Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

26 018

Ondergronds transport en buisleidingen

Nr. 12

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 juni 2009
De laatste jaren is goede voortgang gemaakt in het buisleidingendossier.
In 2005 heeft het Kabinet op grond van het advies «Samen voor de buis»
van de heer M.E.E. Enthoven besloten dit dossier op orde te brengen in
lijn met de keuzes die gemaakt zijn voor het generieke externe-veiligheidsbeleid (Tweede Kamer, 2004–2005, 26 018, nr. 4). De verantwoordelijkheid hiervoor heeft het Kabinet neergelegd bij de minister van VROM in
samenwerking met andere ministeries in de Task Force Buisleidingen.
Mede namens de minister van Economische Zaken kan ik u hierover het
volgende berichten.
Voortgang buisleidingendossier
De actualiseringslag in het buisleidingendossier heeft er toe geleid dat
hoofdtransportleidingen voor gevaarlijke stoffen nu letterlijk en figuurlijk
op de kaart staan. De buisleidingen zijn geregistreerd bij het RIVM en
zichtbaar op de provinciale risicokaarten. De Wet informatie-uitwisseling
ondergrondse netten (WION) van EZ en VROM leidt tot minder graafschade en daarmee naar verwachting tot lagere risico’s van buisleidingen
voor gevaarlijke stoffen. De sector zelf heeft het initiatief genomen nadere
regels te stellen rond het veiligheidsbeheerssysteem voor buisleidingen,
de NTA8000/2009.
De VROM-Inspectie heeft in samenwerking met het Staatstoezicht op de
Mijnen (SodM) een toezichtarrangement ontwikkeld met het oog op naleving van de nadere regelgeving op dit gebied. Gemeenten houden in
bestemmingsplannen rekening met de aanwezigheid van buisleidingen en
de gevaaraspecten daarmee verbonden. De methodieken om de risico’s
van buisleidingen te kunnen berekenen, zijn of worden ontwikkeld en
komen beschikbaar voor bijvoorbeeld overheden zodat zij zelf de berekeningen van de risico’s kunnen (laten) uitvoeren. Ook de hulpverlening kan
zich beter voorbereiden nu de Leidraad incidentbestrijding voor hulpverleningsdiensten geactualiseerd is.

KST132208
0809tkkst26018-12
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 018, nr. 12

1

De afronding van de actualisatie van het buisleidingendossier kost op een
onderdeel meer tijd. Het betreft de wijze waarop omgegaan wordt met de
gevolgen van de risiconormering van het transport van gevaarlijke stoffen
door buisleidingen in relatie tot de bebouwde omgeving. Deze discussie
diende zich in eerste instantie aan voor de aardgastransportleidingen van
Gasunie. Dit heeft geleid tot een overleg van Rijk met Gasunie, VNG en
IPO. De posities van partijen zijn door de heer J.G.M. Alders in kaart
gebracht. Hij heeft mij daarover gerapporteerd in een brief die ik bijgaand
aan de Kamer doe toekomen.1 Over deze brief heeft op 1 april jl. bestuurlijk overleg plaatsgevonden. In dit overleg kon op de meeste onderdelen
van de in de brief voorgestelde pakketbenadering overeenstemming
worden bereikt.
Om ook voor deze onderdelen van het beleid duidelijkheid te verschaffen,
zal ik de Kamer binnen afzienbare termijn een ontwerp toesturen van een
algemene maatregel van bestuur (AMvB), het besluit externe veiligheid
buisleidingen, dat onder meer de externe-veiligheidsaspecten van buisleidingen regelt. Het externe-veiligheidsbeleid wordt daarmee in lijn
gebracht met het beleid voor inrichtingen en (in de toekomst) voor
vervoer van gevaarlijke stoffen over weg, water en spoor. Deze AMvB zal
zich richten tot zowel de exploitant van buisleidingen als het bevoegd
gezag voor de ruimtelijke ordening (RO). In de brief van de staatssecretaris van VROM van 9 februari 2007 (Tweede Kamer, 2006–2007, 26 018, nr.
5) heeft deze de uitgangspunten voor het beleid reeds aangegeven. Het
gaat daarbij om het realiseren, ook voor buisleidingen, van het basisveiligheidsniveau en om het afwegen van het groepsrisico.
Grenswaarde voor plaatsgebonden risico
Voor buisleidingen voor het transport van gevaarlijke stoffen gaat het
basisveiligheidsniveau gelden zoals dat ook geldt voor inrichtingen en zal
gaan gelden voor vervoer van gevaarlijke stoffen. Het basisveiligheidsniveau wordt uitgedrukt in een grenswaarde voor het plaatsgebonden
risico2 voor woningen, scholen en andere kwetsbare bestemmingen. De
exploitant van de leiding is verantwoordelijk voor het realiseren van het
basisveiligheidsniveau, zoals bij een inrichting de drijver van de inrichting
dit is en bij transport over weg, water en spoor de beheerder van de infrastructuur het zal zijn.
De grenswaarde geldt zowel voor de exploitant als voor het bevoegd
gezag RO. Voor een nieuw aan te leggen leiding maakt de stand der techniek het mogelijk dat de grenswaarde van het plaatsgebonden risico als
het ware «op» de leiding ligt. Voor aardgasleidingen wordt hiervan
voortaan dan ook uitgegaan. Voor andere stoffen wordt nog nagegaan of
en zo ja hoe aan deze eis kan worden voldaan. Het bevoegd gezag voor de
ruimtelijke ordening houdt bij het nemen van ruimtelijke besluiten rekening met de grenswaarde voor het plaatsgebonden risico. Uiteraard kan
het bevoegd gezag in overleg treden met de exploitant over het nemen
van maatregelen om de risico’s van de leiding te verkleinen.

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
2
Het plaatsgebonden risico is de kans op
overlijden (per jaar) op een bepaalde locatie
als gevolg van een incident met een activiteit
met gevaarlijke stoffen.

Voor situaties waar al sprake is van overschrijding van de grenswaarde
voor reeds aanwezige kwetsbare bestemmingen of op grond van het
bestemmingsplan juridisch toegestane (geprojecteerde) kwetsbare
bestemmingen, neemt de exploitant maatregelen om de situatie in overeenstemming te brengen met de geldende normering. Ik verwijs daarbij
naar de brief van staatssecretaris Van Geel van 9 februari 2007, waarin
wordt gesteld dat in een situatie waarbij een gemeente zelf geen rekening
heeft gehouden met de circulaires voor buisleidingen, zij aanspreekbaar is
voor de kosten van maatregelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 018, nr. 12

2

Op basis van consequentieonderzoeken zal per leidingsector worden
nagegaan welke maatregelen redelijkerwijs van de exploitant verwacht
kunnen worden. De exploitant zelf kan uiteraard het bevoegd gezag RO
verzoeken een bestemmingsplan aan te passen indien de overschrijding
van de grenswaarde verband houdt met geprojecteerde bestemmingen.
Verantwoordingsplicht groepsrisico
Er komt verder een verantwoordingsplicht voor het groepsrisico1. Een
dergelijke verantwoordingsplicht geldt ook voor inrichtingen en zal ook
gaan gelden voor het vervoer van gevaarlijke stoffen over weg, water en
spoor. De verantwoordingsplicht voor het groepsrisico berust bij het
bevoegd gezag RO. Voor het nemen van ruimtelijke besluiten, zoals het
bestemmingsplan, zal dit over het algemeen de gemeenteraad zijn (of het
rijk als het zelf een inpassingsplan voor een nieuwe leiding opstelt). In de
voorbereiding van ruimtelijke besluiten weegt het bevoegd gezag af of
een bepaalde ruimtelijke ontwikkeling gewenst is met het oog op de
externe veiligheid, ook al voldoet de situatie aan het basisveiligheidsniveau (grenswaarde voor het plaatsgebonden risico). In deze afweging
vervult de oriënterende waarde voor het groepsrisico een belangrijke rol.
Maar ook de mogelijkheid om maatregelen te treffen zowel in het ruimtelijk ontwerp als door de exploitant aan de leiding zelf, worden meegenomen in de afweging, evenals de mogelijkheid van burgers in geval van
een calamiteit een veilig heenkomen te zoeken en van hulpdiensten om
hulp te kunnen bieden.
Een pilotbenadering moet inzicht gaan verschaffen in de wijze waarop
hoge groepsrisico’s kunnen worden teruggedrongen bij aardgastransportleidingen. Onderzoek heeft uitgewezen dat er in een aantal situaties
sprake is van overschrijding van de oriënterende waarde van het groepsrisico rondom aardgastransportleidingen. Binnen het externe-veiligheidsbeleid kan een dergelijke situatie acceptabel zijn als uitkomst van
een afwegingsproces dat geleid heeft tot een verantwoording door het
bevoegd gezag en de daarop gebaseerde besluitvorming. Omdat het hier
gaat om bestaande situaties hoeft er niet altijd een dergelijke verantwoording te hebben plaatsgevonden. Het is daarom van belang dat dergelijke
situaties inzichtelijk worden gemaakt. Het initiatief hiertoe ligt bij de
gemeente, die ook verantwoordelijk is voor de ruimtelijke besluiten.
Gemeenten, maar ook provincies of exploitanten kunnen met voorstellen
voor pilots komen van situaties die vragen om een aanpak. VROM is
bereid dit proces te coördineren, maar het is in eerste instantie aan
partijen zelf, gemeente en exploitant, om tot een aanpak te komen. Indien
noodzakelijke oplossingen bovennormale maatregelen rondom de leiding
eisen, kan de exploitant een beroep doen op schadevergoeding. Ik zal de
mogelijkheid tot een dergelijke regeling opnemen in het Besluit externe
veiligheid buisleidingen.
Pilotbenadering voor groepsrisicosituaties

1

Het groepsrisico is de kans dat een groep
mensen overlijdt (per jaar) als gevolg van een
incident met een activiteit met gevaarlijke
stoffen.

De pilotbenadering voor groepsrisicosituaties uit het advies van de heer
Alders volg ik graag. Partijen zien het voordeel van een dergelijke benadering gezien het inzicht dat het oplevert en omdat het de bevoegdheden en
verantwoordelijkheden van partijen in tact laat. Ofschoon de pilotbenadering gericht is op het terugdringen van het groepsrisico, is het voor
partijen van belang dat het niet gaat om een nieuwe vorm van normering.
Dit zou ruimtelijke ontwikkelingen op slot kunnen zetten. Ik constateer
onzekerheid bij partijen als het gaat om de mogelijke vertaling van de
resultaten van de pilots naar beleid en de (financiële) consequenties die
dit voor partijen zou kunnen meebrengen. Uitgangspunt blijft dat het
bevoegd gezag RO verantwoordelijk is voor de afweging van het groeps-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 018, nr. 12

3

risico in relatie tot maatregelen en dat van de exploitant mag worden
verwacht dat deze vanuit zijn zorgplicht die maatregelen treft die redelijkerwijs van hem verwacht kunnen worden. De pilots zullen inzicht geven
in de uitwerking van deze uitgangspunten. Ik ga ervan uit dat partijen op
deze basis zullen meewerken aan de pilots.
Grenswaarde plaatsgebonden risico voor geprojecteerde
bestemmingen
Ook ten aanzien van het treffen van risicoreducerende maatregelen door
de exploitant in situaties waarbij de grenswaarde van het plaatsgebonden
risico wordt overschreden voor nog niet gerealiseerde, maar juridisch
toegestane bestemmingen in een vastgesteld bestemmingsplan (geprojecteerde bestemmingen) waren partijen het onderling niet eens. In het
gesprek hierover werd opgemerkt dat door het aanpassen van bestemmingsplannen dergelijke situaties ook kunnen worden opgelost, naast het
treffen van risicoreducerende maatregelen aan de leiding. Over dit punt
heb ik uw Kamer al eerder laten weten dat het beleid voor externe veiligheid geen onderscheid maakt tussen overschrijding van de grenswaarde
bij gerealiseerde en nog niet gerealiseerde (geprojecteerde) bestemmingen in een vastgesteld bestemmingsplan. Hetgeen ook gestaafd wordt
door jurisprudentie. Dat wil zeggen dat de exploitant in eerste instantie
verantwoordelijk is voor het oplossen van dergelijke situaties, met als
kanttekening dat als een gemeente zelf geen rekening heeft gehouden met
de circulaires voor buisleidingen, zij aanspreekbaar is voor de kosten van
maatregelen. Ik behandel hierbij buisleidingen niet anders dan inrichtingen en ik zie dan ook geen reden om voor buisleidingexploitanten van
dit uitgangspunt af te wijken. Uiteraard kan de exploitant er altijd bij de
gemeente op aandringen het bestemmingsplan aan te passen op dit punt.
Dit is een mogelijkheid die al in de ruimtelijke-ordeningswetgeving is
ingebouwd.
Relatie met beleid buisleidingen tot nu toe
Door het beleid voor buisleidingen in lijn te brengen met het generieke
externe-veiligheidsbeleid is een goede en transparante afweging mogelijk
tussen belangen van transport van gevaarlijke stoffen door buisleidingen
en van veiligheid en ruimtelijke ordening. In het Nederlandse beleid is
gekozen voor een risicobenadering om zowel het ondernemen van risicovolle activiteiten als ook ruimtelijke ontwikkelingen mogelijk te blijven
maken. In het buisleidingenbeleid werd tot dusver gewerkt met circulaires
voor aardgastransportleidingen en leidingen voor brandbare vloeistoffen
waarin aan exploitant en bevoegd gezag RO werd gevraagd rekening te
houden met veiligheidsafstanden. Voor aardgasleidingen ligt de contour
van de grenswaarde gemiddeld dichter bij de leiding dan de veiligheidsafstand uit de circulaire voor aardgasleidingen. Het handhaven van de
afstanden uit de circulaire zou betekenen dat in een aantal gevallen de
veiligheidsafstanden meer ruimte in beslag nemen dan op basis van
actuele risicoberekeningen. Het berekenen van plaatsgebonden risico’s en
groepsrisico’s op basis van de actuele risicoberekeningmodellen zal er toe
kunnen leiden dat situaties die in het verleden niet aanvaardbaar waren
nu wel mogelijk zijn, maar ook het omgekeerde zal voorkomen, omdat de
circulaires geen norm stellen. Bij aardgastransportleidingen gaat het om
een relatief klein aantal situaties waarbij het plaatsgebonden risico de
grenswaarde overschrijdt (Tweede Kamer, 2007–2008, 26 018, nr. 6).
Ik ben van mening dat de hier voorgestelde benadering recht doet aan alle
partijen. Het externe veiligheidsbeleid voor buisleidingen wordt op
actuele leest geschoeid en houdt rekening met belangen van veiligheid en
ruimtelijke ordening. Exploitanten krijgen helderheid over aan hen te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 018, nr. 12

4

stellen voorwaarden, maar ook bescherming tegen mogelijke inbreuk op
noodzakelijke veiligheidszones. Gemeenten krijgen in het algemeen te
maken met minder ruimtebeslag als gevolg van veiligheidsafstanden. Het
initiatief voor het verantwoorden van het groepsrisico ligt bij gemeenten
(of het rijk als dat het inpassingsplan opstelt).
Voor het berekenen van de risico’s van aardgastransportleidingen komt
binnenkort een rekenmodel beschikbaar voor gemeenten. Dit rekenmodel
is afgeleid van het tot dusver gebruikte Gasunierekenmodel. Ook voor het
berekenen van de risico’s van overige leidingen komt een rekenmodel
beschikbaar dat exploitanten en gemeenten kunnen hanteren.
De exploitant is verantwoordelijk voor de interne en externe veiligheid
van zijn leidingen. Door het toepassen van maatregelen kunnen risico’s
van buisleidingen beperkt worden. Ik beschouw dergelijke maatregelen
als stand van de techniek, waarvan verwacht mag worden dat de exploitant die maatregelen indien nodig toepast. Voor aardgastransportleidingen kan met de stand der techniek het basisveiligheidsniveau ten
opzichte van de omgeving worden gerealiseerd. Als er desondanks sprake
mocht zijn van bovennormale maatregelen, zoals bijvoorbeeld het
verleggen van een leiding, kan de exploitant aanspraak maken op schadevergoeding door het Rijk.
Vervolgstappen
Het is mijn intentie om voor andere buisleidingen dan die voor aardgastransport een zelfde externe-veiligheidsbenadering te hanteren. Naar de
specifieke consequenties van deze benadering voor deze andere stoffen
vindt nog onderzoek plaats.
Het ontwerp van het Besluit externe veiligheid buisleidingen zal ik binnen
afzienbare termijn aan de Kamer toezenden. Het besluit regelt de risiconormering zoals in deze brief voorgesteld, dat wil zeggen
• een grenswaarde voor het plaatsgebonden risico en
• een verantwoordingsplicht voor het groepsrisico.
Verder regelt het besluit
• de zorgplichten voor de exploitant;
• de plicht voor het bevoegd gezag RO buisleidingen in het bestemmingsplan op te nemen en daarbij
• ter weerszijden van de leiding een strook grond vrij te houden van
bebouwing en een aanlegvergunningstelsel vast te leggen;
• meldingsplichten voor de exploitant.
Voor gemeenten en provincies wordt een communicatietraject opgezet. Zij
zullen worden geïnformeerd over de verplichtingen die in het besluit
gesteld zullen worden. Onderdeel van de communicatie is ook de presentatie van het nieuwe rekenprogramma voor aardgastransportleidingen.
De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,
J. M. Cramer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 26 018, nr. 12

5