Het belang van de
mainport Schiphol

Het KLM netwerk
maakt Schiphol
tot mainport
De kracht van KLM is het fijnmazige, wereldwijde hub-netwerk
dat ze met haar partners heeft opgebouwd. Het netwerk van KLM
verbindt Nederland met alle belangrijke economische regio’s in de
wereld. Via haar thuishaven Schiphol kunnen de KLM passagiers
snel en gemakkelijk overstappen en is ook voor vracht praktisch
elke bestemming in de wereld uitstekend bereikbaar.

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

3

Inhoudsopgave
03

Het KLM netwerk maakt
Schiphol tot mainport

13

Kennismaken met
KLM: de klant centraal

06

Voorwoord

19

Het belang van
mainport Schiphol

07

Samenvatting

29

Voorwaarden voor
groei van de mainport

10

KLM in het kort:
Quickfacts

47

Duurzame ontwikkeling

55

Tot slot: 100 jaar
ontwikkeling

KLM 2018 Mainport visie
KLM verbindt Nederland met de Wereld

Voorwoord
Schiphol heeft afgelopen jaren bijna dagelijks het nieuws
gehaald. Dit heeft alles te maken met de enorme groei die
de luchthaven heeft doorgemaakt. Deze ontwikkeling heeft
ook geleid tot meer aandacht voor de negatieve effecten
van vliegen, zoals geluidshinder en schadelijke emissies.

gerealiseerde hinderbeperking door de inspanningen
van de luchtvaartmaatschappijen worden daarbij als
vanzelfsprekend aangenomen.

De luchthaven is ook veel in het nieuws omdat het
plafond van 500.000 vliegtuigbewegingen veel eerder is
bereikt dan was voorzien. Schiphol zit nu op slot, iets wat
in het bestaan van deze luchthaven nog nooit eerder is
voorgekomen.

Met deze visie wil KLM haar perspectief delen met alle
betrokkenen en tracht zij een genuanceerd en compleet
beeld neer te zetten om de balans in de discussie tussen
de lasten en de lusten van luchtvaart in Nederland terug
te krijgen. KLM heeft in haar bedrijfsvoering zowel de
economie als ook de zorg voor het klimaat en de
omgeving hoog in haar vaandel.

Door de ongebreidelde groei van passagiers en vliegtuig­
bewegingen in de afgelopen jaren op Schiphol is in
de maatschappelijke discussie de balans zoekgeraakt.
De economische groei dankzij luchtvaart en de

Pieter Cornelisse
Vice President Mainport Strategy
KLM NV

6

Het belang
mainport
Schiphol
KLM
2018 van
Mainport
visie
KLM verbindt Nederland met de wereld

KLM verbindt Nederland met de Wereld

Samenvatting
In 2019 viert KLM haar eeuwfeest.

Lusten en lasten van vliegen

Stilstand is achteruitgang

In die 100 jaar heeft zij zich

Vliegen is de afgelopen jaren zo goedkoop
geworden dat reizen door de lucht voor velen
toegankelijk is geworden. Het aantal passagiers
is dan ook enorm gegroeid. Tegelijkertijd is de
samenleving zich meer bewust geworden van
de negatieve kanten van vliegen. KLM heeft oog
voor de impact die geluidshinder en CO2-emissies
hebben. Zij beseft ook dat omwonenden
van Schiphol onevenredig de lasten voor de
nationale lusten dragen.

De internationale concurrentie in de luchtvaart
is groot en stilstand betekent achteruitgang.

ontwikkeld van pionier tot een
succesvolle wereldspeler in de
luchtvaart, met het belang van
de klant centraal.
Het succes van KLM wordt mede bepaald door
de infrastructuur van haar thuishaven Schiphol,
die KLM in staat stelt om haar complexe hubnetwerk met wereldwijde bestemmingen te
opereren. Er is een wederzijdse afhankelijkheid:
zonder Schiphol geen KLM en zonder wereldwijd
netwerk van KLM & partners geen mainport
Schiphol.
Vanaf Schiphol kunnen reizigers zonder
overstap naar een flink aantal bestemmingen
vliegen. In omvang van het bestemmingen­
netwerk huisvest Schiphol de 3e hub van
Europa. Als KLM alleen reizigers van en naar
haar thuismarkt zou vervoeren, dan had het
slechts een klein deel van de intercontinentale
bestemmingen rendabel kunnen opereren.

De lusten van vliegen in termen van
werkgelegen­heid en het belang voor het
vestigingsklimaat en de Nederlandse economie
worden in de ogen van KLM echter teveel
als vanzelfsprekend gezien. Het is geenszins
vanzelfsprekend dat iedere Nederlander in
het vliegtuig kan stappen en vanaf Schiphol
rechtstreeks is verbonden met ruim 300
bestemmingen wereldwijd.
Schiphol is ook de 3e hub van Europa voor
vracht en vormt daarmee een belangrijk
onderdeel van Nederland als distributieland.
Met de stijging van online verkoop groeit ook
de vraag naar pakketzendingen via de lucht.
KLM speelt hierop in met een nieuwe strategie.

Het Aldersakkoord is gesloten met daarin een
aantal afspraken. Een van de afspraken was dat
Schiphol tot en met 2020 niet verder zou groeien
dan 500.000 vluchten. Een andere afspraak was
dat Lelystad in 2018 zou open gaan om vluchten
te accommoderen afkomstig van Schiphol, om
zodoende mainportgebonden verkeer meer
ruimte te geven op Schiphol. Het eerste is
gebeurd, het tweede niet. KLM betaalt hier nu
de prijs voor, terwijl zij ruim haar beloftes heeft
waargemaakt. Zo heeft KLM honderden miljoenen
geïnvesteerd in stillere en zuiniger vloot en heeft
zij investeringen gedaan voor geluidsisolatie bij
omwonenden van Schiphol.
KLM heeft bewegingsruimte nodig om zich
concurrerend te kunnen blijven ontwikkelen.
Het is niet alleen de toekomst van KLM, ook de
toekomst van de Nederlandse economie hangt
hiermee samen. Het netwerk van Schiphol is
geen vanzelfsprekendheid. De partners Delta Air
Lines en Jet Airways willen graag uitbreiden op
Schiphol, maar ook zij hebben deze mogelijkheid
momenteel niet. De wereld staat niet stil.
Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

7

Als groei in Nederland niet mogelijk is, gebeurt
dit elders wel. Met het verschralen van het
netwerk zal ook een groot deel van de bedrijven
dat zich nu in Nederland gevestigd heeft de
grens over gaan. Dat heeft ook gevolgen voor
de werkgelegenheid. Dit zal een rampscenario
zijn, niet alleen voor KLM maar voor de hele
Nederlandse economie.

Ontwikkeling in balans
Ontwikkeling op Schiphol is mogelijk mits
het duurzaam gebeurt en niet ongebreideld.
Bij deze duurzame ontwikkeling dient er
een balans gevonden te worden tussen
de economie, de infrastructurele capaciteit
(grond en lucht), de omgeving en het klimaat.
De ontwikkeling van luchtvaart houdt gelijke
tred met de economie. We zien dit wereldwijd.
Het is onverstandig de infrastructurele capaciteit
veel sneller te ontwikkelen dan groei van de
(onderliggende) economie. Het omgekeerde is
evenzeer niet goed omdat economische groei
geremd kan worden als capaciteit niet snel
genoeg op orde is.
Voor een duurzame ontwikkeling van
Schiphol is uitvoering van selectiviteitsbeleid
noodzakelijk. In het Regeerakkoord 2017-2021
is opgenomen dat Schiphol wordt ingericht
voor mainportgebonden verkeer. Hiermee geeft
Schiphol voorrang aan vluchten die het (inter)

8

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

continentale netwerk versterken. Eindhoven
Airport en Lelystad Airport zijn de belangrijkste
luchthavens voor vakantievluchten.
De balans met de omgeving wordt in het
volgende decennium (na 2020) doorgezet door
middel van 50/50 afspraken, waarbij 50% van
de geluids­hinder­reductie ten gunste komt van
de omgeving en de andere 50% ten gunste
van de ontwikkeling van het vliegverkeer. De
luchtvaartsector wil een goede buur zijn en
moet haar groei verdienen.

Verduurzaming is noodzakelijk
Als pionier vindt KLM dat luchtvaart duurzamer
kan en moet. KLM houdt zich intensief bezig met
het verminderen van de ecologische voetafdruk.
Zij streeft naar een businessmodel dat de
komende decennia ook nog houdbaar is in haar
kleine thuismarkt. Dankzij het verminderen en
compenseren van CO2 uitstoot per passagier is
KLM goed op weg met haar ambitie van 20%
reductie in 2020 ten opzichte van 2011: in 2017
is al 16% behaald. Dit mede door het gebruik
van biobrandstoffen en commitments die de
luchtvaart is aangegaan middels EU ETS en
vanaf 2020 middels CORSIA.
In alle fasen van de Aldersafspraken heeft KLM
haar verantwoordelijkheid en ondernemerschap
getoond. Ook heeft KLM in 2009 het biofuel
programma gestart en heeft KLM in 10 jaar

tijd de helft van haar vloot vervangen voor
een zuiniger en stillere vloot. Het is dan ook
kwalijk dat de ooit in het vooruitzicht gestelde
groeimogelijkheden richting 2020 reeds in 2017
zijn vervlogen door een extreme groei van
niet-mainport gebonden verkeer.
KLM steunt de ontwikkeling van
alternatieve transport­modaliteiten zoals
de hogesnelheidstrein, de Hyperloop of
bijvoorbeeld de MagLev. Samenwerking tussen
marktpartijen en de overheid is essentieel
om grondtransport binnen Europa naadloos
aan te laten sluiten opdat het complementair
wordt aan vliegen. Voor KLM daarbij ook van
belang dat grondtransport aansluit op haar
hub om transfervervoer mogelijk te maken.
Bestemmingen tot 500 km kunnen dan mogelijk
via emissievriendelijker transportmodaliteiten
bediend worden.
KLM is geen voorstander van een nationale
vliegbelasting. Een vliegbelasting leidt niet tot
verduurzaming van luchtvaart en brengt de
economie schade toe. Er zijn diverse studies
uitgevoerd die dit onderstrepen zoals het
onderzoek van CE Delft uit 2018 in opdracht van
het ministerie van Financiën, het CPB-rapport
‘Kansrijk mobiliteitsbeleid’ uit 2016, de conclusie
van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid
(KiM) uit 2011 en het rapport van SEO
Economisch Onderzoek.

KLM wil samen met de overheid op zoek
naar andere oplossingen die wel invulling
geven aan haar ambitie “slim en duurzaam”
en die bijdragen aan de doelstellingen van
het kabinet.

Tot slot
KLM heeft als luchtvaartmaatschappij van
bijna 100 jaar een verantwoordelijkheid
naar de toekomstige generaties ten
aanzien van werkgelegenheid en een
leefbare omgeving. Duurzame groei gaat
naar de mening van KLM over sociale,
ecologische en economische aspecten:
dus om behoud van werkgelegenheid en
welzijn voor toekomstige generaties.
Het is KLM’s visie dat Schiphol zich
ontwikkelt met al deze aspecten in balans.

KLM in het kort:
Quickfacts
Ambitie: ‘een florerende luchtvaartmaatschappij
door de meest klantgerichte, innovatieve
en efficiënte netwerkcarrier van Europa te zijn.’
De resultaten van 2017 laten zien dat de eind 2014 ingezette
KLM-strategie van kosten besparen enerzijds en investeren
anderzijds, werkt. De resultaten gaan omhoog, net als KLM’s
investeringen. Die investeringen bereikten in 2017 een record
van meer dan €900 miljoen. In het jaar 2018 stijgen deze verder
naar €1,2 miljard. Met nieuwere vliegtuigen komt KLM tegemoet
aan de wensen van de klant en levert zij tegelijkertijd een belangrijke
bijdrage aan een lagere geluidsbelasting voor de omgeving, een
lager brandstofverbruik en dus een gunstiger milieu voetafdruk per
vervoerde passagier.

OPGERICHT

BESTEMMINGEN

7 oktober

165

1919

in 2018

VLIEGTUIGBEWEGINGEN

A

B

239 duizend

(48% van Schiphol totaal) (2017)

14 jaar in de top
van de Dow Jones
Sustainability index
OMZET

€ 10,3 miljard
(2017)

10

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

VRACHT

585 kTon

(33% Schiphol totaal; 2017)

PASSAGIERS

TRANSFERPASSAGIERS

PARTNERS

WERKGELEGENHEID

32.9 mln

20.6 mln

11 Joint
Ventures &
27 codeshare
partners

#3 private
werkgever NL

(48% van Schiphol totaal)
(2017)
KLM groep & partners:
46.6 mln

(63% van KLM passagiers)
(2017)
KLM groep & partners:
24.9 mln

ruim 33.000 werknemers

±200

ENGINEERING & MAINTENANCE

#4 veiligste airline wereldwijd

klanten
wereldwijd

3800

(JacDec Ranking, 2018)

werknemers in NL (2017)

NET PROMOTOR SCORE

41

in H1 2018

AFI + KL E&M

BELANG LUCHTVAART ALGEMEEN

AANTAL BANEN

BIJDRAGE ECONOMIE

BRON

Wereldwijd

62.7 miljoen banen

$2700 miljard

(ATAG)

Europa

12,3 miljoen banen

€675 miljard

(Intervistas)

Nederland

300.000 banen

€30 miljard

(BCG/McKinsey)

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

11

1

Kennismaken
met KLM: de
klant centraal
KLM zet haar klant centraal en streeft er naar om per product in te
spelen op de specifieke wensen. KLM wil dat klanten zich bij haar op
hun gemak voelen en dat ze zich geraakt voelen door de aandacht die
KLM ze geeft. Vandaar dat KLM als slogan heeft: ‘Moving your world, by
creating memorable experiences’. Dit is geen opdracht of een doelstelling,
maar het vertrekpunt van de KLM strategie voor de komende jaren.

Drie typen klanten: Passage, Cargo en Engineering

10

0

–
%
“promotors”

= NPS
%
“detractors”

KLM meet klanttevredenheid via Net Promotor Score
KLM maakt gebruik van de Net Promotor Score (NPS) om klant­
tevredenheid te meten. De NPS geeft aan hoeveel van haar klanten
KLM aanbevelen, ten opzichte van de klanten die dat niet doen.
Voor het eerste halfjaar van 2018 scoorde KLM een NPS van 41.
Voor 2020 is de ambitie een NPS van 50.

Voor haar Passage klanten zet KLM haar ‘customer intimacy’ strategie neer,
waarbij KLM haar product vooral richt op haar voornaamste doelgroep:
frequente reizigers. KLM investeert in haar product om de klanttevredenheid
verder te vergroten. Zo krijgen alle intercontinentale toestellen ‘full-flat’
stoelen in de businessclass en introduceert KLM Wi-Fi aan boord.
KLM innoveert in het contact met de klant door het toepassen van
kunstmatige intelligentie met behulp van chatbots. Op Schiphol wordt
geïnvesteerd in een nieuwe Businessclass Lounge. Daarnaast heeft KLM
apps ontwikkeld voor haar personeel om de klant nog beter te kunnen
bedienen. Samen met Schiphol en de overheid wordt het passagiersproces
verder ontwikkeld.
De klanten verwachten van KLM een uitgebreid bestemmingen
netwerk om vanuit en via Schiphol moeiteloos de hele wereld te
bereiken. KLM investeert continu in haar netwerk door het toevoegen
van nieuwe bestemmingen en door nauwe afstemming met haar partners.
Een belangrijk deel van de klantervaring (‘customer journey’) wordt
opgedaan op de luchthaven. Voor een hoge klanttevredenheid is
een goed functionerende luchthaven dus essentieel.

“De groei van het aantal passagiers op Schiphol vraagt om
Reacties van tevreden passagiers op twitter
	“Veilig geland op Schiphol, met veel dank aan de geweldige
crew van @KLM!!”
	“Goedemiddag KLM, net zijn mijn vriend en ik vertrokken van
Sint Maarten naar Aruba. Wat fijn dat de 747 beschikbaar is gesteld
om mensen van het eiland te evacueren. Complimenten voor de
KLM staff, we zijn super goed opgevangen. Geweldig dat de crew
vrije dagen heeft ingezet om ons te helpen. Onze dank is groot.”
KLM 2018 Mainport visie

14

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de Wereld
KLM verbindt Nederland met de wereld

een efficiënter proces van grenscontroles. We investeren
daarom in (…) verdere digitalisering van paspoortcontroles.”
– Uit Regeerakkoord 2017-2021 “Vertrouwen in de toekomst”

KLM introduceert Shipping Blue
KLM biedt een speciale pakketbezorgservice
voor haar BlueBiz klanten. Shipping Blue is een
nieuwe wereldwijde pakketbezorgservice, speciaal
ontwikkeld voor het midden- en kleinbedrijf.
Leden die zijn aangesloten bij het BlueBiz
loyaliteitsprogramma van Air France-KLM kunnen
pakketten tot 30 kilogram over de hele wereld
versturen tegen concurrerende prijzen.

”De business van kleine pakketten, die
voornamelijk wordt gedreven door de
verkopen via het internet, groeit sterk.
We zien wereldwijd een gemiddelde
stijging van 20% als het gaat om cross
border E-commerce. Met deze innovatie
spelen wij in op die ontwikkeling.”
 ert Jan Roelands, Vice President
–G
Area Europe Air France-KLM.

Bij Cargo past KLM producten en diensten
voortdurend aan aan de wensen van haar
klanten: de vrachtagenten en verladers.
KLM doet dat door betrouwbare service op
een ‘easy to connect way’.
De Air France-KLM Groep – inclusief Martinair
Cargo – is wereldwijd de 5e vervoerder van
internationale luchtvracht. Mede hierdoor
is mainport Schiphol de 3e vracht-hub van
Europa.
De strategie voor KLM Cargo op Schiphol
is te investeren in kansrijke sectoren, zoals
farmaceutica, versproducten en e-Commerce.
Nu online verkoop wereldwijd toeneemt,
is er speciaal aandacht voor pakketten.
Dankzij de implementatie van een unieke
sorteermachine op Schiphol-centrum
kunnen post en pakketten nog sneller
verwerkt worden. Ook worden nieuwe
businessmodellen ontwikkeld om, naast
inter­continentale capaciteit, ook de ‘narrow
body’ vloot in Europa beter te benutten.
Een ander voorbeeld van innovatie is
het European Green Fast Lane project,
onderdeel van het Smart Cargo Mainport
Programma.
Tachtig procent van de vracht die met KLM
via Schiphol vliegt wordt met trucks binnen
heel Europa aan- en afgevoerd.

16

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

Door dit proces efficiënter en ‘smart’ te
maken, weten klanten beter wanneer
hun vracht aankomt. Het aantal te laat
vertrokken zendingen is sterk afgenomen
en de beladingsgraad van de trucks is met
8% toegenomen. Wachttijden voor trucks
zijn 2 tot 4 keer korter geworden, wat leidt
tot minder verkeerscongestie en minder
CO2 uitstoot.
Dat de klanten deze innovaties weten te
waarderen blijkt uit de ACE Gold Award —
bedoeld voor cargo maatschappijen met
meer dan 1 miljoen ton vervoer — die de
Air France-KLM Groep in 2018 won.
Voor haar Engineering & Maintenance
klanten blijft KLM concurrerend vliegtuig­
onderhoud leveren, waarbij KLM vooral
inzet op nieuwe onderscheidende
producten die transparant zijn en een
zorgeloze ervaring bieden. Zo wordt
er geëxperimenteerd met blockchain
technologie voor het delen van alle
data van een vliegtuigonderdeel. Tot nu
toe gebeurde dat veelal nog handmatig.
Met behulp van blockchain technologie
kan KLM met meer betrouwbaarheid de
levensduur van een onderdeel inschatten.
Hiermee wordt ‘predictive maintenance’
mogelijk, waarbij onderdelen vervangen
kunnen worden voordat deze kapot gaan.

Het grote bestemmingennetwerk en de
beschikbaarheid van goed opgeleid
personeel maken Schiphol tot ideale
vestigingsplaats voor vliegtuigonderhoud.
Mede hierdoor hebben vliegtuigbouwers
als Boeing en Embraer hier een Europese
vestiging. Dankzij KLM E&M is Schiphol één
van de weinige plekken in Europa waar de
motoren en componenten van de Boeing
787 Dreamliner onderhouden worden.
Meer dan de helft van het werk van E&M
is niet aan de KLM vloot, maar voor bijna
200 wereldwijde klanten (van Air France
Industries en KLM E&M samen). Voor
mainport Schiphol levert het vliegtuig­
onderhoud zo’n 5.000 hoogwaardige
technische arbeidsplaatsen op, waarvan
3.800 bij KLM.

Samenwerken aan kwaliteit
Om concurrerend te kunnen blijven moet
KLM niet alleen een betrouwbaar maar ook
een innovatief en kwalitatief hoogwaardig
product aanbieden, zowel in de lucht
als op de grond. De verwachtingen van
klanten moeten worden overtroffen om de
voorkeurspositie te behouden. Op Schiphol
is KLM in belangrijke mate afhankelijk van
andere partijen die borg moeten staan
voor de kwaliteit van het product voor de
klanten. Om de Europese toppositie van
mainport Schiphol ook in de toekomst te

behouden dienen processen en
diensten continu verbeterd te worden,
in samenwerking met diverse partijen.
Een uniek voorbeeld van deze samen­
werking is het partnership van KLM
met BCG waarbij Artificial Intelligence
wordt toegepast om de operationele
performance te verbeteren. Deze
samenwerking heeft een state-of-theart-oplossing tot stand gebracht op basis
van kunstmatige intelligentie, machine
learning en geavanceerde optimalisatie,
die alle elementen van het uitvoeren van
een operatie bestrijken. De eerste reeks
oplossingen wordt al met succes toegepast
bij KLM. Dit leidt ertoe dat KLM haar klanten
beter van dienst kan zijn, vooral in gevallen
van operationele verstoringen.

Dé Boeing 787-expert binnen China en
elders ter wereld
China Eastern Airlines zocht een serviceprovider met
uitmuntende componentondersteuning.
AFI KLM E&M slaagde erin de Chinese maatschappij
te overtuigen met een concurrerend aanbod op
maat. Het voornemen is een regionale pool met
B787-reserveonderdelen op te zetten in Shanghai,
zodat aan de behoeften van China Eastern Airlines
en andere toekomstige klanten voldaan kan worden.
Deze overeenkomst levert zowel KLM als Nederland
technische kennis, banen en inkomsten op.

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

17

2

Het belang
van mainport
Schiphol
Hoewel Nederland een klein land is, is Schiphol gerekend in passagiers
de 3e luchthaven van Europa. Het wordt als vanzelfsprekend gezien
dat Nederland dankzij Schiphol rechtstreeks verbonden is met ruim
300 bestemmingen wereldwijd.

Top 6 Europese luchthavens

De luchtvaartsector levert

passagiers in 2017 in mln

circa 300.000 banen aan de

78

Nederlandse economie en

69

68

65

63

53

gebonden is. Al 6 jaar op rij is de
Haarlemmermeer de economisch
sterkste regio van het land
(Bureau Louter2). Reden hiervoor
is natuurlijk Schiphol, want ruim
30% van de werkgelegenheid in
de regio wordt geboden door
internationale bedrijven (CBS3).
In meerdere overheidsrapporten wordt het
belang van Schiphol voor de Nederlandse
economie onderstreept: het Aldersakkoord,
de Luchtvaartnota, Actieagenda Schiphol en
het recente Regeerakkoord 2017-2021.
Rode draad in al deze stukken is dat de
overheid een goede luchthaven Schiphol
met een succesvolle homecarrier belangrijk
acht voor de Nederlandse economie en haar
aantrekkingskracht als vestigingsplaats.

20

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

)
AD
(M

(IS
T)

rid
ad
M

Is

ta

nb

ul

(F

RA

m
nk

fu

rt

)

er
da

DG
(C
Am

(L

H
ij s
Pa
r

en
nd

st
Fr
a

4% een baan die aan luchtvaart

Lo

beroepsbevolking heeft dus

R)

McKinsey1). Van de Nederlandse

)

bijna 4.5% van het BNP (BCG/

KLM is van mening dat het tijd is om
uit te voeren wat al deze rapporten
beschrijven. In het Regeerakkoord 20172021 staat luchtvaart weer hoog op de
politieke agenda. KLM heeft er dan ook
alle vertrouwen in dat het ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat nu concrete
stappen gaat zetten om invulling te geven
aan selectiviteitsbeleid (zie pagina 43)
en voorzichtig omgaat met maatregelen die
de positie van Schiphol kunnen schaden,
zoals een nationale vliegbelasting of
beperking van het aantal (nacht)slots.

Groot dankzij hub-netwerk
In 2017 hebben in totaal 68,4 miljoen
passagiers via Schiphol gevlogen,
waarvan ruim 46,2 miljoen met KLM Groep
en partners. Dat is een prestatie van
formaat. KLM en partners genereren de
meeste werkgelegenheid per passagier,
in vergelijking met andere maatschappijen
die op Schiphol opereren (BCI en SEO4).

“Een goede luchthaven Schiphol
met een succesvolle homecarrier is belangrijk voor de
Nederlandse economie en
onze aantrekkingskracht als
vestigingsplaats. De afgelopen jaren
is de luchtvaart sterk gegroeid en
die trend zet naar verwachting door.”
– Uit: Regeerakkoord 2017-2021
“Vertrouwen in de Toekomst”

“Voor een multinational als HUAWEI is
het internationale netwerk van KLM
op Schiphol een van de redenen
geweest in onze vestigingskeuze
voor Nederland. Met operaties
in meer dan 170 landen staan
we dankzij het KLM netwerk in
direct contact met de voor ons
belangrijkste centra van de wereld.”
– Steven Cai, CEO Huawei

47 Aviation Mega-Cities in 2014

... and 91 Mega-Cities in 2034

Source: McKinsey, UNPD, Airbus GMF2015

•
•
•

>50 000 daily long-haul passengers
>20 000 daily long-haul passengers
>10 000 daily long-haul passengers

Mega-Cities
80% van al het intercontinentale passagiersvervoer
vindt zijn weg via 50 Mega-Cities, waarvan de metropool
Amsterdam er ook een is. Mega-Cities zijn steden met
meer dan 10.000 dagelijkse longhaul passagiers.
De verwachting is dat dit zal groeien naar ruim
90 Mega-Cities in 2034 (Airbus, 2015), waar 95% van
alle longhaul verkeer tussen zal plaatsvinden. Het is
van groot belang dat Amsterdam met Schiphol daar
onderdeel van uit blijft maken. Dit lukt alleen met een
wereldwijd longhaul netwerk.

De huidige sterke internationale
concurrentiepositie van Nederland is
niet mogelijk zonder een omvangrijk
hub-netwerk. Het fijnmazige netwerk
met rechtstreeks en hoog frequent
bediende bestemmingen vormt als het
ware de infrastructuur van onze economie.
KLM verbindt naast de nationale thuismarkt
ook de rest van Europa met de belang­
rijkste economische, culturele en politieke
centra van de wereld.
De economische kracht van een sterke hub
komt de concurrentiepositie van Nederland
ten goede. De directe verbindingen leiden
tot economische groei en werkgelegenheid,
want de hoge connectiviteit in combinatie
met de aanwezigheid van hoog
gekwalificeerd personeel en uitstekende
logistieke verbindingen op de grond,
maakt de metropool regio Amsterdam tot
een aantrekkelijke vestigingsplaats voor
internationale bedrijven en instituten.
Een recent voorbeeld is de vestiging
van het European Medicines Agency in
Amsterdam. Zonder het hub-netwerk op
Schiphol zouden 55.000 banen op korte
termijn verdwijnen (SEO5).

2.1 Breed portfolio
van directe
bestemmingen
In de concurrentieslag om de passagier is
het belangrijk om toegevoegde waarde te
leveren aan de klant. Een belangrijke manier
om van toegevoegde waarde te zijn voor
de klanten blijft uiteraard het wereldwijde
netwerk. Voor KLM is luchthaven Schiphol
de spil in het hub-netwerk. Via Schiphol zijn
alle bestemmingen met elkaar verbonden
en kunnen passagiers overstappen naar
hun gewenste eindbestemming. Schiphol
is uitstekend toegerust met specifieke
infrastructuur om overstappend verkeer te
faciliteren. Sinds de fusie met Air France is
Schiphol één van de twee hubs binnen de
Air France-KLM Groep. Door de omvang van
de Air France – KLM combinatie is KLM in
staat geweest haar bestemmingenportfolio
succesvol uit te breiden.
Vanaf Schiphol worden in totaal zo’n
300 bestemmingen direct aangevlogen.
Van deze bestemmingen bedient KLM er
zelf 165 (2018). Gezamenlijk met haar
partners in de wereldwijde SkyTeam alliantie
en andere strategische partners zijn dit ruim
700 bestemmingen direct en indirect.

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

21

KLM en partners onderscheiden zich op
Schiphol niet alleen door het brede portfolio
van bestemmingen, maar ook door het
hele jaar door een hoog frequent product
(intercontinentale bestemmingen 1 tot 2
keer en reguliere Europese bestemmingen
gemiddeld 4 tot 6 keer per dag). KLM biedt
hiermee, in het belang van de mainport,
belangrijke continuïteit aan de luchthaven.

2.2 Dynamisch
netwerk
In de zomer van 2018 lanceerde KLM de
nieuwe Europese bestemmingen Nantes
en Växjö. Ook Fortaleza in Brazilië werd
opgestart, waarmee het totaal aantal
Braziliaanse bestemmingen op drie is
gekomen. Nieuwe bestemmingen
versterken de positie van de hub en
vergroten daarmee de aantrekkingskracht
van Schiphol op passagiers, vracht­
vervoerders en multinationals.
KLM zoekt dan ook voortdurend naar
nieuwe bestemmingen om haar netwerk
verder te ontwikkelen. Speciale focus
krijgen hierbij Noord-Amerika en de
groeiregio’s in China, India en LatijnsAmerika, veelal in samenwerking
met partners.

22

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

City-pair markten naar grootte

Ook de Europese bestemmingen portfolio
blijft zich ontwikkelen. In de afgelopen tien
jaar groeide het netwerk per saldo met
37 bestemmingen.
De Nederlandse economie is sterk
afhankelijk van de transportsector. Het is
noodzakelijk dat er ruimte blijft voor de
ontwikkeling van een robuust netwerk
op Schiphol, want in de luchtvaartsector
betekent stilstand onherroepelijk verlies
van marktaandeel en daarmee neergang
van de economie en de werkgelegenheid.
De wereldwijde concurrentie neemt alleen
maar toe. Het creëren van ontwikkel­
mogelijkheden op Schiphol blijft één van de
belangrijkste uitdagingen komende jaren.

2.3 Uitgekiende
vlootmix
KLM beschikt over een moderne vloot
die geschikt is voor het bedienen van
verschillende markten. Met de uitgekiende
mix van diverse vliegtuigtypen kan elke
bestemming optimaal en efficiënt bediend
worden. Dit is noodzakelijk om het hubnetwerk goed te laten draaien.

Dik

Gemiddeld

Dun

Ultra dun

AMS - BCN

HAM - LAX

BCN - LPI

TRD - TPA

Gemiddelde
ticket prijs
Passagiers
per city-pair
Hoog

Laag

Competitie niveau

Dankzij het hub model kan KLM een groot aantal
city-pairs aanbieden, zowel populaire routes
als minder gevraagde.

KLM’s vlootsamenstelling 31 juli 2018
Aantallen per vloot familie 2010 vs 2018

0

10

20

30

40

B737
Embraer
B777
*B747
A330
B787
Fokker
MD11
2010

2018

* Uitgefaseerd in 2021 (uitgezonderd 4 full freighters)

50

Schiphol 2e luchtvaart knooppunt van Europa
Ontwikkeling excellent+good two way connections

80.000

FRA

60.000
AMS
CDG
MUC

40.000

LHR
MAD

20.000

2003

2008

2013

AMS/KL

FRA/LH

LHR/BA

CDG/AF

MUC/LH

MAD/IB

2018

Na Lufthansa op Frankfurt is KLM het tweede
luchtvaartknooppunt in Europa gemeten naar
korte connecties (<3u), waarbij de klant in staat
is om heen- en weer over dezelfde hub te reizen.

Hub & Spoke model

In een Hub & Spoke netwerk worden bestemmingen
verbonden via één of meerdere hubs. Op vluchten
van en naar de hub wordt een mix van lokale en
transferpassagiers vervoerd. Elke route draagt bij
aan de connectiviteit van het hubnetwerk.

Intercontinentaal spelen de afstand en de
marktomvang de belangrijkste rollen in de
keuze van het type vliegtuig. Voor Europese
bestemmingen wordt de vloot daarnaast
ook afgestemd op de frequentie. Alles met
het doel een zorgvuldig gebalanceerd hubnetwerk op Schiphol te kunnen draaien.
Het karakter van een hub-systeem - het
beste systeem in een relatief kleine
thuismarkt - is variatie in vlootsamenstelling.
Een model met een homogene vloot
past niet binnen het model van een hubnetwerk, gezien de variaties in markten en
bestemmingen die dit model bedient.
Met zo’n diverse vloot en bestemmingenmix
is het van belang dat ook Schiphol diverse
typen gates aanbiedt om deze vliegtuigen
af te handelen. Een platform voor efficiënte
afhandeling van de kleine ‘regionals’;
voldoende kleine gates (Schengen en
non-Schengen) voor de Europese vluchten
en voldoende grote gates voor de inter­
continentale vloot. Op dit moment is er
vooral een groot tekort aan deze laatste
categorie.

2.4 Connectiviteit:
Omvangrijk
wereldwijd
portfolio alleen
mogelijk door
transfermodel
Door het hub-netwerk van KLM en partners
mag mainport Schiphol zich het tweede
luchtvaartknooppunt van Europa noemen
met meer dan 50.000 connecties per week.
Het omvangrijke netwerk van KLM en
partners op Schiphol is alleen mogelijk
met het transfermodel, ook wel ‘Hub
& Spoke’ model genoemd. Zonder de
transfercomponent zou KLM vanuit
Nederland, met zijn kleine thuismarkt,
slechts een een klein deel van de
rechtstreekse intercontinentale bestem­
mingen rendabel kunnen aanbieden. Het is
efficiënter en daarmee ook duur­zamer om
passagiers naar Schiphol (de hub) te laten
vliegen en van daaruit te laten aansluiten
op een vlucht naar een eind­bestemming
(de spoke). Het hub-model biedt zo
de mogelijkheid om naast de grotere
passagiersbestemmingen ook kleinere
bestemmingen rechtstreeks te bedienen.

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

23

Connectiviteit gebaat bij dienstregeling met 7 pieken
Verspreid over de dag kent KLM op Schiphol zeven pieken van aankomende en
vertrekkende vliegtuigen. ‘s Morgens vroeg komen de eerste intercontinentale
vluchten binnen (lichte pijlen) en passagiers stappen over op de door­verbinding
naar Europese (donkere pijlen) en long haul bestemmingen (lichte pijlen). Europese
vluchten komen vervolgens binnen en transfer naar Europa en intercontinentaal
vindt plaats. Het gebruik van het banenstelsel (2+1 of 1+2) is hierop afgestemd.
1

11/2

2

3

4

5

6

7

06:50

08:00

09:20

11:40

14:00

16:20

20:00

21:40

Europa

KLM maakt handig gebruik van de geografische
ligging van Schiphol. Zo worden vluchten van
en naar Noord-Amerika vooral uitgevoerd in
de ochtend en begin middag en vluchten van
en naar het Verre Oosten aan het eind van de
middag en vroege avond. Op deze wijze wordt
de infrastructuur op Schiphol goed gespreid
gebruikt. Ook voor de toekomst zal KLM het Hub
& Spoke systeem in haar businessmodel blijven
hanteren.

24

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

Intercontinentaal

Meer verbindingen dankzij pieken
Om vervoersstromen tussen verschillende steden
optimaal te kunnen bedienen is de dienstregeling
van KLM zodanig gepland dat aankomsten,
respectievelijk vertrekken, op Schiphol
gegroepeerd in pieken plaatsvinden.
Zo wordt de overstaptijd zo kort mogelijk
gehouden. Dit zorgvuldig afgestemde evenwicht
tussen aankomst en vertrek van vluchten
gedurende de dag vormt de basis van het
wereldwijde hub-netwerk van KLM.

De concurrentiepositie van Schiphol wordt
mede bepaald door de kwaliteit (overstaptijd en
overstapmogelijkheden) en het aantal geboden
verbindingen. Dit wordt ook wel connectiviteit
genoemd. Om de connectiviteit verder te
ontwikkelen is het essentieel de capaciteit
in de piekuren te vergroten. Daarbij moet de
infrastructuur van Schiphol zodanig ingericht
zijn dat passagiers en hun bagage binnen de
overstaptijd bij de volgende vlucht aankomen.

Dankzij samenwerking
met partners kan KLM
veel meer bestemmingen
aanbieden. In lichtblauw
de bestemmingen die
KLM zelf vliegt. Overige
bestemmingen biedt KLM
aan via een partner.

2.5 De kracht
van partners
Behalve de rechtstreekse bestemmingen dragen
de indirecte bestemmingen (met overstap)
natuurlijk ook bij aan de bereikbaarheid van
Schiphol. Vanaf Schiphol kan op KLM vluchten
naar 165 bestemmingen gevlogen worden.
Dankzij de samenwerking met partners, zoals
Air France, China Eastern, China Southern,
Delta Airlines en Kenya Airways, kunnen
passagiers naar meer dan 700 bestemmingen
vliegen op een KLM vluchtnummer. Door deze
samenwerking wordt de bereikbaarheid van
Schiphol dus aanzienlijk vergroot. Veel van

deze vluchten van KLM’s partners kunnen
alleen rendabel uitgevoerd worden dankzij de
passagiers die overstappen vanaf het KLM
netwerk. Voor zowel KLM als de partner dus
een win-win situatie.

KLM’s netwerk groot dankzij partners
bestemmingen per maatschappij, Jun-18
800

600

Samen met Air France heeft KLM bijvoorbeeld
afgelopen jaren haar positie op de Braziliaanse
markt verder kunnen uitbouwen. De samen­
werking met lokale partner GOL is hierin cruciaal
geweest.
Het netwerk van GOL in Brazilië zorgt ervoor dat
1-op-de-5 passagiers die met KLM naar Brazilië
vliegt een binnenlandse doorverbinding heeft op
GOL. KLM vliegt inmiddels 17 keer per week vanaf
Schiphol naar dit grootste land in Zuid-Amerika.

400

568

538
281

235

200
161

181

205

222

KL

AF

LH

BA

0

Zelf gevlogen

Alleen via partner

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

25

Jaren geleden bediende KLM één keer per dag Delhi. Dankzij de
samenwerking met Jet Airways biedt KLM nu vier vluchten per dag met
KLM en Jet Airways naar Delhi, Mumbai en Bangalore, met als resultaat
één miljoen passagiers per jaar tussen Nederland en India. Dankzij de
Chinese partners vervoert KLM 1,6 miljoen passagiers per jaar tussen
Europa en China. Dit toont hoe belangrijk dergelijke partnerships zijn
voor KLM én Nederland.
Ook op vrachtgebied sluit KLM partnerships. Zo worden dankzij de
samenwerkingen met China Southern en Jet Airways de belangrijke
vrachtmarkten China en India beter verbonden met Schiphol.
Alleen als op Schiphol ruimte komt voor mainport-gebonden verkeer,
kan KLM deze samenwerkingen verder ontwikkelen.

26

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

2.6 Schiphol 3e vracht-hub
van Europa
Schiphol is niet alleen van belang voor passagiersvervoer, maar ook voor
vracht. Mede dankzij de sterke positie van de gecombineerde vrachtdivisie
van Air France, KLM en Martinair Cargo is het de derde vrachtluchthaven
van Europa, met een marktaandeel van 14%. Voor bijvoorbeeld de
Nederlandse bloemenindustrie is Schiphol van vitaal belang om de sterke
positie in Afrika, Noord- en Latijns Amerika te behouden.
Luchtvracht is een belangrijk onderdeel van Nederland als distributieland.
Het kan onder­steunend zijn aan de stromen over wegen en water, omdat
de planningshorizon veel korter is. Zeevracht wordt zes weken van te
voren gepland, luchtvracht gemiddeld vijf dagen. Zo kan luchtvracht

gebruikt worden om planningsfouten op te vangen. Dit draagt bij aan
een gunstig vestigingsklimaat voor distributiecentra.

Vracht in de ‘buik’: een nieuwe strategie
De laatste jaren heeft KLM haar strategie voor vracht aangepast aan de
groeiende ontwikkeling van e-commerce. KLM Cargo zet nu vooral in op
het vervoer van pakketjes, express post, farmaceutica en e-commerce.
Deze productlijnen gaan veelal mee in de buik van de passagierstoestellen
en in de combi toestellen (half passage/half vracht). Slechts 5-10% van
alle goederen heeft de ruimte nodig die door ‘full freighters’ (vliegtuigen
die alleen vracht vervoeren) geboden wordt (Seabury6). KLM heeft daarom
afgelopen jaren haar vrachtvloot verkleind tot de vier vrachttoestellen
geopereerd door Martinair. De positieve resultaten van KLM Cargo tonen
het succes van deze kanteling van het businessmodel. KLM heeft haar
vrachtpositie op Schiphol verbeterd.

Belly vracht KLM is sinds 2011
met 25% toegenomen

Vracht is ook van belang voor het rendabel vervoeren van passagiers.
De nieuwe generatie passagiersvliegtuigen heeft een veel groter
draagvermogen dan in het verleden, waardoor er meer capaciteit
beschikbaar komt voor het vervoer van vracht. Sommige passage routes
zouden niet of veel minder rendabel gevlogen kunnen worden zonder
de bijdrage van vracht. KLM kan haar resultaten optimaliseren door
op bestemmingen waar bijvoorbeeld minder stoelen verkocht worden
vrachtcapaciteit te verhogen. Zo levert deze strategie een win-win situatie:
meer bestemmingen voor passagiers en een betere benutting van de
aanwezige vrachtcapaciteit, terwijl de concurrentiepositie van Schiphol als
mondiale vracht-hub behouden blijft.

2.7 Niet vanzelfsprekend
Het belang van de mainport is dus groot. Die positie is echter geen
vanzelfsprekendheid. Schiphol/KLM staan niet op zichzelf maar zijn continu
in concurrentie met andere luchthavensystemen, zoals Frankfurt/Lufthansa,
London Heathrow/British Airways, Istanbul Atatürk/Turkish Airlines en de
systemen in de golfregio, zoals Dubai/Emirates. Passagiers die Schiphol
gebruiken om over te stappen kunnen ook voor andere hubs kiezen.
De prijselasticiteit van vliegtickets is namelijk hoog. Het internationale
karakter maakt dat het van belang is dat regelgevingen bij voorkeur op
mondiaal niveau gelijkgesteld worden. Een level playing field is nodig
om de internationale concurrentiepositie van mainport Schiphol niet te
verzwakken. De overheid heeft hierin een belangrijke verantwoordelijkheid.

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

27

3

Voorwaarden
voor groei van
de mainport
Het omvangrijke intercontinentale netwerk op Schiphol is geen
vanzelfsprekendheid. Voldoende capaciteit is nodig om nu en in de
toekomst het netwerk te behouden en waar mogelijk te ontwikkelen,
met een goede balans tussen lusten en lasten.

Door het herstel van de
economie na de crisis en
de ongebreidelde groei is
het passagiersvervoer op
Schiphol de afgelopen jaren

Ontwikkeling van de infrastructuur op
Schiphol dient dus gericht te zijn op het
accommoderen van mainport-gebonden
verkeer. Dit vraagt om capaciteit op de
grond, in de lucht en maatschappelijk in
geluidsruimte.

flink gestegen: van 47 miljoen

Geen ongebreidelde groei

passagiers in 2008 tot ruim

Het gebruik van deze capaciteiten leidt
tot een belasting van de omgeving.
Als luchtvaartbedrijf maakt KLM met haar
activiteiten en personeel deel uit van de
omgeving en KLM wil een goede buur zijn.
Zij is zich bewust dat omwonenden van
Schiphol onevenredig de lasten voor de
nationale lusten zoals werkgelegenheid en
een gunstig vestigingsklimaat dragen.

68 miljoen in 2017, een stijging
van 45% in tien jaar tijd.
Deze onvoorziene groei heeft
geleid tot tekorten in capaciteit.
Dit zet niet alleen de operatie onder
spanning, maar de groeiruimte die tot en
met 2020 was voorzien is weg. Ondanks de
afspraken in het Aldersakkoord van 2008
zijn de regiovliegvelden niet gebruikt als
overflow voor Schiphol.

“Een dergelijk proces van hubafkalving kan leiden tot een
sterke daling van de netwerk­

Zoals eerder aangegeven is het omvangrijke
intercontinentale netwerk op Schiphol geen
vanzelfsprekendheid. Voldoende capaciteit
is nodig om nu en in de toekomst het
netwerk te behouden en waar mogelijk
te ontwikkelen. Het gaat hierbij niet om
capaciteit in zijn algemeenheid, maar
specifieke infrastructuur die cruciaal is
voor het transferproduct.

30

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

kwaliteit en daarmee van de
Nederlandse welvaart.”
– Uit: “Economisch belang marktsegmenten
Schiphol”, SEO, 2017

Om de leefbaarheid in de omgeving te borgen zijn er aan de
Alderstafel (nu College van Advies Omgevingsraad Schiphol)
afspraken gemaakt met betrekking tot het zoveel mogelijk
terugdringen van de hinder.
Het Aldersakkoord is gesloten met daarin een aantal
afspraken. Een van de afspraken was dat Schiphol tot en
met 2020 niet verder zou groeien dan 500.000 vluchten.
Een andere afspraak was dat Lelystad in 2018 zou open
gaan om vluchten te accommoderen afkomstig van Schiphol,
om zodoende mainportgebonden verkeer meer ruimte te
geven op Schiphol. Het eerste is gebeurd, het tweede niet.
KLM betaalt hier nu de prijs voor, terwijl zij ruim haar beloftes
heeft waargemaakt. Zo heeft KLM honderden miljoenen
geïnvesteerd in stillere en zuiniger vloot en heeft zij
investeringen gedaan voor geluidsisolatie bij omwonenden
van Schiphol.
KLM heeft bewegingsruimte nodig om zich concurrerend te
kunnen blijven ontwikkelen. Het is niet alleen de toekomst
van KLM, ook de toekomst van de Nederlandse economie
hangt hiermee samen. Het netwerk van Schiphol is geen
vanzelfsprekendheid. De partners Delta Air Lines en Jet
Airways willen graag uitbreiden op Schiphol, maar ook zij
hebben deze mogelijkheid momenteel niet. De wereld staat
niet stil. Als groei in Nederland niet mogelijk is, gebeurt dit
elders wel. Met het verschralen van het netwerk zal ook
een groot deel van de bedrijven dat zich nu in Nederland
gevestigd heeft de grens over gaan. Dat heeft ook gevolgen
voor de werkgelegenheid. Dit zal een rampscenario zijn, niet
alleen voor KLM maar voor de hele Nederlandse economie.

Ontwikkeling in balans
De afgelopen jaren is al veel bereikt op het gebied van
hinderreductie in combinatie met een gebalanceerde groei
van het hub-netwerk en de economie. Wil de sector blijven
inspelen op de groeiende vraag, dan is het belangrijk
dat deze groei gebalanceerd gebeurt. Dit betreft de
balans tussen economie, maatschappelijke ruimte, milieu
voetafdruk, regiovelden en infrastructurele capaciteit:
»»de groei van het vliegverkeer moet een balans houden
met de onderliggende economie;
»»de maatschappelijke ruimte en milieuvoetafdruk
wordt middels 50/50-afspraken uit het Aldersakkoord
gecreëerd door een nieuwe stillere en schonere vloot
en hinderreducerende vliegprocedures;
»»de regiovelden moeten ruimte bieden voor het vakantie­
verkeer (leisure) waardoor op Schiphol ruimte ontstaat
voor het verder ontwikkelen van het intercontinentale
netwerk en de feedervluchten die daarvoor nodig zijn;
»»de infrastructurele capaciteit zal in de lucht en op de
grond ontwikkeld moeten worden om veilige groei
van dit netwerk te ondersteunen.
Om de mainport blijvend concurrerend te laten zijn is
het van belang al deze elementen in balans met elkaar
te ontwikkelen.

Impressie van vliegverkeer boven Nederland

Ontwikkeling vliegbewegingen Schiphol (x1.000)
vanaf 2018 prognose

600
550

?

500
450
416

400
350
2001 2003 2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017 2019 2020

Prognose verkeersontwikkeling Schiphol
Volgens het Aldersakkoord mogen er tot en met 2020
op Schiphol niet meer dan 500.000 vliegbewegingen
per jaar zijn. Door een snelle uitgifte van capaciteit
ten behoeve van extra slots is het aantal vlieg­
bewegingen op Schiphol afgelopen jaren flink
toegenomen. Al in 2018 is de grens van 500.000
vliegbewegingen bereikt. Zonder nieuwe initiatieven
voor groei gaat Schiphol tot 2020 op slot en komt
de ontwikkeling van het KLM netwerk in de knel
en daarmee de concurrentiepositie van mainport
Schiphol en dus de BV Nederland.

32

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

3.1 Grondcapaciteit
In 2016 is duidelijk geworden dat de infrastructuur van de
luchthaven haar maximale capaciteit heeft bereikt. Foto’s van
rijen passagiers in de vertrekhallen haalden de voorpagina’s
van alle kranten. Op diverse vlakken probeert KLM de
grondcapaciteit beter te benutten. Zo is bijvoorbeeld de tijd
aan de gate verkleind door een efficiënter afhandelconcept
voor de Europese vloot. Hierbij wordt ook de achterdeur
van het vliegtuig gebruikt voor het in- en uitstappen van
passagiers. Als vliegtuigen korter aan de gate staan, is deze
sneller beschikbaar voor een volgend vliegtuig.
KLM werkt als hub-carrier met aansluitingspieken (verspreid
over de dag heeft KLM blokken met aankomende en
vertrekkende vliegtuigen) en op deze momenten is de
operationele capaciteit van cruciaal belang. De operatie
moet de pieken aan kunnen om het hub-model en de
hoge mate van connectiviteit in stand te houden.
Een korte overstaptijd is bepalend voor de kwaliteit
van het hub-product en daarmee een groot deel
van de klantwaardering. Hier ligt een belangrijke
verantwoordelijkheid van luchthaven Schiphol (RSG).

Capaciteitsplanning
Een belangrijke randvoorwaarde om de hub-operatie
veilig, efficiënt en vertragingsvrij te kunnen uitvoeren is dat
Schiphol en Luchtverkeersleiding Nederland (LVNL) de juiste
capaciteit op het juiste moment beschikbaar hebben, zowel
op de grond als in de lucht.

Om een inschatting te maken van de
capaciteitsvraag voor de komende jaren
heeft de sector het ‘Integrale Capaciteit
Planningsproces’ opgezet. Dit proces is
belangrijk voor de concurrentiepositie van
Schiphol. Een tekort aan capaciteit kan
grote gevolgen hebben voor de operatie
en teveel capaciteit geeft het risico dat dit
voor de luchthaven niet financierbaar en
voor de luchtvaartmaatschappijen niet meer
betaalbaar is.

Voor de capaciteitsknelpunten die
hieruit voortvloeien worden mogelijke
oplossingsrichtingen gezocht door
RSG en LVNL, in overleg met de
luchtvaartmaatschappijen. De oplossingen
worden getoetst op operationele en
financiële haalbaarheid. Transparantie
binnen besluitvormingsprocessen
en proportionaliteit zijn belangrijke
uitgangspunten.

Op basis van de verwachte aantallen
passagiers en vliegtuigbewegingen
wordt de capaciteitsvraag jaarlijks voor
een periode van 5 jaar vastgesteld.
De verkeers- en vervoersprognoses
van het aantal passagiers en vliegtuig­
bewegingen zijn gebaseerd op onder
andere economische groei, markt­
ontwikkelingen en vlootvernieuwing.
Deze prognoses worden uitgewerkt tot
capaciteitsscenarios waarin onder andere
het verwachte aantal benodigde Vliegtuig
Opstel Plaatsen (VOP’s), gates, check-in
balies, bagagecapaciteit, capaciteit voor
grenspassage en luchtruimcapaciteit op
Schiphol worden bepaald.

“Op Schiphol geven we
voorrang aan vluchten
die het (inter)continentale
netwerk versterken.
Eindhoven Airport en
Lelystad Airport zijn de
belangrijkste luchthavens
voor vakantievluchten.”
– Uit: Regeerakkoord 2017-2021
“Vertrouwen in de Toekomst”

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

33

Groeiende vraag leidt tot tekort
In de afgelopen jaren is de groei van het aantal vluchten en
passagiers op Schiphol sneller gegaan dan de ontwikkeling
van de infrastructuur. Maatschappijen vliegen met steeds
grotere toestellen op Schiphol, om met een schaarse
hoeveelheid vliegbewegingen toch meer passagiers te
kunnen vervoeren. In vijf jaar tijd is het gemiddeld aantal
passagiers per vliegbeweging met 12% gestegen. Hierdoor
neemt de vraag naar gates voor ‘wide-body’ vliegtuigen
toe. In zomer 2018 is het tekort aan dit type gates
opgelopen tot tien. Op piekmomenten worden zes tot acht
KLM vliegtuigen afgehandeld op een bufferlocatie, waarbij
passagiers worden aan- en afgevoerd met bussen. Met het
oog op een efficiënte afhandeling en de klanttevredenheid
is dit onacceptabel. De opening van de nieuwe A-pier op
Schiphol voorziet in een deel van deze toegenomen vraag,
maar zal onvoldoende zijn om het tekort aan capaciteit
volledig op te lossen.
Ook het tekort aan capaciteit voor security en grens­
passage is groot. Met enige regelmaat zijn de foto’s van
rijen wachtende passagiers in het nieuws. De toepassing
van de nieuwe CT scanners en de oplevering van het
mezzanine-project voor vertrekhal 1 zal een deel van het
tekort bij security oplossen. In het regeerakkoord
heeft het kabinet afgesproken te investeren in meer
digitale grenspassage om het tekort hier te verkleinen.
Het is noodzakelijk dat de huidige capaciteitstekorten
structureel worden opgelost om een veilige, robuuste
operatie te waarborgen teneinde de ontwikkeling van
het mainport gebonden verkeer mogelijk te maken.

34

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

Plattegrond van Schiphol met mogelijke ontwikkeling in Noord-West gebied
ingetekend in oranje, inclusief aansluiting op Noord/Zuid-lijn vanuit Amsterdam.
Het paarse vlak geeft de locatie voor de vrachtoperatie aan.

Masterplan Schiphol
De grote kracht van luchthaven Schiphol is
altijd het ‘one-terminal’ concept geweest. In de
toekomst zal dit echter niet houdbaar blijven.
Net als vrijwel alle andere grote luchthavens zal
ook luchthaven Schiphol zich verder moeten gaan
ontwikkelen. Om voor de komende jaren aan de
groeiende vraag te kunnen voldoen, ontwikkelt
RSG nu het masterplan 2040. Dit plan voorziet in
ontwikkeling van Schiphol tot 2040 waarbij mogelijk
een tweede areaal in het Noord-West gebied wordt
gecreëerd. Idealiter zou dit in de tweede helft van
volgend decennium moeten gebeuren om aan
de toenemende vraag naar wide-body gates en
terminal capaciteit te voldoen.
De capaciteit van Schiphol Centrum wordt
komende jaren uitgebreid met de oplevering van de
A-pier (twee fases: 2019/2026) en Terminal A (2023).
Rijbaan Q (de zuidelijke taxibaan over snelweg
A4) zal in 2021 verdubbeld worden, waardoor
vliegtuigen rond heel Schiphol Centrum in twee
richtingen kunnen taxiën. Dit lost een belangrijk
operationeel knelpunt op. Om voor deze
ontwikkelingen ruimte te maken verplaatst de
vrachtoperatie van KLM naar Zuid-Oost en komen
KLM Catering Services en KLM Equipment Services
op een andere locatie. Voor KLM is het noodzakelijk
dat deze twee bedrijfsonderdelen nabij het
centrale gebied blijven, vanwege de benodigde
voorzieningen en een efficiënte operatie. Deze
verplaatsing maakt het ook mogelijk het regionale
vliegproduct op Schiphol Centrum te verbeteren.

De regionale vliegtuigen kunnen dan dicht bij het
centrale gebied (semi-) connected afgehandeld
worden met een korte omdraaitijd. Zo blijft de
overstaptijd voor transfer­passagiers van en naar
Europa concurrerend.
Een mogelijke uitbreiding zou dus mogelijk het
Noord-West gebied kunnen zijn. Deze uitbreiding
geeft voor zowel de passagiers- als vliegtuig­
afhandeling ruimte in het centrale gebied.
Het connectie-afhankelijk vliegverkeer van het hubnetwerk is gebonden aan het centrale gebied omdat
hier specifieke infrastructuur, zoals het complexe
bagagesysteem voor transferverkeer, aanwezig is.
Op Zuid-Oost komen alle vrachtactiviteiten
van KLM in één gebied samen, dicht bij de klant
(Aalsmeer) en de douane faciliteiten. Hiervoor is
een gebied van 20Ha en 752 meter kadelengte
nodig, met goede bereikbaarheid voor vracht­
verkeer over de weg.
Het nieuwe masterplan leidt ook tot een herijking
van de al lopende projecten, om te beoordelen of
deze in lijn zijn met de nieuwe ambities van het plan.

Bereikbaarheid Schiphol
Voor passagiers, medewerkers en leveranciers
wil KLM een efficiënte, veilige en duurzame
bereikbaarheid van het luchthavengebied.
Luchthaven Schiphol dient 24-uur per dag
multimodaal bereikbaar te zijn voor zowel klanten
als medewerkers. Met het oog op toenemende

Masterplan alternatief:
Zuidelijke ontwikkeling
Oorspronkelijk zou Schiphol-Centrum zich
verder ontwikkelen in zuidelijke richting,
met nieuwe pieren ten zuiden van de
nieuwe A-pier. Sinds echter gebleken is
dat taxibaan Q (de zuidelijke taxibaan
over snelweg A4) niet verplaatst kan
worden, is deze optie van de baan en
kijkt Schiphol naar de ontwikkeling van
het Noord-West gebied.

Een luchthaven in zee?
Het bouwen van een luchthaven in
zee is momenteel weer een actueel
thema. De minister heeft aangegeven
er onderzoek naar te zullen laten
doen. Een luchthaven in zee kent grote
uitdagingen. Tien jaar geleden werd de
investering geschat op €40 miljard.
Nu zou dat €60-80 miljard kunnen
worden, een bedrag wat door
luchtvaart nooit meer terug wordt
verdiend. Andere beperkingen zijn de
weersinvloeden, de zoute omgeving
en het gevaar van vogelaanvaringen.
Tot slot zijn er nog allerlei technische
complicaties die een luchthaven in zee
een grote uitdaging maken.

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

35

aantallen passagiers de komende jaren is het van
belang dat er geen verdere ontwikkeling zal zijn
van non-aviation gerelateerde vervoersstromen.
Investeringen moeten gericht zijn op een
vervoersaanbod dat het luchtvaartproces
ondersteunt.
Onderdeel van de duurzame groei van Schiphol
is het investeren in multimodaal transport,
waarbij Schiphol verder verbonden wordt met
een Europees hogesnelheidstrein netwerk. Vooral
voor bestemmingen binnen een afstand van 500
km van Schiphol zal andersoortig (CO2 neutraal)
vervoer complementair worden aan vliegen.
Hierbij is het essentieel dat passagiers zo
eenvoudig mogelijk kunnen overstappen van
trein naar vliegtuig en vice versa.
Het is wenselijk Schiphol Centrum aan te sluiten
op de Noord/Zuidlijn om de verbinding naar
Amsterdam Zuid te verbeteren en de drukte
op het Schiphol NS station te verminderen.
De mogelijk nieuwe terminal in het NoordWest gebied en het vrachtgebied Zuid-Oost
zullen verbonden moeten worden met OV en
wegvervoer. Het gebruik van het OV in algemene
zin zal gestimuleerd worden bij zowel passagiers
als medewerkers. Hierbij kan het helpen om
de HOV Ringlijn niet alleen te verbinden met
Schiphol, maar ook met de regio hieromheen.
De deeleconomie (zoals carsharing) en andere
mogelijkheden van vervoer (zoals zelfrijdende

36

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

auto’s) zullen de totale parkeerbehoefte niet
verminderen. Er zal dus geïnvesteerd moeten
worden in voldoende parkeergelegenheid,
voor zowel passagiers als medewerkers, voor
verschillende doeleinden.

haar huidige omvang veilig is, maar dat er een
aantal verbeterpunten is. Het Nederlands Luchten Ruimtevaartcentrum (NLR8) stelt in een
rapport uit 2018 dat beperkte groei op Schiphol
veilig kan tot 550.000 vliegbewegingen.

Havengelden

KLM neemt de aanbevelingen uit het OvV zeer
serieus. De Nederlandse luchtvaartsector neemt
een aantal nieuwe maatregelen. Deze maatregelen
zijn vastgelegd in een roadmap Integraal Safety
Management System (ISMS). Het betreft een
samenwerkingsverband tussen RSG, LVNL, KLM
en andere vliegmaatschappijen, om gezamenlijk
de veiligheid op Schiphol in al haar facetten
beter te beheersen. Nederland is het eerste
land in Europa dat op deze manier samenwerkt
in de luchtvaartsector om veiligheidsrisico’s te
identificeren, analyseren en op te lossen. Het doel
is risico’s, waarbij meerdere partijen betrokken zijn,
beter te beoordelen en te mitigeren en om inzicht
te geven in stapeling van risico’s. Specifieke
aandacht gaat uit naar het verminderen van
baanwisselingen en baankruisingen.

Luchtvaartmaatschappijen betalen havengelden
aan Schiphol voor het gebruik van diensten
en faciliteiten. De afgelopen 4 jaar zijn de
havengelden per passagier fors gedaald door
grote toename van het aantal passagiers,
beperkte inves­teringen en een daling van
de kapitaals­lasten. Een neveneffect van
de passagiers­groei is dat de operationele
kosten van Schiphol ook fors zijn gestegen,
waardoor de havengelden vanaf 2018 weer
toenemen. Ook voor de jaren 2019 tot en met
2023 worden stijgingen verwacht vanwege
grote investeringen, zoals de A-pier en grote
verbouwingen van de vertrekhallen. KLM houdt
nauwlettend in de gaten of de investeringen op
Schiphol tegen concurrerende en acceptabele
kosten plaatsvinden. Om de havengelden
concurrerend te houden, moeten keuzes
gemaakt worden welke investeringen wanneer
gedaan kunnen worden. Investeringen dienen
altijd de mainportfunctie te ondersteunen.

Veilig ontwikkelen
Veiligheid is de basisvoorwaarde om te vliegen.
De Onderzoeksraad voor de Veiligheid (OvV7)
stelt in haar rapport uit 2017 dat Schiphol in

Op diverse plekken worden rijbanen voor taxiënde
vliegtuigen toegevoegd. De eerder genoemde
ontwikkeling van het Noord-West gebied, evenals
de verdubbeling van rijbaan Q en het creëren
van meer holding area’s, dragen ook bij aan
een eenvoudiger grondoperatie op Schiphol en
vergroten zo de veiligheid.

SCOTTISH
FIR

COPENHAGEN
FIR

SCOTTISH
FIR

COPENHAGEN
FIR

AMSTERDAM
FIR

SU

5

GO

L

AMSTERDAM
FIR

SU

1

GO

TIP
AR

6

L

1

BREMEN
FIR

LONDON
FIR

TIP
AR

BREMEN
FIR

LONDON
FIR
4
ER

RIV

5
2
3 BRUSSELS
FIR

PARIS
FIR

ER

RIV

LANGEN
FIR

PARIS
FIR

2

4
BRUSSELS
FIR

3

Tie

lI

AF

LANGEN
FIR

Huidige indeling luchtruim

‘Second best option’ voor KLM

Herindeling luchtruim

Innovatie

De huidige indeling van het luchtruim is voor Schiphol verkeer vanuit en
naar zuidoostelijke richting (Golf regio, Zuidoost Azië) nadelig. Het militair
gebied (rood) zou moeten verplaatsen naar één regio in noord Nederland.
Dit maakt een aanpassing van de huidige aanvliegroute (initial approach
fix/IAF; groene pijl) of een nieuwe (4e) IAF (blauwe pijl) mogelijk, waardoor
zuidoostelijk verkeer beter ontsloten raakt. Hierbij is het essentieel dat
er voor civiele vluchten richting Scandinavië flexibele corridors door het
nieuwe militair gebied gecreëerd worden met voorspelbare openstelling
en time-brackets. De nieuwe generatie vliegtuigen kan routes nauwkeuriger
volgen, zodat deze corridors tegenwoordig nauwer en flexibeler kunnen
zijn. De westelijke en oostelijke flanken van het militair gebied dienen
aangepast te worden aan verkeer naar de Amerikaanse westkust en
het Verre Oosten.

Om het gebruik van het luchtruim efficiënter te maken zijn er diverse
innovaties mogelijk. Met behulp van technologische toepassingen,
bijvoorbeeld Arrival Management 2.0 (XMAN) en separatie reductie
(Time Based Separation), kan de schaarse luchtcapaciteit rond Schiphol
beter en veiliger benut worden.

38

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

Met Adaptive Cruise Control 4D kunnen luchtvaartmaatschappijen
optimaal gebruik maken van free route space in het hogere luchtruim,
zonder tussenkomst van luchtverkeersleiders. Hierbij wordt gebruik
gemaakt van hightech adaptive navigatie support & technieken tussen
vliegtuigen onderling.

3.2 Luchtruimcapaciteit
De KLM ambitie is om de meest klantgerichte,
innovatieve en efficiënte Europese netwerk
carrier te zijn. De KLM vluchtuitvoering dient om
dit waar te maken te allen tijde veilig en flexibel
gebruik te kunnen maken van een modern
ingericht luchtruim met een hoge mate van
voorspelbaarheid, operationele integriteit en
flexibiliteit, die maximale ondersteuning biedt
aan het ontwikkelen van het KLM netwerk en
mainport Schiphol. Een efficiëntere indeling van
het luchtruim zal leiden tot minder omvliegen,
kortere vliegtijden en lagere emissies.

Herindeling luchtruim
Het luchtverkeer boven Nederland vormt een
systeem dat bestaat uit civiel en militair luchtruim.
Hierdoor vliegt verkeer naar Schiphol, maar
bijvoorbeeld ook naar Rotterdam, Eindhoven
en Lelystad. Bij de indeling van het luchtruim
heeft een veilige afhandeling van het vlieg­
verkeer prioriteit. Om voldoende afstand te
houden moeten vliegtuigen vaak omvliegen,
met als gevolg langere vliegroutes, meer kosten
en meer emissies. Een nieuwe luchtruimvisie
is noodzakelijk om veilige en duurzame
ontwikkeling van Schiphol te garanderen.

Bij het herontwerp van het luchtruim zou de
uitvliegcapaciteit naar alle windrichtingen
vergroot moeten worden. Uitgangspunt moet
zijn de lengte van vliegroutes te minimaliseren.
Dit leidt tot meer efficiëntie, betere punctualiteit
en een significante vermindering in kosten en
uitstoot voor vliegmaatschappijen.

“Het kabinet gaat de voorgenomen
aanpassing van het luchtruim per
2023, of zoveel eerder als mogelijk,
realiseren om vliegroutes in het hele
land te optimaliseren en verkorten.
Dit leidt tot minder geluidsoverlast en
CO2-uitstoot, en de mogelijkheid voor
Schiphol en Lelystad Airport om zich
goed te ontwikkelen.”
– Uit: Regeerakkoord 2017-2021
“Vertrouwen in de Toekomst”

Single European Sky
Het luchtruim stopt niet bij de landsgrenzen.
De nieuwe indeling van het luchtruim moet
dan ook flexibel aansluiten op het Europese
luchtruim. Ook op Europees niveau wordt
gekeken naar een efficiëntere indeling van
het luchtruim. Het Europese luchtruim wordt
momenteel beheerd door 36 nationale
luchtverkeersleidingsorganisaties. De vlucht
Zürich-Amsterdam zou bijvoorbeeld maar
liefst 220 km korter kunnen als het luchtruim
gemoderniseerd wordt. In 2004 startte de
Europese commissie het project ‘Single European
Sky’, met als doel de capaciteit van het Europese
luchtruim te verdrievoudigen. Hierbij is de ambitie
om de veiligheid 10 keer te vergroten, de milieu
impact van luchtverkeer met 10% te verminderen
en de kosten van verkeersleiding met 50% te
verlagen.
Volgens EU-commissaris Violeta Bulc lopen
binnen Europa elke dag zo’n 50.000 passagiers
vertragingen tot twee uur op door gemiste
vluchten met onvoorziene kosten als gevolg.
Het jaar 2018 zal het drukste jaar ooit worden
voor het Europese luchtruim van 11 miljoen
vluchten in 28 EU landen, Noorwegen en
Zwitserland. Eurocontrol heeft aangegeven
dat het aantal verstoringen in de eerste helft
van 2018 al gelijk is aan dat in geheel 2017.

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

39

Amsterdam
Militair luchtruim

ste

rt
Ko
te
rou
Zürich

De vlucht Zürich-Amsterdam zou flink korter kunnen
als het luchtruim gemoderniseerd wordt.

Benodigde ontwikkeling uurcapaciteit Schiphol
120

Uurcapaciteit

110
100
90
80

20
06
20
08
20
10
20
12
20
14
20
16
20
18
20
20
20
22
20
24
20
26
20
28
20
30

0

Cap Actueel

40

Cap Benodigd

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

Het is van belang dat de nationale luchtverkeersleidingen echt gaan samenwerken om de
verstoppingen op de luchthavens tegen te gaan. Met Eurocontrol moet gewerkt worden
aan een effectiever management van het Europese netwerk. Het juridisch kader om de
situatie te verbeteren (Single European Sky2+) heeft tot op heden nog geen goedkeuring
gekregen. Deze hervorming zal leiden tot betere samenwerking, kortere routes en
minder milieukosten. Om passagiers soepeler te laten reizen is het van belang dat de
lidstaten en andere belanghebbenden helpen bouwen aan een moderne en efficiënte
luchtverkeersinfrastructuur.
In opdracht van LVNL, de Duitse, Britse, Poolse, Spaanse, Litouwse en Noorse lucht­
verkeersleidingen wordt het iCAS luchtverkeersleidingsysteem ontwikkeld. Daarmee kunnen
zowel civiele als militaire vluchten efficiënter van het luchtruim gebruikmaken.
De planning is dat LVNL eind 2021 daadwerkelijk met het systeem werkt. Door de invoering
van één Europees systeem zet Europa een grote stap richting de Single European Sky.

Piekuurcapaciteit
Voor de ontwikkeling van het hubsysteem is het noodzakelijk dat er op de pieken
van de dag voldoende capaciteit is om de connectiviteit waar te maken. Het maximale
aantal vluchten dat per uur kan worden afgehandeld door de luchtverkeersleiding wordt
piekuurcapaciteit genoemd. In de afgelopen tien jaar is de piekuurcapaciteit op Schiphol
niet gestegen. De LVNL heeft succesvol gewerkt aan het aantal dagen waarop de
piekuurcapaciteit kan worden gegarandeerd. Doordat de piekuurcapaciteit lange tijd
niet is gestegen, maar het verkeersvolume wel fors is toegenomen, functioneert het
netwerk niet optimaal en minder efficiënt. Dit maakt Schiphol minder aantrekkelijk als
hub. Daarom is het van groot belang dat er hard gewerkt wordt om de piekuurcapaciteit
geleidelijk in kleine stapjes te verhogen. Om de concurrentiepositie van Schiphol en het
hubnetwerk te behouden is een stijging van de piekuurcapaciteit van 108 naar uiteindelijk
120 bewegingen per uur in 2030 noodzakelijk. In een aankomstpiek moet deze groeien
naar 80 aankomsten en 40 vertrekken per uur en in een vertrekpiek naar 80 vertrekken
en 40 aankomsten per uur.

Capaciteitsdeclaratie
Een goed verloop van het luchthaven­
verkeer is nauw verbonden met
een zorgvuldige vaststelling van de
beschikbare capaciteit. In Nederland is
wettelijk bepaald dat de capaciteit voor
specifiek de luchthaven Schiphol door
alle betrokken sectorpartijen gezamenlijk
wordt vastgesteld. Dat wil zeggen: Royal
Schiphol Group (RSG), Luchtverkeersleiding
Nederland (LVNL) en de betrokken
luchtvaartmaatschappijen. In 2017 is de
sector niet tot consensus gekomen en
heeft RSG eenzijdig de capaciteitsdeclaratie
vastgesteld, terwijl hiervoor noch een
wettelijke basis is, noch draagvlak.
Het is van belang dat de betrokken partijen
gezamenlijk het aantal vliegbewegingen op
de luchthaven bepalen en ook gezamenlijk
de verantwoordelijk nemen om binnen de
milieugrenzen te blijven. Dit heeft tot op
heden goed gewerkt.

Het is niet noodzakelijk de wijze van
vaststelling bij wet fundamenteel anders
in te richten, maar wel zal het stelsel
op onderdelen geactualiseerd moeten
worden, zodat de impasse die zich heeft
voorgedaan in 2017 wordt ondervangen.
KLM juicht duidelijke criteria bij wet toe
die nader invulling moeten geven aan de
wijze van vaststelling van de capaciteit,
waarbij het ongestoord kunnen exploiteren
van de gedeclareerde capaciteit van
essentieel belang is. Daarnaast zal jaarlijks
of op seizoensbasis de beschikbaarheid
deugdelijk geanalyseerd moeten worden.

De groei na 2020 moet
door de luchtvaartsector
‘verdiend’ worden.

3.3 Maatschappij –
Ontwikkeling in
overleg
KLM beseft dat omwonenden van een luchthaven
niet alleen de lusten zoals werkgelegenheid en
economische bedrijvigheid ervaren, maar ook de
lasten zoals geluidhinder. Een goede balans van
zowel mainportontwikkeling als hinderbeperking
is essentieel voor het welslagen van mainport
Schiphol en daarmee voor de Nederlandse
economie. KLM wil een goede buur zijn en spant
zich daarom maximaal in voor een verantwoorde,
selectieve en kwalitatieve ontwikkeling van haar

42

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

netwerk. In alle fasen van de Aldersafspraken
heeft KLM haar verantwoordelijkheid en onder­
nemer­schap getoond. Zo is onder andere in 2009
het biofuel programma gestart en heeft KLM in
10 jaar tijd de helft van haar vloot vervangen
voor een zuinige en stillere vloot. Het draagvlak
van de omgeving voor deze groei is wat KLM
betreft onontbeerlijk voor het succes van de
mainport.

Eindhoven en Lelystad. KLM neemt deel aan de
ORS, gezamenlijk met de BARIN, RSG en LVNL als
luchtvaartsector, en met het Rijk, de bestuurlijke
regio Schiphol (provincies en gemeenten) en de
bewoners. Het doel van de ORS is afspraken te
maken over hinderbeperking en een selectieve
groei van de luchthaven, waarbij het belang
voor de Nederlandse en regionale economie
centraal staat.

Omgevingsraad Schiphol

Aldersakkoord 2008

De Alderstafel (nu College van Advies van
Omgevingsraad Schiphol, ORS) is in december
2006 opgericht met het doel het kabinet te
adviseren over de ontwikkeling van de luchthaven
Schiphol in samenhang met de luchthavens

De balans tussen lusten en lasten van de
luchtvaart is vastgelegd in het Alders­akkoord
2008 (opgesteld en onder­tekend door overheid,
bewoners, BRS, LVNL, RSG en KLM). De lusten
in termen van werk­gelegen­heid, economie,

ontwikkeling en vestigings­klimaat. Lasten
in termen van geluids- en milieuoverlast
voor de omgeving. Een gebalanceerd en
integraal bouwwerk waarin alle partijen
een bijdrage zouden moeten leveren en
verantwoordelijkheid nemen.

500.000 vliegbewegingen
In het Aldersakkoord is een maximaal
aantal vliegbewegingen voor Schiphol
afgesproken. Tot en met 2020 mag
Schiphol groeien tot maximaal 500.000
vliegbewegingen. De groei na 2020 moet
door de luchtvaartsector ‘verdiend’ worden:
hinderbeperking die gerealiseerd is tot
het moment waarop de 500.000 bereikt
wordt, mag volledig door de sector gebruikt
worden voor meer vliegbewegingen. De
hinderbeperking die na het bereiken van
de volume grens van 500.000 bewegingen
danwel na 2020 gerealiseerd wordt, wordt
gedeeld tussen de omgeving en de
sector. Deze hinderbeperking wordt voor
50% gebruikt voor groei. De overige 50%
van de milieuwinst komt ten goede aan
omwonenden. Dit betekent dus dat te allen
tijde binnen de wettelijke afgesproken
milieugrenzen zal blijven worden geopereerd
op Schiphol (nu en in de toekomst).

Selectiviteit
Onderdeel van de afspraken in het Alders­
akkoord is de spreiding van de lasten over
verschillende luchthavens in Nederland door
het verkeer te verdelen.
Afgesproken is dat bij toenemende
schaarste de capaciteit op Schiphol primair
aangewend zal worden voor mainportgebonden verkeer: de intercontinentale
vluchten en de Europese vluchten met
voldoende overstappende passagiers.
Het hubnetwerk van KLM en partners
vereist specifieke infrastructuur voor
overstappende passagiers, zoals het
bagagesysteem.

“Een uitbreiding van de luchthaven­capaciteit
verhoogt de welvaart wanneer de bestaande
capaciteit gaat knellen. De baten voor de
maatschappij zijn in het algemeen hoger dan
de investeringskosten en de toename in
overlast. (…) Actief beleid om de negatieve
effecten zoveel mogelijk te mitigeren en
compenseren, kan de negatieve effecten
voor de omwonenden en het milieu
beperken en hiermee ook het draagvlak
voor capaciteitsuitbreiding vergroten.”
– Uit: “Kansrijk mobiliteitsbeleid” – CPB en PBL

Voor andere categorieën verkeer, zoals
leisure, wordt ruimte gemaakt op de
regionale luchthavens Eindhoven en
Lelystad. Door het leisure verkeer te
verplaatsen ontstaat meer ruimte op
Schiphol. KLM Groep heeft conform de
afspraken haar verantwoordelijkheid
genomen en nu bijna 25% van de
Transavia productie (veelal leisure)
verplaatst naar andere vliegvelden.
De opening van Lelystad Airport en de
invoering van een verkeersverdelingsregel
zijn belangrijk om de ruimte in de pieken
op Schiphol te creëren. Nu de opening van

Lden geluidcontouren gebruiksjaar 2016; bron: www.bezoekbas.nl

Luchtvaartmaatschappijen hebben ruim
€750 miljoen geinvesteerd in geluidsisolatie
en compensatie aan bewoners
Geluidsisolatie
13.279 woningen

€ 575 mln

Overige projecten
Schadeschap

€ 99 mln

Aankoop woningen

€ 62.2 mln

Verplaatsen woonschepen

€ 17.4 mln
€ 754 mln

Lelystad is wederom uitgesteld, verwacht KLM
dat alle betrokken partijen samen zullen werken
om toch groei te realiseren voor de periode tot
en met 2020. Dit is noodzakelijk om de inter­
nationale concurrentiepositie te behouden en de
werkgelegenheid voor Nederland veilig te stellen.
Lelystad Airport zal zich niet autonoom
ontwikkelen, het zal fungeren als “overloop­
luchthaven”. Minister Van Nieuwenhuizen heeft
dit in juli 2018 benadrukt naar aanleiding van
vragen uit de Tweede Kamer. Het vliegveld is
bedoeld voor vakantievluchten die plaatsmaken
op Schiphol. Dit betekent ook dat er op Lelystad
geen vrachtvluchten zullen komen.

44

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

Investeren in de omgeving
Alle luchtvaartmaatschappijen die landen en
vertrekken op en van Schiphol hebben afgelopen
jaren aanzienlijke kosten gemaakt teneinde
hun deel van de afspraken in het akkoord waar
te maken. Bij elkaar opgeteld is dit de grootste
investering in hinderreductie binnen Europa.
Hier een beknopt overzicht:
»»De luchtvaartmaatschappijen die op Schiphol
opereren hebben honderden miljoenen
geïnvesteerd in nieuwe vliegtuigen die
zuiniger en stiller zijn.
»»Om geluidshinder voor woonkernen te
verminderen is een systeem van preferentieel
baangebruik door LVNL gerealiseerd. Dit houdt
in dat van primaire banen en van vaste nader­

ings- en vertrekroutes gebruik gemaakt wordt.
Het omvliegen dat hier het neveneffect van is
leidt jaarlijks tot tientallen miljoenen aan extra
kosten voor de vliegmaatschappijen.
»»De Polderbaan is aangelegd om de Zwanen­
burgbaan en de Aalsmeerbaan te ontlasten
om zo de totale geluidhinder te verminderen.
Het merendeel van de investering van 1 miljard
euro voor deze baan is door de luchtvaart­
maatschappijen opgebracht. De extra kosten
vanwege het langer taxiën naar deze baan
bedragen voor KLM €32 miljoen per jaar.
»»Daar bovenop is de totale bijdrage van de
vliegmaatschappijen aan het isoleren van
woningen en compensatie aan bewoners ruim
€750 miljoen (zie tabel hierboven).

Het is een voorbeeld van ‘dweilen met de kraan open’ als de luchtvaart­
maatschappijen grote inspanningen en investeringen leveren om dit aantal
te verlagen, terwijl aan de andere kant het aantal ernstig gehinderden door
woningbouw zou toenemen.

»»De sector geeft financiële steun aan overlegplatformen om de leefom­
geving te verbeteren, zoals Mainport en Groen, SLS, ORS en BAS:
€29 miljoen.
Deze investeringen boeken resultaat. Ondanks een stijging van het aantal
vliegbewegingen is het aantal ernstig geluidgehinderde omwonenden over
de afgelopen 15 jaar met 55% afgenomen.

Wonen
Groeien in balans betekent ook dat het van belang is verstandig met
vitale infrastructuur voor de mainport om te gaan. Onder belangrijke
verkeersaders en in de nabijheid van de luchthaven zou geen woningbouw
toegestaan moeten worden. De ervaring leert dat vanuit gebieden in
de nabijheid van de luchthaven waar nieuwbouw is gerealiseerd, veel
klachten komen (voorbeelden zijn Floriande, Aalsmeer en Uithoorn).
De luchtvaartmaatschappijen worden in genoemd gebied afgerekend
op hinderbeperking in termen van het aantal ernstig gehinderden.

Gemeenten zoeken naar mening van KLM teveel de grens op. Een voorbeeld
is het woning­bouwplan Schuilhoeve in Badhoevedorp, waartegen KLM
en Schiphol in bezwaar zijn gegaan. De gemeente Haarlemmermeer
wilde zeer dicht tegen het luchthaventerrein de bouw van 700 woningen
realiseren. De afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State heeft
het bestemmingsplan, dat onder meer woningbouw bij Schiphol mogelijk
maakte, gedeeltelijk vernietigd. De Raad van State is van oordeel dat de
gemeenteraad bij de vaststelling van het bestemmingsplan geen inzicht heeft
geboden in de vraag of bij de geplande woningen ‘een aanvaardbaar woonen leefklimaat kan worden gerealiseerd’ als gevolg van het proefdraaien van
vliegtuigen en het zogenoemde grondgeluid. Evenmin is duidelijk gemaakt
wat de gevolgen zijn van de geplande woningbouw voor de bedrijfsvoering
van luchthaven Schiphol en KLM, aldus de hoogste bestuursrechter.
Het gevolg van de uitspraak is dat de gemeenteraad van Haarlemmermeer
in het vervolg beter onderzoek moet doen en het bestemmingsplan moet
aanpassen.

3.4 Groei als middel
Groeien is geen doel op zich, maar een middel. Door te groeien kan KLM
haar concurrentiepositie behouden en investeren in een moderne vloot.
Dankzij een modernere vloot stijgt de klantwaardering en tegelijk ontstaat
door de stillere vloot meer ruimte om het netwerk verder te ontwikkelen.
Dit leidt weer tot meer inkomsten en investeringen. Zo ontstaat een cyclus
die de positie van Schiphol internationaal in de pas kan houden met de ons
omringende landen en luchthavensystemen.

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

45

4

Duurzame
ontwikkeling
Met een CO2-uitstoot die wel zeven keer hoger is dan die van de trein
is vliegen minder duurzaam. Dat maakt vliegen echter niet minder
populair. KLM is realistisch: groei van luchtvaart is niet te stoppen.
Het is dan beter stappen te zetten de luchtvaart verder te verduurzamen.

CO2 uitstoot door KLM stabiel, terwijl productie
flink gegroeid is

KLM is pionier op het

(Index 2005 = 100)

gebied van duurzaamheid.

160
153
140

142

120

124

100

106
97

80

60

2005 ‘06

‘07

‘08

‘09

‘10

‘11

‘12

‘13

‘14

‘15

‘16

lange adem want een echt
goede oplossing voor het
verlagen van de CO2-uitstoot
door vliegtuigen is er nog niet.
KLM investeerde afgelopen

78

jaren veel geld, tijd en energie

68

in verduurzaming van haar

‘17

Passagiers

C02 (excl offset)

C02 / vtb (incl offset)

Vliegbewegingen

C02 (incl offset)

C02 / productie

Productie

Minder CO2, ondanks groei

Verduurzaming vraagt om een

Terwijl het aantal passagiers (oranje lijn) sinds 2005 met
53% is gestegen en de productie inclusief cargo (witte
stippellijn) met 42%, is de CO2 uitstoot in absolute zin
(blauwe en witte staven) gestabiliseerd. De relatieve
uitstoot is met 32% gedaald. Sinds 2011 overigens
sneller, dankzij invoering van het EU-ETS programma.

bedrijfsprocessen.
Aan de hand van de Sustainable
Development Goals (SDG’s) van de
Verenigde Naties maakt KLM op verschil­
lende manieren werk van het verduur­zamen
van de luchtvaart. Voorbeelden hiervan
zijn vlootvernieuwing en het gebruik van
biobrandstof. Door haar goede score op
economisch, milieu en sociaal vlak staat
KLM al jaren in de top van de Dow Jones
Sustainability Index voor transportbedrijven.
De luchtvaart heeft als eerste sector een
wereldwijde afspraak gemaakt ten aanzien
van verduurzaming (CORSIA) en de daarbij
gestelde doelstellingen zijn behoorlijk
ambitieus. KLM heeft bovenop deze

48

Het belang
KLM
2018 Mainport
van mainport
visie Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld
Wereld

wereldwijde afspraken de ambitie om al
in 2020 de relatieve CO2 emissies met
20% te verminderen ten opzichte van 2011.
Tot en met 2017 heeft KLM de uitstoot per
passagier al 16% gereduceerd. Sinds 2005
is het aantal passagiers van KLM met
53% gestegen, terwijl de totale CO2 uitstoot
3% (inclusief off-set) is afgenomen.
KLM is voorstander dat de Neder­landse
economie verder wordt ontwikkeld door
duurzame en selectieve groei. KLM wil de
markt een impuls geven en neemt hierin
een voortrekkersrol. We kunnen het echter
niet alleen. Overheden, bedrijven en andere
luchtvaart­maat­schappijen zijn nodig om de
luchtvaart duurzamer te maken.

Verkleinen milieuvoetafdruk
Op diverse fronten is KLM actief haar
milieuvoetafdruk te verkleinen. In 2017 is
de totale geluidshinder fors minder dan in
2008, mede dankzij vernieuwing van de
vloot. Voor afval is de ambitie om in 2025
50% minder restafval te hebben dan in
2011, door meer en meer te recyclen.

Zoals hiervoor genoemd heeft KLM de CO2
uitstoot weten terug te dringen bij een
flinke toename van de productie. Dit is het
resultaat van diverse initiatieven om de
uitstoot te verminderen, te vervangen en
te compenseren.

4.1 Uitstoot
verminderen
KLM spant zich op verschillende manieren
in om de CO2 uitstoot te verminderen.

Vlootvernieuwing
Een belangrijke stap in het verminderen
van CO2 uitstoot en geluidshinder is het
vernieuwen van de vloot. KLM Groep
– KLM, KLM Cityhopper, transavia.com
en Martinair Cargo – beschikt over een
moderne vloot van zo’n 200 toestellen
die geschikt zijn voor verschillende
markten en vliegafstanden. Een derde van
de vloot bestaat uit vliegtuigen voor de
lange afstand, bijna de helft is voor de
middellange afstand en een vijfde bestaat
uit regionale toestellen. Vier vliegtuigen
vervoeren alleen vracht (full-freighter).

In tien jaar tijd zal KLM de helft van
haar vloot vernieuwd hebben. Oude
Fokker toestellen zijn vervangen door
nieuwe Embraers en voor de reeds in
2014 uitgefaseerde MD11’s en de oude
Boeings 747 komen nieuwe Boeings
777 en 787 in de plaats. De nieuwe
vloot beschikt over betere motoren,
meer lichtgewicht composietmaterialen
en moderne aerodynamica. Daardoor
verbruiken deze toestellen minder
brandstof, stoten zij minder CO2 uit (3540% minder dan de voorgaande types) en
produceren zij minder omgevingsgeluid.
De Boeing Dreamliner (B787) is zelfs tot
40% stiller dan de Boeing 747. Concurrent
Airbus onderschrijft de EU ambitie om
geluidshinder in 2050 65% te verminderen
ten opzichte van 2000 en de CO2 uitstoot
met 75%.

Geluidsproductie per vliegtuig daalt per generatie
lateraal geluidsniveau gestandaardiseerd naar 500kN
in EPNdB

120
707-120

-25 dB
(-80%)

110
727-100

100

A300

A340-600
737-300

90

787-8
A380-842

80
1950 1960 1970 1980 1990 2000 2010 2020 2030 2040 2050
Jaar van certificering

Inspanningen lonen
Zo draagt de vernieuwing van de vloot bij
aan de doelstelling de uitstoot en dus de
milieu-impact per passagier te verminderen.
De daling van geluidshinder geeft op
Schiphol ruimte voor groei, te ‘verzilveren’
door middel van de 50/50 afspraken.
Hierbij komt 50% van de daling ten goede
aan de omwonenden.

De International Council on Clean Transport9
onderzocht de brandstof efficiency van de transAtlantische vluchten van luchtvaartmaatschappijen.
KLM scoort beter dan concurrenten als onder andere
Turkish Airlines, Lufthansa en British Airways.
In 3 jaar tijd verbeterde de efficiency van KLM met 9%.

Het belang
KLM
van2018
mainport
Mainport
Schiphol
visie
KLM verbindt Nederland met de Wereld
wereld

49

“Inzetten op mainportbeleid, zodat
alle bewegingen op en rondom
de (lucht)haven zoveel mogelijk
elektrisch zijn, door afspraken te
maken met betrokkenen.”
– Uitvoeringsoverleg Mobiliteit en Transport (SER)

Waarom gebruikt KLM nog maar zo
weinig bio-kerosine?
De voorraad bio-kerosine voor de luchtvaart is
momenteel nog heel klein. Voor een raffinaderij is het
veel makkelijker en goedkoper om biobrandstof te
produceren voor het wegverkeer, dat aan minder hoge
eisen hoeft te voldoen. Als luchtvaartmaatschappij
moet je daarom in eerste instantie fors investeren
om de beschikking te krijgen over bio-kerosine.
Doordat er zo weinig bio-kerosine is, is het ook een
stuk duurder dan fossiele brandstof. Je moet als
luchtvaartmaatschappij de markt voor bio-kerosine
helpen zich te ontwikkelen.

50

Het belang
KLM
2018 Mainport
van mainport
visie Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld
Wereld

Verduurzamen grondoperatie
KLM zet vol in op verduurzaming van
de grondoperatie. Diesel aangedreven
hulpmiddelen worden voor zover mogelijk
vervangen door elektrisch aangedreven
materieel. Dit heeft niet alleen effect op
de CO2 uitstoot, maar ook op de lokale
luchtkwaliteit en geluidsemissies doordat
onder andere fijnstof, roet en NOX emissies
zullen afnemen, net als de geluidsproductie
rondom de vliegtuigafhandeling. In 2021
zal het gebruik van diesel aangedreven
generatoren worden vervangen door
elektrische voorzieningen bij de VOPs.
Daarnaast wordt op en rond de luchthaven
in toenemende mate gebruik gemaakt
van zonnepanelen en andere vormen
van hernieuwbare energie. Hiermee zullen
partijen op en rond de luchthavens
grotendeels in hun eigen duurzame
energie gaan voorzien.

Alternatieven voor vliegen:
multimodaal vervoer
Op de korte Europese afstanden – Londen,
Brussel, Parijs en Berlijn – zou de trein de
eerste keuze moeten zijn qua reistijd en
prijs. Op grotere afstanden is het vliegtuig
de logische keus. KLM en de Nederlandse
Spoorwegen vinden dat het spoor en
de luchtvaart goed op elkaar moeten
aansluiten en elkaar versterken (NRC10).
Dat kan alleen als er vanuit de politiek één

scherpe visie op kwalitatief hoogwaardige
mobiliteit in Europa komt. Nederland kan in
deze discussie, als land met ambities op het
gebied van duurzaamheid én bereikbaarheid,
een voortrekkersrol te vervullen. Dat is ook
in het belang van de Nederlandse economie
en werkgelegenheid. Het TEN-T project voor
trans-Europese mobiliteit dient vanuit de
Europese Commissie meer vaart te krijgen.
Door het spoorwegstelsel internationaal
te verbeteren en te blijven investeren in
een intercontinentaal vliegproduct worden
meer vliegen in één klap gevangen.
Reizen met de trein geeft minder CO2
uitstoot dan vliegen en het leidt tot minder
korte-afstandsvluchten van en naar
Schiphol. Dit geeft meer ruimte voor een
intercontinentaal luchtnetwerk, wat de
internationale positie ten goede komt.

4.2 Uitstoot
vervangen
Op dit moment biedt hybride en elektrisch
vliegen nog geen reëel alternatief voor grote
vliegtuigen op brandstof. Om het gebruik van
fossiele brandstof terug te dringen is het gebruik
van duurzame alternatieve brandstof op dit
moment het meest voor de hand liggende middel.

KLM ontwikkelt bio-kerosine
met SkyNRG
Om de markt voor deze brandstoffen te
stimuleren heeft KLM in 2009 SkyNRG opgericht,
een bedrijf dat biobrandstof voor de luchtvaart
produceert en inkoopt. In 2009 heeft KLM al
een eerste testvlucht gemaakt met duurzame
bio-kerosine. Kort daarna heeft KLM de
eerste commerciële vlucht ter wereld daarmee
uitgevoerd. Nu vliegt KLM jaarlijks meer dan
500 vluchten op duurzame bio-kerosine,
gemaakt van afgewerkt frituurvet. Door gebruik
te maken van een afvalproduct gaat deze
biobrandstof niet ten koste van de biodiversiteit
en is het niet in strijd met de voedselvoorziening.
Meer en meer luchtvaartmaatschappijen en
luchthavens weten SkyNRG te vinden als
leverancier voor hun bio-kerosine.

Biofuel programma
voor zakelijke klanten
Om de markt verder te bevorderen is door
KLM en SkyNRG het Corporate Biofuel
programma opgezet voor haar zakelijke
klanten. Hierin nemen niet alleen bedrijven
deel als FrieslandCampina en ABN AMRO,
maar ook LVNL, het Ministerie IenW en TU
Delft. De inzet van duurzame grondstoffen
en een efficiënte leveringsketen resulteert in
een product dat tot 80% minder CO2-uitstoot
oplevert dan conventionele kerosine. Nederland
heeft de infrastructuur, productiefaciliteiten
en bunkercapaciteit om een internationale
biobrandstof-hub te kunnen ontwikkelen.
Nederlandse initiatieven zoals de BioPort Holland
en private initiatieven moeten gestimuleerd
worden om Nederland Europees koploper te
laten worden op het gebied van productie en
levering van duurzame alternatieve brandstoffen.

4.3 Uitstoot
compenseren

CO2ZERO programma

KLM biedt passagiers al 10 jaar de mogelijkheid
om hun deel van de CO2-emissies op een vlucht
te compenseren met het CO2ZERO programma.
Het aantal klanten dat gebruikt maakt van dit
programma neemt de laatste tijd flink toe. Via
dit programma is bijvoorbeeld geïnvesteerd
in betere ovens in een aantal Afrikaanse
landen, waardoor minder houtskool (en dus
CO2-uitstoot) nodig is om te koken. In tien
jaar tijd hebben 50.000 gezinnen zo’n oven
ontvangen en is meer dan 260.000 ton aan CO2
emissie gecompenseerd. Dit is één van de vele
initiatieven van KLM om bij te dragen aan de
Sustainable Development Goals van de VN.

Emissie rechten
Luchtvaart valt, op haar grondoperatie na,
weliswaar niet onder het klimaatakkoord van
Parijs (2015), maar KLM betaalt sinds 2012 wel
voor CO2 emissies via het Europese Emission
Trading Scheme (EU-ETS). Dezelfde landen die
in Parijs afspraken hebben gemaakt nemen
ook deel in CORSIA, het klimaatakkoord van de
internationale burgerluchtvaartorganisatie ICAO.

Het is (nog) niet mogelijk alle uitstoot
te verminderen en te vervangen.
Daarom compenseert KLM de uitstoot
op verschillende manieren.

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

51

“Op het terrein van klimaat is er op
korte termijn winst te behalen met
meer gebruik van bio-kerosine.
Dat vraagt inzet van de hele keten
van producent tot eindgebruiker.”
– Uit: Regeerakkoord 2017-2021
“Vertrouwen in de Toekomst”

Afgesproken is dat vanaf 2020 vliegmaat­
schappijen alleen nog CO2-neutraal zullen
groeien. Dit is de eerste stap naar een
afname van 50% CO2 emissies in 2050.
Hierbij betreft het absolute volumes.
Hiermee is de luchtvaart de eerste sector
die in VN verband tot wereldwijde afspraken
is gekomen. Door het systeem wereldwijd in
te voeren wordt het level-playing field niet
verstoord.

Vliegbelasting werkt averechts
Een nationale heffing op vliegtickets is geen
effectieve manier om de CO2-uitstoot te
verminderen, aldus een analyse van het
Planbureau voor de Leefomgeving
(CPB-PBL11). Minder uitstoot door de
luchtvaart zal leiden tot meer uitstoot­
rechten voor andere industrieën.
Daarbij zal een deel van de passagiers meer
gaan reizen via luchthavens over de grens
(KiM12), wat leidt tot meer uitstoot en minder
opbrengst voor de staatskas. KLM sluit zich
daarom graag aan bij het kabinet dat in het
regeerakkoord stelt dat zij de voorkeur
geeft aan Europese en internationale
afspraken. KLM wil met de overheid op
zoek naar oplossingen die invulling geven
aan haar duurzaamheidsambitie en die
tegelijkertijd bijdragen aan de doelstellingen
van het kabinet.

52

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

Ontwikkeling in CO2 reductie

Op dit moment zijn het verminderen van
brandstofverbruik en het compenseren
van CO2 uitstoot de aangewezen
methoden om de milieuvoetafdruk voor
CO2 te verkleinen. Aan de ontwikkeling van
alternatieve (synthetische) brandstoffen
wordt hard gewerkt en de verwachting is
dat deze technologie over een aantal jaar
grootschalig toegepast kan worden.
Vooruitlopend op elektrisch vliegen zal
eerst hybride technologie ontwikkeld
worden, waarbij de aandrijving van het
vliegtuig gebaseerd is op een combinatie
van conventionele en nieuwe technologie.
Tegelijkertijd wordt er gewerkt aan de
ontwikkeling van milieuvriendelijke alter­
natieven voor vliegen, zoals naadloos
grond­transport (hogesnelheidstrein,
de Hyperloop).

Duurzaamheid
bij KLM in vogelvlucht in 2017
Duurzaamheid bij KLM in vogelvlucht 2017

de lucht

6%

In de lucht

Op de grond

Op de grond

r geluidsoverlast door
ernieuwing

8 miljoen

14 keer

minder CO2-uitstoot per passagier ten opzichte
van 2011. Doel voor 2020: 20% vermindering

liter water bespaard door schoonmaken van
vliegtuigen met de ‘semi-dry wash’ methode

in de top van de Dow Jones Sustainability Index
als Air France-KLM Groep

40%

8 miljoen

360,000 kg

17%

32%

minder afval en gewicht aan boord door kranten
minder restafval per passagier sinds 2011
te vervangen door de KLM Media App
minder CO2-uitstoot bij grondprocessen.

Doel voor 2020: 20% vermindering

561
vluchten gedeeltelijk uitgevoerd met
duurzame bio-kerosine

r afval en gewicht aan boord
kranten te vervangen door de KLM
App

100%

12

32%

nieuwe, stillere, schonere en efficiëntere vliegtuigen
aan de vloot toegevoegd

minder restafval per passagier sinds
2011

1,000

stagiaires aan de slag bij KLM

UTZ-gecertificeerde koffie aan boord

en gedeeltelijk uitgevoerd met
ame bio-kerosine

00%

17%

2

60,000 kg

61

Wereldwijd

16%

r CO2-uitstoot per passagier ten
liter water bespaard door schoonmaken
hte van 2011. Doel voor 2020: 20%
van vliegtuigen met de ‘semi-dry wash’
minder CO -uitstoot bij grondprocessen.
minder geluidsoverlast door vlootvernieuwing
ndering
methode
Doel voor 2020: 20% vermindering

0%

Wereldwijd

12
vliegtuigen aan de vloot toegevoegd

1,000

stagiaires aan de slag bij KLM

13 keer

in de top van de Dow Jones
Sustainability Index als Air France-KLM
passagiers reisden CO -neutraal dankzij
Group KLM’s compensatieservice CO ZERO

60,000

2

2

1,641
60,000

vluchten gemaakt door NGO-partners

met gedoneerde
Blue Miles
passagiers
reisdenFlying
CO2-neutraal
dankzij
KLM’s compensatieservice CO2ZERO

126,500

1,641

bomen geplant in gemengde tropische
wouden in Panama via KLM CO2ZERO

vluchten gemaakt door NGO-partners
met gedoneerde Flying Blue Miles

25,580

kinderen door Wings of Support ondersteund

126,500

bomen geplant in gemengde tropische
wouden in Panama via KLM CO2ZERO

25,580

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

kinderen door Wings of Support

53

Ontwikkelingen duurzame luchtvaart lange termijn

Through partnerships

By ourselves

By others?

High
Impact

6. Electric aircraft
5. Low carbon alternatives (train, hyperloop)

Enablers

4. Hybrid/alternative propulsion tech.
3. Sustainable alternative fuels
2. Offsetting
1. Fuel efficiency
A. Zero local impact of ground operations

Low
Impact
2017

2020

4.4 Ultrafijn stof
Het RIVM voert in opdracht van het Ministerie IenW een groot
onderzoeksprogramma uit naar de gezondheidseffecten van ultrafijn
stof rond Schiphol. Het onderzoeksprogramma bestaat uit verschillende
onderdelen. Zowel de effecten van kortdurende als langdurige blootstelling
worden meegenomen in het onderzoek. Waar mogelijk wordt ook gekeken
naar ultrafijn stof uit andere bronnen dan de luchtvaart.
Binnen dit programma is gestart met onderzoek naar het korte-termijneffect
van ultrafijn stof op de longen van kinderen. Aan dit onderzoek doen
ongeveer 200 kinderen tussen 7 en 11 jaar van twee basisscholen in de
omgeving van Schiphol mee. KLM is bij dit onderzoek betrokken via de
Omgevingsraad Schiphol. Het onderzoeksprogramma loopt tot medio 2021.

54

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

2030

2050

4.5 Waarom zegt KLM niet
gewoon: Wij matigen onze groei?
KLM is realistisch. Luchthavens buiten Nederland groeien namelijk wel
gewoon door. Al die mensen die graag reizen, vliegen dan bijvoorbeeld
via het Midden-Oosten. De uitstoot is dan wereldwijd hetzelfde en KLM’s
bestaansrecht zou onder druk komen te staan. Dat zou zonde zijn want KLM
is een voortrekker op het gebied van duurzaamheid. Zo is KLM de afgelopen
jaren gegroeid in het aantal passagiers, maar heeft zij haar ecologische
voetafdruk stabiel weten te houden.
Naast verduurzaming van luchtvaart dient ook kritisch gekeken te worden
naar het soort bestemmingen dat vanaf Schiphol wordt aangeboden
via de lucht. Daar waar er een goed alternatief bestaat via de grond
dient dit gestimuleerd te worden. De luchthaven zou zich dan kunnen
concentreren op economisch belangrijke vluchten die niet via grondtransport
concurrerend te bereiken zijn.

5

Tot slot:
100 jaar
ontwikkeling
In 2019 viert KLM haar eeuwfeest. In die 100 jaar heeft zij zich
ontwikkeld van pionier tot een wereldspeler in de luchtvaart,
met het belang van de klant centraal.

Om ook in de komende jaren onze klanten
optimaal te kunnen blijven bedienen is een
efficiënte mainport een must.
In een eeuw luchtvaart is mainport Schiphol gegroeid tot
een pijler van de Nederlandse economie. Dit is echter geen
vanzelfsprekendheid.
Om ook in de komende jaren onze klanten optimaal te
kunnen blijven bedienen is een efficiënte mainport een
must. Ook in de luchtvaart betekent stilstand achteruitgang.
In de Nederlandse luchtvaartgeschiedenis is het nog nooit
voorgekomen dat Schiphol een plafond bereikte in het
aantal vliegbewegingen.
Groei is noodzakelijk om de internationale positie van
Schiphol niet te verliezen, zodat het zijn bijdrage als
vliegwiel van de Nederlandse economie kan blijven leveren.
Die groei moet echter niet ongebreideld zijn, maar selectief

56

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

en met lusten en lasten in balans. Selectief: alleen mainportgebonden verkeer ontwikkelen op Schiphol en verhoging
van de piekuurcapaciteit om connectiviteit te waarborgen.
Een balans tussen lusten en lasten: een veilige operatie,
met oog voor leefbaarheid en economie.
KLM heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld als pionier
in duurzaamheid en zal dat blijven doen. Hiervoor is een
financieel gezond bedrijf nodig met voldoende middelen
om te blijven investeren in vloot en tal van zaken die de
duurzaamheid van haar operatie zullen vergroten. Op deze
wijze ‘verdient’ de sector zijn groei zonder het milieu verder
te belasten en kan KLM gezond haar volgende eeuw in.

V2

V1

DIENSTWEG KOP 18R
SC

HI

PH

OL

W

EG

18
R

V3

V4

Voetnoten
PH

OL

WE

Pagina 20: (1)

G

“A review of market developments and impact of AAS proposal

AR
VA

18R

on airport charges on airlines, Schiphol, and the Dutch

O FD

18R

WESTELIJKE DIENSTWEG

DW

EG

W

ES

TZ

IJD

E

HO

OOSTELIJKE DIENSTWEG

HO

OF

economy”, BCG & McKinsey, 2011

V5

IJW

EG

V6

V6

Pagina 20: (2)

“Economische toplocaties 2016”, Bureau Louter, 2016

V6

Pagina 20: (3) “Buitenlandse multinationals goed voor relatief veel banen

ZIJ
ST
OO
EG
DW

T
CH

E
IJD
TZ

KE

rond Amsterdam”, CBS, 2015

DW

NI

EG

EU

W

W

ES

ER

V

HO

OF

TO
ER
RK

V8

DE

OOSTELIJKE DIENSTWEG

18R

36L-18R

WESTELIJKE DIENSTWEG

18R

36L-18R

V1

G

OF

C4

36C-18C

18C-36C

NO

TW

D

W
OC
RT
GE

36C-18C

36R-18L

22
EG
W
LIJ

M
LS
AA

ENL

AA

N

CE

SS

NA

LA

UG

LA

SS

IN

GE

L

NA

LA

AN

PR

ON

ILA

AN

KK

ER

WE

N

BE

KO

EF
RE
GD

MO
UE

RD

IJK

LL

SIN

GE

EIN

G

AV

EN

RM

AD

MO
IX

UE

LE

NW

ER

EG

DIJK

W

AT

22

RA
ST
EK
MI
ER

ST

GA

T

CA

NA

DA

WE

G

TH

22

22

OO
-22

LEI

NN

04

-22
04

W
IM

IN

E

ST

OR

ZW
RA

AT

T

UG

ST

RA

AM
B A ST
TA ER
V I DA
AW
E GM

AA

T

WE
AN
ELM
PO
N
DE

RA

ER

ST

AT

N
VA
EG

HE
ST RN
RA
AT

ELW

SO
CR UT
OS

ME

TR

AA

T

brief OvV-voorzitter Joustra aan minister IenW, februari 2018

GU

BOSRAND
BRUG

T
PIE
G
WE
LT
VO

TR

G

NS

WE

TO

N

T

TS

AT

ILL

DA

ON

KO

AR

TA

DW

W

EG

EG

BR

B

FO

KK

ER

WE

G SC HIP

HO

LD

IJK

MR

.JA

C.T

AK

KA

DE

DOORLAATPOST
TOEGANG TOT UGS-B

Pagina 37: (8)

“Integrale Veiligheidsanalyse Schiphol”, NLR, 2018

Pagina 49: (9)

“Transatlantic airline fuel efficiency ranking, 2017”, ICCT, 2018

RA

AT

EG
G

VIAW

WE

M
DA
ER

ERDA

M BATA

PEL

BA

TA

VI

AW

EG

AA

IJK

LE

RE
E

SP
N

ED

IO

GO

AT

PO

EIN

ST

PL

R

AA

NS

TO

STR

IO

GA

AT

VI

ELD

ST

EG
TW
AR
VA
EN
UD
HO

KO
MA KS
WE AT
G

YV

VE HE NK
DA EN
WE AL EN
G

AA

AT

RK

AT

ST

RA

JOH
STR AN
AA NA
T

INE

TE

EST

RB

ES
W

EG

EG

NW

OW

AT

T

AMST

TE

TRA

AA

EN

DIJK

MB

BU
T RG

TR

VA

IJS

M.

ER

NA
KR

NS

TR

DE

-22
04

-22
N
AA
SB

RA

04

BU

-22

JO

-22

EG
RK
TE
ES
W

SS
WE EN
G

NA
MA

W

DO

PU

NW

NG

W

EG

MOLENWEG

DO

EO

ND

AT

TU

EG

EG

EG

ENW

MOL

EG

RA

P

EG
BR

LEN

MO

SW

W

WE

EG

PU

CH

ON
STR EN
AA

IBE

ITS

PO

Pagina 50: (10) “Geef het spoor vleugels”, NRC Handelsblad, 05 juni 2018

L

Pagina 52: (11) “Kansrijk Mobiliteitsbeleid”, CPB-PBL, 2016

Mobiliteit, 2011

L

G

NW

NG

Schiphol Amsterdam Airport - Basiskaart
IN

KO
PA M
PA S
D

SCR

JU

AT

Pagina 52: (12) “Effecten van de vliegbelasting”, Kennisinstituut voor

UI
SW

ST

ILI

LA

T
DE

KR

KK
FO

UI

04

BE
EER

EG

EG

LE

EG

EG

UR
NB
ZE
RO

AW

W
EG

ND

RA

LSM

G

EN

HE

BO

KR
RIT

DE

RA

PHOL
AA

WE

AV

ST

.ST

SCHI

G

LEN

G

A.

PH

AN

MO

EIN

ES

TE
SS

CA

AN

AA
N
AA
N

OL

AA

LE

KA

LIM

TR.

N

LE

VL
TU

PO

LE

AA TU
N PO

VL

NL

LE

HA

NS

H20

WATERWOLF
TUNNEL

VE

ERW

TEEG

ISTRA

VE

ST

W
OV

HO

KK

BO

NA

EIN

JU

LA

AA

VL

F
EE
DR
ER
JK
RI

FO

EG TU PO

TL

G

OLH

N

N

TT

SCHIPHOL
DRAAIBRUG

GATS

Pagina 37: (7) 	“Veiligheid vliegverkeer luchthaven Schiphol”, OvV, 2017; en
COLL

HA

EG
FO

AA

AA

N 201

N 196

KO

NL

K

UE

WE

VE

YL

EG

NT

HO

SK

BR

PO

DO

EG

OL

TA

ERW

KO

ST

KK

E

OR

AT

AM

IM
W

CE

N

NU

HI

G
N

AA
FO

VE

SCHIPHOL
BASCULEBRUG
A9

EG

AA

NL

HA

G

W

HO

NL

H19
ER

VE

EC

W

WE
OL

VE

KK

HO

BE

WE

ER

W
ER
RD
EE

KO

OL

EG

OL

RA

04

KK

ER

W

EG

N

KK

FO
DR

EG

KER

EEF

KO

SW

PH

EG
ER

FO

KK

CE

OO

HI

T

W

AN

UI

SIK
V

AA

EG

UE

DIENSTWEG
KOP 36R

TR

KR

HO

OOS TELI JK E

NW

EN

EF

ID

ER
RW

FO

OO

O

NG

RG

RA

N 201
CA

RE

K

ISI

KR

KK
ZE

FO

36
R

G

T

WE

UI

AN

NE

UE

TO

EG

RIJ

PD

AN

HO
ZO RI
PA N
D

E

FO

JFH

EG

ST

VI

G

DI E N S T W E G 3 6 R

ER
ND
LA
JN

UR

WE

AN

VU

KJA

VIK

BR

6

RI

G

ELA

RE

DE

H
18

H18

P 06
KO

OR

IND

R
51

H15
WE

REY

AG

EG

DD

IDE

ZU

ER

OR

ID

LKS

MA

04

KE

EG

ND

CH

G ZU

.T.

PO

TE

EG

AN

WE

TR

H17

NW

W

ST

OF

RIV

1

ZU

G

NO

RA

FO

EN

HO

FR

N4

WE

FST

ZA

E.L

2

OU

AN

HO

SC
ÉS

CK

SE

06

E MEER

KE

DI
EN

ST

36R-18L
36R-18L
36R-18L

22
W
EG
ST
EN
DI

36R-18L

LIJ
TE
ES
W

36R-18L

N4

AN

SH

RIN

DI

UE

CR

UM

TR
RS
KE

06
36R
ELA

RW

R

INS

K
EE

HERBER
GIERSTR.

ELA

WI

N

AG

EST

EE

OR

GA

CH

PR

IST

AG

ZE

SI

G

EG

LE

OR

R47
R47

H16

AN

RW

N

CH

G

04

36C

RIJ

AN

06

DE

EE

ZUIDELIJKE DIENSTWEG

SE RAN
TEIN
VES
LOE
EG
DW
E
LIJK
STE
WE

C
-18

JK

6
24-0

EG

ON

EN

6

R46

R48

A12

24-0

RI

4

AN

EG

PD

HA

R45

G R49

RW

OR

A7

M8

DIE

M15

DD

36R-18L

G
DWE

36C-18C
36C-18C

36C-18C
36C-18C
36C-18C
36C-18C

36C
36C
36C

-18

C

EK
RE
ST

06-2
4

KE

R44

R4

EG

H14

H13

OU
JFHDE
UI

DE

ER

S2
06-2

ON

G

EF

M4

RA

R41

14

G

A8

G4

G5
G5

DIENSTWEG KOP 04

DIENSTWEG KOP 09

18C

RAN

EXPE.STR.

RIJBAAN Z

VIJFHUIZERWEG

WESTELIJKE DIENSTWEG

WESTELIJKE DIENSTWEG

EG
RW
IZE
HU
JF
VI
EG
W
ER
ND
LA
JN
EG
W
ER

6

ND

06

24-0

LA

DIE

S2

TW

NS

M10

OF

LIJKE

IDE

ZU

IDE

N 196

HO

EG

TW

NS

S3

WESTELIJKE DIENSTWEG

HT
OC
RT
GE
KA

T
AR
VA
O FD
HO

6

JN

24-0

RI

6

RI

24-0

6

DER
TEN IN
PLE

WE

EG

RIJKW
RIJKWEG

VI

M8

LK

W

DIE

M2

24-0

VIJFHUIZERWEG

27-09

LIJKE

R

H12
A9

M11

M6

LIJKE

R43

G4

A10

HM

06

IDE

SA

EG

EG

06

S1

T

4

04

06-2

TW

NS

M9
ZU

P1

A5

04

A2

A

G3

32

A15

G5

4

DT

DW

24

E1
M1

S5

06-2

AR

AN

M5

LA

OOST

AR

OPSTELPLAATS
UGS-B

S7W

M7

WA

NG

ST

G4

B

ST

SR

A5

P4

S4

EK

AT

H11

M3

S6

MI

O

A7
A6

ER

R42 HA

EN

-04

P5

TH

G

R40

A6
DI

P.K

P2

A2B

A4

G2

L1

LIJ

KE

B

A2

G1

“Kansrijke corridors en luchtvrachtstromen Schiphol”, Seabury,
in opdracht van het Ministerie IenW, 2015

EG

G2

A3

L2

A13

H10

A8

P7

A6

DI
KO ENST
P 22 W

A1

A8

A

P3

A3

T

EG

H9

WEG

A5

A4

A2C

E3

P8

A

G

R10

AA

SW

WE

A4E
A4W

A2D

STR

UI

RA

P6

R5

A11

A9

EIN
PITPL
COCK

FST

R6

TW

ZU

Pagina 27: (6)

G

A2

P9

R11

G

HO

R8

G

WE

A1

G

LIJKE

WE

AA

WE

SE

GE

RA

DE

OR

NO

ND

27

ST

TER

SA

FST

M13

R29

RA

S2

E4

G3

E3

TE

AS
KSP

HO

WE

G

EG

SE

EE

EES

R2

ER

WE

EW

R29

P30

AV

NM

H8
HET EILAND

M4

EG

US

VE

RIN

B

EG

7

IN

ST

E4

E4

WES

KO

T

SE

R1

NS

TE

EN

E2

A10

R12

E

LEINT
RSP OOS

Q

DIE

ES

DI

N1

22

AD

RDE

R3

OW

UR

HA

E5

-04

SK

R4

NG

KR

TA

JAN
DELLAERT
PLEIN

ID

EG

A2A

R

EV

22

NW

H6

R28

AN

BO

EL

VAA

EG

EK

RA

ITE

G

TO

MA

ND

CHT
VRA T
WES

E

G

UIV
WE

LO

KE

S2

L3

P10

A10

A10

E

AD

RIN

WE

AN

A10

G

R7

MI

N

WE

KMar

IJD

SK

OPSTELPLAATS
UGS-A

VA

EE

RA

STZ

EL

BU

HA

26

UIF

IKA

LIJ

ER

RD

EVA

WE

ND

FLA

ST

AT

DOORLAATPOST
TOEGANG TOT UGS-A

PEL

EK

TRA

T

NW

DE

HS4

E5

H7

5

6

OR

A11

R15
FST

A3

ABDIJ
TUNNEL

HO

KS

RAA

AA

STD

18C-36C

Z7
DIENSTWEG
KOP 36C

HO

INSP. PASSAGE

AA

AT

BEE

SST

R

D

8

EG

AT

UL

EG ZU
NW N
NE AA
BINUU RB
NT

HUI

LIK

GW

RM

BO

AGE

OL

ORT
NSP
AAT
STR

PAK

ZUI

PO

18C-36C

Z2

TRA

HA

AT

RAW

R27

EG

TRA

VD

EG

36C

IPW

ARS

ERT

DW

NAD

FST

RIN

GL

TRA

CEI

AN

LON

HO

TE

NO

27
27

-04

RD

ASS

IPH

NOO

ER

ER

BAL
SE

S1

22

AN

STP

KE

STR

EV

IJK
KS

E

RIN

PE

Z1

ORT

GIE

EL

BEE

IND

R24

CA

G

-04

RBA

ER

ST

VD

STE

E

CT

T22

SN

Z5

DU

EG

Z1 RHP

BADHOEVEDORP
HAARLEM
BEVERWIJK
ALKMAAR

ERT

WE

VIA

R25

Z2 RHP

EV

IND

P31

S3

EG

CEIN

TUU

SCH

WE

STE

36C

T13

WE

18C-36C

Z

R23

A27

Z

SE

VERTREKPASSAGE

EG

OL
IPH
SCHLEVARD
WEG
BOU
TRIP

P30

T20

W10

36
C

P12

18L-36R

RW

V E R T R E K PA S S A G E

ZIE

R I N S E H O F S T R AW

LE

KOM

NOORD

NP

09-27

09-27

A12

R13
RIN

JA

A25

A26

W9

T11

W11

B

A
A12

RINSE HOFSTRAWEG

RINSE HOFSTRAWEG

EN

18C-36C

W12

P33

A13
R14

P22

P29

WE

22

P13
P14

A25
T18

A14

R18

P11

526

P15

P28

A16

A17

HS3

H5

A13

UIT

W8

A

A19

P16

T16

36
C

HS2

E5

P13

A13

P14

09-27

S6

09-27

B
R17

R19

R20

AAN

T9

OL

VE

A

N2

09-27

09-27

A16 P16 A15 P15 A14

A18 P18 A17 P17

P19

J1 J2
J3 J4
J5 J6

VIADUCT

PH

SW

A19

09-27

S10

09-27

P12

A

P26

P27

S10

S12

S6

N9

1 8 L - 3 6R

B

HI

WEG

B
P20

A22

T
10

HS1

27

525

P32

E6

S8

14

13

SC

S5

BUIS 1

18L-36R

W7

Z6

T

N3

09

A24
Z5

AA

15

EG

N1

ZUIDELIJKE DIENSTWEG 27

P11

GW

Pagina 21: (5) 	 “Economisch belang van de hubfunctie van Schiphol”, SEO, 2015

16

12

RIN

OLD

TR

S7

N5

P21 A20

TE

IPH

RS

N4

P10

Z

CA

NOORDELIJKE DIENSTWEG 27

JK

T14

G

SPOTTERSPLAATS

18L

OOSTELIJKE
DIENSTWEG 18L

SIE

36R-18L

ET

18L-36R

T7

WE

RI

09
09

D

ND

S7

R21

OR

RA

O

EG
W
ER

KO

BUIS 2

S14

SE

OT
SL
E
GD
EG

S9

S11

S13

P24

IN

18L

EN
RL
W

VE

EM

18L-36R

W6

TE

H2

NSP

ND
LO

36C-18C

NB

SNEEUWVLOOTWEG
NOORDELIJKE DIENSTWEG 27

C

P25 A21

NO

18
L

C2
C1

Z3

DE

DIENSTWEG
KOP 18L

EG

18L-36R

P24

OM

RANDW

NSE

H1

09

HT

ESTEI

TIO

EG
W
EG

IZE
RE

C3

D

4

2

S TA

LOEV

ER

W

OT

ID

BL

AD

RU

SL

EK

W

EG

NN

DU

36C-18C

KO

T12

T5

17

SCH

OPSTELPLAATS
UGS-D
ZO

CU4

04

18C

R 63

C2

P23

ES

AT

Z1

van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, DGTL.
3

EV

STRA

18C-36C

EG

OC

Pagina 20: (4) 	 “Economische Betekenis marktsegmenten”, Buck Consultants

11

Z

RT

G

SLAAN

9

W5

18C-36C

Z2

ZE

WE

10

LO

DAY
HOLI UE
AVEN

T10
T3

W5

UI

SE

18

CU2

R 62

P40

T1

JFH

AG

R 61
36C-18C

RIJBAAN Y

OF

OR
VICT

DW

EG

W

ES

AN
BA
RIJ

HO

OMGELEGDE A9
(2017)

R 60

C2

T8

W4

36C-18C

E

HO

TZ

EG

IJD

W
ST

V22

EN

DI

V25

OOSTELIJKE DIENSTWEG

EG

18C

WESTELIJKE DIENSTWEG

RW

WESTELIJKE DIENSTWEG

ZE

O FD

UI

KE
LIJ

VA

JFH

DE
OR

AR

T

VI

C8

VI

HA

International en SEO Economisch Onderzoek, 2005, in opdracht
KOEKOEK

W3

ROLHEK
TOEGANG TOT UGS-C

V27

E

DE

1

C2

P22

TR

W
EU

C

36C-18C

R

V

W

G

SL
36C-18C

T6

V23

TO

NI

OOSTELIJKE DIENSTWEG

18C
36C-18C

DE
ZIJ
ST
OO
EG
DW
OF

Y

HO

36L
36L

T
CH
TO

V21

VIC

6

AN

24-0

V20

VS
BA

6

P36

RIJ

OPSTELPLAATSEN
UGS-C

V13

24-0

ER

W2

6

RK

T4

24-0

KE

T1

C9

6

C8

24-0

V

E DI V19
EN
ST
WEG

6

IJK

24-0

ER

V18

VE

VS

EL

DIENSTWEG
KOP 36L

EU

WE

OU

6

36
L

EL

24-0

P35

V11

ND

HT

VN
ZU

ID

IZE

RIJBAAN Y

C1

KA

W1

V17

DU

18C

P34

V4
V15

EE

Y C2

C3

T2

ER

18
C

VS

OT

LIJ
RIJ KE DI
BA EN
AN ST
VIC WEG
TO
V18
R

OL

24

36L-18R

DE

PH

24

36L-18R

OR

V
V12

HI

22

V3

V9

SC

NIEUW

Y1 RHP

EG

HO

C4

DIENSTWEG KOP 18C

Y2 RHP

36C-18C

VA
O FD

C6

27-09

36L-18R

V16
V14

27-09

V10

18C-36C

V7

AR

T

36L-18R

HO

V2

NO

NI

HI

T

SC

N 196

N 201

Afkortingen en begrippen
AMS	Amsterdam Schiphol

MUC

AF 	Air France

NLR	Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum

BA 	British Airways

NPS	Net Promotor Score

BAS	Bewoners Aanspreekpunt Schiphol

ORS	Omgevingsraad Schiphol

BARIN	Board of Airline Representatives in the Netherlands

PBL	Planbureau voor de Leefomgeving

BCG 	Boston Consulting Group

RSG	Royal Schiphol Group

Luchthaven München

BNP 	Bruto Nationaal Product

RTK	Revenue Ton Kilometer

BRS	Bestuurlijke Regie Schiphol

SDG

CBS	Centraal Bureau voor de Statistiek

SEO	Stichting Economisch Onderzoek Amsterdam

CDG 	Luchthaven Parijs Charles de Gaulle

SES 	Single European Sky

CORSIA	Carbon Offsetting and Reduction Scheme for International Aviation

SLS	Stichting Leefomgeving Schiphol

CPB	Centraal Planbureau

TEN-T

Trans-European Transport Network

E&M 	Engineering & Maintenance

TPA

Luchthaven Tampa

EU-ETS	Europees Emission Trading Scheme

TRD

Luchthaven Trondheim

FRA 	Luchthaven Frankfurt

VOP 	Vliegtuig Opstel Plaats

HAM

Luchthaven Hamburg

VTB

HOV

Hoogwaardig Openbaar Vervoer

Sustainable Development Goals

Vliegtuigbeweging

IenW	Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
IAF	Initial Approach Fix

Colofon

IATA 	International Air Transport Association

Koninklijke Luchtvaart Maatschappij N.V.
Afdeling Mainport Strategy
E-mail: Pieter.Cornelisse@klm.com
Tel: 020 – 649 13 33

ICAO 	International Civil Aviation Organization
ISMS	Integraal Safety Management System
KLM	Koninklijke Luchtvaart Maatschappij NV
LAX

Luchthaven Los Angeles

LH 	Lufthansa

Copyright

LHR

Luchthaven London Heathrow

LPI

Luchthaven Linkoping

Koninklijke Luchtvaart Maatschappij N.V.,
oktober 2018

LVNL 	Lucht Verkeersleiding Nederland
MAD

Luchthaven Madrid

Mainport	Knooppunt van belangrijke transport routes
met groot economisch belang

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar
gemaakt door middel van druk, kopieën of op welke manier dan ook,
zonder voorafgaande toestemming van de Air France-KLM Groep.

Het belang van mainport Schiphol
KLM verbindt Nederland met de wereld

59