Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

31 293

Primair Onderwijs

Nr. 123

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 18 oktober 2011

1
Samenstelling:
Leden: Van der Ham (D66), Van Bochove
(CDA), voorzitter, Van der Werf (CDA), Van
Miltenburg (VVD), Ortega-Martijn (ChristenUnie), Bosma (PVV), Jasper van Dijk (SP),
Ouwehand (PvdD), Dibi (GroenLinks), Wolbert
(PvdA), ondervoorzitter, Biskop (CDA), Smits
(SP), Elias (VVD), Beertema (PVV), Dijkstra
(D66), Jadnanansing (PvdA), Van Dekken
(PvdA), Dijkgraaf (SGP), Çelik (PvdA), Lucas
(VVD), Van Klaveren (PVV), Klaver (GroenLinks) en De Liefde (VVD).
Plv. leden: Koşer Kaya (D66), Ferrier (CDA), De
Rouwe (CDA), Van der Burg (VVD), Schouten
(ChristenUnie), Dille (PVV), Kooiman (SP),
Thieme (PvdD), Peters (GroenLinks), Van Dam
(PvdA), Haverkamp (CDA), De Wit (SP),
Hennis-Plasschaert (VVD), De Mos (PVV),
Pechtold (D66), Dijsselbloem (PvdA), Klijnsma
(PvdA), Van der Staaij (SGP), Hamer (PvdA),
Harbers (VVD), Gerbrands (PVV), Sap
(GroenLinks) en Lodders (VVD).

kst-31293-123
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap1 heeft op
15 september 2011 overleg gevoerd met minister Van BijsterveldtVliegenthart van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over:
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 26 april 2011 over financiën in het primair onderwijs (31 293, nr. 100);
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 10 augustus 2011 houdende de reactie op de brief
van de PO-Raad m.b.t. de resultaten van de evaluatie van de
materiële bekostiging (31 293, nr. 111);
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 8 juli 2011 inzake de startbrief over de beëindiging
van de verplichte aansluiting bij het Vervangingsfonds
(31 293, nr. 110);
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 8 juli 2011 aangaande het verslag van het schriftelijk overleg inzake de reactie op de moties en toezeggingen op
het terrein van het primair onderwijs en het voortgezet
onderwijs en de bekostiging per vestiging in het primair
onderwijs (31 293, nr. 109);
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 28 mei 2010 houdende de reactie op het verzoek
van de commissie over de onderzoeksvraag van de bekostiging
per vestiging (31 293, nr. 75);
– de brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap d.d. 28 maart 2011 houdende de reactie op moties en de
toezegging op het terrein van het primair en voortgezet
onderwijs naar aanleiding van de begrotingsbehandeling van
OCW (32 500-VIII, nr. 152).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

1

Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap,
Van Bochove
De griffier van de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
De Kler

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

2

Voorzitter: Elias
Griffier: Arends
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Beertema, Çelik, Elias,
Ferrier, Van der Ham en Smits,
en minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, vergezeld van enkele ambtenaren van haar ministerie.
De voorzitter: Aangezien de vaste voorzitter en de vaste vicevoorzitter
van deze commissie vandaag verhinderd zijn, zal ik dit AO voorzitten. Ik
verzoek mevrouw Ferrier, de hamer te hanteren wanneer ik als laatste het
woord voer.
De heer Beertema (PVV): Voorzitter. Ik dank de minister voor het rapport
over het onderzoek naar het budget voor de materiële instandhouding van
het basisonderwijs. Tevens dank ik haar voor de brief over de reserves en
de beleggingen. Ik laat graag een compliment uitgaan naar de onderzoekers van het Instituut voor Onderzoek van Overheidsuitgaven (IOO)
voor het heldere rapport dat zij hebben geschreven. Ook complimenteer ik
de opstellers van de brieven. Aan hen zijn goede leraren bedrijfseconomie
verloren gegaan, want het is een lastige materie die helder is uitgelegd.
Eerst zal ik ingaan op de reserves, vervolgens op de beleggingen en tot
slot op de personele bekostiging en de BAPO-regeling. Ik leer hier wel wat
van de minister.
De voorzitter: Dat moet u wel allemaal in 5 minuten doen. Ik was
vergeten te zeggen dat de spreektijd per fractie 5 minuten is, al komt het
niet op 30 seconden aan. Ik was ook vergeten te zeggen dat de heer Klaver
van GroenLinks zich heeft verontschuldigd wegens bezigheden elders.
Uw 5 minuten gaan nu in.
De heer Beertema (PVV): Ik begin met de reserves. De omvang van de
reserves van 2,7 mld. is hoog te noemen, zo schrijft de minister in haar
brief. Dat lijkt mij ook. In deze tijd van verschuivingen in het onderwijsbudget zijn er sectoren die rechtstreeks moeten inleveren. Wij kunnen ons
goed voorstellen dat dit heel zuur is. Moeten er in zo’n tijd dan miljarden
op de plank blijven liggen? Dit bedrag is inactief, althans, het wordt niet
ingezet voor onderwijs. Wij vinden dat dit niet kan. Wij hebben al eerder
geconstateerd dat de aangehouden reserves te hoog waren. Wij kunnen
nu vaststellen dat het afbouwen van de reserves te traag is verlopen. Op
31 december 2009 zat 57% van de besturen boven de signaleringswaarde
van de kapitalisatiefactor. Een jaar daarvoor, in 2008, was dat nog 63%.
Dat is een daling van een schamele 6%. Dat is traag, te traag. De
Commissie Vermogensbeheer Onderwijsinstellingen doet een aantal
verstandige aanbevelingen. Ik omarm deze. Ik denk aan het aanhouden
van financiële buffers, uitgedrukt in percentages van de jaarlijkse totale
baten. In het rapport staan de volgende percentages: voor het primair
onderwijs (po) en voortgezet onderwijs (vo): 10% voor kleine besturen, 5%
voor grote besturen; voor beroeps- en volwasseneneducatie (bve) en hbo:
7,5% voor kleine instellingen en 5% voor grote instellingen; voor
wo-instellingen 5%. Daarmee zijn volgens deze verstandige commissie de
minder beheersbare risico’s afgedekt, zoals de fluctuaties in leerlingenaantallen en de gevolgen van arbeidsconflicten. Over dat laatste wil ik
straks nog iets zeggen. Heel veel van de andere kosten worden
geïndexeerd en kunnen niet voor al te grote rampen zorgen.
Over het onderwerp «reserves» wil ik de minister een aantal vragen
stellen. Hoe staat de minister ertegenover om de genoemde percentages
dwingend op te leggen? Hoeveel extra geld zou met die maatregel extra
kunnen worden ingezet voor het onderwijs? Hoe staat de minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

3

ertegenover om vanaf een nog vast te stellen peildatum alle reserves
boven deze percentages af te romen en terug te laten vloeien in de
staatskas? Hoe gaat de minister de broodnodige financiële deskundigheidsbevordering concreet aanpakken en betalen? Veel te veel geld gaat
verloren aan het afwikkelen van arbeidsconflicten. Wij willen een
vereenvoudiging van die procedures. Heel veel scholen doen het niet
goed, maar een heleboel scholen doen het wel goed en hebben wel goede
dossiers aangelegd. Toch hebben zij de grootste moeite om niet goed
functionerende leraren te ontslaan. Daar valt heel veel geld uit de
lumpsum te besparen. Hoe staat de minister hiertegenover?
Ik kom op het onderwerp «beleggingen». Wij zijn opgelucht dat in deze
barre economische tijden de scholen zich keurig aan de regels hebben
gehouden. Er zijn gegarandeerde hoofdsommen, gewoon in obligaties.
Ook hier is echter sprake van traagheid. Eind 2008 waren er 1 060 scholen
met een liquiditeit boven de signaleringswaarde; er was dus te veel geld
opgepot in beleggingen. Eind 2009 waren het er 1010. Slechts 50 besturen
hebben de boel dus in balans gebracht. Hoe kan dit? Waarom wordt hier
niet meer vaart achter gezet?
Nu ga ik in op het personeel en de BAPO-regeling. Mijn collega van de
VVD, voorzitter vandaag, heeft al eens gepleit voor het volledig afschaffen
van de BAPO. Met alle respect voor mijn zeer gewaardeerde collega, met
wie ik buitengewoon collegiaal samenwerk, moet ik toch zeggen: als het
over de BAPO gaat, voorzitter, weet u niet waarover u praat; zo moet ik het
maar even formuleren. De BAPO is een ontzettend goede regeling,
waarmee wij oudere leraren binnen de boot houden, burn-outs
voorkomen en ervoor zorgen dat oudere leraren fris en gezond de
eindstreep halen. Dat is allemaal winst voor het onderwijs, omdat juist de
senior leraar beschikt over een ouderwets opleidingsniveau, een schat
aan pedagogische ervaring en een enorme algemene ontwikkeling, die
juist in deze tijd van cultuurrelativisme en cultuurvervlakking keihard
nodig is in de scholen. Velen vragen zich af waarom leraren zo’n regeling
nodig hebben; zij hebben immers al heel veel vakantie. Voor een leraar die
zijn vak professioneel wil uitoefenen, is het het mooiste vak van de
wereld, maar het is ook een van de zwaarste vakken. Leraren «slijten»
harder dan mensen in andere beroepen; het beroep zuigt hen leeg.
Leerlingen van alle leeftijden managen, opvoeden, onderwijzen, vormen,
vraagt heel veel. Ik heb het 34 jaar met heel veel plezier mogen doen. Als
Kamerlid maak ik twee keer zoveel uren als toen en vakanties zijn er
nauwelijks meer bij, maar nooit heb ik momenten van uitputting beleefd
zoals ik die had als leraar.
Ik vind wel dat de BAPO-regeling goedkoper kan. In 2007 leek het erop dat
de kosten van de BAPO zouden stijgen tot en met 2012 en dat zij in 2013
zouden dalen. Dat valt tegen. Nu blijkt dat de kosten doorstijgen tot en
met 2013 en dat zij daarna pas gaan dalen. Het is wel te verklaren, want de
mensen werken langer enzovoorts, maar het kost allemaal geld. Ik zeg:
laat de BAPO in stand, maar versober de regeling. Zo kunnen wij de
stijgende kosten in de hand houden en kunnen wij misschien zelfs op een
plus uitkomen. De versobering zou erin bestaan dat de regeling straks
exclusief is voorbehouden aan lesgevers en niet meer aan managers,
onderwijsondersteunend personeel, conciërges, ICT-beheerders,
begeleiders op allerlei afdelingen et cetera. Het kan niet anders of wij
gaan daarmee veel geld besparen, terwijl wij de BAPO-regeling, die
broodnodig is voor de leraren, toch overeind houden. Graag krijg ik
hierop een reactie.
De Algemene Rekenkamer heeft recentelijk een onderzoek gedaan naar de
geldstromen in het basisonderwijs. Daarbij zijn de loonkosten echter niet
uitgesplitst in loonkosten voor leraren en loonkosten voor ondersteuners
en managers; er is geen uitsplitsing naar primair proces en de rest. Wij
willen graag verder onderzoek in het po naar die verhouding. Graag krijg
ik hierop een reactie van de minister.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

4

Mevrouw Ferrier (CDA): Voorzitter. De CDA-fractie is tevreden over de
lumpsumbekostiging. De Kamer hoeft niet alles en détail te weten. Ruimte
voor scholen, ook financieel, is goed. De Kamer moet natuurlijk wel zicht
hebben op de globale geldstromen en vooral op de vraag of scholen niet
financieel in de problemen komen dan wel er een lucratief beleggingsbeleid op na houden zonder dat de Kamer weet wat er met de winsten –
mocht daarvan sprake zijn – of verliezen gebeurt. Daarom is de
CDA-fractie tevreden met de toegezonden informatie en het werk van de
Rekenkamer. Zij kan nu reeds aangeven dat zij ook voor het voortgezet
onderwijs en het mbo graag een dergelijke inzage in financiële stromen
wil krijgen. Ten aanzien van de constatering van de minister dat te veel
besturen bezittingen hebben boven de signaleringswaarde is de
CDA-fractie van mening dat het principe «pas toe of leg uit» moet gelden.
Sommige besturen kunnen hiervoor een heel geldige reden hebben,
bijvoorbeeld toekomstige nieuwbouw. Wij zijn benieuwd naar de
uitkomsten van het inspectierapport over besturen met te veel vermogen
die tegelijkertijd zwakke scholen onder zich hebben. Deze besturen doen
er immers beter aan hun reserves te stoppen in het verbeteren van de
kwaliteit van het onderwijs.
Ik kom op de materiële en personele bekostiging. Alleen de cijfers over de
jaren 2006 tot en met 2009 zijn beschikbaar. Voor de materiële bekostiging
hebben scholen in totaal 4% meer uitgegeven dan het hiervoor begrote
bedrag. Wat niet blijkt uit de brief van de minister, is de reden voor deze
overschrijding. Indien de materiële bekostiging in deze periode stijgt met
15%, hoe kunnen er dan toch nog overschrijdingen zijn van 4%? Zijn de
kosten voor onderhoud, gas en elektra, inventaris, apparatuur enzovoorts
zo sterk gestegen of wordt er door de scholen te veel betaald voor deze
posten? Waarom zijn de kosten voor beheer en bestuur verdubbeld?
Voor de personele bekostiging blijkt dat er in 2009 in totaal 3200 meer
formatieplaatsen zijn dan op basis van leerlingenaantallen zou mogen
worden verwacht. Wij zijn benieuwd naar de cijfers op basis van 2010;
deze krijgen wij aan het einde van dit jaar. Zet deze trend door? Verklaart
dit het snijden in formatieplaatsen bij scholen, of heeft het toch te maken
met een tekort aan materiële bekostiging? Wij verzoeken de minister om
de Kamer zo snel mogelijk een analyse te geven van de cijfers over 2010.
Wij krijgen nog een nadere uitwerking van de toekomstige onderwijssubsidies en informatie over vereenvoudiging van de lumpsum. Wij willen
echter nu al van de minister horen of zij daarbij ook oog heeft voor de
kleine scholen.
In het rapport van het IOO over de materiële bekostiging lezen wij dat
voor beheer en bestuur de bestuursomvang cruciaal is voor de flexibiliteit
om op financiële veranderingen te kunnen reageren. Kleine scholen
hebben te maken met tekorten op deze functie. Daarbij is een en ander
afhankelijk van de definitie van beheer en bestuur. De CDA-fractie heeft
daar moeite mee. Het is wenselijk dat voor alle betrokkenen duidelijk is
welke definitie wij hanteren. Op welke manier gaat de minister ervoor
zorgen dat kleine scholen niet onevenredig veel nadelige effecten
ondervinden? Hoe staat het met het onderzoek naar het krimp- of
groeiproof zijn van de bekostiging naar aanleiding van de motie-Ferrier?
Gaarne krijgen wij een antwoord op de vraag hoe de verevening hierop
van invloed kan zijn.
Een doorn in het oog van de CDA-fractie is dat wij allemaal proberen de
ombuigingen zo goed mogelijk door te voeren terwijl er ondertussen bij
gemeenten 1 mld. is voor huisvesting – dat blijkt uit de cijfers van het
onderzoek van de Algemene Rekenkamer – waarvan lang niet altijd
adequaat gebruik wordt gemaakt. Daar blijft geld op de plank liggen:
jaarlijks 300 mln. Dat kan niet. Er gaan steeds meer stemmen op om dit
geld rechtstreeks naar de scholen over te maken. De CDA-fractie heeft dit
punt ook al geopperd tijdens de begrotingsbehandeling van 2010. In de
tussentijd is er niets veranderd. Te veel geld wordt niet besteed aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

5

onderwijshuisvesting, maar wordt uitgegeven aan andere zaken. Wij
voelen er veel voor om in ieder geval de middelen voor het buitenonderhoud weg te halen bij de VNG. Je kunt dan denken aan een convenantconstructie. Graag krijg ik hierop een reactie van de minister. Is het
mogelijk, hiervoor een pilot te starten? Wij overwegen om op dit punt een
VAO aan te vragen en hierover een motie in te dienen.
Tot slot kom ik op de reserves en beleggingen. Zoals in het AO over de
lumpsumbekostiging reeds naar voren werd gebracht, ziet de CDA-fractie
het bepaald niet als een hoofdtaak van scholen om geld op te potten,
zeker niet in deze tijd, of te beleggen, ook al niet in deze tijd, want het
levert toch niets op. Zoals gezegd, dank ik de minister voor de geleverde
informatie, maar er ontbreekt toch een belangrijk stuk. Volgens de brief
van de minister gaat alles netjes binnen de vastgestelde regels, maar wat
gebeurt er met de winst en wat als er verlies is?
Mevrouw Smits (SP): De CDA-fractie ziet niets in beleggingsacties van
scholen en vindt het zonde als er geld op de plank blijft liggen. Daarin
kunnen wij elkaar vinden. Voelt de CDA-fractie er dan voor om mee te
gaan in de goede suggestie van de heer Beertema om dat geld op termijn
af te romen en te investeren in onderwijs?
Mevrouw Ferrier (CDA): Ik wil eerst een reactie van de minister op mijn
vragen. Hoe zit het precies? Volgens de minister gebeurt het allemaal
binnen de gestelde regels, maar wij weten niets over wat er gebeurt met
winst of verlies. Als ik die gegevens heb, zal ik met veel belangstelling het
voorstel van de heer Beertema bestuderen.
De voorzitter: Mevrouw Smits krijgt dus in tweede termijn, nadat de
minister heeft geantwoord, een antwoord van u?
Mevrouw Ferrier (CDA): Dat hangt ervan af of ik tevreden ben met de
beantwoording van de minister. Ik ga zelf over mijn antwoorden.
Mevrouw Smits (SP): Heel goed, houd vast aan dat principe, maar geef
dan ook goede antwoorden. Wij hebben zo’n drie keer per jaar een debat
over dit onderwerp en elke keer zegt mevrouw Ferrier: ik geef antwoord
als de minister antwoord heeft gegeven. Het CDA is toch een ideeënpartij,
met een eigen mening? Wat vindt mevrouw Ferrier nu van het principe?
Mevrouw Ferrier (CDA): Het CDA is een bruisende ideeënpartij, maar wel
een partij die uitgaat van de feiten en de cijfers. Wij leven niet in luchtkastelen, maar bekijken wat er in de werkelijkheid gebeurt. Ik heb een scherpe
vraag aan de minister gesteld. Wij hebben geen inzicht in wat er gebeurt
met winsten en verliezen. Dat wil ik allereerst weten. Ik zeg helemaal niet
dat ik niet gecharmeerd ben van het idee van de heer Beertema, maar ik
wil eerst de feiten en de cijfers en dan gaat mijn geweldige ideeënmachine draaien.
Mevrouw Smits (SP): Ik vrees dat ik de suggestie van de voorzitter om
het in tweede termijn nog eens te vragen, moet overnemen. Het is een feit
dat meer dan de helft van de schoolbesturen de signaleringsgrenzen van
de commissie-Don heeft overschreden, om het in jargon te zeggen.
Mevrouw Ferrier weet dat ook. Wat vindt zij daarvan?
Mevrouw Ferrier (CDA): Dat is een gegeven waarover mijn fractie al jaren
spreekt. Nogmaals: ik wacht af hoe het zit met de winsten en verliezen en
dan krijgt u mijn antwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

6

De heer Van der Ham (D66): Voorzitter. Ik peins nog een beetje over die
mooie uitspraak dat het CDA een bruisende ideeënpartij is. Bruisend is zij
in ieder geval, maar een ideeënpartij? Dat gaan wij merken.
De ene school is de andere niet. De ene school zit er financieel warmpjes
bij en de andere niet. Soms hangt dat heel erg af van de plek waar de
school staat. In bijvoorbeeld krimpgebieden worden veel meer problemen
gevoeld dan in andere delen van Nederland. Scholen zijn niet identiek,
maar er valt wel iets te zeggen over het algemene beeld. Uit onderzoek
blijkt dat veel scholen onvoldoende geld krijgen om de school te
onderhouden en nieuw lesmateriaal aan te schaffen. Zij onderinvesteren
85 mln. Kinderen gaan soms naar school in slecht geïsoleerde gebouwen
met een ongezond klimaat en zij leren uit oude boeken. Van modern
onderwijs, in de meest praktische zin, is dus geen sprake. Als wij jaar na
jaar te weinig investeren in ons onderwijs, lopen wij al snel mijlenver
achter bij andere landen. Hoe lang investeren scholen al te weinig in
nieuw materiaal? Is de minister bereid, te onderzoeken wat de gevolgen
van onderinvestering zijn voor de kwaliteit van lesmateriaal en
apparatuur? Is de kwaliteit van ons lesmateriaal nog vergelijkbaar met de
internationale top, waartoe wij willen gaan behoren? Krijgen
medezeggenschapsraden voldoende informatie om deze onderinvesteringen te signaleren, opdat zij er iets aan kunnen doen? Kunnen zij
daadwerkelijk iets met die informatie doen? Hoe gaat de minister ervoor
zorgen dat scholen kunnen investeren in modern onderwijs? Scholen
ontvangen jaarlijks 4% te weinig om modern onderwijs mogelijk te
maken; anderen zeiden dat ook al. Volgens berekeningen van de PO-Raad
is dit gat het afgelopen jaar zelfs groter geworden. De scholen moeten dit
gat zelf opvullen, dus zij moeten interen op bestaande middelen of niet
investeren in beter onderwijs. Kan de minister al een beeld schetsen of de
in deze onderzoeken beschreven ontwikkelingen in 2010 doorzetten? Zijn
er momenteel scholen in geldnood? Waarom kiest de minister ervoor, nu
de lumpsum niet afdoende blijkt, de automatische prijscompensatie in het
primair onderwijs af te schaffen?
Scholen komen ook in de problemen als gemeenten te weinig uitgeven
aan huisvesting van scholen. Het ministerie van Binnenlandse Zaken voert
nu al bijna twee jaar onderzoek uit naar de uitgaven van gemeenten. Dat
duur wel erg lang. Mij is ter ore gekomen dat het onderdeel over de
middelen voor huisvesting van scholen al klaar is. Dat deel van het
onderzoeksrapport zou dus al aan de Kamer kunnen worden gestuurd. Ik
verzoek de minister dan ook om dit, in overleg met haar collega van
Binnenlandse Zaken, zo snel mogelijk naar ons toe te sturen.
Mevrouw Ferrier (CDA): Ik hoor dat het ook de D66-fractie een doorn in
het oog is dat de middelen voor huisvesting bij de gemeenten op de plank
blijven liggen. Mocht het zo ver komen dat ik inderdaad een motie indien
om in ieder geval de middelen voor buitenhuisvesting via een convenant
of een andere constructie weg te halen bij de VNG, zou D66 daar dan voor
zijn?
De heer Van der Ham (D66): Als wij dat geld van de plank kunnen
krijgen, via een convenant of niet, ben ik daarvoor. Als het een mooie
motie is, sta ik er bij voorbaat sympathiek tegenover. Op sommige punten
wordt echter überhaupt te weinig geld uitgetrokken door gemeenten; dan
is er niet eens geld op de plank.
De heer Beertema (PVV): Kan D66 dan ook met ons meegaan in een
eventuele motie om de reserves versneld af te bouwen en terug te laten
vloeien in de staatskas? De heer Van der Ham schetst een heel dramatisch
beeld van de verschillen tussen scholen. Ik zeg: laten wij de reserves in
een hoger tempo afbouwen en deze investeren in het onderwijs, dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

7

kunnen wij deze verschillen kleiner maken. Ik neem aan dat u daar dan
ook voor bent.
De heer Van der Ham (D66): Ik kom daar straks op terug. In principe
zeggen wij: geld moet rollen in het onderwijs. Juridisch gezien kan het
lastig zijn. Sommige scholen zijn stichtingen; dan is het best lastig om dit
geld af te romen. Ik vind echter wel dat die scholen zo ver mogelijk uit hun
tent moeten worden gelokt om ervoor te zorgen dat het geld wordt
uitgegeven. Daar zeg ik echter het volgende bij. Door de cumulatie van
bezuinigingen in de gemeenten, door het gebrek aan investeringen en
soms ook door de bezuinigingen van de rijksoverheid gaan scholen
oppotten omdat ze denken: misschien komen er moeilijke tijden aan. Dan
kun je hen er bijna niet toe verlokken om het geld uit te geven. Daar
moeten wij handige trucs voor verzinnen. Tegen de woordvoerder van de
gedoogpartij zeg ik: wij moeten ervoor zorgen dat schoolbesturen het
gevoel hebben dat de overheden met hen meedenken voor investeringen
in het onderwijs.
De heer Beertema (PVV): Ik proef uit deze woorden dat er bij de heer Van
der Ham ook onvrede is over het governancemodel in het primair
onderwijs. Hij zegt immers dat het heel lastig is om stichtingen te
dwingen en het geld af te romen. Is de heer Van der Ham bereid om
samen met ons na te denken over een ander governancemodel, een
andere bedrijfsvorm, die transparanter is en waarbij de andere stakeholders meer invloed kunnen uitoefenen dan in een stichting?
De heer Van der Ham (D66): Je hebt bijvoorbeeld ook de verenigingsvorm; ik kom daarvoor zelf met een initiatief. Daar ben ik zeer voor.
Op het gebied van transparantie van de uitgaven hebben de heer
Beertema en ik elkaar al vaker gevonden. Welke vorm van onderwijs er
ook is, het is allemaal belastinggeld; daarover moet transparantie zijn.
Dan kan er ook druk worden uitgeoefend op allerlei actoren om het geld te
besteden aan waarvoor het bedoeld is, namelijk goed onderwijs. Volgens
mij kunnen wij elkaar op dit punt vinden.
De heer Beertema (PVV): Uw conclusie is dus ook dat de autonomie van
de scholen van het middenveld te ver is doorgeschoten?
De heer Van der Ham (D66): Nu zijn wij opeens een hele stap verder. Ik
ga niet naast de schoolbestuurder zitten om voor elke euro na te gaan hoe
deze wordt uitgegeven. Het lijkt mij dat u, die 34 jaar lang in het onderwijs
gezeten hebt, zo’n bureaucratie ook niet wilt. Transparantie kan echter wel
heel veel opleveren. Mensen voelen zich dan veel meer verplicht om
verantwoording af te leggen over de wijze waarop zij hun geld besteden.
Ik denk dat wij daarmee heel veel zouden opschieten.
Het vorige kabinet trok in het crisispakket 100 mln. uit voor verbetering
van het binnenklimaat van scholen. Zijn deze middelen inmiddels
uitgeput? Draagt de leeftijd van de schoolgebouwen wellicht bij aan de
hogere onderhoudskosten van gebouwen? Zou vernieuwing van de
gebouwen een bezuiniging kunnen opleveren en zou je zo een grote slag
kunnen maken? Voor volledig geïsoleerde schoolgebouwen kan men
rondkomen met een bekostiging voor gas. Hoe staat het met investeringen in duurzaamheid bij schoolgebouwen? Duurzaamheid zou een
financiële besparing kunnen opleveren.
De minister wil de budgetten voor personeel en materieel samenvoegen.
Principieel kan D66 zich daar best iets bij voorstellen, maar hoe gaat dit in
de praktijk, onder het gesternte dat ik net schetste? Ik vrees dat deze
maatregel een schaamlap blijkt te zijn voor verdere bezuinigingen.
Onderinvesteringen in lesmateriaal en apparatuur, gebrekkig financieel
management en een zwakke controle door de medezeggenschapsraad

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

8

tonen aan dat dit nu waarschijnlijk geen goed idee is. Eerst moeten wij die
problemen oplossen, dan kunnen wij verder praten. Medio 2012 zal de
Kamer bovendien een uitgebreid onderzoek naar het financieel beheer
van de 400 schoolbesturen ontvangen. Waarom wil de minister dat niet
afwachten voordat zij dit besluit neemt?
D66 vindt dat onderwijsgeld moet rollen; dat zei ik net al. Scholen blijken
1 mld. aan liquide middelen in kas te hebben. Maakt de minister afspraken
met bestuurders over de besteding van dat geld? Anderen hebben
daarover al iets gezegd en ikzelf heb het ook al gezegd in een interruptie.
Wij zijn geen voorstander van beleggen met onderwijsgeld. Wij willen
graag kijken of het mogelijk is, schatkistbankieren te verplichten. Hoe
denkt de minister daarover?
De Algemene Rekenkamer concludeerde vorige week dat de financiering
van basisscholen uitzonderlijk ingewikkeld is. De financieringsstelsels
vormen een woud van steeds nieuwe regels, zonder dat oude regels
worden «gekapt». Van de 2,5 mld. onderwijsgeld is niet duidelijk wie het
waaraan besteedt. 40 geldstromen kleiner dan 10 mln. bezorgen scholen
hoge administratieve lasten. CentERdata stelde vast dat gegevens vaak
slecht en onvolledig zijn ingevuld. Wij willen deze financiering graag
makkelijker maken: waar mogelijk gaan middelen via de lumpsum naar
scholen, zoals nu al gebeurt. Om inzichtelijk te houden waaraan scholen
hun middelen besteden, willen wij wel dat de uitgaven te volgen zijn. Wij
willen kunnen zien waaraan scholen hun geld besteden. Kan de minister
toezeggen voortaan jaarlijks een overzicht van de financiële stromen te
leveren? Kan de minister dit ook toezeggen – mevrouw Ferrier sprak daar
ook al over – voor het voortgezet onderwijs en het mbo?
Tot slot wil ik nog een opmerking maken over de BAPO. Wij zijn ook
kritisch over deze regeling. Wij hebben gehoord waarom deze regeling
zou moeten blijven bestaan, maar ik hoor graag de reflectie van de
minister hierop. Hoe denkt zij deze regeling op een goede manier te
kunnen versoberen? Is deze regeling werkelijk nodig – ik stel deze vraag
dus iets existentiëler dan de heer Beertema – om frisse leraren te
behouden? Daar zijn ook andere middelen voor. Wij zijn zeer kritisch en
willen graag de ministers reflectie op deze regeling horen.
De heer Beertema (PVV): Wat mij prikkelt, zijn de andere middelen die als
alternatief kunnen dienen voor de BAPO-regeling. Kan de heer Van der
Ham hierover uitweiden?
De heer Van der Ham (D66): Er zijn allerlei regelingen voor de
bejegening van mensen in het onderwijs, maar ook buiten het onderwijs,
bijvoorbeeld in de zorg. De heer Beertema zegt dat de BAPO erg
belangrijk is voor leraren, omdat er naast de vakanties meer ruimte moet
zijn voor leraren om fris te blijven. Dat geldt echter voor wel meer
beroepen. Wij zijn dit soort regelingen in het algemeen aan het versoberen en mijn partij is daar voorstander van. Wij gaan ook een discussie
voeren over de pensioenleeftijd van mensen in het onderwijs: moet deze
zo uitzonderlijk anders zijn dan die van de rest van de samenleving? Dat is
een moeilijk verhaal, maar dat wil ik wel vertellen. De visie van de heer
Beertema dat docenten in het onderwijs fris moeten blijven, delen wij
natuurlijk, maar wij vragen ons af of hiervoor de BAPO-regeling nodig is.
Er zijn ook omscholingstrajecten. Je kunt denken aan prestatiebeloning in
het onderwijs, waarvan bijscholing een onderdeel zou kunnen zijn. Dit
kunnen ook motiverende elementen zijn. Dat je meer gaat verdienen als je
een goede docent bent, is ook een prikkel waarmee je mensen gemotiveerd kunt houden. Ik weet niet of de BAPO-regeling zoals deze nu is,
moet worden gehandhaafd.
De heer Çelik (PvdA): Voorzitter. Ik heb het verslag van ons eerste
overleg, in maart, voor mij. Ik was toen de eerste spreker. Iedereen kan het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

9

verslag zo nalezen. Ik heb toen gesproken over het maximeren van de
reserves om hetgeen de commissie-Don naar voren had gebracht, vast te
stellen. Ik wilde toen een VAO aanvragen – wij hebben daarover lang
gesproken – maar de heer Elias stelde voor dat de minister een nieuwe
brief zou sturen en dat wij die zouden afwachten. Ik ben toen akkoord
gegaan. Ik heb toen met de heren Beertema en Elias gesproken; zij
voelden weinig voor mijn motie op dat moment. Nu, een aantal maanden
later, komt de heer Beertema zelfs met hetzelfde voorstel. Ik wil graag
consequent handelen. Ik ben blij dat de heer Beertema mijn motie zal
steunen als er een VAO komt. Met dit punt wilde ik beginnen, want: ere
wie ere toekomt.
De heer Beertema (PVV): En dat is de heer Çelik!
De heer Çelik (PvdA): Ja, zo is het.
Hiermee heb ik meteen mijn punt gemaakt over de algemene reserves.
Alle andere mooie woorden daarover heeft de heer Beertema al, zonder
dat hij het wist, namens mij gesproken.
Een tijd terug heeft de Algemene Rekenkamer een waanzinnig mooi
overzicht gemaakt. Ik heb dat met veel belangstelling doorgenomen; ik
ben ook bij de briefing geweest. Ik zou willen dat het ministerie van OCW
dit overneemt opdat de kennis hieromtrent – er is heel veel werk verricht –
blijft bestaan binnen de OCW-gelederen, zodat wij in het vervolg ieder jaar
of eens in de zoveel jaar, een geactualiseerd schema kunnen krijgen. In
het schema zien wij dat er naast rijksfinanciering ontzettend veel andere
soorten financiering zijn. Sommige collega’s hebben er al aan gerefereerd:
de gemeenten knippen ook erg veel. Zij investeren niet in de huisvesting –
het betreft een bedrag van ruim 380 mln.; dit zou in mijn ogen wel moeten
worden geïnvesteerd – en knippen ook in het budget voor brede scholen.
Ook op allerlei andere manieren knippen zij in het onderwijsachterstandenbeleid dat zij voeren. Dat lijkt mij een slechte zaak, te meer daar niet
alle scholen het even goed hebben; mijn collega Van der Ham zei dit ook
al. Het overzicht van de commissie-Don is een overzicht van de totale
sector. Er blijkt heel veel niet te kloppen; dat moet veranderen.
Er zijn nog steeds veel individuele scholen, met kleine schoolbesturen, die
het moeilijk hebben door de stijgende personeelskosten. Het kabinet heeft
immers voor twee jaar lang de salarissen op de nullijn bevroren. Er zijn
ook andere tekortkomingen. Deze scholen komen er niet meer uit; zij
dreigen failliet te gaan. De minister heeft de Kamer een brief gestuurd
over het onderzoek in krimpregio’s; dank daarvoor. Ik heb deze brief met
veel liefde gelezen en ik kan mij er op veel fronten bij aansluiten. De
minister heeft goede intenties voor de komende tijd. Of het voldoende zal
zijn, weet ik niet. Wat mij het meest aansprak, was de uitbreiding van de
compensatie voor scholen die worden samengevoegd, want deze geeft
extra munitie aan schoolbesturen. Graag wil ik van de minister weten hoe
zij dit op korte termijn wil oplossen. Op de langere termijn kunnen wij veel
dingen doen, maar er zijn scholen die op dit moment ontzettend veel
problemen hebben.
Ik heb namelijk gemerkt dat scholen zo creatief mogelijk proberen om te
gaan met de gelden. Zij zeggen: de minister gaat steeds uit van de cijfers
van 2009 – de cijfers over 2010 en 2011 kan zij immers nog niet geven –
maar de problemen zijn pas begonnen in 2010. Toen hebben de scholen
pas aan de bel getrokken. Wij hebben het nu over 2009, maar de
problemen zijn na 2010 wellicht dubbel zo groot geworden. Ik begrijp dat
de minister geen exacte cijfers kan geven, maar kan zij wel een schatting
geven? Hoe staat het er op dit moment voor? Op dit punt wil ik graag
goed geïnformeerd zijn, want ik krijg verschillende berichten vanuit het
veld en ik wil weten waar ik aan toe ben, zeker met de presentatie van de
Miljoenennota en de vaststelling van de begroting in het vooruitzicht. Dan
wil ik echt op de hoogte zijn van de stand van zaken, zodat ik een goede

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

10

weging kan maken van hetgeen in 2009 aan de hand was en hetgeen de
actuele stand van zaken is.
Ook wil ik graag van de minister weten hoe het zit met de functiemix. Om
hoeveel geld gaat het? Daarover zijn heel veel vragen gesteld. De minister
spreekt constant over het macroniveau: functiemix, kortere salarislijnen,
schaaluitloopbedrag, verbetering van de salarispositie van adjunctdirecteuren, toelage van directeuren et cetera. Dat is een macrogeheel. Ik
wil graag sec over de functiemix weten welke financiering er op dit
moment paraat is.
Ziet de minister de dreiging dat er wellicht meerdere docenten extra –
volgens onze berekeningen zijn het er rond de 1 500 – ontslagen zullen
worden vanwege de stijging van de premie van het Participatiefonds met
ongeveer 1%? Ik zie die dreiging wel. Ik ben geen financieel deskundige,
maar de afgelopen dagen zijn wij in allerlei cijfers van het Participatiefonds gedoken. Volgens onze berekening – vanuit het veld werd dit
beaamd – kan dit betekenen dat er een extra last van ongeveer 80 mln. op
scholen komt te rusten. Wij hebben dit omgerekend naar fte’s: er zouden
1 500 fte’s kunnen verdwijnen.
Tot slot kom ik op de financiële vaardigheden. Ik steun de minister in haar
inzet, maar ik zou de focus niet alleen op de bestuurders leggen, maar ook
op de schoolleiders. Immers, een tocht door het veld bracht mij de
informatie dat heel veel schoolleiders, met name in krimpgemeenten, met
name op kleine scholen, zelf bezig zijn met de financiële situatie omdat zij
domweg het geld er niet voor hebben om een controller in dienst te
nemen. Het zou handig zijn dat de schoolleiders die ermee te maken
hebben, deze ondersteuning krijgen en mogen participeren.
Mevrouw Smits (SP): Voorzitter. Statistieken zeggen over de werkelijkheid
precies wat je wilt dat ze zeggen. Ik geef een paar voorbeelden van de
minister. Gemiddeld is het aantal leerlingen in het land gelijk gebleven,
terwijl in sommige delen van het land het aantal leerlingen hard achteruitgaat. Gemiddeld hebben scholen genoeg geld, terwijl sommige scholen
de kachel niet kunnen laten branden en andere nog een half bisdom in
hun bezit hebben. Gemiddeld zijn de klassen niet zo groot, terwijl het geen
uitzondering is dat klassen groter zijn dan 35 leerlingen. Volgens de
Wereldbank hoort Brazilië bij de tien rijkste landen van de wereld, maar
tegelijkertijd kent iedereen de beelden van de enorme sloppenwijken in
dat land. Als je 7 500 basisscholen onder je hoede hebt, kun je niet zo
makkelijk praten over gemiddelden, want daar hebben wij niet zo gek veel
aan. Daarmee ontken je in sommige gevallen de realiteit van scholen.
Scholen voeren alle bezuinigingen vanuit het Rijk heel wisselend door.
Om met de minister te spreken: gemiddeld bezuinigen de besturen best
wel verstandig. Daar zijn de scholen met een slecht bestuur echter niet
mee geholpen. Deugt de bekostiging, was de hamvraag in het onderzoek
naar de financiële situatie van het basisonderwijs. De minister zegt: ja,
want scholen geven maar een klein beetje meer uit dan ze krijgen. Is dit
wel zo? Wij spreken vandaag tenslotte niet over de actuele cijfers, maar
over de cijfers tot en met 2009. Daarna zijn veel bezuinigingen doorgevoerd en zijn de kosten verder gestegen. Waar spreken wij vandaag nu
eigenlijk over? Graag krijg ik een reactie van de minister.
Er zijn veel financiële problemen die de scholen raken: bezuinigingen van
zowel de gemeente als het Rijk, krimp, een tekortschietende materiële
instandhouding en allerlei toekomstige bezuinigingen. De SP wil dat de
minister de problemen nu eindelijk eens serieus neemt. Hoe kan het dat er
volgens haar geen financiële problemen zijn op scholen? Als deze er wel
zijn door «domme» besturen, in termen van de SP, of «niet zo verstandig
handelende» besturen, in termen van de minister, hoe gaat zij die
besturen dan aanpakken? Wij kunnen toch niet toekijken hoe op sommige
scholen de leerkracht in de klas het water aan de lippen staat, terwijl de
bestuurders zeggen dat het allemaal wel goed komt? De bezuinigingen op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

11

het management in het basisonderwijs zijn rechtstreeks in de klassen
terechtgekomen. De minister kan niet blijven zeggen dat zij vertrouwen
heeft in de mensen die dit soort keuzes maken. Als zij dat doet, geeft zij
aan dat haar financiering tekortschiet en dat wil zij natuurlijk ook niet
zeggen. Graag krijg ik een reactie van de minister.
In november 2010 kwam de SP met het rapport «Minder geld; grotere
klassen». Nu, een jaar later, komt ook de PO-Raad met het nieuws dat de
groepsgrootte fors zal toenemen. Dit gaat gewoon door. Wat is voor de
minister de bovengrens? Hoe groot mogen de klassen worden: 30
leerlingen, 35 leerlingen? Wanneer gaat het volgens haar de verkeerde
kant op? Graag krijg ik een reactie.
Op het moment wordt het budget dat de scholen krijgen voor de materiële
kosten automatisch bijgesteld voor de inflatie. De minister wil deze
automatische prijscompensatie afschaffen. Daardoor zullen scholen nog
verder in de problemen komen. Dat is allemaal niet verstandig.
Eind 2009 had het basisonderwijs 2,6 mld. aan financiële activa. Dat is
veel geld. In maart stelde ik al dat 88% van het belegde geld door 20% van
de scholen is belegd. 40% van de scholen heeft meer dan een 1 mln.
belegd vermogen. Dat staat in schril contrast met de scholen die nu in de
financiële problemen zitten. Ik ben blij dat er nu zo’n brede steun is voor
het afromen van die bedragen. Het wordt tijd dat wij daarmee gaan
opschieten. Ik wil van de minister horen hoe zij dit gaat doen. Gaat het
een beetje opschieten? Ere wie ere toekomt. Het is jammer dat de heer
Çelik er nu even niet is. Ik ben blij dat de Partij van de Arbeid inmiddels
ook zo ver is, want twee jaar geleden was de heer Depla, zijn voorganger,
nog een stuk voorzichtiger met het afromen, dus: ere wie ere toekomt.
De minister ziet geen mogelijkheden om de motie van de heer Çelik en mij
over de lumpsum op schoolniveau uit te voeren. Wij willen echter iets
doodnormaals, namelijk dat de mensen in de scholen keuzes kunnen
maken over de bekostiging die zij krijgen. Kan de minister uitleggen wat
zij vindt van het idee om de medezeggenschapsraad instemmingsrecht op
de begroting te geven?
De voorzitter: De heer Çelik komt nu binnen; zou u het voorlaatste stukje
nog even willen herhalen?
Mevrouw Smits (SP): Ik zei: Ere wie ere toekomt. Ik ben blij dat de Partij
van de Arbeid nu ook zo ver is: ere wie ere toekomt.
Ik kom op de BAPO. De minister zegt dat deze regeling na 2013 weer
kostendekkend is. De staatssecretaris roept op tot afschaffing van de
regeling. Wie gaat hier nu over? Waarom zijn er verschillende signalen
vanuit OCW? Een tip van de SP: blijf van de BAPO af! Deze regeling helpt
leraren om langer voor de klas te staan. Wij zijn best bereid om na te
denken over het voorstel van de heer Beertema om de regeling te
versoberen en slechts te laten gelden voor de leerkrachten, de mensen die
voor de klas staan, maar zorg ervoor dat de BAPO voor deze mensen
behouden blijft.
Wij maken ons ook zorgen over het voornemen om de verplichte
aansluiting bij het vervangingsfonds te stoppen. Scholen moeten zichzelf
dan verzekeren; dat kunnen de grote jongens in het onderwijs leuk vinden,
maar voor de kleine scholen is het duur en veel gedoe. Beste minister, doe
het gewoon niet.
Tot slot kom ik op de gewichtenregeling. Gister bleek uit onderzoek dat
het geld voor de gewichtenregeling helemaal niet goed terecht is
gekomen. Zwarte scholen hebben veel minder gekregen na de herziening
van de gewicht en de witte scholen op het platteland, die er door de
herziening op vooruit hadden moeten gaan, zijn er niet op vooruitgegaan.
Is de minister het met de SP eens dat dit niet de bedoeling was? Zo ja, wat
gaat zij dan doen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

12

De voorzitter: Ik draag het voorzitterschap over aan mevrouw Ferrier
voor mijn eigen bijdrage.
Voorzitter: Ferrier
De heer Elias (VVD): Voorzitter. Het nadeel van het voorzitterschap is dat
je geacht wordt niet te interrumperen, dus ik heb nog een paar zinnen te
goed die ik graag even kwijt wil. De heer Beertema sprak over de BAPO. Ik
wens hem heel veel succes bij het uitleggen aan Henk en Ingrid – ik
hanteer het idioom van zijn eigen club, hoewel ik grote waardering voor
hem heb; dat is wederzijds – dat onderwijsgevenden een maandje langer
op de camping zitten. Ik denk dat dit in de rest van zijn fractie wel tot
enige discussie kan leiden als men zich daarin verdiept.
De heer Beertema (PVV): De BAPO-regeling voorziet er niet in dat de
schoolvakanties zodanig worden uitgebreid dat leerkrachten een maandje
langer op de camping kunnen zitten. Zo ziet de werkelijkheid er niet uit.
De heer Elias (VVD): Ik vat het samen zoals uw partij dat doorgaans doet.
De heer Beertema (PVV): Dat begrijp ik niet helemaal. Kunt u dat nader
toelichten?
De heer Elias (VVD): Dan moet u de uitlatingen van uw eigen fractievoorzitter nog maar eens nakijken. Natuurlijk is het een grove chargering – dat
weet ik – maar ik bediende mij van het idioom waar uw club zich meestal
van bedient.
Er gaat 20 mln. door deze regeling heen. Een op de 20 mbo-leraren staat
niet voor de klas, maar maakt gebruik van de BAPO-regeling. Dat is een
luxe die wij ons in deze tijd niet kunnen veroorloven. Ik roep de minister
op om samen met de staatssecretaris alles te doen wat in haar vermogen
ligt – dat is overigens niet zo heel erg veel; het is vooral een kwestie van
de sociale partners, maar goed, er wordt ook wel eens geluisterd naar
ministers – om het proces van afschaffing van de regeling en het opnieuw
investeren van die gelden ten behoeve van het onderwijs te bevorderen.
Het is dus geen ordinaire of platte bezuinigingsmaatregel, zoals ik in het
veld al heb gehoord.
Mevrouw Ferrier sprak over overleg met de VNG. Daar is de minister al
mee bezig, zo blijkt uit het verslag van het algemeen overleg. Ik moet dus
even kijken of het nodig is een motie in te dienen, of dat de minister zegt:
het is ben bijna rond. Ik hoop dat laatste.
De Rekenkamer heeft gezegd: als je een bedrijf runt zoals de financieringsstromen binnen het onderwijs lopen, gaat het bedrijf failliet. Het is
uitzonderlijk ingewikkeld gemaakt. Het is geen revolutionaire man die ons
dat vertelde, het is een oud-CDA-Kamerlid dat van 1994 tot 1998 in de
Kamer zat. Ik neem het wel serieus als zo iemand zulke ernstige dingen
zegt. Graag krijg ik hierop een reactie van de minister. Ik kan er natuurlijk
veel langer over spreken, want ik ben erg geschrokken van de informatie
die ons is gegeven.
Op verzoek van PvdA en VVD informeert de minister ons over de hoogte
van de reserves in het primair onderwijs. De commissie-Don heeft
gerapporteerd – ik hoop dat ik het goed gelezen heb – dat tegenover elke
€ 100 aan ontvangsten gemiddeld € 46 aan bezit staat; het betreft dan
alles wat men heeft in het onderwijs, minus het gebouw. Verder rapporteerde zij dat in 2009 57% van de scholen boven de voor hen geldende
waarde zat. De Inspectie van het Onderwijs doet onderzoek naar de
scholen die deze waarde overschrijden. Medio 2012 worden wij over dit
onderzoek geïnformeerd. Het aantal scholen dat boven deze waarde zit,
neemt volgens de brief die de minister aan de Kamer heeft gestuurd, wel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

13

af. Ik vind het echter enorme getallen. Wat moeten wij daar voor conclusie
aan verbinden? Welke beleidsconclusie verbindt de minister daaraan?
Volgens de minister houden de schoolbesturen zich aan de regels voor
beleggen. Dat roept de vraag op of deze regels wel goed zijn. Volgens de
regels beleggen zij op een fatsoenlijke manier, maar als het resultaat is dat
er zoveel te veel wordt belegd, is er wellicht iets mis met de regels. De
totale overschrijding bedraagt meer dan 1 mld. Veruit de meeste
schoolbesturen hebben meer geld in kas en hebben meer vorderingen
uitstaan dan noodzakelijk is. Mijn fractie is van mening dat scholen hun
tegoeden in tijden van krimp en bezuinigingen moeten gebruiken. Een
groot deel van de scholen lijkt veel te veel reserves aan te houden en
heeft veel te veel beleggingen. Dat is onnodig en onverantwoord in deze
tijd. Graag krijg ik hierop een reactie van de minister.
Uit alle stukken blijkt dat er een enorme toename van formatieplaatsen is.
Er is ruim 3 000 man/vrouw te veel op een totaal van 135 000. In een
bedrijf moet je daarmee niet komen aanzetten. Scholen zijn zelf verantwoordelijk voor het personeelsbeleid en de besteding van middelen. Als
echter blijkt dat scholen te veel personeel in dienst nemen en vervolgens
hardop roepen dat zij in de rode cijfers komen door de bekostiging van
schoonmaak, gebouw et cetera, is er iets mis.
Mevrouw Smits (SP): Op een school in een krimpgebied daalt het aantal
leerlingen veel sneller dan je het aantal personeelsleden kunt laten dalen.
Ik vraag mij af of de heer Elias dit ook ziet. Ik geef een voorbeeld. Stel: er
zitten 23 kinderen in de klas en er is 1 juf; na de zomer zitten er nog 20
kinderen in de klas; dan heb je nog steeds 1 juf nodig, of niet?
De heer Elias (VVD): Ja, dat geldt voor die gevallen. Daaruit is echter niet
het totale overschot aan leraren te verklaren. Daarom vraag ik daar meer
informatie over. Er zijn wel nuanceringen aan te brengen bij deze cijfers.
Mevrouw Smits (SP): Dat klopt, er zijn nuanceringen, zoals deze. De heer
Elias weet ook dat door meer kinderen in het speciaal onderwijs er meer
leraren per leerling nodig zijn. Waarom vindt de heer Elias het nu zo’n
ontzettend probleem dat er meer docenten per leerling zijn? Daarvoor zijn
toch heel geldige redenen?
De heer Elias (VVD): Ik vind dat verkeerd omdat het onder meer duidt op
een gebrek aan zakelijkheid in de bedrijfsvoering. Dat is nu juist een van
mijn hoofdpunten voor de komende jaren. Dat is een mammoettanker die
je moet bijsturen; het woord «mammoettanker» is in het onderwijsbeleid
niet onbekend. Het zal ook nog wel een tijdje duren, maar je kunt er niet
vroeg genoeg bij zijn om vast te stellen dat er eventueel iets verkeerd
gaat. Ik vind het van groot belang dat wij onderwijseuro’s precies en
fatsoenlijk besteden. Die medaille heeft twee kanten; ik zal hier meteen
een ander punt bij betrekken. Er blijkt 1 mld. in het Gemeentefonds
beschikbaar te zijn voor onderwijshuisvesting. Gister sprak ik toevallig
nog uitgebreid met de heer Slagter, de voorzitter van de VO-raad. Hij
schat dat circa 380 mln. niet aan onderwijshuisvesting wordt besteed,
maar op de plank blijft liggen. Daarover is al eerder gesproken. Dat geld
was bedoeld voor onderhoud en dergelijke. Nu wordt het uit de lumpsum
gehaald. Om het simpel te zeggen: de facto gaat het dus ten koste van taal
en rekenen. Dat is een slechte zaak; dat is de andere kant van de medaille
en daar wil ik oog voor hebben. Ik vraag de minister om een reactie
daarop.
Uit de rapportage blijkt – ik vraag de minister of dit ook echt zo is – dat
veel van de financiële problemen, niet alle, eerder voortkomen uit een
gebrek aan zakelijkheid en zakelijk opereren door schoolbesturen en
schoolleiding dan uit bezuinigingsmaatregelen, zoals men hier ons
weleens wil doen geloven. Er moet zakelijker worden geopereerd in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

14

onderwijs. Als er daarna nog een probleem is, moeten we dat serieus
bespreken.
Mevrouw Smits (SP): Ik ken dit, duidelijke, pleidooi van de VVD. Mijn heel
eenvoudige vraag aan de heer Elias is wat zijn voorstel is om de besturen
zakelijker te laten opereren.
De heer Elias (VVD): Ik heb daarover een vraag aan de minister gesteld en
wacht haar antwoord af. In het onderwijsveld moet er een andere
mentaliteit komen. Men moet niet denken: ach, er zit nu een kabinet dat
binnen een halfjaartje valt en daarna komt er een nieuwe Plasterk, die wel
weer een miljard naar binnen smijt. Die tijd is voorbij.
Er moet haast worden gemaakt met de kwestie van het vervangingsfonds,
met het loskoppelen, het stoppen. De perverse prikkel om het ziekteverzuim niet terug te dringen moet eruit.
Het IOO concludeert dat schoolbesturen met volledig geïsoleerde
schoolgebouwen in staat zijn om rond te komen van de vergoeding voor
gasverbruik. De vraag is of scholen de ruimte hebben om te investeren in
energiebesparende middelen. De gemeente is verantwoordelijk voor
nieuwbouw en groot onderhoud, maar heeft geen financieel belang bij
energiebesparende middelen omdat de school de lasten voor het
energieverbruik draagt. Dat is een rare spagaat. Hoe wordt dit moeizame
ballet opgelost?
Voorzitter: Elias
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Voorzitter. Ik dank de Kamer
voor de inbreng in eerste termijn. Dit onderwerp gaat ons zeer aan het
hart. Allereerst ga ik in op een aantal hoofdpunten en daarna behandel ik
de vragen. Ik doe dat aan de hand van blokjes. Het eerste blokje betreft de
financiële positie van primair onderwijs. Daarin komen reserves,
nalevingspunten, beleggingen et cetera aan de orde. Het tweede blokje
betreft de bekostiging, inclusief de materiële instandhouding. Het derde
blokje betreft de krimp, inclusief de vraag van mevrouw Ferrier. Het vierde
blokje betreft de huisvesting, waarin decentralisatie, buitenonderhoud, en
de onderuitputting van het Gemeentefonds aan de orde komen. Het vijfde
blokje bevat de overige zaken.
In de afgelopen jaren is feitelijk bezuinigd op twee aspecten, namelijk op
management en bestuur en op de groeiregeling. De facto heeft dit geleid
tot een bezuiniging van een kleine 2% in totaliteit. Zoals ik reeds eerder
heb geantwoord op vragen van diverse Kamerleden, kan ik die bezuiniging niet verbinden aan de beelden die op dit moment worden
neergezet. Die bezuiniging is gewoon heel wat kleiner dan wat er
uiteindelijk naar voren is gekomen. De keuze die indertijd is gemaakt om
te bezuinigen op bestuur en management heeft te zeer het beeld
opgeroepen dat daar een probleem ligt in het primair onderwijs. Laten we
heel eerlijk zijn, ook jegens de besturen en de schoolleiders: met de
overhead in het onderwijs valt het reuze mee. We hebben het over circa 4
à 5%. Daar kan menige sector en menige andere organisatie, zowel
publiek als privaat, een voorbeeld aan nemen. We moeten ontzettend
uitkijken – daarbij kijk ik naar mevrouw Smits – met het continu bashen
van besturen en management. Stop daarmee, want die mensen hebben
een zware verantwoordelijkheid. Zij moeten in de komende jaren zware
besluiten nemen. Het is belangrijk dat zij ook daadwerkelijk in positie zijn.
Daarover wil ik het volgende gezegd hebben. We moeten er buitengewoon zorgvuldig en terughoudend mee zijn om mensen die leiding
moeten geven in moeilijke tijden, van wie veel verwacht wordt, op die
manier neer te zetten om te voorkomen dat dit onterecht gebeurt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

15

De voorzitter: Ik stel voor dat we gewoon interrumperen tot het te gek
wordt. U moet dan ook accepteren dat ik ingrijp.
Mevrouw Smits (SP): Wat de minister nu zegt, is compleet losgezongen
van de realiteit. Wij hebben inderdaad regelmatig commentaar op
bestuurders die slecht functioneren in het onderwijs. Het lijkt mij de taak
van een volksvertegenwoordiger om misstanden aan de kaak te stellen.
Het was niet de SP die voorstelde om te bezuinigen op bestuur en
management in het basisonderwijs. Sterker nog, zij heeft tegen die
bezuinigingen gestemd. Zij heeft verschillende voorstellen gedaan om die
bezuinigingen van tafel te krijgen. Het was de partij van de minister plus
de Partij van de Arbeid die het hardst riepen dat daarop best kon worden
bezuinigd. Ik zou het waarderen als de minister zich een klein beetje bij de
feiten houdt en niet nu de SP verwijt dat daarop is bezuinigd.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Het beeld is gecreëerd dat er
veel geld te halen zou zijn bij bestuur en management. In het primair
onderwijs is de overhead echter laag. Ik blijf erbij dat de SP bestuur en
management onnodig zwaar basht. Dit is onlangs nog gebeurd in een
artikel op de voorpagina van een blad. Mevrouw Smits moet zich daar niet
aan onttrekken, maar dat doet zij wel. Je moet hiermee uitkijken, want het
zijn wel de mensen die leiding moeten geven aan heel moeilijke
processen. Dat blijf ik vinden.
Mevrouw Smits (SP): Mijn stelling is altijd: wat je vindt, dat moet je naar
de politie brengen. Ik gun de minister haar bevindingen. Natuurlijk blijven
wij het aankaarten als er bestuurders zijn in het onderwijs die niet deugen.
Dat zullen wij altijd doen. Daar ben ik ook trots op. Ik benadruk toch nog
even dat het het vorige kabinet was, waar ook deze minister deel van
uitmaakte, dat zei dat op bestuur en management in het basisonderwijs
best te bezuinigen viel. Ik ben blij dat sprake is van voortschrijdend
inzicht, dat de minister inziet dat dit niet zo’n goed idee was.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Als besturen niet goed
functioneren, zeg ik ook iets. Maar u generaliseert doorgaans. Daar heb ik
een probleem mee.
Het punt financiële deskundigheid komt regelmatig aan de orde. Er
bestaan zorgen over. Hoe pakken we het aan? Hoe zorgen we ervoor dat
het geld terechtkomt waar het nodig is? In dit debat werd dit verzakelijking
genoemd. Enige verzakelijking kan geen kwaad, maar mij gaat het om de
vraag of geld en goed onderwijs met elkaar worden verbonden. We
hebben het idee, kijkend naar de enorme reserves, dat er te veel
beduchtheid is – geen onwil of onvermogen, ondeskundigheid – om dat
op een goede manier te doen. Als mensen zich onzeker voelen, hebben zij
de neiging om te gaan oppotten. Zij denken: je weet maar nooit; ik ga er
even bovenop zitten, want als er dan iets gebeurt heb ik een appeltje voor
de dorst. Dat heeft de commissie-Don ook gesteld. Zij heeft ook gezegd
dat er heel veel terechte reserves zijn, juist omdat men in de toekomst wil
investeren in het onderwijs in zo’n school en daarvoor een bepaalde
planning heeft opgebouwd. De commissie-Don heeft gesteld dat er niet
zomaar moet worden afgeroomd, even afgezien van het terechte punt dat
de heer Van der Ham maakte: je kunt er niet zomaar geld uit halen, want
er is sprake van verenigingsrecht en stichtingsrecht. Daarnaast is heel veel
kapitaal in het verleden opgebouwd door andere voorzieningen, zeker in
het bijzonder onderwijs. Het katholiek onderwijs is daar een voorbeeld
van. We zouden dat nooit zomaar kunnen doen. De commissie stelt verder
dat je besturen die echt te veel geld hebben, die echt ruim boven de
kapitalisatiefactor zitten, daadwerkelijk laat investeren. Dat is ook de reden
waarom we op zo’n 300 scholen op dit moment de inspectie scherp gezet
hebben, zeker op de scholen waar én de reserves hoog zijn én de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

16

onderwijskwaliteit laag. Die scholen stimuleren wij om daadwerkelijk tot
een investeringsplan te komen als dat nog niet klaar ligt. Dat is mijns
inziens een verantwoorde wijze van aanpak.
Een totale reserve van 2,7 mld. lijkt veel, maar de sector primair onderwijs
bestaat uit duizenden scholen. De activiteiten van de inspectie kunnen
daadwerkelijk tot investeringen gaan leiden. Juist de commissie-Don heeft
gezegd: let op, het ligt genuanceerd; er staan investeringen tegenover;
doe dus aan maatwerk. Dat is de reden waarom we de inspectie in de
vorige kabinetsperiode een heel zware opdracht gegeven hebben en de
reden waarom wij willen dat scholen vrijwillig aan schatkistbankieren
kunnen gaan doen. Wij willen wel kijken hoe we die kist nog wat meer
open kunnen zetten, zodat de scholen eruit kunnen lenen. Dat is het
genuanceerde verhaal van de commissie-Don. Daar zou ik bij willen
blijven, want die club had er verstand van. We moeten wel nagaan of het
geld uiteindelijk wordt uitgegeven. Die slag wordt nu gemaakt door de
commissie-Don. We zien het ook in de negatieve resultaten van scholen.
Dat klinkt negatief, maar het kan in vele gevallen positief zijn omdat het
tegemoet komt aan het feit dat er geld opgemaakt wordt.
De heer Çelik (PvdA): Ik weet even niet wat de minister precies bedoelt.
Het laatste deel klonk weer goed, maar het deel daarvoor niet. Ik heb dat
rapport ook gelezen. De voorzichtigheid van de commissie haal ik er ook
uit. Op pagina 65 lees ik een duidelijke aanbeveling over de benodigde
financiële buffer, uitgedrukt in procenten van de totale jaarlijkse baten van
de instelling; het verhaal over de 5%, 10% et cetera. Alles overwegende
vindt ook de commissie-Don dat deze percentages een prima
uitgangspunt moeten zijn om de risico’s te dekken. Waarom is de minister
dan zo overdreven voorzichtig?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik ben dat omdat de
commissie-Don ook voor maatwerk pleit. Aan de hand daarvan zijn wij tot
acties gekomen, zoals wij hebben besproken met de Kamer. De eerste
actie moet nog worden afgerond. Halverwege 2012 komt Don met zijn
aanbevelingen. In de Kamer was er draagvlak voor om het zo te doen. We
kunnen vaststellen dat we, gelet op de krimp en alles wat er op de scholen
afkomt aan ontwikkelingen, niet het gevoel hebben dat er straks een
zonnige, blauwe lucht is. Ik heb dus des te meer de neiging om als
minister ervoor te pleiten dat we ons houden aan de afspraken en dat we
die een voor een uitvoeren. Dat is een stabiel beleid voor een sector die
de komende jaren in behoorlijk pittig weer kan komen. In die zin houd ik
wel mij aan de hoofdlijn van de commissie-Don.
Het lijkt mij goed om uiteen te zetten welke acties ik ga ondernemen in het
kader van de financiële deskundigheid. Het gaat erom of een bestuur in
voldoende mate anticipeert en of het daartoe voldoende in staat is. Het
toezicht van de inspectie is risicogericht. Zowel rechtmatigheid als
doelmatigheid vormt daar een onderdeel van en is daarin geïntegreerd. Er
wordt onderzoek verricht naar 300 rijke schoolbesturen, waarbij speciaal
gefocust wordt op besturen die binnen hun verband zwakke scholen
hebben. Dat is namelijk helemaal te gek. Er is het project Eerst kiezen, dan
delen van de PO-Raad. Dat project is erop gericht om deskundigheid op te
bouwen bij besturen. De schoolleiders worden daarbij betrokken. Er is
gekozen voor allerlei vormen van deskundigheidsbevordering, zoals het
houden van bijeenkomsten en het uitwisselen van good practices. Ook
worden buddyprojecten gedaan, waarbij goede bestuurders elders andere
bestuurders helpen om bijvoorbeeld te kijken hoe iets kan worden
opgepakt. Tevens gaat het om toegankelijke informatie op schoolniveau,
bijvoorbeeld om de vraag of men goed kan sturen en of men weet hoe het
ervoor staat met de school. Via DUO leveren we ook heel veel van die
informatie aan. Overigens is die informatie op de school transparant en
maken wij die ook weer transparant in onze jaarverslagen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

17

Ik ga een aantal nieuwe dingen doen. Ik wil allereerst de komende jaren
heel goed de vinger aan de pols houden, juist ook bij de besturen die hun
reserves gaan opmaken. Ik ben er namelijk heel nuchter in: dat kan
zomaar doorschieten. Ik wil de sector ondersteunen om de eigen
verantwoordelijkheid goed vorm te geven. Dat ga ik doen via een monitor.
De Kamer krijgt het eerste beeld daarvan eind 2012. Daarin komen actuele
cijfers te staan. De uitgaven van de materiële instandhouding, weliswaar
passend bij de lumpsum, wil ik daarin opnemen. De Kamer heeft daar
overigens al vaak naar gevraagd, onder meer in schriftelijke vragen.
Daarnaast ga ik de bevordering van de financiële deskundigheid intensiveren. Ik ga nog meer focussen op de krimpregio’s. Daar wordt namelijk
echt anticipatievermogen van bestuurders verwacht. We zien gewoon dat
sommige besturen daar moeite mee hebben. Dat is geen onwil, maar
onvermogen, ondeskundigheid. Er moet beter worden ingespeeld op
dalende leerlingenaantallen. Samen met de gemeenten moet heel goed
gekeken worden naar de demografische ontwikkelingen. Als dat op tijd
wordt gedaan, kunnen zaken worden opgevangen. Als dit te laat wordt
gedaan, zit men opeens met leraren die men niet meer kan betalen.
Verder zet ik vliegende brigades in voor financieel zeer zwakke scholen.
Op dit moment houd ik een groep van 25 scholen extra in de gaten. Dat
aantal is overigens redelijk stabiel. Ik blijf dat volgen. Uit de risicogerichte
detectie van de inspectie komen deze scholen naar voren. Er komen erbij
en er gaan eraf natuurlijk. Het doel van de vliegende brigade is om de
zaken sneller op orde te krijgen op de plaatsen waar het kwetsbaar wordt.
Deze intensivering zet ik erop, omdat ik zelf heel scherp de vinger aan de
pols wil houden en omdat ik zie dat er in de sector veel goede wil is, maar
dat het af en toe ontbreekt aan inzicht en vermogen om het goed te doen.
De heer Çelik (PvdA): Kan de minister zeggen wat de monitor omvat
waarmee zij eind 2012 komt?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik ben nu bezig met de
uitwerking ervan. Volgend jaar start ik ermee. De monitor zal actuele
cijfers bevatten rondom de rendementspositie, de liquiditeitspositie en
dergelijke. Het gaat daarnaast om het volgen van de uitgaven, waarvan de
Kamer heeft gezegd dat zij die graag wil volgen. Dat soort zaken worden
bij elkaar gebracht. Daar krijgt de Kamer intensere informatie over.
Voorzitter: Ferrier
De heer Elias (VVD): De minister sprak in een bijzin over 300 rijke
schoolbesturen die zij extra onder de loep legt die dan ook nog eens
zwakke scholen herbergen. Kunnen wij daar meer informatie over krijgen?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: In de rapportage, die medio
2012 volgt, komt die informatie terug.
De heer Elias (VVD): Wilt u daar dan extra aandacht aan besteden in de
rapportage aan de Kamer?
Voorzitter: Elias
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Zeker.
Mevrouw Smits (SP): Even een vraag voor mijn begrip. Klopt het dat de
vliegende brigades juist op die schoolbesturen moeten gaan zitten of leg
ik daarmee de verkeerde link? Ik weet dat we de rapportage in 2012
krijgen, maar ik heb nu het idee dat de minister al wel weet welke
schoolbesturen het zijn. Of begrijp ik dit gewoon verkeerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

18

Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: We weten welke schoolbesturen het zijn. De inspectie gaat daarop af. Dat is het verhaal van de 300
scholen waar ik in de vorige kabinetsperiode afspraken over heb gemaakt
met de Kamer. De vliegende brigade gaat naar de scholen met financiële
problemen die wij in beeld hebben en waarvan wij zeggen: huppekee, dat
moet op orde komen; daar moeten we echt even een handje helpen
omdat men er mogelijk niet uitkomt.
De heer Çelik (PvdA): Het is een detail hoor, maar ik lees hier dat het gaat
om 400 schoolbesturen.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Het gaat om 100 besturen in
het voortgezet onderwijs en 300 in het primair onderwijs.
De heer Beertema (PVV): De minister zegt een aantal dingen die mij
aanspreken. Ik zie wel wat in die monitor en vanzelfsprekend in de
deskundigheidsbevordering. Daarnaast is wat zij gezegd heeft over de
krimpregio’s en de vliegende brigades hartstikke mooi. De vraag is alleen
of het ook echt gaat werken. Ik zou het mooi vinden als de minister zou
zeggen dat zij erop vertrouwt dat de reserves in balans komen en dat de
rest wordt ingezet voor het onderwijs en ik zou het mooi vinden als zij een
streefpercentage en een tijdpad noemt. In dat geval hebben wij iets in
handen waarvan we kunnen zeggen dat we erop vertrouwen. Ons
wantrouwen is natuurlijk niet helemaal onterecht. Immers, het gaat te
traag.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dat is ook de reden waarom we
er met veel energie aan werken. We doen heel veel naar aanleiding van de
commissie-Don. Dit voeg ik eraan toe om onszelf goed in positie te
houden om het goed te kunnen volgen. De komende jaren gebeurt er heel
veel in de richting van de scholen, bijvoorbeeld wat betreft passend
onderwijs. Het regulier onderwijs willen we zo veel mogelijk ontzien, maar
zal wel een inspanning moeten leveren. De 300 scholen in het primair
onderwijs die we extra aansporen om investeringsplannen te maken,
leveren een behoorlijke bijdrage aan het grote bedrag van 2,7 mld. In 2009
zijn er negatieve eindresultaten geweest. Dat is een eerste stap, want
eerder hield men gewoon over. In 2010 zal dat niet minder geweest zijn. In
dat jaar is namelijk de eerste slag gemaakt met de bezuiniging van het
vorige kabinet, die plaatsvond vanwege de economische problematiek. Ik
heb de neiging om te zeggen dat we dat goed moeten volgen. Wij komen
elkaar elk moment weer tegen. Als ik het op het een rij zet, vind ik het
goed dat scholen daar pittig mee aan de slag gaan, maar ben ik ook
voorzichtig. Ik wil voorkomen dat men denkt dat het geld moet worden
opgemaakt en dat men daarom allerlei smartboards aanschaft en
bijvoorbeeld een nieuwe lesmethode, terwijl die nog wel voldeed. Anders
kan men bijvoorbeeld tot de conclusie komen als de maatregelen worden
genomen dat die niet voldoende kunnen worden opgevangen. De
verantwoorde gedoseerdheid, de wijze waarop we te werk gaan, is
daarom verstandig. Maar net als de Kamer wil ik het gewoon heel goed
volgen: hoe gaat het, hoe verhouden de zaken zich tot elkaar en waar
moet geïntensiveerd worden? Het is alleen niet verstandig om te zeggen
dat men radicaal dat geld moet gaan uitgeven. Dat moet ik gewoon eerlijk
zeggen.
De heer Beertema (PVV): Ik ben bang dat dit strandt in te veel
wensdenken en goede voornemens. Ik begrijp het probleem dat de
minister signaleert en ben daar ook bang voor. Het is echter hoofdstuk
twee. Daar kunnen we dan weer naar kijken. Mijn punt is dat er vaart moet
worden gemaakt. De minister zou de Kamer heel erg tegemoet kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

19

komen door wel dat streefpercentage te noemen en een tijdpad af te
spreken.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dat zijn altijd cijfers op
macroniveau en die zeggen niets over het microniveau. Op vrij korte
termijn hebben we weer twee belangrijke gegevens in beeld. Allereerst
zijn dat de cijfers in de jaarverslagen van 2010. Dat is het eerste jaar
waarin een heel forse stap is gemaakt in de ombuiging van 90 mln.
Daarnaast hebben we medio 2012, waar het allemaal om bedoeld is, Don
in beeld. Dat is een heel goed moment om na te gaan waar wij staan, hoe
de financiële situatie van het onderwijs is, hoe de Nederlandse situatie is –
we praten immers over een breder perspectief – en hoe 2010 eruit ziet.
Met dat laatste bedoel ik dat wordt nagegaan hoe de scholen hebben
gereageerd op het feit dat ze iets hebben moeten verwerken en dat ze
meer hun reserves moeten benutten, iets wat ze ook langzamerhand
hebben opgepakt. Ik doe een dringend beroep op de Kamer om die
gegevens goed te bekijken. Ik zou als minister niet te snel willen acteren
op zo’n verhaal. Dat is niet verstandig. Medio 2012 hebben we meer cijfers
en meer zicht op die grote eerste actie van de 300 scholen.
Voorzitter: Ferrier
De heer Elias (VVD): Dit zijn vrij forse maatregelen om bij te sturen. Ze
lijken mij verstandig. Geeft dat de minister in om met terugwerkende
kracht te zeggen dat het primair onderwijs nog niet klaar was voor de
lumpsum?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik ben van mening dat bij
lumpsum financiële deskundigheid hoort. Ik stel vast dat we bezig zijn om
die slag te maken en dat het inzicht van de commissie-Don ons daartoe
gebracht heeft. Als we dat inzicht direct hadden gehad op het moment dat
we begonnen met de lumpsumfinanciering, hadden we misschien direct
al die start gemaakt met de financiële deskundigheid. Laat ik de vraag als
volgt beantwoorden: er is voortschrijdend inzicht.
De heer Elias (VVD): Ik hoor er een ja in.
Voorzitter: Elias
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Het is voortschrijdend inzicht.
De PVV heeft gevraagd hoe de bevordering van de financiële deskundigheid wordt gefinancierd. Op mijn begroting wordt 1,5 mln. geïnvesteerd om de zaak goed op te pakken met onder meer assessments.
Er is gevraagd wat er gebeurt met het verlies op beleggingen. Ik verwijs
naar een van de mooie maatregelen binnen de afspraken die we hier
indertijd hebben gemaakt over beleggingen: er mag geen verlies geleden
worden op de hoofdsom. In principe is er geen verlies, hoogstens is er
geen winst verkregen. Als er winst is, komt die toe aan het vermogen van
de school.
Er is gevraagd of ik het goed vind dat instellingen beleggen. Ik heb daar
geen enkel bezwaar tegen als dit gebeurt binnen de kaders die we
daarvoor hebben gesteld. Deze zijn buitengewoon degelijk. Men houdt
zich daar overigens netjes aan binnen het primair onderwijs. Men moet
verstandig omgaan met geld. Zeker in tijden als deze zullen veel scholen
ervoor kiezen om de bank op te zoeken. Dat is aan de organisaties zelf. Het
is heel belangrijk dat de ondergrens is dat men nooit op zijn vermogen
mag verliezen.
Over het schatkistbankieren heb ik gezegd dat we dat stimuleren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

20

Met het inzicht in 2010 kom ik eind 2011. Op dit moment worden de
jaarverslagen verwerkt. Dan hebben we een goede analyse en kunnen we
daarover van gedachten wisselen.
Mevrouw Smits (SP): De minister is voorzichtig met afromen. Haar
redenen daarvoor zijn duidelijk. Ik vraag mij wel het volgende af. De
minister zegt dat er zwaar weer aan komt en dat de scholen niet
gedwongen moeten worden om smartboards te kopen, omdat ze
daardoor later geen geld meer over hebben voor al die andere dingen die
ze nog moeten doen. Hoe denkt de minister dat arme schoolbesturen al
die andere dingen die ze nog moeten doen, waar de rijke scholen geld
voor apart kunnen zetten, gaan betalen?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: De lumpsumfinanciering komt
in voldoende mate tegemoet aan datgene wat er moet gebeuren binnen
het onderwijs. We kunnen zelfs vaststellen – dit zal ook in de toekomst het
beeld zijn, zoals zal blijken uit de begroting – dat de bijdrage per leerling
toeneemt. Dat is in het verleden gebeurd en dat gebeurt nu nog steeds.
Daarmee stellen we vast, zoals blijkt uit het jaarverslag van de Onderwijsinspectie, dat de kwaliteit in het primair onderwijs groeit. We hebben een
aantal kwetsbare scholen. Daar kijken we apart naar met de vliegende
brigades. We hebben kwetsbare scholen in de krimpregio’s als men niet
voldoende snel acteert. Ook daar kijken we apart naar. Scholen die nu
samen gaan werken, verliezen al heel snel de extra inkomsten. Ik wil
bekijken of ik dat iets kan verlengen. De heer Çelik onderstreepte dat hij
dit punt belangrijk vindt; dank daarvoor. Naar deze situaties wordt
specifiek gekeken. In algemene zin moet men het kunnen doen met de
lumpsum. Als er, waar nodig, gewoon goed geïnvesteerd wordt, kan het
echter geen kwaad als men hier en daar enig vet op de botten heeft.
Vanuit mijn verantwoordelijkheid vind ik dat een prettig gevoel voor zo’n
groot veld. Het moet echter niet te gek worden en daarom alle acties.
Mevrouw Smits (SP): Ik vind het hartstikke goed dat de minister iets met
de krimp wil gaan doen. We wachten daar al lang op. Het is hartstikke fijn
dat er maatregelen worden genomen, maar wat de minister zegt kan niet
beide waar zijn. Of de financiering is op orde, waardoor men die grote
reserves niet nodig heeft om de komende jaren het hoofd te bieden, of er
is ergens iets niet goed in de financiering, waardoor de scholen die grote
reserves mogen aanhouden om de komende jaren het hoofd te bieden. In
het laatste geval hebben de armere scholen een probleem. Welke van
deze twee is het nou?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik kan mij dat best voorstellen.
Als men in de loop der tijd de reserves volledig heeft uitgegeven of als
men onvoldoende heeft geanticipeerd en daardoor moet interen op de
reserves, zal men heel zorgvuldig scherpe keuzes moeten maken met de
lumpsum. Als men wat ruimer in het jasje zit, moet dat deels afgelopen
zijn – dat is ook de reden waarom we deze investeringen doen – maar ik
heb niet de neiging om dat volledig weg te schrapen. Het kan, met het
oog op de toekomst, geen kwaad dat scholen een zekere reserve hebben.
Een aantal scholen hebben het moeilijk en zullen dus lastiger scherpe
keuzes kunnen maken. Dat is de werkelijkheid. Maar ook daarvan zeg ik
dat het moet kunnen met de huidige financiering. En nogmaals, per kind
neemt de financiering toe.
Mevrouw Smits (SP): Ja, gemiddeld. In bijvoorbeeld de krimpregio’s
heeft men eventjes meer geld per leerling. Maar goed, die nuances heb ik
al eerder gemaakt. De minister zegt nu heel duidelijk: de financiering is op
orde; hiermee kunnen de scholen de komende jaren het hoofd boven
water houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

21

Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ja. Waar dat problemen
oplevert zit ik erbovenop, kijk ik waar het aan ligt en ga ik na hoe we
scholen kunnen helpen om er weer goed uit te komen. Men moet het
echter in principe doen met de lumpsum. Het is wel een goede zaak als
men een appeltje voor de dorst heeft, puur geredeneerd vanuit ouderwetse financiële degelijkheid. Alles wat overbodig is moet in de komende
tijd daadwerkelijk worden ingezet. De acties die ik heb afgesproken met de
Kamer zijn daarop gericht, maar nog niet afgerond. Halverwege volgend
jaar is dat wel het geval. Verder houden we de vinger aan de pols.
Er zijn veel complimenten gemaakt over het onderzoek van de Algemene
Rekenkamer. Misschien zit er iemand van de Rekenkamer in de zaal en
anders zullen we de complimenten ambtelijk overbrengen. Het is de eigen
keuze geweest van de Rekenkamer om dit te doen. Als de Kamer meer
van dit type onderzoek wil, zou zij de Rekenkamer kunnen vragen om dit
ook voor de andere sectoren te doen. Wij doen ook het nodige. Wij stellen
het boekje met kerncijfers samen, dat ik nu omhoog houd. De Kamer heeft
dit reeds ontvangen. De heer Elias heeft het zelfs onder zijn kussen; hij is
heel goed in cijfers. Daarnaast geven we een en ander heel gedetailleerd
weer in de begroting. Als een van de leden nog niet over dit heel
interessante boekje beschikt, wij hebben er voldoende. Ik zie dat de heer
Çelik graag een exemplaar wil.
Mevrouw Ferrier heeft gezegd: de materiële bekostiging stijgt met 15%,
maar toch is er nog een overschrijding van 4%. De kosten liggen over de
gehele onderzochte periode hoger dan de bekostiging. Dat is de oorzaak
van de overschrijding. Sommige prijzen stijgen sneller dan de indexering.
Ook kunnen veranderingen in volume een rol spelen bij besturen,
bijvoorbeeld een hoger energieverbruik. Tot slot zijn er veranderingen in
het bestedingspakket, zoals aanschaf van digitale borden, computers et
cetera. Er worden dus keuzes gemaakt op een bepaald niveau. Ik ben het
op dat punt eens met mevrouw Ferrier. Als ik dat cijfer vergelijk met de
4% en het uiteindelijk plaats in de totaliteit van de lumpsum, waar dat nul
komma zoveel procent is, heb ik niet direct de neiging om te zeggen dat ik
in dat gat spring. Sterker nog, ik heb het geld er ook niet voor. Er zijn ook
keuzes op schoolniveau. Die moeten gemaakt worden door de besturen.
Dat komt duidelijk uit het onderzoek naar voren.
Mevrouw Ferrier (CDA): Ik ben benieuwd of de minister inzicht heeft in
waar de overschrijding door wordt veroorzaakt. Ik heb gehoord dat dit
door gas, elektra en inventaris komt. Kan zij zeggen of deze trend doorzet?
Als dit zo is, vind ik dat zorgelijk.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik kan niet in de toekomst
kijken, dus ik weet niet of de trend doorzet. Het heeft onder meer met
energie te maken. In de vorige kabinetsperiode hebben wij de duurzaamheidsregeling ingesteld, waarvan veel scholen gebruik hebben gemaakt.
Tegen de heer Van der Ham zeg ik dat deze inderdaad is uitgeput. Er zijn
nieuwe slagen gemaakt met verbouwingen, waardoor zuiniger met
energie kan worden omgegaan. Dat is zeker een tegemoetkoming in de
kosten. Met de VNG heb ik afgesproken dat we onderzoek naar het
buitenonderhoud gaan doen. Ik ben daar als minister achteraan gegaan.
Als de Kamer dit geregeld wil hebben, heeft zij daar de geëigende
middelen toe. Daarbij komt zij mij niet zo een-twee-drie tegen. Formeel
zeg ik dat dit onderzoek op een goede manier moet worden afgerond. Dat
hoort erbij. Ik begrijp best de zorg van de Kamer. Als men wel die
middelen in handen heeft – dat is de achterliggende reden voor dat
onderzoek – kan men zelf investeren en de afweging maken om extra
investeringen te doen, die kunnen worden terugverdiend door lagere
energiekosten. Die afweging wordt op dit moment niet gemaakt omdat
het geld op dit punt in twee verschillende handen is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

22

De heer Van der Ham (D66): De minister zegt dat de duurzaamheidsmiddelen zijn uitgeput en dat er geld bespaard kan worden als er maatregelen
worden genomen in het kader van duurzaamheid. Heeft zij enig inzicht in
hoeveel scholen we eigenlijk willen aanpakken? Als the sky the limit was
bij de duurzaamheidsmiddelen, wat zou er dan nog gedaan kunnen
worden?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Uiteindelijk is er zelfs sprake
van een kleine overschrijding. Het was een eenmalige impuls om de
economie te stimuleren, maar deze heeft het primair onderwijs mooi
geholpen. Van de scholen heeft 25% daar gebruik van gemaakt.
De heer Van der Ham (D66): Dat begrijp ik. Heel veel scholen hebben het
ook niet nodig omdat ze al modern zijn. Heef zij zicht op hoeveel scholen
het gaat?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Nee. Je moet dan op duizenden
locaties gaan meten hoe het staat met het onderhoud. Scholen zullen zelf
die afweging moeten maken. Het ontbreekt hen aan de mogelijkheid om
de afweging te maken om te investeren in dubbele beglazing, die later
wordt terugverdiend. De gemeente moet immers investeren in de dubbele
beglazing, waarna het rendement bij het schoolbestuur terechtkomt. Dat
is de kromme situatie op dit moment. Dat is de reden waarom ik dit
onderzoek coûte que coûte in het convenant met de VNG opgenomen
wilde zien. Ik ben heel blij dat dit gelukt is, dat de VNG uiteindelijk daartoe
bereid is geworden. Het is aan de Kamer om te beoordelen of een en
ander snel genoeg gaat of dat zij vindt dat we dit überhaupt moeten doen.
Mijn lijn is dat ik dit ordentelijk oppak met de VNG.
De heer Van der Ham (D66): Begrijp ik goed dat 25% van de scholen een
aanvraag heeft gedaan die gehonoreerd is of waren er nog meer scholen
die dit graag hadden willen doen, maar was er geen geld meer? Dan
hebben we het in ieder geval een beetje in kaart.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Niet alle aanvragen zijn
gehonoreerd. Dat wisten we. Overigens waren er ook scholen die de
investering niet rond kregen of die er niet met de gemeente uit kwamen.
Immers, ook hierbij gold dat de gemeente mee moest doen.
De heer Van der Ham (D66): We zijn niet zo heel erg van nieuw
onderzoek en nieuw papierwerk, maar die cijfers zou ik graag willen
hebben. We verkrijgen dan in ieder geval inzicht in de potentiële groep die
we zouden kunnen helpen op het moment dat we het beter zouden
regelen en waar we wat betreft duurzaamheid en financiën wat mee
zouden kunnen doen.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Wij gaan de potentiële groep
niet in kaart brengen. Dat is werk voor de gemeenten. Het probleem ligt
namelijk op dit moment bij de gemeenten. De komende tijd wordt de
regeling wel geëvalueerd. In 2012 komt deze evaluatie mijn kant op en
daarna naar de Kamer.
De heer Van der Ham (D66): Staat daar dan ook in wat de achtergrond is
van de scholen waarvan de aanvragen niet zijn gehonoreerd?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Daar zal in algemene zin, niet
per school dus, in staan wat de factoren waren waarom men wel of geen
subsidie aangevraagd of gekregen heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

23

De heer Van der Ham (D66): En wat de omvang daarvan was. Dat is ook
belangrijk.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: We geven gewoon de informatie die we hebben.
Voorzitter: Ferrier
De heer Elias (VVD): Mevrouw Ferrier heeft een eventuele motie
aangekondigd. Beschouwt de minister deze als een steuntje in de rug of
juist als overbodig?
Voorzitter: Elias
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Gelet op het feit dat ik bezig
ben met een onderzoek moet ik deze ontraden. Ik begrijp wel de zorg; laat
ik die nuance maken. Ik ben nu ordentelijk bezig met de VNG om dat uit te
zoeken. Dat is het evenwicht waarop ik balanceer.
Mevrouw Ferrier stelde dat de kosten voor beheer en bestuur zijn
verdubbeld. Dat is niet het geval. Ze zijn stabiel gebleven.
De heer Van der Ham heeft gevraagd of ik de onderuitputting in het kader
van lesmateriaal en apparatuur en de rol van de medezeggenschapsraad
daarin nader kan bekijken. Uit de toenemende waarde van de spullen
blijkt dat schoolbesturen wel investeren. Ik zie dat in de komende jaren
alleen maar meer gebeuren, ook vanuit de reserves. Men wordt nu op
allerlei manieren aangespoord om dat daadwerkelijk te doen. Het valt mij
op dat er steeds meer digitale borden, computers et cetera op scholen
zijn. Dat zijn heel forse investeringen. Ik wil hier geen nader onderzoek
naar doen omdat ik er uiteindelijk niets mee kan. Het zijn afwegingen van
scholen. Ik heb geen extra geld om te zeggen: als er een probleem is,
steek ik het erin. In dat opzicht is het gewoon een afweging van scholen
hoe ze dat willen doen.
Er is gevraagd of de medezeggenschapsraad er goed bij betrokken is.
Zeker. Ik denk echter dat het ook goed is om aan te geven dat we op dit
moment het functioneren van de medezeggenschapsraad in het kader van
wetgeving evalueren. We gaan daarmee na of de raad voldoende in
handen heeft om ook betrokken te zijn bij essentiële onderdelen binnen de
scholen. We hebben het idee dat dit het geval is, maar we willen het nog
wel zien vanuit het feit dat de nieuwe Wet medezeggenschap op scholen
tot stand is gekomen.
Of in 2010 sprake is van dezelfde ontwikkeling, moet blijken uit de cijfers
over 2010. De Kamer ontvangt deze eind 2011.
Mevrouw Ferrier en de heer Çelik hebben gesproken over de Algemene
Rekenkamer. Ik heb toegelicht wie wat doet. Ik zou zeggen: leg die vraag
bij de Rekenkamer neer. Ik vond het beeld van de Rekenkamer heel mooi,
maar deze cijfers zitten ook grotendeels in het boekwerkje waar ik eerder
in dit overleg aan refereerde.
De vragen over de Wet medezeggenschap op scholen heb ik beantwoord.
Mevrouw Smits (SP): Een van mijn vragen daarover is niet beantwoord.
Ik heb de minister gevraagd om te reflecteren op het instemmingsrecht
van de medezeggenschapsraad op de begroting.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Het bestuur bestuurt en de raad
heeft een adviesrecht. Als dat advies negatief is, kennen we de weg naar
de geschillencommissie. Het advies is een zwaarwegend punt, maar een
instemmingsrecht zou het bestuur uit zijn stoel halen. Uiteindelijk moet er
een kapitein op een schip zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

24

Mevrouw Smits (SP): De minister is voorstander van de verantwoording
binnen een school: er moet niet van buitenaf worden gecontroleerd, maar
juist intern. Dat is prima, maar dan moet de medezeggenschapsraad wel
tanden gegeven worden. Als een bestuur er een potje van maakt en de
medezeggenschapsraad namens ouders en leraren zegt dat de begroting
niet deugt, dan moeten wij de raad toch een mogelijkheid geven om daar
een halt toe te roepen. In zulke gevallen is het juist heel goed als er een
patstelling zou ontstaan tussen bestuur en medezeggenschapsraad. Dan
zijn er namelijk echt problemen.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ten eerste. Het uitbrengen van
een negatief advies is ook al heel zwaar. De medezeggenschapsraad kan
daar zijn weg mee vervolgen en het punt aankaarten bij de geschillencommissie. Ten tweede. Het bestuur draagt uiteindelijk de eindverantwoordelijkheid. Wij spreken een bestuur aan op het handelen. Dat kun je
vervolgens niet laten overnemen door een ander orgaan binnen de
gemeenschap van zo’n school. Het is goed dat de medezeggenschapsraad
intensief betrokken is. Overigens heeft de Kamer daartoe besloten. Het is
ook goed dat de adviesfunctie er is, maar ik zou niet willen doorschieten
naar een instemmingsfunctie. Dat is niet de taak van de raad.
Mevrouw Smits (SP): Maar de medezeggenschapsraad kan nu niet
zeggen: best bestuur, de begroting deugt niet; ga maar terug en maak een
nieuw plan. Vindt de minister niet dat de raad die taak ook zou moeten
kunnen vervullen?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik val in herhaling als ik daar
opnieuw antwoord op zou geven. Het bestuur bestuurt en wordt door ons
aangesproken. Ik kan de medezeggenschapsraad ook niet aanspreken op
zijn besluit. Ik spreek het bestuur aan. Er is één eindverantwoordelijke. Dat
is heel gezond in een organisatie. Maar het moet wel gebeuren met goede
medezeggenschap. Die evalueren we, conform het besluit van de Kamer.
D66 vroeg of we na de materiële en personele bekostiging al moeten
integreren. Eigenlijk is de impliciete vraag: kan dit niet eenvoudiger? Dit is
juist wat wij beogen met het in elkaar schuiven van deze blokken. Het is
mijn ambitie om de bekostiging zo eenvoudig en transparant mogelijk te
maken. Ik heb bij de Prinsjesdagstukken een brief hierover toegezegd. We
hebben hiervoor ook de lumpsum ingevoerd. Uiteindelijk moeten de
scholen zelf hun afwegingen maken. Uit het oogpunt van de wens tot
vereenvoudiging, die ook bleek uit de woorden van de heer De Jong van
de Algemene Rekenkamer die u hebt gesproken, lijkt mij dit een goede
zaak.
De heer Van der Ham (D66): Voorzitter. Er is natuurlijk nogal een verschil
tussen veertig geldstromen of twee, met een splitsing tussen materiële en
personele bekostiging. Ik heb al gezegd dat ik hier net zoals de minister
principieel voor ben, maar we moeten ook naar de praktijk kijken. De heer
Elias stelde net nog de vraag waarom het nog niet klaar is; de minister
ging daar een beetje omheen met opmerkingen over voortschrijdend
inzicht. Ik zou zeggen: liever safe dan sorry in deze materie. En als we ook
nog gaan zitten wachten op het onderzoek over het financieel beheer van
400 schoolbesturen, dat naar ik heb begrepen medio 2012 komt, zeg ik:
doucement, rustig aan, we kunnen het altijd nog allemaal onder de
lumpsum gooien. Die richting wil D66 zeker in, maar wel stapje voor
stapje. We moeten af van die veertig kleine geldstromen, maar een paar
schotjes ertussen overhouden kan omwille van de zorgvuldigheid
misschien geen kwaad.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Uiteindelijk beslissen de
besturen zelf en wetgeving zal ook twee jaar kosten. Ik stel het volgende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

25

voor: ik ontwikkel gewoon rustig door, het onderzoek komt en na medio
2012 zal het uiteindelijk allemaal op het bord van de Kamer komen en is
de Kamer zelf weer aan snee. Zo zou ik het willen aanpakken.
De heer Van der Ham (D66): Ik hoor in de beantwoording van de minister
dat zij hier behoedzaam mee wil omgaan. Het is belangrijk dat wij ons
daarin kunnen vinden. Als de minister dit pad opgaat, steunen wij haar
want dat willen wij principieel ook. Maar als het wetsvoorstel in 2012 of
2013 komt en wij er onvoldoende vertrouwen in hebben dat het veld echt
klaar is om het radicaal in de lumpsum te doen, zullen we zorgvuldigheidsstapjes moeten inbouwen.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: De rust zit gewoon in het
tempo waarin de wetgeving moet worden ontwikkeld; voordat die is
geregeld, zijn we namelijk altijd weer anderhalf of twee jaar verder. Ik
denk dat het weghalen van de schotten niet veel uitmaakt voor de
financiële degelijkheid, omdat men nu al bestedingsvrijheid heeft. Wat dat
betreft zegt dit dus meer over hoe het de school binnenkomt dan hoe het
eruitgaat. Ik weet niet of dat een probleem is, maar het lijkt mij beter om
hierover verder te praten als de wetgeving er is, alle ins en outs op tafel
liggen en ik in de memorie van toelichting heb kunnen ingaan op
effectiviteit en dergelijke.
Ik kom bij een vraag van de voorzitter, en wel die over de 3000 à 3200 fte
te veel aan leerkrachten ten opzichte van de bekostiging. Wij constateren
inderdaad dat er te veel leerkrachten rondlopen in vergelijking met de
bekostiging per groep. Wij bekostigen scholen voor 20 leerlingen per fte
in de onderbouw en 28 leerlingen per fte in de bovenbouw. Vaak zien wij
dat er problemen zijn doordat op een school verhoudingsgewijs, in
vergelijking met de bekostiging, te veel leerkrachten rondlopen en met de
rechtvaardiging daarvan. In het verleden is men vaak met incidentele
middelen structurele lasten aangegaan, wat de financiële ondeskundigheid aantoont. We weten dat je dat niet lang kunt volhouden, maar het
gebeurde wel, en niet alleen bij kleine scholen of alleen in het po. Zo
hebben indertijd mbo’s met FES-middelen structurele investeringen
gedaan en toen die wegvielen, waren er opeens tekorten. Scholen moeten
nadenken, meerjarenbegrotingen vanzelfsprekend maken en samen met
hun gemeenten demografische aspecten goed volgen. Dat soort zaken
moeten goed op orde zijn. De voorzitter noemde dat «zakelijk». Nou, ik
noem dat ook «zakelijk», dit moet in orde zijn. Vervolgens moet men een
veel sterkere link leggen tussen onderwijsdoelen en geld; dat zijn geen
aparte circuits, die zaken moeten worden verbonden. Zodoende komen de
middelen ten goede aan de kwaliteit van het onderwijs. Eigenlijk kijken we
op deze manier naar de scholen die in problemen zijn gekomen. Wij
wijzen scholen in krimpsituaties erop dat zij zoiets moeten voorkomen,
omdat er anders over twee à drie jaar problemen gaan ontstaan; in die
kleinere gemeenschappen kun je dat gewoon uittellen en hoef je er niet
op te wachten dat er opeens een leraar te veel in het gebouw rondloopt.
De voorzitter: Hoe beoordeelt de minister dat dit heeft kunnen
gebeuren?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dat komt echt doordat een
groot deel van het primair onderwijs is ontstaan vanuit eenpitters:
ontzettend goedwillende bestuurders, die in de loop der tijd steeds meer
op hun plankje kregen en heel keurig het beschikbare geld elk jaar
uitgaven. Naar aanleiding van het onderzoek van de commissie-Don zijn
we anderhalf à twee jaar geleden aan de gang gegaan met een enorme
inhaalslag op dat gebied. Het onderwijsveld ziet dit probleem zelf en
vraagt om hulp daarbij. Er is hier sprake van voortschrijdend inzicht en we
zijn bezig met een inhaalslag op dit gebied, dat is klip-en-klaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

26

Ik ben aangeland bij het volgende blokje, over de krimp, en wel de vraag
van de leden Ferrier en Çelik over het onderzoek naar krimp en groei.
Gisteren heb ik de Kamer een brief gestuurd over de resultaten van het
onderzoek naar krimp. Ik heb onderzoek laten doen naar de ontwikkeling
van de kosten voor besturen die worden geconfronteerd met sterke krimp.
De bekostiging daar daalt en de kosten dalen ook, maar vaak in een
langzamer tempo; het is dus wezenlijk om daarop te anticiperen.
Schoolbesturen met voldoende financiële competenties zijn in staat om
tijdig te anticiperen, maar moeten daarbij wel vaak door stormen heen.
Soms moet een school namelijk worden gesloten. Dat valt niet mee, dat
levert altijd verdrietige beelden op, maar is soms wel nodig en dan
verdient zo’n bestuur onze steun. De samenwerking tussen scholen valt
vaak ongunstig uit, soms wordt de voet te snel afgebouwd. Naar
aanleiding van de motie van mevrouw Ferrier bekijk ik de mogelijkheden
van een wat langzamere terugloop, waardoor samenwerking iets
aantrekkelijker kan worden, evenals de mogelijkheden van verbetering
van de financiële deskundigheid, zodat men beter zou kunnen anticiperen.
Ik ondersteun twee samenwerkingsexperimenten tussen schoolbesturen
en overheden, want gemeenten moeten hier ook erg bovenop zitten. En
zoals de wethouders Asscher en De Jong dat in de grote steden doen,
mag dat ook in de kleinere gemeenten. Ook kijk ik nog naar meer
experimenteerruimte voor bovensectorale samenwerking, voor samenwerkingsallianties in met name vmbo en mbo. Verder bekijk ik de
mogelijkheden van verlenging van de opheffingsnorm, of de periode van
meting kan worden verlengd van drie naar vijf jaar. Ik kan ten slotte nog
toestaan dat een school met minder dan 23 leerlingen nog blijft bestaan.
Zoals gezegd, ik doe veel om de krimpscholen te steunen.
Mevrouw Ferrier: Het ging mij ook om de groeiregio’s. In Flevoland zie je
bijvoorbeeld dat bepaalde scholen booming zijn en ook daar zit men met
de handen in het haar. Graag een reactie.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: In tegenstelling tot het
middelbaar beroepsonderwijs, waar t-2 geldt, geldt voor het primair
onderwijs t-1. Bij het laatste gaan we uit van de telling van het jaar ervoor,
bij het mbo van twee jaar ervoor, wat betekent dat men bij groei er altijd
een beetje achteraan loopt en men bij daling een mazzeltje heeft. Men
maakt daar dus eerder een slag naar de werkelijkheid in de scholen zelf.
Daarnaast kennen we de groeibekostiging en die wordt ook gewoon
benut, in de loop van het jaar als de groei te snel gaat.
De heer Çelik (PvdA): In eerste termijn zei ik al dat ik ontzettend tevreden
ben over de brief van de minister. Zij zegt daarin toe dat zij ons voor eind
2011 verder zal informeren over allerlei zaken, met name over de
tegemoetkoming van kleine scholen et cetera. Gaat de minister
voorstellen doen om de vele scholen in de regio’s te helpen uit de voor
hen benarde situatie, zodat zij er direct na het eind van dit jaar voordeel
van kunnen hebben? Gaan wij meteen met geld komen waarmee zij ook
iets kunnen, of gaat het alleen om papier en beschrijvingen, waar de
scholen geen direct voordeel van zullen hebben?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dat is een reële vraag. Voor een
aantal zaken zijn wetswijzigingen nodig en daarvoor moet ik langs de
Kamer. Het is dus aan de Kamer of dit snel wordt afgehandeld. In
sommige gevallen zal ik geen geld geven, maar gewoon aangeven dat er
anders en beter moet worden bestuurd: met een meerjarenbegroting,
door gebruik van reserves, door het maken van scherpere keuzes. De
aanpak zal dus breed en divers zijn: via de 25 vliegende brigades; via
generiek beleid met betrekking tot krimpscholen, waar ik dichter op ga
zitten, zal ik goed naar de problemen kijken en zal ik onderzoeken hoe wij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

27

deze scholen goed kunnen ondersteunen, vooral met deskundigheid; en
via maatregelen, maar daarvoor is wetgeving nodig.
Ik kom bij het blokje met diversen, overige onderwerpen en varia. De
huisvesting heb ik eigenlijk al vrij uitgebreid behandeld, dus daarop ga ik
niet meer in. Alles is inmiddels gezegd, het is bekend hoe ik ga handelen.
Dit is bij de VNG aangekaart en wij gaan dit goed onderzoeken. Zonet is
aangegeven dat te weinig van de middelen wordt besteed aan
huisvesting. Wij hebben afgesproken dat daarnaar onderzoek zal worden
verricht. Dat onderzoek loopt nog, de resultaten daarvan zijn nog niet
bekend. Ik houd BZK scherp in de gaten, zodat de resultaten zo snel
mogelijk naar ons en de Kamer zullen komen. De minister van BZK hecht
er echter aan om de zaak in zijn totaliteit te onderzoeken, dus niet alleen
dit punt. Ik zal hem morgenvroeg in de ministerraad de zorgen en urgentie
doorspelen die in dit AO zijn geuit en hem vragen snel met dit onderzoek
te komen, omdat de commissie ongeduldig begint te worden, hetgeen ik
wel enigszins begrijp.
Mevrouw Ferrier (CDA): Dat heeft de minister goed gezien, ongeduld is er
zeker. Ik heb twee vragen. Is er enig zicht op wanneer het rapport komt,
moeten we er nog jaren op wachten? Verder heb ik voorgesteld om een
pilot te overwegen. Kan de minister dat meenemen als zij de minister van
BZK morgen hierover spreekt?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik doe nu met de VNG een
onderzoek naar de huisvestingskosten en het lijkt mij goed dat af te
ronden alvorens met een pilot te beginnen. Dat lijkt mij de goede gang
van zaken, tenzij de Kamer natuurlijk anders aangeeft in een VAO. We
moeten overigens beseffen dat zoiets veel tijd zal kosten, omdat er reëel
moet worden geïnventariseerd; er zijn namelijk gemeenten die geweldig
goed hebben geïnvesteerd in scholen en er zijn er die dit niet goed
hebben gedaan. Je kunt daarom niet zomaar generiek geld gaan halen uit
het Gemeentefonds, maar moet dit correct en zorgvuldig doen en de
stand van zaken rond scholen per gemeente bekijken. Ik wil daar eerlijk
over zijn, dat is best nog een heel traject. Het lijkt mij goed om het
onderzoek van de minister van BZK af te wachten en pas daarna te
bekijken wat wij met pilots zouden willen doen. Op dit moment heb ik
daarvoor ook geen mogelijkheden. Nu is wel vrijwillige doordecentralisatie mogelijk en als de gemeente er met de school uitkomt, vindt die ook
plaats; er zijn scholen die hier ervaring mee hebben. Een pilot zou dus
overbodig zijn, want er zijn al ervaringen in de werkelijkheid. Ik zal de
urgentie wel doorgeven aan de minister van Binnenlandse Zaken. Ik kan
de Kamer zeggen dat zij hier geen jaren meer op hoeft te wachten, het
onderzoek zal binnen enkele maanden in onze richting komen.
Ik kom bij de BAPO. Eerst een algemene opmerking. De staatssecretaris
zal met een nota komen over de algemene stand van zaken rondom
functiewaardering. Wij hebben afgesproken in het kader van LeerKracht
van Nederland dat de Kamer jaarlijks over de stand van zaken op de
hoogte zou worden gehouden, en breder dan alleen over het po. Het lijkt
mij goed dat de Kamer deze cijfers eerst even afwacht en daarna bekijkt of
die voldoende zijn. Over de BAPO zijn verschillende vragen gesteld. Deze
voorzitter heeft dit onderwerp twee à drie maanden geleden in de Kamer
pregnant aan de orde gesteld, door middel van een motie en een oproep
aan de staatssecretaris en mijzelf om het bij de sociale partners aan te
kaarten. Ik kan zeggen dat de staatssecretaris, verantwoordelijk voor het
lerarenbeleid, dit met verve heeft gedaan. De BAPO valt echter wel onder
de verantwoordelijkheid van de sociale partners. De voorzitter suggereerde dat er wat meer kan worden gefocust. Ik kan mij daar eerlijk gezegd
best wel iets bij voorstellen, maar de afwegingen moeten wel plaatsvinden binnen het overleg tussen de sociale partners. Ik kan mij
voorstellen dat men zich straks, in een tijd van tekorten, zal afvragen hoe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

28

zo’n BAPO uitwerkt en of zoiets wel voor iedereen nodig is, maar die
afweging moeten werkgevers en werknemers zelf maken. Ik denk dat de
werknemers, maar ook de werkgevers, op een gegeven moment scherp
genoeg zullen zijn en het geld voor de BAPO zullen willen herinvesteren in
het onderwijs; dit geld ligt namelijk bij hen op tafel en kan op verschillende manieren worden besteed. Wij hebben echter gedaan wat de Kamer
ons heeft gevraagd, namelijk dit neerleggen bij de sociale partners, die
daarvoor verantwoordelijk zijn. Ik kan wel zeggen dat ik het een goede
zaak zou vinden als men daar iets mee deed, als men eens goed bekeek of
men dit in deze tijd wel zo moet willen, of er misschien niet wat meer
focus moet komen, maar de verantwoordelijkheid daarvoor ligt bij hen,
dus ik treed hier verder niet in.
De voorzitter: Ik heb dit punt ingebracht en wil als woordvoerder van de
VVD-fractie graag een vraag stellen. Zou het wat minder dunnetjes
mogen, dat omarmen van de brief die de staatssecretaris al heeft
gestuurd? Ik zou het als lid van de VVD in deze commissie zeer op prijs
stellen als de minister zich wat krachtiger uitsprak voor datgene wat ook
namens haar aan de sociale partners is geschreven. Ik vind dit antwoord
wat magertjes.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dat vind ik eerlijk gezegd niet.
Mevrouw Smits stak al haar vinger op omdat zij vindt dat ik te ver ga.
Mevrouw Smits (SP): Nee!
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: O, dat dus niet. Nee, ik heb
aangegeven hoe ik hiertegenover sta. Ik zou het een goede zaak vinden als
men ermee aan de slag ging, gelet op een goede inzet van de beschikbare
financiën, maar ook op het feit dat wij in een tijd terecht zijn gekomen
waarin we menskracht hard nodig hebben. In zo’n tijd is het goed om te
bezien hoe je mensen zo goed mogelijk in de benen kunt houden; de
BAPO was daar natuurlijk ooit ook voor bedoeld. Maar dit is uiteindelijk
een zaak van de sociale partners. Ik vind dat ik behoorlijk heb aangegeven
hoe ik ertegenaan kijk, ook al draag ik er geen directe verantwoordelijkheid voor. Het lijkt mij goed om hierbij aan te geven dat de grote zorg
van de besturen is dat de BAPO stijgt. Dat is waar, maar het is een jaar
langer dan gepland, want daarna begint zij weer te dalen.
Mevrouw Smits (SP): Ik zal niet zeggen dat de minister zich te dunnetjes
uitlaat. De SP is niet blij met de oproep van de heer Elias. Maar goed, een
Kamermeerderheid heeft zich ervoor uitgesproken en wij zijn er erg voor
dat een minister een uitspraak van een Kamermeerderheid gewoon
uitvoert.
Ik heb wel een vraag over de kostenstijging: deelt de minister de mening
van de SP dat het geldargument niet zo’n goed argument is, juist omdat
de kostenstijging van de BAPO over een jaar of twee zal stoppen en de
kosten juist zullen afnemen?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Wat ik zei, was meer feitelijk: ze
stijgen en vervolgens gaan ze weer dalen. Maar natuurlijk, als ze stijgen,
krijgen mensen meer de neiging om te zeggen dat ze als een molensteen
om hun nek hangen. Maar het is ook een forse regeling en vanwege die
forse regeling zijn vele mensen op een gegeven moment niet meer
voltijds beschikbaar; voor scholen is dat heel wat. Ik kan mij die reactie
van schoolbesturen dus heel goed voorstellen. Laten we hiernaar kijken
op de manier die ik net aangaf. Ik deel de inhoudelijke argumenten, maar
heb ook netjes duidelijk gemaakt dat dit op een andere tafel ligt. Als men
het dáár oppakt, zal men mij niet tegenkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

29

Mevrouw Smits (SP): Dat klopt, het kost natuurlijk geld. Maar het levert
ook wat op, omdat we door de BAPO heel wat leraren langer aan het werk
kunnen houden. Ik ben blij dat de minister met de SP constateert dat de
geldkwestie niet het belangrijkste argument is. Die is namelijk tijdelijk en
de minister houdt niet van tijdelijke kwesties, zij houdt van ver vooruitkijken. Het geldargument is dus niet de belangrijkste reden om de BAPO
af te breken.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Er zijn meer argumenten.
De SP zegt dat we de verplichte aansluiting bij het Vervangingsfonds niet
moeten afschaffen, de VVD zegt dat we dit zo snel mogelijk moeten doen.
Een meerderheid in de Kamer vond dat dit zo snel mogelijk moest. Ik zal
die weg inslaan, maar dit wel zorgvuldig doen omdat ik de zorgen van
mevrouw Smits deel; we moeten namelijk voorkomen dat de kleintjes
tussen wal en schip raken. Ik heb de PO-Raad erop gewezen dat dit met
zorg moet gebeuren. Dat is ook de reden waarom ik dit stap voor stap
doe. We gaan het echter wel doen, omdat een meerderheid vond dat dit
moet gebeuren. Scholen gaan zo meer hun eigen verantwoordelijkheid
ervaren. Scholen die dit aankunnen, zullen een grotere prikkel voelen om
alerter met verzuim om te gaan.
De heer Çelik zei dat door de verhoging van de premie voor participatie
druk ontstaat. De premie is in de afgelopen jaren bewust laag gehouden
om de hoge reserves van het Participatiefonds af te bouwen. Nu moet zij
weer op een normaal niveau worden gebracht, omdat het Participatiefonds in de toekomst het nodige zal moeten opvangen, bijvoorbeeld
vanwege passend onderwijs. De premie was dus laag en gaat nu omhoog,
naar het normale niveau. De ontwikkeling ervan in de toekomst zal
afhangen van het mobiliteitsbeleid tussen regulier en speciaal onderwijs.
De voorzitter: Dit is het eind van de beantwoording in eerste termijn van
de minister. Vanwege de vele interrupties bestaat er volgens mij slechts
behoefte aan een korte tweede termijn. We beginnen nu andersom, bij
mevrouw Smits.
Mevrouw Smits (SP): Wat een wilde actie van deze voorzitter! We hadden
het over de financiën in het basisonderwijs. Er blijven grote verschillen
tussen de scholen bestaan. De minister zei: als scholen het moeilijk
hebben, help ik ze graag; ik wil bekijken hoe we scholen die krap zitten, uit
de ellende kunnen helpen. Kan de minister daar nog iets meer over
zeggen? Er zijn namelijk nog heel veel scholen die zeggen dat het hun niet
lukt. Wellicht komt dat door slechte financiële keuzes van besturen, maar
dan is het echt de vraag wat de minister daaraan doet.
Nog even een positieve conclusie van dit debat. Ik hoorde dat de minister
erg geneigd is om moties die de Kamer heeft aangenomen uit te voeren,
zoals die over het Vervangingsfonds en de BAPO. Dat is hartstikke goed. Ik
vraag haar om ook de motie van de heer Çelik en mijzelf over het betalen
van de lumpsum op schoolniveau nu uit te voeren, evenals natuurlijk de
prachtige motie-Van der Ham/Smits over het aanpakken van bestuurders
die niet deugen.
De heer Çelik (PvdA): Voorzitter. Ondanks de constatering in het rapport
dat er heel veel reserves zijn, blijf ik mij zorgen maken over de positie van
de scholen. Het is duidelijk dat niet alle scholen over één kam kunnen
worden geschoren. Het gaat om een sectorberekening en individueel is
men er slecht aan toe. De ombuigingen en bezuinigingen van het kabinet
waren niet onze keuze. Sommige moeten nog worden berekend, dus ik
verwacht dat in 2011 en 2012 een slechtere positie zal ontstaan. Ik ben
tevreden over de antwoorden van de minister op de vragen over
onderwijshuisvesting, evenals over de reactie van de minister op onze
initiatiefnota. Ik wacht af waarmee de minister in de komende tijd gaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

30

komen. Op het dossier van de krimp is de minister volgens mij op de
goede weg, ik wacht de rapporten daarover af.
Wat betreft de vraag of ik nog een VAO wil of niet, heeft de minister mij in
een lastig parket gebracht. Ik heb nog eens naar haar brief gekeken.
Terecht zei de minister dat het onderzoek van de inspectie nog moet
komen, medio 2012, en dat zal het beeld nog completer maken. Ik wil nog
even een paar minuten nadenken over dat VAO.
Mevrouw Smits (SP): Even een vraag aan de heer Çelik, voor de correcte
weergave van de realiteit. Hij zei dat de bezuinigingen niet zijn keuze
waren, maar het klopt toch dat de vorige PvdA-staatssecretaris van
Onderwijs de bezuinigingen op het gebied van management heeft
voorgesteld en dat de Partij van de Arbeid daarmee heeft ingestemd? Dit
even voor het verslag.
De heer Çelik (PvdA): Zeker, en dat steunen wij. Een aantal zaken waren
inderdaad het product van de coalitie waarin wij toen zaten. Dat waren
dus duidelijk onze keuzes, maar de bezuinigingen van dit jaar, die vorig
jaar zijn gestart, moeten nog doorklinken en ik ben bang dat het effect
daarvan veel groter zal zijn.
Mevrouw Smits (SP): De belangrijkste bezuinigingen waren die op
bestuur en management, en op de groeiregeling. Die waren een jaar
eerder ingezet.
De heer Çelik (PvdA): Jazeker.
De heer Van der Ham (D66): Voorzitter. Ik heb de nodige dingen gezegd
over huisvesting. In april kwam hierover een onderzoek. Ik veronderstelde
dat de minister, naar aanleiding van vragen van de Kamer om erop te
reageren, had toegezegd om na te gaan welke effecten de cumulatie van
de bezuinigingen opleverde voor de scholen. Het gaat om een opdracht
voor DUO Market Research over marktontwikkelingen in het primair en
voortgezet onderwijs. Volgens mij zouden wij nog een reactie op dit
rapport krijgen. Mocht dit nog niet officieel zijn toegezegd, dan verzoek ik
de minister bij dezen daarom, omdat het van belang is om te weten hoe
alle bezuinigingen cumuleren.
Ik proef uit de woorden van de minister dat zij voorzichtig zal omgaan met
de lumpsum. Zij stelde dat het wetgevingsproces de mogelijkheid al
impliceert om na te gaan of het veld daar klaar voor is. Over de krimpgebieden het volgende. Een paar maanden geleden kwam een aantal
schoolvertegenwoordigers uit krimpregio’s hier langs, naar aanleiding van
de kwestie van de samenwerkingsschool; in de Kamer hadden we
uitgebreid gedebatteerd over het samenvoegen van scholen. Zij pleitten
ervoor om de opheffingsnorm naar boven bij te stellen, juist om te
voorkomen dat je scholen zo lang laat bestaan dat ze eigenlijk omvallen,
dat de atmosfeer in een gemeente zo verandert dat het voor jonge
gezinnen niet meer aantrekkelijk is om er te wonen. Dat onderwerp is
aanpalend aan dit onderwerp; eigenlijk gaat het om de vraag hoever je
wilt meebuigen met een bijna hopeloze situatie. De mensen die wij
hierover spraken, zeiden: verleg die opheffingsnorm naar boven, zodat er
eerder kan worden ingegrepen en er bijvoorbeeld ook eerder een
samenwerkingsschool kan ontstaan. De principiële discussie over de
samenwerkingsschool hebben wij inmiddels gevoerd en we hebben nog
één tooltje waarmee we zouden kunnen variëren: de opheffingsnorm. Ik
vraag de minister om hier nog eens naar te kijken. In de komende
maanden krijgen we nog wat onderzoeksresultaten. Laten we afwachten
hoe het allemaal uitpakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

31

Mevrouw Ferrier (CDA): Voorzitter. Dank aan de minister voor haar
uitvoerige beantwoording van de vragen. Het is duidelijk dat er heel veel
in beweging is: moties worden uitgevoerd, er worden onderzoeken
gedaan, we krijgen nog rapporten. Wat betreft de materiële bekostiging:
bij beheer en bestuur is de bestuursomvang cruciaal voor flexibiliteit,
maar de definitie van wat onder «beheer en bestuur» valt is niet voor
iedereen hetzelfde. Ik vind dit lastig en de reactie van de minister op dit
probleem is mij niet duidelijk geworden.
Ik zei zojuist dat ik een VAO overweeg en doe dat nog steeds, maar houd
dit nog even in beraad. Misschien is het wel zinnig als de Kamer het
krachtige signaal geeft dat, als de doordecentralisatie van de gelden
mogelijk is, deze dan zo snel mogelijk plaatsvindt. Ik houd het dus nog
even in beraad, maar overweeg een VAO.
De voorzitter: En dat zullen wij tijdig van u horen.
De heer Beertema (PVV): Voorzitter. Ook ik dank de minister voor haar
uitvoerige beantwoording. Ik kan een heel eind met haar meegaan en
waardeer wat zij vertelde heel erg, maar het stelt mij enigszins teleur dat
de minister geen tijdpad wil aangeven voor het terugbrengen van de
reserves, die volgens ons niet in balans zijn. Volgens ons kan dat een heel
geleid tijdpad worden, waarbinnen zeer verantwoord kan worden
geopereerd. Vergeet niet dat aan de basis van de financiering ook een
programma ligt waarin veel bescherming is ingebouwd, bijvoorbeeld de
indexering van veel van die kostenposten. Wij willen daarom een VAO,
zodat wij moties kunnen indienen die de sector en de minister zullen
aanmoedigen tot meer actie om de overmaat aan reserveringen in balans
te brengen, en in ieder geval sneller dan nu het geval is.
Voorzitter: Ferrier
De heer Elias (VVD): Voorzitter. Ik vind dat de minister sommige zaken
onvoldoende bij de naam noemt. Zij danst er dan een beetje omheen,
vermoedelijk uit angst om de pedagogische provincie niet op de tenen te
gaan staan, die daar toch al wat aan de lange kant zijn. Ik vraag de
minister hierin wat minder bedeesd te zijn. Waar sprake is van financiële
incompetentie, moeten we dat ook zo benoemen en moet de Kamer – zo
vindt de VVD-fractie – uitspreken dat zij dat onaanvaardbaar vindt, omdat
daar belastinggeld mee is gemoeid. Het is de vraag of de minister
voldoende sancties heeft om de echte financiële incompetentie, die er dus
ook is, aan te pakken.
Mijn volgende opmerking is wat minder politiek en betreft een vraag die is
blijven liggen. In haar reactie op de initiatiefnota Investeringsfonds
scholenbouw van de heer Çelik schrijft de minister dat zij daarvoor
mogelijkheden ziet, aangezien beleggers als pensioenfondsen mogelijk
geïnteresseerd zijn in het beleggen in scholen. Ziet zij ook mogelijkheden
voor private investeerders in het primair onderwijs? Die vraag was nog
blijven liggen.
Voorzitter: Elias
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Voorzitter. Ik begin met
mevrouw Smits. Ik help scholen als dat nodig is, maar toch echt in eerste
instantie met goede adviezen en het wijzen van de richting die zij op
moeten. In gevallen van heel hoge nood kan wel eens een financiële
donatie worden gedaan, maar in principe gaan wij uit van de eigen
verantwoordelijkheid van scholen. Inderdaad voer ik ongelooflijk veel
moties uit, maar soms ook niet, als ik vanuit mijn eigen verantwoordelijkheid van mening ben dat ik dat niet echt kan of moet doen. In dat soort
gevallen ben ik daar ook helder over jegens de Kamer. De bekostiging op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

32

het vestigingsniveau is zo’n punt. Als ik dat zou willen doen, moet ik met
een wetswijziging komen. Het beleid wordt ermee weggehaald bij het
bevoegd gezag, wat een enorme impact op het toezicht en de bestaande
verhoudingen oplevert. Als je dit wilt doen, krijg je bovendien een extra
systeem voor uitvoerings- en verantwoordingslasten, ook in experimentele zin. Dat komt ernaast en DUO moet zich daar ook op instellen. Op
het verzelfstandigd vestigingsniveau is er geen medezeggenschapsraad.
In de werkelijkheid gaat daar dan een leidinggevende aan de slag zonder
afwegingen in die zin en op dat niveau. Ikzelf vind dat de bekostigingsinformatie per vestiging gewoon goed zichtbaar moet zijn. Ik werk daar nog
steeds aan, maar op dit moment is in de bekostiging aan de scholen de
bekostiging per vestiging al zichtbaar. De medezeggenschapsraad
ontvangt die informatie ook, dus die discussie kan daar worden gevoerd.
Het geld rechtstreeks neerleggen bij vestigingen die gewoon onder een
bestuur functioneren, zou echter betekenen dat ik bestuurders daar niet
meer op kan aanspreken, waardoor ik een enorm belangrijk instrument ga
missen om aan te geven wanneer zaken niet goed worden gedaan, en om
in te grijpen. Je zou daarmee dus fundamenteel door het gehele stelsel
heen gaan en dat ga ik niet doen.
Mevrouw Smits (SP): Het gaat om een pilot. Wij hebben verzocht om een
pilot, wij hebben niet verzocht om het hele stelsel op de schop te nemen.
We hebben verzocht om een pilot, dat is de kern van de zaak. Waarom wil
de minister niet gewoon één proef doen?
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Een pilot moet je alleen doen
wanneer je denkt dat je de zaak ook in de werkelijkheid kan gaan
uitvoeren. Je gaat niet zomaar pilots doen, je doet dat alleen als je zaken
in bredere zin zo wilt gaan aanpakken. Daadwerkelijke uitvoering hiervan
stuit op zo veel bezwaren dat ik heb besloten om geen pilot te doen. Dit
staat nog los van het feit dat een vestiging ook in een pilotsituatie enorme
missers kan maken met de financiële verantwoordelijkheid en ik in dat
geval niemand heb om aan te spreken. Het bestuur zal dan immers
zeggen: succes minister, u hebt het geld dáár neergelegd en niet bij ons.
D66 had het over cumulatie. Bij de Prinsjesdagstukken zit een bijlage
waarin ik daarop inga. Als dit niet is wat de heer Van der Ham heeft
beoogd, zal ik dat vast van hem horen. Hij pleitte voor het verleggen van
de norm voor de samenwerkingsschool. Ik ben daar voorzichtig in. Beiden
herinneren wij ons de discussie hierover goed. Het is een wet met checks
and balances, met instemming van partijen die nog net konden
instemmen terwijl zij hun hart vasthielden. Als minister heb ik die neiging
niet. Het is aan de Kamer om daarover in Kamerverband na te denken,
maar als minister voer ik gewoon deze wet uit, die tot stand is gekomen
vanuit een grondwetswijziging en waaraan een precair proces verbonden
is geweest.
De heer Van der Ham (D66): Bij de behandeling van die wet hebt u wel
gezegd dat wat de opheffingsnorm precies behelst, een politiek debat is.
Dat is niet gekoppeld aan de grondwetsdiscussie. Dat is geen principieel
punt, het gaat meer over wat nog houdbaar is. Ik neem aan dat u nog
steeds staat achter hetgeen u in dat debat zei.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Ik weet wel zeker dat ik niet heb
gezegd dat ik die norm zomaar zou verhogen ...
De heer Van der Ham (D66): Dat zeg ik ook niet.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: ...want daarmee zou de ruimte
toenemen om dit vaker te gaan doen. Ik wist dat een aantal partijen daar
grote problemen mee hadden, die konden net leven met de ruimte die aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

33

de samenwerkingsschool zou worden gegeven. Dit hele verhaal ging dus
over een subtiel evenwicht. We hebben deze discussie gehad, die leidde
bijna tot een heel nieuwe Kamergeschiedschrijving.
De heer Van der Ham (D66): Dat is dan faliekant mislukt.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Het heeft inderdaad net niet zo
mogen zijn, het was een wat subtiel proces. Ik ga daar op dit moment niet
weer aan beginnen. Als u daar iets mee wilt, laat ik dat graag aan u, ik doe
dit even niet.
Ik ga de heer Beertema nu heel diep in de ogen kijken. Ik wil hem écht
vragen om de rapportage van de commissie-Don gewoon even af te
wachten. Ik vind het heel belangrijk om te praten met de goede cijfers op
tafel. De inspectie zal heel goed kunnen aangeven wat de bereidheid van
scholen is om dit op te pakken en daarmee krijgen we toch een wat beter
beeld. De heer Beertema zal misschien zeggen dat we er maar zoveel
procent van af moeten halen. Ik vind dat überhaupt heel moeilijk, want we
hebben het over macrocijfers. Als ik dit bij individuele scholen zou doen,
zou ik dwars door het proces van de commissie-Don heen gaan. Dat zou ik
niet correct vinden, en ook niet consistent met het proces sinds dit in de
Kamer aan de orde kwam, destijds nog met collega Bosma. Ik zou dit dus
in ieder geval nog willen afronden, zodoende krijgen we goed de inhoud
op tafel. Nu zouden wij meer spreken op basis van het algemeen punt van
financiën. Ik wil deze overweging dringend neerleggen bij de heer
Beertema, maar het is tevens een verzoek aan de heer Çelik, die hierover
zijn gedachten nog moet vormen. Tot zover mijn appel aan het adres van
de heer Beertema.
Mevrouw Ferrier van het CDA heeft gelijk: de definitie is niet scherp. Wij
hebben daar eigenlijk altijd wel last van, het geldt voor elke schoolsoort.
Op dit gebied doet het er eigenlijk ook niet echt toe, omdat scholen in de
uiteindelijke lumpsumsituatie ruimte hebben om het zelf te doen.
Sectoren als het vo en het mbo hebben inmiddels hun eigen benchmarks
en zijn zelf tot een bepaalde formulering van dit onderdeel gekomen, met
afspraken over wat er wel en niet onder valt. Het primair onderwijs gaat
nu aan de slag met Vensters voor Verantwoording, om in de loop van de
tijd ook met een scherpere definitie te komen. Maar wat mevrouw Ferrier
zei, is waar. Dat maakt het lastiger, maar je gaat uit van de verantwoordelijkheid hiervoor van de scholen zelf.
Nu de doordecentralisatie, die zo snel mogelijk moet plaatsvinden. Dat
kan; alle gemeenten en scholen die het samen willen, kunnen het ook,
maar moeten het hier wel over eens zijn. Als scholen het willen en de
gemeenten niet, gebeurt het niet en andersom ook niet. Als je dit nog
verder zou willen doorvoeren en zeggen dat het móet, zit er nog een
geheel traject aan vast om dat goed te doen; vandaar dat wij nu eerst
onderzoeken of we dit wel willen.
De heer Elias van de VVD vond mij te bedeesd in de aanpak van de
scholen. Dat gevoelen heb ikzelf niet en ik merk af en toe dat niet iedereen
daarom blij met mij is. Ik vind echter dat ik het moet doen, ik zit hier niet
om aardig te worden gevonden, maar vooral om datgene te doen wat
naar mijn stellige overtuiging in het onderwijs moet gebeuren. Ik beoog
daarmee niet onnodig op tenen te trappen, dat vind ik niet nodig.
Uiteindelijk respecteer ik alle mensen daar. Ik ben ervan overtuigd dat 99%
van de mensen absoluut het goede voorheeft. Ik ben dus kritisch als het
niet klopt. Als bijvoorbeeld de deskundigheid niet op orde is, vind ik dat
onaanvaardbaar. Daarom investeer ik daar ook stevig in, omdat deze op
orde moet komen, maar het vergt wel een traject, omdat we in het
prachtige primaironderwijsland honderden besturen hebben. Bij de echt
harde financiële incompetenties, waarop ik het woord «malversatie» zou
betrekken, biedt de wet Goed onderwijs, goed bestuur mij stevige
mogelijkheden om in te grijpen, zoals bekostigingsancties en een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

34

aanwijzingsbevoegdheid jegens de besturen op twee punten. Dit betekent
overigens nooit dat zij het moeten doen, maar als zij het niet doen, krijgen
ze een bekostigingssanctie; het blijft altijd de verantwoordelijkheid van het
bestuur om te handelen. Verder houdt de inspectie het financiële toezicht.
In de afgelopen week hebben wij daarover een discussie gehad in het
kader van de Wet op het onderwijstoezicht. Scholen hebben daar soms
kritiek op: zij voeren aan dat er al accountants worden ingezet, dus
waarom nog dat financiële toezicht? De inspectie ziet echter toe op zowel
de rechtmatigheid als de doelmatigheid en spreekt scholen aan in dit
tweedelijnstoezicht. Gisteren hebben wij dit allemaal keurig afgekaart.
Zie ik mogelijkheden voor private investeerders in het primair onderwijs?
Ik heb de Kamer hierover onlangs separaat geïnformeerd, en wel met de
brief op stuk nr. 32764. Samen met partijen als de PO-Raad, de VNG en
het Waarborgfonds Kinderopvang doe ik nu onderzoek naar dit soort
zaken. Het klopt dat ik ook in gesprek ben met pensioenfondsen. Er zijn
mogelijkheden, maar het is niet eenvoudig om, bijvoorbeeld, voor
investeringen genoeg massa te creëren. Het gaat om vele scholen die in
één keer moeten worden bekeken. Verder verwijs ik de Kamer naar de
brief. Ik ben natuurlijk gaarne bereid om eventuele verdere vragen te
beantwoorden.
De heer Çelik (PvdA): De minister heeft mij ervan overtuigd om tot medio
2012 te wachten. Dan hebben we het totaalbeeld, of in ieder geval een
beter overzicht, en kunnen we beter onze mening vormen. Ik parkeer het
onderdeel reserves. Desalniettemin wil ik een Kameruitspraak over het
integrale beeld dat is ontstaan met betrekking tot de financiën – dus voor
alle duidelijkheid: niet de reserves – en heb ik daartoe een motie
voorbereid. Graag dus een VAO.
De voorzitter: Wij zijn gekomen aan het eind van de beantwoording van
de minister in tweede termijn. De minister heeft de volgende toezeggingen gedaan:
– halverwege 2012 komt de commissie-Don met aanbevelingen;
– de monitorcijfers komen eind 2012;
– medio 2012 komt er een rapportage over 300 rijke besturen, inclusief
zwakke scholen;
– eind 2011 ontvangt de Kamer inzichten in 2010, aan de hand van de
jaarverslagen van 2010;
– in 2012 komt er een evaluatie van de duurzaamheidsubsidie;
– de Kamer ontvangt met Prinsjesdag een brief van de minister over de
bekostiging van het po, evenals over het weghalen van de schotten en
over de cumulatieproblematiek;
– binnen enkele maanden verschijnt het onderzoek van de ministeries
van OCW en BZK naar de huisvesting;
– de staatssecretaris komt met cijfers over de stand van zaken met
betrekking tot de leraren.
Minister Van Bijsterveldt-Vliegenthart: Dat laatste zit bij de Prinsjesdagstukken. En wat de eerste toezegging betreft: niet de commissie-Don,
maar ikzelf kom naar aanleiding van het onderzoek van deze commissie
met aanbevelingen.
De voorzitter: Daar hebt u gelijk in:
– halverwege 2012 komt de minister naar aanleiding van het onderzoek
van de commissie-Don met aanbevelingen.
Verder is er een VAO aangevraagd, met het lid Beertema als eerste
spreker; hij vroeg het namelijk als eerste aan.
Ik sluit deze vergadering, met dank aan al onze gasten voor hun geduld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 293, nr. 123

35