen jongeren en ouderen.
Jongeren krijgen de kans om zich door middel van maatschappelijke diensttijd in te zetten voor de samenleving. Ze
krijgen meer kans op werk.
De zorg voor ouderen wordt ter hand genomen. Dit kabinet
investeert in de kwaliteit van verpleeghuiszorg én de zorg
thuis. Daarmee wordt werkgemaakt van het manifest Scherp
op ouderenzorg. Met de aanbevelingen van het manifest
Waardig ouder worden zet het kabinet in op de bestrijding
van eenzaamheid van ouderen en een volwaardige plaats
van hen in onze samenleving. Mijn vraag aan de premier
is wel: hoe zorgen we dat er geen verschil groeit tussen
zorg in verpleeghuizen en zorg thuis? En hoe zorgen we
ervoor dat er voldoende mensen werkzaam zijn in de zorg?
Want dat lijkt mij een grote uitdaging voor de komende tijd.
Op de arbeidsmarkt moet de kloof tussen flex en vast werk
en tussen werknemer en zzp'er kleiner worden. Mijn vraag
aan het kabinet is of het onverminderd van plan is om
hierbij samen te werken met de polder. Hoe kan het kabinet
werkgevers en werknemers weer om de tafel krijgen? Want
dit land is nooit beter geworden van stakingen of van dictaten, maar wel van overleg en compromissen, juist ook in
de polder. Ik denk ook aan de kloof die wordt ervaren tussen
Randstad en de regio. Het kabinet is ook een kabinet met

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-57

oog voor knelpunten in de regio en in de Randstad. Het
regeerakkoord investeert in onderwijsaanbod in krimpregio's, waar scholen, ook als ze klein zijn, een belangrijke
functie hebben. Het regeerakkoord noemt Rotterdam-Zuid,
Zeeland en in het bijzonder ook Groningen. Het regeerakkoord heeft oog voor jonge boeren die ondersteund worden
om de overname van een gezinsbedrijf te financieren.
Bij de beoordeling van dit regeerakkoord zullen wij in de
derde plaats kijken naar de verdediging van vrijheid en
veiligheid, hier in Nederland en wereldwijd. We willen meer
agenten op straat, een sterk leger dat zijn taak aankan.
Daarom investeert het kabinet fors in agenten, defensie en
ontwikkelingssamenwerking. Hoe kwetsbaar onze vrijheid
is, liet de aanslag van gisteren in New York zien. Vrijheid
is kostbaar en wij moeten steeds bereid zijn om de prijs te
betalen voor de verdediging ervan. Maar nooit alleen maar
ter bescherming van onszelf alleen. Het gaat ook om vrijheid
en een goede toekomst elders. We hebben hier veel rijkdom
ontvangen en het is goed om daarvan te delen, ook door
te investeren in de ontwikkeling van landen en in bewoners
elders.
Mevrouw de voorzitter. Grote plannen moeten leiden tot
concrete daden. Daartoe is dit kabinet op aarde. Dat maakt
deze politieke inspanning waardevol en daarom heeft de
ChristenUniefractie dit akkoord ondertekend. En toch. Bij
al die grote plannen, grote woorden soms en vele daden
die zullen volgen, gaat het ons juist ook om die enkeling,
om degene die zich hier nooit zal laten horen, die zich niet
kan organiseren. Om die ene die we zo makkelijk over het
hoofd zien. Wij voelen een opdracht, die komt uit Spreuken
31. Die zegt: spreek voor stemlozen en kom op voor het
recht van weerlozen. Daarom zal de ChristenUniefractie het
kabinet in het bijzonder aanmoedigen om ook werk te
maken van de uitvoering van die kleine paragraaf in het
regeerakkoord. Voor de ChristenUniefractie zal dat de lakmoesproef voor dit kabinet zijn: luisteren naar de stem van
mensen die zelf nauwelijks een stem hebben.
Ik denk dan bijvoorbeeld aan de ambitieuze paragraaf over
de strijd tegen mensenhandel en gedwongen prostitutie.
Ik denk aan de duizenden slachtoffers van uitbuiting en
dwang, die er jaarlijks zijn in Nederland. Ik heb de slachtoffers ontmoet. Ik moedig de staatssecretaris van Justitie en
Veiligheid van harte aan om, naast de grote migratieonderwerpen in zijn portefeuille, deze mensen nooit te vergeten,
om de strijd tegen mensenhandel verder op te voeren en
de hulp aan slachtoffers te verbeteren.
De heer Van der Staaij (SGP):
Complimenten voor deze ambitieuze paragraaf in het
regeerakkoord over de strijd tegen mensenhandel en misstanden in de prostitutie. Maar de heer Segers weet met
mij dat wij nog steeds wachten op het wet worden van een
oud wetsvoorstel, dat al negen jaar loopt, ook een vrucht
van de inspanning van de ChristenUnie tijdens Balkenende
IV. Dat ligt op dit moment nog steeds te wachten bij de
Eerste Kamer. Zou het niet een idee zijn om, net zoals naar
ik vermoed de heer Pechtold in het onderdeel over de
wietteelt heeft bedongen dat het kabinet binnen een halfjaar
met plannen moet komen, ook zo'n termijnstelling bij dit
onderdeel te zetten, omdat het al zo lang wacht?

Tweede Kamer

De heer Segers (ChristenUnie):
De voornemens van het regeerakkoord vragen wel om
aanpassing van die wet. Ik denk dat het een terechte vraag
is op welke termijn dat zou kunnen. Misschien is het een
vraag die wij moeten doorgeleiden. Wat is een realistische
inschatting wanneer dat wetsvoorstel zou kunnen worden
aangepast en ingevoerd? Over het doel zijn wij het allemaal
eens: die mensenhandel moet bestreden worden, dwang
en uitbuiting moet worden tegengegaan. Bij alle morele
vragen die wij rond prostitutie ook hebben, zijn wij het
daarover eens. Het kabinet wil er werk van maken. Het lijkt
mij dus een terechte vraag om de vraag te stellen op welke
termijn dat zou kunnen.
Mevrouw de voorzitter. Ik denk bij die eenlingen ook aan
extra geld voor suïcidepreventie. Ik denk aan de paragraaf
over preventie van onbedoelde zwangerschap en hulp aan
tienermoeders. Ik herinner mij het rondetafelgesprek
waarbij een jonge moeder haar verhaal deed en sprak over
de hulp die bij haar het verschil had gemaakt. Dat is het
verschil dat dit kabinet ook voor die enkeling en die eenling
kan maken. Ik denk aan gezinnen die gebukt gaan onder
problematische schulden. Ook daar staat een ambitieuze
paragraaf over in het regeerakkoord. Het kabinet wil het
aantal mensen met problematische schulden terugdringen
en mensen met schulden effectiever helpen. We zullen de
staatssecretaris van Sociale Zaken, die ik nu even aankijk,
steeds van harte aanmoedigen om daar werk van te maken.
Stuk voor stuk zijn dit maatregelen die de ChristenUnie
waardevol vindt omdat het regeerakkoord daarmee, naast
de grote uitdagingen, ook de situatie van deze mensen wil
verbeteren om stemlozen een stem te geven.
De heer Roemer (SP):
Ik waardeer die laatste opeenhoping van voorbeelden. Veel
ervan herkennen wij. Het zou erg goed zijn als het kabinet
daar veel aandacht aan besteedt en als dit tot zichtbare
resultaten leidt. Ik zeg u er eerlijk bij: erg jammer dat het u
niet gelukt is om te voorkomen — dat moet u net zo veel
pijn doen als mij — dat een aantal kinderen die hier in
Nederland zijn opgegroeid, de Nederlandse taal spreken
en de taal van het moederland niet eens kennen, straks
eigenlijk ingeruild worden en teruggestuurd worden. Dat
zijn ook kwetsbare eenlingen die niet weten wat hen te
wachten staat. Is er nog een mogelijkheid dat u dit alsnog
gaat aankaarten, als er toch een uitgestoken hand moet
zijn, en gaat bekijken of voor deze eenlingen, deze kwetsbare kinderen, toch niet een oplossing gevonden kan worden?
De heer Segers (ChristenUnie):
Als ik een mogelijkheid had gezien, had ik die mogelijkheid
al aangegrepen. Dat is niet gelukt. Waar ik zei dat niet alle
idealen dichterbij zijn gebracht, hoewel wij een aantal idealen dichterbij hebben kunnen brengen, is dit een wens die
niet ingewilligd is. Als ik de mogelijkheid had gezien, had
ik die aangegrepen. Ik heb die mogelijkheid niet gezien.
De heer Roemer (SP):
Zeer spijtig, want de indruk was van tevoren dat u daar een
ongelofelijk sterk punt van zou maken. Blijkbaar is dat niet
gelukt. Aan de andere kant hebt u zich wel laten inpakken
als het gaat om cadeautjes voor multinationals. De dividend-

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-58

belasting noemde u zelf of uw partij — maar ik geloof dat
u het zelf was — "ontwikkelingshulp voor multinationals".
1,4 miljard waar niemand in deze Kamer om gevraagd heeft
en waar bedrijven niet eens om gevraagd hebben. In de
ons omringende landen is die belasting hoger dan in
Nederland. Kunnen we dan met elkaar afspreken dat we
dat gaan schrappen, en deze 1,4 miljard gaan gebruiken
voor de meest kwetsbaren in de samenleving, waar u en ik
het blijkbaar erg snel over eens zullen zijn?
De heer Segers (ChristenUnie):
De heer Pechtold sprak, geloof ik, over het formatieproces
als een wat schimmige periode, waarover je lang niet alles
kunt zeggen. De ChristenUnie dacht: daar kunnen wij verandering in aanbrengen. U heeft een inkijkje gekregen in
een aantal discussies. Daarbij heeft u onder andere gezien
dat het punt dat u als eerste aansneed, het kinderpardon,
migratie, zeer intensief besproken is en dat dit een van de
onderwerpen is die op verschillende momenten besproken
zijn. Het is inderdaad waar dat enige openheid over dat hele
formatieproces er ook toe kan leiden dat je de oneliners
aanlevert voor de oppositie. U heeft dus iets gezien van de
positie van de ChristenUnie. U heeft het over de afschaffing
van de dividendbelasting, en u heeft kunnen zien dat die
niet uit ons verkiezingsprogramma komt.
Maar je zet op een gegeven moment je handtekening onder
een akkoord. Dat is allereerst een breder verhaal over het
vestigingsklimaat, waarbij het gaat om echte banen. Nogmaals, dit zeg ik met de kanttekening die ik heb gemaakt
dat het niet uit ons verkiezingsprogramma komt. Er is een
breder verhaal te vertellen over echte banen die we hier
willen hebben en die we hier willen behouden. Er zijn ook
banen die we hier niet willen houden. Dan denk ik aan de
brievenbusfirma's op de Zuidas of aan de Amsterdamse
grachten. Op de een of andere manier komt dan iedere keer
U2 ter sprake; mooie muziek, maar ik vind het niet erg dat
zij van de grachten daar worden verdreven, in ieder geval
hun kantoor daar. Dat is dus ook een onderdeel daarvan.
En er is een heel akkoord, waarin er bijvoorbeeld veel meer
geld gaat naar gezinnen. Volgens dat akkoord gaat er veel
meer geld naar ontwikkelingssamenwerking, iets waar u
zelf ook de vinger bij legt en waar u blij mee bent. We
hebben in dat akkoord vergroening afgesproken. We hebben
een heel aantal idealen dichterbij gebracht. Toen was de
vraag: teken je voor het geheel, ja of nee? Ik heb gezegd:
ja, ik teken ervoor, inclusief een onderdeel dat niet mijn
idee is geweest.

eerste debat gebeurt — dat niemand in zijn verkiezingsprogramma had staan, en waarvan het bedrijfsleven feitelijk
niet eens zegt dat het moet: die dividendbelasting. Laten
we dat dan als onderdeel pakken. Vier jaar geleden is het
regeerakkoord ook opengebroken. Bereken het eens met
uw coalitiegenoten. Op die 1,4 miljard zit niemand te
wachten. Het is inderdaad een subsidie, een soort ontwikkelingshulp voor grote bedrijven. Volgens mij doen we
niemand pijn en wordt Nederland er niet minder van. Het
vestigingsklimaat wordt er ook niet minder van. Met die
1,4 miljard kunnen wij heel veel dingen doen waar wij
samen voor staan en waar veel partijen voor staan. Het zou
een uitgelezen mogelijkheid zijn om de oppositie de hand
te reiken. Ik zou zeggen: grijp die kans, ga vanavond nog
ergens met zijn vieren een biertje drinken en kom morgen
met de oplossing: wij schrappen dat voornemen en gaan
het er samen over hebben om dat geld beter te besteden.
De heer Segers (ChristenUnie):
Er zijn gedurende die lange zomer van 2017 momenten
geweest dat ik dacht: het moet toch ook wel fijn zijn om
gewoon je verkiezingsprogramma te kunnen voorlezen en
om via Twitter iedere keer te kunnen verkondigen dat jij
gelijk hebt en dat jouw programma heel goed is. Er zijn ook
heel veel momenten geweest waarop ik me heel goed heb
gerealiseerd dat het ongelooflijk ingewikkeld is om aan te
schuiven en te gaan praten. Dat is wel het verschil tussen
onze fracties, dat is wel het verschil in de keuze die we
hebben gemaakt. De heer Pechtold heeft het nog eens
onderstreept: u bent nadrukkelijk uitgenodigd om mee te
komen praten, maar u hebt gezegd: nee, ik ga niet meepraten. Toen wij de uitnodiging kregen, hebben we gezegd:
wij gaan wel praten. Toen wisten we: er gaat pijn in zitten,
in een akkoord gaat pijn zitten, want er gaan elementen in
zitten die gewoon lastig worden. Het bijzondere van deze
combinatie is, vind ik, dat wij er bij het identificeren van de
pijn bij de verschillende partijen niet voor hebben gekozen
om te zeggen: als jij iets wil wat ik niet wil en andersom,
doen we het allebei niet. Nee, we hebben gezegd: we geven
elkaar de ruimte om wel werk te maken van onderwerpen
waar ik nu met trots de vinger bij kan leggen. Dat geldt dan
ook voor andere partijen. Die moeten daarvoor ook de
ruimte hebben. Is dat pijnloos? Nee. Is dat uiteindelijk nodig
voor Nederland? Ja. Ligt er een verhaal waar ik ja tegen
kan zeggen, waar ik mijn handtekening onder kan zetten?
Volmondig ja.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Roemer.

De heer Roemer (SP):
Ik snap best dat u probeert om het om te leiden door te
zeggen: er ligt een totaalpakket. Maar ik wil straks de discussie in de Kamer nog weleens zien met ook uw fractie
als er daadwerkelijk een schrijnende situatie is van een
gezin met kinderen die hier zes, zeven, acht, negen jaar
wonen en dan in één keer het land uitgezet worden, terwijl
ze de taal van herkomst niet spreken. Ik wil die discussie
dan weleens voeren. Ik vraag het u omdat het u zo aan het
hart gaat. Wat betreft het tweede punt: geen enkele partij
had het in haar verkiezingsprogramma staan. In dit eerste
debat hebben we misschien wel 25 keer gehoord "de hand
uitsteken", "proberen met elkaar eruit te komen" en "het
moet een breder geheel zijn". Laten we dan een onderwerp
pakken — het zou niet de eerste keer zijn dat zoiets na een

Tweede Kamer

De heer Roemer (SP):
Even voor de helderheid. Ja, ik heb er begrip voor dat je
niet alles kunt binnenhalen. Als je gaat onderhandelen is
het nu eenmaal geven en nemen. Dat is water bij de wijn
doen. Voor iedere partij zou wel moeten gelden dat de wijn
te drinken blijft. Als de verschillen wat kleiner zijn, is het
makkelijker om afspraken te maken dan als de verschillen
megagroot zijn. Dan is die wijn echt niet meer te drinken.
Dan is het niet meer dan slootwater. Daarvoor kiezen wij
niet. Kiezen wij vaak verantwoordelijkheid? Ja, door hier te
staan neem ik mijn verantwoordelijkheid als volksvertegenwoordiger. Dan sta ik niet aan de zijkant, maar sta ik met u
te debatteren en doe ik suggesties om de plannen beter te

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-59

maken. Dat is verantwoordelijkheid nemen. Een goede
democratie heeft naast goede journalisten een goed kabinet
nodig en een goede oppositie. Laten we dat voor eens en
altijd gladstrijken.

bespreken om te kijken of we daar geen betere invulling
voor kunnen vinden, samen met de oppositie om die uitgestoken hand daadwerkelijk waar te maken?

Ten tweede. Als er tot 25 keer toe gezegd wordt: "kom met
suggesties, wij hebben een uitgestoken hand, de deur van
de Trêveszaal staat op een kier", dan ga ik ervan uit dat die
suggesties serieus worden genomen en niet dat u toch wel
nee zegt als wij ermee komen. We hebben voor 10 miljard
aan suggesties gegeven. Dat u ze niet allemaal overneemt,
snap ik best, maar ik heb er vandaag, geloof ik, al een stuk
of tien aangegeven uit die plannen en telkens is het antwoord: nee, we hebben afspraken gemaakt. We hadden
elkaar zeker een heel eind kunnen vinden als het gaat om
de groep die voor u het meest kwetsbaar is. Dan had ik met
u meegedaan en had ik de verantwoordelijkheid genomen,
om het in uw woorden te zeggen. Grijp die kans! Wij kunnen
Nederland samen menselijker en socialer maken door het
geld daaraan te besteden en niet aan de multinationals.

De heer Segers (ChristenUnie):
Helemaal tot slot. Dit is een onderdeel van een breder verhaal over het vestigingsbeleid waarbij een doel vooropstaat:
echte banen voor gewone Nederlanders. Dat is één. Twee:
we willen van bepaalde banen af. Dat is aan de Zuidas, dat
zijn die brievenbusfirma's aan de Amsterdamse grachten.
Daar willen wij vanaf. En er is een breder akkoord. Dat is
het grote verhaal. Voor de rest zie ik uit naar de verdere
dialoog met onder anderen de heer Roemer.

De heer Segers (ChristenUnie):
Als je gaten in de plannen schiet van de omvang van 5,9
miljard lastenverlaging voor gewone mensen, gewone
burgers, voor gezinnen, dan zie ik niet waar ik zou moeten
beginnen in een dialoog. Er zijn wel andere onderwerpen.
Er moet nog een sociaal akkoord komen. Rondom de
arbeidsmarkt zijn er nog open einden, net zoals rondom
het klimaatakkoord. Er moet nog heel veel worden besproken en daarvan hebben we gezegd: we gaan die dialoog
aan, met die samenleving, met de Kamer. Er zijn dus tal
van mogelijkheden, maar u kunt van mij niet verwachten
dat ik overboord gooi wat we hebben beloofd terug te geven
aan burgers, in brede zin, na ruim drie maanden te hebben
onderhandeld, tot een afgewogen oordeel te zijn gekomen
en ja te hebben gezegd. Het is overigens absoluut waar dat
elk goede kabinet ook een heel goede oppositie verdient.
Wat dat betreft wens ik u ook sterkte met de rol om inderdaad met alternatieven te komen en ons de kritische vragen
te stellen, want anders gaat het niet goed in een democratie.
Maar ik moet mij er rekenschap van geven dat als ik nee
zeg tegen iets wat mij pijn doet en als het dan definitief nee
wordt, ik ook nee zeg tegen wat we doen tegen mensenhandel, tegen wat we via ontwikkelingssamenwerking doen
voor kwetsbare mensen elders in de wereld, tegen mensen
die met problematische schulden zitten en tegen een zeer
groen regeerakkoord met grote ambitie, overigens zonder
dat ik claim dat de punten die ik noem alleen van de ChristenUnie komen. Dan moet ik ook daar nee tegen zeggen,
maar ik zeg daar geen nee tegen. Ik zeg daar ja tegen. Dus
zeg ik ook ja tegen een akkoord waar pijn in zit.
De heer Roemer (SP):
Dat snap ik. Ik kan mij er iets bij voorstellen als je duidelijk
gezegd hebt: dat doet mij pijn, ik heb dat niet binnengehaald, maar daarom sta ik ervoor dat ik het andere wat ik
heel belangrijk vind wel binnenhaal. Maar ik geef u een
suggestie voor iets wat niemand in zijn verkiezingsprogramma had staan, wat 1,4 miljard kost, wat niemand hier
in de zaal kan uitleggen en waarvan zelfs VNO-NCW zegt
dat het niet afgeschaft hoeft te worden. Eigenlijk wil niemand het. Niemand ziet daar de voordelen van, niemand
kan het uitleggen. Wat is er dan makkelijker om te zeggen:
laten we die 1,4 miljard nou eens met die vier partijen

Tweede Kamer

Mevrouw de voorzitter, ik sluit af. Dit kabinet is op aarde
om te werken aan een goede toekomst voor onze kinderen,
om tegenstellingen te verkleinen en om vrijheid en veiligheid te verdedigen. De plannen zijn goed. De Rotterdamse
mentaliteit is nodig. En samenwerking met elkaar, met de
hele Kamer en met de hele samenleving wordt cruciaal. Bij
dit alles wens ik alle leden van dit kabinet heel veel
arbeidsvreugde en uit de grond van mijn hart de zegen van
God.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Thieme
namens de Partij voor de Dieren.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. Laat ik voor de verandering eerst eens een
compliment geven aan de coalitiepartijen. Ja, daar moet je
even voor gaan zitten.
De voorzitter:
De heer Rutte gaat er inderdaad voor zitten.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Ja, dat heeft hij nog nooit gehoord.
Het klimaatprobleem heeft een eervolle vermelding gekregen in het regeerakkoord, ondanks het feit dat volgens CDAprominent Wijffels collega Buma net zo weinig weet van
het klimaatprobleem als Trump en ondanks dat de VVD het
klimaatprobleem onder druk van haar partijcongres schrapte
uit het verkiezingsprogramma. Maar het klimaatprobleem
staat in het regeerakkoord. Een puntje voor D66 en de
ChristenUnie.
Misschien komt het door de wake-upcall van de rechtbank
in de Urgenda-klimaatzaak. Misschien komt het door de
rapporten van de Europese Rekenkamer en het Planbureau
voor de Leefomgeving, door de cijfers van het CBS of die
van de Verenigde Naties, die allemaal constateren dat het
ingezette beleid onvoldoende is om aan de internationale
klimaatafspraken te voldoen. Maar — hier komt de "maar"
— helaas blijft het bij een eervolle vermelding, want uit de
voorgestelde maatregelen blijkt dat het vooral gaat om
vooruitschuiven en afschuiven. Ook al noemt de coalitie dit
regeerakkoord het groenste akkoord ooit, het is, zoals ik
net al zei bij de heer Segers, geen trendbreuk met het vol-

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-60

ledig ontgroende beleid van de afgelopen, laten we zeggen
vijf, regeringen. Dat laat het Planbureau voor de Leefomgeving ook zien met het doorrekenen van het regeerakkoord.
Ik citeer: Het regeerakkoord is duidelijk veel meer op 2030
gericht dan op 2020. En: De invoering van veel maatregelen
zal te veel doorlooptijd vereisen om al in 2020 effecten te
hebben.
Het is duidelijk dat de regering meer vertrouwen heeft in
haar opvolgers dan in zichzelf. Het zogenaamde groenste
kabinet haalt nog niet eens de helft van de afgesproken
klimaatdoelstellingen van Parijs. Daar hebben we onze
handtekening onder gezet. Het getuigt toch wel van enige
brutaliteit om het halve werk te presenteren alsof de helft
al binnen zou zijn. Ook schept het weinig vertrouwen als
we een minister van Economische Zaken hebben die tevens
de minister van Klimaat is. Een beetje alsof je de minister
van afvallen én van chocoladepepernoten bent, zei Claudia
de Breij. De nieuwe minister werd deze week al ontmaskerd
in de Volkskrant, helaas. Hij claimde direct na zijn beëdiging
namelijk dat Nederland vooraan staat in Europa bij het
voeren van een succesvol klimaatbeleid. De eerste de beste
factcheck van de Volkskrant liet al zien dat Nederland het
slechter doet dan vrijwel alle andere Europese landen. Kan
de minister-president aangeven hoe dit opmerkelijke verschil van inzicht te duiden valt?
De inleiding van het regeerakkoord zegt: we hebben geen
alternatief voor aanpakken. Daarmee onderschat het kabinet
zichzelf. Zo'n alternatief heeft het namelijk wel degelijk
gevonden: vooruitschuiven en onder het tapijt vegen van
problemen. Het kabinet gaat met de samenleving een contract van 1238 dagen aan om de grote uitdagingen van onze
tijd aan te pakken. Het meldt tegelijkertijd dat er pas na 1239
dagen echt aan de slag gegaan mag worden. Het volgende
kabinet mag het oplossen. Het kabinet-Rutte III belooft een
belasting op vliegtickets vanaf 2021, dus nadat het zelf net
vertrokken is. Het kabinet belooft de sluiting van vijf kolencentrales, maar na 2023 wordt het tijdpad pas bepaald, dus
niet meer in deze regeringsperiode. Over je graf heen
regeren, heet dat, door zelf de kolen eerst op te stoken en
daarna tegen je opvolger te zeggen: vooruit met de geit.
De doelstelling van Rutte II, dus het vorige kabinet, om in
2020 CO2 met 25% te reduceren, wordt niet gehaald. De
rechtbank heeft de Staat daarvoor in een niet mis te verstaan vonnis veroordeeld. Ook de doelstelling voor het
vergroten van het aandeel duurzame energie wordt niet
gehaald. En wat doet het nieuwe kabinet, Rutte III? Die
schrapt de doelstellingen en gokt nu op 2030. Dit kabinet
pronkt met de veren van zijn opvolgers.
Voorafgaand aan het regeerakkoord hebben de coalitiepartijen aan het PBL, Planbureau voor de Leefomgeving,
gevraagd hoe het kabinet de uitstoot van CO2 kan verminderen, zonder iets aan de uitstoot te doen. Een Houdini-act
voor wie een groen imago wil zonder groene keuzes te
maken. Het antwoord van het planbureau was dat dit alleen
kon door CO2 onder de grond te stoppen en andere technische maatregelen te nemen. Het PBL merkte daarbij tegelijkertijd op dat er veel meer nodig is. Een krimp van de veestapel bijvoorbeeld en een vermindering van de vlees- en
zuivelconsumptie. Maar dat vereist gedragsverandering bij
burgers, bedrijven en overheden. En dat is onbespreekbaar
voor deze coalitie met het motorblok van het CDA en de

Tweede Kamer

VVD. Niets onder ons wacht, met nadruk op "wacht". In
plaats daarvan blijft het kabinet hangen in luchtfietserij van
meer dan acht jaar geleden. Op 14 juli 2009 kopte Het
Financieele Dagblad dat het Rotterdam Climate Initiative
van Ruud Lubbers klaar was voor ondergrondse opslag van
CO2. Een volstrekt onhaalbaar en zelfs gevaarlijk idee dat
dood en begraven leek, komt na acht jaar lobbyen alsnog
op tafel. Een fossiel plan uit een achterhaald tijdperk,
geboren uit achterhaald denken. Het is onhaalbaar, kost
onnodig veel energie en gaat ten koste van zonnepanelen
en windenergie, omdat het betaald moet worden uit de
subsidiepot die bedoeld was om duurzame energie te stimuleren. CO2-opslag is zeer omstreden en ik breng u graag
de slag om Barendrecht van zeven jaar geleden in herinnering en wat een ellende dat heeft veroorzaakt. Toen zag het
kabinet het zelf al aankomen, bij monde van minister Verhagen. Kan de minister-president aangeven wat het kabinet
ertoe gebracht heeft om het onbegaanbare pad van
CO2-opslag opnieuw voorrang te geven boven echte
oplossingen? Welke bedrijven hebben gelobbyd voor dit
plan?
Ik wacht even tot de minister-president uitgesproken is,
want ik heb een vraag. Hoe komt u bij het onzalige plan om
CO2-opslag opnieuw voorrang te geven boven echte
oplossingen? Welke bedrijven hebben gelobbyd voor dit
plan? Heeft Shell destijds een claim ingediend bij de Staat
toen hun CO2-opslag niet doorging? Valt er zo'n claim te
verwachten van de nieuw betrokken marktpartijen als blijkt
dat CO2-opslag nog steeds net zo kansloos is als toen?
Graag een reactie. Nu vervuilen, later opruimen. Van die
dingen.
Het kabinet schuift niet alleen door. Het schuift ook af. Het
klimaatprobleem wordt wel het grootste marktfalen uit de
menselijke geschiedenis genoemd. Toch blijft Rutte II voor
de oplossingen ervan heilig vertrouwen op de markt en
marktpartijen, met economische groei als hét medicijn voor
al onze kwalen.
Een paar voorbeelden. Nadat op aandringen van de landbouwlobby het melkquotum werd afgeschaft en de markt
het voor het zeggen kreeg, steeg het aantal koeien in
Nederland zo explosief dat de hoeveelheid geproduceerde
mest door het afgesproken plafond ging. De overheid trok
aan de noodrem, waarna er 160.000 gezonde koeien werden
geofferd op het altaar van de economie met slachtsubsidies
van maar liefst 25 miljoen euro. Een ander voorbeeld. Het
kabinet roept geen halt toe aan de onbelemmerde uitverkoop van kwetsbare waarden. Het omarmt handelsverdragen als TTIP en CETA die vrijhandel boven klimaat stellen.
Om met FNV-voorzitter Busker te spreken: Het kabinet verkeert in de misplaatste veronderstelling dat als het
bedrijfsleven maar in de watten wordt gelegd, de mensen
en de samenleving daarvan als vanzelf gaan profiteren.
Nederland blijft een belastingparadijs, een verzorgingsstaat
voor multinationals. Waar de normale Nederlander door
de btw-verhoging fors meer gaat betalen voor alle dagelijkse eerste levensbehoeften krijgt het bedrijfsleven de
jackpot van dit kabinet. En de rekening ligt bij de burger.
Bij maatregelen, waaronder de opslag van CO2, mag de
burger bijna 1 miljard ophoesten en betaalt de echte vervuiler, het grootbedrijf, maar een half miljard. Leg dat maar
eens uit.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-61

Zelfregulering leidt tot onveilige situaties. Dat hebben we
in de financiële crisis met de bankensector gezien en dat
hebben we deze zomer opnieuw in de voedingsmiddelenindustrie kunnen zien. Het doet zich helaas ook voor in de
luchtvaart. Het regent ernstige kritiek van de kant van controlerende instanties, zoals onlangs nog door de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Over de veiligheid van Schiphol concludeerde hij dat de Staat eindverantwoordelijk is voor de
veiligheid op Schiphol, maar dat hij die verantwoordelijkheid grotendeels aan de sectorpartijen heeft gedelegeerd
en dat de sector er niet in slaagt om die veiligheid integraal
en gezamenlijk te borgen. Dat is keer op keer hetzelfde
probleem. Desondanks zet ook Rutte III zwaar in op zelfregulering, convenanten en overleg met marktpartijen,
marktpartijen die er blijk van geven weinig ethisch besef te
hebben.
Volgens recente berichtgeving houden Shell en BP intern
rekening met een temperatuurstijging van 5 graden, terwijl
ze de klimaatdoelstellingen van Parijs zeggen te onderschrijven. Eerst de olie, dan de planeet. En Shelltopman Ben van
Beurden zei zelfs dat de opwarming van de aarde de waarde
van het aandeel Shell niet zou aantasten. Shell en de NAM
bieden lesmateriaal aan dat kinderen wijsmaakt dat fossiele
brandstoffen duurzaam zijn. De NAM stelt in lesboekjes dat
aardgas de schoonste is van alle fossiele brandstoffen en
dat aardgas geen schade aan het milieu veroorzaakt. De
NAM is hiervoor veroordeeld door de Reclame Code Commissie, maar Shell heeft daar lak aan en gaat er gewoon
meer door. Net als Shell deed op het door de gemeente
Den Haag gesponsorde Generation Discover festival dat
onlangs plaatsvond. Hoe is dat te verklaren en gaat het
kabinet hier een einde aan maken?
Ook voor Rutte III is economische groei een heilig en
onwankelbaar geloof. Het succes van onze samenleving
wordt nog steeds afgemeten aan de groei van het bruto
binnenlands product, ondanks de mooie woorden in het
regeerakkoord dat de samenleving meer is dan een verzameling van cijfers.
Hetzelfde geldt voor de ambitie om van Nederland een circulaire economie te maken. Mooie woorden, nauwelijks
daden. Om de doelstellingen op het gebied van klimaat en
circulaire economie te behalen, hebben wij simpelweg een
ander economisch model nodig, gebaseerd op een breed
welvaartsbegrip. Daarover circuleren momenteel heel veel
ideeën. Van het CBS, dat in het voorjaar van 2018 de eerste
Monitor Brede Welvaart zal uitbrengen, tot de Britse econoom Kate Raworth, die in haar Doughnut Economics een
sociale ondergrens en een ecologische bovengrens aan
onze economie voorstelt. Het regeerakkoord blinkt helaas
uit in nietszeggendheid en vrijblijvendheid waar het gaat
om die noodzakelijke verandering. Greenwashing als dekmantel van een onhoudbare economie. Het zijn doekjes
voor het bloeden.
Voorzitter. Het gaat hier niet om wat we kunnen betalen,
maar om wat we ons kunnen veroorloven. De voorwaarden
voor ons bestaan worden bedreigd. Het is nu heel letterlijk:
je geld of je leven. In plaats van de beantwoording van die
vraag, schuift Rutte III de problemen door naar toekomstige
generaties. We zitten in een catastrofale biodiversiteitscrisis.
De zesde uitstervingsgolf heeft nu al ongekende gevolgen
voor de insectenpopulaties en vogelsoorten. In Duitse
natuurgebieden is al 75% van alle insecten verdwenen.

Tweede Kamer

Oorzaak: landbouwgronden waar lustig gesproeid wordt
met gif, zoals neonicotinoïden en Roundup. Nederland staat
in de top drie van de landen met het hoogste gifgebruik in
de wereld. Het leven in de Noordzee is met een derde verminderd. De vee-industrie stoot immense hoeveelheden
ammoniak uit die de wijde omgeving letterlijk verzuurt en
verziekt. We hebben nog maar 15% van de oorspronkelijke
biodiversiteit over.
Wat is het dan toch jammer dat zowel de veehouderij als
de visserij onder speciale bescherming staat van deze coalitie. Wegen en bebouwing brengen onze schaarse natuurgebieden in steeds groter gevaar. Dag vogels, dag bloemen,
dag vissen. Het regeerakkoord zwijgt erover in alle talen.
Dieren en planten sterven. De natuur verkruimelt en wordt
versnipperd. Maar het kabinet-Rutte III juicht, want er wordt
weer geld verdiend.
Voorzitter, we kunnen het tij nog keren, hoewel de kansen
bij elk ontgroend kabinetsakkoord kleiner worden en de
problemen urgenter. Gaat het kabinet komen met een verbod op landbouwgif? Of gaat het, net als bij de CO2-reductie,
afschuiven en doorschuiven? Wordt het wetgeving, of eindeloos gepalaver met de landbouwsector?
De landbouw heeft van het kabinet een status aparte
gekregen. Een heilige koe die op geen enkele wijze gecorrigeerd lijkt te mogen worden. De Land- en Tuinbouw Organisatie is dan ook op haar wenken bediend toen zij tijdens
de formatie de eis stelde dat de agrarische sector zelfsturend moet kunnen optreden en de Staat slechts de rol mag
spelen van een mager uitgeruste toezichthouder. Je moet
het maar durven. De landbouwlobby is dan ook duidelijk
een belangrijke medeauteur van dit regeerakkoord. Zo heeft
de vleesindustrie kunnen afdwingen dat er geen belasting
komt op vlees en heeft de kippenindustrie geëist dat het
tempo van verduurzaming vanuit de markt moet komen en
niet vanuit regelgeving.
Niet alleen wil het kabinet CO2 onder de mat vegen, dezelfde
mat moet ook onze mesthoop gaan bedekken. De landbouw,
een van de grootste vervuilers in Nederland, doet voor spek
en bonen mee in de oplossing van de problemen. Zo heeft
de landbouwlobby het gewild, en het kabinet loopt aan de
leiband van deze lobby. In 2030 moet de landbouw een
kleine 20% minder broeikasgassen uitstoten, ofwel 3,5
megaton. Daar mag ze 13 jaar over doen, terwijl wij weten
dat wij daar vandaag al iets aan kunnen doen. Eén dag in
de week geen vlees eten bespaart al net zoveel megaton
CO2. Maar geen woord daarover in het regeerakkoord. Dat
mag niet van de vleeslobby, die in dit land meer macht lijkt
te hebben dan het kabinet. Dat is Rutte III: bang voor de
kiezer en op schoot bij de sector. Dat geeft weinig vertrouwen in de toekomst.
D66 en CU pleitten voorheen voor het invoeren van een
vleestaks. "We belasten iets wat niet duurzaam is. De veehouderij doet het erg slecht als het gaat om CO2-uitstoot",
aldus de heer Pechtold. "Producten en diensten met een
relatief grote ecologische voetafdruk moeten onder een
hoger btw-tarief vallen", aldus de ChristenUnie. Niets
daarvan komt terug in het regeerakkoord. Sterker nog, het
kabinet maakt duurzame en gezonde producten als groente
en fruit net zoveel duurder als vlees en zuivel.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-62

Dit akkoord is het resultaat van een grote uitruil van idealen.
Als jij akkoord gaat met uitstel van embryoselectie, ga ik
akkoord met uitstel van de sluiting van kolencentrales. Het
motorblok van CDA en VVD werd direct na de verkiezingen
al als een gegeven gezien; Pavlov in de polder. De onthutsende ontgroening van D66 en ChristenUnie is nog maar
het begin der smarten. We krijgen drie bewindslieden die
bij Shell hebben gewerkt. We krijgen een bewindspersoon
die nog voor zijn aanstelling in opspraak raakt door zijn
ongepaste opmerkingen over politici van partijen die nu
coalitiepartner zijn geworden. En we hebben een VVD die
zegt niet genoeg bekwame vrouwen te kunnen vinden voor
dit kabinet. Mag ik, als enige vrouwelijke fractievoorzitter
in dit huis, 100 jaar na de invoering van het passief vrouwenkiesrecht, zeggen dat ik dat een gotspe vind?

voeren over welke plannen kunnen worden verbeterd met
steun van de oppositie, zei hij. Ik kom daar graag in tweede
termijn op terug met een enkele motie, of misschien wel
meer.

"Waar opvattingen worden gedomineerd door levensbeschouwing, geloof, overtuiging, idealen en geweten, kan
niet worden verlangd daar afstand van te doen", zo valt te
lezen in het regeerakkoord. En toch is dat exact wat de
ChristenUnie en D66 hebben gedaan bij de allergrootste
crises die onze toekomst bedreigen. Een van de meest
beschamende uitkomsten is de uitruil van ons recht op
privacy. Dit kabinet heeft besloten om door te gaan met de
sleepwet. Sterker nog, de heer Buma zegt nu al de uitslag
van het referendum over dit onderwerp te zullen negeren.
In hem komen Animal Farm en 1984 van George Orwell
samen. Het kabinet zegt vooral naar burgers te luisteren,
maar bedoelt daar feitelijk vooral mee "afluisteren". Het
kabinet kan en mag uw internetverkeer aftappen, ook als u
geen verdachte bent. Waar D66 zei dat 2015 het jaar van
de privacy moest zijn, doet de partij twee jaar later het
grondrecht op privacy al in de uitverkoop. Burgers krijgen
volgens het regeerakkoord de mogelijkheid om mee te
besluiten over buurtprojecten, maar omwonenden van
Schiphol mogen niet zeuren over uitbreidingsplannen.
"Hadden ze maar niet bij een luchthaven moeten gaan
wonen." Inwoners van de Veluwe mogen niet klagen over
de vliegroutes van Lelystad Airport, want "het is er nog
altijd stiller dan in de Randstad". Het kabinet weet dat zulke
zeer hinderlijke besluiten eigenlijk onbestaanbaar zijn, maar
kijkt de andere kant op.

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Thieme. Het algemeen vrouwenkiesrecht was er pas in 1919. Passief en actief.

Dan de studieschuld. De studieschuld van studenten zal
enorm oplopen door de verhoging van de rente op de studielening. Van de door CDA en ChristenUnie beloofde
terugkeer van de basisbeurs is niets meer vernomen. En
nog een andere gebroken belofte: het eigen risico. Veel is
daar al over gezegd. Het wordt niet verlaagd, terwijl CDA
en ChristenUnie daar een groot punt van hebben gemaakt
tijdens de verkiezingscampagne en daarmee stemmen
hebben weten te werven. D66 en ChristenUnie wilden ook
dat de bed-bad-broodregeling voor vluchtelingen nooit als
drang- of dwangmiddel wordt gebruikt om terugkeer te
forceren. Dat gaat nu toch gebeuren in het regeerakkoord.
Er komt ook geen nieuw kinderpardon. Hiermee geven ze
een stukje beschaving weg.
Voorzitter. Visieloos, vlees noch vis, een potpourri van
lobbygesprekken; mooier kan ik het niet maken. Geen
wonder dat er geen coherente consistente groene visie in
te ontdekken valt, hoezeer de coalitiepartijen ook het
tegendeel beweren. De heer Rutte gaat regeren met de
kleinst denkbare meerderheid in beide Kamers. Een uitdaging, want de heer Rutte weet: wie het kleine niet eert, is
snel uitgeregeerd. Daarom reikt hij de oppositie de hand.
We zullen met elkaar de komende tijd het gesprek moeten

Tweede Kamer

Voorzitter. Zelden heb ik een regeerakkoord gezien waar
nog zo veel ingevuld moet worden, maar ik zie het als een
uitnodiging. Wat visieloos is, moet ambitieus worden. Wat
behoudend is, moet radicaal worden. Wat fossiel is, moet
groen worden. Mede daarom ben ik ook van mening,
voorzitter, dat er een einde moet komen aan de bio-industrie. Dank u wel.
(Geroffel op de bankjes)

Mevrouw Thieme (PvdD):
Passief in 1917, actief in 1919.
De voorzitter:
Precies. Er is een hele discussie over geweest, daarom weet
ik het. Ik geef het woord aan de heer Krol namens 50PLUS.

De heer Krol (50PLUS):
Ik zie dat u wat vermoeid bent, mevrouw de voorzitter.
De voorzitter:
Nee hoor. Ik niet.
De heer Krol (50PLUS):
Ik ook niet.
De voorzitter:
Gaat uw gang.
De heer Krol (50PLUS):
Mevrouw de voorzitter. Ik neem u graag mee terug naar
maandag 20 maart van dit jaar. Gerlicia wordt geboren, een
prachtig meisje dat nu zeven maanden oud is. De ouders
zijn zielsgelukkig maar maken zich ook zorgen over de toekomst van hun kleine. In welke wereld komt ze terecht? Hoe
zal Nederland eruit zien als Gerlicia 18 is? Hoe veilig is
Nederland dan, in de grote rumoerige wereld? Zijn er dan
nog steeds terroristische aanslagen? Hoe zal het zijn met
ons klimaat? Houden we droge voeten? Bestaat Nederland
nog wel of zijn we opgegaan in Europa? Terechte vragen
van jonge ouders met kleine kinderen.
Gerlicia en haar ouders mocht ik onlangs ontmoeten. Gerlicia zal ik niet snel vergeten: een vrolijke baby die me
voortdurend lachend aankeek en waarvan ik hoop dat ze
een prachtige toekomst tegemoet kan gaan. Als één doelgroep het motto van dit regeerakkoord zou mogen beleven,
is het natuurlijk deze groep jonge ouders met pasgebore-

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-63

nen. Ieder van ons hoopt dat juist zij vertrouwen in de toekomst kunnen hebben. Ik hoop daarom dat Gerlicia in elk
geval beter af zal zijn dan de meeste andere leden van haar
familie. Ook met hen sprak ik. Stelt u zich eens voor: een
familie bestaande uit vijf generaties. De vader en moeder
van Gerlicia zijn voor in de twintig, oma is in de veertig en
na een scheiding alleenstaand, overgrootmoeder en overgrootvader zijn rond de zestig en betovergrootmoeder is
een tachtiger. Ze wonen in dezelfde stad, de een wat dichterbij, de ander wat verder af. Met hen besprak ik wat hen
bezighoudt en de gevolgen van dit regeerakkoord.
De moeder van Gerlicia is Bennita. Ze is 23 en ze woont
samen met Dennis. Hij werkt fulltime als kok en Bennita
werkt parttime bij een grote drogisterijketen. Ze heeft al
meerdere keren bij eerdere werkgevers moeten ervaren dat
ze na verloop van tijd weer op straat kwam te staan omdat
een nog jonger iemand nog goedkoper is voor het bedrijf.
Dat kan heel makkelijk, door de vele tijdelijke contracten
die werkgevers mogen aanbieden. Oma Patricia wil
natuurlijk nog lang geen oma worden genoemd. Ze is pas
43, de spil van de familie, gescheiden, werkloos en afhankelijk van een bijstandsuitkering. Ze heeft een bijbaantje
voor één dag in de week, maar zit na een echtscheiding
thuis vanwege een burn-out. Ze zat er zo doorheen dat ze
deze week van haar moeder een korte vakantie aangeboden
kreeg om even op adem te kunnen komen. Ook mensen als
Patricia krijgen straks te maken met een forse verhoging
van het lage btw-tarief. Dat merkt men direct in de portemonnee, juist bij de alledaagse boodschappen. Is dit kabinet
bereid om hier nog wijzigingen in aan te brengen? 50PLUS
is in elk geval tegen de verhoging van het btw-tarief.
Overgrootmoeder Annelies is huisvrouw. Ze is 60. Haar
man Ben werkt in de bouw. Hij heeft al meerdere keren last
gehad van een hernia. Z'n rug trekt het niet meer, en toch
werkt hij, zolang het nog kan, volop. Vanmorgen moest Ben
al om 04.00 uur z'n bed uitkomen om vanuit Breda op tijd
in Amsterdam te kunnen zijn voor een klus. Zolang hij dat
nog volhoudt — maar Ben betwijfelt of dat tot 68 jaar zal
kunnen zijn — verdient hij iets meer dan de rest van de
familie, zodat Ben en Annelies af en toe kunnen bijspringen
als bij de anderen het water aan de lippen staat.
Betovergrootmoeder Nelleke is 81. Zelf heeft ze geen pensioen kunnen opbouwen. Nelleke kan dus helaas niet profiteren van ons pensioenstelsel, één van de besten van de
wereld. Van dit kabinet moet dit stelsel op de schop. 50PLUS
wil ons pensioenstelsel behouden en op onderdelen
moderniseren. Dit om de koopkracht van huidige gepensioneerden te verbeteren en het vertrouwen van toekomstige
gepensioneerden terug te kunnen winnen. Onnodige kortingen kunnen we voorkomen met het initiatiefwetsvoorstel
dat door 50PLUS is ingediend en binnenkort spreken we
daarover in deze zaal.
De man van Nelleke is overleden. Nelleke heeft diverse
gezondheidsklachten. Haar handen staan krom. Jarenlang
werkte ze op de veiling. Met een soort van omgekeerde
stofzuiger schoot ze duizenden kroppen sla per dag in
plastic zakjes, zodat wij zo'n krop makkelijk kunnen meenemen uit de supermarkt. Ook haar man heeft nooit pensioen
kunnen opbouwen. Ze leeft dus van alleen AOW. Na het
betalen van haar vaste lasten — huur, gas, water, licht,
verzekeringen en dergelijke — houdt ze €150 per maand
over om van rond te komen, minder dan €5 per dag. Dat is

Tweede Kamer

erg moeilijk. Dat grenst aan armoede. Laatst was ze ergens
op visite en kreeg ze een plak peperkoek. Op het schaaltje
lagen nog een paar plakken, onaangeroerd. Toen haar
gastvrouw even weg was, stopte ze een plak in haar tasje.
Thuis deelde ze die plak in drie stukken om toen haar
dochter en kleindochter op visite kwamen toch iets bij de
koffie te kunnen serveren.
Elke maand kijkt ze uit naar de dag waarop de huurtoeslag
binnenkomt en natuurlijk naar de 22ste of 23ste van de
maand, wanneer de AOW wordt bijgeschreven. In de dagen
ervoor leeft ze vaak alleen op boterhammen met suiker.
Geld voor een fatsoenlijke maaltijd is er niet, laat staan voor
iets extra's. In de maanden met veel verjaardagen kan ze
niet voor iedereen een klein cadeautje kopen. Vorige week
was het kermis in Breda. Ze schaamt zich dat ze haar
kleinkinderen nog geen euro kermisgeld kon toeschuiven.
Een avond naar de bingo kan ze zich sinds het overlijden
van haar man bijna nooit meer veroorloven. Af en toe doen
dochter Annelies of achterkleindochter Bennita een duit in
het zakje, maar liever wil ze niemand tot last zijn. Niet klagen. Ze is, net als veel anderen van haar generatie, met
heel weinig tevreden.
Maar Nelleke is wel bang om ziek te worden, want het eigen
risico is de afgelopen jaren voor haar en erg veel anderen
ondragelijk geworden. Dit kabinet heeft besloten om het
eigen risico de komende jaren gelijk te houden. Maar als
we verder niets doen, betekent dat dat de premie de
komende jaren met honderden euro's stijgt. Toen Nelleke
dat vanmorgen hoorde, schrok ze. Wordt deze maatregel
om het zorg mijden om financiële redenen te voorkomen
echt bewaarheid? Dat vraag ik aan de minister-president.
Eén van haar buren is afhankelijk van de wijkverpleging en
Nelleke hoorde dat daar in het regeerakkoord op wordt
beknibbeld. Daar hebben we het al veel over gehad vandaag. Ze is weleens jaloers op de wijze waarop haar buren,
die uit een andere cultuur komen, tegen ouderen aankijken.
Daar kent men nog respect voor ouderen. Vroeger was dat,
zo meent Nelleke, in de Nederlandse cultuur ook veel vanzelfsprekender. Dat respect voor ouderen lijkt op diverse
plekken verdwenen. Ze hoopt dat zij het nog mag meemaken dat er in de toekomst weer wat meer respect voor
oudere generaties gaat ontstaan.
Nelleke haat schulden. Nooit heeft ze schulden gehad. Haar
hele leven was ze zuinig, ze wilde niet teren op de portemonnee van een ander. Maar door een fout van haar energieleverancier — ze kreeg een slimme meter en haar
maandbedrag ging omlaag waar ze heel blij mee was —
kwam ze toch in de sores. Het is een kwestie waar zelfs het
tv-programma Radar over berichtte. Ineens kreeg ze een
briefje dat er een foutje was gemaakt en dat ze €722,13
moest bijbetalen. Dat lukt haar natuurlijk van geen kant.
Maar oh, wat was de energieleverancier coulant: ze mag
nu in twee jaar tijd in maandelijkse termijnen opdraaien
voor een fout waar ze zelf niet schuldig aan is.
Maar dat is niet haar grootste probleem. Dat is de eenzaamheid. Nelleke gaat zo vaak het maar kan naar haar kinderen,
kleinkinderen en achterkleinkinderen. Maar dan nog is ze
meestal alleen omdat de vorige kabinetten-Rutte hebben
bepaald dat de ouderen zo lang mogelijk thuis moeten
blijven wonen. Soms heb ik zin om met mijn rollator bij de
voordeur te gaan staan, zei ze me. Dan zou ik willekeurige

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-64

voorbijgangers naar binnen willen roepen om een praatje
mee te maken. Op zorg van de gemeente hoeft ze niet te
rekenen. In haar kennissenkring kent ze burgers die tegen
hun gemeentebestuur moeten procederen om de broodnodige maatschappelijke ondersteuning af te dwingen. Dan
hebben we het dus over gemeentebesturen die juist zouden
moeten helpen bij oplossingen die het mensen mogelijk
moeten maken desgewenst langer thuis te kunnen blijven
wonen. Het kabinet is volop bezig met ouderen in verpleeghuizen. Mooi! Maar we mogen niet vergeten dat ruim 90%
van de ouderen, net als Nelleke, thuis probeert te overleven.
Een ander probleem: hoe zal het gaan nu ook gemeenten
verantwoordelijk worden voor de armoedebestrijding? Want
armoedeval wordt gedecentraliseerd. Ja, hier en daar zal
het prima lukken, maar op andere plekken zal het een ramp
worden. 50PLUS waarschuwde bij de decentralisatie van
de zorg al voor zorgmigratie: mensen met een bepaalde
aandoening en de daarbij behorende zorg die beter af zijn
in de ene gemeente dan in de andere die soms maar een
paar kilometer verderop ligt. Bij mensen in armoede is zelfs
dat niet eens een reële mogelijkheid.
Nelleke heeft de periode vlak na de oorlog bewust meegemaakt. In die tijd was het logisch dat iedereen werd aangezet tot wederopbouw. Werken moest lonen. Maar nu, anno
2017, is dat anders. Ook mensen die niet meer aan het
reguliere arbeidsproces deelnemen, dragen hun steentje
bij aan de samenleving. En hoe? Ze doen vrijwilligerswerk,
staan in de sportkantine, passen op hun kinderen en kleinkinderen, zijn mantelzorger, houden de maatschappij
draaiende. Laat hen ook eerlijk meeprofiteren nu het weer
wat beter gaat! Zet ze niet aan de kant, zoals dit kabinet en
voorgaande kabinetten onder leiding van Mark Rutte lijken
te doen! En ja, kom dan niet met de smoes dat de gemiddelde oudere er 0,6% op vooruit zal gaan.
De dochter van betovergrootmoeder Nelleke, overgrootmoeder Annelies, is 60. Ze is huisvrouw en ze ondersteunt zo
haar twee jaar jongere man Ben, die vanaf zijn 14de in de
bouw werkt. Dat is dus nu al 44 jaar, ononderbroken. Ben
is op. Zijn rug trekt het niet meer. Ook zijn knieën zijn
compleet versleten. En toch moet Ben nog ruim tien jaar
door, zo vindt deze minister-president, die ooit aan stratenmakers in Venlo beloofde dat ze desgewenst op hun 65ste
mochten stoppen als ze VVD zouden stemmen. Daar lezen
we nu in dit regeerakkoord geen woord meer over. Vanmorgen om 4.00 uur — ik zei het u al — vertrok Ben weer naar
een klus in Amsterdam. Annelies probeert volop om werk
te vinden. Als dat lukt, zou ze haar man Ben met zijn werk
iets kunnen laten minderen, maar ze ervaart dagelijks dat
je als 50-plusser vrijwel niet meer aan de bak kunt komen,
hooguit iets tijdelijks. Contracten worden niet verlengd. Ze
voelt dat ze geen eerlijke kans krijgt. Annelies las dat dit
kabinet de ambitie heeft om meer mensen aan een vast
arbeidscontract te helpen. Dat klinkt mooi en ambitieus.
Maar kan de minister-president aan Annelies uitleggen hoe?
Want de uitwerking blijkt een regelrechte nachtmerrie voor
werknemers. Hoezo meer vaste contracten? Er komt een
verruiming van de tijdelijke contracten. Er komt een langere
proeftijd. Er komt een verlaging van de transitievergoeding.
Gaat haar dochter Patricia, die van een bijstandsuitkering
leeft, dat merken? Worden haar duimschroeven nog verder
aangedraaid? Worden mensen met een Wajong-uitkering
gestraft met een verlaging van 5%? Wat 50PLUS betreft
niet. We zullen dan ook onze eerder ingediende en aangehouden motie morgen in stemming brengen.

Tweede Kamer

In het regeerakkoord kwam ik nergens tegen hoe mensen
echt aan werk geholpen gaan worden. Er zijn te weinig
oplossingen die ervoor gaan zorgen dat oudere werknemers
weer een eerlijke kans zullen krijgen. Er staat wel in hoe ze
gemakkelijker en goedkoper ontslagen kunnen worden. Dit
kabinet is vooral goed voor de werkgevers. Ben heeft zijn
vrouw Annelies al geadviseerd om maar te stoppen met
het zoeken naar werk. Vooral voor de generatie van Annelies
en Ben en voor oudere generaties is de afschaffing van de
wet-Hillen een aflosboete. Je zult maar een eigen huis
hebben, dat je altijd hebt beschouwd als een appeltje voor
de dorst. Je zult maar zuinig hebben geleefd en keurig
hebben afgelost, mede aangemoedigd door deze wet-Hillen.
Dan schrik je toch wanneer je hoort dat deze regeling wordt
afgeschaft? Dat komt dan toch over als een boete op
spaarzaamheid en goed gedrag? De minister-president was
zo eerlijk om te erkennen dat het niet zijn voorkeur had. Ik
ga u alvast melden dat mijn collega Martin van Rooijen er
volgende week alles aan zal doen om deze aflosboete van
tafel te krijgen. U zult er nog verbaasd over zijn wat hij
daarbij allemaal uit de kast zal trekken.
Toch zijn er ook positieve dingen op te merken over dit
regeerakkoord. Het is goed dat er een oplossing komt voor
het midden- en kleinbedrijf, dat de lasten van langdurige
ziekte van werknemers niet op kan brengen. Maar het is
dan weer bizar om te lezen dat mensen die voor 80% tot
100% arbeidsongeschikt zijn, toch de helft van hun resterende verdiencapaciteit moeten gaan inzetten om hun huidige uitkering te kunnen behouden. Het is toch zot dat we
deze mensen, die echt ziek zijn, een handicap hebben of
niet kunnen werken, extra onder druk gaan zetten, terwijl
ze nagenoeg geen fatsoenlijke kansen hebben? Die
inspanningen kunnen we toch beter gebruiken om mensen
die wel kunnen werken, bijvoorbeeld ouderen die langdurig
werkloos zijn, te stimuleren en te helpen? De extra middelen
voor de verpleeghuiszorg juichen we toe, hoewel die geen
verdienste zijn van dit kabinet alleen. Sterker nog, op andere
onderdelen van de zorg moet met een hoofdlijnenakkoord
bijna 2 miljard worden opgehaald. Op ggz, wijkverpleging
en huisartsen kan ons inziens niet worden beknibbeld.
Positief is dan weer wel dat er één tarief komt voor de eigen
bijdrage in de Wet maatschappelijke ondersteuning.
We gaan naar Patricia, de vrouw van 43. Patricia leeft van
een bijstandsuitkering. Ze is onlangs gescheiden en kon
met moeite onderdak vinden in een tijdelijke woning, een
afbraakpand. Ze wacht nu op een betere woning, want ze
wil niet afhankelijk zijn van haar dochter, haar moeder of
haar overgrootmoeder. Dat kan nog jaren duren, want de
wachtlijsten zijn gigantisch. Na haar scheiding heeft ze niet
één stap terug moeten zetten, maar wel vijf. Vol trots liet
ze me haar nagels zien. "Die doet een goede vriendin van
me", zei ze. "Mijn geurtje haal ik op de markt, en mijn
foundation komt van de Action. Geld om af en toe een
bloemetje op tafel te zetten, zoals ik vroeger vaak deed, is
er niet." En omdat ze er helemaal doorheen zat, kreeg ze
van haar moeder deze week een korte vakantie. In die week
komt CDA-collega Buma met een opmerking over het referendum. Hij stelt het raadgevende advies van de Nederlanders kennelijk niet op prijs. 50PLUS begrijpt dat niet. Wij
zijn zelfs voorstander van een bindend referendum.
De dochter van Patricia, Bennita, werkt samen met haar
man Dennis heel hard om rond te komen. Ze heeft nog een
studieschuld van €7.000 van een opleiding die ze niet heeft
kunnen afmaken. De problemen rond de echtscheiding van

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-65

haar ouders waren daar mede debet aan. Die schuld moet
ze nu afbetalen en daarom werkt ze. Dat kan ze, omdat haar
moeder, oma en opa en zelfs haar overgrootmoeder komen
oppassen op de kleine Gerlicia. Zonder mama, opa en oma
en de anderen uit de familie, zou ik dat niet kunnen, vertelde
Bennita me. Met name voor deze jonge generatie is het van
groot belang dat onze economie goed blijft draaien. Deze
familie woont in Brabant en uitgerekend daar zijn veel
innovatieve bedrijven gevestigd. Ze lopen voorop. Voor
Nederland is het van belang dat deze bedrijven voorop
kunnen blijven lopen zodat ze hun producten en diensten
over de hele wereld kunnen blijven exporteren. Ik denk aan
innovaties op het gebied van zorg, autonoom rijden, elektrische auto's en zelfs auto's op zonne-energie. Daarmee
experimenteren kan alleen als de huidige wetgeving, die is
gebaseerd op oude technieken, wordt verruimd of soms
zelfs terzijde wordt geschoven. Onlangs stond er in De
Telegraaf een pleidooi om van Nederland een broedplaats
van innovatie te maken. Is het kabinet bereid om hiervoor
maatregelen te nemen?
Mevrouw de voorzitter. Voor 50PLUS is een ding klip-enklaar. Welke cijfers je er ook op naslaat, de koopkracht van
gepensioneerden loopt al jaren achter op die van werkenden. Dit verschil zal de komende jaren alleen maar toenemen. Dat dit een politieke keuze is van VVD, CDA, D66 en
ChristenUnie is helder. Het is niet onze keuze. Wij zouden
een andere gemaakt hebben. We zullen hiertoe met voorstellen komen gedurende de debatten over de begrotingen
en de Algemene Financiële Beschouwingen.
In het regeerakkoord staat dat het kabinet het manifest
Waardig ouder worden ter hand zal nemen. Waar blijft dan
punt 1 van dat manifest, een coördinerend minister van of
voor het ouderenbeleid? Wij pleiten daar al jaren voor. Een
50PLUS-motie hierover werd door de coalitiepartijen, ook
zij die het manifest hebben ondertekend, begin oktober
afgewezen. Waarom? Bij die gelegenheid dienden wij ook
een motie in over het instellen van een speciale Kamercommissie ouderenbeleid. Wij hebben die toen aangehouden,
maar brengen deze morgen in stemming. Ik vraag de andere
collega's om hier heel zorgvuldig naar te kijken. Het zou
veel ouderen in ons land goed doen.
Mevrouw de voorzitter. Wat ik hier noemde, zijn maar
enkele zorgen die bij deze familie leven. Een familie met
vijf generaties en toch een heel gewone familie. In Nederland leven duizenden van deze families. Gerlicia, Bennita,
Dennis, Patricia, Annelies, Ben en Nelleke zijn echte mensen
van vlees en bloed. Hoewel 50PLUS in het bijzonder opkomt
voor mensen van 50 jaar en ouder, hebben we volop oog
voor jongere generaties en mensen die na ons komen. Dat
merkte ik ook bij deze familie. Jong en oud, alle generaties,
ze willen allemaal het beste voor elkaar. Zo hoort het in een
familie, in een samenleving, in dit land. 50PLUS zal zich
tijdens de komende regeerperiode inzetten voor een zo
optimaal mogelijke oude dag voor huidige oudere generaties en voor toekomstige oudere generaties. Elke generatie
moet vertrouwen kunnen hebben in de toekomst. Telkens
wanneer wij bij dit streven dit kabinet aan onze zijde zullen
vinden, gaan wij het steunen. Maar telkens wanneer het
kabinet lusten en lasten tussen de generaties niet eerlijk
verdeelt, zal 50PLUS er alles aan doen om dat recht te
trekken. Wij zullen vaak met de bewindslieden spreken en
hopen op een vruchtbare samenwerking, zo lang dat kan
en past binnen de wensen van deze en andere soortgelijke
families.

Tweede Kamer

Mevrouw de voorzitter. Ik heb het vandaag gehad over de
familie De Leij uit Breda. Ze volgen dit debat op de voet. Ik
vraag daarom aan het kabinet om niet alleen mij, maar
vooral hen recht in de ogen te kijken en een eerlijk antwoord
te geven op hun bezorgde vragen. Ja, de minister-president
kijkt de goede kant op, want ze zitten daarboven op de
publieke tribune. Ik dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef het woord aan de heer Van der Staaij
namens de SGP.

De heer Van der Staaij (SGP):
Mevrouw de voorzitter. De titel van mijn bijdrage is "een
gebed zonder end". Het is 22.40 uur en het was vanmorgen
10.30 uur dat we begonnen. Dus het slaat wel een beetje
op dit debat. "Een gebed zonder end" zeggen we immers
als iets veel langer of ontzettend lang duurt en er geen einde
aan lijkt te komen. Dat gevoel kan je vandaag af en toe ook
wel bekruipen. Maar het was natuurlijk ook even met in het
achterhoofd die formatie. Dat was eigenlijk ook wel een
gebed zonder end. Hoe lang duurde dat wel niet? Een record
gebroken!
Maar ja, als ik heel eerlijk ben: toen ik mijn speech van —
wat is het? — zeven bladzijden nog even zat door te kijken,
dacht ik dat die eigenlijk ook wel een beetje een gebed
zonder end is. Die is op die twintig minuten afgestemd. Er
is lang hard aan gewerkt, maar iedereen is op een gegeven
moment moe en heeft het dan ook wel een beetje gehad.
Nou heeft onze afdeling voorlichting mijn verhaal vanmiddag in tien tweets samengevat. Ik dacht: zou ik niet gewoon
die tien tweets kunnen voorlezen? Even een korte toelichting: als iedereen het ermee eens is, ga ik het zo doen, maar
dan wil ik wel dat er ook naar geluisterd wordt. Anders
begin ik m'n speech voor te lezen!
(Hilariteit)
De heer Van der Staaij (SGP):
Oké, we gaan het proberen.
De eerste is: "Een regeringsverklaring op dankdag! Het is
overigens niet zo dat de kerken vanwege nieuwe kabinet
een dankdag uitriepen." Ik heb vanmorgen in een interruptiedebatje met de heer Wilders al gezegd dat het een protestantse traditie is om een dankdag te hebben, waarop je
God dankt voor alle zegeningen die Hij gaf. Nou zou je
kunnen denken: heeft dat dan iets te maken met die christelijke partijen in het kabinet dat er vandaag een dankdag
door die kerk is uitgeroepen? Nee, dat heeft er niets mee
te maken. Het is gewoon een vaste dag, een woensdag in
november. Je krijgt altijd rond zo'n nieuw kabinet allerlei
complottheorieën. Ik hoorde ook al ergens in progressieve
kring fluisteren: het is wel opvallend dat het kabinet nog
niet is beëdigd of de klok wordt op zondag gelijk teruggedraaid. Daar heeft het dus ook niets mee te maken! Dat was
ook helemaal onafhankelijk van het kabinet. Dat was het
eerste punt.
De tweede tweet: "Dankdag is een oude traditie, vroeger
zelfs door de Staten-Generaal aangemoedigd." Dat heb ik

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-66

net eigenlijk ook al toegelicht. Dan kom ik al bij de derde:
"De SGP pleit voor het neerzetten van NL vlag in parlement.
Dat zou nét zo vanzelfsprekend moeten zijn als aanleren
van het volkslied." Ja, het ging natuurlijk over symboliek
als het Wilhelmus, het Rijksmuseum en de vaderlandse
geschiedenis. En dan zit je na te denken en denk je: in
hoeveel parlementen ben ik nou niet al geweest waar
gewoon een vlag staat? Het is toch eigenlijk wel heel raar
dat wij hier in het Nederlandse parlement geen Nederlandse
vlag hebben staan. Zou dat nou niet ook een mooie vernieuwing zijn?
Er zijn meer vernieuwingen geweest de afgelopen tijd, ook
rond de kabinetsformatie. Sommige waren aansprekend.
Ik wil meneer Pechtold ook nog een royaal compliment
maken voor de openbare beëdiging die we tegenwoordig
hebben. Ik moet eerlijk zeggen dat we in het verleden niet
zo enthousiast waren, maar toen ik het eenmaal zag en ook
de rol van de Koning zo mooi voor het voetlicht werd
gehaald, vond ik het toch wel winst. Dat is toch wel een
mooie ceremonie. Maar past het in die symboliek ook niet
om op deze manier de vlag te laten zien? Dat was de derde
tweet.
Dan ga ik naar de vierde: "Wij zijn voor veel dingen dankbaar: o.a. meer geld Defensie, wijkagenten, geld gezinnen,
bestrijding eenzaamheid en groene agenda." Dat is een hele
mond vol voor één tweet, maar het laat zien dat er ook wel
best veel punten in het regeerakkoord zitten waar wij wel
enthousiast over zijn. En ja, dat zijn goede punten. Je wil
natuurlijk niet gelijk zuur doen, want die 1,5 miljard voor
Defensie is natuurlijk mooi, maar ik denk wel: er moet echt
meer gebeuren. Maar dat kwam eigenlijk in de interrupties
ook al wel naar voren. Dat vraagt dus nog echt wel om een
overtuigend gevolg.
Je zegt eerst de mooie dingen in je speech en daarna ga je
zeggen: ja, maar dit is echt iets wat nog niet goed genoeg
is. Dat is tweet vijf: "Ik wijs met spijt op de gapende kloof
in belastingdruk tussen eenverdieners en tweeverdieners.
Wanneer wordt dit onrecht aangepakt?" Kijk, meneer Segers
heeft net al gezegd dat ze er echt hun best voor hebben
gedaan. Daar ben ik van overtuigd. "Kijk eens", zei hij, "naar
die mooie koopkrachtverbetering voor die eenverdiener."
Helemaal waar. Het is inderdaad echt goed nieuws dat de
koopkracht van die eenverdienergezinnen is toegenomen.
Wat wij bedoelen met die kloof kleiner maken, is dat het
nog steeds zo zuur blijft dat als je die €40.000 in je eentje
verdient, je €8.500 meer belasting moet betalen dan als je
€40.000 met zijn tweeën verdient in een gezin. Dat is
eigenlijk raar. Er zit hetzelfde geld in die gezinsportemonnee
en je moet €8.500 meer belasting betalen. Dat noemen we
de kloof en die zou echt kleiner moeten worden. Er ligt nog
een oude motie-Schalk vanuit de Eerste Kamer. Is het
kabinet bereid om daar echt iets aan te gaan doen?
Tweet zes: "De SGP wil weten of de regering gaat optreden
tegen Australische ex-arts dr. Death, die vanuit Amsterdam
zijn zelfmoordhandboek verkoopt." Dat is een zwaar punt,
die hele medisch-ethische problematiek. Er zitten mooie
punten in als het uitvoeren van Waardig ouder worden. Wij
zien dat er een kleine lobby fanatiek wordt om buiten de
huidige wetgeving om te zeggen: wij willen een soort recht
op zelfdoding opeisen en wij trekken ons eigenlijk niks aan
van die wetgeving. Mijn vraag is of er bereidheid is om daar

Tweede Kamer

handhavend op te treden en de regels die wij daarvoor
hebben gesteld na te leven. Dat was tweet zes.
Ik kom bij tweet zeven: "Wij zijn zeer belangstellend naar
de koers van het kabinet rond het Israëlbeleid en de Europese Unie, allebei aangelegen thema's voor de SGP." Het
Israëlbeleid is een gevoelig punt. Ik geloof dat er wekenlang
gesproken is over een paar zinnetjes in het regeerakkoord.
Dan denk je: wat gaat er precies allemaal gebeuren? Ik wil
zomaar even één puntje testen. Er is veel gedoe geweest
rond de UNESCO, zo'n VN-organisatie waar veel verklaringen worden aangenomen die een beetje een politiek wapen
tegen Israël zijn. Israël en de VS zijn er zelfs uitgestapt. Mijn
vraag is niet of Nederland er ook uitstapt, maar wel of
Nederland bereid is om daar binnen de UNESCO een punt
van te maken en om te zeggen: dit kan niet op deze manier.
Dan de Europese Unie. Je ziet op een aantal punten best
overtuigend meer Europa. De heer Pechtold zei in zijn bijdrage al dat hij eigenlijk wel tevreden was over de paragraaf
over de Europese Unie. Nou, dan moet je oppassen, want
hij wil alleen meer Europa. Ik zie er ook het Europese
Openbaar Ministerie in staan. Mijn vraag is: wordt er ook
werk gemaakt van minder Europa waar dat mogelijk is? Je
kunt bijvoorbeeld eens kijken naar de regels waar kleinere
bedrijven veel last van hebben, zoals risico-inventarisaties.
Moet dat nou allemaal? Zou je ook niet de andere kant op
kunnen en zeggen: nu ook eens de bezem door die Europese
regels?
Tweet acht: "Ik weet waarom CDA + ChristenUnie wietwet
gunnen aan Pechtold. Ze voorzien referendumscenario.
Bezit van de zaak is het einde van vermaak." Dat is misschien een beetje cryptisch. Ik had erop gerekend dat ik een
heel stuk droge tekst had en dat je hier weer iets nodig had
om iedereen wakker te krijgen. Dan was de gedachte: ze
weten al dat wij die wietwet niks vinden, want met verslaving moet je niet experimenteren, maar hoe kunnen Segers
en Buma daar nu in meegegaan zijn? Pechtold heeft op dat
punt kennelijk heel goed onderhandeld, maar misschien
was het wel zo dat ze zeiden: als je hem een keer zijn zin
geeft, is het misschien wel heel snel afgelopen. Tegen die
referendumwet zijn we immers ook tijden te hoop gelopen
en het lukte niet om hem te overtuigen. En dan komt die
referendumwet er en dan zeggen ze: ja inderdaad, dat is
helemaal niks, stop er maar mee. Misschien gaat het met
die wietwet ook wel zo. Dat hopen we.
(Hilariteit)
De heer Van der Staaij (SGP):
Tweet negen: "Danken voor het goede schept vertrouwen
in de toekomst. Vertrouwen is sleutelwoord." Het is vandaag
veel over vertrouwen gegaan. Vertrouwen in de toekomst
hebben het kabinet en de coalitiepartijen. Heel fijn, maar
nu de burgers nog. Dat was een beetje de boodschap: vertrouwen winnen van de burgers. Daarvoor is het belangrijk
dat er niet te veel jojobeleid is, zoals met die versnelde
hypotheekrenteaftrek en die aflosboete. Dat is een beetje
jojobeleid. Mensen zijn eerst blij gemaakt dat iets op een
bepaalde manier gaat en dan is het toch weer anders. Daar
moet je mee oppassen als je het vertrouwen van de burgers
niet wil teleurstellen.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-67

Belangrijk is ook dat, als je wetgeving hebt, die niet zo uitpakt dat mensen zeggen: hoe kan dit nu? Ik kom dan op het
punt van de zondagsrust.
De Zondagswet gaat niet ingetrokken worden, zagen we in
de brief vandaag. Dat is goed nieuws. Maar we hebben wel
het probleem dat bijvoorbeeld in Paddepoel, de wijk in
Groningen, winkeliers echt verplicht zijn om op zondag
open te zijn; anders krijgen ze zware boetes. We hebben
twee jaar geleden al in de Kamer een motie ingediend —
de heer Pechtold, die die motie toen heeft gesteund, evenals
andere partijen, zit al ja te knikken — waarin staat dat dat
niet de bedoeling is. Maar er moet wel wat aan veranderen,
want het is nog steeds het geval. Dus graag ook aandacht
daarvoor.
We hebben het er eigenlijk ook al over gehad dat het in de
zorg van belang is om te bekijken hoe het bij mensen thuis
concreet uitpakt.
Daarmee ben ik al aan het eind van de speech gekomen.
"Vertrouwen is sleutelwoord". Daarmee wilde ik even
terugkomen op de dankdag, waarmee ik ben begonnen;
dan is het verhaal weer mooi rond. Danken voor het goede
schept vertrouwen in de toekomst. Dat is zo mooi: als je je
alleen maar blijft blindstaren op wat er allemaal mis is,
word je, als je niet oppast, steeds zuurder. Als je ook oog
hebt voor wat er goed gaat, krijg je ook weer meer vertrouwen in de toekomst. Dit is niet bedoeld om alles maar
makkelijk met de mantel van de dankbaarheid te bedekken,
want we moeten ook gewoon minpunten eerlijk kunnen
benoemen. Dat is heel belangrijk, en het is de rol van de
Kamer. Maar we moeten ook wel een beetje oog hebben
voor de dingen die goed gaan.
Dan is mijn laatste tweet: "Ik sluit af met schilderij van
Maes." Dat is wat u buiten deze zaal ziet staan. De coalitiepartijen willen dat de leerlingen naar het Rijksmuseum
gaan, maar wij hebben een stukje Rijksmuseum naar het
parlement gehaald: een mooi schilderij, dat eigenlijk mooi
past bij dankbaarheid. U kunt het schilderij zo buiten bekijken. Ik heb ook een kaartje van het schilderij in alle postvakken van de Kamerleden laten leggen, en ik wil zo de bodes
vragen om het ook aan de bewindslieden ter hand te stellen.
Het is een mooi schilderij, Oude vrouw in gebed. Die oude
vrouw bidt vol overgave voor ze aan haar maaltijd begint.
Ze laat zich niet afleiden door de bedelende kat, die ongeduldig aan het tafelkleed trekt. De kernboodschap is: richt
je ook op geestelijke waarden, de omgang met God. Het is
een schilderij van Nicolaes Maes, een leerling van Rembrandt. Woensdag 1 november vieren de protestantse kerken hun jaarlijkse dankdag om God te danken voor alle
goede dingen en de zegeningen die Hij geeft. Laat dit
schilderij nu ook bekend zijn met de titel Het gebed zonder
end. Dat past toch wel weer heel bijzonder.
Daarom wil ik in de richting van alle bewindslieden zeggen:
wees ervan overtuigd dat niet alleen vandaag maar ook in
al die andere weken in het jaar op heel veel plekken in het
land ook voor u gebeden wordt, van welke partij u ook bent,
om wijsheid en om Gods zegen voor al uw werk. Daarmee
wil ik afsluiten, voorzitter.
(Geroffel op de bankjes)

Tweede Kamer

De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de heer Kuzu
namens DENK.

De heer Kuzu (DENK):
Voorzitter, dank u wel. Bij DENK hebben wij ons veelvuldig
de vraag gesteld: hoe krijg je het voor elkaar? Hoe krijg je
het voor elkaar om na 225 dagen de tijd te hebben gehad
om een regeerakkoord te schrijven, met zo'n bulletpointwerkstuk zonder visie te komen? Hoe krijg je het voor elkaar
om in economisch gunstige tijden zo veel onrechtvaardigheid in stand te houden en daardoor het kabinet te zijn van
de gemiste kansen? Het kabinet dat fundamenteel
onrechtvaardige keuzes maakt. Het kabinet dat harteloos
de zorg uitkleedt. Het kabinet dat het torenhoge eigen risico
ook volgend jaar torenhoog laat. Het kabinet dat de zorgverzekeringspremie weer laat stijgen. Het kabinet dat achteloos
saneert in de wijkverpleging. Het kabinet dat smerig lekt
naar de media. Het kabinet dat een asociale boodschappenbelasting invoert. Het kabinet dat studenten meer laat
betalen voor hun studielening. Het kabinet dat totaal geen
afspiegeling is van de samenleving. Het kabinet dat toekomstige generaties hun tweede paspoort wil afpakken. Het
kabinet dat niets maar dan ook niets extra doet om discriminatie en racisme te bestrijden. Het kabinet dat krampachtig blijft praten over integratie in plaats van over wederzijdse
acceptatie.
Kortom, het kabinet dat niemand wil. Je moet wel totaal
losstaan van de werkelijkheid als je als motto Vertrouwen
in de toekomst kiest. Wat een grap. Wat een gebrek aan
realiteitszin. Vraag het eens aan de mensen in het land,
meneer Rutte. Vraag eens aan de mensen in het land die
door uw beleid snoeihard worden geraakt of zij nog wel
vertrouwen hebben in de toekomst. Vraag het bijvoorbeeld
aan tante Leen, een oudere dame die ziet dat de kwaliteit
van haar verzorging erop achteruitgaat omdat u, meneer
Rutte, de wijkverpleging kapot bezuinigt. Denkt u dat tante
Leen nog vertrouwen heeft in de toekomst? Vraag het aan
Mohammed in de Schilderswijk, die ziet dat discriminatie
niet wordt aangepakt omdat u, meneer Rutte, geen keiharde
maatregelen neemt om arbeidsmarktdiscriminatie te
bestrijden. Denkt u dat Mohammed nog vertrouwen heeft
in de toekomst? Vraag het eens aan Wendy, die alleenstaande moeder die ziet dat zij veel meer moet betalen voor
brood, melk, groente en fruit omdat u, meneer Rutte, de
btw asociaal verhoogt. Denkt u dat Wendy nog vertrouwen
heeft in de toekomst? Het antwoord is nee, nee en nog eens
nee. Een overgrote meerderheid van ruim 65% heeft geen
vertrouwen in dit kabinet. Dat is nog minder dan het vertrouwen in het rampzalige kabinet-Rutte/Asscher en het
nog rampzaligere Rutte I met gedoogsteun van Wilders.
Het vertrouwen van de mensen in het land is geschonden.
D66, CDA, VVD en ChristenUnie hebben kiezers op heel
veel punten bedrogen.
DENK zou DENK niet zijn als ze een aantal Kamerleden niet
zou wijzen op het verloochenen van hun achtergrond. Laten
we beginnen met het CDA. CDA'er Mona Keijzer kwam voor
de verkiezingen met het Zorg voor elkaar-plan. Daarin
beloofde zij het eigen risico met €105 te verlagen. "Wij doen
geen loze beloftes", stond er nog in, maar nu de verkiezingen voorbij zijn, tekent mevrouw Keijzer gewoon voor een
eigen risico dat niet wordt verlaagd. En zij werd daarvoor

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-68

ook nog eens beloond met een plekje in het kabinet. Dan
D66. Voor de verkiezingen was het plan van D66-Kamerlid
Sjoerd Sjoerdsma dat een Nederlander een meervoudige
nationaliteit moest kunnen hebben. Maar na de verkiezingen
werkten hij en zijn partij gewoon mee aan een maatregel
die door de PVV bedacht had kunnen zijn. D66 zorgt ervoor
dat toekomstige generaties hun tweede nationaliteit moeten
opgeven om Nederlander te kunnen blijven. Dat is geen
vertrouwen in de toekomst, dat is wantrouwen in je afkomst.
Diversiteit was voor D66 een mooi paradepaardje tijdens
de campagne, maar dat wordt nu doodleuk door politieke
windvaan Pechtold en consorten bij het oud vuil gezet.
Is er naar de kiezers geluisterd? Is de richting die Nederland
heeft gekozen gevolgd? Is er recht gedaan aan verkiezingsbeloftes? Het antwoord is nee, nee en nog eens nee. Met
een opeenstapeling van gebroken beloftes lijkt het erop dat
het regeerakkoord is een geschreven door een pathologische leugenaar. Geen wonder dat er geen vertrouwen meer
is in politiek Den Haag. Geen wonder dat politici niet meer
worden geloofd. Geen wonder dat mensen het gevoel
hebben dat er niet naar hen wordt geluisterd door het
kabinet.
Waar luistert dit kabinet dan wel naar? Dit kabinet luistert
naar stinkend rijke aandeelhouders in landen hier ver vandaan. Zij krijgen van dit kabinet 1,4 miljard euro aan belastingkorting. Dit kabinet luistert naar slurpmultinationals die
jarenlang belasting hebben ontweken en ontdoken. Zij
krijgen van dit kabinet een cadeau van 3,3 miljard euro. Dit
kabinet luistert naar mensen met een inkomen van meer
dan een ton. Zij krijgen korting op de inkomstenbelasting.
Dit kabinet lekt niet alleen naar de media, dit kabinet lekt
ook geld, enorme hoeveelheden geld, geld dat naar mensen
gaat die het helemaal niet nodig hebben. Wie moeten deze
cadeautjes voor het grootkapitaal ophoesten? Wie moeten
er opdraaien voor de belastingkorting voor stinkend rijke
aandeelhouders? Wie moeten er bloeden voor het uitdeelbeleid van Rutte III? Dat zijn de mensen die moeten leven
van een kleine €1.200 per maand. Zij moeten niet minder,
maar meer inkomstenbelasting gaan betalen. Dat zijn
gezinnen die voor hun boodschappen naar de Aldi gaan in
plaats van Albert Heijn. Die mensen moeten een btw-verhoging ophoesten van 2 miljard euro, een ordinaire boodschappenbelasting. Dat zijn chronisch zieken. Die blijven elke keer
als ze naar een arts moeten, aankijken tegen een torenhoog
eigen risico van €385 en moeten ook nog eens meer premie
betalen. Deze mensen betalen de prijs voor Rutte III. Deze
mensen worden door Rutte in de steek gelaten. Deze mensen zijn het slachtoffer van loze verkiezingsbeloften van de
coalitiepartijen. Deze mensen voelen niks van het herstel
van onze economie, ondanks de beloften van de premier.
Dan kiest het kabinet er ook nog eens voor om schaamteloos geld over de balk te smijten. In plaats van in goede
tijden reserves aan te houden om te kunnen investeren in
mindere tijden, steekt dit kabinet Nederland op de lange
termijn in een tekort van 3 miljard euro, en dat alleen maar
om geld vrij te maken voor de paradepaardjes om de politieke leiders van de coalitiepartijen te pleasen. Ik hoor het
Rutte nog zeggen: we gaan goed op de centjes passen.
Nou, nee dus. Nu al wordt iedere Nederlander geboren met
een schuld van bijna €30.000 door al het geld dat onze
regering in het verleden heeft moeten lenen. Dit kabinet
werkt er keihard aan om dit bedrag nog verder te verhogen.
Dit kabinet zet de komende generatie nog meer in het rood.
De pijn die heel Nederland heeft moeten lijden om de

Tweede Kamer

begroting op orde te krijgen is eigenlijk voor niets geweest.
Heeft dit kabinet helemaal niets van de crisis geleerd? Is dit
kabinet vergeten dat vijf jaar geleden de hele verzorgingsstaat zowat is uitgekleed omdat er geen geld meer was?
Waarom neemt dit kabinet het risico dat komende generaties straks weer jarenlang pijn moeten lijden door bezuinigingen? De tijd van het geld over de balk smijten is terug.
Normaal gesproken wordt dat linkse partijen verweten,
maar het gebeurt door rechts met de Bijbel in de hand. Dat
is onbegrijpelijk.
Dan lezen we in de reconstructies hoe dit kabinet zich
gedroeg toen dit scenario werd bedacht. Hevig schaterlachen. Kettingroken. Aan een elektronische sigaret lurken.
Vaten whisky drinken. Schunnige en seksistische grappen
maken. Knuffelen. Kussen. Puntjes uit lobbybrieven van
VNO-NCW oprakelen. Chocolaatjes eten en vervolgens de
verpakkingen laten opruimen door het Kamerpersoneel.
Lekken naar de media. De Kamer niet informeren. Wat
moeten de mensen in het land wel niet denken?
Wat heel veel Nederlanders in ieder geval zullen denken,
is dat vrijwel al het beleid van dit kabinet gewoon oude wijn
in nieuwe zakken is, vooral als het gaat om de inclusieve
samenleving. Maar dat is niet verrassend, want de voorman
van dit kabinet heeft ook gezegd dat hij de multiculturele
samenleving haat. Hij haat de multiculturele samenleving.
Dat is de reden waarom er niets, maar dan ook niets wordt
gedaan om racisme en discriminatie te bestrijden. Het klopt
dat dit kabinet de strafmaat voor haatzaaien wil verhogen.
Daar wil ik toch een klein complimentje voor geven. Geert
W. en zijn knechten kunnen uitzien naar zwaardere straffen
voor hun racistische gebral, tenzij Grapperhaus gelijk heeft
en Wilders daadwerkelijk ontoerekeningsvatbaar is. Maar
buiten deze ene maatregel doet het kabinet helemaal niets.
Het kabinet voert geen verzwaarde strafmaat in voor discriminatie, waardoor mensen die discrimineren niet zwaarder
worden bestraft. Het kabinet voert geen loksollicitaties in,
waardoor we niet kunnen controleren op discriminatie bij
sollicitaties. Het kabinet voert geen racismeregister in,
waardoor we racisten niet kunnen registreren en nooit meer
bij de overheid kunnen laten werken. Het kabinet voert geen
educatieve maatregel discriminatie in, waardoor we mensen
die discrimineren niet kunnen leren dat discriminatie echt
niet kan. Het kabinet voert geen quota in, waardoor we de
arbeidsmarkt niet representatiever kunnen maken. En zo
kan ik nog wel even doorgaan met geen en niet.
Door het gebrek aan ambitie om discriminatie aan te pakken
is dit kabinet gewoon het kabinet invechten 2.0. Ondanks
alle discriminatie roepen Rutte, Buma, Pechtold en Segers
in koor: vecht je maar in, Mohammed. Wat ook geroepen
wordt, is: toekomstige generatie met een migrantenachtergrond, lever je tweede paspoort maar in. Al die Duitse
Nederlanders, Turkse Nederlanders, Belgische Nederlanders, Marokkaanse Nederlanders, Zweedse Nederlanders
of Nederlanders met hun wortels waar dan ook: zij moeten
van dit kabinet een deel van hun identiteit opgeven en hun
tweede paspoort inleveren. Alsof je paspoort iets zegt over
je bijdrage aan de samenleving. Alsof je paspoort je loyaliteit, je intenties en je kunde bepaalt.
Voorzitter, dit is een pestmaatregel voor minderheden waar
Geert Wilders zijn vingers bij aflikt, een pestmaatregel die
mensen met een tweede paspoort als deloyale gevaren
neerzet. Als je niet weet wie de vijand is, kies dan de men-

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-69

sen met een tweede paspoort zou de gedachte kunnen zijn.
Waarom wordt deze achterhaalde discussie al tien jaar lang
gevoerd, waardoor mensen het gevoel krijgen dat ze er niet
bij horen? Dit is zondebokpolitiek met steun van D66. Je
blijft Turk of je wordt Nederlander, riep Buma tijdens de
campagne. D66 werkt er gewoon aan mee om deze xenofobe agenda en het gedachtegoed van Geert in beleid te
gieten.
En dan die andere gemiste kans. Wat een ongelooflijk
gemiste kans dat dit kabinet het nog steeds heeft over
integratie en niet over wederzijdse acceptatie. Wen er nu
eens aan, zou ik tegen het kabinet willen zeggen. Wen er
nu eens aan dat al die mensen met een migrantenachtergrond die hier al generaties lang wonen, de integratie allang
voorbij zijn. Zij dragen volop bij aan de samenleving, ze
hebben een baan of studeren, maar keer op keer worden
zij weer langs de steeds hoger liggende meetlat van integratie gelegd, terwijl ze hier geboren en getogen zijn. Dat is
een direct gevolg van het feit dat de oude politiek maar
blijft spreken over het achterhaalde concept van integratie.
Spreken in termen van integratie schept verdeeldheid tussen de niet-geïntegreerde, die niet bij de samenleving hoort
en de wel-geïntegreerde, die wel bij de samenleving hoort.
Verdeeldheid tussen mensen die zich constant moeten
bewijzen en mensen die wel onvoorwaardelijk deel uitmaken van de samenleving. Verdeeldheid tussen eersterangsen tweederangsburgers. "Gebrekkig geïntegreerd" wordt
er tegenwoordig steeds vaker over mensen gezegd. Maar
wat is dat eigenlijk? Wanneer is iemand eindelijk geïntegreerd in de ogen van dit kabinet? Door hoeveel hoepels
moet iemand springen om door Rutte en de zijnen te worden geaccepteerd als volwaardige Nederlander?
DENK blijft daarom de oproep herhalen. Iedereen die
Nederlander is, maakt onvoorwaardelijk deel uit van de
samenleving. Iedereen die Nederlander is, moet onze
rechtsstaat en de Grondwet onderschrijven. En iedereen
die Nederlander is, die zich verhoudt binnen de grenzen
van de wet, moet geaccepteerd worden. Integratie geldt
voor nieuwkomers, niet voor mensen die hier al generaties
wonen. Deze mensen hoeven niet te integreren, deze
mensen moeten worden geaccepteerd. Begin met het
acceptatiedenken en stop met het oude integratiedenken.
Het is eigenlijk ook wel hypocriet dat integratie tijdens de
verkiezingscampagne een dominant thema was, maar dat
er uiteindelijk niets fundamenteels verandert. Je kunt niet
anders concluderen dan dat VVD en CDA integratie en
minderheden vooral als electoraal verdienmodel zien om
tijdens de verkiezingen zetels mee te pakken, maar er na
de verkiezingen bitter weinig om geven. Met hun keiharde
en xenofobe verkiezingsretoriek hebben zij een graantje
meegepikt van het electoraat van Geert, maar hiermee
legaliseren deze partijen xenofobie en laten zij de onderbuik
exploderen. Wij van DENK vinden dat uiterst kwalijk.
Wat ook kwalijk is, is dat dit kabinet een buitengewoon
enggeestige visie op de samenleving heeft. Het benadert
de samenleving als een soort museum, een plek waarin
dingen uit het verleden geëtaleerd worden en constant
moeten worden afgestoft. Een plek die niet gedefinieerd
wordt door het potentieel van de toekomst en door verandering, maar door het verleden. Krampachtig houden de
museummeesters Rutte, Pechtold, Buma en Segers zich
vast aan het verleden. Kinderen moeten het Wilhelmus
opdreunen. Kinderen moeten naar het Rijksmuseum. Kin-

Tweede Kamer

deren moeten trots zijn op onze geschiedenis, trots zijn op
onze taal, trots zijn op onze waarden en trots zijn op onze
vlag. Alsof je trots kunt opleggen! Ik ben ook trots op
Nederland. Ik ben trots op onze Grondwet, maar niet omdat
Rutte en zijn vrienden dat aan mij opdringen. Ik ben trots
op het feit dat Nederland altijd veranderlijk is, trots op het
feit dat onze samenleving geen decennium hetzelfde is. Ik
ben trots dat we onze kracht vinden in diversiteit en niet in
het krampachtig vasthouden aan symbooltjes die door
politici worden bedacht. Wat DENK betreft stoppen we met
het museumdenken. Nederland is geen museum, Nederland
is een open samenleving die constant aan verandering
onderhevig is en waar mensen met verschillende achtergronden samenkomen, die Nederland samen maken tot
wat het is: een optelsom van 17 miljoen Nederlanders. Dat
is de kracht van diversiteit en daar moeten we trots op zijn.
Die trots op de kracht van diversiteit is vooral nodig bij dit
kabinet. Hij is er nu even niet bij, maar ik denk aan de
woorden van onze vicepremier van het CDA: Hugo de
Jonge. Ik ken hem langer dan vandaag en het is opvallend
hoe snel hij zich heeft aangepast aan de Haagse vierkante
kilometer. Tegenover de camera's van de NOS gaf hij aan
dat dit een diverse ploeg is met mensen met verschillende
achtergronden. Het is wonderbaarlijk hoe snel je dan Rotterdam moet zijn vergeten. Dat is de diverse stad waar
mensen van verschillende achtergronden wonen en werken.
Dit kabinet is echt alles behalve divers. Kijk eens naar ze.
Het zijn in ieder geval meer mannen dan vrouwen en ik zie
slechts één enkele kleur: dit kabinet is wit, dit kabinet is
spierwit. Het gebrek aan diversiteit geeft de armoede aan
binnen de VVD. En hoewel CDA en ChristenUnie niet vrijuit
gaan, kijkt DENK dan toch vooral kritisch naar D66. Dat is
de partij waarvan je misschien nog wel de hoop zou kunnen
hebben dat Pechtold het zou bewerkstelligen dat dit kabinet
wel een afspiegeling van de samenleving zou zijn. Niets is
minder waar. Weer herkennen mensen zich niet in hun
eigen kabinet. Weer mogen mensen wel meepraten, maar
niet meebeslissen.
Premier Rutte geeft dan aan dat er wel is gezocht naar
diversiteit, maar dat voor kwaliteit is gekozen. Daarmee
zegt hij eigenlijk dat de keuze voor diversiteit ten koste gaat
van kwaliteit. Mijnheer Rutte, dat is niet gaaf, dat is niet
normaal. Dat is een kulargument dat in 1967, in uw
geboortejaar, misschien nog overtuigend zou kunnen zijn,
maar het is inmiddels 2017. In 2017, 50 jaar later, geldt dat
argument niet meer. Het is overigens een prestatie van de
hoogste categorie dat Rutte ook in zijn derde formatiepoging
exact hetzelfde argument gebruikt en dat argument projecteert hij op de hele samenleving.
Deze man wil gewoon niet de premier zijn van alle Nederlanders. Deze man heeft electorale angst voor Geert Wilders
en zijn PVV, en heeft geen oog voor zijn rol als premier. Dat
heeft hij voor de verkiezingen laten zien toen het ging over
Mohammed, die zich ondanks alle discriminatie maar keihard moest invechten. Mensen met een migrantenachtergrond die zich niet gedragen, moeten niet net zoals alle
andere Nederlanders worden aangepakt. Nee, die moeten
oppleuren naar hun land van herkomst. Doe normaal of ga
weg, zegt hij in een brief in het AD tegenover wederom
alleen mensen met een migrantenachtergrond. Bij de presentatie van het regeerakkoord zei hij op te komen voor de
gewone en normale Nederlander. Dan vraag je je af wie die
ongewone en abnormale Nederlanders dan zijn.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-70

Voorzitter. De premier heeft met deze uitspraken bijgedragen aan verdeeldheid in de samenleving, terwijl hij zou
moeten verbinden en DENK neemt hem dat kwalijk. Mijnheer Rutte toont hiermee dat hij niet in contact staat met
de dagelijkse realiteit en de samenleving. Want de dagelijkse realiteit is dat we hier in Nederland mensen hebben
met een migrantenachtergrond die net zo veel Nederlander
zijn als Mark of Geert. Zij verdienen het niet om "pleur op"
naar hun hoofd geslingerd te krijgen. Zij verdienen het niet
om "doe normaal of ga weg" te horen van een premier,
louter op grond van hun afkomst. Zij verdienen het om net
zo behandeld te worden als alle andere Nederlanders.
Voorzitter. Toch hebben wij hoop. Iemand is nooit te oud
om te leren en nooit te jong om te veranderen. Zelfs u niet,
mijnheer Rutte. Misschien ziet u ooit in dat onze samenleving is veranderd en dat die altijd zal blijven veranderen,
dat Mohammed, Christien, Henk en Fatima dag in, dag uit
met elkaar samenleven, bij elkaar in de klas zitten, collega's
zijn. Dat zij de discussies die er gevoerd worden over integratie ver voorbij zijn. Dat afkomst niet bepaalt dat je slechts
voorwaardelijk in Nederland mag zijn, maar dat iedere
Nederlander recht heeft op een plek in ons land. Dat diversiteit een kracht is voor onze samenleving en ons verrijkt
en niet iets is om bang voor te zijn. Dat we ons niet
krampachtig vast moeten houden aan symbolen, maar aan
elkaar. Dat paspoorten en uiterlijk niet bepalen wat je bijdrage aan de samenleving is, maar je gedrag.
Voorzitter. Wij strijden voor een toekomst die mooier is dan
ons verleden. Misschien is dat samen met jullie, maar ook
zonder jullie zullen wij als DENK deze strijd voortzetten voor
een eerlijker en rechtvaardiger Nederland, voor wederzijdse
acceptatie, voor rechtvaardigheid en voor gelijkwaardigheid.
Want niemand is meer Nederlander dan een ander en
Nederland is van ons allemaal.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dan geef ik tot slot het woord aan de heer Baudet, namens
Forum voor Democratie.

De heer Baudet (FvD):
Voorzitter. Wanneer wij uitzoomen, wanneer wij ons even
niet blindstaren op de korte termijn, op procentpuntjes en
op het dagelijkse geharrewar hier in Den Haag, wanneer
wij ons voor even proberen te plaatsen op een tijdlijn in
een perspectief waarin wij niet zozeer de lopende begroting,
of zelfs maar de eerstvolgende verkiezingen voor ons zien,
maar daarentegen een periode van veertig à vijftig jaar
bekijken — als wij dus kijken vanaf de periode van de jaren
zestig, zeventig tot nu, en vanaf nu tot de jaren 2060 à 2070
— dan kunnen wij niet ontsnappen aan een diep beklemmend gevoel van verval. Onze ethische, esthetische en
politieke kracht is aan een extreem aftakelingsproces ten
prooi gevallen. Het land dat wij hadden, de cultuur die wij
hadden, onze nationale trots, maar ook de veiligheid op
straat, de goede scholen, de gemoedelijkheid en de
onschuld, onze democratie, wij zijn ze kwijtgeraakt. Tweeverdieners met kinderen kunnen nog maar nauwelijks
rondkomen, om nog maar te zwijgen van eenverdieners
met kinderen. De regelgeving vanuit Brussel drukt het mkb
weg en zzp'ers wordt het werken onmogelijk gemaakt. Wie

Tweede Kamer

eindexamen doet, kan vaak nog maar nauwelijks spellen
en rekenen, of iets vertellen over de vaderlandse geschiedenis. Twee derde van de aangiftes wordt door politie en
OM direct terzijde geschoven. Het oplossingspercentage
van misdrijven is schrikbarend laag. De ouderenzorg is in
een vrije val terechtgekomen en de zorgpremies vliegen
omhoog. Ons geld verdwijnt via de dramatische euromunt
naar Zuid-Europa en naar het financieren van de almaar
doorgaande massa-immigratie.
Waar is onze vrijheid gebleven? Slechts één keer werd in
de moderne Europese geschiedenis het referendum nadat
het was ingevoerd, weer afgeschaft, namelijk in de DDR.
Het communistische politbureau was namelijk bang voor
de mening van het volk. Een 1984-gevoel bekruipt je.
George Orwell beschikte over voorspellende gaven. Inderdaad, als de sleepwet er straks door wordt gedrukt, worden
wij binnenkort ook nog allemaal door de overheid afgeluisterd en bespioneerd.
Ik wil vandaag de aandacht vestigen op deze grote lijn. Deze
neerwaartse lijn. Het enorme verval van onze beschaving.
Ons land wordt in de uitverkoop gedaan. Het gaat te langzaam om tot paniek of tot opstand te leiden, maar te snel,
te dwingend om je niet heel grote zorgen te maken.
Soms lijkt het of we leven in de nadagen, de blessuretijd
van wat eerst onze grootse, trotse natie was. Onze bloeiende
Europese cultuur, die alle uithoeken van de wereld aanraakte en betoverde. En terwijl we hier staan te delibereren,
komen er elk uur en elke dag ongehoorde aantallen uit de
hele wereld nu naar ons toe om zich aan ons op te dringen.
Niet om onze cultuur aan te nemen, om zich bescheiden te
voegen naar onze manier van leven en onze verworvenheden. Helaas, het is maar al te vaak om de hunnen hier te
vestigen.
Dit kabinet mist in elk opzicht de kracht om de Europese
renaissance teweeg te brengen die nodig is. Er komt een
winter aan. Zware tijden wachten ons. Na de langste formatie in de geschiedenis zien we vier vermoeide partijen die
onvoldoende eendracht en stamina hebben om de storm
die ons wacht aan te kunnen. Vermoedelijk zal dit kabinet
gelukkig niet erg lang standhouden. Het FvD zal er in ieder
geval voor zorgen dat het kabinet zijn meerderheid in de
Eerste Kamer verliest na de provincialestatenverkiezingen
van 2019. Omdat Mark Rutte de dagen telt tot hij Juncker
of Tusk mag opvolgen in Brussel, kunnen wij dan misschien
nieuwe verkiezingen verwachten, zodat Nederland kan kiezen voor echte veranderingen. Want, laten wij eerlijk zijn,
heel veel kiezers zijn er weer ingetuind. Heel veel kiezers
denken: wat heb ik gedaan? Door een opgeklopt relletje in
Rotterdam, met het gebruikelijke VVD-gepopiejopie, en
vanzelfsprekend door de overweldigende steun van het
met belastinggeld gefinancierde bestel van de publieke
omroep, heeft het partijkartel toch weer net voldoende
stemmen in de wacht weten te slepen.
Hoe kan het anders? Waar liggen de kansen om ons land,
onze grond weer vruchtbaar te maken en de oude wortels
van onze beschaving weer tot bloei te brengen? Die vraag,
precies die vraag, horen we elke dag in de zaaltjes, op de
mail, op Facebook. We horen het van de honderden mensen
die gebruikmaken van onze overstapservice, en dat zijn
steeds meer voormalig VVD'ers, CDA'ers en D66'ers. Ja,
de vitaliteit van onze natie is ongebroken, maar heel veel
mensen vragen zich af hoe het nu concreet anders kan.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-71

Durven ze nog te hopen op verbetering of moeten ze het
opgeven, de kop laten hangen, zich neerleggen bij ons
verval?
Elk genezingsproces begint met het stellen van de juiste
diagnose. Waarom gaan dingen in Nederland fout? Waarom
hebben we al jaren massale immigratie, terwijl de meerderheid van Nederland dat niet wil? Waarom zitten we in de
uitzichtloze euro, waar niemand op zat te wachten? Waarom
gingen er miljarden naar Griekenland, terwijl niemand dat
wilde? Waarom krijgen we de gierende bureaucratie in de
zorg maar niet onder controle? Al deze problemen worden
uiteindelijk veroorzaakt doordat, om Eberhard van der Laan
te citeren, ons politieke systeem aan het einde van zijn
levenscyclus is gekomen. De politieke partij als recruteringsmechanisme voor bestuurlijk talent functioneert niet meer.
De wil van de kiezer dringt niet meer door tot de politiek.
Daarom moet de invloed van de kiezer serieus worden
vergroot. Dat wil Forum voor Democratie doen door
invoering van bindende referenda zoals in Zwitserland; de
enige manier om de veel te grote invloed van politieke
partijen effectief te breken. Dat weten ze ook bij CDA, VVD
en D66. Daarom zijn ze ook zo bang voor het referendum.
Wat moet er nog meer gebeuren om het verval van
Nederland te stoppen? Allereerst de immigratie. Het CBS
berekende dat de omvang van de Nederlandse bevolking
dit jaar, in de eerste negen maanden tot nu toe, al met
81.000 mensen toenam. Wie de cijfers bestudeert, ziet dat
de Nederlandse bevolking in werkelijkheid krimpt. Zij groeit
enkel door immigratie. Bovendien was in 2016 van de
nieuwgeboren kinderen 31% allochtoon. Ook stelde het
CBS vast dat 63% van de mensen in de bijstand, 62% van
de gedetineerden, 48% van de verdachten van misdrijven
en 36% van de werklozen allochtoon is. De Tweede Kamer
schrijft maandelijks tientallen nieuwe onderzoekjes uit, maar
een onderzoek over de totale kosten van dit waanzinnige
immigratie-experiment mag niet plaatsvinden. Sterker nog,
de gevolgen en de kosten worden doelbewust toegedekt
met steeds weer nieuwe definities, zoals "mensen met een
migratieachtergrond". Forum voor Democratie wil zo snel
mogelijk het Australische immigratiemodel invoeren:
Nederland neemt alleen nog immigranten op die iets kunnen toevoegen aan onze samenleving. We willen mensen
die iets komen brengen, niet mensen die alleen iets komen
halen.
Via de Wet bescherming Nederlandse waarden, ook wel de
"Tolerantiewet" genoemd, willen we moskeeën en islamitische scholen dwingen om zich te voegen naar onze manier
van leven. Daarbij moeten we illegaliteit ook zo snel
mogelijk strafbaar stellen en grenscontroles invoeren. FvD
heeft hier diverse moties over ingediend, maar het partijkartel weigert concrete stappen te ondernemen om illegaliteit
effectief aan te pakken. De opsporingspercentages bij de
politie moeten omhoog en de draaideurcriminaliteit moet
nu ook keihard worden aangepakt.
Een veel strikter immigratie- en integratiebeleid, toch al
goed voor het onderwijs, moeten we combineren met een
drastische verbetering van ons onderwijs. Daarbij kijken
we naar landen als Finland en Singapore, die al jaren
bovenaan staan in de lijstjes van het beste basisonderwijs.
We willen meer aanzien voor het vak van docent en ook
meer beloning, maar tegelijk moet de kwaliteit van het
docentencorps omhoog door strengere selectie op kwaliteit.
Van docenten die niet presteren, nemen we afscheid.

Tweede Kamer

Forum voor Democratie wil de zorgbureaucratie terugdringen door de bestuurders van de zorgverzekeraars en de
zorgverleners concrete besparingsdoelen te stellen. Halen
ze die niet, dan nemen we afscheid van ze en gaan we op
zoek naar bestuurders die wel weten hoe ze dit moeten
doen. Zo moeilijk is het allemaal niet. Concrete doelen
stellen en mensen daarop afrekenen. Dan kunnen de zorgpremies omlaag in plaats van te stijgen met €300 naar
€1.600 per jaar, zoals Rutte wil.
Alle voorstellen die ik zojuist heb genoemd, druisen lijnrecht
in tegen de cultuur die in de Nederlandse politiek gegroeid
is, waarin problemen worden gevangen in commissies, in
overlegcircuits, projectgroepen, evaluaties en ander
gepolder. En waarin loyaliteit aan de partij belangrijker is
dan kwaliteit. Er is genoeg talent in Nederland, maar het
komt niet omhoog doordat de partijen alle benoemingen
monopoliseren. Om de dynamiek terug te krijgen in de
economie moeten we meer ruimte geven aan de hardwerkende mensen in dit land. Onder Rutte II is de collectievelastendruk gestegen tot bijna 40%. Het aandeel van de
overheid in onze economie is onder Rutte twee keer zo snel
gegroeid als onze koopkracht. Mark Rutte is kortom de
meest succesvolle PvdA'er aller tijden. Nog nooit werd er
in Nederland zo veel geld rondgepompt via de overheid als
onder Mark Rutte. Wat er nu nodig is, na de destructieve
economische politiek van Rutte en Dijsselbloem, is een
significante verhoging van het besteedbaar inkomen van
werkende Nederlanders en een sterke vereenvoudiging van
het belastingstelsel met een forse belastingvrije voet voor
iedereen. Een soort basisinkomen, maar je moet er wel
voor werken.
Ik zou nog zo veel meer punten kunnen noemen. Een militair
op Defensie die goed zorgt voor onze jongens en meiden
die hun leven in de waagschaal leggen voor de verdediging
van ons land. Sanering van de NPO. Stoppen met ontwikkelingshulp. Uit de Europese Unie.
Onze partij is de partij van de liefde. Wij doen dit omdat we
van dit land zijn blijven houden, zielsveel zijn blijven houden, ondanks alles wat het is aangedaan door politici zonder
toewijding aan zijn geschiedenis, aan zijn wensen, aan zijn
"nee" bij referenda, aan zijn integriteit.
Wij laten dit land niet stikken. We geven daar onze allerbeste
krachten aan want we weten dat wij de laatste generatie
zijn die het tij nog kan keren.
De voorzitter:
Dank u wel. Dit was de eerste termijn van de zijde van de
Kamer. Ik dank de Kamerleden, de minister-president, zijn
kabinet en de mensen op de publieke tribune.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Morgen om 10.30 uur gaat de minister-president in op de
gestelde vragen en geeft hij daar antwoorden op.

Regeringsverklaring (inclusief Algemene 1 november 2017
Politieke Beschouwingen)
TK 16

16-6-72