Quickscan informatieset
Convenant Dierwaardige
Veehouderij

Figuur 1 De zes leidende principes voor een dierwaardige veehouderij (RDA 2021)
Prof. T. Bas Rodenburg
Dr. Mona F. Giersberg
Dr. Vivian C. Goerlich
Dier in Wetenschap en Maatschappij, Faculteit Diergeneeskunde, Universiteit Utrecht
december 2022

1

Inhoudsopgave
Inleiding ............................................................................................................................................... 3
Dierwaardige veehouderij en diergericht ontwerpen ......................................................... 5
Toepassing van de zes leidende principes voor een dierwaardige veehouderij ...... 6
Gedragsbehoeftes van landbouwhuisdieren .......................................................................... 8
Tabel 1: Beknopte omschrijving van fundamentele gedragsbehoeftes van dieren 9
Referenties ........................................................................................................................................ 11
Diersoort-specifieke informatie................................................................................................. 14
Behoeftes van legkippen ......................................................................................................... 15
Behoeftes van vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren............................................ 20
Behoeftes van varkens ............................................................................................................. 26
Behoeftes van rundvee ............................................................................................................ 32
Behoeftes van melkgeiten ...................................................................................................... 41
Behoeftes van schapen ............................................................................................................ 47
Behoeftes van konijnen ........................................................................................................... 52
Behoeftes van eenden .............................................................................................................. 58
Impact van ingrepen op de zes leidende principes voor een dierwaardige
veehouderij ....................................................................................................................................... 63
Tabel 2. Impact van fysieke ingrepen bij dieren op de zes leidende principes voor
een dierwaardige veehouderij ................................................................................................... 64

2

Inleiding
De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) heeft in 2021 de zienswijze “Dierwaardige
veehouderij” gepubliceerd, om de vraag te beantwoorden hoe de veehouderij van de
toekomst eruitziet waarin het dier een positieve staat van welzijn ervaart. De RDA stelt
dat diergericht ontworpen huisvestingsystemen een belangrijke rol spelen om tot een
dierwaardige veehouderij te komen (naast dierverzorging en bedrijfsmanagement). Deze
quickscan gaat in op de huisvestingsaspecten van een dierwaardige veehouderij.
De RDA-zienswijze beschrijft dat een dierwaardige veehouderij een veehouderij is die
voldoet aan zes leidende principes (RDA (2021):
1) Erkenning van de intrinsieke waarde en de integriteit van het dier
Respect voor de eigen waarde van dieren als wezens met gevoel, die pijn en plezier kunnen
ervaren. Dit betekent geen ingrepen (snavel behandelen, staarten couperen, onthoornen,
e.d.), grenzen aan het aanpassen van het dier via fokkerij, en oog voor de eigen belangen
van het dier.
2) Goede voeding
Voldoende water en voer van goede kwaliteit.
3) Goede omgeving
Een comfortabele en veilige omgeving met een goed klimaat (temperatuur, frisse lucht,
bioritme).
4) Goede gezondheid
Een goede gezondheid waarborgen, en pijn voorkomen (ook qua verwondingen door
soortgenoten).
5) Natuurlijk gedrag
Voldoende mogelijkheden om essentiële natuurlijke gedragingen te vertonen en behoeftes
te vervullen: rusten, eten en drinken, mesten en urineren, zelfverzorging, exploratie,
sociaal gedrag, thermoregulatie, veiligheid, gezondheid, beweging, reproductie, seksueel
gedrag, nestbouwgedrag en maternaal gedrag.
6) Positieve emotionele toestand
Waarbij het dier in staat is om te reageren op de veranderende sociale en fysieke omgeving
en een toestand bereikt die het als overwegend positief ervaart (‘A life worth living’). Deze
toestand komt voort uit het voldoen aan alle voorgaande principes.
De RDA geeft duidelijk aan dat zij een richting aangeeft en geen vast omschreven definitie
geeft van een “dierwaardige veehouderij” (p. 7, RDA 2021). Om de concrete toepassing
van de zes principes, en de verdere ontwikkeling van de veehouderij en diergerichte
ontwerpen te faciliteren, geeft dit rapport, voor zo ver mogelijk, een doorkijk van hoe in
de praktijk invulling kan worden gegeven aan de principes. Dit rapport focust daarbij op
aspecten van de huisvesting. Andere elementen worden slechts beperkt behandeld.
Wetenschappelijke kennis over de aspecten van dierwaardige veehouderij wordt
samengevat, en er wordt aangegeven waar kennis ontbreekt en behoefte is aan
verdergaand onderzoek. In lijn met de RDA-zienswijze geldt ook in dit rapport dat daar
waar ‘dierenwelzijn’ staat, dit altijd wordt bedoeld inclusief diergezondheid. Fysieke
gezondheid is een essentieel onderdeel van welzijn. Dit betekent echter niet dat als een
dier in goede gezondheid verkeert, het ook automatisch in een goede staat van welzijn
verkeert. Een verminderde gezondheidstoestand kan ervoor zorgen dat een dier moeite
heeft om zich aan te passen aan de omstandigheden (Boyle et al., 2022). Aan de andere

3

kant zijn er ook aanwijzingen dat bijvoorbeeld opgroeien in een stimulerende en verrijkte
omgeving, positieve effecten kan hebben op diergezondheid (van Dixhoorn et al., 2016;
Parois et al., 2022).
In dit rapport kijken we vanuit het dier naar het veehouderijsysteem. Welke
gedragsbehoeftes heeft een dier en hoe kunnen deze in het veehouderijsysteem
gefaciliteerd worden? Het kunnen vertonen van gedrag waarvoor dieren sterk gemotiveerd
zijn draagt in sterke mate bij aan het welzijn van dieren en bovendien stelt het dieren in
staat om te reageren op hun fysieke en sociale omgeving en om zich aan te passen. We
sluiten wat betreft de definitie van de gedragsbehoeftes aan bij de EFSA-methodiek, die
momenteel gebruikt wordt voor het inschatten van welzijn en welzijnsrisico’s voor de
verschillende diersoorten en huisvestingssystemen (EFSA, 2022a).
Een belangrijke methode om te komen tot dierwaardige veehouderijsystemen is het
diergericht ontwerpen. Hierbij wordt het dier als vertrekpunt genomen en wordt
onderzocht hoe het huisvestingssysteem zo ontworpen kan worden dat het resulteert in
een goed dierenwelzijn. Deze methodiek kan ook worden toegepast om te komen tot een
dierwaardige veehouderij die voldoet aan de zes leidende principes.

4

Dierwaardige veehouderij en diergericht ontwerpen
De methodiek van diergericht ontwerpen van veehouderijsystemen is al jaren in
ontwikkeling (Groot Koerkamp en Bos, 2008; Van Weeghel et al., 2021). Bij diergericht
ontwerpen worden bestaande systemen buiten beschouwing gelaten en er wordt
voornamelijk op de belangrijkste fysiologische en gedragsbehoeftes van het dier gelet bij
het ontwerpen van nieuwe systemen. Het systeem wordt aan het dier aangepast, niet
andersom. Een dierwaardige veehouderij erkent de intrinsieke waarde van het dier.
Diergericht ontworpen houderijsystemen geven het dier de ruimte om “dier te zijn” (RDA,
2021). Dit betekent dat de omgeving het dier verschillende mogelijkheden biedt om zijn
aanpassingsvermogen optimaal in te zetten en de omgeving op een wijze te gebruiken die
aansluit bij zijn behoeftes. Belangrijke kenmerken van een dergelijke omgeving zijn het
voldoen aan de behoefte van dieren aan controleerbaarheid en voorspelbaarheid. Een
dierwaardig houderijsysteem biedt ruimte voor individuele verschillen, door een complexe
structuur en variatie in functionele gebieden. Door het aanpassingsvermogen van de
dieren te stimuleren, zullen dieren ook minder afhankelijk van zorg zijn en kunnen ze beter
omgaan met schommelingen in bijvoorbeeld klimaat, voerkwaliteit en ziektedruk (RDA,
2021).
Deze schets van een diergericht ontworpen houderij sluit aan bij het dynamische
dierenwelzijnsconcept, waar het aanpassingsvermogen van het dier centraal staat (Arndt
et al., 2022; Ohl en van der Staay, 2012). De zes principes geven de nodige
randvoorwaarden. In haar zienswijze heeft de RDA nu ook een belangrijk element
meegenomen, dat eerder nog te weinig ter sprake kwam – de emotionele toestand van
het dier. Er ontbreekt echter nog veel kennis over het rechtstreeks herkennen en meten
van de emotionele toestand van een dier (Edgar et al., 2012). Gedrag, dus het vertonen
van een gevarieerd gedragspatroon, veranderingen in gedragingen, vertonen van nietadaptief gedrag, zoals stereotypieën en beschadigend gedrag, is op dit moment de
belangrijkste en praktisch meest bruikbare uitleesparameter (EFSA, 2022). Mede om die
reden gaat dit rapport voornamelijk over gedragsbehoeftes van dieren in de veehouderij.

5

Toepassing van de zes leidende principes voor een
dierwaardige veehouderij
In het volgende wordt beschreven hoe de zes principes van de RDA (2021) toegepast
kunnen worden. We beginnen, in dit hoofdstuk, met een beknopte, algemene beschrijving
van wat de principes betekenen. Vervolgens gaan we, in het hoofdstuk met diersoortspecifieke informatie, in op de gedragsbehoeftes van dieren, en hoe de huisvesting hen
de ruimte kan bieden in deze behoeftes.
1) Erkenning van de intrinsieke waarde en de integriteit van het dier
De erkenning van de intrinsieke waarde en de integriteit van het dier dient de basis voor
een dierwaardig systeem te zijn. Dat betekent onder meer een systeem zonder
lichamelijke ingrepen. Op dit moment wordt nog een aantal invasieve ingrepen aan
landbouwhuisdieren routinematig uitgevoerd.
Om te komen tot een veehouderij zonder invasieve ingrepen moeten huisvesting en
management wellicht worden aangepast. Als het zo is dat de huidige huisvestingssystemen
niet voldoende ruimte bieden om bijvoorbeeld koeien met hoorns te kunnen houden (Von
Keyserlingk et al., 2009), dan moet erover nagedacht worden op welke manier deze
systemen aangepast kunnen worden. Basis hiervoor bieden wederom de fysiologische en
gedragsbehoeftes van dieren. Ook het management en het vakmanschap van de
veehouder spelen een belangrijke rol. Veehouders moeten leren hoe intacte dieren (koeien
met hoorns, kippen met hele snavels, varkens met staarten) gehouden kunnen worden en
op welke aspecten gelet moet worden.

2)-4) Goede voeding, Goede omgeving, Goede gezondheid
Een belangrijke basis voor een dierwaardige veehouderij zijn goede voeding, een goede
omgeving en een goede gezondheid. Het voldoen aan het vereiste goede voeding bestaat
uit een combinatie van de voersamenstelling en de wijze en frequentie van voer
aanbieden. Deze moet voldoen aan het natuurlijke voedselzoek- en eetgedrag van dieren
(type en variabiliteit van voer, eetpatronen (frequentie en kwantiteit), zoeken en
manipulatie van voedsel). De wijze waarop voer en water aangeboden worden (bijv.
hoogte en aantal van waterbakken), moet gebaseerd zijn op de voorkeuren en biologie
van de dieren (Little et al., 2021).
Diergericht ontwerpen draagt bij aan een goede omgeving door uit te gaan van de
fysiologische en gedragsbehoeftes van de dieren. Een goede omgeving biedt voorzieningen
zoals voer en water, structuur (verticaal en horizontaal, binnen en buiten, bescherming
tegen de elementen), verrijking (voedsel, sociaal, variatie in structuur van de huisvesting,
Campbell et al., 2018) en keuzemogelijkheden voor de dieren.
Wat betreft diergezondheid, dient een dierwaardig veehouderijsysteem bij te dragen aan
een goede diergezondheid, zowel preventief als curatief. Hierbij spelen de aspecten
voeding en omgeving een belangrijke rol, maar ook aspecten als proactief management
door de veehouder. De insteek moet hier zijn om veel voorkomende
gezondheidsproblemen zoals longontsteking, kreupelheid, uierontsteking en maag-

6

darmproblemen te voorkomen, of in een vroeg stadium te signaleren en te behandelen als
preventie niet gelukt is.
5) Natuurlijk gedrag
Natuurlijk gedrag omschrijft de variatie aan gedragspatronen van een diersoort, die door
selectie in natuurlijke omstandigheden zijn ontstaan. Natuurlijk gedrag kan worden
gedefinieerd als gedragingen die dieren geneigd zijn te vertonen onder natuurlijke
omstandigheden, omdat aangenomen wordt dat ze het dier plezier geven en het biologisch
functioneren bevorderen (Bracke en Hopster, 2006). Vanuit het biologisch functioneren
ontstaan behoeftes bij dieren om deze gedragingen uit te oefenen. Het kunnen uiten van
natuurlijk gedrag om zich te kunnen aanpassen aan zijn omgeving, is essentieel voor een
dier om een positieve emotionele toestand te bereiken (Arndt et al., 2022). Dierwaardige
veehouderij geeft het dier de kans om een breed repertoire aan gedragingen uit te oefenen
en gedragsbehoeftes te vervullen. Beperkingen in het kunnen uitoefenen van natuurlijk
gedrag en het vervullen van gedragsbehoeftes kunnen het aanpassingsvermogen van een
dier verminderen, en tot een negatieve emotionele toestand leiden. Een voorbeeld is het
foerageer- en eetgedrag. De meeste diersoorten hebben een sterke motivatie om te
foerageren, wat het zoeken en manipuleren van voedsel inhoud. Krijgen dieren
voornamelijk uniform voer, zoals korrels of brokken, met makkelijke toegang, dan kan het
niet-vervullen van de motivatie om te zoeken aan de ontwikkeling van beschadigend
gedrag bijdragen (Brunberg et al., 2016).

6) Positieve emotionele toestand
Het doel van dierwaardige veehouderij en diergericht ontwerpen gaat verder dan aspecten
van fysieke gezondheid en welzijn. Zoals in de afgelopen jaren in de literatuur benadrukt
(Paul et al., 2005) is de emotionele toestand van het dier essentieel om te kunnen
beoordelen of een systeem als dierwaardig beschreven kan worden. Volgens het
dynamische welzijnsconcept is het doel om door diergericht te ontwerpen het dier in staat
te stellen om een positieve emotionele toestand te bereiken. Hiervoor moet rekening
gehouden worden met de voorafgaande 5 principes.

7

Gedragsbehoeftes van landbouwhuisdieren
Gedragsbehoeftes beschrijven gedragingen waarvoor dieren vanuit interne stimuli sterk
gemotiveerd zijn om te vertonen. Daarbij hoort gedrag dat uitgevoerd wordt om een
fysiologische behoefte te vervullen, bijvoorbeeld het verzorgen van het verenkleed om het
gezond te houden of het opzoeken van schaduw om hittestress te voorkomen. Ook het
vertonen van gedrag wat in gevangenschap niet meer per se het overleven dient, zoals
zoeken naar voedsel in een houderijsysteem wat onbeperkt toegang tot voedsel aanbiedt,
hoort bij de gedragsbehoeftes. Een dierwaardige veehouderij is gebaseerd op de
gedragsbehoeftes van het dier. Ook geeft die de ruimte om variatie in individuele
behoeftes te vervullen, bijvoorbeeld de behoefte aan sociaal contact of juist de behoefte
aan rust.
In het algemeen worden de wilde voorouders van gedomesticeerde diersoorten
aangehaald om gedragsbehoeftes te bepalen. De biologie en ecologie van wilde dieren
kunnen een indicatie geven voor de aanwezigheid van bepaalde gedragingen en behoeftes
van gedomesticeerde dieren. In de huidige veehouderij zijn de omstandigheden uiteraard
sterk verschillend van de natuurlijke omstandigheden en de dieren zijn door domesticatie
steeds verder aangepast aan de omstandigheden in de veehouderij. Toch zijn deze
gedragsbehoeftes nog sterk verankerd in de gedomesticeerde landbouwhuisdieren. Zo
hebben kippen ook als er onbeperkt voer beschikbaar is nog steeds behoefte om te
scharrelen (Lindqvist et al., 2002) en hebben zeugen kort voor het werpen nog steeds
behoefte om een nest te bouwen (Tuyttens, 2005). Bij veel gedomesticeerde diersoorten
is het echter niet eenduidig of het volle repertoire van behoeftes nog bestaat in gelijke
mate als bij de wilde voorouder. Het broedgedrag van legkippen is er bijvoorbeeld
grotendeels uitgefokt.
Gedragsobservaties en gedragstesten zijn daarom cruciaal om de behoeftes van
gedomesticeerde rassen en lijnen te bepalen. De omgeving moet gevarieerd ingericht zijn
en in de behoeftes voorzien, bijvoorbeeld door het aanbieden van nestmateriaal of een
zandbad. Het gedrag dat de dieren in een bepaalde omgeving laten zien en de keuzes die
dieren maken, verschaffen belangrijke informatie over de waarde die dieren hechten aan
bepaalde onderdelen van hun omgeving. Veranderingen in gedrags- en activiteitspatronen
zijn belangrijke indicatoren van dierenwelzijn (Van der Zande et al., 2021; Alameer et al.,
2020). Om de sterkte van de motivatie voor een bepaald gedraging te meten, kunnen
motivatietesten uitgevoerd worden (Olsson et al., 2002). Tijdens motivatietesten wordt
gemeten in welke mate een dier bereid is om te werken om toegang te krijgen tot een
bepaalde resource, zogenaamde consumer-demand studies. De kosten worden steeds
verhoogd. Het dier moet bijvoorbeeld een steeds zwaarder gewicht duwen om bij een
zandbad te komen. Zo kan gemeten worden hoe hoog de motivatie voor het gedrag is, en
hoe hoog het belang van het uitoefenen van het gedrag voor het dier.
De Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) is momenteel bezig met het
evalueren van het welzijn van de verschillende diersoorten die gehouden worden in de
veehouderij. In dat kader heeft EFSA gedragsbehoeftes van dieren expliciet meegenomen
bij de beoordeling van de welzijnsrisico's in de verschillende huisvestingssystemen (EFSA,
2022a). Tien van de 33 benoemde welzijnsrisico's gaan direct over gedragsbehoeftes.
Daarnaast zijn er ook nog indirecte links, bijvoorbeeld dat het risico op sociale stress (door
bijvoorbeeld verenpikken en staartbijten) toeneemt als varkens en pluimvee geen goede

8

scharrelmogelijkheden hebben. EFSA benoemt de welzijnsrisico's gekoppeld aan het
beperken van gedragsbehoeftes per diersoort en per huisvestingssysteem. Voor varkens
is het EFSA-rapport in juni 2022 verschenen (EFSA, 2022b). De rapporten voor kalveren,
legkippen en vleeskuikens volgen later dit jaar/begin 2023. Ook volgt er nog een EFSA
rapport in relatie met de overgenomen petitie End the Cage Age, over het verbieden van
kooihuisvesting en beperkende individuele huisvesting voor dieren. Deze rapporten zullen
de basis vormen voor de herziening van de Europese dierenwelzijnswetgeving binnen de
Farm-to-Fork-strategie.
Zoals de RDA stelt, komen de categorieën van behoeftes redelijk overeen tussen de
verschillende diersoorten in de landbouw (RDA, 2021, p. 12; Tabel 1). Daarom houden we
in dit rapport voor alle dieren dezelfde indeling aan qua globale gedragsbehoeftes (met
een specifieke invulling per diersoort).

Tabel 1: Beknopte omschrijving van fundamentele
gedragsbehoeftes van dieren
Gedragsbehoefte
Rustgedrag

Omschrijving
De behoefte om te rusten, liggen en/of slapen

Bron
EFSA,
2022a

Onderhouden sociale
banden

De hier besproken diersoorten leven allemaal in
sociale groepen en onderhouden sociale
verbanden (met ouders/nakomelingen en andere
(niet-)verwante sociale partners
Poetsen en verzorgen van het integument
(verenkleed, vacht), zich kunnen krabben

EFSA,
2022a

Het kunnen vertonen van seksueel gedrag
(vereist gemengde groepen)
Het kunnen vermijden van seksueel gedrag
(veelal door vrouwelijke dieren)
Het onderzoeken van de omgeving en het
zoeken naar voedsel

EFSA,
2022a
EFSA,
2022a
EFSA,
2022a

Zorg voor de nakomelingen, inclusief de fase
voor de geboorte/ het uitkomen van de eieren
(nestgedrag)

EFSA,
2022a

Het zogen bij de moeder door de nakomelingen
(bij zoogdieren)
Sociaal spelgedrag en het spelen met objecten

EFSA,
2022a
EFSA,
2022a
EFSA,
2022a
EFSA,
2022a
EFSA,
2022a

Comfortgedrag

Vertonen seksueel
gedrag
Vermijden seksueel
gedrag
Exploratie- en
scharrelgedrag,
foerageren
Maternaal gedrag
(voorafgaand aan
bevalling en
moederzorg)
Zooggedrag (voor
zoogdieren)
Spel (sociaal en
object)
Schuilen

Schuilen vanwege fysieke of sociale
omstandigheden
Voedsel- en
Eten van geschikt voedsel en drinken van schoon
wateropname
water
Thermoregulatie
In staat worden gesteld om de
lichaamstemperatuur op peil te houden
*
Vertaling vanuit tabel met welzijnsrisico’s van EFSA (2022a).

9

EFSA,
2022a

In welke mate een houderijsysteem voldoende mogelijkheden biedt om de
gedragsbehoeftes van dieren te vervullen kan het best worden beoordeeld door het gedrag
van de dieren in dit specifieke houderijsysteem te observeren. Er is vooral aandacht nodig
voor twee aspecten:
1) Vertonen de dieren beschadigend, stereotiep of extreem agressief gedrag? Dit zijn
tekenen dat de dieren op de een of andere manier stress ondervinden en dat het systeem
niet of niet volledig aan hun gedragsbehoeftes voldoet. De afwezigheid van deze
ongewenste gedragingen alleen betekent echter niet dat het houderijsysteem als
dierwaardig kan worden beschouwd.
2) Vertonen de dieren een breed spectrum van hun gedragingen (om te voorzien in
behoeftes uit tabel 1)? Maken ze gebruik van de verrijkingsmaterialen en van de
verschillende functiegebieden van de huisvestingsomgeving? De aanwezigheid van een
breed spectrum van gedragingen is een teken dat het houderijsysteem voldoet aan de
gedragsbehoeftes van de dieren.
Om te voldoen aan de zes principes voor dierwaardige veehouderij, is het van belang dat
welzijnsevaluatiesystemen naast het gedrag ook aspecten van de fysieke gezondheid van
het dier te monitoren, zoals verzorgingstoestand, en omgevingsgerelateerde factoren in
kaart te brengen, bijv. het aantal drinkplekken en de hygiëne hiervan.
Voorbeelden van welzijnsbeoordelingsmethodes zijn Welfare Quality en AWIN. De
beoordelingen kunnen worden uitgevoerd door een dierenarts, door een andere
erfbetreder of door de veehouder zelf.
Mobiele apps maken het mogelijk waarnemingen te bewaren en het eigen bedrijf door de
tijd heen en met andere bedrijven in de sector (anoniem) te vergelijken (benchmarking).
Deze apps zijn vaak vereenvoudigde versies van het Welfare-Quality-protocol en/of het
AWIN-protocol.
Voorbeelden
voor
dergelijke
apps
zijn:
Dierenwelzijnscan
(https://www.dierenwelzijnscan.be/) en PIGLOW (https://www.piglow.eu/). Daarnaast
komen er ook steeds meer mogelijkheden voor continue monitoring van activiteit, gedrag
en ruimtegebruik met behulp van camera's en sensoren. Een groot voordeel van dergelijke
tools is dat ze objectieve, continue monitoring mogelijk maken. Naast gedrag kunnen ook
andere welzijnsaspecten gemonitord worden, zoals diergezondheid (Van der Zande et al.,
2020).
Belangrijk om aan te geven is dat er nog niet één uniforme manier is om welzijn, en dus
ook dierwaardigheid van een systeem te beoordelen (Paul et al., 2022). De protocollen
moeten dus ook regelmatig geëvalueerd en zo nodig aangepast worden aan ontwikkelde
nieuwe kennis.
Voor de verschillende diersoorten geldt dat er in de loop van 2022 en aan het begin van
2023 nog een aantal EFSA-rapporten uit zullen komen met de huidige stand van zaken.
Dit gaat in elk geval om kalveren, legkippen en vleeskuikens. Voor varkens is het EFSArapport inmiddels verschenen, zoals eerder aangegeven (EFSA, 20222b).

10

Referenties
Adcock, Sarah J. J. 2021. “Early Life Painful Procedures: Long-Term Consequences and Implications
for
Farm
Animal
Welfare.”
Frontiers
in
Animal
Science
2.
https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fanim.2021.759522
Alameer, A., I. Kyriazakis, H. A. Dalton, A. L. Miller and J. Bacardit (2020). "Automatic recognition
of feeding and foraging behaviour in pigs using deep learning." Biosystems Engineering 197: 91104. https://www.nature.com/articles/s41598-020-70688-6
Arrazola, A. and S. Torrey (2021). "Welfare and performance of slower growing broiler breeders
during rearing." Poultry Science 100(11): 101434. https://doi.org/10.1016/j.psj.2021.101434
Arndt, S. S., V. C. Goerlich and F. J. van der Staay (2022). "A dynamic concept of animal welfare:
The role of appetitive and adverse internal and external factors and the animal’s ability to adapt to
them." Frontiers in Animal Science 3. https://doi.org/10.3389/fanim.2022.908513
Besluit Diergeneeskundigen 2014 https://wetten.overheid.nl/BWBR0035091/2022-03-11
Boyle, L. A., S. A. Edwards, J. E. Bolhuis, F. Pol, M. Z. Šemrov, S. Schütze, J. Nordgreen, N.
Bozakova, E. N. Sossidou and A. Valros (2022). "The Evidence for a Causal Link Between Disease
and Damaging Behavior in Pigs." Frontiers in Veterinary Science 8.
https://doi.org/10.3389/fvets.2021.771682
Bracke, M. B. M., and H. Hopster. 2006. “Assessing the Importance of Natural Behavior for Animal
Welfare.”
Journal
of
Agricultural
and
Environmental
Ethics
19
(1):
77–89.
https://doi.org/10.1007/s10806-005-4493-7.
Brunberg, Emma I., T. Bas Rodenburg, Lotta Rydhmer, Joergen B. Kjaer, Per Jensen, and Linda J.
Keeling. 2016. “Omnivores Going Astray: A Review and New Synthesis of Abnormal Behavior in
Pigs and Laying Hens.” Frontiers in Veterinary Science 3.
https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fvets.2016.00057.
Campbell, D. L. M., E. N. de Haas and C. Lee (2018). "A review of environmental enrichment for
laying hens during rearing in relation to their behavioral and physiological development." Poultry
Science: pey319-pey319. http://dx.doi.org/10.3382/ps/pey319
CBS 2021
land/

https://longreads.cbs.nl/nederland-in-cijfers-2021/hoeveel-landbouwdieren-telt-ons-

de Jong, I. C., & van Emous, R. A. (2017). Broiler breeding flocks: management and animal welfare.
In T. Applegate (Ed.), Achieving sustainable production of poultry meat (Vol. 3, pp. 1-19). (Achieving
sustainable production of poultry meat Volume 3). Burleigh Dodds Science Publishing Limited.
https://doi.org/10.19103/AS.2016.0011.26
Edgar, J. L., C. J. Nicol, C. C. A. Clark and E. S. Paul (2012). "Measuring empathic responses in
animals." Applied Animal Behaviour Science 138(3–4): 182-193.
EFSA AHAW Panel (EFSA Panel on Animal Health and Welfare), Nielsen SS,Alvarez J, Bicout DJ,
Calistri P, Canali E, Drewe JA, Garin-Bastuji B, Gonzales Rojas JL, Gortazar Schmidt C, Herskin M,
Miguel Angel Miranda Chueca, Michel V, Padalino B, Pasquali P, Roberts HC,Spoolder H, Stahl K,
Velarde A, Viltrop A, Edwards S, Ashe S, Candiani D, Fabris C, Lima E, Mosbach-Schulz O, Gimeno
CR, Van der Stede Y, Vitali M and Winckler C, 2022. Scientific Opinion on themethodological guidance
for the development of animal welfare mandates in the context of the Farm to Fork Strategy. EFSA
Journal 2022a; 20(7):7403, 29 pp. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2022.7403
EFSA AHAW Panel (EFSA Panel on Animal Health and Welfare), Nielsen SS,Alvarez J, Bicout DJ,
Calistri P, Canali E, Drewe JA, Garin-Bastuji B, Gonzales Rojas JL, Gortazar Schmidt C, Herskin M,
Michel V, Miranda Chueca MA, Padalino B, Roberts HC, Stahl K, Velarde A,Viltrop A, Winckler C,
Edwards S, Ivanova S, Leeb C, Wechsler B, Fabris C, Lima E, Mosbach-Schulz O,Van der Stede Y,

11

Vitali M and Spoolder H, 2022. Scientific Opinion on the welfare of pigs on farm. EFSA Journal 2022b;
20(8):7421, 315 pp. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2022.7421
EFSA Opinion of the Scientific Panel on Animal Health and Welfare (AHAW) on a request from the
Commission related to the welfare aspects of various systems of keeping laying hens. EFSA journal
2005 ;197, 1-23. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.2903/j.efsa.2005.197
Groot Koerkamp, P. W. G. and A. P. Bos (2008). "Designing complex and sustainable agricultural
production systems: an integrated and reflexive approach for the case of table egg production in the
Netherlands." NJAS Wageningen Journal of Life Sciences 55: 113-138.
Hempstead, Melissa N., Joseph R. Waas, Mairi Stewart, Vanessa M. Cave, and Mhairi A. Sutherland.
2017. “Behavioural Response of Dairy Goat Kids to Cautery Disbudding.” Applied Animal Behaviour
Science 194 (September): 42–47. https://doi.org/10.1016/j.applanim.2017.04.001
Hempstead, Melissa, JR Waas, M Stewart, and MA Sutherland. 2020. “Goat Kids Are Not Small
Calves: Species Comparisons in Relation to Disbudding.” Animal Welfare 29 (August): 293–312.
https://doi.org/10.7120/09627286.29.3.293
https://www.nieuweoogst.nl, Nieuwe Oogst. n.d. “Vleesvee fokken op natuurlijke geboorten krijgt
vorm.” Nieuwe Oogst. Accessed October 6, 2022.
https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2021/01/27/vleesvee-fokken-op-natuurlijke-geboorten-krijgtvorm.
Knierim, Ute, Nora Irrgang, and Beatrice A. Roth. 2015. “To Be or Not to Be Horned—Consequences
in Cattle.” Livestock Science 179 (September): 29–37. https://doi.org/10.1016/j.livsci.2015.05.014
Little, S., A. Woodward, G. Browning and H. Billman-Jacobe (2021). "Water Distribution Systems in
Pig Farm Buildings: Critical Elements of Design and Management." Animals 11(11): 3268.
https://www.mdpi.com/2076-2615/11/11/3268
Lutz, Janika, Joan-Bryce Burla, Lorenz Gygax, Beat Wechsler, Hanno Würbel, and Katharina Friedli.
2019. “Horned and Dehorned Dairy Cows Differ in the Pattern of Agonistic Interactions Investigated
under Different Space Allowances.” Applied Animal Behaviour Science 218 (September): 104819.
https://doi.org/10.1016/j.applanim.2019.05.008
Marcet Rius, M., P. Pageat, C. Bienboire-Frosini, E. Teruel, P. Monneret, J. Leclercq, C. LafontLecuelle and A. Cozzi (2018). "Tail and ear movements as possible indicators of emotions in pigs."
Applied Animal Behaviour Science 205: 14-18. https://doi.org/10.1016/j.applanim.2018.05.012
Neave, Heather W., Rolnei R. Daros, João H. C. Costa, Marina A. G. von Keyserlingk, and Daniel M.
Weary. 2013. “Pain and Pessimism: Dairy Calves Exhibit Negative Judgement Bias Following HotIron Disbudding.” PLOS ONE 8 (12): e80556. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0080556
Ohl, F. and F. J. van der Staay (2012). "Animal welfare: At the interface between science and
society." Veterinary Journal 192(1): 13-19.
Olsson, I. A. S., L. J. Keeling and T. M. McAdie (2002). "The push-door for measuring motivation in
hens: an adaptation and a critical discussion of the method." Animal Welfare 11: 1-10.
Parois, S. P., L. E. Van Der Zande, E. F. Knol, B. Kemp, T. B. Rodenburg and J. E. Bolhuis (2022).
"A multi-suckling system combined with an enriched housing environment during the growing period
promotes resilience to various challenges in pigs." Scientific Reports 12(1): 6804.
https://doi.org/10.1038/s41598-022-10745-4
Paul, E. S., E. J. Harding and M. Mendl (2005). "Measuring emotional processes in animals: the
utility of a cognitive approach." Neuroscience and Biobehavioral Reviews 29(3): 469-491.
Paul, E. S., W. Browne, M. T. Mendl, G. Caplen, A. Trevarthen, S. Held and C. J. Nicol (2022).
"Assessing animal welfare: a triangulation of preference, judgement bias and other candidate welfare
indicators." Animal Behaviour 186: 151-177. https://doi.org/10.1016/j.anbehav.2022.02.003

12

Rodenburg, T. B., M. M. van Krimpen, I. C. de Jong, E. N. de Haas, M. S. Kops, B. J. Riedstra, R. E.
Nordquist, J. P. Wagenaar, M. Bestman and C. J. Nicol (2013). "The prevention and control of feather
pecking in laying hens: identifying the underlying principles." World's Poultry Science Journal
69(02): 361-374.
Steagall, Paulo V., Hedie Bustamante, Craig B. Johnson, and Patricia V. Turner. 2021. “Pain
Management in Farm Animals: Focus on Cattle, Sheep and Pigs.” Animals 11 (6): 1483.
https://doi.org/10.3390/ani11061483
Taylor, Charles R. 1966. “The Vascularity and Possible Thermoregulatory Function of the Horns in
Goats.”
Physiological
Zoology
39
(2).
https://www-journals-uchicagoedu.proxy.library.uu.nl/doi/abs/10.1086/physzool.39.2.30152426
Van den Brom, R., S. Greijdanus-van der Putten, M. Van der Heijden, K. Lievaart-Peterson, P.
Vellema, and J. De Grauw. 2020. “Thermal Disbudding in Goat Kids in the Netherlands: Current
Practice, Complications and Considerations.” Small Ruminant Research 183 (February): 106036.
https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2019.106036
Vandenheede, M, B Nicks, A Désiron, and B Canart. 2001. “Mother–Young Relationships in Belgian
Blue Cattle after a Caesarean Section: Characterisation and Effects of Parity.” Applied Animal
Behaviour Science, 72 (3): 281–92. https://doi.org/10.1016/S0168-1591(01)00118-6
van der Zande, L. E., O. Guzhva and T. B. Rodenburg (2021). "Individual Detection and Tracking of
Group Housed Pigs in Their Home Pen Using Computer Vision." Frontiers in Animal Science 2(10).
https://www.frontiersin.org/article/10.3389/fanim.2021.669312
van der Zande, L. E., J. R. Dunkelberger, T. B. Rodenburg, J. E. Bolhuis, P. K. Mathur, W. J. Cairns,
M. C. Keyes, J. M. Eggert, E. A. Little, S. A. Dee and E. F. Knol (2020). "Quantifying Individual
Response to PRRSV Using Dynamic Indicators of Resilience Based on Activity." Frontiers in Veterinary
Science 7. https://doi.org/10.3389/fvets.2020.00325
van Dixhoorn, I. D. E., I. Reimert, J. Middelkoop, J. E. Bolhuis, H. J. Wisselink, P. W. G. Groot
Koerkamp, B. Kemp and N. Stockhofe-Zurwieden (2016). "Enriched Housing Reduces Disease
Susceptibility to Co-Infection with Porcine Reproductive and Respiratory Virus (PRRSV) and
Actinobacillus pleuropneumoniae (A. pleuropneumoniae) in Young Pigs." PLOS ONE 11(9):
e0161832. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0161832
van Weeghel, H. J. E., A. P. Bos, M. H. Jansen, W. W. Ursinus and P. Koerkamp (2021). "Good animal
welfare by design: An approach to incorporate animal capacities in engineering design." Agricultural
Systems 191. https://doi-org.proxy.library.uu.nl/10.1016/j.agsy.2021.103154

von Keyserlingk, M. A. G., J. Rushen, A. M. de Passillé and D. M. Weary (2009). "Invited review:
The welfare of dairy cattle—Key concepts and the role of science." Journal of Dairy Science 92(9):
4101-4111.
WUR, Wetenschapswinkel. 2013. “Keizersneden bij vleesvee.”
https://www.wur.nl/nl/show/keizersneden-bij-vleesvee.htm

13

WUR.

January

1,

2013.

Diersoort-specifieke informatie
In dit hoofdstuk wordt bestaande kennis uit de literatuur over behoeftes van dieren en conflicten met de huidige
houderijsystemen per diersoort samengevat. Mogelijke gevolgen voor het welzijn (incl. gedrag en gezondheid) worden
beschreven, evenals manieren waarop in de houderij in de behoeftes kan worden voorzien. Er wordt aangegeven waar kennis
ontbreekt en nader onderzoek nodig is. De tabellen beschrijven ingrepen en mogelijke conflicten die zowel incidenteel als ook
geregeld kunnen voorkomen. Om voorkomen van ingrepen goed te kunnen inschatten, zouden getallen en gegevens structureel
verzamelt en uitgewerkt moeten worden.
Bij diergericht ontwerpen kunnen spanningen naar voren komen tussen manieren waarop in verschillende behoeftes kan
worden voorzien. Zo kan een buitenuitloop voorzien in de exploratiebehoefte, maar tegelijkertijd gezondheidsrisico’s met zich
meebrengen. In het ontwerpproces is het van belang met dergelijke spanningen rekening te houden, en oplossingen te zoeken
die passen bij de volledige set aan behoeftes van dieren. Dergelijke afwegingen zijn in de onderstaande tabellen niet gemaakt.
De volgende diersoorten worden behandeld: a) leghennen, b) vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren, c) varkens, d) melken vleeskoeien en kalveren, e) melkgeiten, f) schapen, g) konijnen en h) eenden. Voornamelijk deze dieren worden in de
Nederlandse veehouderij gehouden (CBS, 2021). Niettemin kunnen de zes principes ook uitgewerkt worden voor diersoorten
die minder vaak gehouden worden, of dieren die commercieel maar voor andere doeleinden dan productie worden gehouden,
o.a. ganzen, kalkoenen, kwartels, paarden, ezels, alpaca’s, kamelen.

14

Behoeftes van legkippen
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste gedragsbehoeftes van legkippen van verschillende leeftijden. Voor elke gedragsbehoefte
worden de mogelijke conflicten met de huidige houderijsystemen genoemd, alsmede de mogelijke gevolgen voor het dierenwelzijn en aspecten om mee
te nemen in een diergericht ontwerp. De basis voor de tabel is het EFSA-rapport over het welzijn van leghennen uit 2005. Eind 2022 wordt er een nieuw
EFSA-rapport verwacht. Daarnaast is het rapport ‘End the Cage Age: Looking for Alternatives’ gebruikt (Rodenburg et al., 2020).
Tabel 1a. Gedragsbehoeftes per diersoort, mogelijke conflicten in de huidige houderijsystemen, de verwachte impact op het welzijn van het dier en
aspecten voor een diergericht ontwerp
Gedragsbehoefte
Onderhouden van
sociale banden
(ouderdieren,
leghennen)

Comfortgedrag

Conflict met
houderijsysteem
Kuikens, opfokhennen en
volwassen leghennen
worden vaak in grote
groepen gehouden (in nietkooisystemen vaak in
groepen van zo’n 6.000
dieren). Deze
groepsgrootte wijkt sterk af
van de groepsgrootte in het
wild (6-10 hennen met 1 of
enkele hanen).

Impact

Gevolgen voor welzijn

Over het algemeen leidt
deze groepsgrootte niet
tot gedragsproblemen,
maar in geval van een
uitbraak van
verenpikken of
kannibalisme kan een
dergelijke
groepsgrootte het wel
lastig maken om in te
grijpen.

Het houden van kuikens,
opfokhennen en
leghennen in grote
groepen kan leiden tot
groepsstress en
verwondingen; dit kan
weer leiden tot de
emotionele toestanden
stress, angst en pijn.

In sommige
houderijsystemen
(koloniekooien) kunnen
kippen hun comfortgedrag
niet goed vertonen (met
name stofbaden). Dit komt
meestal door een tekort
aan geschikt strooisel of
door beperkte toegang tot
strooisel. Dit kan ook het
geval zijn in kooivrije
systemen als het
beschikbare strooisel van
slechte kwaliteit is.

Een tekort aan strooisel
of strooisel van slechte
kwaliteit kan ertoe
leiden dat dieren hun
stofbadgedrag niet
goed kunnen vertonen
en gefrustreerd raken.

Door het niet kunnen
uitoefenen van
comfortgedrag kunnen
kippen negatieve
emotionele toestanden
ervaren, zoals stress,
ongemak en frustratie.

15

Aspecten voor een
diergericht ontwerp
Het houden van dieren
in kleinere subgroepen
zou kunnen bijdragen
aan het management
van deze groepen.

Bron
EFSA
(2005)
Rodenburg
et al.
(2020)

Onderzoek is nodig naar
de optimale
groepsgrootte en
minimale ruimte die
nodig is voor de groep.
Voor de koloniekooi is
geen andere oplossing
dan een overgang naar
een niet-kooisysteem.
In niet-kooisystemen
kan strooiselmanagement ervoor
zorgen dat er altijd een
laag droog en rul
strooisel beschikbaar is
van goede kwaliteit.
Klimaatbeheersing
speelt hierin ook een
belangrijke rol

EFSA
(2005)
Rodenburg
et al.
(2020)

(voorkomen dat het
strooisel vochtig wordt).
Vertonen seksueel
gedrag

Leghennen kunnen over
het algemeen geen
seksueel gedrag vertonen,
omdat ze meestal in
koppels gehouden worden
met alleen hennen.

Het is onbekend wat de
impact is van het niet
kunnen vertonen van
seksueel gedrag op de
hennen.

Vermijden seksueel
gedrag

Ouderdieren worden
gehouden met ongeveer 1
haan per 10 hennen in
grote koppels van enkele
duizenden dieren.

Het niet kunnen
vermijden van paringen
met de hanen door de
hennen kan leiden tot
welzijnsproblemen
(veerschade en
verwondingen).

In sommige
houderijsystemen
(koloniekooien; traditionele
volière-opfok) kunnen
kippen hun exploratie- en
scharrelgedrag niet goed
uitoefenen. Dit komt
meestal door een tekort
aan geschikt strooisel of
door beperkte toegang tot
strooisel.

Een tekort aan strooisel
of strooisel van slechte
kwaliteit kan ertoe
leiden dat dieren hun
exploratie- en
scharrelgedrag niet
goed kunnen vertonen
en gefrustreerd raken.
Dit vergroot het risico
op verenpikken en
kannibalisme.

Leghennen en ouderdieren
zijn sterk gemotiveerd om
rond het eileggen een
geschikt nest te zoeken en
hierin hun eieren te leggen.
Met name in koloniekooien
is het nest soms zeer

Beperking van
nestgedrag kan leiden
tot rusteloosheid en
frequente verandering
van positie.

Exploratie- en
scharrelgedrag,
foerageren

Maternaal gedrag

16

Welzijnsgevolgen van het
niet kunnen uitoefenen
van seksueel gedrag zijn
nog onbekend; zou
kunnen leiden tot de
negatieve emotionele
toestand frustratie
Het niet kunnen
vermijden van paringen
kan leiden tot veerschade
en verwondingen bij de
hennen en dit
kan leiden tot de
negatieve emotionele
toestanden stress,
angst en pijn
Beperking van exploratief
gedrag kan leiden tot
verenpikken en
kannibalisme.
Deze gedragingen zijn
een uiting van de
negatieve emotionele
toestanden stress,
frustratie en verveling,
en kunnen leiden tot
angst en pijn bij de
slachtoffers.
Deze gedragingen zijn
een uiting van de
negatieve emotionele
toestanden stress en
frustratie.

Er zijn bedrijven die een
klein percentage hanen
bij de leghennen houden
(ongeveer 1%). Dit is
vooral in de biologischdynamische
pluimveehouderij.
Specifiek voor
legouderdieren is er
weinig bekend. Bij
vleeskuikenouderdieren
helpt het om extra
schuilmogelijkheden te
creëren voor de hennen.

EFSA
(2005)

In traditionele volièreopfok helpt het om de
dieren op te fokken op
kuikenpapier met
strooisel erop.

EFSA
(2005)

Voor de koloniekooi is
geen andere oplossing
dan een overgang naar
een niet-kooisysteem.
Oplossingsrichting voor
dit deelaspect is om de
kwaliteit van het nest te
verbeteren, maar een
diergericht ontwerp
vraagt een overgang
naar een nietkooisysteem.

EFSA
(2005)
Cornetto
en Estevez
(2010)

De Haas
et al.
(2014)
Rodenburg
et al.
(2005)
EFSA
(2005)
Riber
(2010)

beperkt qua beschutting en
nestbodem.
Moederzorg

Rusten

Eieren worden standaard
uitgebroed in
broedmachines en
moederzorg door een
moederkloek wordt in de
praktijk niet toegepast.

Het is niet bekend of de
kuikens nadelige
gevolgen ondervinden
van de afwezigheid van
de moeder als ze daar
ook geen ervaring mee
hebben.

Kuikens zijn ‘nestvlieders’
en kunnen zich ook
redden zonder moeder.
In het wild biedt de
moeder beschutting en
bescherming en helpt ze
de kuikens bij het vinden
van voer.

Er zijn enkele systemen
die gebruik maken van
kunstmoeders (dark
brooders). Dit zijn
donkere, warme
schuilplaatsen voor de
kuikens. Het toegang
geven tot dergelijke
ruimtes kan het risico
op verenpikken
verkleinen.

Edgar et
al. (2015,
2016)

In sommige
houderijsystemen
(koloniekooien) kunnen
kippen hun rustgedrag niet
goed vertonen. Dit komt
door een tekort aan
zitstokken of door de
afwezigheid van hoge
zitstokken.

Als er niet voldoende
(hoge) nachtzitstokken
beschikbaar zijn,
kunnen kippen niet
comfortabel slapen en
worden ze wellicht
vaker verstoord door
actieve dieren.

Niet comfortabel kunnen
rusten of slapen kan
leiden tot de negatieve
emotionele toestanden
stress, ongemak,
vermoeidheid en
frustratie.

Het voorzien in
voldoende (hoge)
zitstokruimte. Hoge
zitstokken bevinden zich
minimaal 50 cm boven
het vloeropppervlak. Dit
is eigenlijk alleen goed
te realiseren in een nietkooisysteem.

EFSA
(2015)

Kunstmoeder:
Riber en
Guzman
(2016)

De volgende aspecten hebben binnen bestaande houderijsystemen een grote invloed op het welzijn van ouderdieren en leghennen en moeten worden
verbeterd:
Groepsstress voorkomen
In de grote koppels in niet-kooisystemen zijn groepsstress en gedragsproblemen als verenpikken en kannibalisme een risico. Dit risico is nog versterkt
door het verbod op snavel behandelen in Nederland in 2019. Met intacte snavels kunnen kippen elkaar ernstiger beschadigen en verwonden.
Verbetering: Sinds de overgang naar intacte snavels is er al veel aandacht voor dit onderwerp in de Nederlandse sector. Door de kippen te houden in
een stimulerende omgeving met voldoende mogelijkheden voor scharrel- en pikgedrag kunnen problemen als verenpikken en kannibalisme voorkomen
worden. Het verstrekken van pikblokken en ruiven met luzernehooi kunnen bijvoorbeeld goed helpen om verenpikken te voorkomen.
Onvoldoende strooisel voor scharrel- en stofbadgedrag
Met name in koloniekooien blijft de strooiselvoorziening een probleem. Hierdoor is scharrel- en stofbadgedrag in die systemen niet of maar zeer beperkt
mogelijk. Voor opfok-systemen is het ook van belang dat de opfokhennen vanaf dag 1 toegang hebben tot strooisel voor scharrel- en stofbadgedrag.
Verbetering: Voor leghennen betekent het dat leghennen niet in koloniekooien gehouden moeten worden. In Nederland wordt de grote meerderheid
(90%) van de leghennen al gehouden in niet-kooisystemen. Voor de opfokhennen moet er continu toegang tot strooisel zijn. Dit kan gerealiseerd worden

17

door kuikenpapier in de opfokvolières te plaatsen en daar strooisel op aan te bieden. Het systeem moet tijdig worden geopend (op uiterlijk 4 weken
leeftijd) en dan moet er extra strooisel worden aangeboden op de vloer van de stal.
Onvoldoende mogelijkheden voor nest- en rustgedrag
Met name in koloniekooien blijft het aanbieden van geschikte nest- en rustruimte een probleem. Nesten zijn vaak zeer beperkt van opzet en de
zitstokken kunnen alleen op beperkte hoogte worden aangeboden, door de beperkte hoogte van de kooi.
Verbetering: Het niet meer houden van leghennen in koloniekooien is hiervoor de oplossing. In Nederland wordt de grote meerderheid (90%) van de
leghennen al gehouden in niet-kooisystemen.
De volgende aspecten hebben binnen bestaande houderijsystemen matig tot weinig invloed op het welzijn van de legkippen of zijn eenvoudig te
verbeteren:
Mogelijkheid om seksueel gedrag uit te oefenen
In het wild zouden de hennen in het broedseizoen (voorjaar) één of meerdere keren per week met de haan paren. Het initiatief tot de paring komt
meestal van de haan. De paring is kortdurend. Er is weinig bekend over de behoefte van de hen aan seksueel gedrag. De hennen vertonen soms ook
seksueel gedrag richting mensen die door de stal lopen op een inspectieronde (crouching).
Mogelijkheid om ongewenst seksueel gedrag te vermijden
Ongewenst seksueel gedrag lijkt een groter probleem bij vleeskuikenouderdieren dan bij legouderdieren. Dit komt waarschijnlijk door het verschil in
grootte en gewicht van de hanen: bij vleeskuikenouderdieren kan de grote en zware haan veel schade aanrichten aan de hennen. Bij legouderdieren is
er veel minder onderzoek gedaan naar dit probleem. Wel is er variatie in veerschade te zien bij ouderdieren, waarbij een deel van de schade ook door de
hanen zal worden veroorzaakt (de Haas et al., 2014).
Mogelijkheid om moederzorg te ontvangen
Opfokhennen worden standaard zonder moederkloeken gehouden. Een omschakeling naar een systeem met moederkloeken zou (op grote schaal) ook
zeer complex zijn. Een alternatief kan zijn om gebruik te maken van kunstmoeders, waar de kuikens onder kunnen schuilen. Deze kunstmoeders kunnen
helpen om het risico op verenpikken sterk te verminderen. Dit wordt al op kleine schaal toegepast, bijvoorbeeld bij opfokkers die kuikens opfokken in
kleine koppels in mobiele stallen.
Belangrijkste kenmerken van een diergericht ontworpen houderijsysteem voor legkippen
Een diergericht ontworpen houderijsysteem voor legkippen biedt vooral:
• Voldoende ruimte: zodat de kippen voldoende ruimte hebben om het gedrag te vertonen waarvoor ze gemotiveerd zijn. Sommige
gedragingen, zoals stofbaden, nemen relatief veel ruimte in in het strooisel. Daarnaast vertonen kippen dit gedrag het liefst tegelijk. Een
overdekte uitloop kan een goede mogelijkheid zijn om de kippen meer ruimte en mogelijkheden te geven voor het vertonen van stofbadgedrag
en foerageergedrag.
• Voldoende verrijking en exploratiemogelijkheden: zodat kippen kunnen exploreren, foerageren en krabben.
Rangorde van de belangrijkste kenmerken van een diergericht ontworpen houderijsysteem voor legkippen
De twee bovengenoemde kenmerken (voldoende ruimte en voldoende verrijking) hebben dezelfde rang. Ze zijn wederzijds afhankelijk en versterken
elkaar: voldoende ruimte en omgevingsverrijking zijn beide essentieel voor het vertonen van de gedragsbehoeftes van kippen.

18

Aandeel van bestaande diergericht ontworpen houderijsystemen voor legkippen
Het aandeel bestaande houderijsystemen voor legkippen dat aan deze criteria voldoet, is vrij klein. Op het totale aantal legkippen in Nederland heeft de
biologische pluimveesector een percentage van zo’n 8% (Agrimatie, 2020). Dit cijfer dient ter vergelijking en betekent niet dat (alleen) biologisch
gecertificeerde houderijsystemen aan de criteria van diergericht ontwerpen voldoen. Individuele bedrijven met innovatieve houderijsystemen zijn
bijvoorbeeld de volgende. Voor deze quickscan is geen analyse gemaakt van in hoeverre deze bedrijven voldoen aan alle hierboven uiteengezette
aspecten.
Het Rondeel: https://www.rondeeleieren.nl/
De Lankerenhof: https://www.lankerenhof.nl/
Kipster: https://www.kipster.nl/
Oerei: https://oerei.nl/
Referenties legkippen:
Agrimatie (2020). Merendeel van hennen is scharrelhen.
https://www.agrimatie.nl/ThemaResultaat.aspx?subpubID=2232&themaID=2270&indicatorID=2098
Cornetto, T. and I. Estevez (2001). "Influence of vertical panels on use of space by domestic fowl." Applied Animal Behaviour Science 71: 141-153.
de Haas, E. N., J. E. Bolhuis, B. Kemp, T. G. G. Groothuis and T. B. Rodenburg (2014). "Parents and Early Life Environment Affect Behavioral
Development of Laying Hen Chickens." Plos One 9(3): e90577.
Edgar, J., I. Kelland, S. Held, E. Paul and C. Nicol (2015). "Effects of maternal vocalisations on the domestic chick stress response." Applied Animal
Behaviour Science 171: 121-127.
Edgar, J., S. Held, C. Jones and C. Troisi (2016). "Influences of Maternal Care on Chicken Welfare." Animals 6(1): 2.
EFSA AHAW (2015) Scientific Opinion on welfare aspects of the use of perches for laying hens. EFSA Journal 2015;13(6):4131.
https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.2903/j.efsa.2015.4131
EFSA Opinion of the Scientific Panel on Animal Health and Welfare (AHAW) on a request from the Commission related to the welfare aspects of various
systems of keeping laying hens. EFSA journal 2005 ;197, 1-23. https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.2903/j.efsa.2005.197
Riber, A. B. (2010). "Development with age of nest box use and gregarious nesting in laying hens." Applied Animal Behaviour Science 123(1-2): 24-31.
Riber, A. and D. Guzman (2016). "Effects of Dark Brooders on Behavior and Fearfulness in Layers." Animals 6(1): 3.
Rodenburg, T.B. et al. (2020). End the Cage Age: Looking for Alternatives.
https://www.europarl.europa.eu/committees/en/indexsearch?query=end+the+cage+age
Rodenburg, T. B., F. A. M. Tuyttens, K. De Reu, L. Herman, J. Zoons and B. Sonck (2005). "Welfare, health and hygiene of laying hens housed in
furnished cages and in alternative housing systems." Journal of Applied Animal Welfare Science 8(3): 211-226.

19

Behoeftes van vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste gedragsbehoeftes van vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren. Voor elke gedragsbehoefte
worden de mogelijke conflicten met de huidige houderijsystemen genoemd, alsmede de mogelijke gevolgen voor het dierenwelzijn en aspecten om mee
te nemen in een diergericht ontwerp. De basis voor de tabel is het SCAHAW-rapport over het welzijn van vleeskuikens uit 2000 en het Scientific Report
Updating the Scientific Opinions on the Welfare of Broilers and Broiler Breeders (de Jong et al., 2012). Eind 2022 wordt er een nieuw EFSA-rapport
verwacht.
Tabel 1b. Gedragsbehoeftes per diersoort, mogelijke conflicten in de huidige houderijsystemen, de verwachte impact op het welzijn van het dier en
aspecten voor een diergericht ontwerp
Gedragsbehoefte
Onderhouden van
sociale banden
(ouderdieren,
leghennen)

Comfortgedrag

Vertonen seksueel
gedrag

Conflict met
houderijsysteem
Vleeskuikens en
vleeskuikenouderdieren
worden vaak in grote
groepen gehouden
(duizenden dieren).
Deze groepsgrootte wijkt
sterk af van de
groepsgrootte in het wild
(6-10 hennen met 1 of
enkele hanen).
Vleeskuikens en
vleeskuikenouderdieren
vertonen minder vaak
comfortgedrag (stofbaden,
vleugelstrekken,
vleugelslaan) dan
legkippen. Voor stofbaden
is er wel de behoefte aan
droog en rul strooisel.

Impact

Gevolgen voor welzijn

Over het algemeen leidt
deze groepsgrootte niet
tot gedragsproblemen.

Geen negatieve gevolgen
bekend.

Een tekort aan strooisel
of strooisel van slechte
kwaliteit kan ertoe
leiden dat dieren hun
stofbadgedrag niet
goed kunnen vertonen
en gefrustreerd raken.

Door het niet kunnen
uitoefenen van
comfortgedrag kunnen
kippen negatieve
emotionele toestanden
ervaren, zoals stress,
ongemak en frustratie.

Vleeskuikenouderdieren
worden in gemengde
koppels gehouden (10%
hanen).

Vleeskuikenouderdieren
kunnen hun seksueel
gedrag vertonen

Geen negatieve gevolgen
bekend.

20

Aspecten voor een
diergericht ontwerp

Bron
SCAHAW
(2000)
De Jong et
al. (2012)

Strooisel-management
kan ervoor zorgen dat
er altijd een laag droog
en rul strooisel
beschikbaar is van
goede kwaliteit.
Klimaatbeheersing
speelt hierin ook een
belangrijke rol
(voorkomen dat het
strooisel vochtig wordt).

SCAHAW
(2000)
De Jong et
al. (2012)

SCAHAW
(2000)
De Jong et
al. (2012)

Vermijden seksueel
gedrag

Vleeskuikens worden
geslacht voordat ze
geslachtsrijp zijn
Bij vleeskuikenouderdieren
in traditionele
grondhuisvesting is het niet
kunnen vermijden van
seksueel gedrag door de
hennen een risico.

Het niet kunnen
vermijden van paringen
met de hanen door de
hennen kan leiden tot
welzijnsproblemen
(veerschade en
verwondingen).

Het niet kunnen
vermijden van paringen
kan leiden tot veerschade
en verwondingen bij de
hennen en dit kan leiden
tot de negatieve
emotionele toestanden
stress, angst en pijn
Beperking van exploratief
gedrag kan leiden tot
negatieve emotionele
toestanden zoals stress,
frustratie en verveling.

Extra schuilmogelijkheden voor de
hennen
Hanen en hennen een
gedeelte van de dag
scheiden
Lagere
bezettingsdichtheid
Strooisel-management
(laag droog en rul
strooisel)
Klimaatbeheersing
(voorkomen dat het
strooisel vochtig wordt)
Lichtschema en variatie
in lichtintensiteit
Toegang tot overdekte
uitloop
Lagere
bezettingsdichtheid
Traaggroeiend genotype

SCAHAW
(2000)
De Jong et
al. (2012)
Cornetto
en Estevez
(2010)

SCAHAW
(2000)
De Jong et
al. (2012)
Van den
Oever et
al. (2020,
2021)
Edgar et
al. (2015,
2016)

Exploratie- en
scharrelgedrag,
foerageren

Bij zowel vleeskuikens als
vleeskuikenouderdieren
kunnen dieren hun
exploratie- en
scharrelgedrag niet altijd
goed uitoefenen. Dit kan
komen door een tekort aan
geschikt strooisel, een
tekort aan ruimte of door
het gebruikte genotype
(snelgroeiend).

Een tekort aan strooisel
of strooisel van slechte
kwaliteit kan ertoe
leiden dat dieren hun
exploratie- en
scharrelgedrag niet
goed kunnen vertonen
en gefrustreerd raken.

Maternaal gedrag

Vleeskuikenouderdieren
zijn sterk gemotiveerd om
rond het eileggen een
geschikt nest te zoeken en
hierin hun eieren te leggen.

Over het algemeen
worden voldoende
nesten van goede
kwaliteit aangeboden
(niet-kooisystemen).

Geen negatieve gevolgen
bekend.

Voorkeur voor houten
nesten (van den Oever
et al., 2020)
Voorkeur voor
groepsnesten (van den
Oever et al., 2021)

Moederzorg

Eieren worden standaard
uitgebroed in
broedmachines en
moederzorg door een
moederkloek wordt in de
praktijk niet toegepast.

Het is niet bekend of de
kuikens nadelige
gevolgen ondervinden
van de afwezigheid van
de moeder als ze daar
ook geen ervaring mee
hebben.

Kuikens zijn ‘nestvlieders’
en kunnen zich ook
redden zonder moeder.
In het wild biedt de
moeder beschutting en
bescherming en helpt ze

Er zijn enkele systemen
die gebruik maken van
kunstmoeders (dark
brooders). Dit zijn
donkere, warme
schuilplaatsen voor de
kuikens.

21

SCAHAW
(2000)
De Jong et
al. (2012)

Riber en
Guzman
(2016)

de kuikens bij het vinden
van voer.

Spelgedrag

Rusten

Voer- en wateropname

Vleeskuikens vertonen
spelgedrag (met name
sparren en ‘worm running’
gedrag gedurende de
eerste 2-3 levensweken.
In sommige
houderijsystemen kunnen
met name vleeskuikens
hun rustgedrag niet goed
vertonen. Dit komt door de
afwezigheid of door een
tekort aan zitstokken of
rustplatforms.
Vleeskuikenouderdieren
worden meestal beperkt
gevoerd om te voorkomen
dat de dieren te zwaar
worden.

Over het algemeen is
dit gedrag goed
mogelijk (ruimte is op
die leeftijd nog niet
beperkend).
Als er niet voldoende
rustplaatsen
beschikbaar zijn,
kunnen vleeskuikens
comfortabel slapen en
worden ze wellicht
vaker verstoord door
actieve dieren.
Beperkt voeren of late
toegang tot voer
kunnen leiden tot
gevoelens van honger.

Geen negatieve gevolgen
bekend.

Vleeskuikens zijn gevoelig
voor zowel koude- als
hittestress

Bij een te lage
staltemperatuur (met
name bij jonge

22

Giersberg
et al.
(2021)

Rayner et
al. (2020)

Niet comfortabel kunnen
rusten of slapen kan
leiden tot de negatieve
emotionele toestanden
stress, ongemak,
vermoeidheid en
frustratie.

Het voorzien in
voldoende zitstokruimte
of ruimte op
rustplatforms
Traaggroeiend genotype

SCAHAW
(2000)
De Jong et
al. (2012)

Voerbeperking leidt tot
gevoelens van honger bij
de dieren en kan (bij
vleeskuikenouderdieren)
ook leiden tot een
toename van stereotiep
pikgedrag (muurpikken,
pikken in de lege
voergoot)

Kwalitatieve
voerbeperking
(bijvoorbeeld
verdunning)
Andere wijze van
aanbieden voer (scatter
feeding)
Traaggroeiend genotype
(bij moederdieren geen
voerbeperking nodig)
Uitkomen in de stal of
uitkomstsystemen met
directe toegang tot voer
en water

SCAHAW
(2000)
De Jong et
al. (2012)
Van
Krimpen
en de
Jong
(2014)
Arrazola
en Torrey
(2021)
Giersberg
et al.
(2021)

Zowel koude- als
hittestress kunnen leiden
tot stress en ongemak
bij de vleeskuikens

Een goed stalklimaat,
afgestemd op de
behoefte van de kuikens

Vleeskuikens hebben na
uitkomst soms niet direct
toegang tot voer en water.

Thermoregulatie

Deze zijn tot op heden
vooral toegepast bij
legkuikens.
Uitkomen in de stal
zorgt ervoor dat kuikens
sneller sociaal contact
kunnen maken met
soortgenoten.

kuikens) kunnen
kuikens verkleumen
In het latere leven kan
hittestress optreden

Koudestress kan ook
leiden tot ascites

Een temperatuurgradiënt in de stal geeft
de kuikens zelf de keuze
Bij uitkomen in de stal
moet temperatuur
voldoende hoog zijn
De volgende aspecten hebben binnen bestaande houderijsystemen een grote invloed op het welzijn van vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren en
moeten worden verbeterd:
Honger voorkomen
Voerbeperking bij vleeskuikenouderdieren blijft een belangrijk welzijnsprobleem, dat leidt tot gevoelens van honger bij de ouderdieren. Ook bij
vleeskuikens kan honger een rol spelen, wanneer kuikens na uitkomst te lang geen toegang krijgen tot voer.
Verbetering: Er zijn maatregelen mogelijk op gebied van kwalitatieve voerbeperking (verdunning, andere wijze van aanbieden), maar deze lijken maar
beperkt succesvol te zijn. Meest veelbelovend lijkt het gebruikmaken van traaggroeiende kruisingen, zoals nu in de Beter Leven concepten. Deze
moederdieren hoeven niet beperkt gevoerd te worden. Voor de vleeskuikens zijn er mogelijkheden om voer en water te verstrekken in het
uitkomstsysteem of om de kuikens direct op het vleeskuikenbedrijf uit te laten komen.
Mogelijkheid om ongewenst seksueel gedrag te vermijden
Het vermijden van seksueel gedrag blijft een belangrijk welzijnsprobleem bij vleeskuikenouderdieren. Het ruw paren van de hanen met de hennen leidt
tot veerschade, verwondingen en stress en pijn bij de hennen. Het verwijderen van de binnenste teen bij de hanen werd tot nu toe gebruikt om schade
bij de hennen te beperken, maar dat is vanaf 2023 waarschijnlijk niet meer toegestaan.
Verbetering: Het aanbieden van extra schuilmogelijkheden en het verlagen van de bezettingsdichtheid kunnen helpen om deze problematiek te
verminderen. Ook
Onvoldoende mogelijkheden voor exploratie- en scharrelgedrag, foerageren
Exploratie- en scharrelgedrag kunnen beperkt worden door 1) een slechte strooiselkwaliteit, 2) ruimtegebrek (zeker in de laatste 2 weken van de
mestperiode) en 3) genotype (snelgroeiende kuikens zijn nog wel gemotiveerd, maar niet goed meer in staat om dit gedrag te vertonen).
Verbetering: 1) het zorgen voor droog en rul strooisel (zeer belangrijk voor vleeskuikens, ook om voetzoollesies en hakdermatitis te voorkomen), 2)
het houden van vleeskuikens bij een lagere bezettingsdichtheid dan wettelijk vereist (bijvoorbeeld bij de Beter Leven concepten), 3) het gebruiken van
traaggroeiende vleeskuikens: deze zijn actiever dan snelgroeiende vleeskuikens en vertonen een bredere range aan gedrag. Het verschaffen van extra
omgevingsverrijking (strobalen, ruwvoer, groenvoer) kan dit gedrag extra bevorderen. Goed strooisel is ook van belang voor comfortgedrag (stofbaden).
Onvoldoende mogelijkheden voor nest- en rustgedrag
Vleeskuikens hebben lang niet altijd toegang tot zitstokken of rustplatforms, terwijl ze hier wel graag gebruik van maken.
Verbetering: Toegang geven tot zitstokken en/of rustplatforms, zoals nu toegepast bij de Beter Leven concepten.

23

De volgende aspecten hebben binnen bestaande houderijsystemen matig tot weinig invloed op het welzijn van de legkippen of zijn eenvoudig te
verbeteren:
Mogelijkheid om moederzorg te ontvangen
Vleeskuikens worden standaard zonder moederkloeken gehouden. Een omschakeling naar een systeem met moederkloeken zou (op grote schaal) ook
zeer complex zijn. Een alternatief kan zijn om gebruik te maken van kunstmoeders, waar de kuikens onder kunnen schuilen. Deze kunstmoeders kunnen
helpen om het risico op verenpikken sterk te verminderen. Dit wordt al op kleine schaal toegepast in de legsector.
Thermoregulatie
Bij vleeskuikens zou er meer gebruik gemaakt kunnen worden van temperatuurgradiënten in de stal. Dit sluit aan bij het aspect van de kunstmoeders
hierboven (dark brooders). Bij het aanbieden van een dergelijke gradiënt kunnen kuikens zelf de temperatuur opzoeken waar ze behoefte aan hebben.
Belangrijkste kenmerken van een diergericht ontworpen houderijsysteem voor vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren:
Een diergericht ontworpen houderijsysteem voor vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren biedt vooral:
• Voldoende ruimte: zodat de kippen voldoende ruimte hebben om het gedrag te vertonen waarvoor ze gemotiveerd zijn. Een overdekte
uitloop kan een goede mogelijkheid zijn om de kippen meer ruimte en mogelijkheden te geven voor het vertonen van foerageergedrag en
stofbadgedrag.
• Voldoende verrijking en exploratiemogelijkheden: zodat kippen kunnen exploreren, foerageren en krabben.
• Voldoende schuilmogelijkheden en voldoende voeding (voor vleeskuikenouderdieren)
Rangorde van de belangrijkste kenmerken van een diergericht ontworpen houderijsysteem voor vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren
De twee eerstgenoemde kenmerken (voldoende ruimte en voldoende verrijking) hebben dezelfde rang voor vleeskuikens. Ze zijn wederzijds afhankelijk
en versterken elkaar: voldoende ruimte en omgevingsverrijking zijn beide essentieel voor het vertonen van de gedragsbehoeftes van kippen. Voor
vleeskuikenouderdieren is de voerbeperking het belangrijkste welzijnsissue dat opgelost moet worden, gevolgd door de schuilmogelijkheden voor de
hennen.
Aandeel van bestaande diergericht ontworpen houderijsystemen voor legkippen
Het aandeel bestaande houderijsystemen voor vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren dat aan deze criteria voldoet, is vrij klein. Op het totale aantal
legkippen in Nederland heeft de biologische pluimveesector een percentage van zo’n 0,2% (Dierenbescherming, 2019). Dit cijfer dient ter vergelijking en
betekent niet dat (alleen) biologisch gecertificeerde houderijsystemen aan de criteria van diergericht ontwerpen voldoen. Zo’n 35% van de vleeskuikens
wordt nu gehouden volgens een welzijnsconcept (supermarktconcept of Beter Leven; Dierenbescherming, 2019). De verwachting is dat op korte termijn
alle vleeskuikens voor de versmarkt in Nederland in de toekomst volgens een welzijnsconcept gehouden zullen worden (meerdere supermarkten zijn al
overgestapt op vlees met minimaal 1 ster BLK).
Individuele bedrijven met innovatieve houderijsystemen zijn bijvoorbeeld de volgende. Voor deze quickscan is geen analyse gemaakt van in hoeverre
deze bedrijven voldoen aan alle hierboven uiteengezette aspecten.
Windstreken: https://www.nijkampraalte.nl/bedrijf/
Oranjehoen: https://oranjehoen.nl/vijf-sterren/
Polderhoen: https://www.polderhoen.nl/
Kemperkip: https://www.kemperkip.com/

24

Referenties vleeskuikens en vleeskuikenouderdieren:
Arrazola, A. and S. Torrey (2021). "Welfare and performance of slower growing broiler breeders during rearing." Poultry Science 100(11): 101434.
Cornetto, T. and I. Estevez (2001). "Behavior of the domestic fowl in the presence of vertical panels." Poultry Science 80: 1455-1462.
de Jong I, Berg C., Butterworth A., Estevéz I.; 2012. Scientific report updating the EFSA opinions on the welfare of broilers and broiler breeders.
Supporting Publications 2012; 9( 6):EN-295. [116pp.]. doi:10.2903/sp.efsa.2012.EN-295
Edgar, J., I. Kelland, S. Held, E. Paul and C. Nicol (2015). "Effects of maternal vocalisations on the domestic chick stress response." Applied Animal
Behaviour Science 171: 121-127.
Edgar, J., S. Held, C. Jones and C. Troisi (2016). "Influences of Maternal Care on Chicken Welfare." Animals 6(1): 2.
Giersberg, M. F., R. Molenaar, I. C. de Jong, C. Souza da Silva, H. van den Brand, B. Kemp and T. B. Rodenburg (2021). "Effects of hatching system on
the welfare of broiler chickens in early and later life." Poultry Science 100(3): 100946.
Rayner, A. C., R. C. Newberry, J. Vas and S. Mullan (2020). "Slow-growing broilers are healthier and express more behavioural indicators of positive
welfare." Scientific Reports 10(1): 15151.
Riber, A. and D. Guzman (2016). "Effects of Dark Brooders on Behavior and Fearfulness in Layers." Animals 6(1): 3.
SCAHAW (2000). The Welfare of Chickens Kept for Meat Production (Broilers). Report of the Scientific Committee on Animal Health and Animal Welfare.
https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwjUlY_9wOz6AhXf_rsIHTMvD9MQFnoECA4QAQ&url=https%3A%2F
%2Fec.europa.eu%2Ffood%2Fsystem%2Ffiles%2F2020-12%2Fsci-com_scah_out39_en.pdf&usg=AOvVaw0g8ShK6xvo5p3JtIAxb4o4
van den Oever, A. C. M., T. B. Rodenburg, J. E. Bolhuis, L. J. F. van de Ven, M. K. Hasan, S. M. W. van Aerle and B. Kemp (2020). "Relative preference
for wooden nests affects nesting behaviour of broiler breeders." Applied Animal Behaviour Science 222: 104883.
van den Oever, A. C. M., B. Kemp, T. B. Rodenburg, L. J. F. van de Ven and J. E. Bolhuis (2021). "Gregarious nesting in relation to floor eggs in broiler
breeders." Animal 15(1): 100030.
Van Krimpen, M. M. and I. C. de Jong (2014). "Impact of nutrition on welfare aspects of broiler breeder flocks." World's Poultry Science Journal 70(01):
139-150.

25

Behoeftes van varkens
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste gedragsbehoeftes van varkens van verschillende leeftijden. Voor elke gedragsbehoefte worden
de mogelijke conflicten met de huidige houderijsystemen genoemd, alsmede de mogelijke gevolgen voor het dierenwelzijn en aspecten om mee te nemen
in een diergericht ontwerp. De basis voor de tabel is het recent gepubliceerde EFSA-rapport over het welzijn van varkens (EFSA, 2022b).
Tabel 1c. Gedragsbehoeftes per diersoort, mogelijke conflicten in de huidige houderijsystemen, de verwachte impact op het welzijn van het dier en aspecten
voor een diergericht ontwerp
Gedragsbehoefte

Conflict met
Impact
Gevolgen voor welzijn
Aspecten voor een
Bron
houderijsysteem
diergericht ontwerp
Onderhouden van sociale Nestgenoten worden vaak
De frequente samenstelling Bestaande agressie kan
Houderijsystemen waarin
Gonyou
banden
routinematig gescheiden na van nieuwe groepen
leiden tot groepsstress en varkens zo veel mogelijk in (2001)
(varkens van alle
het spenen; nieuwe groepen voorkomt dat de varkens
verwondingen; dit kan weer dezelfde sociale groep
leeftijden)
worden samengesteld op
stabiele sociale banden
leiden tot de emotionele
verblijven (bijv. systemen
EFSA
Varkens leven in stabiele
basis van kenmerken zoals kunnen onderhouden. Dit toestanden stress, angst waarin nestgenoten na het (2022b)
sociale groepen. In een
gewicht.
kan leiden tot agressie en en pijn.
spenen tot aan de slacht in
(semi-)natuurlijke
ranggevechten, vooral als
dezelfde groep verblijven)
omgeving bestaat de
Zeugen worden na het
er niet voldoende ruimte is
primaire sociale groep uit 2- spenen vaak in nieuwe
voor onderdanige dieren
Vroegtijdig socialiseren van
4 zeugen, hun meest
groepen verdeeld op basis
om submissief gedrag te
biggen met biggen uit
recente nest en jongen van van het reproductiestadium. kunnen vertonen.
andere nesten
vorige nesten. Zeugen en
biggen onderhouden een
Indien het nodig is nieuwe
stabiele sociale orde;
groepen te vormen: zorgen
biggen onderling
voor voldoende ruimte
interageren vooral met hun
(mogelijkheid om submissief
nestgenoten.
gedrag te vertonen en zich
terug te trekken)
Comfortgedrag
Sommige houderijsystemen Varkens kunnen hun
Door het niet kunnen
Aanbieden van borstels in
EFSA
(varkens van alle
bieden geen mogelijkheid
comfortgedrag niet of niet uitoefenen van
stallen.
(2022b)
leeftijden)
om comfortgedrag te
voldoende vertonen; ze
comfortgedrag kunnen
Varkens zijn gemotiveerd
vertonen.
kunnen zich bijvoorbeeld
varkens negatieve
Aanbieden van
om de functie en integriteit
niet goed krabben.
emotionele toestanden
boomstammen en/of
van het integument te
ervaren, zoals stress,
modderpoelen in
bewaren.
ongemak en frustratie. buitenuitlopen/weiden.
Vertonen van seksueel
gedrag
(gelt, zeug, beer)

Gelten en zeugen worden
vaak individueel gehuisvest
rond de oestrus.

Gelten en zeugen kunnen
geen oestrusgedrag

26

Welzijnsgevolgen van het Nog niet bekend.
EFSA
niet kunnen uitoefenen van Onderzoek naar effecten van (2022b)
seksueel gedrag zijn nog
uitoefenen van seksueel

Gelten en zeugen in oestrus
zijn gemotiveerd tot
seksuele activiteiten.

vertonen in individuele
huisvesting.

onbekend; het zou kunnen gedrag op gezondheid en
leiden tot de negatieve
welzijn van gelten en
emotionele toestand
zeugen.
frustratie.
Het niet kunnen vermijden Houderijsystemen die
EFSA
van seksueel gedrag van
varkens voldoende ruimte en (2022b)
andere zeugen in oestrus of schuilmogelijkheden bieden
intacte beren kan leiden tot om zich terug te trekken van
de negatieve emotionele
seksueel actieve
toestanden stress, angst hokgenoten.
en pijn.

Vermijden van seksueel In groepshuisvesting
Varkens kunnen seksueel
gedrag
vertonen gelten en zeugen in actieve hokgenoten niet
(gelt, zeug, beer)
oestrus mannelijk-achtig
vermijden; het bestijgen
Gelten en zeugen die niet in seksueel gedrag zoals
van andere varkens kan
oestrus zijn en beren in
achtervolgen, besnuffelen en leiden tot verwondingen.
groepshuisvesting zijn
bestijgen van andere
gemotiveerd om gedwongen zeugen.
paring te vermijden.
In groepen van intacte beren
kan ongewenst seksueel
gedrag worden vertoond,
inclusief bestijgen van
andere beren.
Exploratie- en
Sommige
Varkens kunnen niet of niet Deze (stereotiepe)
Varkens moeten permanent EFSA
scharrelgedrag,
huisvestingssystemen
voldoende exploreren,
gedragingen zijn een uiting toegang hebben tot een
(2022b)
foerageren
beperken de
foerageren, wroeten en
van de negatieve
voldoende hoeveelheid
(varkens van alle
bewegingsvrijheid van de
snuffelen.
emotionele toestanden
materiaal dat exploratie en
leeftijden)
varkens (ligboxen en
stress, frustratie en
manipulatie mogelijk
Varkens zijn sterk
kraamhokken voor gelten en Beperking van exploratief verveling, en kunnen
maakt.
gemotiveerd om de
zeugen).
gedrag kan leiden tot
leiden tot angst en pijn bij
omgeving te onderzoeken
stereotiep gedrag (vooral de slachtoffers.
Geschikt materiaal is:
op zoek naar voedsel.
Kale omgevingen (hokken
bij individueel gehuisveste
eetbaar of voerachtig;
met volledig of gedeeltelijk zeugen: stangkauwen,
kauwbaar; onderzoekbaar
roostervloer).
schijnkauwen) en tot
(bijvoorbeeld wroetbaar) en
gedrag dat gericht is op
manipuleerbaar (het varken
hokgenoten (flank-, staartkan bijvoorbeeld de plaats,
en oorbijten).
het uiterlijk of de structuur
veranderen).
Maternaal gedrag
In kraamhokken met kooi
Beperking van
Deze (stereotiepe)
Houderijsystemen die gelten EFSA
(voorafgaand aan bevalling worden gelten en zeugen in nestbouwgedrag kan leiden gedragingen zijn een uiting en zeugen voldoende ruimte (2022b)
en moederzorg)
hun nestbouwgedrag
tot rusteloosheid, frequente van de negatieve
en materiaal bieden om
(gelt, zeug)
beperkt.
verandering van positie en emotionele toestanden
nestbouwgedrag uit te
Gelten en zeugen zijn zeer
stereotiep gedrag.
stress en frustratie.
oefenen (bijv.
gemotiveerd om
vrijloopkraamhokken).
nestbouwgedrag uit te
oefenen; nestbouwgedrag

27

bestaat uit: het verzamelen
Ideale materialen zijn
van nestmateriaal, het
bijvoorbeeld: langstengelig
deponeren ervan op de
stro, hooi of kuilvoer.
nestplaats, het zich
omdraaien en het vertonen
van poot- en wroetgedrag
gedurende verscheidene
uren vóór het werpen.
Zooggedrag
Kunstmatige opfoksystemen Biggen kunnen geen
“Belly nosing” is een uiting EFSA adviseert de
EFSA
(big)
(ook deels als kunstmatige normaal zooggedrag
van de negatieve
minimumspeenleeftijd (nu
(2022b)
Biggen zijn gemotiveerd om spenen worden gebruikt).
vertonen.
emotionele toestanden
21 dagen) te verhogen:
aan een uier te zuigen om Vroegtijdig en abrupt
stress en frustratie en
Biggen ten minste 28 dagen
zich te voeden.
spenen.
Het abnormale gedrag
kan leiden tot stress en
laten zogen bij de zeug;
“belly nosing” wijst op
pijn bij de slachtoffers.
onderzoek naar gevolgen
gefrustreerd zooggedrag;
voor gezondheid en welzijn
“belly nosing” wordt
van een zoogtijd van langer
gekenmerkt door ritmische
dan 28 dagen.
op- en neerwaartse
bewegingen met de snuit
gericht op het lichaam van
hokgenoten.
Spel (sociaal en object) Kale omgevingen (hokken
Spelgedrag wordt beperkt. Beperking van spelgedrag Zie “exploratiegedrag”.
EFSA
(vooral big)
met volledig of gedeeltelijk
kan leiden tot de negatieve
(2022b)
Varkens zijn gemotiveerd
roostervloer, zonder
emotionele toestand
om sociaal/locomotief of
verrijkingsmateriaal)
frustratie
objectspel uit te oefenen.
Rusten
Ruimtebeperking in
Varkens hebben geen
Niet kunnen liggen,
Voldoende ruimte om opzij EFSA
(varkens van alle
systemen voor individuele
mogelijkheid om een
comfortabel rusten of
te liggen en van houding te (2022b)
leeftijden)
huisvesting van gelten en
comfortabele rustpositie in slapen kan leiden tot de
veranderen.
Varkens hebben de
zeugen
te nemen (verstoord
negatieve emotionele
behoefte om op een schone
worden door actieve
toestanden stress,
Zachte, schone en goed
plek te liggen, comfortabel Onvoldoende ruimte in
varkens) en/of een
ongemak, vermoeidheid onderhouden vloeren
te rusten en te slapen.
systemen voor vleesvarkens oncomfortabele vloer (geen en frustratie.
(eventueel strooisel of
strooisel).
rubbermatten aanbieden).
Varkens hebben geen
mogelijkheid om aparte
mest- en ligplaatsen in
stand te houden.

28

Voldoende ruimte om aparte
mest- en ligplaatsen in stand
te houden.

Voer- en wateropname
Voeropname:
(varkens van alle
Gelten, gespeende zeugen
leeftijden)
en beren krijgen een
Biggen zijn gemotiveerd om gerantsoeneerd dieet om
synchroon zuiggedrag te
overgewicht en
vertonen; ook na het
stofwisselingsproblemen te
spenen vertonen zij
voorkomen.
synchroon voedingsgedrag.

Varkens kunnen niet
Voeropname:
Gerantsoeneerde diëten zijn EFSA
voldoende voer en/of water Bij ontoereikend
beperkt in energie, maar
(2022b)
opnemen.
voeropname ervaren de
niet in de totale hoeveelheid
dieren honger; dit kan bij voer (verzadiging).
gelten, zeugen en beren
leiden tot stereotiep gedrag Voldoende voederplaatsen
zoals stangkauwen en
(varkens kunnen
schijnkauwen
tegelijkertijd en zonder
concurrentie eten).
Voercompetitie kan ontstaan
Wateropname:
als niet voldoende
Bij ontoereikend
Goede uiergezondheid en
voederplaatsen worden
wateropname
ervaren
de
voldoende melkproductie
aangeboden.
dieren dorst.
van de zeug
Zwakke en te lichte biggen
hebben het moeilijk om bij
de spenen te komen en
voldoende melk op te
nemen.

Voldoende drinkbakken met
de juiste hoogte en
doorstroomsnelheid (ook
voor zogende biggen; ook in
buiten paddocks)

Wateropname:
Biggen kunnen zich in
situaties bevinden waarin de
melkopname en de toegang
tot water beperkt zijn.
Thermoregulatie
De thermoregulatie wordt
Varkens kunnen geen
Beperking van
Adequate ruimtetemperatuur EFSA
(varkens van alle
vooral beperkt bij werpende thermisch comfort bereiken thermoregulatie kan leiden (>25°C is kritisch voor
(2022b)
leeftijden)
zeugen en zogende zeugen (ook niet door verandering tot hittestress of koude zogende zeugen)
Zeugen zijn vooral gevoelig in kraamhokken met kooien van gedrag).
stress die samengaan met
voor hittestress; biggen zijn (te warm) en bij biggen en
ongemak.
Vrije toegang tot warmere
vooral gevoelig voor koude gespeende biggen in
/koelere plekken binnen het
stress.
outdoor-systemen of in
hok/de vloeren
huisvestingssystemen met
een ongeïsoleerde vloer en
Houderijsystemen voor
zonder strooisel (te koud).
biggen bevorderen het
behouden van de
lichaamswarmte en zorgen
voor een warmer
microklimaat; dit omvat een
goede isolatie van muren en
dak, het voorkomen van

29

tocht en diep strooisel
(droog stro).

Aspecten die in bestaande houderijsystemen voor varkens prioritair moeten worden verbeterd
De volgende lijst van aspecten reflecteert de huidige stand van kennis. Er is nog steeds behoefte aan onderzoek, vooral naar gedragingen die niet tot
stereotypieën of beschadigend gedrag leiden wanneer zij niet kunnen worden uitgeoefend in een bepaald houderijsysteem.
De volgende aspecten hebben binnen bestaande houderijsystemen volgens de EFSA (2022) een grote invloed op het welzijn van varkens en moeten
worden verbeterd:
Instabiele sociale groepen
De frequente samenstelling van nieuwe groepen naar kenmerken zoals gewicht of reproductiestadium voorkomt dat de varkens stabiele sociale banden
kunnen onderhouden. Vooral in combinatie met onvoldoende ruimte kan dit leiden tot voortdurende agressie en ranggevechten. De varkens ervaren
groepsstress en soms ook verwondingen. Dit kan leiden tot de negatieve emotionele toestanden stress, angst en pijn.
Verbetering: Varkens moeten zo veel mogelijk in dezelfde sociale groep verblijven gedurende hun hele leven. Er zijn houderijsystemen waarin nestgenoten
na het spenen tot aan de slacht in dezelfde groep verblijven. Een andere optie is de biggen vroegtijdig te socialiseren met biggen uit andere nesten,
bijvoorbeeld in een systeem waarin zeugen in groepen werpen of na het werpen samengevoegd worden. Indien het nodig is nieuwe groepen te vormen,
is het van belang ervoor te zorgen dat er voldoende ruimte is voor ondergeschikte dieren om submissief gedrag te kunnen vertonen en zich te kunnen
terugtrekken, zodat ranggevechten snel kunnen worden bijgelegd.
Onvoldoende ruimte
Onvoldoende ruimte beperkt varkens in het uitoefenen van hoog gemotiveerd gedrag, zoals maternaal gedrag (nest bouwen), rusten, thermoregulatie en
het in stand houden van aparte mest- en ligplaatsen. In combinatie met onvoldoende verrijking wordt ook het vertonen van exploratiegedrag beperkt.
Onvoldoende ruimte leidt ertoe dat varkens zich niet kunnen terugtrekken van agressieve hokgenoten en ongewenst seksueel gedrag niet kunnen
vermijden. Deze beperkingen vergroten ook het risico op agressie en staartbijten.
Verbetering: De minimale beschikbare ruimte voor varkens moet worden vergroot om negatieve gevolgen voor het welzijn (bijvoorbeeld beperking van
de bewegingsvrijheid, rustproblemen, beperking van exploratief gedrag, groepsstress en verwondingen) te verminderen. In bestaande houderijsystemen
kan worden overwogen om minder dieren te huisvesten en zo de ruimte per dier te vergroten. De EFSA (2022) concludeert dat er geen duidelijke
grenswaarde voor de beschikbare ruimte is waarboven geen verdere verbetering van het welzijn optreedt. De EFSA (2022) stelt ook dat met zeugen in
een tijdelijk kooisysteem (tot 7d na het werpen) en 4,3-6,3 m2 ruimte/zeug dezelfde overlevingspercentages voor biggen kunnen worden bereikt als in
permanente kooisystemen.

Onvoldoende verrijking, exploratiemogelijkheden
Net zo belangrijk als het bieden van voldoende ruimte is de inrichting ervan. Varkens moeten in houderijsystemen de mogelijkheid hebben om te
exploreren, foerageren, wroeten en snuffelen. In systemen die de bewegingsvrijheid van de dieren beperken en in kale, prikkelarme omgevingen, worden
deze gedragingen beperkt. Dit kan leiden tot stereotiep gedrag (vooral bij individueel gehuisveste zeugen: stangkauwen, schijnkauwen) en tot gedrag dat
gericht is op hokgenoten (flank-, staart- en oorbijten) en de bijbehorende consequenties voor het dierenwelzijn (verwondingen, negatieve emotionele
toestanden).

30

Verbetering: Varkens moeten permanent toegang hebben tot een voldoende hoeveelheid materiaal dat exploratie en manipulatie mogelijk maakt. Dit
materiaal dient regelmatig te worden vervangen of aangevuld, en moet een of meer van de volgende kenmerken hebben: eetbaar of voerachtig zijn,
kauwbaar, onderzoekbaar (bijvoorbeeld wroetbaar) en manipuleerbaar zijn (het varken kan bijvoorbeeld de plaats, het uiterlijk of de structuur veranderen).
Dit materiaal kan worden verstrekt als strooisel of in een ruif of dispenser (bijvoorbeeld stro, hooi), of worden opgehangen in het hok (bijvoorbeeld hout,
natuurlijk touw, jutezak als vervanging voor nestbouwmateriaal bij zeugen in kooien). Losse organische substraten (bijvoorbeeld stro, hooi, kuilvoer) zijn
meestal effectiever in het verminderen van staartbijten dan hangende objecten (bijvoorbeeld touw). Voor zeugen zijn de ideale materialen voor nestbouw
langstengelig stro, hooi of kuilvoer. In bestaande houderijsystemen met roostervloer kan een rubber mat worden gelegd in een specifiek deel van het hok,
zodat er verrijkingsmateriaal op de vloer kan worden gelegd.
De volgende aspecten hebben binnen bestaande houderijsystemen matig tot weinig invloed op het welzijn van de varkens of zijn eenvoudig te
verbeteren:
Mogelijkheid om comfortgedrag uit te oefenen
In stalsystemen kunnen borstels worden aangebracht om varkens de gelegenheid te geven om comfortgedrag te vertonen. In houderijsystemen met
uitgebreide buitenuitloop kunnen modderpoelen worden ingericht die varkens gebruiken om zich af te koelen, maar ook als een vorm van huidverzorging.
Mogelijkheid om seksueel gedrag uit te oefenen
Gelten en zeugen kunnen geen oestrusgedrag vertonen als ze rond de oestrus individueel gehuisvest worden. Volgens de EFSA (2022) wordt het niet
kunnen uitoefenen van oestrusgedrag van gelten en zeugen niet beschouwd als een zeer relevant gevolg voor het welzijn omdat het slechts gedurende
een beperkte periode (korte duur) wordt ervaren.
Mogelijkheid om zooggedrag uit te oefenen
Het niet kunnen uitoefenen van normaal zooggedrag is alleen van groot belang als biggen vroegtijdig en abrupt worden gespeend. Er is verder onderzoek
nodig om de gevolgen voor het welzijn te beoordelen van een zoogtijd van meer dan 28 dagen.
Mogelijkheid om spelgedrag uit te oefenen
Alle houderijsystemen die voldoende mogelijkheden bieden om exploratief gedrag uit te oefenen bieden over het algemeen ook voldoende mogelijkheden
om spelgedrag uit te oefenen.
Belangrijkste kenmerken van een diergericht ontworpen houderijsysteem voor varkens
Een diergericht ontworpen houderijsysteem voor varkens biedt vooral:
• De mogelijkheid om stabiele sociale banden te onderhouden: dit kan worden bereikt door varkens zoveel mogelijk in dezelfde
groepen te houden en/of ze al op jonge leeftijd met andere varkens te socialiseren (bijvoorbeeld in systemen waar zeugen in groepen werpen).
• Voldoende ruimte: zodat de varkens nestbouwgedrag (zeugen vóór het werpen), rustgedrag en exploratiegedrag kunnen uitoefenen.
Voldoende ruimte biedt de varkens ook de mogelijkheid om koelere of warmere plekken op te zoeken of om dicht bij elkaar of verspreid te
liggen (thermoregulatie) en om aparte mest- en ligplaatsen in stand te houden. In systemen met voldoende ruimte kunnen varkens zich
terugtrekken om agressieve hokgenoten of ongewenst seksueel gedrag te vermijden.
• Voldoende verrijking en exploratiemogelijkheden: zodat varkens kunnen exploreren, foerageren, wroeten en snuffelen.

31

Rangorde van de belangrijkste kenmerken van een diergericht ontworpen houderijsysteem voor varkens
De drie bovengenoemde kenmerken (stabiele sociale banden onderhouden, voldoende ruimte en voldoende verrijking) hebben dezelfde rang. Ze zijn
wederzijds afhankelijk en versterken elkaar: stabiele sociale groepen kunnen alleen worden gevormd en onderhouden als er voldoende ruimte en
omgevingsverrijking aanwezig zijn, zodat ondergeschikte varkens submissief gedrag kunnen vertonen en zich kunnen terugtrekken. Dit betekent niet dat
in alle houderijsystemen in dezelfde mate aan deze drie kenmerken moet worden voldaan. In bestaande systemen waar het bijvoorbeeld noodzakelijk is
nestgenoten te scheiden, kunnen eventuele negatieve effecten worden gecompenseerd door in het nieuwe hok voldoende ruimte en schuilplaatsen te
bieden. Als het niet mogelijk is de hokken in een bestaand houderijssysteem te vergroten, kan de bestaande ruimte beter worden ingericht door eenvoudige
aanpassingen, zoals het toevoegen van verticale panelen om te schuilen. Ook kan worden overwogen de menging van varkens in een dergelijk systeem
tot een minimum te beperken.
Aandeel van bestaande diergericht ontworpen houderijsystemen voor varkens
Het aandeel bestaande houderijsystemen voor varkens dat aan deze criteria voldoet, is vrij klein. Op het totale aantal varkens in Nederland heeft de
biologische varkenssector een aandeel van minder dan 1% (CBS, 2020). Dit cijfer dient ter vergelijking en betekent niet dat (alleen) biologisch
gecertificeerde houderijsystemen aan de criteria van diergericht ontwerpen voldoen.
Individuele bedrijven met innovatieve houderijsystemen zijn bijvoorbeeld de volgende. Voor deze quickscan is geen analyse gemaakt van in hoeverre deze
bedrijven voldoen aan alle hierboven uiteengezette aspecten.
Het Familievarken: https://www.hetfamilievarken.nl/
De Dartelstal: https://www.hamletz.nl/wat-hebben-we-nodig/
Zonvarken: https://www.zonvarken.nl/
Buitengewone varkens https://buitengewonevarkens.nl/
Referenties varkens:
EFSA AHAW Panel (EFSA Panel on Animal Health and Welfare), Nielsen SS,Alvarez J, Bicout DJ, Calistri P, Canali E, Drewe JA, Garin-Bastuji B, Gonzales
Rojas JL, Gortazar Schmidt C, Herskin M, Michel V, Miranda Chueca MA, Padalino B, Roberts HC, Stahl K, Velarde A,Viltrop A, Winckler C, Edwards
S, Ivanova S, Leeb C, Wechsler B, Fabris C, Lima E, Mosbach-Schulz O,Van der Stede Y, Vitali M and Spoolder H, 2022. Scientific Opinion on the
welfare of pigs on farm. EFSA Journal 2022;20(8):7421, 315 pp. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2022.7421
Gonyou, H. W. 2001. The social behaviour of pigs. Social behaviour in farm animals, 147-176.

Behoeftes van rundvee

32

In het volgende wordt een overzicht van de belangrijkste gedragsbehoeftes van (melk en vlees)runderen van verschillende leeftijden gegeven.
Bestaande conflicten met de huidige houderijsystemen worden beschreven, alsmede de mogelijke gevolgen voor het gedrag, gezondheid en welzijn van
het dier en aspecten om mee te nemen in een diergericht ontwerp.
Uitgaand van de beschikbare literatuur over runderen hebben de volgende aspecten binnen bestaande houderijsystemen mogelijk een groot invloed op
het welzijn van runderen en moeten deze worden verbeterd. Het EFSA-rapport over het welzijn en de gezondheid van melkkoeien is een belangrijke
basis (EFSA 2009a; 2009b). Nieuwe versies van de EFSA-rapporten voor melkvee en kalveren worden binnenkort verwacht. Binnen deze quickscan is
het moeilijk in te schatten welke conflicten binnen bestaande houderijsystemen het grootste invloed op gedragsbehoeftes en welzijn van runderen
hebben. Daarom wordt er niet verder ingegaan op welke aspecten van tabel 1d prioritair moeten worden verbeterd.
Tabel 1d. Gedragsbehoeftes van rundvee, mogelijke conflicten in de huidige houderijsystemen, de verwachte impact op het welzijn van het dier en
aspecten voor een diergericht ontwerp. De basis voor de indeling van deze tabel is het recent gepubliceerde EFSA-rapport over het welzijn van varkens
(EFSA, 2022). Inhoudelijk zijn vooral het EFSA-rapport over het welzijn van melkkoeien (EFSA, 2009a,b) en andere bronnen geraadpleegd.
Gedragsbehoefte

Conflict met
Impact
Gevolgen voor
houderijsysteem
welzijn
Onderhouden van
Voor transport en op
Voorkomen van stabiele Negatieve emotionele
sociale banden Runderen nieuwe locaties worden sociale banden;
toestand, stress, angst,
zijn sociale dieren,
groepen samengesteld Onnatuurlijke
verwondingen, ziekte,
onderhouden sociale
op basis van kenmerken groepssamenstelling;
agonistisch gedrag,
banden met elkaar en
zoals leeftijd of gewicht De frequente
afwijkend gedrag,
vertonen sociale
(vleeskalveren).
samenstelling van
verminderd
voorkeuren. Familiebanden
nieuwe groepen en
leervermogen.
blijven jaren bestaan. In Groepen zijn
gelijke leeftijd binnen
de natuur komen runderen samengesteld met jonge een groep kan leiden tot
in groepen van ca. 50
dieren afkomstig van
agressie en
dieren voor. De groepen
verschillende
ranggevechten, vooral
zijn gevarieerd in sekse en bedrijven.
als er niet voldoende
leeftijd.
ruimte is voor
Houden van grote
onderdanige dieren om
groepen, zonder de
submissief gedrag te
mogelijkheid om van
kunnen vertonen.
groep te wisselen.

33

Aspecten voor een
Bron
diergericht ontwerp
Huisvesting biedt
EFSA, 2009b
voldoende ruimte voor (Adcock 2021; Jensen
de groeps2018).
grootte; ruimte en
structuur geven het
individu de kans en
keuze om een ander te
vermijden; kleinere
groepen; monitoren van
sociale verbanden en
affiliatief en agonistisch
gedrag; bij het
samenstellen/splitsen
van groepen rekening
houden met de sociale
verbanden binnen een
groep.

Onderhouden van
Pasgeboren kalveren
sociale banden
(melkvee) worden
Moeder en kalf bouwen
routinematig direct na
direct na de geboorte een de geboorte van hun
hechting op. Beide
moeder gescheiden.
herkennen elkaar aan
geluid en geur. Deze band
blijft jaren bestaan.

De hechting van moeder Negatieve emotionele
Kalveren groeien met de (Beaver et al. 2019;
en jong wordt
toestand, stress,
moeder op. Beiden zijn Adcock 2021; Bučková,
verbroken. De moeder angst, ziekte, agonistisch deel van een kudde die Špinka, and Hintze
verliest haar jong
gedrag, afwijkend
varieert in leeftijd.
2019; Meagher et al.
(reproductieve
gedrag, minder
2019; Jensen 2018;
investering). Het jong
rustgedrag, verminderd
Johnsen et al. 2016;
groeit op zonder
leervermogen.
Mandel et al. 2016;
moederzorg of andere
Zhang, Juniper, and
ouderdieren, wordt
Meagher 2022;
daarom in zijn kansen
Hubbard, Foster, and
voor sociaal leren
Daigle 2021)
beperkt.
Negatieve emotionele
Huisvesten van kalveren Sociale isolatie in de
toestand, stress,
Kalveren worden sociaal (Vieira et al., 2010)
(melkvee) vaak in
vroege levensfase.
angst, ziekte, agonistisch gehuisvest (bijvoorbeeld
eenlingenboxen.
gedrag, afwijkend
in paren).
gedrag, minder
rustgedrag, verminderd
leervermogen.

Comfortgedrag
Runderen zijn zeer
gemotiveerd voor bv.
toegang tot borstels om
hun vacht te verzorgen.

De structurele inrichting Het individu kan
van de huisvesting is
comfortgedrag niet
niet voldoende
(volledig) uitoefenen.
gerelateerd aan de
natuurlijke behoeftes
van runderen (zie
beneden bij rusten).
Geen
verrijkingsmateriaal voor
verzorging van de
vacht.
Vertonen seksueel
Toediening van
Het individu kan
gedrag
hormonen om de
seksueel gedrag niet
Koeien paren met stieren reproductieve status van (volledig) uit oefenen.
alleen tijdens de oestrus. de koe te beïnvloeden.
Meestal wordt kunstmatige Kunstmatige
inseminatie toegepast
voortplanting.
(zeker bij melkvee).

Negatieve emotionele
De huisvesting biedt
EFSA 2009b, 6.6.
toestand, stress,
verrijkingsmateriaal om Resting
ontoereikende verzorging het comfortgedrag van (McConnachie et al.
van vacht, ziekte,
runderen te bevorderen, 2018; Mandel et al.
agonistisch gedrag,
zoals bv.
2016)
afwijkend gedrag.
koeborstels. Onderzoek
naar behoefte aan
andere
verrijkingsmiddelen.

Onbekend; zou kunnen
leiden tot negatieve
emotionele toestand.

34

Onderzoek naar het
effect van uitoefenen
van seksueel gedrag op
gezondheid en welzijn
van runderen.

EFSA 2009b,
2.9. Reproduction and
maternal functions
(KNMvD 2020; Orihuela
2000)

Zowel koeien als stieren
vertonen homoseksueel
gedrag (bestijgen andere
dieren).
Vermijden seksueel
Huisvestingsontwerp kan Het individu kan
gedrag
vertonen van seksueel seksueel gedrag van
Bestijgen is een vorm van gedrag verminderen en groepsgenoten niet
dominant gedrag.
versterken.
vermijden.
Zowel koeien als stieren
Huisvestingsontwerp
vertonen homoseksueel
biedt onvoldoende
gedrag. Onderdanige
ruimte om seksueel
dieren hebben de behoefte gedrag te vermijden.
dit gedrag te kunnen
vermijden
Exploratiegedrag,
Geen toegang naar
Het individu kan
foerageren
buitenuitloop en/of
exploratief en
Runderen zijn zeer
weiland; beperkte
foerageergedrag niet
gemotiveerd voor toegang bewegingsvrijheid, kale volledig uitoefenen.
tot buitenuitloop. Zij
omgeving, geen
besteden een groot deel
verrijking, behalve stro.
van hun tijd aan
Volledig of gedeeltelijk
foerageren, zoeken,
roostervloer; geen
manipuleren en eten van variatie in dieet; geen
voedsel. Runderen zijn
keuzemogelijkheden.
voornamelijk “grazers”
maar eten ook van bomen
en struiken (“browsers”).
Maternaal gedrag
Beperkte
Het individu kan
(voorafgaand aan
bewegingsvrijheid, grote maternaal gedrag niet
bevalling en
groepen.
volledig uit oefenen.
moederzorg)
Koeien zonderen zich af
Niet kunnen afzonderen
van de kudde voorafgaand van de kudde
aan hun bevalling.
voorafgaand aan de
De moeder en kalf bouwen bevalling.
in de eerste uren een
hechting op, gefaciliteerd
door hormonale
veranderingen. Beide

Negatieve emotionele
toestand, stress, ziekte,
agonistisch gedrag,
onrust, verwondingen.

Huisvesting biedt
voldoende ruimte voor
de groepsgrootte; ruimte en
structuur geeft het
individu de kans en
keuze om een ander te
vermijden.

EFSA 2009b, 6.2.2.
Effects of space
allowance on welfare

Negatieve emotionele
toestand, stress,
onvoldoende
voeropname, ziekte,
afwijkend gedrag.

Keuzevrijheid,
gevarieerde
stalinrichting,
buitenuitloop/weiland,
aanbieden van
gevarieerd dieet van
lagere energie.

EFSA 2009b, 2.4. To
explore
(von Keyserlingk et al.
2017; Charlton et al.
2013; Charlton and
Rutter 2017; Schneider,
Kemper, and Spindler
2020; Smid, Weary,
and von Keyserlingk
2020)

Negatieve emotionele
Stallen en
EFSA 2009b, 8. Social
toestand, stress, ziekte, buitenuitloop/weiland
and maternal behaviour
agonistisch gedrag,
bieden voldoende ruimte in relation to
onrust, afwijkend
(ook verticaal) en
management and
gedrag, verminderd
keuzevrijheid om het
welfare
maternaal gedrag en
prepartum maternaal
(Rørvang et al. 2018)
zorg; effecten van
gedrag te vertonen.
(von Keyserlingk and
prenatale stress op jong. Voldoende rust om
Weary 2007; Meagher
maternaal gedrag te
et al. 2019; Beaver et
vertonen.
al. 2019)

35

herkennen elkaar aan
Kalveren (melkvee)
geluid en geur. Deze band worden gescheiden van
blijft jaren bestaan.
hun moeder.
Zooggedrag
Kalveren zijn hoog
gemotiveerd om
zooggedrag te vertonen.

Kalveren worden
Het kalf heeft geen
routinematig gescheiden mogelijkheid om zijn
van hun moeder.
motivatie tot zogen te
uiten.
Melk wordt niet via
spenen aangeboden.
Het kalf moet wennen
aan de kunstmatige
Kalveren worden alleen speen.
gehuisvest in
eenlingenboxen
(melkvee).

Honger, dorst,
Kalveren groeien met de EFSA 2009b, 8.3. Cowonvoldoende opname
moeder op. Beiden zijn calf interactions
van voedingstoffen,
deel van een kudde die (de Passillé 2001;
negatieve emotionele
varieert in leeftijd.
Meagher et al. 2019;
toestand, stress, ziekte,
Beaver et al. 2019)
afwijkend gedrag (orale
stereotypieën, bijv.
zuigen aan de ledematen
van een ander jong of de
huisvesting).

Spel (sociaal en object) Kale omgevingen, kleine Het individu kan
Runderen vertonen
ruimte, ongeschikte
spelgedrag niet volledig
spelgedrag. Spel heeft een bodembedekking, hoge uitoefenen.
positief effect op
bezettingsdichtheid.
emotionele en fysieke
gezondheid.

Rusten
Runderen laten een
voorkeur zien voor een
droge en zachte
ondergrond om te rusten.
Koeien hebben voldoende
ruimte nodig om te gaan
liggen, een comfortabele
ligpositie in te nemen, en
om op te staan.

Het ontwerp van de
Het individu kan niet
ligboxen is te klein en/of comfortabel liggen,
met hoge kanten en
rusten en slapen.
hindert de koe om
comfortabel te gaan
liggen/opstaan.
Harde bodem bedekking,
betonnen vloer en/of
roostervloer verminderd
de tijd dat koeien
liggen.

Voer- en wateropname Weinig variatie in dieet,
Runderen zijn herkauwers; gebrek aan
zij grazen voornamelijk
keuzevrijheid qua type
maar eten ook bladeren en voer en besteden tijd

Het individu neemt
onvoldoende voer op
en/of de behoefte aan
nutriënten wordt niet

36

Negatieve emotionele
Stallen en buitenuitloop (Jensen, Vestergaard,
toestand, stress,
bieden voldoende
and Krohn 1998)
afnemen van sociaal
ruimte, structuur en
gedrag en vaardigheden. verrijkingsmateriaal om
spel te bevorderen.
Geschikte sociale
groepsstructuur om
spelgedrag te vertonen.
Negatieve emotionele
Stallen en
EFSA 2009b, 6.6.
toestand, stress,
buitenuitloop/weiland
Resting
vermoeidheid, pijn,
bieden mogelijkheden
(Haley, de Passillé, and
ziekte.
om comfortabel te
Rushen 2001; Mandel
kunnen rusten en liggen et al. 2016; Tucker et
met geschikt
al. 2021)
beddingmateriaal en/of
vloerbedekking. Dieren
hebben vrije keuze om
zich te verplaatsen en
een comfortzone op te
zoeken.
Honger, dorst,
Toegang tot
EFSA 2009b, 5.1. Feed
onvoldoende opname
buitenuitloop/weiland.
and feeding practices;
van voedingstoffen,
Dieren hebben vrije
5.2. Water
negatieve emotionele
keuze om zich te

plantendelen uit bomen en aan voeropname, te
vervuld. Het natuurlijk toestand, stress, ziekte,
struiken (“browsers”).
weinig ruimte voor
foerageergedrag, zoeken afwijkend gedrag.
Runderen besteden een
voeropname.
en eten van voer, wordt
groot deel van hun tijd aan
niet bevredigd.
voeropname en
herkauwen. Hun dieet
Te weinig waterplekken
bestaat voornamelijk uit
beschikbaar voor de hele Het individu neemt
plantenstengels en groep, te weinig water, onvoldoende
bladeren die veel vezels
onvoldoende hygiëne
hoeveelheden of
bevatten.
van water en toegang
ongeschikt water op.
Onbeperkte
tot water, ongeschikt
beschikbaarheid en
ontwerp van
gemakkelijke toegang tot waterbakken.
geschikt voer is van
essentieel belang.
Runderen zijn zeer
gemotiveerd voor toegang
tot buitenuitloop/weiland.
De motivatie van runderen
om te drinken is zeer
hoog, en zij drinken grote
hoeveelheden water. Zij
hebben een voorkeur voor
schoon water. Het ontwerp
en de hoogte van de
waterbak heeft invloed op
hun drinkgedrag. De
toegang tot water kan
gedomineerd worden door
enkele dieren.

verplaatsen naar buiten (Botheras 2007;
of in de stal. Voer- en
Horadagoda 2009;
waterbakken zijn
Jensen and Vestergaard
ontworpen op basis
2021)
van de voorkeur van de
dieren. Aanbieden van
schoon voer en water.
Voldoende aantal voeren waterbakken in de
binnen- en
buitenuitloop.
Diergericht ontwerp van
water- en voerbakken.

Thermoregulatie
Runderen zijn zeer
gevoelig voor hittestress
en laten bij warme
omgevingstemperaturen
een voorkeur voor
schaduwplekken en
afkoeling met water zien.
Bij koude
omgevingstemperaturen

Stallen en
EFSA 2009b, 6.3.
buitenuitloop/weiland
Thermoregulation
bieden beschutting en
(Van laer et al. 2014;
mogelijkheden om
Edwards-Callaway et al.
thermaal comfort te
2021; Nordlund 2008;
bereiken. Dieren hebben Legrand, Schütz, and
vrije keuze om zich te
Tucker 2011; Bagath et
verplaatsen en een
al. 2019)
comfortzone op te
zoeken.

Geen of te weinig
Het individu kan niet
Negatieve emotionele
schaduw voor het aantal door veranderingen in
toestand, stress, hittedieren.
gedrag thermaal comfort en koude stress, ziekte;
Geen variatie in
bereiken.
Beperking in
thermozones.
aanpassingsvermogen.
Huisvesten van jong
gespeende kalveren in
aparte boxen.

37

laten runderen een
voorkeur zien voor warme
en droge rustplekken.

Hoe kan worden bepaald dat/in welke mate een houderijsysteem voldoende mogelijkheden bevat om de gedragsbehoeftes van runderen
te vervullen?
Dit kan het best worden beoordeeld door het gedrag van de runderen in dit specifieke houderijsysteem te observeren. Er bestaan een aantal
welzijnsassessment protocollen, waarin ook gedragingen en vocalisatie meegenomen worden (van Eerdenburg et al., 2021; Spigarelli et al., 2020).
Gebaseerd op onderzoek in runderen en andere diermodellen kan gesteld worden dat pijnvolle ingrepen (bv. onthoornen), en ingrepen tijdens de vroege
levensfase (scheiden van moeder en jong, sociale isolatie, herhaald mengen van sociale groepen), langdurige consequenties kunnen hebben voor het
gedrag van het dier (Adcock 2021; Jensen 2018). Verder is bekend dat runderen zeer gevoelig zijn voor hittestress (zie bronnen tabel) en behoefte hebben
aan grote hoeveelheden schoon water. Een dierwaardig houderijsysteem voor runderen geeft ruimte voor intacte dieren, die in sociale groepen leven, en
keuze hebben voor varieert voer, en gebruik kunnen maken van binnenverblijven en buitenuitloop/weiland.
Hoe groot is het aandeel bestaande houderijsystemen in de melkveehouderij dat momenteel volledig (of grotendeels) voldoet aan de
criteria van diergericht ontwerpen?
Ongeveer 2,5 % van de Nederlandse koeienmelk wordt biologisch geproduceerd (Zuivelzicht n.d.). Dit cijfer dient ter vergelijking en betekent niet dat
(alleen) biologisch gecertificeerde houderijsystemen aan de criteria van diergericht ontwerpen voldoen.
Referenties rundvee:
Adcock, Sarah J. J. 2021. “Early Life Painful Procedures: Long-Term Consequences and Implications for Farm Animal Welfare.” Frontiers in Animal
Science 2. https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fanim.2021.759522
Bagath, M., G. Krishnan, C. Devaraj, V. P. Rashamol, P. Pragna, A. M. Lees, and V. Sejian. 2019. “The Impact of Heat Stress on the Immune System in
Dairy Cattle: A Review.” Research in Veterinary Science 126 (October): 94–102. https://doi.org/10.1016/j.rvsc.2019.08.011.
Beaver, Annabelle, Rebecca K. Meagher, Marina A. G. von Keyserlingk, and Daniel M. Weary. 2019. “Invited Review: A Systematic Review of the Effects
of Early Separation on Dairy Cow and Calf Health.” Journal of Dairy Science 102 (7): 5784–5810. https://doi.org/10.3168/jds.2018-15603.
Botheras, N.A., 2007. “The feeding behavior of dairy cows: considerations to improve cow welfare and productivity.” In Proceedings of the 2007 TriState Dairy Nutrition Conference, Fort Wayne, Indiana, USA, 24-25 April, 2007 (pp. 29-42). Ohio State University.
Bučková, Katarína, Marek Špinka, and Sara Hintze. 2019. “Pair Housing Makes Calves More Optimistic.” Scientific Reports 9 (1): 20246.
https://doi.org/10.1038/s41598-019-56798-w.
Charlton, Gemma L., and S. Mark Rutter. 2017. “The Behaviour of Housed Dairy Cattle with and without Pasture Access: A Review.” Applied Animal
Behaviour Science, SI: Ethology and sustainability, 192 (July): 2–9. https://doi.org/10.1016/j.applanim.2017.05.015.
Charlton, Gemma L., S. Mark Rutter, Martyn East, and Liam A. Sinclair. 2013. “The Motivation of Dairy Cows for Access to Pasture.” Journal of Dairy
Science 96 (7): 4387–96. https://doi.org/10.3168/jds.2012-6421.

38

Edwards-Callaway, Lily N, M Caitlin Cramer, Caitlin N Cadaret, Elizabeth J Bigler, Terry E Engle, John J Wagner, and Daniel L Clark. 2021. “Impacts of
Shade on Cattle Well-Being in the Beef Supply Chain.” Journal of Animal Science 99 (2): skaa375. https://doi.org/10.1093/jas/skaa375.
Eerdenburg, Frank J. C. M. van, Alice M. Di Giacinto, Jan Hulsen, Bert Snel, and J. Arjan Stegeman. 2021. “A New, Practical Animal Welfare Assessment
for Dairy Farmers.” Animals 11 (3): 881. https://doi.org/10.3390/ani11030881.
EFSA Panel on Animal Health and Welfare (AHAW). 2009. “Scientific Opinion on the Overall Effects of Farming Systems on Dairy Cow Welfare and
Disease.” EFSA Journal, no. 1143: 38. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2009.1143.
———. 2009. “Scientific Report on the Effects of Farming Systems on Dairy Cow Welfare and Disease.” EFSA Journal, no. 1143: 38.
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2009.1143r.
Haley, D. B, A. M de Passillé, and J Rushen. 2001. “Assessing Cow Comfort: Effects of Two Floor Types and Two Tie Stall Designs on the Behaviour of
Lactating Dairy Cows.” Applied Animal Behaviour Science 71 (2): 105–17. https://doi.org/10.1016/S0168-1591(00)00175-1.
Hubbard, Amanda J., Margaret J. Foster, and Courtney L. Daigle. 2021. “Impact of Social Mixing on Beef and Dairy Cattle—A Scoping Review.” Applied
Animal Behaviour Science 241 (August): 105389. https://doi.org/10.1016/j.applanim.2021.105389.
Horadagoda, A. 2009. “What forages do cows prefer if given choice.” Proceedings of the Dairy Research Foundation: Current Topics in Dairy Production,
Camden, NSW, Australia, September, 14, pp.44-58.
Jensen, Margit Bak, Klaus S. Vestergaard, and Christian C. Krohn. 1998. “Play Behaviour in Dairy Calves Kept in Pens: The Effect of Social Contact and
Space Allowance.” Applied Animal Behaviour Science 56 (2): 97–108. https://doi.org/10.1016/S0168-1591(97)00106-8.
Jensen, Margit B. 2018. “6 - The Role of Social Behavior in Cattle Welfare.” In Advances in Cattle Welfare, edited by Cassandra B. Tucker, 123–55.
Woodhead Publishing Series in Food Science, Technology and Nutrition. Woodhead Publishing. https://doi.org/10.1016/B978-0-08-1009383.00006-1.
Jensen, Margit Bak, and Mogens Vestergaard. 2021. “Invited Review: Freedom from Thirst—Do Dairy Cows and Calves Have Sufficient Access to
Drinking Water?” Journal of Dairy Science 104 (11): 11368–85. https://doi.org/10.3168/jds.2021-20487.
Johnsen, Julie Føske, Katharina A. Zipp, Tasja Kälber, Anne Marie de Passillé, Ute Knierim, Kerstin Barth, and Cecilie Marie Mejdell. 2016. “Is Rearing
Calves with the Dam a Feasible Option for Dairy Farms?—Current and Future Research.” Applied Animal Behaviour Science 181 (August): 1–11.
https://doi.org/10.1016/j.applanim.2015.11.011.
Keyserlingk, Marina A. G. von, Andressa Amorim Cestari, Becca Franks, Jose A. Fregonesi, and Daniel M. Weary. 2017. “Dairy Cows Value Access to
Pasture as Highly as Fresh Feed.” Scientific Reports 7 (1): 44953. https://doi.org/10.1038/srep44953.
Keyserlingk, Marina A. G. von, and Daniel M. Weary. 2007. “Maternal Behavior in Cattle.” Hormones and Behavior, Reproductive Behavior in Farm and
Laboratory Animals, 52 (1): 106–13. https://doi.org/10.1016/j.yhbeh.2007.03.015.
Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde (KNMvD). 2020. Richtlijn Vruchtbaarheidsbehandelingen als onderdeel van de veterinaire
begeleiding van melkveebedrijven.
Legrand, A., K. E. Schütz, and C. B. Tucker. 2011. “Using Water to Cool Cattle: Behavioral and Physiological Changes Associated with Voluntary Use of
Cow Showers.” Journal of Dairy Science 94 (7): 3376–86. https://doi.org/10.3168/jds.2010-3901.
Mandel, R., H. R. Whay, E. Klement, and C. J. Nicol. 2016. “Invited Review: Environmental Enrichment of Dairy Cows and Calves in Indoor Housing.”
Journal of Dairy Science 99 (3): 1695–1715. https://doi.org/10.3168/jds.2015-9875.
McConnachie, Emilie, Anne Marieke C. Smid, Alexander J. Thompson, Daniel M. Weary, Marek A. Gaworski, and Marina A. G. von Keyserlingk. 2018.
“Cows Are Highly Motivated to Access a Grooming Substrate.” Biology Letters 14 (8): 20180303. https://doi.org/10.1098/rsbl.2018.0303.
Meagher, Rebecca K., Annabelle Beaver, Daniel M. Weary, and Marina A. G. von Keyserlingk. 2019. “Invited Review: A Systematic Review of the Effects
of Prolonged Cow–Calf Contact on Behavior, Welfare, and Productivity.” Journal of Dairy Science 102 (7): 5765–83.
https://doi.org/10.3168/jds.2018-16021.
Nordlund, Kenneth V. 2008. “Practical Considerations for Ventilating Calf Barns in Winter.” Veterinary Clinics of North America: Food Animal Practice,
Dairy Heifer Management, 24 (1): 41–54. https://doi.org/10.1016/j.cvfa.2007.10.006.

39

Orihuela, Agustı́n. 2000. “Some Factors Affecting the Behavioural Manifestation of Oestrus in Cattle: A Review.” Applied Animal Behaviour Science 70
(1): 1–16. https://doi.org/10.1016/S0168-1591(00)00139-8.
Passillé, Anne Marie de. 2001. “Sucking Motivation and Related Problems in Calves.” Applied Animal Behaviour Science, Suckling, 72 (3): 175–87.
https://doi.org/10.1016/S0168-1591(01)00108-3.
Rørvang, Maria Vilain, Birte L. Nielsen, Mette S. Herskin, and Margit Bak Jensen. 2018. “Prepartum Maternal Behavior of Domesticated Cattle: A
Comparison with Managed, Feral, and Wild Ungulates.” Frontiers in Veterinary Science 5.
https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fvets.2018.00045.
Schneider, Laura, Nicole Kemper, and Birgit Spindler. 2020. “Stereotypic Behavior in Fattening Bulls.” Animals 10 (1): 40.
https://doi.org/10.3390/ani10010040.
Smid, Anne-Marieke C., Daniel M. Weary, and Marina A. G. von Keyserlingk. 2020. “The Influence of Different Types of Outdoor Access on Dairy Cattle
Behavior.” Frontiers in Veterinary Science 7: 257. https://doi.org/10.3389/fvets.2020.00257.
Spigarelli, Chiara, Anna Zuliani, Monica Battini, Silvana Mattiello, and Stefano Bovolenta. 2020. “Welfare Assessment on Pasture: A Review on AnimalBased Measures for Ruminants.” Animals 10 (4): 609. https://doi.org/10.3390/ani10040609.
Tucker, Cassandra B., Margit Bak Jensen, Anne Marie de Passillé, Laura Hänninen, and Jeffrey Rushen. 2021. “Invited Review: Lying Time and the
Welfare of Dairy Cows.” Journal of Dairy Science 104 (1): 20–46. https://doi.org/10.3168/jds.2019-18074.
Van laer, Eva, Christel Palmyre Henri Moons, Bart Sonck, and Frank André Maurice Tuyttens. 2014. “Importance of Outdoor Shelter for Cattle in
Temperate Climates.” Livestock Science 159 (January): 87–101. https://doi.org/10.1016/j.livsci.2013.11.003.
Vieira, A. D., M. A. G. von Keyserlingk and D. M. Weary (2010). "Effects of pair versus single housing on performance and behavior of dairy calves
before and after weaning from milk." Journal of Dairy Science 93(7): 3079-3085.
Zhang, Chenyu, Darren T. Juniper, and Rebecca K. Meagher. 2022. “Effects of Physical Enrichment and Pair Housing before Weaning on Growth,
Behaviour and Cognitive Ability of Calves after Weaning and Regrouping.” Applied Animal Behaviour Science 249 (April): 105606.
https://doi.org/10.1016/j.applanim.2022.105606.
Zuivelzicht. n.d. “Groei aandeel biologisch in de melkproductie stagneert.” Zuivelzicht. Accessed October 13, 2022.
https://www.zuivelzicht.nl/achtergrond/groei-aandeel-biologisch-in-de-melkproductie-stagneert/.

40

Behoeftes van melkgeiten
In het volgende wordt een overzicht van de belangrijkste gedragsbehoeftes van (melk)geiten van verschillende leeftijden gegeven. Bestaande conflicten
met de huidige houderijsystemen worden beschreven, alsmede de mogelijke gevolgen voor het gedrag, gezondheid en welzijn van het dier en aspecten
om mee te nemen in een diergericht ontwerp.
Er is vrij weinig beschreven in de literatuur over de gedragsbehoeftes, het welzijn, afwijkend gedrag en verrijkingsmethoden voor melkgeiten. Sinds de
publicatie van het welzijnsbeoordelingsprotocol (Mattiello and Battini 2015) is de geitensector in Nederland sterk gegroeid (CBS n.d.). Daardoor zijn
welzijnsvraagstukken zoals hoge dichtheid, grote groepen, inrichting huisvesting en het management van overtollige geitenbokjes belangrijker geworden
en eisen deze meer onderzoek voor de transitie naar een dierwaardige houderij (Stilwell 2016).
Uitgaande van de beschikbare literatuur over geiten en informatie van andere gedomesticeerde dieren hebben de volgende aspecten binnen bestaande
houderijsystemen mogelijk een grote invloed op het welzijn van geiten en moeten deze worden verbeterd. Geiten zijn echter niet een op een te vergelijken
met andere herkauwers en meer onderzoek naar hun specifieke behoeftes is nodig. Binnen deze quickscan is het moeilijk in te schatten welke conflicten
binnen bestaande houderijsystemen het grootste invloed op gedragsbehoeftes en welzijn van melkgeiten hebben. Daarom wordt er niet verder ingegaan
op welke aspecten van tabel 1e prioritair moeten worden verbeterd.
Tabel 1e. Gedragsbehoeftes van (melk)geiten, mogelijke conflicten in de huidige houderijsystemen, de verwachte impact op het welzijn van het dier en
aspecten voor een diergericht ontwerp. De basis voor de indeling van deze tabel is het recent gepubliceerde EFSA-rapport over het welzijn van varkens
(EFSA, 2022). Inhoudelijk zijn vooral het AWIN-protocol voor het meten van welzijn van geiten (Mattiello and Battini 2015) en andere bronnen
geraadpleegd.
Gedragsbehoefte

Conflict met
Impact
Gevolgen voor
Aspecten voor een
Bron
houderijsysteem
welzijn
diergericht ontwerp
Onderhouden van sociale
Voor transport en op
Voorkomen van stabiele Negatieve emotionele
Huisvesting biedt
(Monica Battini et
banden
nieuwe locaties worden sociale banden;
toestand, stress, angst, voldoende ruimte voor al. 2015; M.
Geiten zijn sociale dieren,
groepen samengesteld Onnatuurlijke
verwondingen, ziekte, de
Battini et al. 2014;
onderhouden sociale banden met op basis van kenmerken groepssamenstelling;
agonistisch gedrag,
groepsgrootte; ruimte Mattiello and
elkaar en vertonen sociale
zoals leeftijd of gewicht. De frequente
afwijkend gedrag,
en structuur geven het Battini 2015;
voorkeuren. In de natuur komen
samenstelling van
verminderd
individu de kans en
Zobel, Neave, and
geiten in kleinere groepen voor
Groepen zijn
nieuwe groepen dit en leervermogen.
keuze om een ander te Webster 2019;
van ca. 12 dieren voor. Geiten
samengesteld met jonge gelijke leeftijd binnen
vermijden; kleinere
Dwyer 2017)
hebben echter ook de behoefte
dieren afkomstig van
en groep kan leiden tot
groepen; monitoren
zich te kunnen afzonderen van de verschillende
agressie en
van sociale verbanden
groep.
bedrijven.
ranggevechten, vooral
en affiliatief en
als er niet voldoende
agonistisch gedrag; bij
Houden van grote
ruimte is voor
het
groepen, zonder de
onderdanige dieren om
samenstellen/splitsen
van groepen rekening

41

mogelijkheid om van
groep te wisselen.

submissief gedrag te
kunnen vertonen.

houden met de sociale
verbanden binnen een
groep.
Lammeren groeien met (Dwyer 2017;
de moeder op. Beiden Zobel, Neave, and
zijn deel van een kudde Webster 2019)
die varieert in leeftijd.

Onderhouden van sociale
Pasgeboren
De hechting van
banden
geitenlammeren worden moeder en jong wordt
Moeder en lam bouwen direct na routinematig direct na
verbroken. De moeder
de geboorte een hechting op.
de geboorte van hun
verliest haar jong
Beide herkennen elkaar aan geluid moeder gescheiden.
(reproductieve
en geur.
investering). Het jong
groeit op zonder
Lammeren worden in
moederzorg of andere
aparte groepen
ouderdieren, wordt
gehuisvest.
daarom in zijn kansen
voor sociaal leren
beperkt.

Negatieve emotionele
toestand, stress,
angst, ziekte,
agonistisch gedrag,
afwijkend gedrag,
minder rustgedrag,
verminderd
leervermogen.

Comfortgedrag
Er is nog weinig bekend over
comfortgedrag en verrijking voor
geiten. Wel blijken geiten een
harde en verhoogde bodem de
voorkeur te geven om te rusten.
Geiten gebruiken hun hoorns om
zich te krabben.

De structurele inrichting Het individu kan
van de huisvesting is
comfortgedrag niet
niet voldoende
(volledig) uitoefenen.
gerelateerd aan de
natuurlijke behoeftes
van geiten (zie beneden
bij rusten).
Geen
verrijkingsmateriaal voor
verzorging van de vacht/
dieren zijn onthoornd.

Negatieve emotionele
toestand, stress,
ontoereikende
verzorging van vacht,
ziekte, agonistisch
gedrag, afwijkend
gedrag.

Vertonen seksueel gedrag

Synchronisatie van
oestrus. Kunstmatige
voortplanting.

Onbekend; zou kunnen Onderzoek naar het
(Mattiello and
leiden tot negatieve
effect van uitoefenen
Battini 2015;
emotionele toestand.
van seksueel gedrag op Dwyer 2017)
gezondheid en welzijn
van geiten

Vermijden seksueel gedrag

Geen eenduidige
Onbekend.
informatie beschikbaar.

Het individu kan
seksueel gedrag niet
(volledig) uitoefenen.

Onderzoek naar
comfortgedrag van
geiten (schuren,
krabben) en geschikt
verrijkingsmateriaal.
Houden van intacte
geiten met hoorns.

Onbekend; zou kunnen Huisvesting biedt
leiden tot negatieve
voldoende ruimte voor
emotionele toestand.
de
groepsgrootte; ruimte
en structuur geven het

42

(Zobel, Neave, and
Webster 2019;
Mattiello and
Battini 2015)

Exploratiegedrag, foerageren Geen toegang naar
Het individu kan
Negatieve emotionele
Geiten hebben hoge cognitieve
buitenuitloop en/of
exploratief gedrag niet toestand, stress,
vaardigheden en besteden tijd aan weiland; beperkte
volledig uitoefenen.
onvoldoende
het verkennen van hun
bewegingsvrijheid, kale
voeropname, ziekte,
omgeving.
omgeving, geen
Voeding van
afwijkend gedrag.
verrijking, behalve stro. concentraat is minder
Geiten zijn zeer flexibel in hun
complex dan natuurlijke
foerageergedrag, Geiten zijn
Dieet
voeding en bevat meer
“browsers” en “grazers”, wat
(concentraat/brokken) is energie.
betekent dat zij een groot deel van energierijk maar
hun tijd aan het vinden en
uniform; geen
manipuleren van eten besteden.
keuzemogelijkheden.
Zij eten vaak hoog uit bomen in
een opgerichte houding. Het dieet
bestaat uit
struiken/bladeren/planten/bloemen
en gras.
Maternaal gedrag (voorafgaand Beperkte ruimte en
Het individu kan
aan bevalling en moederzorg) grote groepen.
maternaal gedrag niet
Geiten zonderen zich af van de
volledig uitoefenen.
kudde voorafgaand aan hun
Niet kunnen afzonderen
bevalling.
van de kudde
voorafgaand aan de
Geiten bouwen in de eerste uren bevalling.
een hechting met hun jong op.
Lammeren worden
routinematig gescheiden
van hun moeder.
Zooggedrag
Lammeren worden
Het lam heeft geen
Lammeren zijn sterk gemotiveerd routinematig gescheiden mogelijkheid om zijn
om zooggedrag te vertonen.
van hun moeder.
motivatie tot zogen te
uiten.
Lammeren zijn gemotiveerd om
Melk wordt niet via
hun gedrag te synchroniseren.
spenen aangeboden.
Het lam moet wennen
aan de kunstmatige
speen.

43

individu de kans en
keuze om een ander te
vermijden.
Keuzevrijheid,
(Zobel, Neave, and
gevarieerde
Webster 2019;
stalinrichting met
Mattiello and
complexe 3DBattini 2015;
structuren,
Dwyer 2017)
buitenuitloop,
aanbieden van een
gevarieerd dieet van
lagere energie.

Negatieve emotionele
Stallen en buitenuitloop (Dwyer 2017)
toestand, stress, ziekte, bieden voldoende
agonistisch gedrag,
ruimte (ook verticaal)
onrust, afwijkend
en keuzevrijheid om
gedrag, verminderd
het prepartum
maternaal gedrag en
maternaal gedrag te
zorg; effecten van
vertonen. Voldoende
prenatale stress op
rust om maternaal
jong.
gedrag te vertonen.

Honger, dorst,
Lammeren groeien met (Toinon,
onvoldoende opname
de moeder op. Beiden Waiblinger, and
van voedingstoffen,
zijn deel van een kudde Rault 2021)
negatieve emotionele
die varieert in leeftijd.
toestand, stress, ziekte,
afwijkend gedrag (orale
stereotypieën, bijv.
zuigen aan de

Spel (sociaal en object)
Geiten vertonen spelgedrag. Spel
heeft een positief effect op
emotionele en fysieke
gezondheid.

Lammeren worden in
ledematen van een
groepsboxen
Te weinig spenen voor ander jong of de
gehuisvest.
het aantal lammeren in huisvesting).
Bij groepshuisvesting
een groep. Lammeren
zijn minder spenen dan kunnen niet gelijktijdig
het aantal lammeren
zogen.
beschikbaar.
Kale omgevingen, kleine Het individu kan
Negatieve emotionele
ruimte, ongeschikte
spelgedrag niet volledig toestand, frustratie,
bodembedekking, hoge uit oefenen.
vermindering van
bezettingsdichtheid
sociaal gedrag en
vaardigheden.

Rusten
De gangbare huisvesting Het individu kan niet
Om te rusten hebben geiten een
biedt geen verticale
comfortabel liggen,
voorkeur voor een droge en harde structuur aan. De
rusten en slapen.
vloer en verhoogde plateaus.
vloeren zijn met stro
Geiten vertonen geen voorkeur
bedekt.
voor een strobedekking van de
vloer.

Voer- en wateropname
Dieet
Het individu neemt
Geiten zijn herkauwers en zeer
(concentraat/brokken) is onvoldoende voer op
flexibel in hun foerageergedrag.
energierijk maar
en/of behoefte aan
Geiten zijn “browsers” en “grazers” uniform.
nutriënten wordt niet
en besteden een groot deel van
vervuld.
hun tijd aan het vinden en
Ongeschikt ontwerp van
manipuleren van voer. Zij eten
voer en waterbakken,
Het natuurlijke
vaak hoog uit bomen in een
bv. lage voerbakken.
foerageergedrag,
opgerichte houding. Het dieet
zoeken en eten van
bestaat uit struiken/bladeren
Te weinig waterplekken voer, wordt niet
/planten/bloemen en gras.
beschikbaar voor de hele bevredigd.
Geiten zijn sociale dieren en
groep, te weinig water,
stemmen hun gedrag op elkaar af onvoldoende hygiëne
Het individu neemt
en hebben een motivatie om
van water en toegang
onvoldoende
tot water, ongeschikt

44

Voldoende ruimte,
(Sutherland et al.
structuur en
2019; Mattiello
verrijkingsmateriaal om and Battini 2015)
spel te bevorderen.
Geschikte sociale
groepsstructuur om
spelgedrag te
vertonen.
Negatieve emotionele
Stallen en buitenuitloop (Zobel, Neave, and
toestanden stress,
bieden mogelijkheden Webster 2019;
ongemak, vermoeidheid (ook verticaal) om
Mattiello and
en frustratie.
comfortabel te kunnen Battini 2015;
rusten en liggen.
Dwyer 2017, Bøe
Dieren hebben vrije
et al. 2007)
keuze om zich te
verplaatsen en een
comfortzone op te
zoeken.
Honger, dorst,
Toegang tot
(Zobel, Neave, and
onvoldoende opname
buitenuitloop. Dieren
Webster 2019;
van voedingstoffen,
hebben vrije keuze om Mattiello and
negatieve emotionele
zich te verplaatsen
Battini 2015;
toestand, stress, ziekte, naar buiten of in de
Dwyer 2017)
afwijkend gedrag, bijv. stal. Voer- en
op de knieën liggen om waterbakken zijn
te eten en “queuing” (in ontworpen op basis
de rij staan) bij voer- en van de voorkeur van de
waterbakken of
dieren. Aanbieden van
“oblivion” (afwezigheid schoon voer en water.
van reacties en
Voldoende aantal voerinteracties).
en waterbakken in de
binnen- en
buitenuitloop.

bepaalde gedragingen gelijktijdig
te vertonen (synchronisatie).

ontwerp van
waterbakken.

hoeveelheden of
ongeschikt water op.

Thermoregulatie
Geiten, vooral jonge lammeren en
hoog gespecialiseerde rassen, zijn
gevoelig voor hitte- en koude
stress.

Geen buitenuitloop.
Het individu kan niet
Geen variatie in
door veranderingen in
thermozones in de stal. gedrag thermaal
Onvoldoende
comfort bereiken.
isolatie/ventilatie van de
huisvestingssystemen.
Huisvesten van jong
gespeende lammeren in
aparte pennen.

Diergericht ontwerp
van water- en
voerbakken.
Negatieve emotionele
Stallen en buitenuitloop (M. Battini et al.
toestand, stress, hitte- bieden beschutting en 2016; Mattiello
en koude stress, ziekte; mogelijkheden om
and Battini 2015)
beperking in
thermaal comfort te
aanpassingsvermogen. bereiken. Dieren
hebben vrije keuze om
zich te verplaatsen en
een comfortzone op te
zoeken.

Hoe kan worden bepaald dat/in welke mate een houderijsysteem voldoende mogelijkheden bevat om de gedragsbehoeftes van geiten te
vervullen?
Dit kan het best worden beoordeeld door het gedrag van de geiten in dit specifieke houderijsysteem te observeren. Er is vrij weinig bekend over afwijkend
gedrag bij geiten. Wel zijn enkele kenmerken genoemd die voornamelijk over de gezondheid van het dier gaan (AWIN, Battini et al 2015). Geiten die zich
afzonderen van de groep en die passief zijn, zijn een duidelijk voorbeeld van een niet-vervulde behoefte of een welzijnsprobleem. Er ontbreekt nader
onderzoek naar het gedragsrepertoire van geiten in de intensive veehouderij, geschikte methoden voor verrijking en de benutting door dieren hiervan.
Het ontwerp van het binnenverblijf, voornamelijk vlak en met bedding, wordt als een groot probleem genoemd omdat geiten de natuurlijke behoefte om
op hogere, harde vlaktes te schuilen en te rusten, niet kunnen uitoefenen. Zijn er geiten die op hun knieën eten, dan duidt dat op een niet geschikte
hoogte van de voederbakken. Als er bij de voederbakken of drinkplekken dieren “queuing” vertonen, dus in de rij staan, dan duidt dit erop dat de geiten
hun behoefte om gezamenlijk te eten/drinken niet kunnen uitoefenen. Staan geiten te hijgen of juist te trillen, dan is dat een aanwijzing dat de dieren
geen mogelijkheid hebben om een thermoneutrale zone op te zoeken.
Hoe groot is het aandeel bestaande houderijsystemen in de geitenhouderij dat momenteel volledig (of grotendeels) voldoet aan de criteria
van diergericht ontwerpen?
Ongeveer 10% van de Nederlandse geitenmelk wordt biologisch geproduceerd (CBS n.d.). Dit cijfer dient ter vergelijking en betekent niet dat (alleen)
biologisch gecertificeerde houderijsystemen aan de criteria van diergericht ontwerpen voldoen.

45

Referenties geiten:
Battini, M., Sara Barbieri, Luna Fioni, and Silvana Mattiello. 2016. “Feasibility and Validity of Animal-Based Indicators for on-Farm Welfare Assessment of
Thermal Stress in Dairy Goats.” International Journal of Biometeorology 60 (2): 289–96. https://doi.org/10.1007/s00484-015-1025-7.
Battini, M., A. Vieira, S. Barbieri, I. Ajuda, G. Stilwell, and S. Mattiello. 2014. “Invited Review: Animal-Based Indicators for on-Farm Welfare Assessment
for Dairy Goats.” Journal of Dairy Science 97 (11): 6625–48. https://doi.org/10.3168/jds.2013-7493.
Battini, Monica, George Stilwell, Ana Vieira, Sara Barbieri, Elisabetta Canali, and Silvana Mattiello. 2015. “On-FarmWelfare Assessment Protocol for Adult
Dairy Goats in Intensive Production Systems.” Animals 5 (4): 934–50. https://doi.org/10.3390/ani5040393.
Bøe, Knut Egil, Inger Lise Andersen, Laëtitia Buisson, Egil Simensen, and Willy Karl Jeksrud. 2007. “Flooring Preferences in Dairy Goats at Moderate and
Low Ambient Temperature.” Applied Animal Behaviour Science 108 (1): 45–57. https://doi.org/10.1016/j.applanim.2006.12.002.
CBS. n.d. “Opnieuw stijging van het aantal melkgeiten in Nederland.” Webpagina. Centraal Bureau voor de Statistiek. Accessed October 7, 2022.
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/47/opnieuw-stijging-van-het-aantal-melkgeiten-in-nederland.
Dwyer, C. 2017. “The Behaviour of Sheep and Goats.” The Ethology of Domestic Animals: An Introductory Text, CABI Books, , January, 199–213.
https://doi.org/10.1079/9781786391650.0199.
Mattiello, Silvana, and Monica Battini. 2015. “AWIN Welfare Assessment Protocol for Goats,” March. https://doi.org/10.13130/AWIN_GOATS_2015.
Stilwell, George. 2016. “Small Ruminants’ Welfare Assessment—Dairy Goat as an Example.” Small Ruminant Research, Special Issue: Keynote Lectures of
The XL National congress and XVI International of The Spanish Society for Sheep and Goat Production (S.E.O.C.), 142 (September): 51–54.
https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2016.02.014.
Sutherland, Mhairi A., Gemma L. Lowe, Neil R. Cox, and Karin E. Schütz. 2019. “Effects of Flooring Surface and a Supplemental Heat Source on Location
Preference, Behaviour and Growth Rates of Dairy Goat Kids.” Applied Animal Behaviour Science 217 (August): 36–42.
https://doi.org/10.1016/j.applanim.2019.05.003.
Toinon, Claire, Susanne Waiblinger, and Jean-Loup Rault. 2021. “Maternal Deprivation Affects Goat Kids’ Stress Coping Behaviour.” Physiology & Behavior
239 (October): 113494. https://doi.org/10.1016/j.physbeh.2021.113494.
Zobel, Gosia, Heather W Neave, and Jim Webster. 2019. “Understanding Natural Behavior to Improve Dairy Goat (Capra Hircus) Management Systems.”
Translational Animal Science 3 (1): 212–24. https://doi.org/10.1093/tas/txy145.

46

Behoeftes van schapen
In het volgende wordt een overzicht van de belangrijkste gedragsbehoeftes van schapen van verschillende leeftijden gegeven. Bestaande conflicten met
de huidige houderijsystemen worden beschreven, alsmede de mogelijke gevolgen voor het gedrag, gezondheid en welzijn van het dier en aspecten om
mee te nemen in een diergericht ontwerp.
Er is vrij weinig beschreven in de literatuur over de gedragsbehoeftes, het welzijn, afwijkend gedrag en verrijkingsmethoden voor schapen, zeker als we
ons beperken tot de Europese context. In 2014 heeft de EFSA een rapport uitgebracht over de welzijnsrisico’s van schapenhouderij voor wol-, vlees- of
melkproductie (EFSA, 2014). Dat rapport dient als een belangrijke basis voor onderstaande tabel.
Voor volwassen schapen zijn destijds de volgende belangrijkste welzijnsrisico’s geïdentificeerd: hittestress, kreupelheid en mastitis. Daarnaast werd
honger genoemd als een specifiek risico in hele extensieve systemen en mastitis met name bij melkschapen. Voor lammeren kwamen hitte- en koude
stress, pijn door managementingrepen (staart couperen), maag-darmproblemen en problemen rond de geboorte naar voren als de belangrijkste
welzijnsrisico’s in alle houderijsystemen. Longproblemen kwamen vooral naar voren als een welzijnsrisico bij intensieve systemen (EFSA, 2014).
Tabel 1f. Gedragsbehoeftes van schapen, mogelijke conflicten in de huidige houderijsystemen, de verwachte impact op het welzijn van het dier en
aspecten voor een diergericht ontwerp. De basis voor de indeling van deze tabel is het recent gepubliceerde EFSA-rapport over het welzijn van varkens
(EFSA, 2022). Inhoudelijk is vooral het EFSA rapport over het welzijn van schapen geraadpleegd (EFSA, 2014).
Gedragsbehoefte
Onderhouden van sociale
banden
Schapen zijn sociale dieren,
onderhouden sociale banden met
elkaar en vertonen sociale
voorkeuren.

Conflict met
houderijsysteem
Houden van grote
groepen, zonder de
mogelijkheid om van
groep te wisselen.
Beperkte ruimte in stal
(winter)

Impact
Voorkomen van
stabiele sociale
banden;
Onnatuurlijke
groepssamenstelling;
negatieve sociale
interacties

Onderhouden van sociale
Moeder en lam worden n.v.t.
banden
vrijwel altijd samen
Moeder en lam bouwen direct na gehouden. Op drie
de geboorte een hechting op.
maanden leeftijd worden
Beide herkennen elkaar aan geluid de lammeren gespeend.
en geur.
Comfortgedrag
Voor schuren zijn
n.v.t.
Schapen vertonen weinig
meestal oppervlakken
comfortgedrag, behalve zichzelf
beschikbaar (muren,
schuren bij jeuk. Lik- en
palen, hekken).

Gevolgen voor
Aspecten voor een
Bron
welzijn
diergericht ontwerp
Negatieve emotionele
Huisvesting biedt
EFSA (2014)
toestand, stress, angst, voldoende ruimte voor
verwondingen, ziekte, groepsgrootte; ruimte
agonistisch gedrag,
en structuur geven het
afwijkend gedrag,
individu de kans en
verminderd
keuze om een ander te
leervermogen.
vermijden; kleinere
groepen.
n.v.t.
n.v.t.
EFSA (2014)

n.v.t.

n.v.t.

EFSA (2014)
Stubsjøen et al.
(2022)

47

poetsgedrag van soortgenoten
vindt alleen plaats tussen moeder
en lam.
Vertonen seksueel gedrag
Synchronisatie van
oestrus wordt soms
toegepast.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

EFSA (2014)

Er wordt vrijwel altijd
gebruik gemaakt van
natuurlijke dekking.
Vermijden seksueel gedrag

Ram vertoont
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
EFSA (2014)
zoekgedrag in
dekseizoen, maar krijgt
alleen de kans om te
dekken als ooi sta-reflex
vertoont.
Exploratiegedrag, foerageren Geen toegang tot
Het individu kan
Negatieve emotionele
Toegang tot voldoende EFSA (2014)
Schapen hebben hoge cognitieve voldoende geschikt
exploratief gedrag niet toestand, stress,
geschikt ruwvoer en tot
vaardigheden en besteden tijd aan ruwvoer (gras in de
volledig uitoefenen.
onvoldoende
grasland in de
Caroprese (2008)
het verkennen van hun
zomerperiode en hooi of
voeropname, ziekte,
zomerperiode.
omgeving.
kuilvoer in de
Voeding van
afwijkend gedrag.
Caroprese et al.
winterperiode),
concentraat is minder
Aanbieden van een
(2009)
Schapen zijn “grazers” en in
complex dan
gevarieerd dieet van
mindere mate “browsers”, wat
Dieet
natuurlijke voeding en
lagere energie.
betekent dat zij een groot deel van (concentraat/brokken) is bevat meer energie.
hun tijd aan het vinden en
energierijk maar
Voorkomen van
manipuleren van eten besteden.
uniform; geen
kreupelheid en met
Zij eten vaak gras en kruiden,
keuzemogelijkheden.
name van rotkreupel.
maar ook struiken en bladeren van
Tijdig behandelen van
bomen die in of rond het weiland Kreupelheid kan
kreupele dieren.
staan.
exploratie en locomotie
beperken.
Maternaal gedrag (voorafgaand Beperkte ruimte en
Het individu kan
Negatieve emotionele
Stal biedt voldoende
EFSA (2014)
aan bevalling en moederzorg) grote groepen.
maternaal gedrag niet toestand, stress, ziekte, ruimte en keuzevrijheid
Schapen zonderen zich af van de
volledig uitoefenen.
agonistisch gedrag,
om het prepartum
kudde voorafgaand aan hun
Niet kunnen afzonderen
onrust, afwijkend
maternaal gedrag te
bevalling.
van de kudde
gedrag, verminderd
vertonen. Voldoende
voorafgaand aan de
maternaal gedrag en
rust om maternaal
Schapen bouwen in de eerste uren bevalling.
zorg; effecten van
gedrag te vertonen.
een hechting met hun jong op.

48

Zooggedrag
Lammeren worden
Lammeren zijn sterk gemotiveerd samen met de moeder
om zooggedrag te vertonen.
gehouden en worden
enkele dagen apart
Lammeren zijn gemotiveerd om
gezet in een
hun gedrag te synchroniseren.
lammerhokje.
Spel (sociaal en object)
Beperkte ruimte, hoge
Lammeren vertonen spelgedrag
bezettingsdichtheid
(vooral locomotoir). Spel heeft een
positief effect op emotionele en
fysieke gezondheid.

prenatale stress op
jong.
n.v.t.

n.v.t.

Het individu kan
Negatieve emotionele
spelgedrag niet volledig toestand, frustratie,
uit oefenen.
vermindering van
sociaal gedrag en
vaardigheden.

Rusten
De gangbare huisvesting Het individu kan niet
Om te rusten hebben schapen een in de lammerperiode
comfortabel liggen,
voorkeur voor een droog en
biedt soms beperkte
rusten en slapen.
comfortabel ligoppervlak, waarbij ruimte per dier.
koude- en hittestress worden
voorkomen.
Schapen worden meestal
gehouden op stro tijdens
de stalperiode.
Voer- en wateropname
Dieet
Het individu neemt
Schapen zijn “grazers” en in
(concentraat/brokken) is onvoldoende voer op
mindere mate “browsers”, wat
energierijk maar
en/of behoefte aan
betekent dat zij een groot deel van uniform.
nutriënten wordt niet
hun tijd aan het vinden en
vervuld.
manipuleren van eten besteden.
Ongeschikt ontwerp van
Zij eten vaak gras en kruiden,
voer en waterbakken,
Het natuurlijke
maar ook struiken en bladeren van bv. lage voerbakken.
foerageergedrag,
bomen die in of rond het weiland
zoeken en eten van
staan. Water drinken schapen
Te weinig waterplekken voer, wordt niet
alleen uit schone drinkbakken of
beschikbaar voor de hele bevredigd.
wateroppervlakken.
groep, te weinig water,
onvoldoende hygiëne
Het individu neemt
van water en toegang
onvoldoende
tot water, ongeschikt
hoeveelheden of
ontwerp van
ongeschikt water op.
waterbakken.

49

n.v.t.

EFSA (2014)

Voldoende ruimte om EFSA (2014)
spel te bevorderen.
Geschikte sociale
groepsstructuur om
spelgedrag te
vertonen.
Negatieve emotionele
Stallen en buitenuitloop EFSA (2014)
toestanden stress,
bieden mogelijkheden
ongemak, vermoeidheid om comfortabel te
Stubsjøen et al.
en frustratie.
kunnen rusten en
(2022)
liggen. Dieren hebben
vrije keuze om zich te
verplaatsen en een
comfortzone op te
zoeken.
Honger, dorst,
Voer- en waterbakken (EFSA, 2014)
onvoldoende opname
zijn ontworpen op basis
van voedingstoffen,
van de voorkeur van de Caroprese (2008)
negatieve emotionele
dieren. Aanbieden van
toestand, stress, ziekte, schoon voer en water. Caroprese et al.
afwijkend gedrag, bijv. Voldoende aantal voer- (2009)
op de knieën liggen om en waterbakken.
te eten en “queuing” (in
de rij staan) bij voer- en Diergericht ontwerp
waterbakken of
van water- en
“oblivion” (afwezigheid voerbakken.
van reacties en
interacties).

Thermoregulatie
Schapen zijn gevoelig voor
hittestress.

Geen variatie in
Het individu kan niet
thermozones in de stal. door veranderingen in
Onvoldoende
gedrag thermaal
isolatie/ventilatie van de comfort bereiken.
Jonge lammeren zijn gevoelig voor huisvestingssystemen.
hitte- en koude stress.
Onvoldoende
beschutting in de
weide.

Negatieve emotionele
Stallen bieden
(EFSA, 2014)
toestand, stress, hitte- beschutting en
en koude stress, ziekte; mogelijkheden om
beperking in
thermaal comfort te
aanpassingsvermogen. bereiken. Dieren
hebben vrije keuze om
zich te verplaatsen en
een comfortzone op te
zoeken. In de weide is
beschutting
beschikbaar.

Hoe kan worden bepaald dat/in welke mate een houderijsysteem voldoende mogelijkheden bevat om de gedragsbehoeftes van schapen
te vervullen?
Dit kan het best worden beoordeeld door het gedrag van de schapen in dit specifieke houderijsysteem te observeren. Er is vrij weinig bekend over afwijkend
gedrag bij schapen. Wel zijn enkele kenmerken genoemd die voornamelijk over de gezondheid van het dier gaan (EFSA, 2014). Schapen die zich afzonderen
van de groep en die passief zijn, zijn een duidelijk voorbeeld van dieren met een niet-vervulde behoefte of een welzijnsprobleem (bijvoorbeeld ernstige
kreupelheid, mastitis of ziekte). Bij hittestress vertonen dieren vaak hijggedrag of extreme passiviteit. Als er in een koppel dieren worden waargenomen
die grazen op de knieën, dan kan dit een teken zijn van rotkreupel. Rotkreupel is een ernstige en zeer besmettelijke aandoening bij schapen. Dit kan leiden
tot een sterk verminderd welzijn door pijn en verminderde mobiliteit.
Hoe groot is het aandeel bestaande houderijsystemen in de schapenhouderij dat momenteel volledig (of grotendeels) voldoet aan de
criteria van diergericht ontwerpen?
In 2017 werd 5,6% van de Nederlandse schapen biologisch gehouden (Het Schaap, 22 mei 2017). Dit cijfer dient ter vergelijking en betekent niet dat
(alleen) biologisch gecertificeerde houderijsystemen aan de criteria van diergericht ontwerpen voldoen. De Nederlandse schapenhouderij is een relatief
extensieve sector, waarbij de schapen grotendeels buiten worden gehouden in weilanden en alleen binnen komen tijdens het lammerseizoen in het vroege
voorjaar. Belangrijkste aandachtspunten om de het huidige systeem verder te verbeteren zijn het vergroten van de keuzevrijheid voor dieren (beschutting
in de weide, eventueel keuze tussen stal of weiland) en het voorkomen van belangrijke gezondheidsproblemen zoals mastitis en rotkreupel en infecties
met maagdarmwormen.

50

Referenties schapen:
EFSA AHAW Panel (EFSA Panel on Animal Health and Welfare), 2014. Scientific Opinion on the welfare risks related to the farming of sheep for wool,
meat and milk production. EFSA Journal 2014;12(12):3933, 128 pp. doi:10.2903/j.efsa.2014.3933
https://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/pub/3933
Caroprese, M. (2008). "Sheep housing and welfare." Small Ruminant Research 76(1): 21-25.
Caroprese, M., G. Annicchiarico, L. Schena, A. Muscio, R. Migliore and A. Sevi (2009). "Influence of space allowance and housing conditions on the
welfare, immune response and production performance of dairy ewes." Journal of Dairy Research 76(1): 66-73.
Stubsjøen, S. M., R. O. Moe, C. M. Mejdell, V. Tømmerberg, M. Knappe-Poindecker, A. H. Kampen, E. G. Granquist and K. Muri (2022). "Sheep welfare in
different housing systems in South Norway." Small Ruminant Research 214: 106740.

51

Behoeftes van konijnen
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste gedragsbehoeftes van konijnen van verschillende leeftijden. Voor elke gedragsbehoefte
worden de mogelijke conflicten met de huidige houderijsystemen genoemd, alsmede de mogelijke gevolgen voor het dierenwelzijn en aspecten om mee
te nemen in een diergericht ontwerp. De basis voor de tabel is het recent gepubliceerde EFSA-rapport over het welzijn van konijnen (EFSA, 2019). De
EFSA concludeert dat er over het algemeen een gebrek aan informatie is over de gedragsbehoeftes van konijnen. Het gaat daarbij vooral om de precieze
behoefte aan ruimte, geschikt knaagmateriaal en de motivatie van volwassen konijnen in verschillende voortplantingsstadia na sociaal contact.
Tabel 1g. Gedragsbehoeftes per diersoort, mogelijke conflicten in de huidige houderijsystemen, de verwachte impact op het welzijn van het dier en
aspecten voor een diergericht ontwerp.
Gedragsbehoefte

Conflict met
Impact
houderijsysteem
Onderhouden van sociale Beschadigende agressie bij Groepshuisvesting in
banden
konijnen in
levensfasen waarin er
(konijnen van alle
groepshuisvesting treedt
minder behoefte is aan
leeftijden)
meestal op als de dieren
sociaal contact kan leiden
Konijnen leven samen in
bijna geslachtsrijp zijn.
tot agressie, vooral als er
groepen. Wel is de
niet voldoende ruimte is
motivatie van voedsters om Permanente
voor konijnen om zich te
sociaal contact te zoeken
groepshuisvesting van
kunnen terugtrekken.
tijdens de dracht en na het voedsters leidt tot ernstige
werpen gering. Konijnen
agressie en concurrentie om
hebben een grote motivatie nestplaatsen.
voor sociaal gedrag (met
name sociaal rusten voor
thermoregulatie) wanneer
zij jong zijn; 100% van de
mannetjes en 50% van de
vrouwtjes verlaten hun
oorspronkelijke groep
voordat ze geslachtsrijp
zijn.

Comfortgedrag

Niet bekend.

52

Gevolgen voor welzijn

Aspecten voor een
Bron
diergericht ontwerp
Bestaande agressie kan
Vleeskonijnen zouden
leiden tot groepsstress en kunnen worden gehuisvest EFSA
verwondingen; dit kan weer in systemen waarin
(2019)
leiden tot de emotionele
nestgenoten samen worden
toestanden stress, angst gehouden, waarin de
en pijn.
groepsgrootte klein is (7-9
dieren) en die voldoende
ruimte en schuilplaatsen
bieden.
Bij voedsters is agressie
vaak moeilijk te vermijden,
zelfs met voldoende ruimte
en bij tijdelijke
groepshuisvesting (vooral
tijdens het hergroeperen).
Verder onderzoek is nodig
naar de optimale ruimte
voor konijnen en de
behoefte aan sociaal contact
van voedsters.

(konijnen van alle
leeftijden)
Konijnen zijn gemotiveerd
om de functie en integriteit
van het integument en de
vacht te bewaren.
Vertonen van seksueel
Voedsters en fokrammen
gedrag
worden individueel
(voedster, fokram)
gehuisvest.
Voedsters in oestrus en
fokrammen zijn
Gebruik van kunstmatige
gemotiveerd tot seksuele
inseminatie.
activiteiten.

Vermijden van seksueel
gedrag
(voedster, fokram)
Voedsters die niet in
oestrus zijn, zijn
gemotiveerd om
gedwongen paring te
vermijden.
Exploratie- en
knaaggedrag,
foerageren
(Konijnen van alle
leeftijden)
Konijnen zijn sterk
gemotiveerd om de
omgeving te onderzoeken
op zoek naar voedsel, te
knagen en te scharrelen.

Voedsters en fokrammen
kunnen geen seksueel
gedrag vertonen.

Welzijnsgevolgen van het
niet kunnen uitoefenen van
seksueel gedrag zijn nog
onbekend.

Nog niet bekend.
EFSA
Onderzoek naar effecten van (2019)
uitoefenen van seksueel
gedrag op gezondheid en
welzijn van voedsters en
fokrammen.

Intensieve
voortplantingscycli en
ongeschikte
Inseminatietechnieken
inseminatietechnieken
worden state-of-the-art
kunnen leiden tot
uitgevoerd; personeel is
aandoeningen van de
naar behoren opgeleid.
voortplantingsorganen van
voedsters (bijvoorbeeld
infectieuze metritis of
baarmoedertorsie); dit leidt
tot pijn.

Niet bekend.

Sommige
huisvestingssystemen
beperken de
bewegingsvrijheid van de
konijnen (te kleine
individuele en
groepskooien).

Konijnen kunnen niet of
niet voldoende exploreren,
knagen, scharrelen en
foerageren.

Deze (stereotiepe)
Voldoende ruimte om te
gedragingen zijn een uiting exploreren.
van de negatieve emotionele
toestanden stress,
Toegang tot adequaat
frustratie en verveling, en knaagmateriaal voor alle
Beperking van exploratief kunnen leiden tot angst en konijnen.
gedrag en knaaggedrag kan pijn bij de slachtoffers.
leiden tot stereotiep gedrag
Verrijking van het verblijf
Kale omgevingen (kooien of (likken of knagen aan de
met verhoogde platforms.
hokken met volledig
kooi, aanhoudend krabben

53

EFSA
(2019)

roostervloer; afwezigheid
van knaagmogelijkheden)

Onderzoek of en in welke
mate gehouden konijnen
een behoefte hebben aan
graven die verder gaat dan
krabben en scharrelen.
Maternaal gedrag
In kooien zonder geschikt
Beperking van
Deze (stereotiepe)
Toegang tot adequaat
EFSA
(voorafgaand aan bevalling nestmateriaal en met
nestbouwgedrag kan leiden gedragingen zijn een uiting nestmateriaal voor
(2019)
en moederzorg)
permanente toegang tot het tot stereotiep gedrag en
van de negatieve emotionele voedsters.
(voedster)
nest worden voedsters in
infanticide.
toestanden stress en
Voedsters zijn gemotiveerd hun natuurlijke maternale
frustratie en kunnen leiden Voedsters beperkt toegang
om nestbouwgedrag uit te gedrag beperkt.
Permanente toegang tot
tot pijn bij de jongen.
tot hun nest geven
oefenen (verzamelen van
het nest kan leiden tot
(nestruimte scheiden van de
nestmateriaal en
infanticide en verwondingen
rest van het verblijf).
vermengen met eigen
bij de jongen.
haar). Voedsters zogen hun
jongen 1x/dag, de rest van
de tijd blijven ze op afstand
van het nest.
Zooggedrag en
Groepshuisvesting van
Voedsters vertonen
Slechte moederzorg kan
Verder onderzoek naar
EFSA
ontvangen van
voedsters, waardoor zij
onvoldoende/geen
leiden tot onderkoeling,
(tijdelijke)
(2019)
moederzorg
groepsstress door
maternale zorg.
verhongering, uitdroging en groepshuisvesting van
(jong dier)
bijvoorbeeld concurrentie
infanticide bij de jongen;
zogende voedsters.
Jonge konijnen zijn
ervaren, of problemen in
Jongen kunnen geen
vroegtijdig spenen kan
gemotiveerd om aan een
andere houderijsystemen
normaal zooggedrag
leiden tot
Jongen moeten op een
uier te zuigen om zich te
(bijvoorbeeld geen
uitoefenen.
maagdarmstoornissen; dit geschikte leeftijd worden
voeden.
nestmateriaal beschikbaar).
kan leiden tot stress en
gespeend (30-35 dagen).
pijn bij de jongen.
Vroegtijdig spenen van de
jongen

Rusten
Onvoldoende ruimte (in
(konijnen van alle
individuele kooien of
leeftijden)
verstoord worden door
Konijnen hebben de
actieve konijnen in
behoefte om te liggen,
groepshuisvesting)
comfortabel te rusten en te
slapen.

aan de kooivloer) en tot
gedrag dat gericht is op
hokgenoten ((oor-)bijten)

Konijnen ervaren
rustproblemen.

Niet kunnen liggen,
Bieden van voldoende
EFSA
comfortabel rusten of slapen ruimte en een comfortabele, (2019)
kan leiden tot de negatieve schone vloer (studies over
emotionele toestanden
de meest geschikte vloer
stress, ongemak,
zijn niet consistent, d.w.z.
vermoeidheid en
het is niet duidelijk of
frustratie.
strooisel, draadrooster of

54

Voer- en wateropname
(konijnen van alle
leeftijden)

Oncomfortabele vloer (vuile
vloer; geen strooisel)
Voeropname:
Konijnen kunnen niet
De voeropnamecapaciteit
voldoende voer opnemen.
van zogende voedsters kan
te laag zijn voor hun eigen
behoeftes.

Voeropname:
Bij ontoereikende
voeropname ervaren de
dieren honger.

plastic roosters qua welzijn
het geschiktst zijn).
Eventueel gebruik van
EFSA
rassen met kleinere nesten (2019)
maar hoger geboortegewicht
van de jongen.
Voorkomen van
maagdarmstoornissen:
bijvoorbeeld gebalanceerde
voeding, geschikte
speenleeftijd, goede
hygiëne.

Zwakke en te lichte jongen
hebben het moeilijk om bij
de spenen te komen en
voldoende melk op te
nemen.
In sommige
houderijsystemen worden
gespeende konijnen beperkt
gevoerd om
maagdarmstoornissen te
voorkomen.
Thermoregulatie
De thermoregulatie wordt
Konijnen kunnen geen
Beperking van
(konijnen van alle
vooral beperkt bij
thermisch comfort bereiken thermoregulatie kan leiden
leeftijden)
vleeskonijnen in te kleine
(ook niet door verandering tot hittestress of koude
Vleeskonijnen in kleine
kooien of hokken (verspreid van gedrag).
stress die samengaat met
hokken zijn vooral gevoelig liggen niet mogelijk, te
ongemak.
voor hittestress; jonge
warm) en bij zogende
konijnen zijn vooral
jongen die geen goede
gevoelig voor koude stress moederzorg ontvangen (te
(onvoldoende
koud).
moederzorg).

Aanbieden van voldoende
ruimte (vleeskonijnen) en
adequaat nestmateriaal
(voedsters)

EFSA
(2019)

Aspecten die in bestaande houderijsystemen voor konijnen prioritair moeten worden verbeterd
De volgende lijst van aspecten reflecteert de huidige stand van kennis. Er is nog steeds behoefte aan onderzoek, vooral naar de precieze behoefte aan
ruimte, geschikt knaagmateriaal, de motivatie om te kunnen graven (meer dan krabben en scharrelen) en de motivatie van volwassen konijnen in
verschillende voortplantingsstadia aan sociaal contact.
De volgende aspecten hebben binnen bestaande houderijsystemen een grote invloed op het welzijn van konijnen en moeten worden verbeterd:
Ruimte en structuur

55

Onvoldoende ruimte beperkt konijnen in het uitoefenen van hoog gemotiveerd gedrag, zoals locomotie (huppelen, springen en rennen), rusten en
thermoregulatie. In combinatie met onvoldoende verrijking wordt ook het vertonen van exploratiegedrag beperkt. Onvoldoende ruimte leidt ertoe dat
konijnen zich niet kunnen terugtrekken van agressieve kooi- of hokgenoten. Indien er onvoldoende ruimte is, kunnen voedsters zich mogelijk niet
terugtrekken van hun jongen, wat kan leiden tot stress bij de voedster en verwondingen en infanticide bij de jongen.
Verbetering: In bestaande houderijsystemen kan worden overwogen om minder dieren te huisvesten en zo de ruimte per dier te vergroten. Een andere
mogelijkheid is het aanbrengen van verhoogde platforms in kooien of hokken om de beschikbare ruimte te vergroten, gedragingen als springen te
bevorderen en schuilplaatsen aan te bieden. De EFSA (2019) concludeert echter dat de kennis over de ruimte die nodig is om op aanvaardbare wijze aan
de gedragsbehoeftes van konijnen van verschillende leeftijden te voldoen, nog steeds ontbreekt. Daarom is het niet mogelijk een minimale vereiste ruimte
aan te bevelen die een aanvaardbaar welzijnsniveau waarborgt.
Verrijking, mogelijkheden om knaaggedrag uit te oefenen
Net zo belangrijk als het bieden van voldoende ruimte is de inrichting ervan. Konijnen moeten in houderijsystemen de mogelijkheid hebben om te
exploreren, foerageren, scharrelen en knagen. In systemen die de bewegingsvrijheid van de dieren beperken en in kale, prikkelarme omgevingen, worden
deze gedragingen beperkt. Dit kan leiden tot stereotiep gedrag (likken of knagen aan de kooi, aanhoudend krabben aan de kooivloer) en tot gedrag dat
gericht is op kooi- of hokgenoten (bijten en oorbijten) en de bijbehorende consequenties voor het dierenwelzijn (verwondingen, negatieve emotionele
toestanden).
Verbetering: Konijnen moeten permanent toegang hebben tot geschikt knaagmateriaal. Het aanbieden van voldoende knaagmateriaal kan stereotiep
gedrag en huid- en oorletsels als gevolg van bijten effectief verminderen. Uit onderzoek blijkt dat konijnen de voorkeur geven aan hooi of stro in plaats
van geperste grasblokjes of geperste houten blokken. Geperste materialen hebben echter de voorkeur boven houten stokjes en toegang tot houten stokjes
heeft de voorkeur boven geen toegang tot knaagmateriaal (EFSA, 2019). Het is ook bekend dat jongere konijnen meer behoefte hebben om te knagen
dan oudere. Er is echter weinig bekend over de juiste hoeveelheid, de juiste plaatsing van het knaagmateriaal in het verblijf en hoe concurrentie of een
hoge bezettingsdichtheid de toegankelijkheid tot het materiaal voor alle konijn beïnvloedt.
De volgende lijst van aspecten reflecteert de huidige stand van kennis. Er is nog steeds behoefte aan onderzoek, vooral naar gedragingen die niet tot
stereotypieën of beschadigend gedrag leiden wanneer zij niet kunnen worden uitgeoefend in een bepaald houderijsysteem.
Belangrijkste kenmerken van een diergericht ontworpen houderijsysteem voor konijnen
Een diergericht ontworpen houderijsysteem voor konijnen biedt:
• Voldoende ruimte: zodat de konijnen locomotie (huppelen, springen en rennen), rustgedrag en exploratiegedrag kunnen uitoefenen.
Voldoende ruimte biedt de konijnen ook de mogelijkheid om koelere of warmere plekken op te zoeken of om dicht bij elkaar of verspreid te
liggen (thermoregulatie). In systemen met voldoende ruimte kunnen konijnen zich terugtrekken om agressieve kooi- of hokgenoten te
vermijden; voedsters kunnen zich terugtrekken van hun jongen.
• Voldoende verrijking en exploratiemogelijkheden: zodat konijnen kunnen exploreren, foerageren, scharrelen en knagen. De
verstrekking van geschikt knaagmateriaal is van bijzonder belang.
Rangorde van de belangrijkste kenmerken van een diergericht ontworpen houderijsysteem voor konijnen
De twee bovengenoemde kenmerken (voldoende ruimte en voldoende verrijking) hebben dezelfde rang. Ze zijn wederzijds afhankelijk en versterken
elkaar: knaagmateriaal (verrijking) is bijvoorbeeld alleen effectief als er voldoende ruimte is dat alle konijnen in een groep voldoende toegang tot het
materiaal hebben. Dit betekent niet dat in alle houderijsystemen in dezelfde mate aan deze twee kenmerken moet worden voldaan. Als het bijvoorbeeld

56

niet mogelijk is de kooien of hokken in een bestaand houderijssysteem te vergroten, kan de bestaande ruimte beter worden ingericht door eenvoudige
aanpassingen, zoals het toevoegen van een platform om gedragingen zoals springen te bevorderen en om te schuilen.
Aandeel van bestaande diergericht ontworpen houderijsystemen voor konijnen
Het totale aantal konijnenhouderijen in Nederland is zeer klein, afhankelijk van de bron zijn er 30 (CBS, 2021) tot 35 (WUR, 2022) bedrijven. In totaal
worden op deze bedrijven 282.900 vleeskonijnen en 38.400 voedsters gehouden (CBS, 2021). De Dierenbescherming heeft het Beter Leven keurmerk
voor konijnen geïntroduceerd, maar uit publieke bronnen is niet te achterhalen of/hoeveel bedrijven voor dit keurmerk produceren.
Referenties konijnen:
EFSA Panel on Animal Health and Welfare (AHAW), Saxmose Nielsen, S., Alvarez, J., Bicout, D. J., Calistri, P., Depner, K., ... & Winckler, C. (2020). Health
and welfare of rabbits farmed in different production systems. EFSA Journal, 18(1), e05944.

57

Behoeftes van eenden
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste gedragsbehoeftes van eenden van verschillende leeftijden. Voor elke gedragsbehoefte worden
de mogelijke conflicten met de huidige houderijsystemen genoemd, alsmede de mogelijke gevolgen voor het dierenwelzijn en aspecten om mee te nemen
in een diergericht ontwerp. De basis voor de tabel wordt gevormd door verschillende bronnen uit de wetenschappelijke literatuur. Binnenkort wordt er een
nieuw EFSA-rapport verwacht (door de ‘working group on the protection of ducks, geese, quail’).
Aangezien in Nederland alleen Pekingeenden commercieel worden gehouden, hebben alle gegevens in onderstaande tabel uitsluitend betrekking op
Pekingeenden (Anas platyrhynchos domestica). Er zij op gewezen dat alle gedomesticeerde eenden rassen nog steeds veel biologische kenmerken hebben
van hun wilde voorouders (Council of Europe, 1999).
Tabel 1h. Gedragsbehoeftes per diersoort, mogelijke conflicten in de huidige houderijsystemen, de verwachte impact op het welzijn van het dier en
aspecten voor een diergericht ontwerp
Gedragsbehoefte

Conflict met
Impact
Gevolgen voor welzijn
houderijsysteem
Onderhouden van sociale Eenden voor worden vaak in Over het algemeen leidt
Niet bekend.
banden
grote groepen gehouden
deze groepsgrootte niet tot
(eenden van alle leeftijden) (eenden voor
gedragsproblemen.
Eenden leven in grote
vleesproductie: 3.000 –
groepen tijdens de herfst
13.000 dieren;
en winter. Tijdens het
eendenouderdieren: 200broedseizoen leven ze in
300 dieren).
sociaal geïsoleerde paren.
De vrouwelijke eend legt 8- Bij jonge eenden voor de
10 eieren en brengt de
vleesproductie wijkt deze
jongen groot totdat ze met groepsgrootte sterk af van
ongeveer 8 weken kunnen de groepsgrootte in het wild
vliegen.
(8-10 jongen en moeder).
Bij eendenouderdieren wijkt
deze groepsgrootte sterk af
van de sociaal geïsoleerde
broedparen in het wild.
Comfortgedrag
In de meeste
Eenden kunnen hun
(eenden van alle leeftijden) houderijsystemen wordt
comfortgedrag niet of niet
Eenden zijn gemotiveerd
geen open water
voldoende vertonen; ze
om de functie en integriteit aangeboden.
kunnen zich bijvoorbeeld
van het integument en het
niet nat poetsen (‘wet
verenkleed te bewaren.
preening’).

58

Het is waarschijnlijk dat
eenden (net als andere
diersoorten) door het niet
kunnen uitoefenen van
gemotiveerd
comfortgedrag negatieve

Aspecten voor een
diergericht ontwerp

Bron
(Council of
Europe,
1999)
Makagon
& Riber
(2022)

Aanbieden van open water. Rodenburg
et al.
Verder onderzoek naar
(2005)
welke elementen van het
Makagon
‘wet preening’ essentieel zijn & Riber
voor eenden (baden en
(2022)

Eenden zijn sterk
gemotiveerd om zich net te
poetsen (‘wet preening’).

emotionele toestanden
kunnen ervaren, zoals
stress, ongemak en
frustratie.

zwemmen, of alleen met de
natte snavel het verenkleed
poetsen?)
Hierop voortbouwend verder
onderzoek naar het ontwerp
van geschikte bronnen van
open water (speciale
drinkbakken, douches, of
ondiepe/diepe bassins).

Vertonen van seksueel
gedrag
(geslachtsrijpe eenden)

Niet bekend.
Geen/onvoldoende
onderzoek naar het gedrag
en de gedragsbehoeften van
eendenouderdieren.
Vermijden van seksueel Niet bekend.
gedrag
Geen/onvoldoende
(geslachtsrijpe eenden)
onderzoek naar het gedrag
en de gedragsbehoeften van
eendenouderdieren.
Exploratie- en
In bijna alle
Eenden kunnen niet of niet Deze (stereotiepe)
scharrelgedrag,
huisvestingssystemen wordt voldoende exploreren en
gedragingen kunnen een
foerageren
stro aangeboden als
foerageren op het water.
uiting zijn van de
(eenden van alle leeftijden) strooisel (mogelijkheid om
negatieve emotionele
Eenden zijn sterk
te exploreren foerageren op Beperking van exploratief toestanden stress,
gemotiveerd om de
het land).
gedrag kan leiden tot
frustratie en verveling.
omgeving (op het water en
stereotiep gedrag (vooral
op het land) te
In de meeste
kopschudden, stereotiep
onderzoeken op zoek naar houderijsystemen wordt
verenpoetsen,
voedsel.
geen open water
heroriënterend
aangeboden.
foerageergedrag naar
stro).

Maternaal gedrag
(eend)
Eendenouderdieren zijn
gemotiveerd om rond het

Over het algemeen worden
voldoende nesten
aangeboden.

Niet bekend.

Niet bekend.

59

Makagon
& Riber
(2022)

Makagon
& Riber
(2022)

Aanbieden van open water. Rodenburg
et al.
Verder onderzoek naar
(2005)
welke elementen van het
Makagon
exploreren en foerageren op & Riber
het water essentieel zijn
(2022)
voor eenden (baden en
zwemmen, of alleen water
slobberen met de snavel?)
Hierop voortbouwend verder
onderzoek naar het ontwerp
van geschikte bronnen van
open water (speciale
drinkbakken, douches, of
ondiepe/diepe bassins).

eileggen een geschikt nest
te zoeken en hierin hun
eieren te leggen.
Moederzorg
Eieren worden standaard
Niet bekend.
(jonge eenden)
uitgebroed in broedmachines
Jonge eenden leren van hun en moederzorg door een
moeder in het wild.
moeder eend wordt in de
praktijk niet toegepast.
Rusten
In bijna alle
Eenden hebben geen
(eenden van alle leeftijden) huisvestingssystemen wordt mogelijkheid om
Eenden hebben de behoefte stro aangeboden als
comfortabel te rusten (nat
om op een schone, droge
strooisel.
strooisel).
plek comfortabel te rusten
en te slapen.
Indien open water wordt
aangeboden, bestaat het
risico van nat strooisel
(afhankelijk van het ontwerp
van de waterbron en andere
factoren zoals ventilatie).

Niet bekend.

Het is waarschijnlijk dat
Voldoende, droge strooisel Rodenburg
eenden (net als andere
van goede kwaliteit
et al.
diersoorten) door niet
aanbieden.
(2005)
kunnen comfortabel rusten
Makagon
of slapen de negatieve
Verder onderzoek naar hoe & Riber
emotionele toestanden
open waterbronnen zo
(2022)
stress, ongemak,
kunnen worden ontworpen
vermoeidheid en
dat de strooiselkwaliteit niet
frustratie ervaren.
negatief wordt beïnvloed.

In de meeste
houderijsystemen is de
bezettingsdichtheid relatief
laag (5-8 eenden/m2), zodat
de dieren ongestoord
kunnen rusten.
Voer- en wateropname Voeropname:
Eenden kunnen niet
Voeropname:
(eenden van alle leeftijden) Eendenouderdieren worden voldoende voer opnemen. Bij ontoereikend
Eenden zijn gemotiveerd
vaak beperkt gevoerd.
voeropname ervaren de
om water slobberend op te
Eenden kunnen geen water dieren honger.
nemen.
Wateropname:
opnemen op de manier die
In de meeste
zij prefereren.
houderijsystemen worden
drinknippels aangeboden.
Thermoregulatie
De thermoregulatie wordt
(eenden van alle leeftijden) vooral beperkt wanneer er
Eenden zijn gevoelig voor geen open water wordt
hittestress bij hoge
aangeboden bij hoge
temperaturen.
temperaturen.

Gerantsoeneerde diëten zijn Rodenburg
beperkt in energie, maar
et al.
niet in de totale hoeveelheid (2005)
voer (verzadiging).
Makagon
& Riber
Voldoende drinkbakken met (2022)
de juiste hoogte en
doorstroomsnelheid (verder
onderzoek nodig).
Eenden kunnen geen
Beperking van
Adequate
Rodenburg
thermisch comfort bereiken thermoregulatie kan leiden ruimtetemperatuur; vrije
et al.
(ook niet door verandering tot hittestress die
toegang tot open water.
(2005)
van gedrag).
samengaat met
ongemak.

60

Aspect die in bestaande houderijsystemen voor eenden prioritair moet worden verbeterd
De volgende opmerkingen reflecteren de huidige stand van kennis. Er is behoefte aan onderzoek, vooral naar de precieze behoefte aan water-gerelateerd
gedrag.
De volgende aspect heeft binnen bestaande houderijsystemen volgens de systematische review van Makagon & Riber (2022) een grote invloed op het
welzijn van eenden en moet worden verbeterd:
Verrijking, mogelijkheden om nat poetsen (‘wet preening’) en andere water-gerelateerde gedragingen uit te oefenen
Eenden moeten in houderijsystemen de mogelijkheid hebben om hun soortspecifieke poetsgedrag en exploratie- en foerageergedrag uit te oefenen. In

systemen waar alleen drinknippels en geen open waterbronnen aanwezig zijn, worden deze gedragingen beperkt. Dit kan leiden tot stereotiep gedrag
(kopschudden, stereotiep verenpoetsen, heroriënterend foerageergedrag naar stro ) en de bijbehorende consequenties voor het dierenwelzijn (negatieve
emotionele toestanden).
Verbetering: Eenden moeten toegang hebben tot open waterbronnen. Uit onderzoek blijkt dat eenden de voorkeur geven aan bassins in plaats van
douches en speciale open drinkbakken. Douches hebben echter de voorkeur boven open drinkbakken (gereviewed door Makagon & Riber, 2022). Het
relatieve belang van verschillende waterbronnen voor verschillende gedragsbehoeften is echter niet voldoende bekend. Het is verder niet duidelijk of
eenden de verschillende waterbronnen als substituten beschouwen of dat die verschillende waterbronnen aan verschillende gedragsbehoeften voldoen. Er
is dus verder onderzoek nodig naar de meest geschikte open waterbronnen en ook naar hoeveel ruimte er per eend en waterbron nodig is.
Belangrijkste kenmerken van een diergericht ontworpen houderijsysteem voor eenden
Een diergericht ontworpen houderijsysteem voor eenden biedt vooral:
• Voldoende verrijking en mogelijkheden om comfortgedrag uit te oefenen: zodat eenden kunnen foerageren op het land en op het
water; zodat eenden zich kunnen poetsen met water. Dit kan worden bereikt door het aanbieden van open water. Er is echter nog steeds
behoefte aan onderzoek naar welke water-gerelateerde gedragingen essentieel zijn voor eenden in de veehouderij (baden en zwemmen of
alleen zich kunnen poetsen met een natte snavel?) en welk ontwerp van open waterbronnen daarvoor het meest geschikt is.
Aandeel van bestaande diergericht ontworpen houderijsystemen voor eenden
Het totale aantal eendenhouderijen in Nederland is zeer klein, er zijn ongeveer 45 bedrijven die georganiseerd zijn in één integratie. 90% van de totale
productie is bestemd voor de export. In 2010 werd door WUR een adviesdocument gepubliceerd die gericht is op het komen tot realisatie van de potentie
van een ‘topsegment’ door onder andere de aanpak van Reflexief Interactief Ontwerpen (van Krimpen et al., 2010). Uit publieke bronnen is echter niet te
achterhalen of/hoeveel bedrijven dit advies geheel of gedeeltelijk hebben toegepast.

61

Referenties eenden:
Council of Europe 1999. Recommendation concerning domestic ducks (anas platyrynchos). https://www.coe.int/en/web/cdcj/1999-rec-domestic-ducks
Makagon, M.M., & Riber, A.B. 2022. Setting research driven duck-welfare standards: a systematic review of Pekin duck welfare research. Poultry Science,
101614, DOI: 10.1016/j.psj.2021.101614.
Rodenburg, T.B., Bracke, M.B.M., Berk, J., Cooper, J., Faure, J.M., Guémené, D.G.U. Y., ... & Ruis, M.A.W. 2005. Welfare of ducks in European duck
husbandry systems. World's Poultry Science Journal, 61(4), 633-646, DOI: 10.1079/WPS200575.
Van Krimpen, M.M., Poelarends, J.J.; Bremmer, B.; Spoelstra, S.F. 2010. Eersteklas eend : adviesdocument. Lelystad : Wageningen UR Livestock

Research, Research report. https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/160272

62

Impact van ingrepen op de zes leidende principes voor een dierwaardige veehouderij
In de gangbare veehouderij worden nog routinematige lichamelijke ingrepen, zoals staart couperen bij varkens, toegepast om te voorkomen
dat dieren elkaar beschadigen. Er zijn drie belangrijke aspecten die hierbij in overweging moeten worden genomen:
1. Lichamelijke ingrepen verminderen alleen de schade die door het ongewenste gedrag wordt veroorzaakt, niet de omstandigheden
die tot het gedrag leiden en vaak ook niet de motivatie om het gedrag te vertonen. Dergelijke ingrepen zijn dus een vorm van
symptoombestrijding.
2. Lichamelijke ingrepen vormen een aantasting van de integriteit van het dier, wat in strijd is met het principe om de intrinsieke
waarde van het dier te respecteren.
3. Lichamelijke ingrepen veroorzaken acute en soms ook langdurige pijn en ongemak. Ook kunnen er complicaties ontstaan ten gevolge
van de ingreep.
In Tabel 2 worden routinematige fysieke ingrepen per diersoort en de gevolgen daarvan voor de dieren beschreven, evenals alternatieven
voor deze ingrepen. Alle routinematige fysieke ingrepen tasten de intrinsieke waarde van het dier aan. Om die reden stelt de RDA (2021)
dat in een dierwaardige veehouderij geen ingrepen voorkomen. Daarnaast veroorzaken alle fysieke ingrepen pijn, tijdens de uitvoering en
vaak ook daarna. Het hanteren van dieren en de ingreep leiden tot negatieve emoties, zoals angst en pijn. Daarnaast kan de afwezigheid
van bijvoorbeeld een staart de communicatie tussen soortgenoten beïnvloeden (Marcet Rius et al., 2018). Hoe bijvoorbeeld de afwezigheid
van de staart voor communicatie de emotionele toestand van het varken op lange termijn beïnvloedt, vergt verder onderzoek. Vaak wordt
gesteld dat de pijn tijdens de ingreep kan worden gerechtvaardigd door het vermijden van ernstige pijn en andere negatieve gevolgen door
beschadigend gedrag. Deze negatieve gevolgen kunnen echter ook worden vermeden door het verbeteren van het houderijsysteem en het
management. Een voordeel is dat daarmee niet alleen de gevolgen maar meestal ook de oorzaken van beschadigend gedrag worden
aangepakt. Een voorbeeld is het houden van legkippen met intacte snavels: door aanpassing van de omgeving (bijvoorbeeld het verstrekken
van verrijkingsmateriaal en het bieden van meer scharrelmogelijkheden) krijgen de dieren meer mogelijkheden om hun natuurlijk gedrag
te vertonen, waardoor de kans op verenpikken en kannibalisme wordt verminderd.

63

Tabel 2. Impact van fysieke ingrepen bij dieren op de zes leidende principes voor een
dierwaardige veehouderij (RDA, 2021)[1]
Diersoort
Leghen

Vleeskuiken

Ingreep
Snavel behandelen:
verwijderen van een deel van
de bovensnavel door
infraroodbehandeling bij
eendagskuikens

Verwijderen deel achterste
teen vleeskuikenouder-dieren
(hanen) voor 2 dagen leeftijd

Impact
- intrinsieke waarde:
aantasting van integriteit
+/- gezondheid:
verminderen van
veerschade en
verwondingen door
verenpikken; acute en
langdurige pijn;
beschadiging van
weefsels
- natuurlijk gedrag:
mogelijke effecten op
scharrel- en
voedselzoekgedrag en
eten
- positieve emotionele
toestand: pijn, angst
- intrinsieke waarde:
aantasting van integriteit
+/- gezondheid:
verminderen van
veerschade en
verwondingen hennen bij
treden door haan; acute
pijn haan; beschadiging
van weefsels
? natuurlijk gedrag:
onbekend
- positieve emotionele
toestand: pijn, angst

64

Alternatieven
Sinds 1 januari 2019 verboden bij
dieren bestemd voor de
Nederlandse markt. Bij dieren
bestemd voor export verboden per
1 september 2023.

Bron
Marchant-Forde et al.
(2008)

Alternatieven: goed ingerichte stal
met voldoende
scharrelmogelijkheden (pikblokken,
ruifjes met luzernehooi, strobalen,
radio in stal)

EFSA (2005)

Per 1 januari 2023 in Nederland
verboden

Staatscourant 31-082021

Mogelijk biedt het gebruik van
traaggroeiende kuikens kansen,
omdat daarvoor andere
ouderdierlijnen worden gebruikt.
Bij een kleinere en lichtere haan zal
het eerder mogelijk zijn om ingreep
achterwege te laten.

De Jong en van
Emous (2017)

Rodenburg et al.
(2013)

Stuurgroep Ingrepen
Pluimvee

Arrazola en Torrey
(2021)
Stuurgroep Ingrepen
Pluimvee

Varken

Varken

Varken

Staart couperen: bij biggen
tot een leeftijd van 4 dagen
zonder verdoving en pijnstilling
om letsels aan de staart door
staartbijten te verminderen

Hoektanden slijpen: sinds
2009 is het knippen van de
hoektanden verboden; het
slijpen is toegestaan tot een
leeftijd van 7d om kwetsuren
bij zeugen en
gezichtsverwondingen bij
andere biggen door vechten om
spenen te vorkomen
Castratie: van mannelijke
biggen zonder verdoving tot
een leeftijd van 4d om
berengeur in vlees(producten)
te vermijden en agressief
seksueel gedrag bij volwassen
varkens te verminderen

- intrinsieke waarde:
aantasting van integriteit
+/- gezondheid:
verminderen van
verwondingen door
staartbijten; acute en
langdurige pijn;
beschadiging van
weefsels
- natuurlijk gedrag:
reageren op huidirritatie
en vliegen en
communicatie met de
staart niet mogelijk
? positieve emotionele
toestand: angst
- intrinsieke waarde:
aantasting van integriteit
+/- gezondheid:
voorkomen van
verwondingen; pijn
? positieve emotionele
toestand: angst

- intrinsieke waarde:
aantasting van integriteit
+/- gezondheid:
vorkomen van
verwondingen door
agressie; acute en
langdurige pijn;
beschadiging van
weefsels

65

Routinematig staartcouperen is
binnen de EU verboden. Het is nog
wel toegestaan als andere
preventieve maatregelen zijn
toegepast, maar het risico nog
steeds als te groot wordt ingeschat.
Alternatieven: Toepassen van
preventieve maatregelen om
staartbijten te voorkomen: bijv.
aanbieden van voldoende en
geschikt verrijkingsmateriaal (losse
organische substraten, zoals stro,
hooi en kuilvoer); goede
luchtkwaliteit; verbetering
gezondheid; voldoende ruimte;
adequate samenstelling voer
Verandering fokstrategie: minder
biggen per zeug en meer uniforme
biggen;

EFSA (2022b)
Besluit
Diergeneeskundigen
artikel 2.3

EFSA (2022b)

Verbetering gezondheid zeug;
bijvoeren biggen met melk; vroege
voeding

Houden van intacte mannelijke
varkens (aangepaste
houderijsystemen en
management);
immunocastratie: vaccinatie tegen
Gonadotropin Releasing Hormone;
2-3 doses/varken;
chirurgische castratie onder
anesthesie en analgesie

EFSA (2022b)

Rund

Rund

Het onthoornen van kalveren
Onthoornen bij kalveren wordt
routinematig toegepast, vooral
bij melkvee.

Fokken van hoornloze rassen
(polled cattle)

? natuurlijk gedrag:
pijn-gerelateerde
veranderingen van
gedrag; seksueel gedrag
kan niet worden
uitgeoefend (bij dieren
die geslachtsrijp worden)
? positieve emotionele
toestand: angst
- intrinsieke waarde:
aantasting van integriteit
met fysiologische
gevolgen (hoorns
hebben een fysiologische
rol (thermoregulatie)
+/- gezondheid:
verkleint het risico op
schade bij gevechten
tussen dieren.
? natuurlijk gedrag:
mogelijk effect op
vaststellen rangorde
- positieve emotionele
toestand: angst, pijn
- intrinsieke waarde:
aantasting van integriteit
met fysiologische
gevolgen (hoorns
hebben een fysiologische
rol (thermoregulatie)
+/- gezondheid:
verkleint het risico op
schade bij gevechten
tussen dieren;

66

Alternatieve huisvestingsystemen
en management om het houden
van gehoornde dieren mogelijk te
maken.

(Lutz et al. 2019)
(Taylor 1966)
(Adcock 2021)

De pijn door onthoornen blijkt
langer te duren dan aangenomen
en dan dat pijnstillers worden
toegepast. Een adequaat regime
van analgesie zou leiden tot minder
pijn en negatieve emotionele
toestanden van de dieren, en
minder fysieke impact (bijv. op
groei).
Inmiddels worden er ook hoornloze
rassen gefokt (polled cattle). Er
bestaat echter onvoldoende kennis
over de fysiologische en mentale
gevolgen van hoornloze genotypes.

(Neave et al. 2013)

(Knierim et al., 2015)

Rund
(vleeskoe)

Keizersnede; bepaalde
vleesveerassen
(dubbelgespierd) kunnen niet
natuurlijk afkalven

Rund (stier)

neusring bij mannelijke en
jonge dieren

Geit

Het onthoornen van geiten
Melkgeiten of geiten gehouden
op kinderboerderijen worden
regelmatig onthoornd.

? natuurlijk gedrag:
mogelijk effect op
vaststellen rangorde
? positieve emotionele
toestand
- intrinsieke waarde:
aantasting van integriteit
+/- gezondheid:
verkleint het risico op
schade of overlijden van
het kalf; chirurgische
ingreep bij de moeder
? positieve emotionele
toestand: angst, pijn
- intrinsieke waarde:
aantasting van integriteit
-/? gezondheid: acute
en langdurige pijn;
beschadiging van
weefsels
? positieve emotionele
toestand: pijn
- intrinsieke waarde:
aantasting van integriteit
met fysiologische
gevolgen (hoorns
hebben een fysiologische
rol (thermoregulatie)
+/- gezondheid:
verkleint het risico op
schade bij gevechten
tussen dieren
? natuurlijk gedrag:
mogelijk effect op
vaststellen rangorde

67

Sinds 2014 loopt een project om
het fokbeleid van dubbelgespierde
rassen aan te passen. Door het
fokken op ruime bekkenmaten wil
men komen tot meer natuurlijke
geboorten van kalveren en
daarmee het aantal keizersneden
verminderen.

NieuweOogst.nl
(Vandenheede et al.,
2001)
(WUR, 2013)

(Steagall et al. 2021)

Alternatieve huisvestingsystemen
en management om het houden
van gehoornde dieren mogelijk te
maken.
Het onthoornen bij geiten is niet
een op een te vergelijken met
onthoornen van koeien en verdient
verder onderzoek.
Een adequaat regime van
pijnstilling zou leiden tot minder
pijn en negatieve emotionele
toestanden van de dieren.

(Hempstead et al.,
2020)
(Hempstead et al.,
2017)
(Taylor, 1966)
(van den Brom et al.,
2020)

Schaap

Schaap

Het onthoornen van schapen

- positieve emotionele
toestand: angst, pijn
- intrinsieke waarde:
aantasting van integriteit
+/- gezondheid:
verkleint het risico op
schade bij gevechten
tussen dieren
? natuurlijk gedrag:
mogelijk effect op
vaststellen rangorde
? positieve emotionele
toestand: angst, pijn

het verwijderen van een deel
van de staart bij ooien van de
rassen Suffolk, Hampshire
Down en Clun Forest
(<7 dagen leeftijd; stamboek)

De schapenrassen die bedrijfsmatig
worden gehouden zijn allemaal
hoornloos.

Besluit Diergeneeskundigen (2014),
artikel 2.5 lid b

Onthoornen bij schapen wordt
beperkt toegepast en alleen bij
hobbyhouders.

- intrinsieke waarde:
Bij de rassen die bedrijfsmatig
Besluit Diergeneesaantasting van integriteit worden gehouden, kan staart
kundigen (2014),
+/- gezondheid:
couperen tegenwoordig achterwege artikel 2.5 lid a
verkleinen van het risico
blijven door beter management.
op myasis; acute en
langdurige pijn;
Deze drie (hobby)rassen hebben
beschadiging van
een verhoogd risico op myasis door
weefsels
hun lichaamsbouw.
? natuurlijk gedrag:
communicatie met de
staart niet meer mogelijk
? positieve emotionele
toestand: angst, pijn
Konijn
Geen routinematige fysieke ingrepen
Pekingeend Geen routinematige fysieke ingrepen
[1]
De zes leidende principes voor een dierwaardige veehouderij volgens de RDA (2021) zijn: 1) Erkenning van de intrinsieke waarde en
de integriteit van het dier; 2) Goede voeding; 3) Goede omgeving; 4) Goede gezondheid; 5) Natuurlijk gedrag; en 6) Positieve
emotionele toestand

68