Eindrapportage
Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

Stuurgroep Ingrepen Pluimvee
Secretariaat: Productschap Pluimvee en Eieren
Tel. 079 – 36 34 337
Mei 2011

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

2011-440-N0014g
19 mei 2011

2

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

Inhoudsopgave

Hoofdstuk
1.
2.
3.
4.

5.
6.
7.

pagina

Inleiding
Ontwikkelingen met betrekking tot ingrepen in de pluimveesector
Aanpak Stuurgroep
De ingrepen
4.1
Het verkorten van de boven- en/of ondersnavel
4.2
Het verwijderen van de sporen
4.3
Het verwijderen van een deel van de achterste teen
4.4
Kammen dubben
Kennisoverdracht
Im- en exportproblematiek
Conclusies en aanbevelingen

5
6
7
8
8
11
12
13
14
15
16

Bijlagen
1.
Uitgevoerd ingrepenonderzoek periode 2007 – 2011
19
2.
Overzicht toegestane ingrepen en ingeschatte aantal ingrepen per jaar bij de
verschillende soorten pluimvee
20
3.
Samenstelling Stuurgroep Ingrepen Pluimvee
21
4.
Update literatuurstudie van Livestock Research
(apart bijgevoegd)

2011-440-N0014g
19 mei 2011

3

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

2011-440-N0014g
19 mei 2011

4

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

1.

Inleiding

In 2006 heeft de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) de
pluimveesector vrijstelling verleend voor een periode van 5 jaar van het verbod op
toepassing van een aantal ingrepen bij pluimvee. Deze vrijstelling is opgenomen in de
Vrijstellingsregeling Ingrepen. Het verbod is opgenomen in het Ingrepenbesluit. De minister
koppelde aan de vrijstelling de voorwaarde dat een plan van aanpak zou worden opgesteld
waarin beschreven is hoe de sector toewerkt naar een situatie waarbij het verrichten van
ingrepen niet meer nodig is. De sector heeft dit serieus opgepakt en is gekomen tot een
intensieve samenwerking met Dierenbescherming en het ministerie van (toen nog) LNV. Er
is een Stuurgroep Ingrepen Pluimvee ingesteld, die bestaat uit (zie bijlage 3)
vertegenwoordigers van de Nederlandse Organisatie van Pluimveehouders (NOP), de
Nederlandse Vakbond Pluimveehouders (NVP), het Productschap Pluimvee en Eieren (PPE),
Dierenbescherming en het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
EL&I (voorheen LNV). De Stuurgroep laat zich bijstaan door onderzoekers van Wageningen
UR Livestock Research.
Als eerste activiteit heeft de Stuurgroep het ‘Plan van aanpak Ingrepen bij pluimvee’
opgesteld en in 2006 aan de minister aangeboden. In het Plan van aanpak zijn de ingrepen
beschreven, oplossingsrichtingen bepaald en vervolgacties benoemd. Uitgangspunt voor
het Plan van aanpak vormde de ‘Literatuurstudie ingrepen bij pluimvee’ (Fiks en al, 2006),
door Wageningen UR Livestock Research (toen nog Animal Sciences Group (ASG))
uitgevoerd in opdracht van het PPE. Vervolgens zijn voor de verschillende
oplossingrichtingen onderzoeksvoorstellen uitgewerkt. Het uitgevoerde onderzoek heeft
veel inzicht opgeleverd. Over de resultaten van het onderzoek is gecommuniceerd met de
sector, onder andere via artikelen in het vakblad ‘Pluimveehouderij’, nieuwsbrieven van het
PPE en via wetenschappelijke publicaties/presentaties.
De Stuurgroep heeft de taak om de voortgang van het Plan van aanpak en de daarin
genoemde projecten te bewaken en zo nodig bij te sturen. De Stuurgroep streeft naar
achterwege laten van de ingrepen en zonodig en mogelijk mildere vormen van ingrepen
daaraan voorafgaand. De huidige vrijstelling loopt per 1 september 2011 af. Dat betekent
dat zonder verdere aanpassingen in de regelgeving een aantal ingrepen bij pluimvee
verboden wordt. In deze notitie is per ingreep door de Stuurgroep een advies aan de
Staatssecretaris van EL&I geformuleerd.
In mei 2009 is de Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij ondertekend door het
ministerie van LNV, LTO, NZO, COV, Nevedi, Rabobank, Stichting Natuur en Milieu en
Dierenbescherming. Nadien is ook IPO aangesloten. In de Uitvoeringsagenda zijn zes
speerpunten geformuleerd op weg naar een duurzame veehouderij in 2023, die onder
andere als uitdagingen kennen: naar volledig integrale duurzame veehouderijsystemen en
een veehouderij zonder ingrepen. De activiteiten die via de Stuurgroep Ingrepen Pluimvee
worden ontwikkeld sluiten daar volledig bij aan.

2011-440-N0014g
19 mei 2011

5

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

2.

Ontwikkelingen met betrekking tot ingrepen in de pluimveesector

De pluimveesector in het algemeen en de legpluimveesector in het bijzonder heeft de
afgelopen jaren forse ontwikkelingen doorgemaakt. Waar de sector in het verleden redenen
had om legkippen in kooien te houden, worden sinds de jaren ’90 van de vorige eeuw
steeds meer legkippen in scharrelsystemen gehouden. De laatste jaren wordt daaraan vaak
een uitloop toegevoegd. Inmiddels wordt bijna 60% van de legkippen in alternatieve
houderijsystemen gehouden en vanwege het aanstaande verbod op de traditionele kooien
zal dit naar verwachting behoorlijk verder oplopen. Het betekent dat de omstandigheden
waaronder de kippen worden gehouden steeds meer tegemoet komen aan de wensen van
de consumenten. De sector toont zich daarmee maatschappelijk betrokken. Maar er zit ook
een keerzijde aan. Door de grotere groepen waarin de dieren worden gehouden zijn de
gevolgen van agressief pikgedrag van de kippen vaak veel groter.
Kippen worden steeds langer in productie gehouden. Die langere levensduur van de kippen
heeft tot gevolg dat negatieve uitwassen van pikkerij een veel groter en langer negatief
effect hebben. Het betekent dat een groot beroep wordt gedaan op de
managementcapaciteiten van de pluimveehouder. Innovatieve ontwikkelingen in
huisvestingssystemen ondersteunen de pluimveehouder daarbij.
De fokkerij heeft zich de laatste jaren meer gericht op selectiecriteria voor dieren in
groepshuisvesting, waardoor er meer aandacht is voor dierinteracties en het sociale gedrag
van de dieren. Ook zijn door de sector initiatieven ontplooid om ingrepen verantwoord
achterwege te kunnen laten. De sector heeft zich bereid getoond om onderzoek op het
gebied van ingrepen te prioriteren boven andere onderzoeksvragen. Mede door het werk
van de Stuurgroep is het onderwerp de afgelopen jaren in de sector gaan leven. De
ondernemers zijn zich er van bewust wat hen de komende jaren te doen staat. Er is
vooruitgang geboekt, al is een praktijkrijpe oplossing nog niet voor handen.
In de loop van de tijd is bij een aantal ingrepen vooruitgang geboekt of zijn verboden
ingevoerd.
In het verleden werd de snavel van kippen op een leeftijd van 6 - 7 weken gekapt. Met
het vervroegen van de ingreep naar de eerste 10 dagen (in 2003) is een flinke stap
gezet naar een mildere vorm van behandeling.
In de biologische legpluimveesector is snavelbehandeling verboden en behoort ook het
toucheren van de snavel al enkele jaren tot het verleden.
In 2006 zijn in Nederland de laatste snavels van kalkoenen met het hete mes gekapt.
Dit werd op een leeftijd van 3 à 4 dagen gedaan. Sindsdien wordt uitsluitend de
mildere infraroodmethode op dag 1 in de broederij toegepast.
Snavelbehandelingen bij eenden worden al jaren niet meer in Nederland toegepast.
Per september 2001 zijn een aantal ingrepen verboden, omdat ze al een aantal jaren
niet meer door de sector werden toegepast. Dat betrof het verwijderen van een deel
van de achterste teen en van de sporen bij vermeerderingsdieren in de legsector en het
kammen dubben bij vermeerderingsdieren in de vleessector.
Sinds ongeveer 2000 wordt bij vermeerderingsdieren de binnenste tenen niet meer
verwijderd.
Per januari 2008 is het verwijderen van neuslellen bij kalkoenen verboden. Deze
ingreep werd al een aantal jaren niet meer door de sector toegepast.
Ook het leewieken van pluimvee dat in een gesloten ruimte wordt gehouden is vanaf
september 2001 verboden. In de gangbare Nederlandse pluimveehouderij wordt deze
ingreep al jaren niet meer toegepast, in het verdere verleden (tot midden jaren ’70 bij
kippen en midden jaren ’80 bij kalkoenen) echter wel op ruime schaal.

2011-440-N0014g
19 mei 2011

6

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

3.

Aanpak Stuurgroep

De afgelopen jaren is door partijen zoals vertegenwoordigd in de Stuurgroep een forse
(onderzoeks)inspanning gedaan om te komen tot een situatie waarin ingrepen verantwoord
achterwege gelaten kunnen worden. In totaal is in de periode 2007 - 2011 voor ruim € 2,5
miljoen aan onderzoek uitgevoerd, gefinancierd door overheid en sector. In bijlage 1 is een
overzicht opgenomen van de uitgevoerde onderzoeken. Een wetenschappelijke rapportage
van de laatste stand van zaken is weergegeven in het rapport ‘Update literatuurstudie’ van
Livestock Research, die als bijlage 4 aan deze eindrapportage is toegevoegd. Daarin zijn de
resultaten opgenomen van het onderzoek dat de Stuurgroep heeft laten uitvoeren én alle
overige ontwikkelingen en kennis die in de wereld beschikbaar is gekomen.
Uitgangspunt voor de Stuurgroep is een tweesporenbeleid geweest. Ten eerste: hoe
bereiken we dat de ingrepen per september 2011 niet meer nodig zijn en zonder al te grote
gevolgen verboden kunnen worden. Ten tweede: zoeken naar alternatieve
behandelmethoden. Alternatieven moeten beter zijn dan de huidige toegepaste methode,
dat wil zeggen dat de ingreep milder is én het effect van de behandeling minstens gelijk is.
Alternatieve behandelmethoden zijn voor de Stuurgroep slechts dan aan de orde als het
verbieden van de ingreep per september 2011 onhaalbaar blijkt te zijn. Bij het zoeken naar
oplossingen zijn de problemen multidisciplinair benaderd. Dat wil zeggen dat via onderzoek
oplossingen gezocht zijn in verschillende disciplines zoals fokkerij, huisvesting,
management en voeding. Toepassing van genetische manipulatie is voor de Stuurgroep niet
de weg die tot een oplossing moet leiden. Daarnaast is gezocht naar mogelijkheden om
onderzoeksresultaten over te dragen naar de sector.

2011-440-N0014g
19 mei 2011

7

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

4.

De ingrepen

De ingrepen bij pluimvee die onder de huidige vrijstellingsregeling nog zijn toegestaan
betreft:
a. het verkorten van de boven- of ondersnavel bij kippen en kalkoenen jonger dan 10
dagen, die worden gehouden of bestemd zijn om te worden gehouden in een
huisvestingssysteem waarin de kippen zich vrijelijk over de vloer van de stal of op en
naar verschillende niveaus binnen de stal kunnen bewegen of in een aangepast
kooihuisvestingssysteem;
b. het verwijderen van sporen bij hanen bestemd voor de vermeerdering in de vleessector
en vaccindieren1;
c. het verwijderen van een deel van de achterste teen bij hanen bestemd voor de
vermeerdering in de vleessector en vaccindieren;
d. het inkorten van kammen bij hanen bestemd voor de vermeerdering in de legsector en
vaccindieren.
In bijlage 2 zijn de ingrepen bij de verschillende diersoorten schematisch weergegeven.

4.1 Het verkorten van de boven– en/of ondersnavel
Het verkorten van de boven- en/of ondersnavel wordt toegepast bij:
legkippen,
vermeerderingsdieren in de leg- en vleessector. Daaronder wordt verstaan:
fokkerijdieren, (over)grootouderdieren en ouderdieren,
vaccindieren,
alle kalkoenen (vermeerdering en vleeskalkoenen).
Op jaarbasis wordt een snavelbehandeling toegepast bij circa 37,8 miljoen dieren (zowel
hennen als hanen). Het snavelbehandelen is veruit de meest verrichte ingreep en heeft
mede om die reden de hoogste prioriteit.
Tijdens een snavelbehandeling wordt de scherpe punt van de snavel verwijderd, met als
doel om de schade die de dieren elkaar kunnen toebrengen door agressief pikgedrag, te
beperken. De snavelbehandeling mag worden uitgevoerd bij kippen en kalkoenen jonger
dan 10 dagen. Bij kalkoenen wordt uitsluitend de bovensnavel behandeld.
Wat is bereikt
Er is de afgelopen jaren veel onderzoek uitgevoerd naar factoren die invloed hebben op het
pikgedrag van kippen (zie bijlage 1). Het betrof de volgende factoren:
Voeding speelt een belangrijke rol. Verhogen van de mate van voergericht gedrag en de
mate van verzadiging via aanpassingen van het voer zijn succesvolle strategieën voor
het uitstellen van verenpikgedrag. Verstrekken van ruwvoer werkt positief. Er zijn
geluiden dat verenpikkerij is toegenomen sinds het diermeelverbod, maar via
literatuurstudie kon niet worden bevestigd of diermeel daadwerkelijk een onmisbaar
bestanddeel is voor de legkip.
Verstrekken van strooisel in de vroege opfokperiode stimuleert bodempikgedrag,
hetgeen mogelijk een positief effect heeft op het verenpikgedrag in de legperiode. Dit
onderzoek is echter nog niet afgerond.
Snavelpunten slijten op natuurlijke wijze af als kippen op een ruw oppervlak pikken.
Onderzoek waarbij snavelschuurders in de vorm van cellenbetonblokken in de stal
1

Vaccindieren zijn kippen die eieren produceren voor de farmaceutische industrie.

2011-440-N0014g
19 mei 2011

8

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

-

werden geplaatst, bevestigde niet dat dit veel effect had op de snavel. De kippen
bleken wel naar de blokken te pikken en als afleidingsmateriaal zullen ze zeker nut
hebben.
Er is onderzoek verricht naar technische aspecten van verlichting en geïnventariseerd is
welke verlichting in de praktijk wordt gebruikt. Er lijken in de praktijk ten aanzien van
verlichting nog verbeteringen te realiseren. Onderzoek naar UV-verlichting loopt nog.
Fokkerijorganisaties zijn al enige tijd bezig om te onderzoeken hoe zij op een efficiënte
wijze een dier kunnen fokken dat een goede productie combineert met weinig pikkerij
en lage gevoeligheid voor ziekten.

Al het onderzoek heeft veel informatie opgeleverd, maar dé oplossing voor de nu gangbare
huisvestingssystemen is echter nog niet gevonden en moet waarschijnlijk gezocht worden
in het gecombineerd toepassen van diverse managementmaatregelen, huisvesting,
omgevingsverrijking en fokkerij. Daarover is nu echter nog onvoldoende bekend. De
Stuurgroep kijkt met belangstelling naar onderzoek dat in 2010 in opdracht van NWO en
het ministerie van EL&I is gestart, waarin voorspellers van verenpikken worden gezocht,
gericht op de vroege opfok en op de invloed van vermeerderingsdieren op hun
nakomelingen.
Ondertussen heeft de sector zelf het initiatief genomen om te investeren in een mildere
vorm van snavelbehandeling: de infraroodmethode. Daarbij wordt de snavelbehandeling
uitgevoerd bij kuikens op de broederij middels een speciaal daarvoor ontwikkelde robot.
Direct na de behandeling is niet meer dan een lichte verkleuring waarneembaar aan de
snavels van de kuikens. In twee weken tijd verzacht de buitenste hoornlaag en slijt de
behandelde snavelpunt weg door het normale pikgedrag van de kuikens. Met deze
infraroodmethode wordt nu praktijkervaring opgedaan. Broederijen leren (de instelling van)
de robot steeds beter toepassen. Daarnaast moet vooral het management van de opfokker
die met infrarood-behandelde kuikens ontvangt, worden geoptimaliseerd. De goed
uitgevoerde infrarood snavelbehandeling is een verbetering ten opzichte van de gangbare
behandelmethoden en kan fungeren als tussenoplossing totdat voldoende informatie
verkregen is om pluimvee te houden zonder ingrepen.
De afgelopen jaren is wereldwijd heel beperkt onderzoek uitgevoerd bij kalkoenen. Bijna al
het onderzoek is in Nederland uitgevoerd. Daarbij bleek dat het pikgedrag van langzaam
groeiende foklijnen vergelijkbaar is aan het pikgedrag van reguliere foklijnen. Onderzoek
naar het gebruik van overdekte uitlopen liet zien dat het verenpikgedrag dan toeneemt. Er
moet verder nagedacht worden over zinvol vervolgonderzoek, dat daadwerkelijk tot
resultaat kan leiden. De kalkoenhouderij is in Nederland een kleine, krimpende sector,
zonder een Nederlandse slachterij. Financiering van grootschalig onderzoek is daarom een
probleem.
De wijze van behandelen van de snavel is in de loop der tijd wel gewijzigd. De Nederlandse
kalkoensector is al in 2006 volledig overgeschakeld naar de infraroodmethode voor
behandeling van de bovensnavel. Deze behandeling wordt op dag één uitgevoerd in de
broederij. Zoals hiervoor bij de legkippen beschreven is dit een mildere vorm van
behandeling.
Advies
De Stuurgroep constateert dat de afgelopen vrijstellingsperiode van 5 jaar ondanks alle
inspanningen te kort is geweest. Diverse oplossingsrichtingen zijn de afgelopen jaren
onderzocht, maar hebben helaas nog niet tot dé oplossing geleid. Met name op het
pikgedrag zijn veel factoren van invloed, die tezamen een bijdrage kunnen leveren aan de
oplossing. Helaas is echter nog onvoldoende bekend hoe die factoren precies ten opzichte
2011-440-N0014g
19 mei 2011

9

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

van elkaar uitwerken en in de praktijk in alle houderijsystemen zijn te managen.
Hoewel fokkerijmaatregelen positief kunnen bijdragen, is het fokken van een minder
pikkerige kip die zich goed aan diervriendelijke huisvestingssystemen kan aanpassen, als
enige maatregel niet genoeg om het probleem van overmatige verenpikkerij en kannibalisme
op te lossen. Er zal een integraal pakket aan houderij- en managementmaatregelen
ontwikkeld moeten worden, die ervoor zorgt dat de kip in een zo optimaal mogelijke
omgeving gehouden wordt, waardoor de drempel om tot pikkerij over te gaan zo hoog
mogelijk wordt. Binnen dit pakket aan maatregelen is een aantal hoofdfactoren aan te
wijzen. Diergericht ontwerpen en inrichten van de stal, een goede opfok, die aansluit bij de
huisvesting in de legperiode, waaronder aanwezigheid van strooisel op jonge leeftijd,
voeding en verlichting zijn naast fokkerij waarschijnlijk de belangrijkste. Elk van deze
factoren is echter nog niet voldoende onderzocht om concreet aan te geven wat de beste
optie is. Daarnaast is er nog nauwelijks onderzoek gedaan naar de interactie tussen deze
factoren. Hier ligt dan ook nog een belangrijk onderzoeksgebied open. Onduidelijk is in
hoeverre de diervoedersector de kennis die is opgedaan bij al het voeronderzoek in de
praktijk toepast. De Stuurgroep zal richting diervoerdersector het belang van implementatie
van de resultaten in de praktijk benadrukken.
De Stuurgroep adviseert de Staatssecretaris om ten aanzien van de snavelbehandeling bij
pluimvee een vrijstelling te verlenen gedurende een periode van 10 jaar, waarbij elke 2½
jaar wordt geëvalueerd en gerapporteerd. Op basis van de ervaringen van de afgelopen
jaren wordt verwacht dat de termijn van 10 jaar hard nodig zal zijn om de ingrepen
verantwoord achterwege te kunnen laten. Ook met alle inspanningsverplichtingen die de
Stuurgroep en de sector op zich willen nemen. Naast alle management- en
huisvestingaspecten is vooral de fokkerij een kwestie van lange adem. De fokkerijselecties
voor de komende 3 – 4 jaar zijn al gemaakt en naar verwachting zullen deze in de
eerstkomende jaren maar een beperkt positieve bijdrage leveren aan de oplossing voor het
snavelbehandelen. De resultaten van de fokkerijontwikkelingen in de komende 5 jaar,
komen over 8 tot 10 jaar voor de sector beschikbaar. Tot slot maakt de periode van 10
jaar het voor de sector (met name de kuikenbroederijen) bedrijfseconomisch verantwoord
om te investeren in de infraroodtechniek.
De Stuurgroep is van mening dat het achterwege laten van het verkorten van de boven- en
ondersnavel onverantwoord is. Achterwege laten van de ingreep heeft nadelige gevolgen
voor het welzijn van de dieren doordat de gevolgen van het pikgedrag veel ernstiger zijn,
met beschadigingen, verwondingen en een verhoogde uitval (kannibalisme) tot gevolg.
De Stuurgroep neemt de inspanningsverplichting op zich om de komende jaren blijvend
onderzoek te laten verrichten, om te komen tot een situatie waarbij de snavelbehandeling
verantwoord achterwege kan worden gelaten. Het meer factorenonderzoek bij legkippen
kan in 2011 starten, afhankelijk van het besluit van de Staatssecretaris over het verlenen
van een nieuwe vrijstelling. Dit onderzoek moet inzicht geven in het effect van combinatie
van maatregelen.
De Stuurgroep adviseert om na september 2011 uitsluitend de infraroodmethode voor het
snavelbehandelen toe te staan. De Stuurgroep adviseert om daaraan gekoppeld in de
regelgeving te voorzien in een ontheffingsmogelijkheid bij calamiteiten, waarbij dan alsnog
de huidige behandelmethode wordt toegestaan. Dat is voor een aantal situaties wenselijk.
Ten eerste bij eendagskuikens van jonge ouderdieren, omdat bij die kuikens op basis van de
huidige eerste ervaringen met de infraroodmethode duidelijk meer uitval voorkomt. En ten
tweede bij import van onbehandelde kuikens van (groot)ouderdieren. Deze kuikens zijn
meer dan 24 uur oud als ze in Nederland aankomen. Omdat de infraroodmethode
2011-440-N0014g
19 mei 2011

10

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

uitsluitend op dag één in de broederij kan worden toegepast, is behandeling via die
methode dan niet mogelijk. De Stuurgroep stelt voor om daarvoor een
ontheffingsmogelijkheid te creëren, onder voorwaarden van beoordeling door een
praktiserend dierenarts én registratie van het koppel (bijvoorbeeld bij het PPE). Hiervoor zal
dan een protocol worden opgesteld.
De kalkoensector zal in de komende 10 jaar een flinke inspanning moeten leveren. De
kalkoensector én de Stuurgroep moeten en willen gezamenlijk nadenken over een zinvolle
integrale aanpak die tot resultaat kan leiden. Daarbij wordt momenteel samenwerking
gezocht met de Duitse sector, waar nu ook initiatieven voor onderzoek worden opgepakt.
De Stuurgroep zal de voortgang daarvan intensief monitoren. De sector zal daarnaast
andere (inter)nationale onderzoeksinstituten stimuleren om deze kennisvraag op te pakken.

4.2 Het verwijderen van de sporen
Het verwijderen van de sporen wordt toegepast bij:
vermeerderingsdieren in de vleessector. Daaronder wordt verstaan: fokkerijdieren,
vleeskuiken(over)grootouderdieren en vleeskuikenouderdieren,
vaccindieren
Op jaarbasis worden de sporen verwijderd van maximaal 650.000 hanen.
Sporen worden bij eendagskuikens verwijderd via branden.
Het niet verwijderen van de sporen heeft nadelige gevolgen voor het welzijn van bijna 4,8
miljoen hennen in de genoemde deelsectoren. Door het gewicht en het dominante
paargedrag van de hanen verwonden de hanen met hun sporen (in combinatie met de
achterste tenen) de hennen tijdens het paren. Op het dijbeen, de rug en de vleugels van de
hennen treden daardoor ernstige huid- en veerbeschadigingen op. Dit heeft vanzelfsprekend
nadelige gevolgen voor het welzijn van de hennen en leidt tot meer uitval.
Wat is bereikt
Er is onderzoek uitgevoerd naar het effect van de bezettingsdichtheid in de opfok- en
productieperiode op (de ontwikkeling van) het paargedrag en de technische resultaten bij
vleeskuikenouderdieren. Uit het onderzoek, waarbij de hanen behandeld waren, werd
geconcludeerd dat het welzijn van vleeskuikenmoederdieren gebaat is bij een lagere
dierbezetting, met name in de productieperiode. Ook bij de hanen heeft een lagere
dierbezetting een positief effect op het welzijn. Echter zelfs bij een lage dierbezetting en
met behandelde hanen, hebben alle moederdieren aan het einde van de productieperiode
veel beschadigingen aan het verenpak en zijn ze even kaal.
Daarnaast is een managementsysteem ontwikkeld waarbij hennen en hanen gedurende vijf
uur op het midden van de dag (Quality Time) gescheiden worden. Op basis van de
voorlopige onderzoeksresultaten kan voorzichtig worden geconcludeerd dat het Quality
Time principe het paargedrag van vleeskuikenouderdieren kan verbeteren. Echter, ook met
het Quality Time principe zijn hennen behoorlijk kaal aan het einde van de productieperiode
en lijkt het vooralsnog niet verantwoord ingrepen bij de hanen weg te laten wanneer dit
managementsysteem wordt toegepast.
Onderzoek bij vermeerderingsdieren in de vleessector heeft aangetoond dat de lengte van
de sporen foktechnisch negatief is gecorreleerd met productiekenmerken. Bij een fokbeleid
gericht op hogere diergewichten, leidt de aangetoonde correlatie tussen
productiekenmerken en de sporenlengte op den duur tot kleinere sporen. Dat geldt echter
niet voor de vaccindieren, aangezien deze een andere genetische achtergrond hebben
2011-440-N0014g
19 mei 2011

11

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

(legsector). Wanneer de fokkerij zich echter meer op andere kenmerken gaat toeleggen,
dan zullen de sporen minder snel of niet korter worden.
Advies
Gezien de schade die de hennen zullen oplopen is het onverantwoord om deze ingreep
achterwege te laten. Het onderzoek zal de komende jaren voortgezet moeten worden, in
eerste instantie gericht op een mildere methode van behandeling. Daarnaast moet
onderzocht worden hoe de erfelijkheidsgraad van sporen en het paargedrag is bij langzaam
groeiende rassen.
De Stuurgroep adviseert om ten aanzien van de sporen een vrijstelling te verlenen
gedurende een periode van 10 jaar, waarbij elke 2½ jaar wordt geëvalueerd en
gerapporteerd. Met name voor de vermeerderingsdieren zou over 5 jaar het punt bereikt
kunnen zijn dat deze ingreep bij die categorie verantwoord achterwege gelaten kan worden.

4.3 Het verwijderen van een deel van de achterste teen
Het verwijderen van een deel van de achterste teen wordt toegepast bij:
vermeerderingsdieren in de vleessector. Daaronder wordt verstaan: fokkerijdieren,
vleeskuiken(over)grootouderdieren en vleeskuikenouderdieren,
vaccindieren
Op jaarbasis worden de achterste tenen verwijderd van ca. 650.000 hanen.
Bij de ingreep aan de tenen wordt een deel van de achterste teen geknipt.
Het niet verwijderen van een deel van de achterste teen heeft nadelige gevolgen voor het
welzijn van bijna 4,8 miljoen hennen in de genoemde deelsectoren. Door het gewicht en
het dominante paargedrag van de hanen verwonden de hanen met de achterste tenen (in
combinatie met de sporen) de hennen tijdens het paren. Op het dijbeen, de rug en de
vleugels van de hennen treden daardoor ernstige huid- en veerbeschadigingen op. Dit heeft
vanzelfsprekend nadelige gevolgen voor het welzijn van de hennen en leidt tot meer uitval.
Wat is bereikt
De resultaten van het onderzoek zoals hiervoor bij de sporen beschreven, zijn ook van
belang voor het verwijderen van een deel van de achterste teen. Dat betreft het onderzoek
uitgevoerd naar het effect van de bezettingsdichtheid in de opfok- en productieperiode op
(de
ontwikkeling
van)
het
paargedrag
en
de
technische
resultaten
bij
vleeskuikenouderdieren en de Quality Time stal. Beide onderzoeken zijn gericht op
verbetering van het paargedrag.
Advies
Gezien de schade die de hennen zullen oplopen is het onverantwoord om deze ingreep
achterwege te laten. De Stuurgroep adviseert om ten aanzien van het verwijderen van een
deel van de achterste teen een vrijstelling te verlenen gedurende een periode van 10 jaar,
waarbij elke 2½ jaar wordt geëvalueerd en gerapporteerd.
Het onderzoek gericht op management, huisvesting en fokkerij (gericht op beter, voor de
hen vriendelijker paargedrag) zal de komende jaren voortgezet moeten worden. Onderzocht
kan worden of er mogelijkheden zijn om het uitgroeien van de nagel van de achterste teen
te voorkomen.

2011-440-N0014g
19 mei 2011

12

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

4.4 Kammen dubben
Het inkorten van kammen (het zogenaamde dubben) wordt toegepast bij:
vermeerderingsdieren in de legsector. Daaronder wordt verstaan: fokkerijdieren,
leg(over)grootouderdieren en legouderdieren,
vaccindieren
Op jaarbasis worden de kammen gedubd van ca. 125.000 hanen. Het dubben van kammen
komt voort uit de gebruikte rassen in de legsector, die reeds aan de basis bekend staan om
hun grote kammen. Bij het dubben wordt bij de haankuikens, direct na de uitkomst, met
een schaartje de kam van het haantje geknipt.
Achterwege laten van deze ingreep heeft nadelige gevolgen in elke schakel van de legvermeerderingssector, namelijk:
de kans op het ontstaan van ontstekingen aan de kammen van de hanen is aanzienlijk
vanwege de grotere kans op beschadigingen aan de kammen (door bijvoorbeeld
pikkerij of bekneld raken) en omdat er scheuren kunnen ontstaan in de omklappende
kammen;
de kam beperkt het gezichtsvermogen van de haan aanzienlijk, waardoor de hanen
inactief worden en de bevruchtingspercentages dalen;
de haan ondervindt fysieke hinder van de grote kam, waardoor bewegen, voeropname
en drinken moeilijk of onmogelijk wordt en de uitval van hanen is groter;
sexfouten kunnen niet meer herkend worden. Sexfouten wil zeggen dat in een koppel
vermeerderingsdieren onbedoeld een haan van de hennenlijn of een hen van de
hanenlijn in het koppel terecht komt. Zonder dubben van de kammen is deze ‘foute’
haan of hen niet te herkennen en kan daardoor later niet alsnog uit het koppel worden
verwijderd. Het gevolg is dat inteelt plaatsvindt en bij de nakomelingen van dit koppel
het vedersexen verstoord wordt. Inteeltkuikens hebben een verhoogde kans op
erfelijke afwijkingen en een lagere eiproductie. Daarnaast is er vanwege inteelt een
verhoogde embryonale sterfte. Jaarlijks zullen ook ruim één miljoen henkuikens
worden gedood omdat ze bij het vedersexen voor haantjes worden aangezien.
Belangrijker nog, er worden ook hanen voor hen aangezien zodat sexfouten (hanen)
pas gedurende de opfokperiode gevonden worden, en (dus op latere leeftijd) moeten
worden gedood.
Wat is bereikt
De grootte van de kammen blijkt foktechnisch gezien positief gecorreleerd te zijn met
productiekenmerken. Dat betekent eenvoudig gezegd: hoe groter de kam, hoe beter de
legprestaties. Fokken op een kleine kam is om die reden niet haalbaar.
Onderzocht is of het dubben van kammen veel ongerief geeft voor het kuiken. Haankuikens
bleken niet geremd te worden in groei en voeropname als gevolg van het dubben en er was
geen toename in uitval. Ogenschijnlijk reageerden de kuikens ook weinig op de behandeling.
Geconcludeerd werd dat dubben geen ernstig ongerief teweeg brengt. Meer verfijnde
meetmethoden zijn nodig om aan te tonen of van (minder ernstig) ongerief sprake is.
Advies
Op basis van de resultaten van het uitgevoerde onderzoek lijkt de ernst van de ingreep
beperkt te zijn. Het heeft in elk geval geen nadelige gevolgen op de groei, voeropname en
uitval van de dieren. De Stuurgroep acht het om die reden én vanwege de grote nadelige
gevolgen van niet verwijderen van de kammen, gewenst om deze ingreep te blijven
toestaan. Ook hiervoor adviseert de Stuurgroep een nieuwe vrijstellingstermijn van 10 jaar
met elke 2½ jaar een evaluatie en rapportage. Gezocht zal worden naar mildere,
alternatieve behandelmethoden en er zal met fokkerijorganisaties worden gesproken.

2011-440-N0014g
19 mei 2011

13

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

5.

Kennisoverdracht

Al het onderzoek dat is en wordt uitgevoerd genereert veel kennis. Het is belangrijk dat
deze kennis op een juiste wijze wordt overgedragen naar de sector. Verschillende
instrumenten zijn de afgelopen jaren ingezet en een aantal zal de komende jaren aanvullend
nog worden ingezet:
regelmatig worden artikelen gepubliceerd in het vakblad Pluimveehouderij;
er zijn bezoeken aan studieclubs gebracht, alwaar een lijst met mogelijke maatregelen
tegen verenpikken is besproken;
het boek Kipsignalen is beschikbaar gekomen en kan pluimveehouders helpen om op
een toegankelijke wijze signalen van de dieren vroegtijdig op te pikken, te interpreteren
en actie te ondernemen;
het Louis Bolk Instituut heeft opfokkers handvatten gegeven om de incidentie van
pikkerij te verminderen;
er wordt een werkboek gemaakt met tips tegen verenpikkerij;
er worden bijeenkomsten met pluimveehouders georganiseerd, alwaar de problematiek
van (in eerste instantie) verenpikken wordt besproken. Daarvoor wordt een interactieve
presentatie ontwikkeld en personen getraind die deze bijeenkomsten gaan leiden.
Via het project Welfare Quality wordt de komende jaren verder gewerkt aan
protocollen aan de hand waarvan het welzijn van landbouwhuisdieren, waaronder
pluimvee, kan worden vastgesteld. De sector wordt daar via praktijkprojecten
nadrukkelijk bij betrokken.
Met deze instrumenten wordt de kennis naar de sector gebracht, zodat pluimveehouders
(ondersteund door voorlichters van toeleveranciers en afnemers) zelf op hun bedrijf aan de
slag kunnen met die kennis. Op die manier kan de sector leren en ervaring opdoen, om
uiteindelijk te komen tot een situatie dat ingrepen verantwoord achterwege kunnen worden
gelaten.

2011-440-N0014g
19 mei 2011

14

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

6.

Im- en exportproblematiek

Tot slot vraagt de Stuurgroep aandacht voor de im- en exportproblematiek in relatie tot
ingrepen. Bij de export van met name eendagskuikens worden door afnemers zeer
regelmatig dieren gevraagd die een bepaalde ingreep hebben ondergaan. Door het
bedrijfsleven wordt hierbij al gecommuniceerd dat ingrepen alleen worden uitgevoerd als
het echt noodzakelijk is en ingrepen op termijn in Nederland verboden zullen worden.
Bedacht moet echter worden dat dit vanuit de exportpositie die deze Nederlandse bedrijven
hebben, niet altijd voordelig uitpakt. Het risico bestaat dat klanten naar elders vertrekken of
dat de ingreep dan niet op de eerste dag bij eendagskuikens wordt toegepast, maar enkele
dagen later in het land van bestemming, met alle ernstige welzijnsgevolgen van dien.
Fokbedrijven zullen uit Nederland vertrekken als ingrepen hier verboden worden maar
klanten toch blijven vasthouden aan de wens om behandelde dieren te ontvangen.
Andersom mag Nederland kuikens die in andere EU-landen of derde landen zijn behandeld
niet weigeren, tenzij dat beargumenteerd kan worden op grond van ‘gezondheid en leven
van dieren’. Een algemeen importverbod zal bij de WTO (derde landen) en Europese
Commissie (EU) genotificeerd moeten worden. Verwacht mag worden dat een notificatie
tot opmerkingen van landen zal leiden en het vervolgens de vraag is of daadwerkelijk
behandelde dieren geweerd kunnen worden. In dat kader is de constatering van belang dat
het er bij bijvoorbeeld honden en paarden sterk op lijkt dat in andere landen behandelde
dieren in Nederland wel gehouden mogen worden.
De Stuurgroep vraagt voor deze specifieke im- en exportproblematiek aandacht. De
overheid dient zich in Brussel (EU) en op wereldniveau (WTO) hard te maken voor de door
Nederland voorgestane lijn: in de toekomst geen ingrepen bij pluimvee meer. De Europese
Commissie werkt aan een actieplan voor dierenwelzijn; daar sluit dit onderwerp uitstekend
bij aan. Daarnaast kan de overheid onderzoek in EU-verband entameren.

2011-440-N0014g
19 mei 2011

15

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

7.

Conclusies en aanbevelingen

Op basis van alle (onderzoeks)inspanningen die de afgelopen 5 jaar zijn uitgevoerd gericht
op het verantwoord achterwege kunnen laten van de ingrepen bij pluimvee, geven de
partijen in de Stuurgroep Ingrepen Pluimvee het volgende gezamenlijke advies aan de
Staatssecretaris van EL&I.
De ingrepen snavelbehandelen, sporen verwijderen, tenen verwijderen en kammen dubben
kunnen op dit moment niet verantwoord achterwege worden gelaten. De gevolgen voor het
welzijn van de dieren bij het achterwege laten van de ingreep zijn veel groter dan het
nadelige gevolg van de ingreep zelf. Een vrijstelling voor een periode van 10 jaar zal nodig
zijn. Een evaluatiemoment elke 2½ jaar wordt geadviseerd, om de gerealiseerde voortgang
te toetsen en daarover te rapporteren. De Stuurgroep acht het mogelijk dat over 5 jaar het
verwijderen van de sporen niet meer nodig zal blijken te zijn, maar dat is mede afhankelijk
van het gehanteerde fokbeleid. Voor de andere ingrepen wordt een oplossing binnen 10
jaar, ondanks alle inspanningen, niet reëel geacht.
De Stuurgroep neemt de inspanningsverplichting op zich om de komende jaren blijvend
onderzoek te laten verrichten, om te komen tot een situatie waarbij ingrepen verantwoord
achterwege kunnen worden gelaten. Voor het snavelbehandelen kan het meer
factorenonderzoek bij legkippen in 2011 starten. De Stuurgroep zal richting
diervoerdersector het belang van implementatie van de onderzoeksresultaten in de praktijk
benadrukken. Voor de ingrepen aan sporen en tenen moet vooral het onderzoek naar het
paargedrag van vermeerderingsdieren en mildere ingrepen worden voortgezet. Daarnaast
moet onderzocht worden hoe de erfelijkheidsgraad van sporen is bij langzaam groeiende
rassen.
De Stuurgroep adviseert om na september 2011 uitsluitend de infraroodmethode voor het
snavelbehandelen toe te staan. De Stuurgroep adviseert om daaraan gekoppeld in de
regelgeving te voorzien in een ontheffingsmogelijkheid bij calamiteiten, waarbij dan alsnog
de huidige behandelmethode wordt toegestaan. Dat is voor een beperkt aantal situaties
gewenst.
De kalkoensector én de Stuurgroep moeten en willen gezamenlijk nadenken over een
zinvolle integrale aanpak die tot resultaat kan leiden. Daarbij wordt momenteel
samenwerking gezocht met de Duitse sector, waar nu ook initiatieven voor onderzoek
worden opgepakt. De sector zal andere (inter)nationale onderzoeksinstituten stimuleren om
deze kennisvraag op te pakken.
Via diverse instrumenten wordt aandacht besteed aan kennisoverdracht van onderzoekers
naar de praktijk. Pluimveehouders kunnen dan (ondersteund door voorlichters van
toeleveranciers en afnemers) zelf op hun bedrijf aan de slag. Dit proces zal versterkt
worden doorgezet.
De Stuurgroep vraagt aandacht voor de problemen rondom im- en export. De overheid
dient zich in Brussel (EU) en op wereldniveau (WTO) hard te maken voor de door Nederland
voorgestane lijn: in de toekomst geen ingrepen bij pluimvee meer. Daarnaast kan de
overheid onderzoek in EU-verband entameren.
De partijen in de Stuurgroep nemen de inspanningsverplichting op zich om de komende
jaren te blijven werken aan oplossingen om te komen tot een pluimveehouderij zonder
2011-440-N0014g
19 mei 2011

16

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

ingrepen. De partijen hebben de constructieve samenwerking in de Stuurgroep zeer
gewaardeerd; de samenstelling en werkwijze was productief. De Stuurgroep stelt voor de
ingezette werkzaamheden via de Stuurgroep voort te zetten en is daar graag toe bereid.
Als de Stuurgroep daarvoor mandaat krijgt zal een hernieuwd Plan van aanpak worden
opgesteld gebaseerd op de huidige kennis.

2011-440-N0014g
19 mei 2011

17

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

2011-440-N0014g
19 mei 2011

18

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

Bijlage 1. Uitgevoerd ingrepenonderzoek periode 2007 - 2011

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Kennisoverdracht
€
Update literatuurstudie
Inventarisatie en vertaling van ervaringen uit de biologische sector
Doorstroom biologische kennis naar regulier; begeleiding studieclubs
Snavelschuurders voor leghennen
Opfok condities
Onderzoek relatie voeding en verpikken bij leghennen (effect van vezelrijk
verdund voer)*
8. Effect van varkensvleesmeel in voer op prestaties, gezondheid en gedrag
van leghennen*
9. Deskstudie snavelbehandeling kalkoenen
10. Hanenmanagement, ruw paargedrag en gedrag van de hennen
11. Kammen dubben: veroorzaakt dit ongerief?
12. Berekenen erfelijkheidsgraad kamgrootte*
13. Berekenen erfelijkheidsgraad sporen*
14. Optimaliseren verlichting bij leghennen om verenpikken te verminderen
en productie te verbeteren*
15. Verminderen verenpikken en kannibalisme d.m.v. voeding*
16. Belang van strooisel in de vroege opfok bij het voorkomen van
verenpikken: proof of principle
17. Effect van verschillende energie-eiwit verhoudingen en lichaamsgewicht
op 20 weken leeftijd op bevruchting, kuikenkwaliteit, bevedering en
persistentie bij vleeskuikenouderdieren*+

99.975
30.000
30.000
10.000
25.000
200.000
244.000
150.000
7.500
424.500
19.622
6.400
6.000
248.600
300.000
154.500
560.000

€ 2.516.097

Toekomstig onderzoek dat in 2011 gestart kan worden:
3-factorenproef reductie verenpikkerij bij leghennen+

€

319.500

* deze onderzoeken zijn niet via de Stuurgroep gefinancierd, maar volledig door het
bedrijfsleven.
+
onderzoek kan in 2011 worden opgestart en loopt na 2011 nog door.

2011-440-N0014g
19 mei 2011

19

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

Bijlage 2. Overzicht toegestane ingrepen en ingeschatte aantal ingrepen per jaar bij de verschillende soorten pluimvee
Soort
Legkippen
Vleesvermeerdering:
Fokkerijdieren
(Over)grootouderdieren
Vleeskuikenouderdieren
Legvermeerdering:
Fokkerijdieren
(Over)grootouderdieren
Legouderdieren
Vaccindieren
Kalkoenen
Soort
Legkippen
Vleesvermeerdering:
Fokkerijdieren
(Over)grootouderdieren
Vleeskuikenouderdieren
Legvermeerdering:
Fokkerijdieren
(Over)grootouderdieren
Legouderdieren
Vaccindieren
Kalkoenen
TOTAAL

2011-440-N0014g
19 mei 2011

Snavelbehandelen
X

Sporen verwijderen

Tenen verwijderen

X
X
X

X
X
X

X
X
X

Kammen dubben

X
X
X
X
X
Snavelbehandelen (aantal
hennen en hanen per jaar)
28.000.000

X

X

X
X
X
X

Sporen verwijderen
(aantal hanen per jaar)
-

Tenen verwijderen
(aantal hanen per jaar)
-

Kammen dubben
(aantal hanen per jaar)
-

186.000
433.000
5.323.000

18.600
43.300
532.300

18.600
43.300
532.300

-

30.000
50.000
609.000
692.000
2.550.000
37.873.000

55.400
649.600

55.400
649.600

3.000
5.000
60.900
55.400
124.300

20

Eindrapportage Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

Bijlage 3. Samenstelling Stuurgroep Ingrepen Pluimvee

Per maart 2011 is de Stuurgroep Ingrepen Pluimvee als volgt samengesteld:
J. Vroegindeweij, NOP (voorzitter)
F.M.J.P. van Sambeek, NOP
K.M.W. Folkeringa, NOP
J. Brok, NVP
M. de Jong-Timmerman, Dierenbescherming
F.T.M. Divanach, ministerie van EL&I
E.G.M. Bokkers, PPE (secretaris, tevens contactpersoon: 079 – 36 34 337)
Bijgestaan door onderzoekers van Wageningen UR Livestock Research:
T.G.C.M. van Niekerk
I.C. de Jong

2011-440-N0014g
19 mei 2011

21