Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

24 095

Frequentiebeleid

Nr. 572

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 december 2022
Met mijn brief van 23 september 2022 heb ik de Tweede Kamer geïnformeerd over de planning van het voorgenomen besluit tot wijziging van
het Nationaal Frequentieplan (NFP) 2014 ten behoeve van ingebruikname
van de 3,5 GHz-band voor mobiele communicatie (Kamerstuk 24 095,
nr. 567). Met deze brief informeer ik u over de verschillende zienswijzen
die m.b.t. de bandindeling van de 3,5 GHz-band zijn ingediend, hoe ik deze
heb gewogen en tot welke aanpassing van de bandindeling dit leidt. Ook
geef ik een doorkijkje naar de te zetten vervolgstappen in de verdere
uitgifte van de 3,5 GHz-band.
In juli en augustus is het voorgenomen besluit tot wijziging van het NFP
m.b.t. de 3,5 GHz-band geconsulteerd. Dit voorgenomen besluit betrof
onder meer de keuze voor een bandindeling waarbij voor lokale mobiele
netwerken 100 MHz aaneengesloten spectrum beschikbaar wordt gesteld
aan de onderkant van de 3,5 GHz-band (3400–3500 MHz). In reactie op
deze consultatie zijn verschillende zienswijzen ingediend. Sommige
indieners zijn voorstander van deze bandindeling, maar andere indieners
pleiten juist voor plaatsing van lokale mobiele netwerken bovenin de 3,5
GHz-band. Ik heb aangegeven meer tijd nodig te hebben voor de
beoordeling van de zienswijzen om tot een zorgvuldig besluit te komen,
gelet op de soms inhoudelijk elkaar tegensprekende zienswijzen. Daarbij
heb ik aangegeven dat ik verwachtte uiterlijk voor het eind van het jaar het
definitieve besluit te kunnen nemen.
Inmiddels heb ik op basis van de verschillende zienswijzen en extern
onderzoek een weging gemaakt en kom ik tot een keuze voor de bandindeling van de 3,5 GHz-band waarbij voorlopig 2x50 MHz voor lokaal
gebruik zal worden bestemd in een definitief te nemen besluit tot
wijziging van het NFP. De keuze voor deze voorlopige bandindeling van
2x50 MHz zal worden geëvalueerd rond 2026 waarbij weging van alle
belangen zal plaatsvinden. Als in 2026 wordt gekozen voor een
verschuiving van de bandindeling in de 3,5 GHz-band, dan ligt het voor de

kst-24095-572
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 24 095, nr. 572

1

hand om deze verschuiving in 2030 te effectueren. Voor een verschuiving
van de bandindeling zal opnieuw een wijziging van het NFP noodzakelijk
zijn.
Samenvatting van de ingebrachte zienswijzen
Uit de verschillende zienswijzen kwam naar voren dat er verschillende
verwachtingen zijn ten aanzien van de ontwikkeling van het ecosysteem
van apparatuur voor lokale netwerken en daarmee voor de bruikbaarheid
van de 3,5 GHz-band. Ook kwam uit de zienswijzen naar voren dat de
beschermingseis die landelijk moet worden gehanteerd ter bescherming
van de naastliggende radarband (de frequentieband onder 3400 MHz)
flinke impact heeft (zowel in fysieke omvang als op het energieverbruik)
op de netwerkapparatuur die landelijke mobiele telecomaanbieders
kunnen inzetten in de 3,5 GHz-band. Daarnaast is in de zienwijzen naar
voren gebracht dat als gevolg van een keuze van aaneengesloten
spectrum zowel onderin alsook bovenin de 3,5 GHz-band er flinke impact
zal zijn op de migratie van enkele bestaande lokale vergunninghouders
binnen de 3,5 GHz-band.
Beoordeling van de zienswijzen en extern onderzoek
Afgelopen periode zijn de verschillende zienswijzen nader gevalideerd en
gewogen, o.a. door extern onderzoek te laten uitvoeren en gesprekken te
voeren met relevante stakeholders en experts. Omdat in de zienswijzen is
geschetst dat apparatuur mogelijk minder snel beschikbaar komt voor
lokaal gebruik onderin de 3,5 GHz-band, is Plum Consulting1 gevraagd om
onderzoek te doen naar de verwachte ontwikkeling van apparatuur voor
lokale netwerken in Europa. Het onderzoek laat zien dat nog niet goed
duidelijk is hoe de echte vraag naar bandbreedte zich zal ontwikkelen en
hoe snel een redelijk aanbod van passende en betaalbare apparatuur
beschikbaar zal komen. Met name bij nieuwe leveranciers van private
netwerken is het onzeker of en wanneer er apparatuur beschikbaar komt
die voldoet aan de beschermingseis voor de onderkant van de band.
Verder heeft Dialogic2 een kort onderzoek uitgevoerd naar de beschermingseis aan de onderkant van de 3,5 GHz-band in een aantal andere
Europese landen. Uit het onderzoek blijkt dat landen hier verschillend mee
om gaan. In Nederland laat het gebruik van radarsystemen door Defensie
geen ruimte om te kiezen voor bijvoorbeeld een beschermingseis die
alleen lokaal van toepassing is.
Voor de beschikbaarstelling en plaatsing van lokaal spectrum in de 3,5
GHz-band is daarnaast de Europese context van belang waarin ook de
3800–4200 MHz band en 26 GHz band in beeld zijn als banden voor lokaal
gebruik. Mogelijk kan over enkele jaren ook in Nederland gebruik worden
gemaakt van deze banden, waarbij dan grotere blokken aaneengesloten
spectrum beschikbaar kunnen worden gemaakt.
Keuze voor voorlopig besluit 2x50 MHz
Op grond van de zienswijzen en extern onderzoek ben ik gekomen tot een
andere bandindeling. Daarbij stel ik vast dat het niet mogelijk is om voor
alle partijen een optimale oplossing te bieden, omdat zowel de landelijke
vergunninghouders als veel lokale vergunninghouders bezwaren hebben
geuit tegen plaatsing onderin de band. Met een bandindeling waarin 2x50
MHz voor lokaal gebruik voor zowel boven als onderin de band als 300
1

Plum Consulting, «Considerations on the equipment ecosystem for 5G private networks in
3.4–3.8 GHz».
2
Dialogic, «Bescherming van militaire radar onder 3,400MHz in andere landen».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 24 095, nr. 572

2

MHz voor landelijk mobiel gebruik wordt bestemd3 kan in de komende
jaren aan de behoefte aan spectrum voor lokaal gebruik worden voldaan.
De keuze voor een voorlopige bandindeling van 2x50 MHz heeft als
belangrijk uitvoeringsvoordeel dat de gevolgen voor uitloop van de
veiling beperkt kunnen zijn, omdat migratie van bestaande vergunninghouders die in de 3,5 GHz-band blijven, overzichtelijk is. Een andere
bandindeling (100 MHz voor lokaal gebruik onderin de 3,5 GHz-band dan
wel 80 MHz voor lokaal gebruik bovenin de 3,5 GHz-band) zou een
complex en langdurig migratietraject tot gevolg hebben voor ten minste
één van deze bestaande vergunninghouders. Dit zou een effect hebben
gehad op het gehele veilingontwerp en zou daarmee hebben geleid tot
verder uitstel van de veiling.
Gezien de eerder geschetste ontwikkelingen en onzekerheden acht ik het
echter niet wenselijk om nu al een beslissing over de bandindeling voor
de lange termijn te nemen. Over enkele jaren zal daarom opnieuw worden
bezien of de keuze voor de bandindeling van 2x50 MHz voor de lange
termijn kan worden gehandhaafd of dat bijvoorbeeld alsnog moet worden
gekozen voor meer aaneengesloten spectrum voor lokaal gebruik om in
de groeiende bandbreedtebehoefte te kunnen voorzien. Het is ook
mogelijk dat op dat moment de mate van onzekerheid nog zo groot is, dat
deze keuze later gemaakt moet worden.
Weegmoment bandindeling en bijbehorende criteria
Ten behoeve van deze – later te nemen – beslissing over een eventuele
aanpassing van de bandindeling zal ik de verschillende genoemde
belangen van mobiele telecomaanbieders en lokale vergunninghouders
wegen. Daarbij kan dan ook gekeken worden naar het beschikbaar komen
van andere frequentiebanden. En voorts zal de beslissing ondersteund
moeten worden door een maatschappelijke kosten-baten analyse. Meer
concreet zal bij het nemen van de later te nemen beslissing over de
bandindeling in ogenschouw worden genomen hoe de vraag naar
bandbreedte en het aanbod van apparatuur met betrekking tot lokale
netwerken zich ontwikkelt. Ook zal worden meegewogen hoe de antenneapparatuur zich ontwikkelt die de landelijke mobiele telecomaanbieders in
kunnen zetten in de 3,5 GHz-band.
Het is belangrijk dat deelnemers aan de 3,5 GHz-veiling niet voor
onzekerheden worden geplaatst over de keuze voor de apparatuur die ze
direct na de veiling willen inzetten ten behoeve van hun uitrol van
5G-dienstverlening. Als zij rekening moeten houden met een eventuele
latere verschuiving in frequentie, kan dat gevolgen hebben voor hun
investeringen in de benodigde apparatuur, die vele jaren wordt gebruikt.
Als daarover onduidelijkheid bestaat, kan dat leiden tot mogelijk verstorende effecten in de veiling. In een veiling moet immers aan deelnemers
zoveel mogelijk zekerheid worden geboden om een efficiënte verdeling te
kunnen realiseren. Daarnaast zullen er, gelet op het voorgaande, enkele
jaren nodig zijn om beter zicht te krijgen op alle elementen die genoemd
zijn om de «5G-markt» tot ontplooiing te laten komen. Dit alles overwegende, lijkt het logisch om een analyse daarvan samen te laten vallen met
de voorbereidingen die rond 2026 zullen worden gestart voor de
eerstvolgende multibandveiling 2030. Als in 2026 wordt gekozen voor een
verschuiving in de 3,5 GHz band, dan ligt het voor de hand om deze
verschuiving in 2030 te effectueren.

3

Dit houdt in dat voor lokaal gebruik 3400–3450 MHz en 3750–3800 MHz wordt bestemd en voor
landelijk mobiel gebruik 3450–3750 MHz.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 24 095, nr. 572

3

Acties op de korte termijn
De keuze voor voorlopig 2x50 MHz betekent dat het niet mogelijk is om
nog in 2022 te komen met het definitieve NFP-wijzigingsbesluit. Dit besluit
zal naar verwachting in de eerste helft van februari 2023 worden
genomen.
Gelijktijdig aan het definitieve NFP-wijzigingsbesluit zal ook worden
gewerkt aan de ontwerp-veilingregeling en ontwerp-vergunningen. Het is
de bedoeling om zo snel mogelijk na publicatie van het definitieve
NFP-wijzigingsbesluit de consultatie van ontwerp-veilingregeling en
ontwerp-vergunningen te starten. Op basis hiervan is de uitvoering van de
3,5 GHz-veiling voorzien na de zomer van 2023. Daarmee blijf ik streven
naar beschikbaarstelling van de 3,5 GHz-band voor landelijk mobiel
gebruik (5G) per 1 december 2023. In de komende maanden zal ook verder
invulling worden gegeven aan het uitgiftebeleid en de vergunningvoorwaarden voor lokale netwerken, zodat de uitgifte van lokale vergunningen
in de 3,5 GHz band zo spoedig mogelijk kan worden hervat.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
M.A.M. Adriaansens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 24 095, nr. 572

4