Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

30 079

VMBO

Nr. 12

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 september 2008
Hierbij zend ik u, mede namens de minister van LNV, het Eindadvies
«Vensters op de Toekomst» van de Adviesgroep vmbo1 en mijn reactie
daarop. In deze beleidsreactie ga ik tevens in op het eerder verschenen, en
aan u aangeboden rapport van de Adviesgroep vmbo, «Ruimte gewaarborgd» (Kamerstuk 2008–2009, 30 079, nr. 10 van 16 april 2008).
Het Eindadvies «Vensters op de toekomst» markeert het eindpunt van een
driejarige periode waarin de Adviesgroep vmbo tal van belangrijke aanbevelingen heeft geformuleerd om de kwaliteit in het vmbo te verbeteren. In
dit eindadvies schetst de adviesgroep een samenvattend beeld en een
richting waarin het vmbo zich verder zou moeten ontwikkelen om aan de
eisen van de tijd te blijven voldoen.
Alvorens in te gaan op dit eindadvies en de aanbevelingen voor de
toekomst, stel ik vast dat het vmbo zich in de afgelopen periode heeft
ontwikkeld tot goed beroepsvoorbereidend onderwijs met een stevig
rendement. Een groot aantal kinderen kan zijn talent in het vmbo ontwikkelen en kan zich oriënteren op de wereld van het vervolgonderwijs,
werken en beroep. Ik constateer ook dat vmbo-scholen veel initiatieven
hebben ontplooid om in regionaal en lokaal verband netwerken te creëren
met het vervolgonderwijs en het bedrijfsleven. Scholen geven hiermee
actief vorm aan onderwijs op maat, loopbaanbegeleiding en een open
schoolklimaat. Ik vind dat een zeer goede prestatie.
Tot slot stel ik vast dat er op het gebied van onderwijsinnovatie in het
vmbo bijzondere ontwikkelingen zijn. Het magazine «VMBO!», dat de
adviesgroep ter afsluiting van haar bestaansperiode aan alle scholen heeft
aangeboden, bevat een groot aantal van deze positieve ontwikkelingen. Ik
vind dit bijzonder inspirerend voor de toekomst van het vmbo.

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

KST122342
0809tkkst30079-12
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 079, nr. 12

1

1. Onderzoeksfase
Met het Eindadvies is een periode afgerond van onderzoek doen naar de
kaders waarbinnen scholen voor vmbo kunnen werken om hun leerlingen
maximaal tot hun recht te laten komen. In deze periode heeft de Adviesgroep vmbo uitvoering gegeven aan haar opdracht om met de scholen,
vervolgonderwijs en bedrijfsleven te zoeken naar een ruimer kader voor
de mogelijkheden van scholen om het eigen onderwijsaanbod vast te
stellen. Het richtpunt was meer maatwerk en een doorlopende leerlijn
naar het MBO.
In mijn beleidsreactie op het eerste advies «Voortvarend vmbo» (Kamerstuk 2006–2007, 30 079, nr. 8 van 9 oktober 2006), heb ik de onderstaande
concrete activiteiten aangekondigd en inmiddels tot uitvoering gebracht
of afgerond.
De voorgestelde wijziging van de Wet op het voortgezet onderwijs (WVO)
om het aantal verplichte sectorvakken te beperken tot één sectorvak en de
keuze voor het tweede vak over te laten aan de leerling, is in gang gezet.
Het voorstel om leerlingen zonder toestemming van de inspectie met een
diploma van de gemengde leerweg door te laten stromen naar de havo is
vastgelegd in het Inrichtingsbesluit VO. Scholen hebben nu de vrijheid om
in onderling overleg met leerlingen en ouders zelf te bepalen of deze stap
in het belang is van de schoolloopbaan van de leerling. Ook de wijziging
van de WVO, om de vrijheid van scholen bij de voorzieningenplanning te
vergroten en het aantal regels zoveel mogelijk terug te brengen, is door
de Eerste Kamer aangenomen en op 1 augustus 2008 in werking getreden.
In bovengenoemde beleidsreactie is aangegeven dat de Adviesgroep
vmbo een tweede rapportage zou uitbrengen met een advies over de
vergroting van de eigen beleidsruimte en kwaliteitsborging van schoolexamens. Over beide punten heeft de adviesgroep in het advies «Ruimte
gewaarborgd» gerapporteerd.
Het Eindadvies is een belangrijk document dat bijdraagt aan het verder
denken over de ontwikkeling van het vmbo. De adviesgroep heeft met
gedegen werk, veldactiviteiten, voorlichting en betrokkenheid een goede
bijdrage geleverd aan de kwaliteitsontwikkeling in het vmbo.
2. Perspectief en context
Ik vind het van belang om de voorstellen niet los te beoordelen en ze
vooral te bezien in het licht van de belangrijkste ontwikkelingen die thans
in het voortgezet onderwijs en in het middelbaar beroepsonderwijs
gaande zijn.

Kwaliteitsagenda Voortgezet Onderwijs
In de afgelopen periode is na de implementatie van het vmbo veel
aandacht besteed aan de programmastructuur en de, al dan niet
vermeende, achteruitgang in de kwalitatieve prestaties van de huidige
generatie scholieren. Dit debat heeft er mede toe bijgedragen dat veel
meer aandacht is ontstaan voor de ontwikkeling van kwaliteiten en
talenten van leerlingen. Tegemoetkomen aan uiteenlopende ambities en
verschillende talenten is een belangrijke uitdaging in het onderwijs. In de
Kwaliteitsagenda VO «Onderwijs met ambitie» (Bijlage bij kamerstuk
2007–2008, 31 289, nr. 42 van 4 juli 2008) staat deze doelstelling centraal.
In deze agenda zijn zes kernpunten geformuleerd die de basis zullen zijn
van het onderwijsbeleid in de komende periode. Sommige van deze kernpunten, zoals het verzorgen van goede examens en de versterking van
loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) sluiten nauw aan bij de voorstellen die door de adviesgroep zijn geformuleerd. Ik ondersteun de
scholen bij de vormgeving van de kwaliteitsimpuls met een substantieel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 079, nr. 12

2

bedrag van ca € 200 mln. over de periode 2008–2011 (Regeling Kwaliteit
Voortgezet Onderwijs van 4 september 2008 met kenmerk VO/OK-2008/
29478). Dit biedt extra mogelijkheden aan scholen om de beleidsintenties
van de agenda in de praktijk te verwerkelijken.

Examensystematiek
Ook de verbetering van de centrale examens is een prominent onderwerp
in de Kwaliteitsagenda Voortgezet Onderwijs. De examensystematiek is
een garantie voor de kwaliteit van het onderwijs en het civiel effect van
het diploma. De vragen die er leven over wat er in het school- en wat erin
het centraal examen moet worden getoetst, de borging van kennis in de
examens en een betere kwaliteitsborging noodzaken tot verdere inspanningen om te zorgen dat de betrouwbaarheid van zowel school- als
centraal examen onomstreden blijft. Ik zal uw Kamer binnen afzienbare
termijn over mijn beleidsvoornemens omtrent de examens in het VO
informeren. Ik zal daarbij ook aandacht schenken aan de examens in het
vmbo.

Doorlopende leerlijnen en regionale samenwerking
Het verzorgen van doorlopende leerlijnen en een goede inhoudelijke
aansluiting tussen beroepsvoorbereidend en beroepsopleidend onderwijs
is voor leerlingen van essentieel belang voor het behalen van een startkwalificatie. Het een kan niet zonder het ander. Ontwikkelingen in de
onderwijsprogrammering van het vmbo kunnen niet los worden gezien
van ontwikkelingen in het MBO. De regionale samenwerking tussen het
vmbo, het MBO en het bedrijfsleven is hierbij belangrijk omdat zo kan
worden gewaarborgd dat leerlingen in een ononderbroken traject hun
startkwalificatie behalen. Ook VNO/NCW en het MKB hebben uw Kamer
recent aandacht gevraagd voor het belang van een ononderbroken
schoolloopbaan, gezien in het perspectief van het modern vakmanschap
en het functioneren op de arbeidsmarkt. De experimenten vmbo-mbo2
zijn een eerste stap in de richting van dit doel.

Goed bestuur
Tenslotte is het voor de beleidsontwikkeling in het vmbo van belang alert
te blijven op de verschillende verantwoordelijkheden en rollen die de
overheid, de sector en de individuele scholen hebben. In lijn met het
advies van de commissie Dijsselbloem richt ik mij vanuit mijn verantwoordelijkheid voor het onderwijsstelsel met name op het waarborgen van de
toegankelijkheid en het vaststellen van wat de leerlingen moeten kunnen
en kennen. De wijze waarop dit door de leerling wordt bereikt is de verantwoordelijkheid van de professionals die dagelijks met deze leerlingen
werken.
3. «Vensters op de toekomst»
De adviesgroep formuleert vier voorstellen die tot de gewenste kwaliteitsverbetering van het vmbo kunnen leiden:
1. Geef een krachtige impuls aan loopbaanoriëntatie en begeleiding.
2. Maak de programmastructuur transparanter en flexibeler.
3. Versterk de functie van de examinering op landelijk en regionaal
niveau.
4. Zorg ervoor dat de inrichting van de theoretische leerweg (TL) meer
ruimte biedt om leerlingen voor te bereiden op sterk uiteenlopende
vervolgtrajecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 079, nr. 12

3

4. Geef een krachtige impuls aan loopbaanoriëntatie
enbegeleiding
De adviesgroep benadrukt de noodzaak van een ononderbroken schoolloopbaan. Zij stelt dat nog te veel leerlingen tijdens hun schoolloopbaan
verkeerde keuzes maken en in hun schoolloopbaan vertraging ondervinden of uit teleurstelling het onderwijs verlaten.
Ook VNO/NCW en het MKB onderschrijven het belang van een goede
keuzebegeleiding met name waar het gaat om de belangstelling voor de
sector techniek en technische opleidingen. Het onlangs verschenen
rapport van het SCP «Gestruikeld voor de start» benadrukt ook het belang
van de ondersteuning van jongeren bij het ontwikkelen van een beroepsbeeld ter voorkoming van uitval in het MBO.
LOB is al sinds 2000 een verplicht programmaonderdeel in de bovenbouw
van het voortgezet onderwijs. Scholen zijn verantwoordelijk voor de
vormgeving en de kwaliteit van de LOB. Er is de laatste jaren op het
gebied van LOB in en om scholen veel, goed werk verricht. Ik refereer
hierbij aan de beroepencarrousel, snuffelstages, beroepenoriëntatie door
«Delft on stage», activiteiten van de kenniscentra zoals «Kom in het leerbedrijf», docentenstages en de praktische profieloriëntatie.
Maar ook ik heb vastgesteld dat het ondanks deze inspanningen lastig is
gebleken om LOB dié structurele aandacht te geven, die het verdient. Met
name de integratie van LOB in het primair onderwijsproces is voor
docenten en scholen moeilijk gebleken. In zowel de Kwaliteitsagenda
Voortgezet Onderwijs, als in de strategische agenda BVE heb ik aangegeven dat er een kwaliteitsimpuls voor talentontwikkeling gewenst is. Ik
ben daarbij van mening dat de professionals die met de jongeren werken
de beste deskundigheid hebben om deze kwaliteitsverbetering vorm te
geven. Ik zal de VO-sector de ruimte en de steun geven om zelf na te
denken over welke minimale kwaliteitsnormen gehanteerd zouden
moeten worden voor LOB, en op welke wijze deze normen vervolgens
benut kunnen worden.
Ik zal de instellingen de komende periode op verschillende manieren
hierbij steunen. Ten eerste zal ik een inventarisatie van een twintigtal
goede effectieve voorbeelden van LOB beschikbaar stellen. Ten tweede
heb ik de VO-raad gevraagd om een stimuleringsplan LOB met en voor de
sector te maken, en hierbij relevante partijen en deskundigen te betrekken.
De VO-raad heeft de stimulering van LOB ook als één van haar prioriteiten
opgenomen in de sectoragenda VO en zal in dit schooljaar met een
stimuleringsplan LOB komen. Tevens zal de raad onderzoeken of een
kwaliteitsstandaard mogelijk en wenselijk is. Ook via het VSV beleid
ondersteun ik de VO-sector bij de vormgeving van de LOB-activiteiten. De
middelen die behoren bij de regionale convenanten komen zo ook voor
een deel ten goede aan de versterking van LOB in de regio. Tenslotte
kunnen schoolbesturen LOB kernpunt maken van hun schoolbeleid en
daarvoor een deel van de extra middelen benutten die ik de scholen in het
kader van de kwaliteitsagenda de komende jaren geef.
Ik erken het belang van de schooloverstijgende samenwerking bij LOB.
Een gedeelde verantwoordelijkheid van VO, het vervolgonderwijs en het
bedrijfsleven is van essentieel belang voor de doorlopende leerloopbaan
van een leerling. Ik heb de VO-raad gevraagd hier aandacht aan te geven
in het stimuleringsplan dat met en door relevante partijen wordt samengesteld. Een sectoroverstijgende beleidslijn ten aanzien van studiekeuzeprocessen van jongeren zal nog aan de Kamer worden voorgelegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 079, nr. 12

4

5. Maak de programmastructuur transparanter en flexibeler
De adviesgroep definieert het vmbo uitdrukkelijk als beroepsvoorbereidend. De bovenbouw van het vmbo heeft daarbij een dubbele
functie: voorbereiden op een vervolgopleiding in het MBO of havo en
oriëntatie op de wereld van werken en beroepen. De kernopgave van het
vmbo is het ondersteunen van de leerling bij het vormgeven van zijn
leerloopbaan. Scholen proberen maatwerk te leveren om aan uiteenlopende behoeften, talenten en perspectieven van de leerlingen tegemoet te
komen. Een gevolg hiervan is dat scholen de bestaande ruimte in de
regelgeving maximaal benutten om maatwerk te leveren voor de leerlingen. Er is dan ook een divers onderwijsaanbod beschikbaar, variërend
van smalle vakgerichte programma’s tot brede en intersectorale
programma’s. De adviesgroep stelt dat in principe alle programmavarianten binnen de huidige structuur opgevangen kunnen worden, maar
dat sommige scholen ook constructies moeten bedenken om belemmeringen die zij daarbij zien het hoofd te bieden.
De adviesgroep stelt voor het aantal beroepsgerichte programma’s terug
te brengen tot vijf à tien kernprogramma’s, die globaal aansluiten op de
instroomdomeinen in het MBO. Tevens stelt de adviesgroep voor om per
algemeen vormend vak een kernprogramma vast te stellen, dat centraal
getoetst wordt en aangevuld kan worden met keuzemodulen.
Ik herken de door de adviesgroep beschreven complexiteit van het
huidige onderwijsaanbod, maar ik zie ook dat scholen er in de praktijk
goed gebruik van maken om maatwerk voor de verschillende leerlingen te
bieden. Dit voorstel raakt de structuur van het vmbo. Het wegvallen van
de huidige afdelingen en de daaraan verbonden beroepsgerichte
programma’s maken wetswijziging noodzakelijk, niet alleen over de
inhoud en strekking van de programma’s, maar ook voor de kern van het
leerwegenstelsel zelf. Dergelijke veranderingen kunnen niet worden
gerealiseerd zonder een breed draagvlak en zonder een stevige onderbouwing en doordenking van de consequenties voor het stelsel.
Gegeven de impact van dit aandachtspunt wil ik mij eerst hierover nader
beraden. In dat licht heb ik na overleg met de VO-raad besloten de Stichting Platforms VMBO (SPV) te vragen mij concreet te adviseren waar qua
onderwijsinhoud daadwerkelijk programmatische vereenvoudiging mogelijk en wenselijk is (Kamerstuk 2007–2008, 30 079, nr. 10 van 16 april 2008).
De SPV zal de herbeoordeling van het programma-aanbod in het vmbo
organiseren met behulp van de vmbo-docenten netwerken in de regio’s
en daarbij vanuit de MBO-programmering werken. Hierbij zal de SPV
zowel de MBO-raad, de HBO-raad als de AOC-raad betrekken. Eind 2009
verwacht ik een eerste concreet resultaat. Van de uitkomst hangt natuurlijk
ook af of en in welke mate de examenprogramma’s moeten worden
herzien.
6. Versterk de functie van de examinering op landelijk en
regionaal niveau
De adviesgroep heeft enkele kanttekeningen geplaatst bij de examensystematiek van het v mbo. Zij wijst op geluiden uit het onderwijsveld die
er voor pleiten dat het moment van examinering moet worden verlegd
naar het afsluiten van de schoolloopbaan in het MBO.
Het rapport van het SCP wijst er op dat leerlingen die niet deelnemen aan
het vmbo-examen weinig kans hebben om een diploma in het vervolgonderwijs te behalen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 079, nr. 12

5

Ik deel deze zorg en ben gestart met de experimenten vmbo-mbo2. Deze
zijn er op gericht een integrale leergang te ontwikkelen om meer leerlingen te helpen aan een startkwalificatie. Op grond van de uitkomsten
van deze projecten kan ook de wenselijkheid worden bezien van het
verschuiven van examenmomenten naar de afsluiting van de schoolloopbaan. Ik zal de Kamer op de hoogte houden van de ontwikkelingen in
dit traject.
Ten aanzien van het examensysteem geeft de adviesgroep aan dat
sommige scholen vinden dat het centraal examen te veel tijd vergt ten
koste van de schooleigen invulling van het schoolexamen. Scholen zijn
zich daarbij goed bewust van kwaliteitsborging, maar betrekken regionale
partners nog onvoldoende bij het opstellen van standaarden waaraan het
schoolexamen moet voldoen. De adviesgroep pleit er derhalve voor om
naast het beperkt aantal kernprogramma’s, modulen in het programma op
te laten nemen die in de regio worden gewaarborgd. Zij stelt voor scholen
te belonen voor hun inspanningen in deze en afspraken met vervolgonderwijs en bedrijfsleven te verankeren in het regionale arrangement.
Vraagstukken over de centrale examens en de verhouding met de schoolexamens behoeven de nodige aandacht. Dit onder meer vanwege de
onbalans die in een beperkt aantal gevallen is ontstaan in de verhouding
tussen de cijfers van de schoolexamens en de cijfers van de centrale
examens. Ook de inspectie heeft erop gewezen dat oplettendheid vereist
is om een geconstateerde discrepantie tussen beide cijfers niet verder te
laten oplopen.
Nu de invoering van centrale examens in het vmbo is gerealiseerd wil ik
vanuit mijn verantwoordelijkheid voor het stelsel de daarmee beoogde
doelen niet opnieuw ter discussie stellen. Wel ben ik van mening dat waar
op onderdelen verbeteringen mogelijk zijn, deze in het belang van de
leerlingen ter hand moeten worden genomen. En dat gebeurt nu ook. De
VO-raad heeft bv. een standaard ontwikkeld waarmee scholen een
kwaliteitsverbetering van de schoolexamens kunnen bewerkstelligen.
Deze moeten ook hun eigen merites behouden in het stelsel van centraleen schoolexamens. Zoals ik al eerder aangaf zal ik uw Kamer binnen
afzienbare tijd over mijn beleidsvoornemens omtrent de examens in het
VO informeren. Ik zal daarbij ook aandacht schenken aan de examens in
het vmbo.
7. Inrichting van de Theoretische Leerweg moet meer ruimte
bieden om leerlingen voor te bereiden op sterk uiteenlopende
vervolgtrajecten
De adviesgroep vraagt in het vierde en laatste venster aandacht voor de
positie van leerlingen in de theoretische leerweg (TL). Scholen staan voor
de uitdaging leerlingen uit de theoretische leerweg voor te bereiden op
een vervolgopleiding in het havo of het MBO op basis van hetzelfde
programma. De adviesgroep vindt dat de huidige positie van de TL binnen
het stelsel wringt. De inrichting van het onderwijs is niet goed toegesneden op de mogelijkheden tot vervolgonderwijs naar havo of MBO.
Volgens de adviesgroep kan de TL deze functie beter waar maken als hier
meer ruimte wordt geboden waar het gaat om extra vakken in het derde
leerjaar en een aanbod van kernvakken wordt gerealiseerd, aangevuld
met kern- en keuzeprogramma’s. Ook hier moet LOB beter worden verankerd in de programmastructuur. Leerroutes naar het hbo moeten worden
gestructureerd.
Ik wijs er op dat de TL destijds haar positie heeft gekregen vanwege het
perspectief van de leerlingen. Het MBO was en is de grootste afnemer van
leerlingen die het diploma theoretische leerweg hebben behaald. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 079, nr. 12

6

Tweede Kamer heeft er bij de invoering van de leerwegen op aangedrongen het mavo herkenbaar in de Wet op het Voortgezet Onderwijs op
te nemen. Ik onderschrijf de observatie van de adviesgroep dat de theoretische leerweg binnen het vmbo een belangrijke scharnierfunctie heeft
naar het vervolgonderwijs. Scholen hebben de mogelijkheid om zich te
profileren door zich of meer te richten op doorstroom naar de havo of
meer te kiezen voor een adequate voorbereiding op het middelbaar
beroepsonderwijs. In dit opzicht kan meer maatwerk worden gecreëerd in
de regio. Scholen zien hier kansen om, afhankelijk van de capaciteiten en
belangstelling van de leerlingen, onderwijstrajecten te ontwikkelen die
tegemoet komen aan de behoefte om de scharnierfunctie van de TL te
versterken. Leerlingen uit de gemengde- en de theoretische leerweg
hebben nu al extra kansen om zich goed voor te bereiden op het vervolgonderwijs door een zevende vak te volgen.
Ik heb u toegezegd het onderzoek naar het stapelen van diploma’s en het
doorstromen binnen het VO, voortvarend ter hand te nemen. Ik streef
ernaar u de eerste rapportage aan te bieden vóór de begrotingsbehandeling. Het resultaat van dit onderzoek, inclusief de in kaart
gebrachte consequenties van wijzigingen in de diverse sectoren, is basis
voor de verdere discussie over de schakelfunctie van de TL. Ik zal in mijn
beleidsreactie op dit onderzoek ook de aanbevelingen van de adviesgroep
over de voorgestelde oplossing van de knelpunten bij de TL meenemen.

Tot slot
Er is in de afgelopen periode veel werk verzet om het vmbo in kwalitatief
opzicht op een hoger plan te brengen. De adviesgroep heeft waardevolle
suggesties gedaan om het vmbo als voorbereidend beroepsonderwijs te
verbeteren en de kansen op doorstroom naar het MBO of havo te
vergroten. Ik vertrouw er op dat de bovengenoemde activiteiten in de
nabije toekomst wederom vruchten zullen afwerpen. Ik ben ervan overtuigd dat het vmbo zich óók de komende periode verder ontwikkelt en
daarbij in nauwe samenwerking met de andere sectoren verder werkt aan
de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 30 079, nr. 12

7