Programma
mooi
nederland

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening

Eemshaven, Groningen
Foto: Jarno Kraayvanger

Inhoudsopgave
1	Het belang van ruimtelijke kwaliteit

9

2	Doel van het programma Mooi Nederland

13

3	Wat gaan we doen?

17

4	Monitoring van de doelen

30

5	Mijlpalenplanning

33

6	Toelichting thema’s handelings­perspectieven
op gebiedsniveau 

35

3

4 | M
inisterie
Beeld: Iris van
der
Broek van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Voorwoord
Ruimtelijke ordening is onze nationale trots. We zijn een land van ingenieurs en planners met een
eeuwenoud geloof in de maakbaarheid van het land. Dit zie je terug als je door Nederland rijdt.
Van het Groene Hart in de Randstad tot aan de bufferzones tussen de grote steden en van groeikernen
tot Vinex-wijken. Met weg- en waterbouwwerken en architectuur van wereldfaam. Al met al heeft
ruimtelijke ordening een belangrijke bijdrage geleverd aan het uiterlijk van Nederland.
Anno 2022 staat ons land staat voor grote uitdagingen. We willen voldoende duurzame en betaalbare
woningen, klimaatbestendige landschappen, meer biodiversiteit en natuurherstel. Ook maken we
aankomende jaren de omslag naar kringlooplandbouw en stappen we over op schone energie­
voorziening. Daarbij moeten we ons cultureel erfgoed beschermen en oog houden voor het behouden
van onze identiteit. We moeten en willen heel veel op een klein oppervlak. De wensen, doelen en
claims zijn haast oneindig, maar het land wordt niet groter. Dat vergt keuzes, slimme combinaties en
innovaties. Maar ook om sturing en regie vanuit het Rijk om de beschikbare ruimte eerlijk te verdelen.
Daarom herstellen we onze traditie van ruimtelijke ordening in ere. Dat biedt kansen om te doen waar
we zo goed in zijn. Samen met provincies en gemeenten, met betrokken partijen en met iedereen
in de samenleving die mee wil denken en doen. We halen kennis en inspiratie op die bijdraagt aan
alle fases van de ruimtelijke ontwikkeling: verkenningen, planvorming en inpassing. Door middel
van ontwerpend onderzoek verenigen we alle belangen aan de voorkant. In dit programma staat
verbeelding, proberen en doorpakken centraal. Uiteindelijk moeten we gezamenlijk komen tot een
mooi en toekomstbestendig Nederland. Een land dat we met trots na kunnen laten aan de generaties
na ons. Zodat er in 2050 ook betaalbare woningen zijn voor onze (klein)kinderen in een land met een
goed draaiende, innovatieve economie. In een mooi, groen en gezond land.
Dit is een grote verantwoordelijkheid en daarmee ook een hele operatie. Het vergt langdurige inzet
en een lange adem. Maar we hebben het eerder gedaan. Met hernieuwde energie, creativiteit en inzet
doen we het weer.

Hugo de Jonge
Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

5

Management­
samenvatting
De druk op de ruimte in Nederland is groot. De komende jaren is ruimte nodig voor onder andere de
bouw van 1 miljoen nieuwe woningen, de energietransitie, de natuur, distributie- en datacenters en
infrastructuur. Het is niet eenvoudig om dat allemaal te laten passen in Nederland. We moeten kiezen,
slim clusteren, stapelen en creatief met onze ruimte omgaan. Daarin moet weer ‘geluisterd’ worden naar
wat de bodem en het water ‘te vertellen hebben’ en worden afgestemd op de staat en kwaliteit van de
ondergrond en de natuurlijke dynamiek van het water.
Om de schaarse ruimte eerlijk te verdelen en de kwaliteit van de leefomgeving te behouden of te
verbeteren gaat het Rijk hierop stevigere regie voeren, waarbij water en bodem sturend wordt bij
ruimtelijke planvorming. We gaan onze traditie op het gebied van nationale ruimtelijke ordening weer in
ere herstellen. De Nationale Omgevingsvisie wordt aangescherpt en er komt een uitvoeringsplan om de
uitvoering ervan te versnellen. De minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening heeft hierin de
regiefunctie.
Op 17 mei jl. heeft het kabinet de plannen bekend gemaakt in een brief aan de Eerste en Tweede Kamer.
Het samenbrengen van de opgaven in beleid en uitvoering loopt via de programma’s NOVEX en
Mooi Nederland en de aanscherping van de NOVI.
Goed rentmeesterschap staat hierbij voorop: de balans bewaren tussen het slim omgaan met
ruimtevragers en de kwaliteit van onze leefomgeving. Zodat onze kinderen en kleinkinderen ook nog
kunnen genieten van een mooi, groen, gezond en leefbaar Nederland, maar ook hun boterham kunnen
verdienen en nog een betaalbare woning kunnen vinden. Het programma NOVEX en het programma
Mooi Nederland leiden samen met de andere nationale programma’s tot de actualisatie en aanscherping
van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI): een samenhangende visie op de leefomgeving.
Het programmaplan NOVEX geeft regie aan het leggen van de ruimtelijke puzzel met provincies,
gemeenten en waterschappen. Het zorgt voor samenhang in het ruimtelijke beleid, verbindt de ruim
20 nationale programma’s en het versnelt de uitvoering door te sturen op heldere voorwaarden en
concrete uitvoeringsafspraken.

Programma Mooi Nederland
Met het programma Mooi Nederland dat nu voor u ligt, stellen we de belevingswaarde, gebruikswaarde
én toekomstwaarde centraal bij het ordenen van de ruimte. We ontwikkelen concrete toekomst- en
handelingsperspectieven om Nederland mooi, functioneel, robuust en duurzaam te houden. Dat doen we
langs twee actielijnen.
Actielijn 1: Wenkende toekomstperspectieven voor Nederland
In deze actielijn ontsluiten we ambitie, inspiratie en enthousiasme om ruimtelijke kwaliteit centraal
te stellen bij de inrichting van ons land. We brengen de samenhang tussen opgaven in kaart en laten
zien welke impact keuzes in de ene opgave hebben op de andere opgave. Hiermee leveren we input
aan samenhang tussen keuzes die in de nationale programma’s worden gemaakt. We gaan hierover de
dialoog aan om zo te komen tot een gedeeld beeld van nationale uitdagingen en uitdagingen bij
de inrichting van een gebied en de kansen en bedreigingen die daardoor ontstaan.

6 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

We brengen reeds ontwikkelde denkrichtingen, scenario’s voor de toekomst, onderzoeken en goede
voorbeelden samen. We benutten hiervoor de verschillende lopende initiatieven van partners zoals het
Kadaster, College van Rijksadviseurs, Futurama, VNO-NCW, Erfgoeddeal, de Wageningen Universiteit,
de Universiteit Utrecht, ondernemers zoals architecten en ontwikkelaars, het Planbureau van de
Leefomgeving en betrekken ook bredere inzichten rondom de scenario’s voor bevolkingsgroei en
maatschappelijke ontwikkeling.
Met ontwerpend onderzoek maken we deze verschillende inzichten vervolgens hanteerbaar in een aantal
toekomstperspectieven. En laten we zien hoe je stappen tussen nu en de verre toekomst kan zetten.
Actielijn 2: Handelingsperspectieven op gebiedsniveau
In de tweede actielijn ontwikkelen we concrete inrichtingsoplossingen voor complexe thema’s die op
gebiedsniveau vaak spelen. Hoe kun je bijvoorbeeld de biodiversiteit versterken en combineren met de
transitie van de landbouw, recreatie en kleinschalige vormen van wonen en economische activiteit?
En hoe kun je grootschalige bedrijfsvestigingen en energieinfrastructuur op laten gaan en combineren
met andere opgaven? Of hoe verbeter je de leefomgevingskwaliteit en toekomst van naoorlogse wijken?
Middels ontwerpend onderzoek laten we zien hoe je opgaven in elkaar past en combineert zonder dat je
inboet op ruimtelijke kwaliteit. En zelfs ruimtelijke kwaliteit kunt toevoegen aan een gebied. Dit doen we
in nauwe samenwerking met de partijen die hiervoor aan de lat staan en kennis en expertise hebben.
De drie perspectieven uit de Ruimtelijke Ordeningsbrief van 17 mei jl. zijn de basis: perspectief voor
landbouw en natuur, ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie, en leefbare steden
en regio’s. Per perspectief hebben we drie thema’s geselecteerd. Uiteindelijk liggen er oktober 2023 dan
9 sets van ontwerp- en inrichtingsprincipes die andere gebieden kunnen gebruiken.
Vervolgens inventariseren we de instrumenten die nodig zijn om de plannen daadwerkelijk uit te kunnen
voeren, zoals aanpassing van wet- en regelgeving, handreikingen, bestuurlijke afspraken en financiële
arrangementen. We zorgen voor het breed delen van de ontwikkelde oplossingen en instrumenten.
Dit voedt de nationale programma’s - waarmee wordt samengewerkt - en de aanscherping van de
Nationale Omgevingsvisie. Op die manier borgen we de doorwerking van de resultaten.

Perspectief voor landbouw en natuur

a. Natuur en landbouw verweven

b. Iconisch landelijk gebied

c. Bouwen met de boer

Ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie

a. Clusters van grootschalige
bedrijfsvestigingen

b. Energienetwerken

c. Circulaire werklocaties in steden

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

7

Leefbare steden en regio’s

a. Groen en gezond leven in de stad

Beeld: Marc Blommaert

8 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

b. Woonwijken van de toekomst

c. Hoogstedelijke knooppunten

1 Het belang van
ruimtelijke kwaliteit
Voor de grote maatschappelijke opgaven in Nederland is veel ruimte nodig is. Het bouwen van nieuwe
woningen, het verbeteren van de energievoorzieningen, de transitie naar duurzame mobiliteit, het
beheren van de natuur, het behouden van onze voedselvoorziening, de transitie naar kringlooplandbouw
en een circulaire economie, het tegengaan van sociale ongelijkheid, het bestrijden van de
biodiversiteitscrisis, het vergroten van economische bedrijvigheid, maar ook het beheren van het water
en de bodem. Om dat allemaal te laten passen in Nederland hebben we een moeilijke ruimtelijke ‘puzzel’
te leggen in een zich steeds ontwikkelend landschap. De aanpak van deze opgaven heeft hoe dan ook
consequenties voor de manier waarop we onze landschappen, steden en dorpen beleven, inrichten en
gebruiken. We moeten kiezen, slim clusteren, stapelen en creatief met onze ruimte omgaan.
Maar inpassen alleen is niet genoeg. We willen ook dat Nederland een prachtig land blijft om in te leven.
Inwoners van Nederland hechten veel waarde aan de landschappen, levendige steden, architectuur,
cultureel erfgoed en een gezonde, schone en veilige woon- en leefomgeving. Aantrekkelijke steden en
landschappen zijn ook belangrijk voor onze identiteit, voor het vestigingsklimaat en voor het draagvlak
voor veranderingen. Een goede ruimtelijke ordening kan alleen als we aandacht hebben voor ruimtelijke
kwaliteit.
Ruimtelijke kwaliteit is een breed begrip. Het draait om ‘goed’: mooi, functioneel en toekomstbestendig.
Gebaseerd op het werk van de Romeinse architect Vitruvius formuleren we ruimtelijke kwaliteit als
een samenhangend geheel waarbij belevingswaarde, gebruikswaarde en toekomstwaarde in balans
zijn. De omgeving moet divers en mooi zijn, met herkenbare identiteit en aangenaam om te ervaren
(belevingswaarde). Het is het ook belangrijk dat er functionele samenhang is (gebruikswaarde) en dat de
ruimte duurzaam, aanpasbaar en beheersbaar is ingericht (toekomstwaarde) zodat deze doorgegeven
kan worden aan toekomstige generaties.1
RRuimtelijke kwaliteit kunnen we concreet maken in gebieden en projecten, door vanuit de drie waarden te
werken aan economische, sociale, ecologische en culturele (erfgoed) aspecten. In onderstaand kader voor
ruimtelijke kwaliteit is dit geoperationaliseerd naar verschillende criteria die daarbij van belang kunnen zijn.
Gebruikswaarde
Ruimtelijke kwaliteit ontstaat daar waar we de
verschillende aspecten goed en met draagvlak
kunnen verbinden en deze aansluiten op de
belevingswereld van de mensen in de gebieden.
Die afweging vergt maatwerk, afhankelijk van
Ruimtelijke
maatschappelijke wensen en opgaven, tijd, plaats,
kwaliteit
schaalniveau, thematiek en actoren. In het maken
van die afweging bieden de NOVIafwegingsprincipes (meervoudig ruimtegebruik,
Toekomstwaarde
Belevingswaarde
kenmerken en identiteit van het gebied centraal,
voorkomen van afwenteling) belangrijke
Figuur 1: Definitie Ruimtelijke kwaliteit
handvatten.
1

I n het programma Mooi Nederland staat de kwaliteit van de fysieke leefomgeving centraal. Om dit aan te
duiden hanteren we in lijn met het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) de begripen ruimtelijke kwaliteit en
omgevingskwaliteit, waarbij we uitgaan van een samenhangende aanpak waarin ervoor gezorgd wordt dat alle
relevante belangen van begin af aan worden meegenomen in het beleids- en besluitvormingsproces.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

9

De insteek is dat dit het aanpakken van de grote opgaven niet onevenredig mag verzwaren of vertragen.
De inzet op ruimtelijk kwaliteit sluit aan op de Verklaring van Davos2 naar een kwalitatief hoogstaande
Baukultur voor Europa en het programma New European Bauhaus3 van de EU. Dit programma verbindt de
Europese Green Deal met ons dagelijks leven en dagelijkse leefomgeving. Het roept om samen te bouwen
aan een duurzame, aantrekkelijke en inclusieve toekomst voor onze sociale en fysieke leefomgeving.
In Mooi Nederland maken we gebruik van de opbrengsten van het programma New European Bauhaus.
Kader voor ruimtelijke kwaliteit

Economisch
belang

Sociaal belang

Ecologische
belang

Cultureel
belang

Gebruikswaarde

Efficiënt gebruik
ruimte
Nabijheid
Bereikbaarheid
Veiligheid
Meervoudig gebruik
Complementariteit

Toegankelijkheid
Keuzemogelijkheid
Veiligheid
Verdeling/spreiding

Gezond
Schoon
Veilig
Geen afwenteling
(ruimtes)

Diversiteit
Educatieve waarde
Ontmoeting

Belevingswaarde

Uitstraling
Imago
Aantrekkelijkheid

Veiligheidsgevoel
Verbondenheid
Gelijkwaardigheid

Rust en ruimte
Schoonheid
Duisternis

Herkenbaarheid
Eigenheid
Afwisseling en
contrast
Vrije horizon

Toekomstwaarde

Flexibiliteit
Adaptiviteit
Robuustheid
Innovatie

Draagvlak nu/straks
Gezondheid/vitaliteit
Gedeelde
verantwoor­­delijkheid

Geen afwenteling
(tijd)
Ecologische
voorraden
Kringlopen
Duurzame structuur

Continuïteit
Vernieuwing
Doorgeven aan
volgende generaties

Voortbouwen op een rijke traditie van ruimtelijke ordening in Nederland
‘Omdat elke vierkante meter in Nederland op zijn minst één keer op de schop is genomen, mogen we zeggen dat de
Nederlanders hun land zelf gemaakt hebben en goed gemaakt hebben’. Bron: Canon van de Ruimtelijke Ordening
In de unieke opbouw en kwaliteit van ons land zien we de vier aspecten in de traditie van de Nederlandse
ruimtelijke ordening terug. Het begon met de strijd tegen het water in de mondingen van de rivieren
Rijn, Maas, Eems en Schelde. In deze vruchtbare delta werd stap voor stap nieuw land gewonnen en in
gebruik genomen. Elders werden zand- en lössgebieden ontgonnen. Daarna volgden de stedenbouw
en de ontwikkeling van een productieve landbouw en een schakering van karaktervolle en wereldwijd
unieke landschappen. Vervolgens ontwikkelden we havens en infrastructuur en ontstond een land met
middelgrote steden die goed met elkaar verbonden zijn en waar het landschap altijd nabij is. Ruimtelijke
ordeningsbeleid zorgde vooral na de oorlog voor een samenhangende ontwikkeling op basis van
een sterke stedelijke groei en een toename van economische activiteit. Beleidsmakers hebben vanuit
deze rijke traditie al decennialang aandacht voor ruimtelijke kwaliteit. Met resultaat: op veel plekken
in het land zien we mooie, sprekende voorbeelden van veranderingen in de fysieke leefomgeving en
investeringen waarmee de ruimtelijke kwaliteit is versterkt. Iconische voorbeelden zijn het sleutelproject
Rotterdam Centraal Station, revitalisering van het werelderfgoed Hollandse Waterlinie, Ruimte voor de
Waal in Nijmegen en de integrale gebiedsaanpak rondom de A2 bij Maastricht4.

2

 e Verklaring is een oproep om omgevingskwaliteit te bevorderen en is op 22 januari 2018 door alle Europese
D
ministers van Cultuur is ondertekend

3

New European Bauhaus: beautiful, sustainable, together. (europa.eu)

10 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Iconische voorbeelden zijn het sleutelproject Rotterdam Centraal Station, revitalisering van het
werelderfgoed Hollandse Waterlinie, Ruimte voor de Waal in Nijmegen en de integrale gebiedsaanpak
rondom de A2 bij Maastricht.

Verschillende vraagstukken om beter te kunnen ontwikkelen met ruimtelijke kwaliteit
Tegelijkertijd zien we ook dat ontwikkelen met kwaliteit niet vanzelf gaat. De grote ingrepen die we de
komende jaren in de fysieke leefomgeving gaan doen maken de aandacht voor ruimtelijke kwaliteit nog
belangrijker. We zien verschillende vraagstukken die we willen aanpakken om beter in te kunnen zetten
op het ontwikkelen met ruimtelijke kwaliteit.
1. Een meer integrale ordening en aanpak van opgaven. De afgelopen jaren benaderen we ruimtelijkeordeningskwesties onbedoeld steeds meer sectoraal en verkokerd. Dat leidt onder meer tot minder
verschil tussen stad en landschap, versnippering en verrommeling, verschraling van het landschap door
schaalvergroting van de landbouw en te weinig groen in de nabije leefomgeving. We willen inzetten op
een meer integrale ordening en aanpak van opgaven.
2. Behoefte aan meer houvast voor ruimtelijke kwaliteit bij inrichting in een gebied. De NOVIafwegingsprincipes (meervoudig ruimtegebruik, gebiedskenmerken centraal, afwenteling
voorkomen) zijn belangrijke principes om met meer ruimtelijke kwaliteit te ontwikkelen. Op het
niveau van inrichting van een gebied zien we dat deze nog te weinig houvast bieden om meervoudig
ruimtegebruik mét ruimtelijke kwaliteit vorm te geven. Er is behoefte aan concrete handvatten en
instrumenten waarmee deze afwegingsprincipes worden geoperationaliseerd om het ontwikkelen met
ruimtelijke kwaliteit op het niveau van inrichting van een gebied mogelijk te maken.
3. Breder toepassen van innovaties. De afgelopen jaren zijn er veel plekken mooie, sprekende
en innovatieve voorbeelden ontwikkeld waar ruimtelijke kwaliteit is versterkt door slimme
functiecombinaties met meervoudig ruimtegebruik. Maar de bredere toepassing van deze innovaties
blijft nog achter.
4. Versterken van ontwerpkracht. Er is te weinig ontwerpkracht bij het Rijk en de medeoverheden
(capaciteit, kennis en kunde). Terwijl ruimtelijk ontwerp juist een van de belangrijkste instrumenten
is het effect van ruimtelijke opgaven op straat-, buurt-, stads-, en landschapsniveau te vertalen naar
samenhangende oplossingen die op draagvlak kunnen rekenen van partners en inwoners. Zo kunnen
we alle belangen van tevoren goed in beeld brengen.
5. Ruimtelijke kwaliteit verschuift onder druk van tijd en geld naar de achtergrond. In de praktijk zien
we dat er, bij grote en belangrijke projecten, minder aandacht is voor de ruimtelijke kwaliteit.
Hierdoor kan snel worden gekozen voor oplossingen die (in de toekomst) andere problemen groter
maken. Reden te meer om oplossingen te zoeken om ruimtelijke kwaliteit in de hele keten centraal
te (blijven) zetten en expliciet naar oplossingen te zoeken die niet tot vertraging, extra regeldruk voor
bedrijven of extra kosten voor de projecten leiden.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

11

Bart van Overbeeke,
GLOW Eindhoven

NOHNIK architecture and landscapes

12 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

2 Doel van het
programma
Mooi Nederland
We staan in Nederland samen voor de ruimtelijke kwaliteit van onze leefomgeving. Die moeten we bij
de grote verbouwing van het land niet alleen koesteren maar we willen ook meer kwaliteit toevoegen
waar dat kan. Ruimtelijke kwaliteit is namelijk een belangrijke sleutel voor een succesvolle verbouwing
van Nederland. Er zijn veel partijen nodig bij deze opgave: de Rijksoverheid, andere overheden, burgers,
marktpartijen en maatschappelijke organisaties. De minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke
Ordening is de regisseur van het ruimtelijk beleid. Het programma Mooi Nederland is, naast het
programma NOVEX en de aanscherping van de Nationale Omgevingsvisie, een van de bouwstenen
waarmee de regierol van het Rijk wordt uitgevoerd.
Het programma Mooi Nederland heeft als hoofddoel: ruimtelijke kwaliteit centraal stellen in de aanpak van
maatschappelijke opgaven, op de korte én lange termijn. Het Programma Mooi Nederland biedt voor de
nationale opgaven perspectief op oplossingen met ruimtelijke kwaliteit en samenhang tussen de opgaven.
Zo dragen we eraan bij dat de doelstellingen waaraan gewerkt wordt in de nationale programma’s op het
vlak van natuur, stikstofreductie, waterkwaliteit, biodiversiteit, werkgelegenheid en wonen gehaald kunnen
worden en dat we tegelijkertijd de ruimte in Nederland zo goed en mooi mogelijk benutten. Water en
bodem zijn daarin sturend.
In het programma Mooi Nederland werken we aan groot en klein, aan nationaal en gebiedsgericht.
We slaan op inspirerende wijze de brug tussen de nationale opgaven en lokale inrichtingsvragen.
We voeden daarmee de nationale keuzes die in de nationale programma’s worden gemaakt en de
gebiedsgerichte keuzes waar provincies en gebieden voor staan. We wakkeren ons gezamenlijk verlangen
aan om te werken aan een (nog) mooier Nederland. En bieden toekomst- en handelingsperspectief, zodat
we doorgaan op een weg naar een blijvend mooi en toekomstgericht Nederland voor onze kinderen en
kleinkinderen.
Het programma Mooi Nederland werkt gericht aan de volgende doelen:

• Gedeeld beeld van samenhangende opgaven en toekomstperspectieven die de
ruimtelijke kwaliteit vergroten
We hebben een gezamenlijk beeld nodig van de opgaven die we in ons land moeten inpassen, de
toekomstbeelden voor de ontwikkeling van ons land en de manier waarop we deze opgaven in
samenhang met kwaliteit kunnen ontwikkelen en water en bodem sturend laten zijn. Dan kunnen
we de opgaven samenbrengen en kunnen het Rijk, maatschappelijke organisaties, marktpartijen, de
vakgemeenschap en regio gezamenlijk uitvoering geven aan deze opgaven met kwaliteit. Zodat de
ruimtelijke vormgeving zo goed mogelijk plaats heeft. We bouwen daarbij voort op wat er al is en houden
rekening met nieuwe ontwikkelingen, opvattingen en inzichten die in de tijd kunnen veranderen. De
essentie van dit doel is dat veranderingen, ingrepen en investeringen in de fysieke leefomgeving door alle
partijen gezien gaan worden als kans om meer kwaliteit toe te voegen.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

13

• Samenhangende oplossingen doorvertalen naar instrumenten om tot uitvoering met
kwaliteit te komen
Er zijn prachtige voorbeelden van slimme oplossingen in het land die het verdienen om breder bekend
en toegepast te worden én we kunnen nog meer slimme oplossingen ontwikkelen. Ook oplossingen die
niet tot vertraging en extra kosten leiden. Maar deze concrete oplossingen komen alleen tot uitvoering
wanneer we deze ook voorzien van concrete instrumenten: wet- en regelgeving, handreikingen,
bestuurlijke afspraken of financiële arrangementen. Zodat alle partijen hun verantwoordelijkheid kunnen
nemen voor het ontwikkelen gericht op het vergroten van ruimtelijke kwaliteit en deze instrumenten
toepassen in de nationale programma’s en gebiedsprocessen in provincies en NOVEX gebieden.

• Verstevigen van de inzet van ruimtelijk ontwerp als instrument
Het is belangrijk dat we alle belangen van tevoren in beeld hebben en samen met alle partijen werken
aan goed onderbouwde oplossingen met kwaliteit. Ruimtelijk ontwerp is daarvoor een belangrijk
instrument omdat het belanghebbenden bij elkaar brengt. Zo kunnen zij – creatief en innovatief, met alle
informatie op tafel – werken aan samenhangende oplossingen. We stellen onszelf met het programma
Mooi Nederland ten doel vaker gebruik te maken van de kracht van ruimtelijk ontwerp, in nauwe
samenwerking met de vakgemeenschap. Dat begint bij onszelf: we maken ontwerpend onderzoek
vanaf het begin onderdeel van nationale programma’s en de gebiedsprocessen van het programma
NOVEX. Maar we bieden ook handreikingen aan medeoverheden, marktpartijen, kennisinstellingen en
maatschappelijke partners waarmee ze ontwerpend onderzoek op een goede manier in kunnen zetten.
We werken met twee actielijnen aan deze doelen.
• Actielijn 1: Wenkende toekomstperspectieven voor Nederland
• Actielijn 2: Handelingsperspectieven op gebiedsniveau

Ruimtelijke kwaliteit centraal door maatschappelijke opgaven in
samenhang aan te pakken
Gedeeld beeld van opgaven en toekomstperspectieven
die ruimtelijke kwaliteit vergroten
Samenhangende oplossingen
mogelijk en bekend maken
Verstevigen van inzet
ruimtelijk ontwerp als instrument

Actielijn 1:
Wenkende toekomstperspectieven voor Nederland

Figuur 2. Visualisatie programma Mooi Nederland

14 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Actielijn 2:
Handelingsperspectieven
op gebiedsniveau

Mooi Nederland staat in nauwe verbinding met nationale programma’s, programma NOVEX
en aanscherping NOVI
In de Ruimtelijke Ordeningsbrief van 17 mei jl. heeft de Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke
Ordening uiteengezet hoe het Rijk de traditie op het gebied van nationale ruimtelijke ordening weer in
ere gaat herstellen.
De grote, urgente opgaven krijgen vorm en uitvoering via de ruim 20 nationale programma’s (Zoals het
Nationaal Programma Landelijk Gebied, het programma Natuur, de Nationale Woon- en Bouwagenda,
het Deltaprogramma, de Erfgoeddeal, het Nationaal Programma Regionale Energie Strategieën,
Nationaal Programma Water en Bodem Sturend en het Programma Energiehoofdstructuur). In deze
programma’s zullen ruimtelijk structurerende keuzes worden gemaakt. Daarbij hoort het uitgangspunt
om de opgaven met behoud of verbetering van de ruimtelijke kwaliteit, leefomgeving, en versterking van
het landschap en erfgoed aan te pakken. De nationale programma’s vormen zodoende het fundament
van de ruimtelijke inzet vanuit de rijksoverheid.
De programma’s verschillen in schaalniveau, tempo of concreetheid van de doelen, waardoor het vinden
van de samenhang niet eenvoudig is. Het programma NOVEX biedt de overkoepelende momenten en
structuur om de samenhang te vinden én daar concrete afspraken over te maken. Het programma NOVEX
vormt zo de ruimtelijke paraplu, met inachtneming van de rollen en verantwoordelijkheden van de
betrokken partijen in de nationale programma’s. Enerzijds door met de provincies toe te werken naar twaalf
ruimtelijke arrangementen, anderzijds door een gebiedsgerichte aanpak in zestien NOVEX-gebieden.
Het programma Mooi Nederland zet erop in dat de verbouwing van Nederland ook esthetisch en
kwalitatief goed uitpakt. Het programma Mooi Nederland neemt geen verantwoordelijkheid over,
maar ontwikkelt en biedt - vanuit de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van
de fysieke leefomgeving - helpende toekomst- en handelingsperspectieven. Deze toekomst- en
handelingsperspectieven bieden handvatten om de maatschappelijke opgaven binnen de gestelde
randvoorwaarden met (meer) kwaliteit te realiseren. Het programma geeft een impuls aan de ruimtelijke
kwaliteit in brede zin: belevingswaarde (mooi), gebruikswaarde (functioneel) én toekomstwaarde
(robuust en duurzaam).
De uitkomsten uit de nationale programma’s, programma NOVEX en programma Mooi Nederland worden
bijeengebracht in een aangescherpte, samenhangende visie op de leefomgeving: de aanscherping van de
Nationale Omgevingsvisie (NOVI).
In onderstaande figuur is de gezamenlijke route weergegeven.

B1. STRUCTURERENDE KEUZES IN NATIONALE PROGRAMMA’S
Zoveel mogelijk vastleggen
structuerende keuzes

Aanvullende
structurerende keuzes

B2. REGIE PER PROVINCIE
Opgave per provincie

MONITOR

PROGRAMMA NOVEX

Agenda zetten in
beleidsbrieven

Vastleggen afspraken
per provincie

B3. GEBIEDSGERICHTE REGIE
Selectie NOVEXgebieden

Per gebied: ontwikkelperspectief - programmering uitvoeringsafspraken

PROGRAMMA MOOI NEDERLAND

Per gebied: ontwikkelperspectief - programmering uitvoeringsafspraken

2024

2026

2028

AANSCHERPING NOVI EN NSTRUMENTERING

juli/oktober 2023

MONITOR

oktober 2022

AANSCHERPING NOVI EN NSTRUMENTERING

mei 2022

Figuur 3. Visualisatie relatie Mooi Nederland met Programma NOVEX, Nationale programma’s en aanscherping NOVI

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

15

Bart van Overbeeke,
GLOW Eindhoven

16 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

3 Wat gaan we doen?
Actielijn 1: Wenkende toekomstperspectieven voor een Mooi
Nederland
In de eerste actielijn werken we aan wenkende toekomstperspectieven voor heel Nederland:
waar willen we naartoe met ons land en hoe kunnen we antwoord geven op de grote opgaven mét
kwaliteit. Hieraan verbonden organiseren we vanuit deze actielijn een brede dialoog over ruimtelijke
ontwikkeling met kwaliteit, met als doel dat iedereen die werkt aan ruimtelijke opgaven in Nederland
daarmee ook werkt aan het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit. Een belangrijk instrument daarvoor is
de inzet van ontwerp en ontwerpend onderzoek: we zetten in deze actielijn ook in op het versterken van
ontwerpkracht.
A. Gedeeld beeld van de samenhangende maatschappelijke opgaven en doorvertaling naar mogelijke
wenkende toekomstperspectieven
We geven samen met partners inzicht in hoe de maatschappelijke opgaven met elkaar samenhangen en
laten zien hoe Nederland eruit zou kunnen zien als je deze opgaven aanpakt met aandacht voor kwaliteit.
Het resultaat is inzicht in conflicten en kansen die ontstaan door het stapelen van opgaven én mogelijke,
wenkende toekomstperspectieven. Dit benutten we voor het maken van samenhangende keuzes in de
Nationale Programma’s en de NOVEX-gebieden en voor het reflecteren op de resultaten in juli 2023: dan
is er per provincie inzicht op welke wijze het uitvoeren van de programma’s ruimtelijk mogelijk is en of
aanvullende nationale keuzes nodig zijn.
1. We maken met het instrument ‘stapelkaarten’ een ruimtelijke analyse van hoe Nederland in elkaar
zit (in termen van kenmerken en kwaliteiten), de ruimtelijke effecten van opgaven en de samenhang
(‘stapeling’) tussen opgaven (conflicten en kansen). Daarin staan bodem en water centraal en
benaderen we Nederland vanuit drie perspectieven (perspectief voor landbouw en natuur, ordenende
netwerken voor energie en (circulaire) economie, leefbare steden en regio’s). De stapelkaart geeft een
samenhangend nationaal overzicht van en ruimtelijk inzicht in de opgaven. We bekijken de samenhang
van het geheel (in de perspectieven en tussen de perspectieven) en zoomen in op thema’s en gebieden
zodat we de vraagstukken die we hebben geagendeerd in de Ruimtelijke Ordeningsbrief nader uit
kunnen werken. Op die manier helpen we bij het maken van keuzes in de nationale programma’s en
hoe die keuzes van instrumenten kunnen worden voorzien. De stapelkaart wordt permanent gebruikt
als platform/ronde tafel. Gaandeweg kunnen we inzichten en uitkomsten uit de praktijk toevoegen,
zoals de effecten van structurerende keuzes die in de nationale programma’s worden gemaakt. De
gezamenlijke feitenbasis voor de opgaven zullen we ook benutten voor de puzzel die op provinciaal
niveau gaat worden gelegd. Op die manier kunnen de provinciale puzzels ook weer bij elkaar worden
gelegd om te bezien of er ook nationaal aanvullende keuzes moeten worden gemaakt om de puzzel
passend te kunnen maken en de samenhang tussen die keuzes te borgen. Vervolgens verbeteren
we de stapelkaart en scherpen die doorlopend aan. We vertalen de uitkomsten regelmatig naar
tussenproducten en stellen die breed beschikbaar. Zodat we daarmee vanuit samenhang tussen
opgaven ook richting geven op de samenhangende keuzes die in de nationale programma’s worden
gemaakt.
2. Dit koppelen we aan - al ontwikkelde en nog te ontwikkelen – beelden, denkrichtingen en scenario’s
voor de toekomst van Nederland: hoe zou ons land eruit kunnen zien in de toekomst als we antwoord
geven op al deze opgaven? Met ontwerpend onderzoek maken we deze verschillende inzichten
hanteerbaar in een aantal toekomstperspectieven. En laten we zien hoe je stappen tussen nu en
de verre toekomst kan zetten. Ruimtelijke kwaliteit staat in al die perspectieven centraal. Zo laten
we zien welke keuzes in de nationale programma’s op korte termijn noodzakelijk zijn, en hoe deze

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

17

passen – met alle onzekerheden - in de lange termijn ontwikkelingen en perspectieven. Daarmee
geven we richting aan samenhang in de keuzes die op de diverse schaalniveaus en opgaven moeten
worden gemaakt. We benutten hiervoor de verschillende lopende initiatieven van partners zoals het
Kadaster, College van Rijksadviseurs, Futurama, de Wageningen Universiteit, VNO-NCW, de Universiteit
Utrecht, ondernemers zoals architecten en ontwikkelaars, de georganiseerde vakgemeenschap en
het Planbureau van de Leefomgeving. Daarnaast benutten we ook bredere inzichten in trends en
ontwikkelingen van partners zoals het Sociaal en Cultureel Planbureau en het Centraal Bureau voor de
Statistiek. Het resultaat is medio 2023 beschikbaar. Zodat de resultaten van de provinciale puzzels en
de nationale keuzes, en de uitwerking in de NOVEX-gebieden in perspectief kunnen worden geplaatst
van de mogelijke toekomsten, en dragen zo ook bij aan het proces van aanscherping van de NOVI.
B. Breed verzamelen en verspreiden van kennis en voorbeelden over ontwikkelen met kwaliteit
We zorgen voor een goede verspreiding van kennis, inzichten, goede voorbeelden en innovaties.
We benutten daarvoor bestaande initiatieven en bijeenkomsten van partners. We ontsluiten ambitie,
inspiratie en enthousiasme om te werken aan de grote verbouwing van Nederland: er gebeurt al veel
moois in Nederland.
1. We bieden een podium en doen mee op podia van anderen om de inzichten, goede voorbeelden en
innovaties in praktijksessies, congressen, proefprojecten en handreikingen die door en met partners
ontwikkeld worden te verspreiden. Een voorbeeld zijn de projecten en de leeromgeving van het
interbestuurlijke programma Erfgoeddeal of het onderzoek van het Planbureau voor de Leefomgeving
om ruimtelijke kwaliteit te operationaliseren en beter te verbinden aan concrete transities. Eind 2022 is
dit onderzoek afgerond.
2. We benutten daarbij bestaande (inter)nationale en regionale initiatieven, prijsvragen,
tentoonstellingen en werkateliers en bijeenkomsten van BZK en van partners (CRa Toekomstateliers,
Dag van de Stad, Nationale Dialoog Bouwcultuur, New European Bauhaus, NOVI-conferentie, de
Europese landschapsprijs, de 12e EO Wijersprijsvraag ‘Waar wij willen wonen’ etc.).
3. We organiseren eigen (kleinschalige) landelijke en/of gebiedsgerichte bijeenkomsten waarvoor we
partners uitnodigen om mee te denken op de ruimtelijke inrichtingsvraagstukken van de agenda van
Mooi Nederland. Onder andere over de resultaten van de stapelkaarten, de toekomstperspectieven en
de thema’s die in actielijn 2 worden uitgewerkt.
4. We zetten gebieden in het zonnetje: ‘spotlight’-plaatsen in Nederland waar met ruimtelijke kwaliteit is
of wordt ontwikkeld.
5. We halen signalen in het land op en vullen onze eigen rollende agenda van thema’s uit actielijn twee
aan: welke thema’s hebben veel maatschappelijke aandacht. Moeten die in Mooi Nederland worden
opgepakt of bijvoorbeeld in andere trajecten – van het Rijk, andere overheden of belanghebbenden.
C. De kracht van ontwerp beter benutten
Belangrijk onderdeel van deze actielijn is de betere benutting van de verbeeldende en verbindende
rol van ontwerpend onderzoek. Ontwerp is een methodiek voor het vroegtijdig betrekken van partijen,
het goed in kaart brengen en organiseren van een gezamenlijk beeld van de inhoudelijke vraagstukken
nu en in de toekomst, en het doordenken van mogelijke oplossingen. De tijdige en strategische inzet
van ontwerp en ontwerpers zoals architecten, stedenbouwkundigen en landschapsarchitecten is een
belangrijk instrument om de ingewikkelde veranderingen mogelijk te maken met behoud en versterking
van ruimtelijke kwaliteit.
We willen met het programma Mooi Nederland de verbeeldende en verbindende rol van ontwerp beter
benutten. Dat doen we door de ontwerp- en innovatiekracht in ons land te versterken met het vierjarig
stimuleringsprogramma Actieprogramma Ruimtelijk Ontwerp (ARO) 2021-2024 ‘Ontwerp Verbindt .
Dit is een gezamenlijk programma met OCW waardoor ook de verbinding wordt gelegd met innovatie
en het cultuur- en erfgoedbeleid. De ontwerpsector heeft hier een essentiële rol in, denk hierbij aan

18 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

de branchevereniging voor Nederlandse architectenbureaus (BNA), de Nederlandse Vereniging voor
Tuin- en Landschapsarchitectuur (NVTL), de Beroepsvereniging van Nederlandse Stedenbouwkundigen
en Planologen (BNSP), Federatie Ruimtelijke kwaliteit, de Vereniging Deltametropool en ook de Dutch
Design Week. Dit sluit ook aan bij de Verklaring van Davos (+ Baukultur) en de New European Bauhaus,
waarin beoogd is om de ruimtelijke kwaliteit te verhogen en in al het relevante beleid als belangrijkste
doelstelling geïntegreerd wordt. Aan de andere kant is goed opdrachtgeverschap essentieel: de juiste
kennis en kunde bij de opdrachtgevers (overheden maar ook marktpartijen) om ontwerp op de juist
manier in te zetten om te kunnen ontwikkelen met kwaliteit.
Via verschillende actielijnen wordt het ontwerpend denken en handelen versterkt om op deze manier
concreet bij te dragen aan samenhangende ontwerpoplossingen op nationaal, regionaal en lokaal
schaalniveau. Het Actieprogramma Ruimtelijk Ontwerp (2021-2024) is de komende jaren hét instrument
om actielijn 1 van het programma Mooi Nederland mede vorm te geven. Dit doen we door financiering
van programma’s, onderzoek en prijsvragen en het organiseren van de dialoog met partners. Het
actieprogramma zet ook in op het versterken van competenties van opdrachtgevers en ontwerpers en
ondersteunt het gemeenten bij de inzet van ontwerpkracht.

Het belang van ontwerpkracht voor ruimtelijke kwaliteit
De inzet van ontwerp is een instrument om de impact van vaak abstracte opgaven op straat-,
buurt-, stads- en landschapsniveau concreet te maken. Opdrachtgevers, overheden, ontwerpers
en andere betrokken partijen kunnen ontwerpvaardigheden- en techtnieken inzetten om te
zorgen voor een breder draagvlak en meer samenhangende oplossingen. Dit in samenhang met
creativiteit om functies van plekken te combinerenen de gevolgen van plannen te kunnen zien, en
ingewikkelde opgaven visueel inzichtelijk te maken. Oplossingen waar verschillende functies en
opgaven gecombineerd worden. Daar zijn prachteige voorbeelden van: een dijk die alles behalve
als waterkering ook voor andere functies wordt gebruikt, mooi ingepast in het langschap. Of
Ruimte voor de Rivier, waar waterveiligheid intelligent met andere functies wordt gecombineerd.
Het effect hiervan laat zich uiteindelijk meten in positieve feedback van betrokken en hun
toegenomen capaciteit om ruimtelijke kwaliteit in hun eigen werk te integreren.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

19

Actielijn 2: Handelingsperspectieven op gebiedsniveau
De ruimtelijke opgaven waar we voor staan in Nederland zijn groot. Het zijn nationale opgaven
die samenkomen in gebieden. In de praktijk vragen de opgaven om een transformatie van de
bestaande situatie én komen lokaal verschillende opgaven samen. De keuzes die op het niveau van
gebiedsinrichting gemaakt worden en de uitvoering van die keuzes moeten de (nationale) opgaven,
veranderingen en uitdagingen voor de toekomst samenbrengen met de kenmerken en identiteit van
een plek of gebied. Dit is ook het niveau waar de belangrijkste stap wordt gezet om ruimtelijke kwaliteit
te borgen en toe te voegen. Hier is een veelheid van partijen bij betrokken. Dit maakt het gezamenlijk
komen tot keuzes en oplossingen én het uitvoeren hiervan complex.
Hoe bieden we de bewoners en ondernemers in het landelijk gebied perspectief in de grote transitie
die daar noodzakelijk is? Hoe kunnen we met het verbouwen van biobased materialen, inpassing van
zonne- en windenergie én ruimte voor de landbouw een mooi en volhoudbaar landschap maken, waar
ook natuur onderdeel van is? Hoe geven we vorm aan de grootschalige functies en netwerken die nodig
zijn voor de (verduurzaming) van onze economie en energievoorziening? Hoe bieden we voldoende
ruimte voor logistiek en industrie met ruimtelijk afgewogen keuzes voor locaties én goede ruimtelijke
vormgeving? Wat betekent de transitie naar een circulaire economie voor de ruimte die hiervoor nodig is
én voor de ruimte voor werken in de stad? Hoe kunnen we onze steden verdichten met kwaliteit: ruimte
voor wonen en werken met goede bereikbaarheid en tegelijkertijd de kwaliteit van de stad versterken
met voldoende groen en water, ruimte voor de transitie naar duurzame energie en aandacht voor de
leefbaarheid? Hoe geven we op al deze vraagstukken ook invulling aan ‘bodem en water is sturend’ zoals
we in het regeerakkoord hebben afgesproken? De combinatie van deze inrichtingsvraagstukken bepalen
de ruimtelijke kwaliteit van steden, dorpen en landschappen voor de komende decennia.
Dit type vraagstukken pakken we aan in deze actielijn op het niveau van gebiedsinrichting voor een
specifiek aantal thema’s. We doen dat op een niveau die bruikbaar is op meerdere plekken in Nederland.
Om keuzes ook tot (versnelde) uitvoering te laten komen, is juist dit concrete schaalniveau essentieel.
Wat gaan we doen?
In deze actielijn werken we aan handelingsperspectieven op gebieds/inrichtingsniveau. We combineren
daarvoor twee dingen: we ontwikkelen ruimtelijke concepten voor verschillende thema’s én we verbinden
hieraan de instrumenten die nodig zijn voor de realisatie. We slaan op deze manier een brug tussen
de opgaven op nationaal niveau en de vraag ‘ja maar hoe dan?’ op gebiedsniveau. Dat doen we in
allianties met partners die we op elk thema sluiten (wisselende combinaties van nationale programma’s,
departementen, medeoverheden, experts, de ontwerpsector, maatschappelijke organisaties, bedrijfsleven).

Van oudsher is de ruimtelijke ordening gericht op het ontwikkelen en toepassen van ruimtelijke
concepten. Ruimtelijke concepten zijn een middel om een combinatie van opgaven tegelijkertijd
aan te pakken, zoals de energietransitie, klimaatadaptatie, meer woningbouw en natuurherstel.
Ruimtelijke concepten bieden een beeldend ruimtelijk toekomstperspectief, ze zijn uit te tekenen
en te berekenen. Deze concepten moeten daarnaast realistisch zijn, moeten herbruikbare kennis
bundelen en inzicht bieden in hoe we kunnen handelen.5 Op inrichtingsniveau bevorderen
ze innovatieve vormen van meervoudig ruimtegebruik en bieden ze perspectief om aan te
sluiten bij lokale gebiedskwaliteiten. Daarmee bieden ruimtelijke concepten houvast om de
NOVI-afwegingsprincipes (meervoudig ruimtegebruik, identiteit en kenmerken van het gebied
centraal, geen afwenteling) op het niveau van de inrichting van een gebied te concretiseren. We
maken daarbij gebruik van het werk dat tot nu toe is verricht. We ontwikkelen perspectiefvolle
oplossingen op basis van gebiedstypes, zodat ze vertaald kunnen worden naar meerdere plekken
in het land.

20 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Om de inrichting effectief ter hand te kunnen nemen moet helder zijn of extra hulpmiddelen nodig zijn
en of er belemmeringen zijn. Het kan daarbij gaan om een divers palet. Soms is een handreiking nodig of
een veel bredere verspreiding van kennis. Wet- en regelgeving kan belemmerend werken of de prikkels
die uitgaan van subsidieregelingen behoeven bijstelling. Dit kan per thema verschillen. Deze stap biedt
inzicht in de acties die nodig zijn voor een succesvolle uitvoering. En ook wie aan de lat staat voor de
acties, bijvoorbeeld het rijk of partners in gezamenlijkheid.
Samenvattend doorlopen we de volgende stappen:
• Waar lopen we tegenaan? Factfinding. We analyseren de stapeling van opgaven en kansen en
conflicten die daardoor ontstaan. We inventariseren welke concepten er al zijn en bouwen daar
op voort.
• Hoe zou het kunnen? Inspiratie. We verzamelen en ontwikkelen concrete oplossingen voor de
samenhangende opgaven en formuleren op basis daarvan ontwerp- en inrichtingsprincipes.
• Wat is er nodig? Instrumenteringsvoorstellen. We inventariseren instrumenten die uitvoering geven
aan de oplossingen, zoals aanpassing van wet- en regelgeving, handreikingen, bestuurlijke afspraken
en financiële arrangementen.
• Wat is dan het effect? We zorgen voor het breed delen van de ontwikkelde oplossingen en
instrumenten, we geven zicht op de uitvoerbaarheid van gestapelde opgaven, én maken een concrete
vertaling naar acties en afspraken voor het Rijk, naar gezamenlijke acties voor alle partners en naar
acties die specifiek door anderen worden uitgevoerd. De acties voor het Rijk voeden de nationale
programma’s - waarmee wordt samengewerkt - en de aanscherping van de NOVI. Op die manier
borgen we de doorwerking van de resultaten.
Met welke onderwerpen starten we?
De drie perspectieven uit de Ruimtelijke Ordeningsbrief van 17 mei jl. nemen we als basis om concrete
handelingsperspectieven op gebiedsniveau op te ontwikkelen: ‘Perspectief voor landbouw en natuur’,
‘Ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie’ en ‘Leefbare steden en regio’s’.
Zoals aangegeven in de ruimtelijke ordeningsbrief zijn de perspectieven ruimtelijke analyses van
kenmerken en kwaliteiten van Nederland, van de ruimtelijke consequenties die actuele opgaven en
transities hebben, en van wat nodig is om dit alles in goede banen te leiden. De drie perspectieven zijn
bedoeld om:
• de complexiteit van de verschillende opgaven en doelen te doorgronden,
• de samenhang in beeld te brengen (tussen opgaven, tussen verschillende schaalniveaus, tussen nu en
de lange termijn)
• de thema’s waarover op nationaal niveau besluiten of richtinggevende uitspraken nodig zijn vast te
stellen
Per perspectief hebben we drie complementaire thema’s geselecteerd waarop we met partners
(departementen, vakgemeenschap, e.a.) oplossingen ontwikkelen. De geselecteerde thema’s zijn onderdeel
van een rollende agenda. Met betrokken partijen kan worden geprioriteerd of kunnen urgente vraagstukken
worden toegevoegd. In de ontwikkeling van handelingsperspectieven sluiten we aan bij de ritmiek van
het programma NOVEX en de processen in NOVEX-gebieden en provincies. In oktober 2022 legt het Rijk de
opgave, in de vorm van een startpakket, voor aan provincies om nationale doelen in te passen en deze te
combineren met decentrale doelen. Het Rijk geeft in het startpakket onder meer voorliggende ruimtelijke
keuzes, spelregels, het uitgangspunt van behoud of versterking van ruimtelijke kwaliteit, spanningspunten
en kansen mee die onderdeel vormen van de te leggen provinciale puzzel. Vanuit Mooi Nederland liggen
er dan voor de negen thema’s voorstellen voor de aanpak. Het proces dat leidt tot handreikingen voor
ontwerp en aanleg loopt samen op met het ontwikkelen van ruimtelijke arrangementen per provincie. In
oktober 2023 komen Rijk en provincies tot dit ‘ruimtelijk arrangement’. Daarin maken zij als overheden
per provincie afspraken hoe zij de ruimtelijke puzzel naar de praktijk vertalen. Op dat moment zijn ook
de resultaten van deze actielijn beschikbaar en kunnen worden gebruikt bij de nadere uitwerking van de
uitvoering. Bepaald wordt welke thema’s zijn afgerond, of er nog verdieping plaats moet hebben en welke
nieuwe thema’s worden opgepakt (rollende agenda).
Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

21

A. Perspectief voor
landbouw en natuur

A1. Natuur en landbouw
verweven: groenblauwe
dooradering van het
landelijk gebied

A2. Iconisch landelijk
gebied: nieuwe
cultuurlandschappen in
overgangsgebieden

A3. Bouwen met
de boer: biobased
productielandschappen

B. Ordenende
netwerken
voor energie en
(circulaire) economie

B1. Clusters van
grootschalige
bedrijfsvestigingen

B2. Energienetwerken:
ruimtelijk vormgeven
energietransitie

B3. Circulaire werklocaties
in steden

C. Leefbare steden
en regio’s

C1. Groen en gezond leven
in de stad: meer ruimte
voor natuur, bewegen en
ontmoeten

C2. Woonwijken van de
toekomst: vormgeven aan
de naoorlogse wijken in
transitie

C3. Hoogstedelijke
knooppunten:
grootschalige verdichting
met kwaliteit

Op verschillende manieren zorgen we ervoor dat deze thema’s in hun uitwerking verbonden blijven met
de andere thema´s en goed verbonden zijn aan de processen die lopen in de nationale programma’s.
Water en bodem als sturend principe komt in alle concepten terug. In alle negen thema’s nemen we
klimaatadaptatie, energietransitie, en een gezonde en veilige leefomgeving mee. Bij alle negen thema’s
gaan we uit van een complexe stapeling van opgaven, waardoor de verschillende perspectieven
onderling zijn verweven. We ontwikkelen handelingsperspectieven om deze opgaven en perspectieven
in samenhang vorm te kunnen geven. Circulaire werklocaties houdt bijvoorbeeld ook verband met
leefbare steden en regio’s. We werken steeds vanuit het uitgangspunt dat we afwentelen naar tijd en plek
voorkomen en dat de kenmerken en identiteit van een gebied centraal staan.
In hoofdstuk 6 hebben we inhoudelijk uitgewerkt wat we onder elk van de thema’s verstaan, wat voor
concepten we willen gaan ontwikkelen, op welke stapeling van opgaven deze concepten van betekenis
zijn, tot welke lopende trajecten en ontwikkelingen het zich verhoudt en waarop en met wie we
ruimtelijke concepten willen ontwikkelen. Deze nadere uitwerking en selectie van de thema’s geven we
vorm in nauwe samenwerking met de departementen en met onze partners. Hieronder gaan we beknopt
op elk van de perspectieven en thema’s in en illustreren we met een voorbeeld hoe de uitwerking een
impuls kan geven.

Perspectief 1: ‘Perspectief voor landbouw en natuur’

Perspectief voor landbouw en natuur

a. Natuur en landbouw verweven

b. Iconisch landelijk gebied

c. Bouwen met de boer

Bron A: Tastbare tijd 2.0, cultuurhistorische atlas van de provincie Utrecht
Bron C: College van Rijksadviseurs, Prijsvraag Brood en Spelen​.
Op het landelijk gebied rust een grote opgave: de vermindering van de stikstof- en CO2uitstoot, de
verbetering van waterkwaliteit en -kwantiteit, reductie van broeikasgassen en het gebruik van en
verbindingen tussen natuurgebieden. Dit is noodzakelijk voor een het realiseren van een sterke natuur
en het behalen van de stikstof-, klimaat-, en waterdoelen, en heeft groot effect op boeren, bewoners
en de gemeenschappen. We moeten de gestelde doelen behalen en tegelijkertijd zowel de betrokkenen

22 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

sociaaleconomisch perspectief bieden als werken aan landschappelijke structuurversterking om de
leefomgevingskwaliteit te vergroten. Alleen dán kunnen we een mooi en volhoudbaar landschap maken.
De onderstaande drie thema’s dragen hieraan bij vanuit een verschillende invalshoeken:
• Natuur en landbouw verweven: groenblauwe dooradering van het landelijk gebied. We zoeken oplossingen
om de ruimtelijke structuur in het landelijk gebied te versterken, gecombineerd met het vergroten van
de biodiversiteit, verbeteren van de waterkwaliteit en het vastleggen van meer CO2.
• Iconisch landelijk gebied: nieuwe cultuurlandschappen in de overgangsgebieden bij kwetsbare natuurgebieden.
We richten ons op concrete oplossingen die het versterken van de biodiversiteit combineren met
de transitie van de landbouw, recreatie en kleinschalige vormen van wonen en economische activiteit.
• Bouwen met de boer: biobased productielandschappen. We ontwikkelen nieuw perspectief voor de
landbouw door teelt van biobased bouwmateriaal, schone energie, schoon water, biodiversiteit
en recreatie aantrekkelijk te maken voor boeren, andere grondeigenaren en de samenleving in het
landelijk gebied. We verbinden deze praktijken met de ‘afnemers’ van deze producten in de stad.
Met de uitwerking van deze thema’s verbinden we onder andere versterking van de natuur en
biodiversiteit, natuurinclusieve kringlooplandbouw en kleinschalige vormen van wonen en economie
nabij natuurgebieden, daar waar de transitie het grootst is. Dit pakken we in nauwe samenwerking op
met diverse programma’s (Nationaal Programma Landelijk Gebied, het programma Natuur/agenda
Natuurinclusief, het programma Water en Bodem Sturend, het programma Nationale Parken van de
Toekomst, het programma gezonde en groene leefomgeving, programma ONS Landschap, programma
Circulaire Bouw, het Deltaprogramma) en initiatieven (Coalitie Deltaplan Biodiversiteitsherstel, EU
Biodiversiteitsstrategie, Nationaal Strategisch Plan van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid,
Citydeal Circulair en Conceptueel Bouwen, de Bossenstrategie, Building Balance: Open Oproep Prachtige
productielandschappen van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en initiatieven van het College van
Rijksadviseurs)

Voorbeeld Biobased productielandschappen: Biobased verbouwen
In het landelijk gebied komen de uitdagingen qua natuur, stikstof, klimaat en bodem allemaal
tegelijk samen. De gebiedsgerichte opgaven zijn groot. Het langetermijnperspectief knelt met de
korte termijn belangen. De boeren hebben behoefte aan perspectief en inzicht in het rendement.
Welke maatregelen zijn nodig om de landbouwsector dier, mens-, natuur en milieuvriendelijk
te maken? Kunnen we de financiële en maatschappelijke waarden kwantificeren? Is er een kans
om de landbouwtransitie te koppelen aan de bouwsector door bouwmaterialen in Nederland te
verbouwen?

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

23

De bouwsector moet schoner. De transitie van fossiele naar hernieuwbare grondstoffen biedt
mogelijkheden voor de landbouw om naast voedsel (Food) en dierenvoer (Feed) ook biobased
materialen te verbouwen (Fiber). Cruciaal voor een succesvolle transitie is dat de boeren en
grondeigenaren als beheerders van het landschap bij het aangaan van deze uitdagingen een
nieuw en wenkend perspectief krijgen. Het verbouwen van biobased bouwmateriaal kan
onderdeel zijn van een nieuwe bedrijfsvoering zoals we zien bij 20 locaties in Friesland waar
vezelhennep wordt geteeld (zie afbeelding).
Bron: GreenInclusive | GreenInclusive
Het programma Mooi Nederland biedt, op basis van een ontwerpend onderzoek, concrete
ruimtelijke inrichtingsconcepten aan, die laten zien hoe en onder welke voorwaarden we een
mooi en volhoudbaar landschap kunnen maken in verschillende grondsoorten (zand, klei, veen,
stadsranden), zie resultaten voor agrobosbouw in de afbeelding.

Bron afbeelding: Ruimtelijke inrichtingsconcepten agrobosbouw, Boom Landscape/ Natuurverdubbelaars 2022
Door tekenen en rekenen kunnen we laten zien hoe we bouwmaterialen kunnen leveren voor
klimaatneutrale steden en waar de boer en landschapsbeheerder een goede boterham mee kan
verdienen.
Biobased bouwen staat in Nederland nog in de kinderschoenen. (Ontwerp)processen voor nieuwe
grondstoffen als hennep, vlas, algen, schimmels, stro, hout zijn anders. Als bouwmaterialen zijn
deze lichter dan traditionele materialen. Naast reductie van CO2 slaan deze ook CO2 op zowel
tijdens de teelt als gebouw. Door CO2-waarden in het businessmodel mee te nemen kunnen we
CO2-neutraal of -negatief bouwen mogelijk maken. Het bouwen en verbouwen van biobased
materialen biedt kansen voor regionale grondstoffenvoorziening en een nieuwe verdienmodel
voor agrariërs. Samen met een breed netwerk en onze partners van o.a. de City Deal Circulair en
Conceptueel Bouwen willen we ontwikkelstrategieën en handelingsperspectieven bieden gericht
op de toekomst van onze steden en ons landschap wat schoon, gezond en mooi is.

24 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Perspectief 2: ‘Ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie’

Ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie

a. Clusters van grootschalige
bedrijfsvestigingen

b. Energienetwerken

c. Circulaire werklocaties in steden

Bron A: Stec Groep
Bron B: Landelijk communicatienetwerk Klimaat, Toolbox voor Regionale Energiestrategie
Bron C: Hoogt, De Machinerie under construction
Het versterken van de economie, de transitie naar een circulaire economie en de transitie naar een
duurzame energievoorziening vragen allemaal om grootschalige ingrepen en functies die enorme
impact hebben op de kwaliteit van de leefomgeving. Ze zijn noodzakelijk om de afgesproken
doelen te behalen én noodzakelijk om de economie van Nederland krachtig te houden. Maar er zijn
tegelijkertijd grote zorgen over de landschappelijke impact van bijvoorbeeld hoogspanningsnetwerken,
industrieclusters, logistieke centra die op veel plekken verrijzen of windmolenparken op de gezondheid,
het cultuurlandschap en de leefkwaliteit. Hoe kiezen we ruimtelijk de juiste plek door rekening te houden
met de specifieke gebiedskenmerken en door meerdere opgaven tegelijk vorm te geven? Wat kan gezien
de mogelijke gevolgen voor de water- en bodemkwaliteit en de ruimte in de ondergrond?
Met welke ruimtelijke impact kunnen werklocaties met milieu-, gezondheids-, en veiligheidsrisico’s
worden verduurzaamd zodat ze in en bij de stad kunnen blijven?
We werken we aan de volgende thema’s:
• Clusters van grootschalige bedrijfsvestigingen: we richten ons op kansen en onmogelijkheden
om clustering van grootschalige bedrijfsvestigingen op de juiste plekken vanuit de netwerken voor
economie en energie te realiseren én zoeken oplossingen voor de locaties die zorgen voor goede
inpassing en combinatie met andere functies voor deze locaties.
• Energienetwerken: we gaan op zoek naar meervoudig ruimtegebruik in gebieden waar de
energiehoofdinfrastructuur grote gevolgen heeft, zoals aanlandingsplekken van wind op zee,
industriegebieden, stedelijk en landelijk gebied en kijken hoe we de regionale en lokale transities met
kwaliteit kunnen vormgeven.
• Circulaire werklocaties in steden: we zoeken naar oplossingen waarmee werklocaties in steden
circulair gemaakt kunnen worden, zodat we voor inwoners belangrijke werklocaties in de stad kunnen
behouden en de economie verduurzamen.
De drie thema’s raken op verschillende manieren de wijze waarop we de duurzame economie en
energietransitie vormgeven. We pakken dit op in nauwe samenwerking met diverse programma’s
(Ruimte voor Economie, Nederland Circulair in 2050, programma werklocaties, het Nationaal Programma
RES, het Programma Energiehoofdinfrastructuur, Nationaal programma Energiesysteem, het programma
Erfgoeddeal, het Deltaprogramma) en initiatieven (de Verkenning Aanlanding Wind op Zee, Grip op
grootschalige bedrijfsvestigingen, Hyperscale Datacentra).

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

25

Voorbeeld: Clusters van grootschalige bedrijfsvestigingen

Al geruime tijd vindt er een snelle groei van grootschalige bedrijfscomplexen plaats. De groei leidt
er onder andere toe dat de kwaliteit van het landschap op sommige plekken wordt aangetast
en de beschikbare ruimte voor bedrijven schaarser wordt. In Mooi Nederland zoeken we naar
de kansen en onmogelijkheden om grootschalige bedrijfsvestigingen (inclusief hyperscale
datacentra) te clusteren, hergebruik te bevorderen en niet meer bedrijfsterreinen uit te geven
dan waar (regionaal) behoefte aan is. In welke typen gebieden landen de toekomstige logistieke
ontwikkelingen; welke kwalitatieve randvoorwaarden en functiecombinaties met meervoudig
ruimtegebruik zijn hier leidend; en hoe kunnen deze worden verbeeld om inzicht te krijgen in
de ruimtelijke opgave ter plekke? Welke stimulerende en regulerende maatregelen kan
de overheid nemen om wenselijke oplossingen te bevorderen

Perspectief 3: ‘Leefbare steden en regio’s.

Leefbare steden en regio’s

a. Groen en gezond leven in de stad

Bron: Heijmans, Amsterdam Vertical

26 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

b. Woonwijken van de toekomst

c. Hoogstedelijke knooppunten

Driekwart van de Nederlandse bevolking woont, werkt en leeft in stedelijk gebied. We willen steden die
een gezond woon- en werkklimaat bieden, die klimaatbestendig zijn, zonder hittestress, natuurinclusief,
met ruimte voor wandelen, fietsen en ontmoeten, en met aantrekkelijke overgangen tussen de stad
en het buitengebied. En tegelijkertijd zijn er andere opgaven die vragen om meer ruimte (boven- én
ondergronds) in de stad: de urgente woningbouwopgave, voldoende ruimte voor werken, de transitie
naar duurzame energie en een circulaire economie én moet er rekening worden gehouden met bodem
en water. Dit vraagt om innovatieve oplossingen, die steden leefbaar en krachtig houden, en waar alle
partijen die daar een rol in hebben samen aan werken.
Bij ‘Leefbare steden en regio’s’ werken we aan de volgende thema’s:
• Groen en gezond leven in de stad: meer ruimte voor natuur, klimaatadaptatie, bewegen en ontmoeten. Groene
en gezonde netwerken in de stad zijn een noodzakelijk element in het leefbaar houden van steden in
de toekomst, de ruimte is beperkt en vraagt om combinatie van functies.
• Woonwijken van de toekomst: vormgeven aan de naoorlogse wijken in transitie. De naoorlogse wijken zijn
een groot deel van ons bebouwd gebied. Met een samenhangende aanpak kunnen we oplossingen
vinden voor het verbeteren van de leefomgevingskwaliteit van bestaand bebouwd gebied, benutten
van bestaande waarden en de wijken toekomst- en levensloopbestendig maken. We benutten de kans
om te bezien hoe woningen, voorzieningen en werklocaties toe kunnen worden gevoegd.
• Hoogstedelijke knooppunten: grootschalige verdichting met kwaliteit. Hiermee benutten we de netwerken
die er zijn en versterken we de agglomeratiekracht. Het grote vraagstuk is hier hoe we deze plekken
ontwikkelen met kwaliteit: levendige delen van de stad met een grote mix aan functies en hoge
kwaliteit van de openbare ruimte.
De drie gekozen thema’s bieden hier ieder vanuit een andere invalshoek of voor een ander type plek in
de stad oplossing aan. We pakken dit op in nauwe samenwerking met diverse programma’s (Gezonde en
groene leefomgeving, Erfgoeddeal, programma Lopen en Fietsen en Smart Mobility, programma Natuur/
Agenda Natuurinclusief, programma Veiligheid en Leefbaarheid, het Deltaprogramma), het programma
erfgoed en woningbouw, en initiatieven (Groen in en om de stad, klimaatadaptatie in de gebouwde
omgeving, City Deals Openbare Ruimte, Ruimte voor Lopen en Slimme Stad, Energieke Wijken en
Slimme Stad, Open oproep anders werken en wonen van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, de
werkgroep overgangsgebieden en de Groene Metropool).

Voorbeeld: Gezonde structuren in de stad van de toekomst: knelpunt van kabels en leidingen
Voor de vergroening van steden is ruimte nodig. Bestaande straten in de stad zijn doorgaans
smal en precies breed genoeg voor verkeer, parkeren en een stoep. Straatprofielen bieden niet
vanzelfsprekend plek aan een nieuwe rij bomen of een groenstrook. Om die ruimte te creëren zal
de auto steeds vaker uit de stad geweerd worden. De mobiliteitstransitie moet ervoor zorgen dat
in de stad vaker met OV gereisd wordt, per fiets of te voet. Dan kunnen in straten en pleinen op de
plek van parkeerplaatsen, bomen en fietspaden worden aangelegd.
Maar om dat te realiseren is niet alleen ruimte bovengronds, maar ook ruimte ondergronds
nodig. Wanneer de ondergrond vol met kabels en leidingen ligt, heeft een boom niet voldoende
ruimte om te wortelen. Om kabels en leidingen efficiënt plek in de ondergrond te geven, kan
de gemeente een verticaal kabel- en leidingensysteem introduceren. In plaats van lukraak onder
de straatstenen, worden de ondergrondse assets dan gestapeld binnen een profiel geplaatst.
Dit vraagt wel dat de gemeente met alle asset-owners en netbeheerders hier dezelfde goede
afspraken over kan maken. Wanneer een eigenaar van een set kabels onder regelgeving valt die
hem een andere status geven, worden ambities op dat vlak behoorlijk gestremd, of tegengegaan.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

27

Vanuit Mooi Nederland werken we aan handelingsperspectief voor dit soort gestapelde opgaven.
In alliantie met partners zullen we naar oplossingen voor de hierboven beschreven knelpunten
zoeken. Deze oplossingen willen we instrumenteren, bijvoorbeeld door aanpassing wet- en
regelgeving of door het opstellen van handreikingen of staalkaarten voor de gemeenten.
Hierdoor kunnen we, samen met onze partners, werken aan een leefbare, groene stad
en een Mooi Nederland.

28 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

NOHNIK architecture and landscapes

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

29

4 Monitoring van de
doelen
Monitoring
Het programma Mooi Nederland stelt ruimtelijke kwaliteit centraal door opgaven en toekomstbeelden
bij elkaar te brengen, ruimtelijk ontwerp te bevorderen, goede voorbeelden breed te ontsluten
en handelingsperspectieven te bieden om maatschappelijke opgaven in samenhang te realiseren.
We volgen de ontwikkelingen zodat we weten in welke mate deze doelstelling wordt gerealiseerd.
Dit doen we langs drie lijnen.
1. Procesmonitor voortgang programma Mooi Nederland
2. Inzet van ruimtelijke kwaliteitsteams (Q-teams)
3. Signalering van ontwikkelingen in bestaande monitors
(1) Procesmonitor voortgang programma Mooi Nederland
We monitoren de voortgang om tijdig bij te kunnen sturen als dat nodig blijkt. We rapporteren
hier jaarlijks over in een voortangsrapportage gericht op de realisatie van de doelstellingen van het
programma, de mijlpalen en factoren die van invloed zijn op de realisatie. In de voortgangsrapportage
geven we een kwalitatief beeld van de voortgang van het programma, de producten die zijn opgeleverd
en het gebruik van producten. In de voortgangsrapportage gaan we in op:

Doelstellingen

Indicatoren

Producten

Gedeeld beeld van samenhangende
opgaven en toekomstperspectieven
die de ruimtelijke kwaliteit vergroten

• Analyse en knelpunten stapeling
maatschappelijke opgaven
• Behoefte bij partners
• Relevante ontwikkelingen fysieke
leefomgeving

• Toekomstperspectieven
• Bijeenkomsten en events

Samenhangende oplossingen
doorvertalen naar instrumenten
om tot uitvoering met kwaliteit te
komen

• Voortgang op ruimtelijke
handelingsperspectieven
• Rollende agenda

• Gesloten allianties
• Ruimtelijke concepten
• Instrumenten

Verstevigen van de inzet van
ruimtelijk ontwerp als instrument

• Toepassig van ontwerp in
nationale programma’s en NOVEXgebieden
• Gestimuleerde initiatieven

• Tussenrapportages
Actieprogramma Ruimtelijk
Ontwerp

Om dit kwalitatieve beeld te laden halen we input op bij partners. We vragen externe partijen,
bijvoorbeeld het College van Rijksadviseurs, een expert-opinion te geven op de voortgang en inhoud
van ons programma.

30 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

(2) Inzet van ruimtelijke kwaliteitsteams (Q-teams) voor monitoring ruimtelijke kwaliteit
Om de voortgang en verbetering van de ruimtelijke kwaliteit in de NOVEX-gebieden te volgen en te borgen
zetten we ruimtelijke kwaliteitsteams in, kortweg het Q-team genoemd. Dit team van onafhankelijke
deskundigen met een multidisciplinaire achtergrond, gaat in gesprek en adviseert gebiedsgericht op
ontwikkeling met ruimtelijke kwaliteit. Het Q-team adviseert als ‘kritische vriend’ gericht op het
plan- en ontwerpproces en de uitvoering. Waar mogelijk sluiten we in de opzet van deze structuur aan
bij bestaande kwaliteitsteams of adviseurs ruimtelijke kwaliteit.
In de afgelopen jaren is veel positieve ervaring opgedaan met de inzet van Q-teams, zoals bij het traject
Ruimte voor de Rivier. Ook heeft een aantal provincies een Provinciaal Adviseur Ruimtelijke Kwaliteit
(PARK). Ze dragen ertoe bij dat ruimtelijke kwaliteit in de dialoog en aanpak centraal komt te staan
en geven impuls aan proces.
(3) Signaalmonitor ontwikkelingen fysieke leefomgeving
Met een combinatie van verschillende bestaande monitoringssystemen kunnen we relevante indicatoren
volgen die een signalerende functie hebben voor daadwerkelijke ontwikkelingen in ons land.
We gebruiken de volgende monitors om belangrijke signalen en ontwikkelingen in de fysieke
leefomgeving te volgen:
1. Monitor Nationale Omgevingsvisie. De NOVI-monitor brengt met effectindicatoren in beeld welke
ontwikkelingen zich in de leefomgeving voordoen, gekoppeld aan de doelen van de NOVI. Waar deze
doelen voldoende concreet zijn, doet de monitor een uitspraak over de mate van doelbereik.
Bij de overige doelen geven de indicatoren de richting aan van ontwikkelingen. (link: NOVI-Monitor)
2. Planmonitor NOVI. In de Planmonitor NOVI brengt het PBL mogelijke ruimtelijke ontwikkelingen in
kwetsbare gebieden jaarlijks in beeld. In 2021 is een pilot Planmonitor uitgebracht. (link: Planmonitor
NOVI)
3. Monitor Landschap. De Monitor Landschap geeft gebruikers objectief inzicht in hoe het landschap
transformeert door de tijd op verschillende schaalniveaus, zodat zij die veranderingen kunnen duiden,
waarderen en desgewenst naar kunnen handelen. De monitor volgt de indicatoren bebouwing,
landgebruik, openheid, opgaand groen, reliëf en historische lijnelementen. (link: Monitor Landschap
- 2.0) en verbijzondering Monitor Landschappelijke impact logistieke bedrijven (link: Monitor
landschappelijke impact Logistieke Bedrijven | Monitor Landschap - 2.0 (arcgis.com)
4. Erfgoedmonitor. Met de Erfgoedmonitor wordt inzicht gegeven in de ontwikkeling en staat van
het erfgoed in Nederland. Een vaste set van indicatoren op het gebied van archeologie, gebouwde
monumenten, historisch landschap wordt periodiek gemeten. Hiermee worden trends
en ontwikkelingen in de tijd zichtbaar gemaakt. (link: Erfgoedmonitor )
5. Monitor Kustpact. Met het Kustpact streven partijen naar een balans tussen de ontwikkeling van
recreatieve bebouwing in de kustzone en het beschermen en behouden van haar kernkwaliteiten en
collectieve waarden. Het gaat bij de kwaliteiten en waarden bijvoorbeeld om vrij zicht, natuurlijkheid,
kusterfgoed en kustplaatsen. (link: Monitor Kustpact | Monitor Landschap - 2.0 (arcgis.com))

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

31

Gebruik van data in het programma Mooi Nederland
Beide actielijnen van het programma Mooi Nederland hebben veel te winnen bij een optimale inzet van
data. In actielijn 1 vormen data de basis voor het zowel het verkrijgen van inzicht in knelpunten
ten aanzien van ruimtelijke kwaliteit als het zoeken naar oplossingen met behulp van ruimtelijk ontwerp.
Datavisualisatie stimuleert de dialoog en verlaagt de drempel tot deelname. Ook in actielijn 2 zijn data
het vertrekpunt om in concrete gebieden opgaven te analyseren en mogelijke oplossingen te verkennen.
Data- en procesmodellering lenen zich bij uitstek om de ruimtelijke concepten te instrumenteren.
Tot slot spelen data vanzelfsprekend een cruciale rol bij monitoring.
In lijn met de dataparagraaf uit het programma NOVEX maken we zoveel mogelijk gebruik van reeds
beschikbare, rijke aanbod aan ruimtelijke data. In samenspraak met het programma NOVEX inventariseren
we de mogelijkheden ontbrekende gegevens aan te vullen en nieuwe vormen van analyse en visualisatie
in te zetten. Hierbij valt onder meer te denken aan instrumenten gebaseerd op het concept van een
digitale tweeling. Zo’n tweeling maakt het mogelijk opgaven integraal én toegankelijk inzichtelijk
te maken en de ruimtelijke uitwerking van keuzes te simuleren.

32 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

5 Mijlpalenplanning
Het programma Mooi Nederland bestaat uit twee actielijnen met doorlopende activiteiten.
Vanuit deze doorlopende activiteiten worden diverse (tussen)producten opgeleverd. In onderstaande
mijlpalenplanning hebben we de tussenproducten die we opleveren in relatie tot het proces van
programma NOVEX en aanscherping NOVI gevisualiseerd. Daarmee geven we de belangrijkste mijlpalen
van het programma weer.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

33

34 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

6 Toelichting thema’s
handelings­
perspectieven
op gebiedsniveau
In actielijn 2 werken samen met partners aan ruimtelijke inrichtingsconcepten en mogelijke activiteiten
voor de toekomst. Daarmee zorgen we voor praktische instrumenten die helpen de opgaven beter en
sneller aan te pakken. We selecteren negen ruimtelijke concepten volgens de uitgangspunten van
de Ruimtelijke Ordeningsbrief (17 mei 2022). In dit hoofdstuk gaan we in op de verschillende ruimtelijke
concepten en voor welke opgaven ze belangrijk zijn. Ook komt aan de orde hoe ze zich verhouden tot
de lopende trajecten en de laatste ontwikkelingen en met wie we de ruimtelijke concepten willen maken.
Het totaaloverzicht van de concepten staat in onderstaande tabel.

A. Perspectief voor
landbouw en natuur

A1. Natuur en landbouw
verweven: groenblauwe
dooradering van het
landelijk gebied

A2. Iconisch landelijk
gebied: nieuwe
cultuurlandschappen in
overgangsgebieden

A3. Bouwen met
de boer: biobased
productielandschappen

B. Ordenende
netwerken
voor energie en
(circulaire) economie

B1. Clusters van
grootschalige
bedrijfsvestigingen

B2. Energienetwerken:
ruimtelijk vormgeven
energietransitie

B3. Circulaire werklocaties
in steden

C. Leefbare steden
en regio’s

C1. Groen en gezond leven
in de stad: meer ruimte
voor natuur, bewegen en
ontmoeten

C2. Woonwijken van de
toekomst: vormgeven aan
de naoorlogse wijken in
transitie

C3. Hoogstedelijke
knooppunten:
grootschalige verdichting
met kwaliteit

A. Perspectief voor landbouw en natuur
A1 - Natuur en landbouw verweven: groenblauwe dooradering van het landelijk gebied

Perspectief voor landbouw en natuur

a. Natuur en landbouw verweven

b. Iconisch landelijk gebied

c. Bouwen met de boer

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

35

Aanleiding: een stapeling van opgaven
Ontwikkelingen in de landbouw leidden de laatste decennia tot schaalvergroting. Het verdwijnen van
landschappelijke structuren zoals heggen en houtwallen en natuurlijke waterwegen was vaak een
consequentie daarvan. Dit ging ten koste van biodiversiteit, de waterkwaliteit en de berging van water
en CO2vastleggen in het landelijk gebied. De extra investeringen in de veranderingen van de landbouw
kunnen, zonder regie op de ruimtelijke ontwikkeling, leiden tot extra verrommeling en verminderde
kwaliteit van landschappen. Een groenblauwe dooradering biedt kansen voor landschappelijke
structuurversterking, een basiskwaliteit natuur, erfgoed en vergroting van de leefomgevingskwaliteit.
Deze aanpak draagt bij aan een veerkrachtige, natuurinclusieve en toekomstbestendige landbouw,
die ook op lange termijn economisch perspectief heeft. Bijvoorbeeld via het versterken van
plaagbestrijding, bestuiving, klimaatadaptatie en bodemverbetering.
Bestaande initiatieven / mogelijkheden voor samenwerking
Er zijn uiteenlopende initiatieven die aan deze problematiek aandacht geven zoals de Coalitie Deltaplan
Biodiversiteitsherstel (NGO´s, Provincies, Waterschappen, bedrijven, LNV, BZK en OCW) die werkt aan
het ´Aanvalsplan versterking landschappelijke identiteit via landschapselementen´. Daarnaast is het
Nationaal Programma Landelijk gebied (NPLG, BZK, LNV, I&W) relevant, dit werkt aan het vastleggen van
10% groen-blauwe dooradering als nationaal en provinciaal doel en als structurerende keuze. Met name
de zogenoemde ´overgangsgebieden´ die in NPLG-verband worden getransformeerd zijn interessant om
snel met de dooradering aan de slag te gaan. Het programma Natuur (LNV, Provincies en vele partners)
werkt aan de Agenda Natuurinclusief. De Europese Commissie werkt via de EU Biodiversiteitsstrategie
aan (wettelijke) verankering van het doel om 10% van het landbouwareaal om te vormen tot landschap
met hoge biodiversiteit. Ook in het Nationaal Strategisch Plan (NSP) van het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid speelt de inzet op de groenblauwe architectuur (GBA), zoals het daarin wordt
genoemd, een hoofdrol. De Nationale Parken van de Toekomst (LNV, Provincies) zijn feitelijk al aan het
experimenteren met groenblauwe dooradering. De waterschappen spelen ook een belangrijke rol bij het
realiseren van groenblauwe dooradering. Zo schreven zij reeds het manifest Blauwgroene netwerken.
Daarnaast is er een koppeling te leggen met de stedelijke leefomgeving, onder andere via het programma
Groen in en om de stad (LNV, BZK en anderen), het initiatief van Staatsbosbeheer Groene Metropool en via
het Mooi Nederland thema ´Gezonde structuren in de Stad van de Toekomst´.
Concept- en instrumentontwikkeling vanuit Mooi Nederland
We onderzoeken per landschapstype welke bestaande ruimtelijke ontwerp- en inrichtingsprincipes
kunnen bijdragen aan een sterkere ruimtelijke structuur en landschapskwaliteit, en die gecombineerd
kunnen worden een grotere biodiversiteit, betere waterkwaliteit en het vastleggen van meer CO2.
We verzamelen en ontwikkelen ruimtelijke concepten om structuren te bouwen die bestaan uit
houtwallen en andere lijnvormige houtige elementen. Dit in combinatie met agrarisch landgebruik,
of uit waterrijke structuren en natuurvriendelijke oevers. Deze structuren worden gecombineerd met
recreatieve routes en andere functies zoals natuurinclusieve kringlooplandbouw.
De ontwerp- en inrichtingsprincipes moeten een perspectief bieden voor meervoudig ruimtegebruik
en maatregelpakketten die snel uitvoerbaar en betaalbaar zijn. We analyseren ook de bestaande
instrumenten en aanvullende instrumenten die wellicht nodig zijn om de gebiedseigen invulling van
10% groen-blauwe dooradering in praktijk te brengen. De uitkomsten nemen we mee in de handreiking
Groen Blauwe dooradering, die het regionaal maatwerk in gebieden ondersteunt.
Maatschappelijk effect/impact
De Groenblauwe dooradering legt de basis voor stevige landschappelijke structuren die aansluiten op de
kenmerken en identiteit van gebieden. Daarmee wordt een belangrijk deel van de opgaven voor klimaat,
biodiversiteit, waterkwaliteit, omgevingsbeleid en de bossenstrategie haalbaar. De overgangsgebieden en
nationale parken van de toekomst zijn de gebieden waar deze impact wellicht het eerste zichtbaar wordt.

36 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

A2 – Iconisch landelijk gebied: nieuwe cultuurlandschappen in overgangsgebieden
Aanleiding: een stapeling van opgaven
Nederland heeft als klein land in een delta een verrassende diversiteit aan unieke landschappen die op
korte afstand van elkaar liggen. Veel van die landschappen staan echter onder druk. Onder andere door
schaalvergroting en intensivering in de landbouw, maar ook andere oorzaken vanuit infrastructuur,
woningbouw en andere opgaven. De kwaliteit van onze natuur en de identiteit van onze landschappen
worden daardoor beïnvloed. Door stikstofuitstoot van landbouw, verkeer en industrie staan de Europese
afspraken over natuurwaarden ernstig onder druk. De regionale water- en bodemsystemen zullen steeds
meer de basis moeten gaan vormen voor een duurzame ontwikkeling van landbouw en natuur.
Een van de mogelijkheden is zonering rond kwetsbare natuur(kern)gebieden waarin alleen ruimte is voor
extensieve en natuurinclusieve vormen van landbouw, de groenblauwe dooradering en voor duurzame
productie- en woonlandschappen.
Bestaande initiatieven / mogelijkheden voor samenwerking
Deze gestapelde opgaven komen samen in de Nationale Parken waarin door verschillende partners wordt
samengewerkt (LNV, Nationale Parkenbureau SBB, regionale overheden, NGO´s). De nationale parken zijn
de parels van de Nederlandse natuur. Het komend half jaar werken het Ministerie van LNV, de provincies,
de Nationale Parken en andere betrokkenen samen aan een nieuw beleidsprogramma voor de nationale
parken vanaf 2023.
Onderdeel van die uitwerking is om te kijken naar de criteria die gesteld worden aan een Nationaal Park.
Ook wordt gekeken naar de omvang van de Nationale Parken en de samenhang tussen de natuurkern
en de gebieden om die kern heen. Een mogelijk model is een zoneringsmodel van natuurkernen die in
een landschappelijke ontwikkelzone (overgangsgebied) liggen. Daaromheen ligt een zone voor regionale
duurzame sociaaleconomische ontwikkeling.
De Nationale Parken kunnen de komende 10 jaar worden ingezet als ‘experimenteerruimte’ voor de grote
opgaven waar het landelijk gebied van Nederland voor staat (zoals natuurherstel, klimaatadaptatie en
stikstofreductie). Op deze manier bundelen we de krachten met de aanpak van de ruimtelijke strategie
(inclusief ‘zonering en ´overgangsgebieden´) vanuit het Nationaal Programma Landelijk Gebied.
Daarnaast zijn initiatieven relevant zoals het NPLG (LNV, BZK, I&W), de Agenda Natuurinclusief
(brede coalitie olv LNV) en ONS Landschap (BZK, OCW).
Concept- en instrumentontwikkeling vanuit Mooi Nederland
We verzamelen en ontwikkelen bouwstenen voor een ruimtelijk concept waarmee verschillende functies
samen kunnen komen. Dat betekent een samenhangende ontwikkeling met natuur(kern)gebieden,
landbouwkundig gebruik, recreatief gebruik en kleinschalige vormen voor wonen en economische
activiteiten in samenhang kan worden ontwikkeld. We gebruiken hier ontwerpend onderzoek voor.
We onderzoeken voor een aantal bestaande Nationale Parken hoe, in verschillende landschappen,
overgangsgebieden rond Natura2000 gebieden de landschappelijke en erfgoed kwaliteit kunnen
versterken. Bestaande concepten en inrichtingsprincipes worden geïnventariseerd en breder toepasbaar
gemaakt. Dit moet inspiratie bieden voor toepassing in de Nationale Parken en op alle andere plekken
waar overgangsgebieden worden gemaakt rondom Natura2000 gebieden.
Maatschappelijk effect/impact
Het thema nieuwe cultuurlandschappen kan een belangrijke aanjager zijn voor de verduurzaming van
het gehele landelijke gebied. Het ontwikkelen met ruimtelijke kwaliteit kan voor een versnelling en
betaalbare uitvoering zorgen van de noodzakelijke transities.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

37

A3 – Bouwen met de boer: biobased productielandschappen
Aanleiding: een stapeling van opgaven.
De verandering die nodig is in de landbouw dwingt boeren uit te zien naar nieuwe verdienmodellen.
Ook hebben de opgaven voor de energietransitie, klimaatadaptatie, recreatie en toerisme veel ruimte
nodig in het landelijk gebied. Een mogelijke kansrijke ontwikkeling is een verschuiving naar een circulaire,
biobased productie van grondstoffen, bouwmaterialen en voedsel voor regionaal (her)gebruik.
Deze opgaven houdt sterk verband met de verduurzamingsopgave van de gebouwde omgeving.
Op dit moment is productie van biobased materialen vaak nog niet interessant voor boeren. Door een
combinatie van opgaven te accommoderen in nieuwe ruimtelijke en bedrijfsmatige concepten en door
het wegnemen van barrières door overheden, zou biobased verbouwen in de nabije toekomst een
welkome aanvulling op het landgebruik kunnen worden.
Bestaande initiatieven / mogelijkheden voor samenwerking
Er zijn al diverse initiatieven zoals het NOVI programma Ruimte voor Biobased (ver)bouwen. Dat is een
actie onder de Citydeal Circulair en Conceptueel Bouwen (BZK, LNV, 100+ maatschappelijke en publieke
partners). Dit programma toont aan dat het heel aantrekkelijk het is voor de samenleving om biobased
bouwmateriaal te ontwikkelen en tegelijkertijd landschappen te versterken, CO2 vast te leggen en
biodiversiteit te vergroten. Het verandert ketens van biobased vezelgewassen tot bouwmateriaal,
het ondersteunt de noodzakelijke transitie van de landbouw met ontwerpend onderzoek en het geeft
uitwerking aan financiële business- en waardecases. Tenslotte oefent het programma deze transitie
met partners in concrete gebieden. Daarnaast zijn relevant de Bossenstrategie (LNV, Provincies, NGO´s),
het Programma Circulaire Bouw (BZK), Building Balance (LNV en partners) de Open Oproep Prachtige
productielandschappen van het Stimuleringsfonds creatieve industrie, en initiatieven van het College van
Rijksadviseurs (ontwerpprijsvraag locatie specifiek op natuurinclusief- en biobased bouwen).
Concept- en instrumentontwikkeling vanuit Mooi Nederland
We ontwikkelen ruimtelijke concepten voor het haalbaar en betaalbaar maken van teelt van biobased
bouwmateriaal, zodat er nieuw perspectief ontstaat voor boeren en andere grondeigenaren. Dit leidt tot
specifieke ruimtelijke concepten voor specifieke gebieden, die inspelen op het bodem en watersysteem
en op de daarbij horende landschappelijke structuren. We analyseren en stellen bestaande concepten
beschikbaar. We voegen nieuwe concepten toe als dat nodig is. Daarnaast wordt onderzocht op welke
wijze andere productievormen, zoals energie, schoon water, biodiversiteit en recreatief aantrekkelijk
landschap waarde kunnen toevoegen voor boer en samenleving. We verbinden deze biobased
productielandschappen met het biobased, natuur-, erfgoed, en landschapsinclusief en energieneutraal
bouwen en renoveren van onze gebouwde omgeving. Zo ontstaan kansen voor de kwaliteit van stad
én land in combinatie met verduurzaming van de bouw. Deze aanpak leidt tot regionaal gewortelde
architectuur én karakteristieke landschappen die zijn geworteld in het lokale bodem- en watersysteem
en voortbouwen op onze eeuwenoude cultuurlandschappen.
Maatschappelijk effect/impact
Het thema duurzame productielandschappen kan een belangrijk vliegwiel beteken in de transitie en
transformatie naar een duurzaam gebruik van water- en bodemsystemen en een biobased productie in
nieuwe, landschappelijk aantrekkelijk ensembles. Bovendien kan hiermee via korte ketens in de bouw en
renovatie onze gebouwde omgeving worden verduurzaamd.

38 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

B. Netwerken voor energie en (circulaire) economie
Ordenende netwerken voor energie en (circulaire) economie

a. Clusters van grootschalige
bedrijfsvestigingen

b. Energienetwerken

c. Circulaire werklocaties in steden

B1 – Clusters van grootschalige bedrijfsvestigingen
Aanleiding: een stapeling van opgaven
Al geruime tijd vindt er een snelle groei van grootschalige bedrijfscomplexen plaats. Een belangrijk deel
van de groei komt door ons winkelgedrag. We bestellen steeds meer digitaal zoals pakketten en onze
dagelijkse boodschappen en hiervoor zijn steeds meer distributiecentra nodig. Het einde van deze groei is
nog niet in zicht. Ondanks beleidsinzet van de verschillende provincies, leidt de groei er onder andere toe
dat de kwaliteit van het landschap op sommige plekken wordt aangetast en de beschikbare ruimte voor
bedrijven schaarser wordt. Ook leidt het tot onvrede in delen van de maatschappij. Die onvrede heeft ook
te maken met de impact die grootschalige bedrijfsvestigingen hebben op het landschap.
Bestaande initiatieven / mogelijkheden voor samenwerking
Er zijn reeds een aantal initiatieven zoals het Samenwerkingsverband ´Grip op grootschalige
bedrijfsvestingen´ met BZK, EZK, I&W en Provincies. In dit programma werken we aan bestuurlijke
afspraken tussen Rijk en Provincies over het door ontwikkelen en het onderling convergeren van het
provinciaal beleid ten aanzien van behoefteraming, regionale meerwaarde, hergebruik bestaande
bedrijventerreinen, clustering, zorgvuldige inpassing, inrichting en monitoring. Daarnaast werken
Rijk en Provincies op basis van gezamenlijk onderzoek aan afspraken over de clustering van nieuwe
grootschalige bedrijven op bedrijventerreinen. Tenslotte streven Rijk en Provincie naar onderlinge
kennisdeling via het opstellen van een handreiking voor regionale meerwaarde, een toolkit voor
hergebruik van bestaande bedrijventerreinen en een handreiking duurzame ruimtelijke inpassing &
inrichting (inclusief kennisdeling/community of practice, onderzoeken mogelijkheden van ontwikkeling
nieuwe standaarden). Daarnaast zijn relevant de samenwerking rond Hyperscale Datacentra (BZK, EZK),
het programma Werklocaties (EZK) en het initiatief van EZK ‘Ruimte voor Economie’ (RO-brief).
Concept- en instrumentontwikkeling vanuit Mooi Nederland
Via ontwerpend onderzoek zoeken we naar de kansen en onmogelijkheden om grootschalige
bedrijfsvestigingen (inclusief hyperscale datacentra) te clusteren, hergebruik te bevorderen en niet
meer bedrijfsterreinen uit te geven dan waar (regionaal) behoefte aan is. Aandacht voor de inpassing
en inrichting van de bedrijfsterreinen zorgt voor een betere belevingswaarde in combinatie met
functionaliteit en toekomstvastheid. Bestaande ruimtelijke concepten voor clustering en zorgvuldige
multifunctionele inrichting van grootschalige bedrijventerreinen worden geïnventariseerd en breed
ontsloten. Waar nodig worden nieuwe concepten ontwikkeld. We onderzoeken welk instrumentarium
beschikbaar is om te sturen op clustering en zorgvuldige inpassing van grootschalige logistieke clusters.
Waar nodig worden nieuwe instrumenten beschreven.
Maatschappelijk effect/impact
Dit ontwerpend onderzoek helpt overheden en bedrijven om logistieke clusters met kwaliteit te
ontwikkelen in relatie tot de gebouwde omgeving en het landschap. Het vergroot het lerend vermogen van
de betrokken partners en draagt eraan bij om de goede voorbeelden tot de nieuwe standaard te verheffen.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

39

B2 – Energienetwerken: ruimtelijk vormgeven energietransitie
Aanleiding: een stapeling van opgaven
De omslag van fossiele naar duurzame energie vraagt meer ruimte boven en onder de grond, op land en
op de Noordzee, op het platteland en in stedelijk gebied. De hoofdinfrastructuur, bestaande uit opwek,
transportinfrastructuur, opslag en conversie, waaronder nieuwe transformatorstations, heeft een grote
ruimtelijke impact op stad, dorp en landschap. Het toekomstige energiesysteem en alle benodigde
regionale en lokale transities vragen ruimte en inpassing in de directe leefomgeving van mensen.
Met het water- en bodemsysteem moet ook rekening gehouden worden. Als slimme functiecombinaties
met meervoudig ruimtegebruik dit helpen realiseren met ruimtelijke kwaliteit, bevordert dit onder meer
de acceptatie en realisatie van deze transitie.
Bestaande initiatieven / mogelijkheden voor samenwerking
Mooi Nederland werkt samen met de het Nationaal Programma RES (NP RES), Programma
Energiehoofdstructuur (PEH), Nationaal programma Energiesysteem (NPE) en Verkenning aanlanding
wind op zee (VAWOZ) en de Erfgoeddeal.
Concept- en instrumentontwikkeling vanuit Mooi Nederland
We gaan onderzoeken en ontwerpen wat slimme functiecombinaties met meervoudig ruimtegebruik
zijn in gebieden waar de energiehoofdinfrastructuur grote gevolgen heeft, zoals aanlandingsplekken van
wind op zee, industriegebieden, stedelijk en landelijk gebied. Daarnaast wordt bestaand instrumentarium
voortgezet, versterkt en ontwikkeld om ruimtelijke inpassing van de energietransitie te realiseren.
Voortzetten van bestaande producten, zoals de handreiking RES, die geactualiseerd en aangevuld kunnen
worden. Versterken door de energietransitie steeds meer onderdeel te laten zijn van de totale opgave in
alle thema’s. Ondersteunend instrumentarium gezamenlijk ontwikkelen, waarin de Ruimtelijke Strategie
Energiesysteem (RSE) toepasbaar wordt gemaakt in ruimtelijke ontwerpen.
Maatschappelijk effect/impact
Dit helpt om de nationale en regionale keuzes op het gebied van de energietransitie met oog voor
ruimtelijke kwaliteit te maken en daarmee het toekomstige energielandschap te realiseren op een manier
die de ruimtelijke kwaliteit ten goede komt.

B3 – Circulaire werklocaties in steden
Aanleiding: een stapeling van opgaven
Een deel van de (verouderde) bedrijventerreinen in stedelijk gebied hebben een complexe
verduurzamingsopgave, vragen veelal een economische revitalisering en lopen de kans verdrongen te
worden door stedelijke verdichting. De ruimte voor dit type gebieden in de stad en hun – liefst circulaire –
(her)ontwikkeling staat onder druk. Deze bedrijventerreinen hebben een belangrijke functie voor de stad:
in werkgelegenheid voor de bewoners maar hier vinden ook functies een plek waarvoor nabijheid bij de
stad belangrijk is maar menging met bijvoorbeeld wonen niet mogelijk. De milieucategorieën
die nu al voor deze gebieden gelden bieden juist een perspectief om deze terreinen intensiever
te gebruiken voor dit type functies en voor een lokale of regionale functie in de transitie naar een
circulaire economie. Hier is ook verdichting een belangrijk thema: hoe beter je de bestaande ruimte voor
bedrijven (met milieucategorieën) gebruikt, hoe minder nieuwe ruimte je nodig hebt.
Om hieraan te kunnen werken is ook een beter beeld nodig van wat een ontwikkeling naar een circulaire
economie betekent voor bedrijven en bedrijventerreinen: wat is hun functie in die circulaire economie,
wat is de ruimte die hiervoor nodig is en wat zijn de randvoorwaarden voor ontwikkeling? Als we
circulariteit in de stad serieus nemen, dan zijn er ook ‘omgekeerde logistieke complexen’ nodig die
retourstromen verzamelen en verwaarden. Hier ontstaat ook een vraagstuk rond milieucategorieën
en contouren i.r.t. de ligging in en nabij de stad en de mensen die eromheen wonen.

40 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Bestaande initiatieven / mogelijkheden voor samenwerking
De nationale programma’s die ook aan deze thema’s werken zijn het Programma ‘Ruimte voor Economie’
(EZK) en het Rijksbrede programma ‘Nederland Circulair in 2050’. Met beide programma’s wordt
samenwerking opgestart om aan dit thema te werken. Daarnaast kijken we naar de groeifondsaanvraag
voor klimaatadaptieve werklandschappen.
Concept- en instrumentontwikkeling vanuit Mooi Nederland
Er is beeld nodig wat de ontwikkeling naar een circulaire economie betekent voor bedrijven en
bedrijfsterreinen. Sterke samenwerking met perspectief C Leefbare steden en regio’s is nodig, met name
op gezonde en groene overgangsgebieden.
Maatschappelijk effect/impact
Deze aanpak levert een bijdrage aan het circulair maken van onze economie en ruimte voor economische
functies in de stad. Daarmee ook aan het behoud van werken in de stad voor de bewoners van de stad.
En aan een goede en gezonde leefkwaliteit in de stad.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

41

C. Leefbare steden en regio’s
Leefbare steden en regio’s

a. Groen en gezond leven in de stad

b. Woonwijken van de toekomst

c. Hoogstedelijke knooppunten

C1 – Groen en gezond leven in de stad: meer ruimte voor natuur, bewegen en ontmoeten

Artist impression van het vernieuwde Hofplein [Juurlink + Geluk]
Aanleiding – een stapeling van opgaven
In de stad van de toekomst zal een gezonde, natuur- en klimaatinclusieve en autoluwe openbare ruimte
centraal staan. Dit geldt zowel voor bestaand bebouwd gebied, als voor nieuw te ontwikkelen gebieden
aan de randen van de stad. Deze ambitie stelt hoge eisen aan de openbare ruimte. Er is meer groen in
en om de stad nodig, omdat groen zorgt voor het verminderen van hittestress en wateroverlast, ruimte
biedt aan het versterken van de biodiversiteit en het menselijk welzijn in de stad vergroot. Omdat er
steeds meer mensen in de stad wonen, is er meer ruimte nodig om te kunnen ontmoeten en ontspannen
in de buitenlucht. Stedelijke verdichting vraagt om slimme ontwerpen, waarbij wordt voorgesorteerd op
het veranderende klimaat en stadsnatuur overal aanwezig is. In plaats van geparkeerde auto’s,
zal ruimte worden gemaakt voor lopen en fietsen, groen en water. Verbindingen tussen stedelijk groen,
landschap en natuur combineren royale klimaatdragers met comfortabel en aantrekkelijke routes voor
lopen en fietsen. Groen-blauwe netwerken voor mens, plant en dier, die stad, stadsrand en dorp met het
buitengebied verbinden dragen enorm bij aan deze ambities.
Bestaande initiatieven / mogelijkheden voor samenwerking

42 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Interdepartementaal lopen er meerdere trajecten die delen van dit vraagstuk oppakken: Groen in en
om de stad (LNV+BZK), Gezonde en Groene Leefomgeving (LNV+VWS), Klimaatadaptatie in de gebouwde
omgeving (BZK), Erfgoeddeal, Programma’s Lopen en Fietsen en Smart Mobility (I&W), City Deals
Openbare Ruimte, Ruimte voor Lopen en Slimme Stad (BZK ea), Open Oproep Anders werken aan wonen
(Stimuleringsfonds Creatieve industrie), het programma woningbouw en erfgoed (OCW), Programma
Natuur en de werkgroep overgangsgebieden en de Groene Metropool (Staatsbosbeheer). Ook de Agenda
Natuurinclusief is een belangrijk platform voor de samenwerking aan een groenere leefomgeving en
goede verbindingen tussen stadsgroen en groen in het buitengebied. Daarnaast zijn er trajecten die
gericht zijn op de ontwikkeling van de stad: de regionale verstedelijkingsstrategieën (NOVEX gebieden)
en de grootschalige woningbouwgebieden waar we deze ambities aan willen verbinden. Bijvoorbeeld
het traject erfgoed en woningbouw voor de grootschalige integrale woningbouwgebieden uit het
Programma Woningbouw. Daarnaast werken partijen ook samen aan het agenderen en adviseren
ten behoeve van de sociale opgaven, onder andere middels het advies Ruimte voor ontmoeting (College
van Rijksadviseurs en Raad voor Volksgezondheid en Samenleving). De Europese Commissie werkt met
New European Bauhaus en met de 100 Climate neutral cities aan het ontwikkelen van mooie, duurzame,
inclusieve en klimaatneutrale steden. Er zijn daarnaast een aantal koplopende gemeenten die al ver zijn
in het ontwikkelen van een samenhangende aanpak, zoals Rotterdam, Amsterdam en Groningen.
Concept- en instrumentontwikkeling vanuit Mooi Nederland
Voor het stapelen van deze opgaven in de stad van toekomst én binnen bestaande stedelijke en
regionale netwerken ontwikkelen we het ruimtelijk concept Gezonde Structuren. Groen blauw ingerichte
netwerken in de stad en regionaal bieden ruimte om te lopen, sporten en ontmoeten, van voordeur tot
in het buitengebied. Daarnaast vervullen zij een taak in het bevorderen van biodiversiteit, waterretentie
en het tegengaan van hittestress. Aandacht voor een groene en gezonde stedelijke inrichting gaat
verrommeling tegen, en verbindt op een aantrekkelijke manier het groene buitengebied tot in de
haarvaten van de stad. Groene en gezonde netwerken die stad en land verbinden zijn een noodzakelijk
element in het leefbaar houden van steden in de toekomst. Ten behoeve van deze netwerken
ontwikkelen we inrichtingsprincipes en normeringen voor ruimte voor groen in straatprofielen. We kijken
naar stedelijk programmeren ten behoeve van verbonden netwerken met pocketparks en singels.
We zorgen dat de verstedelijking niet ten koste gaat van ruimte voor sportvelden en volkstuintjes aan de
randen van de stad, maar zorgen juist dat de stadsranden vergroenen en we onderzoeken aantrekkelijke
overgangen tussen de stad en het buitengebied. Hierin is een sterke verbinding en samenwerking met
het A1 Groen-blauwe dooradering landelijk gebied. Waar ruimte gevraagd wordt voor gezonde routes,
moet ruimte gemaakt worden door een andere transitie. De mobiliteitstransitie en het weren van de auto
uit de stad is randvoorwaardelijk voor het slagen van gezonde structuren. Daarnaast is regie op
de ondergrond en een gekoppelde aanpak aan andere investeringen noodzakelijk voor de haalbaarheid.
Maatschappelijk effect/impact
Deze aanpak levert een bijdrage aan het klimaatadaptief maken van onze steden, aan het bevorderen
van biodiversiteit, aan het versnellen van de mobiliteitstransitie in de stad, en aan het realiseren van een
gezonde, herkenbare en sociale openbare ruimte in de stad.

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

43

C2 – Woonwijken van de toekomst: vormgeven aan de naoorlogse wijken in transitie

Artist impressions verdichten in een naoorlogse woonwijk [Studie Ruimte zat in de stad, KAW]
Aanleiding – een stapeling van opgaven
Op de Nederlandse woonomgeving komen grote opgaven af. Zowel de nieuw te ontwikkelen woonwijken
als bestaande wijken moeten bijdragen aan de verduurzamingsopgave. De wijk van de toekomst is
klimaatadaptatief, heeft meer groen in de wijk en minder auto’s, is energieneutraal, heeft een diversiteit
aan woningen en andere functies en is goed verbonden met het buitengebied. Met name de na-oorlogse
woonwijken zijn op dit moment aan een kwaliteitsimpuls toe. Vele wijken gebouwd tussen 1950-1980
onder het principe van functiescheiding en vaak met een eenzijdig woonaanbod, raken op dit moment
sleets, zijn of worden kwetsbare wijken, en voldoen niet meer aan de woonwensen van nu. Daarentegen
hebben ze vaak een ruime en groene opzet, en bieden ze kans voor het toevoegen van woningvoorraad
en andere functies. Hierdoor liggen er mooie kansen om hier aantrekkelijke wijken van te maken die
ruimte bieden voor nieuwe woningen, meer diversiteit in het woning- en voorzieningenaanbod brengen,
met een aantrekkelijke en natuur- en klimaatadaptief ingerichte openbare ruimte en verbonden met
groene buitengebieden.
Bestaande initiatieven / mogelijkheden voor samenwerking
Een aantal (inter)departmentale programma’s en adviestrajecten richten zich al op de kwaliteit van
(kwetsbare) woonwijken: Veiligheid en Leefbaarheid (BZK+JenV), de City Deals Openbare Ruimte,
Energieke Wijken en Slimme Stad (BZK e.a) en de interbestuurlijke Erfgoeddeal. Maar ook onderzoeken
door het College van Rijksadviseurs, het Planbureau voor de Leefomgeving (BBLOK met Vereniging
Deltametropool) en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed leveren allemaal waardevolle inzichten
voor een kwaliteitsimpuls voor deze woonwijken. Waar mogelijk leggen we verbinding met de
Woondeals. Daarnaast is de Agenda Natuurinclusief een belangrijk platform voor de samenwerking aan
een groenere woonomgeving en goede overgangsgebieden naar groen buitengebied.
Concept- en instrumentontwikkeling vanuit Mooi Nederland
Met een samenhangende aanpak gericht op het verbeteren van de leefomgevingskwaliteit in na-oorlogse
wijken kunnen we een groot gedeelte van bestaand bebouwd gebied toekomstbestendig maken en
bestaande kwaliteiten versterken. Verdichting biedt naast extra woningvoorraad een kans voor een extra
kwaliteitsimpuls; een betere afstemming van het woningaanbod (huur/koop/sociaal) door maatwerk,
een levensloopbestendige wijk, en een divers en gericht voorzieningenaanbod. Daarnaast is er een kans
om vanuit het toevoegen van vastgoed de verduurzamingsopgaven in de openbare ruimte mede te
financieren. Met de ontwikkeling van ontwerp- en inrichtingsprincipes maken we de uitvoering van de
verduurzamingsopgave (energietransitie, klimaatadaptie, mobiliteit) in de woonwijken mogelijk en maken

44 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

we het mogelijk om binnenstedelijk te verdichten (wonen en werken) en de diversiteit en leefbaarheid
te vergroten. Zo kunnen we van de na-oorlogse wijken de woonomgeving van morgen maken.
Maatschappelijk effect/impact
Een impuls voor de naoorlogse wijken is van belang om de verschillende transities ook snel, effectief en
betaalbaar te laten plaatsvinden. Alleen zo voorkomen we lock-ins (bijvoorbeeld energietransitie) en
borgen we de leefbaarheid en diversiteit van deze gebiedscategorieën. Deze categorie wijken hebben
kunnen een strategische functie hebben in het bereiken van nationale doelen. We benutten de kans om
woningen toe te voegen en daarmee ook bij te dragen aan de grote woningbouwvraag. Opgeteld kansen
om de woningen in dit type wijken met 25% te doen toenemen.

Ontwerp-visie voor Rotterdam Marconiplein [Studie Stad X Ruimte, VenhoevenCS, BVR, Sweco]

C3 – Hoogstedelijke knooppunten: grootschalige verdichting met kwaliteit
Aanleiding – een stapeling van opgaven
Voor de verdichtingsopgave in stedelijk Nederland kijken we als eerst naar bestaande knooppunten,
waar de bereikbaarheid groot is en een mix van wonen en werken gerealiseerd kan worden.
Hoogstedelijke gebieden rondom vervoerskooppunten hebben een (boven)regionale functie binnen
het stedelijk netwerk. In de ‘machinerie’ van de stad zijn ze op economisch vlak (werken, voorzieningen)
en qua regionale bereikbaarheid belangrijke schakels. Daarmee zijn de knooppunten vaak
entreegebieden voor stad, en een belangrijke bepaler voor het vestigingsklimaat. Het is dus de plek
waar we als eerste naar kijken voor het bijbouwen van woningen. De strategie voor verdichting op
deze plekken zet een grote druk op de lokale leefbaarheid van deze stedelijke knooppunten. Juist deze
knooppunten zijn al behoorlijk vol geprogrammeerd, en kennen grote ruimtevragende infrastructuur.
Voor de bevordering van de leefomgevingskwaliteit (goede voorzieningenmix, meer groen,
meer ruimte voor langzaam verkeer, betere aansluiting van omliggende wijken en buitengebied)
zijn naast een gebiedsgerichte strategie ook vaak (systeem)keuzes op een hoger schaalniveau nodig
om ruimte te creëren en kwaliteit te realiseren.
Bestaande initiatieven / mogelijkheden voor samenwerking
De meeste hoogstedelijke knooppunten zijn onderdeel van de Regionale Verstedelijkingsstrategieën
(NOVEX gebieden) en de grootschalige woningbouwgebieden daarbinnen en hebben een grote
verdichtingsopgave (wonen en werken) in combinatie met een aanpak van de infrastuctuur op

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

45

en rond die knooppunten (weg, OV, fiets). Hierin wordt samengewerkt in de gebiedsgerichte
bereikbaarheidsprogramma’s van IenW. In het programma woningbouw en erfgoed wordt
in de 16 grootschalige woningbouwgebieden erfgoed boven en onder de grond aan de start van
de planvorming in beeld gebracht. Het Deltaprogramma biedt inzichten en strategieën tav ruimtelijke
adaptatie van knooppunten en verstedelijkt gebied. Agenda Natuurinclusief doet dat voor vergroening
van hoogstedelijk gebied. De City Deals Openbare Ruimte, Slimme Stad en Vitale Binnensteden
(BZK ea) leveren waardevolle inzichten voor de boven- en ondergrondse inrichting van de openbare
ruimte en voorzieningen in (hoog)stedelijk gebied. In het recente verleden zijn onderzoeken verricht naar
het belang en de kwaliteit van knooppunten o.a. door het College van Rijksadviseurs, en de Europese
Commissie werkt met New European Bauhaus en met de 100 Climate neutral cities aan het ontwikkelen
van mooie, duurzame, inclusieve en klimaatneutrale steden.
Concept- en instrumentontwikkeling vanuit Mooi Nederland
Een samenhangende aanpak van de opgaven in hoogstedelijke knooppunten is randvoorwaardelijk voor
het slagen van de verdichtingsopgave op die plek. Waar meer mensen zullen komen wonen,
is ook meer ruimte nodig voor (boven- en ondergrondse) voorzieningen, infrastructuur, meer ruimte
voor groen, langzaam verkeer en meer ruimte voor ontmoeting en ontspanning. Bij deze ruimtevragende
opgaven hoort een strategie door de schalen heen. Ontwerp- en inrichtingsprincipes kunnen helpen
om de woningbouwopgave op te lossen, de verduurzaming van de openbare ruimte (warmtetransitie,
klimaatadaptie, mobiliteitstransitie) te realiseren en daarbij ook een aantrekkelijke en inclusieve
functiemix te ontwikkelen.
Maatschappelijk effect/impact vanuit Mooi Nederland
Een goede ruimtelijke kwaliteit van hoogstedelijke knooppunten en centra is van belang om de vitaliteit
en leefbaarheid van deze plekken te behouden, de verdichtingsmogelijkheden verder te blijven benutten
en hebben een belangrijk effect op de kwaliteit van het omringende stedelijke gebied en de regio.

Schetsbeeld van de binnenstad van Amsterdam, met voorzieningen en openbare ruimte gericht op de bewoners van de
binnenstad [BURA]

46 | Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening | Programma Mooi Nederland |

47

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
www.minbzk.nl
www.denationaleomgevingsvisie.nl
Juli 2022