Indicatiestelling voor
verstandelijk gehandicapten
Vergelijking van de CIZ-systematiek en de
toepassing van de SIS door de Stichting Arduin

Eindrapport
Een onderzoek in opdracht van Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
Betty Noordhuizen
Marieke Hollander

B3445
Zoetermeer, 9 maart 2009

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Research voor Beleid. Het gebruik van
cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is
toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking
in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na
schriftelijke toestemming van Research voor Beleid. Research voor Beleid aanvaardt geen
aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

2

Inhoudsopgave

1

2

3

4

5

6

Inleiding

5

1.1

Context van het onderzoek

5

1.2

Doel van het onderzoek en onderzoeksvragen

5

1.3

Opzet van het onderzoek

7

1.4

Leeswijzer

9

Uitgangspunten en methodiek van de indicatiestelling

11

2.1

Uitgangspunten van de indicatiestelling

11

2.2

Methodiek van de indicatiestelling

13

2.3

Conclusie

17

Proces van indiceren

19

3.1

Aanvraag van de indicatie

19

3.2

Betrokkenheid cliënt en mantelzorgers

20

3.3

Betrekken van externe bronnen

22

3.4

Locatie van de indicatiestelling

22

3.5

Kenmerken van de indicatiesteller

23

3.6

(Tijds)investering van de cliënt en de mantelzorger

24

3.7

Mening van mantelzorgers over SIS-indicatiestelling

25

3.8

Kosten van de indicatiestelling

26

3.9

Doorlooptijd

27

3.10

Afgifte resultaten van de indicatiestelling

28

3.11

Geldigheidsduur indicatie

29

3.12

Conclusie

29

Uitkomsten van indicaties

33

4.1

Verband tussen zwaarte ZZP en hoogte SIS-score

33

4.2

Vergelijking van het type geïndiceerde zorg

34

4.3

Vergelijking omvang geïndiceerde ondersteuning

40

4.4

Conclusie

42

Toepasbaarheid van de SIS-systematiek in de AWBZ-indicatiestelling

43

5.1

Inleiding

43

5.2

Afwegingen bij het gebruik van de SIS in de AWBZ-indicatiestelling

43

5.3

Conclusie

45

Samenvatting en conclusie

47

6.1

Samenvatting

47

6.2

Conclusie

49

Support Intensity Scale

51

Bijlage 1

3

4

1

Inleiding

1.1

Context van het onderzoek

De staatssecretaris van VWS wil de indicatiestelling in de AWBZ vereenvoudigen met als
doel de bureaucratie in de zorg te verminderen en de dienstverlening aan cliënten te verbeteren. De staatssecretaris heeft in oktober 2007 het startsein gegeven voor een aantal
pilots indicatiestelling.
Eén van de pilots richt zich op de ‘Methodiek Arduin’. De Stichting Arduin hanteert sinds
twee jaar de uit Amerika afkomstige Supports Intensity Scale (SIS) systematiek voor het
vaststellen van de ondersteuningsbehoefte van volwassen cliënten met een verstandelijke
beperking. Een onderzoek moet uitwijzen wat de effecten zijn van de systematiek van
Arduin op de individuele aanspraak op AWBZ-zorg en wat de achtergronden en oorzaken
van deze effecten zijn. Research voor Beleid heeft in opdracht van het ministerie van VWS
dit onderzoek uitgevoerd.

1.2

Doel van het onderzoek en onderzoeksvragen

Het doel van de evaluatie is vast te stellen wat de effecten zijn van de SIS-systematiek
voor de AWBZ-indicatiestelling bij volwassen cliënten met een verstandelijke
beperking in vergelijking met de nu gangbare CIZ-systematiek. Het gaat dan om
verschillen in zowel het proces van indicatiestelling als in de uitkomst van dit proces: de
inhoud van het indicatiebesluit.
Het proces van zorgbehoefte naar daadwerkelijk geleverde zorg verloopt in vier stappen:
1 Een cliënt heeft een zorg- en ondersteuningsbehoefte
2 De cliënt doorloopt een indicatieproces
3 Op basis van de indicatiestelling ontvangt de cliënt een indicatiebesluit
4 Op basis van dit indicatiebesluit wordt zorg en ondersteuning geleverd.
Onderzoeksvragen
De onderzoeksvragen zijn uitgewerkt aan de hand van de stappen in het proces van zorgbehoefte naar geleverde zorg (figuur 1.2).

5

Figuur 1.2

Schematische weergave van de onderzoeksvragen
Cliënt met een
zorg- en
ondersteuningsbehoefte

Indicatiestelling
d.m.v.
SIS-systematiek

Indicatiestelling
d.m.v.
CIZ-systematiek

A Verschillen in indicatiestellingproces
:
- duur van het proces
- belasting voor cliënt
- cliënttevredenheid over proces
- doorlooptijd van indicaties
- bureaucratie en kosten van het proces

Indicatiebesluit

Indicatiebesluit

Te leveren zorg bestaat uit :

Te leveren zorg bestaat uit :

- AWBZ zorg (ZZP)
- Wmo diensten
- zorg vanuit de Zorgverzekeringswet
- andere voorzieningen zoals speciaal
onderwijs en werkvoorziening

- AWBZ zorg (ZZP)
- Wmo diensten
- zorg vanuit de Zorgverzekeringswet
- andere voorzieningen zoals speciaal
onderwijs en werkvoorziening

B verschillen in de inhoud van de indicatie
- verschillen in aard en omvang
van de geïndiceerde zorg
- verschillen gekoppeld aan
cliëntkenmerken
- verklaringen voor verschillen

- participatie
- cliënttevredenheid

- participatie
- cliënttevredenheid

C verschillen in geleverde zorg

De onderzoeksvragen zijn onderverdeeld in twee categorieën, behorende bij de tweede en
derde stap in het proces van zorgbehoefte naar geleverde zorg: het proces van indicatiestelling (A) en de inhoud van de gestelde indicatie (B). Het in kaart brengen van verschillen
in geleverde zorg (C) maakt geen deel uit van dit onderzoek.

6

Het onderzoek richt zich op het beantwoorden van de volgende vragen:
A Het proces van indicatiestelling
Is er verschil in de duur van het indicatieproces bij beide systematieken? Zo ja, wat zijn
verklaringen voor dit verschil?
Zijn er verschillen in de belasting van het indicatieproces voor de cliënt en zijn/haar omgeving? Zo ja, waaruit bestaan deze verschillen (bijvoorbeeld tijdsbeslag, gevraagde documenten/verklaringen, omvang en inhoud gevraagde inzet van de cliënt)?
Is er een verschil in de gemiddelde kosten van een indicatiestelling bij beide systematieken (fte)?
Is er een verschil in de doorlooptijd van indicaties bij beide systematieken? Zo ja, waardoor wordt dit verschil verklaard?
Is er verschil in cliënttevredenheid over het indicatieproces in beide systematieken? Zo
ja, waar bestaat dit verschil uit?
Zijn er mogelijkheden om het indicatieproces via de SIS-systematiek doelmatiger vorm
te geven? Zo ja, welke mogelijkheden zijn dit?
B Inhoud van de indicatie
Zijn er verschillen tussen beide systematieken in de uitkomst van de indicatie die wordt
gesteld? Zo ja:
Waaruit bestaan deze verschillen (type zorg, omvang in aantal uren)?
Kunnen deze verschillen worden gekoppeld bepaalde cliëntkenmerken (bijvoorbeeld
zwaarte van de beperking en leeftijd van de cliënt)?
Waardoor kunnen deze verschillen worden verklaard (andere invalshoek of andere
oorzaak)?

1.3

Opzet van het onderzoek

Interviews met CIZ en Stichting Arduin
Om een gedegen inzicht te krijgen in de CIZ- en de SIS-systematiek hebben we beide systematieken bestudeerd aan de hand van documenten, die zijn aangeleverd door het CIZ en
de Stichting Arduin en verkregen door middel van een internet search.
Vervolgens hebben we persoonlijke interviews gevoerd met een manager van het Expertisecentrum van het CIZ en met een bestuurslid, een manager en een indicatiesteller van de
Stichting Arduin. Tevens is een telefonisch interview gevoerd met een indicatiesteller van
het CIZ Zuidwest Nederland, die zich specifiek bezig houdt met de doelgroep verstandelijk
gehandicapten.
In de interviews is met name dieper ingegaan op de achtergronden en uitgangspunten van
beide indicatiesystematieken. Ten behoeve van de interviews zijn vier casussen opgesteld.
De cliënten in deze casussen verschillen in cliëntkenmerken, zoals het soort beperking dat
zij hebben (waaronder wel of geen gedragsproblemen), de zwaarte van de beperking en
leeftijd. Tijdens de interviews zijn de casussen besproken, waarbij is ingegaan op de keuzemomenten, afwegingen en acties die een indicatiesteller onderneemt. In de interviews is
vastgesteld op welke manier en op basis van welke redenatie het uiteindelijke indicatiebesluit tot stand komt. Tevens zijn de administratieve handelingen ten behoeve van een indi-

7

catiestelling en de doorlooptijd van een indicatieproces in kaart gebracht door middel van
een checklist. Naast de interviews zijn in de loop van het onderzoek vragen voorgelegd aan
de Stichting Arduin en het CIZ.
Telefonische interviews andere partijen
We hebben telefonische interviews gevoerd met twee andere instellingen voor verstandelijk
gehandicapten die gebruik maken van de SIS-systematiek, te weten de Stichting Talant in
Heerenveen en de Stichting Radar in Maastricht. In deze interviews is ingegaan op de uitgangspunten, de achtergronden en het praktisch gebruik van de SIS-systematiek.
Tevens is een uitgebreid telefonisch interview uitgevoerd met dr. Wil Buntinx (werkzaam
aan de Universiteit Maastricht). Dr. Buntinx is docent van een training voor de afname van
de Supports Intensity Scale (SIS) en is betrokken geweest bij het opstellen van de
Nederlandse versie van de SIS-vragenlijst. De onderwerpen van het interview waren de uitgangspunten van de SIS-systematiek en de verschillen in het proces van indicatiestelling
tussen de SIS-systematiek en de CIZ-systematiek.
Interviews met mantelzorgers
Om de vraag te kunnen beantwoorden of er verschil bestaat in cliënttevredenheid over het
indicatieproces in beide systematieken is het noodzakelijk cliënten te vragen naar hun ervaringen bij beide indicatiesystematieken. Uit de interviews met de manager van het Expertisecentrum en een indicatiesteller VG van het CIZ bleek echter dat volwassen verstandelijk gehandicapte cliënten, waarvan al een dossier bestaat, vaak niet bij de indicatiestelling worden betrokken, tenzij hiervoor een specifieke reden is. Hieraan ten grondslag ligt
het uitgangspunt van de indicatiestelling door het CIZ om de cliënt zo min mogelijk te belasten. Om deze reden hebben we, in overleg met de opdrachtgever, ervoor gekozen deze
interviews te houden met de mantelzorger van de cliënt. Een voorwaarde hierbij was dat
beide indicatiestellingen (die door het CIZ en die door de Stichting Arduin) redelijk recent
moeten hebben plaatsgevonden om ervoor te zorgen dat het proces van indicatiestelling de
mantelzorger nog helder voor ogen staat. De Stichting Arduin heeft de contactgegevens
aangeleverd van mantelzorgers van cliënten waarbij de oudste indicatiestelling maximaal
2,5 jaar geleden en de andere indicatiestelling maximaal 1 jaar geleden was. Als gevolg
van beperkte instroom bij de Stichting Arduin gold dit criterium voor een beperkte groep
van 33 cliënten. Helaas bleek in de praktijk dat de ruime meerderheid van deze mantelzorgers niet bij beide indicatiestellingen betrokken zijn geweest. Er zijn uiteindelijk zes persoonlijke interviews met mantelzorgers afgenomen, waarvan één interviews over beide indicatieprocessen en vijf interviews over alleen het SIS-indicatieproces. Helaas bleek de informatie uit het interview over het CIZ-indicatieproces onvolledig en niet bruikbaar voor
het onderzoek.
Dossieranalyse uitkomsten indicaties
In het onderzoek zijn door middel van dossieranalyse de uitkomsten van beide indicatiesystematieken met elkaar vergeleken. Het CIZ geeft sinds 1 juli 2007 AWBZ-indicaties voor
intramurale cliënten af in de vorm van een ZorgZwaartePakket (ZZP). Hiernaast hebben instellingen zelf, waaronder de Stichting Arduin, de AWBZ-indicaties op basis van functies
van bestaande cliënten vertaald in een ZorgZwaartePakket. In het onderzoek hebben we de
door het CIZ vastgesteld ZZP-indicatie vergeleken met de SIS-score zoals deze is vastge-

8

steld door de Stichting Arduin. De ZZP’s die door Arduin zelf zijn vastgesteld hebben we
niet meegenomen in het onderzoek.
Ten tijde van de uitvoering van dit onderzoek waren er 30 volwassen cliënten van Arduin
die beschikken over zowel een ZZP afgegeven door het CIZ als over een SIS-score. De
ZZP-indicatie en de SIS-score van deze 30 cliënten zijn met elkaar vergeleken op zowel de
inhoud als de omvang van de geïndiceerde ondersteuning.
Toetsing onderzoeksresultaten
De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek zijn getoetst door deze in interviews voor te
leggen aan vier experts op het gebied van AWBZ-indicatiestelling en/of de sector verstandelijk gehandicapten. De experts waren mevrouw Aletta Willems van het CIZ, de heer Fons
Hopman en mevrouw Gonny Hendriksen van het College voor zorgverzekeringen (CVZ) en
hoogleraar A.J.P. Schrijvers Hoogleraar Public health van het Gezondheidszorg Julius Centrum te Utrecht.
Met de experts is gesproken over de verschillen in uitgangspunten en opzet van de CIZ- en
de SIS-systematiek en de mogelijkheden om de SIS-systematiek breder in te zetten voor
de AWBZ-indicatiestelling voor de doelgroep verstandelijk gehandicapten en eventueel andere doelgroepen die gebruik maken van AWBZ-zorg.

1.4

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 van dit rapport worden de uitgangspunten en de methodiek van de CIZsystematiek en de SIS-systematiek beschreven en vergeleken. Hoofdstuk 3 bevat een beschrijving en vergelijking van het indicatieproces in beide systematieken. In hoofdstuk 4
presenteren we de resultaten van de vergelijking van de ZZP’s en de SIS-scores van 30
cliënten van de Stichting Arduin. Hoofdstuk 5 bevat de meningen van een aantal experts op
het gebied van indicatiestelling over de geconstateerde verschillen tussen beide systematieken en over de mogelijkheden om de SIS-systematiek breder toe te passen voor verstandelijk gehandicapten en voor andere doelgroepen binnen de AWBZ. Hoofdstuk 6 ten
slotte bevat de samenvatting en conclusies van dit onderzoek met daarin de belangrijke
verschillen tussen beide systematieken en de gevolgen daarvan voor de indicatie die wordt
afgegeven.
Noot:
De term ‘indicatiestelling’ is strikt genomen alleen van toepassing op de indicatiestelling die
wordt uitgevoerd door het CIZ. Het CIZ is door de overheid aangewezen als uitvoerder van
de indicatiestelling voor de AWBZ. Het gebruik van de SIS-systematiek door de Stichting
Arduin om de ondersteuningsbehoefte van de cliënt vast te stellen, leidt niet tot een
rechtsgeldig indicatiebesluit. Voor de leesbaarheid van dit rapport gebruiken wij de term
indicatiestelling ook voor het proces waarin de Stichting Arduin middels gebruik van de
SIS-systematiek vaststelt welke ondersteuning een cliënt nodig heeft. De term SISindicatie verwijst naar de uitkomst van dit proces.

9

10

2

Uitgangspunten en methodiek van de indicatiestelling

In dit hoofdstuk vergelijken we de uitgangspunten van de indicatiesystematiek van het CIZ
met de SIS-systematiek zoals deze wordt toegepast door de Stichting Arduin. Vervolgens
schetsen we voor beide systematieken de methodiek van de indicatiestelling die hieruit
voorvloeit. De verschillen in de uitgangspunten en methodiek worden uitgelicht. Het proces
van indicatiestelling in beide systematieken wordt in het volgende hoofdstuk beschreven.

2.1

Uitgangspunten van de indicatiestelling

CIZ
Hieronder worden enkele uitgangspunten van de indicatiesystematiek van het CIZ besproken.
Grondslag en beperking van de cliënt
Het vertrekpunt van de indicatiestelling door het CIZ is de grondslag van de cliënt en de
beperkingen die hier uit voortkomen.
CIZ als poortwachter
In het Besluit Zorgaanspraken (Bza) is opgenomen dat de verzekerde aanspraak heeft op
AWBZ-zorg voor zover deze zorg niet kan worden bekostigd op grond van een andere wettelijke regeling en voor zover de verzekerde hier, gelet op zijn behoefte en uit een oogpunt
van doelmatige zorgverlening, redelijkerwijs op is aangewezen. Het CIZ is de poortwachter
voor de AWBZ. Het uitgangspunt van de indicatiestelling is zo objectief mogelijk vaststellen
wat de zorgbehoefte van de cliënt is, welke andere bronnen er zijn waaruit de benodigde
ondersteuning kan worden gehaald, te weten wettelijke voorliggende voorzieningen (zoals
de Zorgverzekeringswet) en algemeen voorliggende voorzieningen (zoals een maaltijdservice of een boodschappendienst) en of er sprake is van doelmatige zorgverlening.
Doelmatige zorgverlening
De AWBZ fungeert als vangnet. De inzet van zorg vanuit de AWBZ is bedoeld om cliënten te
compenseren voor hun beperkingen tot op een basisniveau dat ook geldt voor een gezond
persoon van dezelfde leeftijd. De definitie van doelmatige zorg is de zorg die het goedkoopst adequaat is. Wat adequaat inhoudt, is per functie vastgelegd in een beleidsregel. In
de beleidsregels zijn de standaarden per functie vastgelegd. Zo wordt 1x per dag douchen
in de beleidsregels als standaard gehanteerd voor een gezond volwassen persoon. Of een
cliënt vaker of minder vaak wil douchen is voor de indicatie niet van belang, tenzij hiervoor
medische redenen zijn. Als bijvoorbeeld de cliënt incontinent is (objectieve, medische oorzaak) dan krijgt de cliënt vaker ondersteuning bij het douchen.
Voorliggende voorzieningen
Een belangrijke wettelijke voorliggende voorziening voor de AWBZ is de Zorgverzekeringwet. Een lastige afweging bij de indicatiestelling ligt volgens het CIZ bij de behoefte aan
ondersteuning van de cliënt gericht op welzijn en participatie. De voormalige welzijnswet is

11

per 1 januari 2007 opgegaan in de Wmo. Echter, in de AWBZ-functie ondersteunende begeleiding (OB) zijn ook activiteiten opgenomen gericht op participatie van de cliënt in de samenleving. Op dit punt bestaat nu overlap tussen de AWBZ en de Wmo. Het CIZ verwacht
dat dit op termijn wordt gecorrigeerd. Naast wettelijke voorliggende voorzieningen brengt
het CIZ bij een indicatiestelling relevante algemeen voorliggende voorzieningen in kaart.
Voorbeelden hiervan zijn een maaltijdvoorziening en een boodschappendienst.
Onafhankelijke indicatiestelling
Kenmerk van de indicatiestelling door het CIZ is dat deze los staat van het beschikbare
aanbod (onafhankelijke indicatiestelling). Het CIZ benadrukt dat voor hen belangrijk is de
indicatie goed te onderbouwen, onder meer omdat hier later naar verwezen kan worden
mocht er bezwaar en beroep worden gemaakt tegen een indicatiebesluit.
Stichting Arduin
Hieronder volgen de belangrijkste uitgangspunten van de SIS-indicatiesytematiek.
Participeren in de samenleving
Het uitgangspunt van de SIS-sytematiek en van de Stichting Arduin is dat de cliënt centraal
staat. De cliënt dient volledig in de samenleving te kunnen participeren, net als en tussen
mensen zonder verstandelijke beperking. Voor de cliënten van Arduin vraagt dit participeren om ondersteuning. De SIS-systematiek gaat niet uit van de grondslag of de beperkingen die een cliënt heeft, maar van de ondersteuning die een cliënt nodig heeft om volledig
te kunnen participeren in de samenleving. Het ijkpunt is steeds 100% volwaardig participeren in de samenleving zoals een gezond persoon van dezelfde leeftijd in dezelfde situatie
ook zou kunnen.
Model Kwaliteit van Bestaan
De SIS-indicatiestelling wordt uitgevoerd aan de hand van een vragenlijst (de Supports Intensity Scale). De SIS-vragenlijst bestaat uit een breed scala aan activiteiten. Per activiteit
wordt in de vragenlijst aangegeven welke ondersteuning de cliënt bij deze activiteit nodig
heeft. De activiteiten in de SIS-vragenlijst komen voort uit het model Kwaliteit van Bestaan
dat is ontwikkeld door onder andere prof. dr. Robert Schalock. De activiteiten in de vragenlijst hangen nauw samen met de acht domeinen van Kwaliteit van Bestaan.1 In de filosofie
van het model Kwaliteit van Bestaan zouden cliënten alle activiteiten in de SIS-vragenlijst
moeten uitvoeren, omdat deze activiteiten onderdeel zijn van het normale leven van een
gezond persoon. Zo moet iedere volwassen persoon maaltijden klaarmaken, eten en zorgdragen voor persoonlijke hygiëne. In deze zin biedt het model Kwaliteit van Bestaan een
normenkader: de cliënt zou de activiteiten in de SIS-vragenlijst moeten uitvoeren.
De SIS-vragenlijst brengt in beeld welke ondersteuning nodig is voor de cliënt om deze activiteiten uit te voeren op het maximaal haalbare niveau voor de cliënt.
Onderdeel van het normale leven van een gezond persoon is ook zelf kiezen hoe dit leven
wordt vormgegeven. Dit betekent dat de cliënt zelf de bezigheden kan kiezen die hij/zij wil
uitvoeren, zoals het kiezen van hobby’s en het onderhouden van sociale contacten met
1

Deze acht domeinen zijn emotioneel welbevinden, interpersoonlijke relaties, materieel welbevinden, persoonlijke ontplooiing, lichamelijk welbevinden, zelfbepaling, sociale inclusie en rechten. Model Kwaliteit van Bestaan, Schalock en Verdugo, 2002.

12

vrienden en familie en de frequentie hiervan. Er zijn in de methodiek van Arduin geen standaardtijden of maximumtijden voor activiteiten vastgelegd. Zo kan de cliënt bij het afnemen van de SIS-vragenlijst er bijvoorbeeld voor kiezen dagelijks familie te willen bezoeken
of één keer per maand.
Ondersteuningsbehoefte van de cliënt
Het uitgangspunt is steeds zoveel mogelijk de wens van de cliënt (‘klant aan het stuur’).
Uitgangspunt is hierbij dat de cliënt alle activiteiten in de SIS-vragenlijst zou moeten uitvoeren, aangezien deze activiteiten behoren tot het normale leven van een gezond persoon. In de ervaring van de Stichting Arduin hebben cliënten in de praktijk geen onrealistische of buitensporige eisen. Bovendien kunnen cliënten hun tijd maar op een beperkt aantal manieren gebruiken. Een cliënt die vaak bij familie op bezoek gaat en daar ondersteuning bij nodig heeft, bezoekt minder vaak bijeenkomsten van een hobbyclub en heeft daarvoor dus niet veel ondersteuning nodig. Bij een andere cliënt is dit mogelijk andersom. Er is
wel verschil in de totale hoeveelheid ondersteuning die cliënten wensen te ontvangen. Waar
de ene cliënt veel hobby’s buitenhuis heeft en daarbij veel ondersteuning vraagt, is de andere cliënt liever vaker thuis en vraagt minder ondersteuning.
Een cliënt is vrij om te kiezen welke sociale contacten hij/zij wil onderhouden en welke
hobby’s hij/zij wil uitvoeren. Het onderhouden van sociale contacten en het uitvoeren van
hobby’s op zich maakt deel uit van een volwaardig, participerend bestaan en zou iedere
cliënt om deze reden moeten doen. Indien een cliënt meldt geen behoefte te hebben aan
sociale contacten en hobby’s, wordt op de SIS-vragenlijst toch de ondersteuning gescoord
die de cliënt nodig zou hebben om deze activiteiten uit te voeren. Vervolgens is het aan de
zorgverleners van Arduin om te achterhalen waarom de cliënt de activiteit niet wil uitvoeren en de cliënt hierin te stimuleren.
Voorliggende voorzieningen
Het beoordelen van voorliggende voorzieningen maakt geen deel uit van de indicatiestelling
door de Stichting Arduin. Bij het bieden van de ondersteuning aan cliënten bekijkt de Stichting Arduin of er andere bronnen zijn waaruit de ondersteuning gehaald kan worden, zoals
een vervoersvoorziening (Wmo) of arbeidsmatige dagbesteding. In de praktijk wordt vrijwel
alle ondersteuning die geïndiceerd is door middel van de SIS gefinancierd uit de AWBZmiddelen van een cliënt, aldus de Stichting Arduin.

2.2

Methodiek van de indicatiestelling

CIZ
Het CIZ hanteert voor het bepalen van de te indiceren zorg een trechtermodel. Hierbij worden achtereenvolgens de beperkingen van de cliënt, de zorgsituatie van de cliënt, de bruto
vastgestelde zorgbehoefte en de netto vastgestelde zorgbehoefte in kaart gebracht.

13

Figuur 2.1

Trechtermodel van het CIZ voor het bepalen van de te indiceren zorg1

Cliënt: grondslag, beperkingen, omgeving, bestaande voorzieningen
Uitgangspunt van het CIZ om te komen tot een indicatie is de grondslag van de cliënt en de
beperkingen die hieruit voortvloeien. Het CIZ gebruikt voor de indicatie een formulierenset
die gebaseerd is op:
a. de DSM-IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, versie 4),
b. de ICD-10 (International Statistical Classification of Diseases and Related Health
Problems, versie 10) voor het bepalen van ziektes en aandoeningen,
c. de ICF (International Classification of Functioning, Disability and Health) voor het
vaststellen van stoornissen, beperkingen en participatieproblemen.

1

Bron: CIZ.

14

Bij het vaststellen van een grondslag voor AWBZ-zorg op basis van een verstandelijke beperking gaat het CIZ uit van de DSM-IV classificatie. Volgens deze classificatie is er sprake
van een verstandelijke beperking indien aan drie voorwaarden wordt voldaan:
1 de cliënt scoort cognitief/intellectueel lager dan gemiddeld op een algemene IQ test
(norm IQ<70);
2 er zijn blijvende beperkingen op het gebied van sociale redzaamheid;
3 deze beperkingen moeten voor het 18e levensjaar zijn ontstaan.
De mate van verstandelijke beperking wordt ingedeeld op basis van IQ.
Mate van verstandelijke beperking

IQ

lichte verstandelijke beperking

50-70

matige verstandelijke beperking

35-50

ernstige verstandelijke beperking

20-35

zeer ernstig, diep verstandelijk beperkt

<20

ernst niet gespecificeerd

intelligentietest is niet mogelijk

Cliënten met een IQ score tussen 70 en 85 waar ook sprake is van beperkingen in de sociale redzaamheid, leerproblemen en/of gedragsproblemen en die langdurig aangewezen zijn
op AWBZ-zorg worden door het CIZ ook geïndiceerd onder de grondslag verstandelijke
handicap.
De mate waarin de cliënt beperkt is, wordt gescoord op een vierpuntsschaal op een vaststaande lijst met activiteiten:
1 kan de activiteit zelf/er is geen hulp van een ander nodig (score 0)
2 kan de activiteit zelf maar een ander moet toezien of stimuleren (score 1)
3 kan de activiteit slechts met veel moeite/een ander moet helpen (score 2)
4 kan de activiteit niet zelfstandig/een ander moet overnemen (score 3).
De beperkingen en participatieproblemen die een cliënt ondervindt, hangen samen met de
omgeving van de cliënt en de aanwezige voorzieningen. Indien uit de voorgaande stap
blijkt dat de cliënt beperkingen ondervindt waardoor ondersteuning nodig is (score 1 t/m
3), wordt eerst gekeken naar het compenserend vermogen van de context van de cliënt.
Hierbij wordt gekeken aan welk deel van de zorgbehoefte van de cliënt kan worden voldaan
door:
verbeteren van de vaardigheden van de cliënt (behandeling/revalidatie/leren)
aanpassing van de woonomgeving of hulpmiddelen
1. Zorgsituatie van de cliënt (‘foto’)
Door het CIZ wordt vervolgens een ‘foto’ gemaakt van zorgsituatie van de cliënt. Hierbij
brengt het CIZ in kaart aan welk deel van de zorgbehoefte van de cliënt tegemoet gekomen
kan worden door middel van:
gebruikelijke zorg (door huisgenoten)
wettelijk voorliggende voorzieningen (zoals de Zorgverzekeringswet)
algemeen gebruikelijke voorzieningen (zoals een boodschappendienst).

15

2. Bruto vastgestelde (AWBZ) zorgbehoefte
De zorgbehoefte die overblijft, is de bruto vastgestelde (AWBZ) zorgbehoefte. Met behulp
van de formulierenset wordt door de indicatiesteller vastgesteld wat de aard, de omvang,
de geldigheidsduur en de leveringsvoorwaarden van de benodigde zorg zijn.
3. Netto vastgestelde (AWBZ) zorgbehoefte
Het CIZ brengt vervolgens in beeld welke mantelzorg bij de cliënt wordt geleverd. De netto
zorgbehoefte van de cliënt is de bruto zorgbehoefte met aftrek van de aanwezige mantelzorg. De cliënt krijgt een AWBZ-indicatie op basis van zijn/haar netto zorgbehoefte. Mantelzorg gebeurt op basis van vrijwilligheid. Indien de mantelzorger geen mantelzorg meer
kan of wil leveren bij de cliënt wordt de AWBZ-indicatie, na aanvraag bij het CIZ, hierop
aangepast.
Op basis van de vastgestelde netto zorgbehoefte van de cliënt neemt de indicatiesteller een
besluit over de AWBZ-zorg waar de cliënt aanspraak op kan maken. Voor cliënten met een
intramurale indicatie, zoals de cliënten van de Stichting Arduin, geeft het CIZ sinds 1 juli
2007 AWBZ-indicaties af in de vorm van een ZorgZwaartePakket (ZZP).
Stichting Arduin
De indicatiemethodiek van de Stichting Arduin op basis waarvan de benodigde ondersteuning wordt vastgesteld bestaat uit twee onderdelen:
1 een interview over wensen en persoonlijke aspiraties van de cliënt
2 afname van de SIS-vragenlijst
1. Interview over wensen en persoonlijke aspiraties
Het wenseninterview is een semi-gestructureerd interview op basis van de ondersteuningsgebieden (domeinen) van de SIS. Deze domeinen zijn:
activiteiten in huis
activiteiten in de samenleving
leren en permanente vorming
arbeidsmatige activiteiten
gezondheid en veiligheid
sociale activiteiten
rechtsbescherming en voor jezelf opkomen
medische ondersteuning
gedragsmatige ondersteuning.
Voor ieder ondersteuningsgebied wordt de cliënt gevraagd de huidige situatie te beschrijven, een beoordeling te geven van de huidige situatie en de ideale situatie of een doelstelling voor de toekomst te formuleren. De respondent kan zijn/haar antwoorden vrij formuleren. Indien de cliënt niet zelf in staat is om het wenseninterview te voeren, wordt een mantelzorger of de persoonlijk assistent van de cliënt1 gevraagd namens de cliënt te antwoorden. Belangrijk is dat dit wordt gedaan door iemand zijn die de cliënt goed kent.

1

Iedere cliënt van de Stichting Arduin heeft een persoonlijk assistent waar de cliënt ondermeer terecht kan
met vragen.

16

2. De SIS-vragenlijst
De SIS-vragenlijst bestaat uit drie secties:
Sectie 1: een schaal voor onderzoek naar algemene behoeften aan ondersteuning
Sectie 2: aanvullende schaal specifiek over bescherming en belangenbehartiging
Sectie 3: twee subschalen over de behoefte aan specifieke medische en gedragsmatige
ondersteuning.
Een toelichting op de inhoud en de opbouw van de SIS-vragenlijst is opgenomen in bijlage 1.
De SIS-vragenlijst is opgebouwd uit een groot aantal activiteiten op diverse terreinen zoals
activiteiten in huis, activiteiten in de samenleving en arbeidsmatige activiteiten. Bij het invullen van de SIS-vragenlijst wordt de ondersteuning in kaart gebracht die een cliënt nodig
heeft om een activiteit uit te kunnen voeren, bijvoorbeeld het deelnemen aan educatieve
activiteiten. Bij het vaststellen van de ondersteuningsbehoefte wordt uitgegaan van het typische prestatieniveau van de cliënt, datgene wat de cliënt normaal in een alledaagse situatie kan. Dit in tegenstelling tot het maximale prestatieniveau van een cliënt, dat wat een
cliënt in een uitzonderlijke situatie of met uitzonderlijke inspanning kan.
Bij het bepalen van de ondersteuning die een cliënt nodig heeft om een activiteit uit te voeren, dient te worden uitgegaan van het maximaal haalbare niveau van uitvoering van die
activiteit voor de cliënt, bijvoorbeeld de ondersteuning die nodig is om de cliënt een maaltijd zoveel mogelijk zelf te laten bereiden.
Ieder item dient voor iedere cliënt te worden ingevuld, ook als de cliënt de activiteiten binnen dat item nu niet uitvoert en niet van plan is deze activiteiten op korte termijn te gaan
uitvoeren. In de visie van de Stichting Arduin zou ieder mens de activiteiten in de SISvragenlijst moeten uitvoeren om een volwaardig, participerend bestaan te leiden. Zo is een
cliënt vrij om te bepalen met wie hij/zij sociale contacten wil onderhouden en hoe vaak,
maar het onderhouden van sociale contacten op zich is een activiteit die iedere cliënt zou
moeten uitvoeren. Indien een cliënt geen sociale contacten onderhoudt en dit ook niet
wenst te doen, is het aan de zorgverlener om te achterhalen wat de cliënt belemmert en
deze belemmeringen aan te pakken. De SIS-vragenlijst werkt op zo’n moment als signaleringsinstrument van een ongewenste situatie.

2.3

Conclusie

De uitgangspunten van het CIZ en de Stichting Arduin verschillen van elkaar. Het CIZ is de
poortwachter van de AWBZ. De CIZ-indicatiestelling dient zo objectief mogelijk vast te stellen of een cliënt aanspraak kan maken op AWBZ-zorg (grondslagbepaling). Er wordt uitgegaan van de goedkoopst mogelijke adequate zorg die een cliënt vanuit de AWBZ nodig
heeft. Het CIZ hanteert hierbij standaarden die zijn vastgelegd in beleidsregels en beoordeelt de aanwezige voorliggende voorzieningen. De indicatiestelling van de Stichting Arduin
heeft als doel vast te stellen welke ondersteuningsbehoefte de cliënt in de praktijk heeft.
Het bepalen van de grondslag voor AWBZ-zorg is geen taak voor de zorgaanbieder en
maakt geen deel uit van de SIS-indicatiestelling.
De ondersteuningbehoefte van de cliënt wordt bepaald aan de hand van activiteiten die
voortkomen uit het Model Kwaliteit van Bestaan. Uitgangspunt is dat iedere cliënt deze ac-

17

tiviteiten zou moeten uitvoeren. Bij het vaststellen van de ondersteuning die een cliënt nodig heeft, staat de wens van de cliënt centraal (‘klant aan het stuur’).
De methodiek van de indicatiestelling verschilt sterk tussen het CIZ en de Stichting Arduin.
Dit verschil hangt samen met de het verschil in uitgangspunten. Het CIZ hanteert bij de indicatiestelling een trechtermodel dat leidt tot de netto zorgbehoefte van de cliënt: de zorg
die een cliënt vanuit de AWBZ nodig heeft en die niet uit andere bronnen gehaald kan worden. De indicatiestelling door de Stichting Arduin bestaat uit een wenseninterview en de afname van de SIS-vragenlijst. Hiermee worden de wensen en aspiraties van de cliënt in
beeld gebracht en wordt de ondersteuning bepaald die nodig is om de cliënt activiteiten te
laten uitvoeren op het voor hem/haar maximaal haalbare niveau. Het beoordelen van eventuele voorliggende voorzieningen maakt geen deel uit van de SIS-indicatiestelling door de
Stichting Arduin. De ondersteuningsbehoefte die door middel van de SIS is vastgesteld,
wordt vrijwel geheel uit de AWBZ-middelen betaald.
In de onderstaande tabel zijn de verschillen tussen de CIZ-systematiek en de SISsystematiek, zoals deze wordt toegepast door de Stichting Arduin, samengevat.
Elementen van de

CIZ-systematiek

SIS-systematiek

indicatiestelling
Uitgangspunten en methodiek
Rol van de organisatie

CIZ als poortwachter van de AWBZ

De Stichting Arduin als zorgaanbieder

Centraal in de indicatiestelling

Doelmatige zorgverlening

Ondersteuningsbehoefte van de cliënt

Grondslag van de cliënt

Bepalend voor de aanspraak op de

en participeren in de samenleving
Geen onderdeel van de indicatie

AWBZ
Beoordeling voorliggende

Belangrijk onderdeel indicatie

Geen onderdeel indicatie

Normtijden

Uit de beleidsregels AWBZ

Geen

Indicatiemodel

Trechtermodel CIZ

Model Kwaliteit van Bestaan

voorzieningen

18

3

Proces van indiceren

In dit hoofdstuk beschrijven en vergelijken we het indicatieproces van de CIZ-systematiek
en de SIS-systematiek. Hierbij volgen we de stappen in het indicatieproces van de aanvraag voor een indicatie tot en met de afgifte van de indicatieresultaten.
In dit hoofdstuk komen achtereenvolgens de volgende aspecten van de indicatiestelling aan
bod:
Aanvraag van de indicatie
Betrokkenheid van de cliënt en de mantelzorger
Betrekken van externe bronnen
Kenmerken van de indicatiesteller
Locatie van de indicatiestelling
(Tijds)investering van de cliënt en de mantelzorger
Kosten van de indicatiestelling
Doorlooptijd van het indicatieproces
Afgifte van de resultaten van het indicatieproces
Geldigheidduur van het indicatiebesluit

3.1

Aanvraag van de indicatie

CIZ
Wanneer er behoefte is aan zorg waarvoor een indicatiebesluit van het CIZ noodzakelijk is,
dient hiervoor een aanvraag te worden ingediend bij het CIZ. Een AWBZ-indicatie voor verstandelijk gehandicapte cliënten wordt in de regel niet aangevraagd door de cliënt zelf,
maar door de zorgaanbieder, de huisarts, een MEE-organisatie of de mantelzorger/wettelijk
vertegenwoordiger van de cliënt. Het CIZ merkt op dat ditzelfde overigens ook geldt voor
cliënten met een andere grondslag.
Stichting Arduin
Het initiatief voor de afname van de Supports Intensity Scale (SIS) ligt bij de Stichting
Arduin, nadat een cliënt bij de organisatie is aangemeld. Op dit moment beschikt de cliënt
reeds over een AWBZ-indicatie van het CIZ. De Stichting Arduin streeft ernaar de SIS af te
nemen voordat de cliënt daadwerkelijk bij de zorgaanbieder in zorg komt. In de praktijk
lukt dit niet altijd, bijvoorbeeld omdat er sprake is van een crisissituatie. De SIS wordt dan
afgenomen binnen één á twee maanden nadat de cliënt bij Arduin is binnengekomen.
Conclusie: aanvraag van de indicatie bij CIZ en Arduin
In de CIZ-systematiek dient de cliënt of diens vertegenwoordiger zelf een indicatie aan te
vragen wanneer er behoefte is aan zorg waarvoor een indicatiebesluit van het CIZ nodig is.
In de SIS-systematiek ligt het initiatief tot de afname van de SIS-vragenlijst bij de Stichting Arduin.
Het verschil in de manier waarop de aanvraag van de indicatiestelling is vormgegeven, is
het gevolg van een verschil in rol van het CIZ en de Stichting Arduin. Het CIZ heeft een rol
als poortwachter van de AWBZ. Op het moment dat een cliënt aanspraak wil maken op
AWBZ-zorg is een CIZ-indicatie nodig. Op het moment dat de Stichting Arduin de SIS af-

19

neemt bij een cliënt, heeft deze cliënt al een CIZ-indicatie en is dus al vastgesteld dat de
cliënt een aanspraak heeft op de AWBZ. Het centrale doel van de SIS-indicatie is vast te
stellen welke ondersteuning de cliënt in de praktijk nodig heeft.

3.2

Betrokkenheid cliënt en mantelzorgers 1

CIZ
Het CIZ streeft er in het proces van indicatiestelling naar de cliënt zo min mogelijk te belasten en de indicatiestelling zo spoedig mogelijk af te ronden, in ieder geval binnen de
wettelijk gestelde termijn van zes weken. Dit streven vertaalt zich in de praktijk in een
veelal beperkt beroep op de mantelzorger en met name op de cliënt. Het CIZ betrekt zoveel
mogelijk informatie uit dossiers en van derden.
Van volwassen verstandelijk gehandicapte cliënten is er in een ruime meerderheid van de
gevallen bij het CIZ al een dossier bekend. In de niet-stedelijke gebieden komt het echter
nog wel eens voor dat het CIZ een volwassen verstandelijk gehandicapte cliënt indiceert die
tot op heden alleen mantelzorg heeft ontvangen en waarvoor pas op latere leeftijd, meestal
bij overlijden van de ouders van de cliënt, voor het eerst AWBZ-zorg wordt aangevraagd.
Naast de informatie uit het dossier, spreekt het CIZ veelal met een zorgprofessional en/of
de mantelzorger. Deze personen leveren in een telefonisch gesprek informatie over het
functioneren van de cliënt en over gedragsproblemen. De cliënt zelf wordt door het CIZ alleen gesproken als hier een duidelijke reden is, bijvoorbeeld wanneer dit de uitdrukkelijke
wens is van de cliënt zelf of van de mantelzorger of wanneer er bij de indicatiesteller onduidelijkheid bestaat over de situatie van de cliënt. Ook wanneer een volwassen verstandelijk gehandicapte cliënt voor de eerste maal wordt geïndiceerd, spreekt het CIZ met de client zelf.
Indien de indicatiesteller spreekt met de cliënt, vraagt het CIZ altijd om de aanwezigheid
van de mantelzorger bij dat gesprek. De mantelzorger kan vaak extra informatie geven:
enerzijds om diens rol in de verzorging van de cliënt toe te lichten, wat als input dient voor
het vaststellen van de zorgbehoefte, en anderzijds omdat de cliënt zelf niet altijd in staat is
de vragen van de indicatiesteller goed te beantwoorden. Het gesprek met de mantelzorger
en eventueel de cliënt vindt bij de cliënt thuis plaats als het voor de indicatiestelling van
belang is de cliënt in zijn of haar thuissituatie te beoordelen.

1

Daar waar de term mantelzorger wordt gebruikt, wordt ook in algemene zin een familielid of vriend van de
cliënt bedoeld, ongeacht of deze op dit moment (nog) mantelzorg levert.

20

Stichting Arduin
De Stichting Arduin nodigt altijd de cliënt en familie van de cliënt uit voor de afname van
de SIS-vragenlijst.1 De vragenlijst wordt afgenomen in een persoonlijk gesprek.
Aanwezigheid cliënt
Arduin laat weten dat in de praktijk in ongeveer 70% van de gevallen de cliënt aanwezig is
bij het afnemen van de SIS-vragenlijst. Indien de cliënt niet bij het afnemen van de vragenlijst aanwezig is, is dit meestal omdat het gesprek teveel spanning oproept bij de cliënt
of omdat de cliënt niet in staat is de vragen te begrijpen en/of antwoorden op de vragen te
formuleren. Dit laatste komt voor bij cliënten met een (zeer) ernstige verstandelijke beperking en eventueel bijkomende lichamelijke en/of zintuiglijk beperkingen en/of psychiatrische problemen.
Ook in het geval dat een cliënt geen vragen kan beantwoorden, geeft de Stichting Arduin
de voorkeur aan de aanwezigheid van de cliënt. De aanwezigheid van de cliënt geeft een
andere dimensie aan het gesprek, aldus Arduin. De afweging of een cliënt in staat is het
wenseninterview te houden en aanwezig te zijn bij het afnemen van de SIS-vragenlijst laat
de Stichting Arduin over aan de cliënt en diens mantelzorger/wettelijk vertegenwoordiger.
Aanwezigheid familielid of persoonlijk assistent
In de praktijk komt het met enige regelmaat voor dat de familieleden zelf niet aanwezig
willen of kunnen zijn bij de afname van de SIS en dit overlaten aan de persoonlijk assistent
van de cliënt, met of zonder de aanwezigheid van de cliënt zelf. Het familielid of de persoonlijk assistent van de cliënt is een extra informatiebron en dient om in dialoog met de
cliënt een genuanceerder antwoord te krijgen. Wanneer cliënten nieuw instromen bij de
Stichting Arduin is er nog niet altijd een persoonlijk assistent. In deze gevallen komt het
voor dat een medewerker van de zorgorganisatie waar de cliënt vandaan komt aanwezig is
bij de afname van de SIS-vragenlijst.
Conclusie: betrokkenheid cliënt en mantelzorgers bij CIZ en Arduin
De mate van betrokkenheid van de cliënt en de mantelzorger bij de indicatiestelling verschilt tussen de twee systematieken. Dit verschil in aanpak komt voort uit een verschil in
uitgangspunten tussen het CIZ en Arduin.
De CIZ-indicatie wordt gebaseerd op de objectieve zorgbehoefte, in termen van AWBZ aanspraken, van de cliënt. Om deze zorgbehoefte vast te stellen heeft het CIZ naar eigen inzicht in de regel voldoende aan bestaande dossiers en aanvullende informatie van zorgprofessionals en/of de mantelzorger in een telefonisch gesprek. Uitgangspunten bij de indicatiestelling zijn de cliënt zo min mogelijk te belasten en om op korte termijn een indicatie te
stellen, aangezien deze wordt aangevraagd op het moment dat er –volgens de aanvragerbehoefte is aan AWBZ-zorg.

1

De werkwijze van de Stichting Arduin wijkt op dit punt af van de Nederlandse handleiding voor de SIS. Hierin
is opgenomen dat de SIS-vragenlijst dient te worden afgenomen bij twee personen die de cliënt minimaal drie
maanden kennen en die recent de cliënt hebben geobserveerd in één of meerdere settings (zoals wonen, werken en dagactiviteiten) gedurende een langere periode. Dit kan bijvoorbeeld een mantelzorger en een professionele hulpverlener zijn. Eén van beide respondenten kan de indicatiesteller zijn die de SIS-vragenlijst invult. Ook de cliënt zelf kan een van beide respondenten zijn, maar dit is niet persé het uitgangspunt.

21

In de filosofie van de Stichting Arduin staat centraal dat de cliënt aan het stuur dient te
staan van zijn/haar eigen leven. De wensen van de cliënt vormen het uitgangspunt van de
SIS-indicatie. De directe betrokkenheid van de cliënt bij het persoonlijk afnemen van het
wenseninterview en de SIS-vragenlijst is om deze reden een belangrijk aspect van het indicatieproces.

3.3

Betrekken van externe bronnen

CIZ
Bij een groot deel van de indicatiestellingen vraagt het CIZ, na schriftelijke toestemming
van de cliënt of diens wettelijk vertegenwoordiger, informatie op bij de behandelaar van de
cliënt. Het doel hiervan is een goed beeld te krijgen van de zorgbehoefte van de cliënt in
diens woonomgeving. Hierbij gaat het om informatie over en/of een toelichting op de diagnose van de cliënt, informatie over het beloop van de aandoening en het verkrijgen van
een prognose voor de toekomst.
Stichting Arduin
In de SIS-systematiek worden externe bronnen minder sterk betrokken bij de indicatiestelling. Het uitgangspunt bij de indicatiestelling door de Stichting Arduin is immers de wens
van de cliënt. De ondersteuningsbehoefte van de cliënt wordt bepaald op basis van gesprekken met de cliënt en/of een mantelzorger of persoonlijk assistent die namens de cliënt
spreekt. In deze gesprekken wordt door de indicatiesteller wel gebruik gemaakt van de informatie die wordt aangeleverd door de plaatsende organisatie, zoals een MEE-organisatie.
Conclusie: betrekken van externe bronnen bij CIZ en Arduin
De doelstelling van de indicatiestelling door het CIZ als poortwachter van de AWBZ is het
objectief vaststellen van de zorgbehoefte van de cliënt, op basis van de hiervoor geldende
wettelijke kaders. Het opvragen van informatie bij externe bronnen, zoals de behandelend
arts van de cliënt, maakt een belangrijk deel uit van de indicatiestelling door het CIZ. De
Stichting Arduin heeft als zorgaanbieder een andere rol. De doelstelling van de indicatiestelling door de Stichting Arduin is het vaststellen van de ondersteuningsbehoefte op basis
van de wensen van de cliënt. In de gesprekken die de indicatiesteller met de cliënt voert,
wordt gebruik gemaakt van de informatie die wordt aangeleverd door de plaatsende organisatie.

3.4

Locatie van de indicatiestelling

CIZ
Indien ten behoeve van de indicatiestelling een gesprek met een mantelzorger plaatsvindt,
gebeurt dit meestal telefonisch. In uitzonderingsgevallen wordt een huisbezoek bij de cliënt
afgelegd wanneer de cliënt of de mantelzorger hier specifiek om vraagt of wanneer het voor
het vaststellen van de indicatie belangrijk is om te zien hoe de cliënt functioneert in zijn of
haar eigen woonomgeving. Dit laatste is met name het geval wanneer een aanvraag is gedaan om de cliënt uit huis te plaatsten. Het streven bij de indicatiestelling is dat de cliënt
zo lang mogelijk in het eigen huis blijft wonen.

22

Stichting Arduin
De afname van de SIS-vragenlijst en het wenseninterview vindt meestal plaats op het kantoor van de indicatiesteller. Dit is geen bekende locatie voor cliënten. In enkele gevallen
worden de gesprekken bij de cliënt thuis gevoerd als de cliënt zich hierbij duidelijk prettiger
voelt. Er zijn door Arduin geen afspraken gemaakt over de locatie waar de gesprekken dienen plaats te vinden. Uitgangspunt is dat de locatie rustig en prettig voor de cliënt moet
zijn.
Conclusie: locatie van de indicatiestelling bij CIZ en Arduin
Bij de CIZ-indicatiestelling verloopt contact met de mantelzorger meestal telefonisch. In
specifieke gevallen wordt gekozen voor een huisbezoek. Bij de SIS-indicatiestelling vindt
het gesprek met de cliënt en/of de mantelzorger persoonlijk plaats, meestal in het kantoor
van de indicatiesteller. Voor een huisbezoek wordt gekozen als dit voor de cliënt duidelijk
de voorkeur heeft. Het verschil in locatie hangt samen met een verschil in rol en uitgangspunten tussen het CIZ en de Stichting Arduin. Het CIZ beoordeelt of de cliënt aanspraak
heeft op AWBZ-zorg en streeft er hierbij naar de cliënt zo min mogelijk te belasten en zo
spoedig mogelijk een indicatie te stellen. Het doel van het indicatieproces van de Stichting
Arduin is het vormgeven van een zorgplan voor de cliënt. De wens van de cliënt staat hierbij centraal.

3.5

Kenmerken van de indicatiesteller

CIZ
De medewerkers van het CIZ die indicaties stellen voor de volwassen verstandelijke gehandicapte cliënten hebben een Hbo-opleiding gevolgd in de richting gezondheidszorg. Daarnaast beschikken zij over werkervaring in de gezondheidszorg, specifiek gericht op verstandelijk gehandicapten. Deze indicatiestellers worden specifiek voor de doelgroep verstandelijke gehandicapten ingezet.
Stichting Arduin
Op dit moment is er binnen de Stichting Arduin één indicatiesteller die het wensen interview en de SIS-vragenlijst afneemt bij cliënten van Arduin. De indicatiesteller is academisch geschoold als psycholoog. De indicatiesteller houdt zich naast het uitvoeren van de
indicaties tevens bezig met verdere ontwikkeling van de systematiek van Arduin en geeft
instructie en training aan derden over het gebruik van de SIS-vragenlijst. Een indicatiesteller die enkel wenseninterviews en SIS-vragenlijsten afneemt, zou in de optiek van de Stichting Arduin kunnen volstaan met een Hbo-opleiding.
De indicatiesteller van de Stichting Arduin is ondergebracht bij Regionale Ondersteuningsbureau Walcheren (ROB, per 1 januari 2008 onder de nieuwe naam Qino) dat deel uitmaakt
van de Stichting Arduin. De indicatiesteller is hiermee niet onafhankelijk van de zorgaanbieder. Idealiter zou dit wel het geval moeten zijn, zo merkt de Stichting Arduin zelf op.
Het werken met de SIS-vragenlijst vraagt van indicatiestellers inzicht in en praktische beheersing van de uitgangspunten van de SIS, zo stelt de Stichting Arduin en dr. Wil Buntinx,
docent van een training voor de afname van de Supports Intensity Scale (SIS) en betrokken geweest bij het opstellen van de Nederlandse versie van de SIS-vragenlijst. Een fout
die bij het afnemen van de SIS wel wordt gemaakt, is dat wanneer een cliënt niet in staat

23

is om een activiteit uit te voeren bij de ondersteuningsfrequentie nul wordt gescoord vanuit
het idee ‘dat kan de cliënt niet’. In dit geval dient er maximaal gescoord te worden op de
ondersteuningsbehoefte met ondersteuningstype 4: volledige fysieke begeleiding of volledig
overnemen. Het uitgangspunt is steeds dat de cliënt de activiteit zelf dient uit te voeren op
het hoogst haalbare niveau met de ondersteuning die daarbij nodig is. In de praktijk blijkt
dat het consequent hanteren van dit uitgangspunt om een omslag in het denken vergt van
indicatiestellers en deze denkomslag kan in de praktijk lastig blijken, aldus dr. Wil Buntinx.
Dit is ook de ervaring van een zorgaanbieder die de SIS-vragenlijst een korte periode heeft
uitgeprobeerd voor het vaststellen van de ondersteuningsbehoefte van haar cliënten.
Conclusie: kenmerken van de indicatiesteller bij CIZ en Arduin
De CIZ- en SIS-indicatiestelling kunnen worden uitgevoerd door indicatiestellers met een
Hbo-opleiding. De afname van een SIS-indicatie vraagt inzicht in en beheersing van de uitgangspunten van de SIS en vraagt daarmee een andere denkwijze dan de CIZindicatiestelling. De indicatiestellers van het CIZ zijn onafhankelijk van een zorgaanbieder.
De indicatiesteller van Arduin is in dienst bij de zorgaanbieder en daardoor niet onafhankelijk.

3.6

(Tijds)investering van de cliënt en de mantelzorger

CIZ
Het CIZ heeft de plicht zoveel mogelijk reeds bekende informatie op te vragen bij behandelaars om onnodig belasten van de zorgvrager/mantelzorger te voorkomen. Wanneer de indicatiesteller van het CIZ spreekt met de mantelzorger, en als daar een specifieke reden
voor is met de cliënt, duurt het gesprek een half uur tot maximaal een uur. De cliënt of de
mantelzorger hoeft geen documenten aan te leveren aan de indicatiesteller.
Stichting Arduin
Bij de SIS-indicatie bestaat de betrokkenheid van de cliënt en/of de mantelzorger uit het
voeren van het wenseninterview en het invullen van de SIS-vragenlijst. Bij de meerderheid
van de cliënten worden twee gesprekken gevoerd: één gesprek waarin het interview over
wensen en persoonlijke aspiraties wordt afgenomen en één gesprek waarin de SISvragenlijst wordt afgenomen. In sommige gevallen worden beide in één gesprek afgenomen
of wordt de SIS-vragenlijst over twee gesprekken verdeeld. Voor deze laatste optie wordt
gekozen indien de afname van de SIS-vragenlijst in één keer teveel vraagt gezien de aandachtsspanne van de cliënt. Het interview duurt gemiddeld drie kwartier tot één uur. De afname van de SIS-vragenlijst duurt gemiddeld anderhalf tot twee uur. De cliënt of de mantelzorger hoeft geen documenten aan te leveren ten bate van de indicatiestelling.
Conclusie: belasting voor de cliënt en de mantelzorger bij CIZ en Arduin
In de SIS-systematiek wordt ruim tweemaal zoveel tijdsinvestering gevraagd van de cliënt
en/of de mantelzorger dan in de CIZ-systematiek. Het verschil wordt veroorzaakt door een
verschil in uitgangspunt. Het uitgangspunt van het CIZ is de cliënt en de mantelzorger zo
min mogelijk te belasten en daarmee ook minder te betrekken. Bij de SIS-indicatiestelling
staat de wens van de cliënt centraal. De cliënt en mantelzorger worden bewust sterk bij de
indicatiestelling betrokken. Volgens de Stichting Arduin oordelen cliënten en mantelzorgers
positief over deze betrokkenheid en ervaren zij deze niet als (te) belastend. Uit een enquê-

24

te die Arduin zelf heeft uitgezet onder ouders en verwanten komt naar voren dat deze hun
betrokkenheid bij het invullen van de SIS-vragenlijst waarderen. De volgende paragraaf
geeft de mening weer van mantelzorgers die in het kader van dit onderzoek over de SISindicatiestelling zijn geïnterviewd.

3.7

Mening van mantelzorgers over SIS-indicatiestelling

In de opzet van het onderzoek was voorzien in een aantal interviews met mantelzorgers
over zowel de CIZ-systematiek als de SIS-systematiek. Helaas konden geen van de mantelzorgers hun mening geven over de CIZ-systematiek omdat zij niet of onvoldoende bij de
CIZ-indicatiestelling betrokken zijn geweest.
In totaal zijn zes mantelzorgers geïnterviewd over de afname van de SIS-vragenlijst. De
respondenten zijn gevraagd naar hun mening over de duidelijkheid van het doel van de
SIS-indicatie en wat er van hen werd verwacht. Ook is de respondenten gevraagd hoe zij
de afname van de SIS-vragenlijst hebben ervaren.
Duidelijkheid over het doel van de SIS
Het doel van het afnemen van de SIS-vragenlijst was voor alle respondenten duidelijk. Ook
was voor de meeste respondenten duidelijk wat van de mantelzorger en de cliënt werd verwacht bij afnemen van de SIS. Eén cliënt begreep volgens de mantelzorger niet wat de bedoeling was, als gevolg van het lage verstandelijke niveau van de cliënt.
Oordeel over de wijze van betrekken van de mantelzorger
Alle respondenten zijn positief over de manier waarop zij betrokken zijn bij de afname van
de SIS. De Stichting Arduin heeft de tijd genomen om de indicatiestelling uit te leggen en
om vragen te beantwoorden. Deze respondenten hadden de mogelijkheid hun verhaal te
doen en er is voldoende naar hen geluisterd. Meerdere respondenten merken op dat zij zich
als ouders gehoord en serieus genomen voelen.
Belasting voor de mantelzorger
De duur van de afname van de SIS-vragenlijst was volgens alle respondenten goed. Meerdere respondenten merken op dat de afname weleenswaar lang duurt, maar beoordelen dit
als positief omdat het een belangrijk onderwerp is en alle onderdelen zo goed aan bod kunnen komen. Alle respondenten hebben het gesprek met de indicatiesteller als prettig ervaren. De indicatiesteller heeft volgens hen inlevingsvermogen en verplaatst zich in de situatie van de cliënt. Het gesprek met de indicatiesteller is door geen van de respondenten als
moeilijk ervaren. De helft van de respondenten vond het gesprek wel vermoeiend. Als reden hiervoor werd met name genoemd dat het een emotioneel onderwerp is en dat het gesprek concentratie vergt.
Oordeel over de wijze van betrekken van de cliënt
Alle respondenten oordelen positief over de manier waarop de cliënt betrokken is bij de afname van de SIS-vragenlijst. Bij vijf van de zes respondenten was de cliënt betrokken bij
de afname van de SIS. De respondenten waarderen het dat de mening van de cliënt werd
meegenomen. De indicatiesteller heeft zich volgens de respondenten op een prettige manier opgesteld richting de cliënt en heldere uitleg gegeven waar dat nodig was. Bij één res-

25

pondent was de cliënt niet betrokken bij de afname van de SIS. De respondent is het eens
bij deze keuze in verband met de lage verstandelijke leeftijd en het gesprek aan concentratie bij de cliënt.
Opvallend is dat drie van de vijf respondenten melden dat het gesprek voor hun cliënt vermoeiend en soms moeilijk en onprettig was. Het gesprek zorgde bij de cliënten voor spanning met name omdat zij niet wilden praten over persoonlijke en emotionele zaken. Eén client had moeite de concentratie op te brengen, voor een andere cliënt waren de vragen te
moeilijk.
Duidelijkheid over de wijze waarop de ondersteuningsbehoefte in kaart wordt gebracht
Voor de helft van de respondenten was het duidelijk op welke wijze de ondersteuningsbehoefte van de cliënt door middel van de SIS-vragenlijst is bepaald, voor de andere helft
was dit echter niet duidelijk. Voor één respondent was niet duidelijk hoe de scores in de
SIS-vragenlijst leiden tot de inzet van ondersteuning. Een andere respondent merkt op dat
het ondersteuningsplan dat door Arduin is opgesteld voor de cliënt niet overeenkomt met
wat besproken is bij de afname van de SIS.
Volgens vijf van de zes respondenten is de ondersteuning die de cliënt nodig heeft met de
SIS voldoende in kaart gebracht. Bij één respondent was psychologisch onderzoek van de
cliënt gewenst door de ouders, maar heeft dit pas later plaatsgevonden.
Uit de interviews blijkt ten slotte dat de relatie tussen de CIZ-indicatie en de SIS-indicatie
door de Stichting Arduin voor de respondenten niet duidelijk is. Het merendeel van de respondenten gaat ervan uit dat het CIZ de uitkomsten van de SIS-indicatie gebruikt als uitgangspunt voor de CIZ-indicatie.

3.8

Kosten van de indicatiestelling

CIZ
De kosten van de indicatiestelling door het CIZ komen voort uit de tijdsbesteding van de
indicatiesteller en eventueel andere interne betrokkenen. Het gesprek van de indicatiesteller met de aanvrager en eventueel de cliënt duurt maximaal een uur. Daarnaast vraagt de
indicatiesteller vaak gegevens op bij externe deskundigen, zoals de huisarts en/of de behandeld specialist van de cliënt.
Met grote regelmaat is intern overleg met specifieke (gedrags-)deskundigen en/of artsen in
dienst van het CIZ nodig om de zorgbehoefte van de cliënt objectief vast te stellen. In
sommige gevallen worden aanvragen besproken in een multidisciplinair team (MDT). Het
gaat hierbij meestal om hele specifieke vragen, grote claims op de AWBZ of gevallen waarin de indicatiesteller (in grote mate) wil afwijken van de claim van de zorgvrager. De inzet
van een multidisciplinair team is bij protocol geregeld.
De gemiddelde totale duur van overleg met interne en externe personen per indicatie varieert sterk. Intern overleg kan variëren van vijf minuten (overleg met een arts over een
medisch beeld) tot 15 á 30 minuten (bespreking van een casus in het MDT). De duur van
extern overleg is afhankelijk van de aard en hoeveelheid vragen die het CIZ heeft. Ook
speelt mee dat het CIZ haar vragen zoveel mogelijk schriftelijk stelt en schriftelijk beant-

26

woord wil krijgen, vanwege de juridische verantwoording die het CIZ in sommige gevallen
achteraf moet afleggen.
De totale tijdsbesteding van de indicatiesteller is afhankelijk van de wijze waarop de indicatie tot stand komt en varieert tussen de 30 minuten en 5 uur. Het overgrote deel van de
aanvragen wordt volgens het CIZ in minder dan twee uur afgehandeld (op basis van registratie). Het uurtarief van een indicatiesteller bij het CIZ is €44,00 (excl. overhead en
BTW).
Stichting Arduin
De kosten van de SIS-indicatiestelling door de Stichting Arduin bestaan uit de tijdsbesteding van de indicatiesteller. De indicatiesteller pleegt geen overleg met anderen (intern of
extern) ten behoeve van de indicatiestelling. De totale tijdsbesteding van de indicatiesteller
per indicatie bedraagt gemiddeld twee uur voor de gesprekken en 15 minuten om de gegevens in te voeren in het computersysteem. Het uurtarief van de indicatiesteller van de
Stichting Arduin is €43,62 (excl. overhead en BTW).
Conclusie: kosten van de indicatiestelling bij CIZ en Arduin
Bij zowel de CIZ-systematiek als de SIS-systematiek bestaan de kosten van de indicatiestelling met name uit de tijdsinvestering van de indicatiesteller. De gemiddelde tijdsinvestering van een indicatiesteller in de systematiek van Arduin iets groter dan in de CIZsystematiek. De variatie in de kosten van een indicatiestelling is bij de CIZ-systematiek
beduidend groter dan bij de SIS-systematiek. Dit komt doordat er in bij de CIZindicatiestelling een grotere variatie bestaat in de totale tijdsinvestering van de indicatiesteller per indicatie als gevolg van een wisselende omvang van overleg met interne en externe personen.

3.9

Doorlooptijd

CIZ
Het CIZ meet de doorlooptijd van de indicatiestelling vanaf het moment dat de aanvraag bij
het CIZ binnenkomt tot het moment van verzenden van het indicatiebesluit aan de cliënt of
diens wettelijk vertegenwoordiger. Op basis van het zorgindicatiebesluit (art.12) dient het
CIZ in principe binnen zes weken na aanvraag een besluit af te geven. Het CIZ meldt dat
deze termijn van zes weken in 88% van de gevallen wordt gehaald (op basis van registratie).
Indien de wettelijke termijn van zes weken wordt overschreden, wordt dit volgens het CIZ
in veel gevallen veroorzaakt doordat informatie die is opgevraagd bij behandelaars laat
wordt aangeleverd. Het opvragen van gegevens bij de huisarts van een cliënt komt vaak
voor. Het duurt gemiddeld drie weken voordat opgevraagde gegevens door huisartsen
schriftelijk bij het CIZ worden aangeleverd. Complexe aanvragen die door een multidisciplinair team (MTD) moeten worden onderzocht kosten vaak meer tijd, mede omdat in het MTD
ook externe specialisten zitting nemen. Andere voorkomende oorzaken voor het overschrijden van de termijn zijn het moeilijk kunnen bereiken van de mantelzorger en piekperioden
in de hoeveelheid aanvragen die binnenkomen bij het CIZ, bijvoorbeeld na de kerstdagen.

27

Stichting Arduin
Op initiatief van de Stichting Arduin wordt met de cliënt en/of diens mantelzorger en/of
persoonlijk assistent een afspraak gemaakt voor het afnemen van de SIS-indicatie. De afname vindt in principe plaats binnen de eerste twee maanden dat een cliënt bij de Stichting
Arduin verblijft. De duur van de indicatiestelling is gelijk aan de tijd die nodig is om het
wenseninterview uit te voeren, de SIS-vragenlijst af te nemen en deze gegevens in te voeren in het computersysteem. De gemiddelde duur en van een indicatiestelling is twee uur
en 15 minuten.
Conclusie: doorlooptijd bij CIZ en Arduin
De indicatiestelling volgens de CIZ-systematiek heeft een langere doorlooptijd dan de SISindicatiestelling zoals de Stichting Arduin deze uitvoert, met name wanneer gegevens zijn
opgevraagd bij behandelaars of externe specialisten betrokken zijn bij de indicatiestelling
door het CIZ. Bij de SIS-indicatiestelling door de Stichting Arduin worden geen externe
bronnen geraadpleegd.

3.10

Afgifte resultaten van de indicatiestelling

CIZ
Het CIZ-indicatiebesluit wordt verzonden naar de cliënt of diens wettelijk vertegenwoordiger en naar het zorgkantoor. De cliënt heeft de mogelijkheid van bezwaar en beroep tegen
het indicatiebesluit van het CIZ. Een bezwaarschrift dient binnen zes weken na ontvangst
van het indicatiebesluit te worden ingediend.
Stichting Arduin
De afname van het wenseninterview en de SIS-vragenlijst leidt tot een rapport waarin per
ondersteuningsgebied kort de huidige situatie, de beoordeling van de huidige situatie door
de respondent en een doelstelling voor de toekomstige situatie zijn opgenomen en de scores op de SIS-vragenlijst zijn weergeven. Dit rapport vormt de basis voor het opstellen van
een individueel ondersteuningsplan. De SIS-indicatiestelling is hiermee de eerste stap naar
de levering van zorg en ondersteuning. Het SIS-rapport en het hierop gebaseerde ondersteuningsplan wordt door de persoonlijk assistent van de cliënt besproken met de cliënt en
de mantelzorger. De cliënt en de mantelzorger kunnen in het gesprek hun reactie geven op
de uitkomsten van de indicatiestelling.
Conclusie: afgifte resultaten van de indicatiestelling bij CIZ en Arduin
Het CIZ verstuurt het indicatiebesluit naar de cliënt of diens wettelijk vertegenwoordiger,
de Stichting Arduin bespreekt de uitkomsten van de SIS-indicatiestelling met de cliënt
en/of de mantelzorger. Dit verschil in de wijze waarop de resultaten van de indicatiestelling
worden afgegeven komt voort uit het verschil in rol tussen het CIZ en de Stichting Arduin.
Het CIZ is de onafhankelijke indicatiesteller voor AWBZ-zorg. Met het afgeven van het indicatiebesluit eindigt de betrokkenheid van het CIZ. Voor de Stichting Arduin als zorgaanbieder zijn de uitkomsten van de SIS-indicatiestelling de eerste stap naar levering van zorg.
Het bespreken van de uitkomsten met de cliënt en/of diens mantelzorger is onderdeel van
de filosofie van Arduin aangezien de geleverde ondersteuning dient aan te sluiten bij de
wensen van de cliënt.

28

3.11

Geldigheidsduur indicatie

CIZ
De maximale geldigheidsduur van een CIZ-indicatiebesluit is vijf jaar. Dit kan korter zijn als
verwacht wordt dat de situatie van de cliënt op kortere termijn zal verbeteren. Als verwacht
wordt dat de situatie zal verslechteren, wordt de maximale termijn van vijf jaar aangehouden. De gedachte hierbij is dat de cliënt of diens vertegenwoordiger zich zelf meldt mocht
er meer of andere zorg nodig zijn.
Stichting Arduin
Het individueel ondersteuningsplan, dat wordt opgesteld op basis van de uitkomsten van
het wenseninterview en de SIS-vragenlijst, is één jaar geldig. Na een jaar wordt de ingevulde SIS-vragenlijst opnieuw bekeken door de persoonlijk assistent van de cliënt. Als het
gezien de ontwikkeling van de cliënt nodig is, wordt het individueel ondersteuningsplan van
de cliënt aangepast. De Stichting Arduin is voornemens de SIS-vragenlijst en het wenseninterview eens in de twee jaar opnieuw af te nemen bij cliënten.
De Stichting Arduin hecht veel belang aan terugkoppeling en aanpassing van de geboden
ondersteuning. De grondslag die een cliënt heeft, verandert door de jaren heen in de regel
niet, de vaardigheden en wensen van de cliënt wel. Voor een cliënt die nieuwe vaardigheden kan en wil aanleren, kan de ondersteuningsbehoefte in de loop van de tijd veranderen.
Arduin werkt op dit moment aan een systeembenadering waarbij de behaalde resultaten
weer input zijn voor de nieuwe indicatie, zodat er een cyclus op gang komt van het in kaart
brengen van de ondersteuningsbehoefte en de realisatie van de individuele wensen en de
doelen.
Conclusie: geldigheidsduur indicatie bij CIZ en Arduin
Het CIZ-indicatiebesluit is voor een langere periode geldig dan de SIS-indicatie die is vastgesteld door de Stichting Arduin. Dit verschil in geldigheidsduur van de indicatie komt voort
uit een verschil in uitgangspunten van beide systematieken. In de SIS-systematiek ligt
-in vergelijking met de indicatiestelling door het CIZ- meer nadruk op de ontwikkeling van
de vaardigheden van de cliënt en op het periodiek bijstellen van de geboden ondersteuning
aan deze ontwikkeling.

3.12

Conclusie

In dit hoofdstuk is het proces van indicatiestelling beschreven van de aanvraag van een indicatie tot de afgifte van het indicatiebesluit. In verschillende stappen van het indicatieproces zijn verschillen zichtbaar tussen de CIZ-systematiek en de SIS-systematiek zoals deze
wordt gehanteerd door de Stichting Arduin. Deze verschillen zijn terug te voeren op verschillen in de rol van het CIZ en de Stichting Arduin en op verschillen in de uitgangspunten
van beide indicatiesystematieken. Het verschil in uitgangspunten tussen beide systematieken leidt ertoe dat van indicatiestellers een verschillende denkwijze wordt gevraagd.
De manier waarop de start van het indicatieproces is vormgegeven, verschilt als gevolg van
het verschil in rol tussen het CIZ (poortwachter van de AWBZ) en de Stichting Arduin
(zorgaanbieder). Dit geldt tevens voor de afgifte van het indicatiebesluit aan het einde van

29

het indicatieproces. Het CIZ verstuurt het indicatiebesluit naar de cliënt of diens wettelijk
vertegenwoordiger. Hiermee eindigt de rol van het CIZ. De Stichting Arduin bespreekt de
uitkomsten van de indicatiestelling met de cliënt en/of de mantelzorger. Deze uitkomsten
zijn de eerste stap naar levering van zorg in de praktijk.
De mate en de wijze van betrokkenheid van de cliënt en de mantelzorger bij de indicatiestelling worden bepaald door de uitgangspunten bij de indicatiestelling. Het doel van de
CIZ-indicatie is de zorgbehoefte van de cliënt objectief vast te stellen. Het CIZ streeft er
hierbij naar de cliënt en de mantelzorger zo min mogelijk te belasten. In de SIS-indicatie
daarentegen staat de wens van de cliënt over het inrichten van zijn/haar leven centraal.
Het gevolg van dit verschil is dat de mantelzorger en met name de cliënt in de CIZsystematiek veel minder bij de indicatiestelling worden betrokken dan in de SISsystematiek. De (tijds)investering die van de cliënt en de mantelzorger gevraagd wordt, is
in de SIS-systematiek dan ook groter dan in de CIZ-systematiek. Uit interviews met een
aantal mantelzorgers blijkt dat zij hun betrokkenheid bij de afname van de SIS-vragenlijst
als positief hebben ervaren.
Het bovengenoemde verschil in uitgangspunten is er eveneens de reden van dat het opvragen van informatie bij externe bronnen een belangrijk onderdeel is van de CIZindicatiestelling, maar geen onderdeel uitmaakt van de SIS-indicatiestelling. De indicatiesteller van de Stichting Arduin maakt in de indicatiegesprekken met de cliënt wel gebruik
van de informatie die door de plaatsende organisatie met de cliënt wordt aangeleverd.
Het raadplegen van externe bronnen door het CIZ leidt ertoe dat de doorlooptijd van de indicatiestelling in CIZ-systematiek langer is dan die van de SIS-indicatiestelling. Dit geldt
met name wanneer gegevens worden opgevraagd bij behandelaars of externe specialisten
betrokken zijn bij de indicatiestelling.
De kosten van de indicatiestelling bestaan in beide systematieken met name uit de tijdsinvestering van de indicatiesteller. De gemiddelde tijdsinvestering van een indicatiesteller in
de systematiek van Arduin iets groter dan in de CIZ-systematiek. In de CIZ-systematiek is
er sprake van een grotere variatie in de tijdsinvestering van de indicatiesteller tussen indicaties, en daardoor ook van de kosten van de indicatiestelling. Deze is voornamelijk afhankelijk van de omvang van overleg met interne en externe personen.
In de systematiek van de Stichting Arduin is meer dan bij het CIZ aandacht voor het periodiek aanpassen van de geboden ondersteuning aan de ontwikkeling en de wensen van de
cliënt. De praktische uitwerking van dit verschil is dat de SIS-indicatie korter geldig is, en
daardoor vaker opnieuw wordt bekeken, dan de CIZ-indicatie.

30

De onderstaande tabel geeft de verschillen tussen de CIZ-systematiek en de SISsystematiek van de Stichting Arduin schematisch weer.
Elementen van de

CIZ-systematiek

SIS-systematiek

Betrokkenheid cliënt bij indicatiestel-

Indien hiervoor een specifieke

Cliënt altijd uitgenodigd.

ling

reden is

Cliënt aanwezig bij 70% van de

Wijze van betrokkenheid cliënt en

Eenmalig telefonisch gesprek,

mantelzorger

huisbezoek indien aanleiding

Duur van het indicatiegesprek met de

Half uur tot maximaal 1 uur

indicatiestelling
Proces van indicatiestelling

indicaties

cliënt en/of de mantelzorger

Persoonlijk gesprek, 1 of 2 maal
Wenseninterview gemiddeld 45
min. tot 1 uur.
Afname SIS-vragenlijst gemiddeld
1,5 tot 2 uur.

(Tijds)belasting voor de cliënt en de

Half uur tot maximaal 1 uur

2 uur en een kwartier tot 3 uur

Belangrijke informatiebron

Minder sterk van belang bij indica-

mantelzorger
Betrokkenheid externe bronnen

huisarts, specialist
zorgaanbieder
MEE organisatie
Doorlooptijd

Wettelijke termijn zes weken

tiestelling
Informatie vanuit de plaatsende organisatie
Binnen twee maanden

(behaald in 88% van de indicatiestellingen)
Kosten

Gemiddelde kosten o.b.v +/- 2

Gemiddelde kosten o.b.v 2 uur en

uur tijdsinvestering

een kwartier tijdsinvestering door

Aanzienlijke variatie per indica-

de indicatiesteller.

tiestelling.

Beperkte variatie per indicatiestelling.

Doelmatigheid van de SIS-systematiek
Eén van de onderzoeksvragen is of er mogelijkheden zijn om de SIS-systematiek doelmatiger vorm te geven. Onder doelmatigheid verstaan we het zo goed mogelijk bereiken van
het gewenste effect met zo min mogelijk middelen. De Stichting Arduin benadrukt dat de
SIS is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en is getoetst is op betrouwbaarheid en
validiteit. Uit de beschrijving van de SIS-systematiek zoals de Stichting Arduin deze hanteert, is een aantal punten naar voren gekomen waarop de uitvoering van de SISindicatiestelling kan worden verbeterd, te weten:
het instellen van een onafhankelijke indicatiesteller;
het vastleggen van een protocol over de aanwezigheid van de cliënt bij de SISindicatiestelling;
het vastleggen van een protocol over de keuze voor de locatie van de SISindicatiestelling;
voor de uitvoering van de SIS-indicatiestelling zou volgens de Stichting Arduin volstaan
kunnen worden met een indicatiesteller op Hbo-niveau, waardoor mogelijk kosten kunnen worden bespaard;
De SIS-vragenlijst is zijn huidige vorm niet toepasbaar voor kinderen. Een vragenlijst
die geschikt is voor kinderen is in de maak. In het Engels is een conceptversie gereed.
Verder werkt de Stichting Arduin op dit moment aan het verder ontwikkelen van de cyclus
van implementeren, evalueren en bijstellen van de ondersteuning aan cliënten.

31

32

4

Uitkomsten van indicaties

In de voorgaande twee hoofdstukken zijn de uitgangspunten, de methodiek en het proces
van indiceren van de CIZ-systematiek en de systematiek van Arduin met elkaar vergeleken.
In dit hoofdstuk vergelijken we de uitkomsten van beide systematieken, namelijk de inhoud
van de indicaties die gesteld worden. Hierbij maken we gebruik van de indicatiegegevens
van 30 cliënten van Arduin die zowel een ZZP (Zorgzwaarte Pakket) indicatie van het CIZ
hebben als een SIS-score van Arduin.1
Achtereenvolgens bespreken we in dit hoofdstuk:
het verband tussen de zwaarte van het ZZP en de hoogte van de SIS-score;
de vergelijking van het type zorg dat wordt geïndiceerd;
de vergelijking van de omvang van de geïndiceerde ondersteuning.

4.1

Verband tussen zwaarte ZZP en hoogte SIS-score

Bij de vergelijking tussen indicaties is ten eerste gekeken naar het verband tussen de zwaarte
van de indicaties. Omdat beide systematieken de benodigde zorg/ondersteuning beogen te meten
is er een positief verband tussen de uitkomsten van beide methodieken te verwachten. Met andere woorden: een cliënt met een hoog ZZP heeft een intensieve zorgbehoefte, en heeft daarom
naar verwachting ook een hoge SIS-score, en vice versa.
Geanalyseerd is daarom in hoeverre de zwaarte van het ZPP en de hoogte van de SIS-score correleren voor de groep van 30 cliënten met beide indicaties.
De SIS-vragenlijst bestaat uit drie onderdelen: een schaal voor ondersteuningsbehoefte, een
schaal voor medische ondersteuning en een schaal voor gedragsmatige ondersteuning.
Voor de onderzoeksgroep is er:
een significante positieve correlatie tussen de zwaarte van het ZZP en de score op de
schaal voor ondersteuningsbehoefte (correlatiecoëfficiënt 0,318);
een sterk significante positieve correlatie tussen de zwaarte van het ZZP en de score op
schaal voor gedragsmatige ondersteuning (correlatiecoëfficiënt 0,543);
geen significante correlatie tussen de zwaarte van de ZZP en de score op de schaal voor
medische ondersteuning. In de onderzoeksgroep zijn er slechts 7 cliënten met een score
op de schaal voor medische ondersteuning. Vanwege dit kleine aantal kunnen geen conclusies worden verbonden aan deze uitkomst.
Geconcludeerd kan worden dat er een positief verband is tussen de zwaarte van het door het CIZ
geïndiceerde ZZP en de door Arduin gegeven SIS-score voor de algemene ondersteuningsbehoef1

De totale populatie van de Stichting Arduin bestaat uit ongeveer 460 cliënten. Deze 30 cliënten vormen de
recente instroom van Arduin. Deze cliënten hebben relatief lichte verstandelijke beperkingen en zijn op dit
cliëntkenmerk niet representatief voor de gehele populatie van Arduin. De Stichting Arduin geeft hiervoor als
verklaring dat de IQ grens voor de mensen met een verstandelijke beperking is opgeschoven van 70 naar
plusminus 85. Hierdoor komen cliënten met een lichte verstandelijke beperking nu in aanmerking voor AWBZzorg, terwijl zij voorheen hiervoor niet in aanmerking kwamen. Hoewel de 30 cliënten dus niet representatief
zijn voor de gehele populatie van Arduin, geeft de vergelijking van deze indicaties wel een indicatie van eventuele verschillen tussen de ZZP’s en de SIS-scores van cliënten.

33

te en gedragsmatige ondersteuning. Deze conclusie suggereert dat het ZZP en de SIS vergelijkbare kenmerken van de cliënt meten, namelijk de benodigde zorg/ondersteuning.

4.2

Vergelijking van het type geïndiceerde zorg

Deze paragraaf gaat in op de vraag of er verschillen zijn in het type zorg dat wordt geïndiceerd door middel van de systematiek van het CIZ en van de Stichting Arduin en zo ja, wat
deze verschillen zijn.
Om hierover uitspraken te kunnen doen is het noodzakelijk de functies die zijn opgenomen
in de ZZP’s te relateren aan onderdelen van de SIS. Deze analyse brengt in beeld of een
cliënt die een bepaalde functie geïndiceerd krijgt in het ZZP ook scoort op het gerelateerde
onderdeel (of onderdelen) van de SIS en vice versa.
Een ZZP bestaat uit drie componenten: Woonzorg, Dagbesteding en Behandelaars. Voor de
component Woonzorg is het mogelijk de functies in de component te relateren aan onderdelen van de SIS. Voor de componenten Dagbesteding en Behandelaars is dit helaas niet
mogelijk.
In onderstaande paragraaf 4.2.1 wordt eerst het resultaat van de vergelijking tussen de
uitkomsten van de ZZP-component Woonzorg en de gerelateerde onderdelen van de SIS
besproken. Vervolgens gaat paragraaf 4.2.2 in op de vraag of verschillen tussen uitkomsten
van beide indicatiemethoden gerelateerd zijn aan cliëntkenmerken.

4.2.1

C o m p o n e nt W o o n z o r g

Op basis van de inhoud van de AWBZ-functies en de items van de SIS, hebben wij de functies in de ZZP-component Woonzorg gerelateerd aan onderdelen van de SIS die een inhoudelijke overeenkomst hiermee vertonen.
Vervolgens is per cliënt gekeken, indien hij/zij door het CIZ voor een functie van de ZZPcomponent Woonzorg is geïndiceerd, of diezelfde cliënt dan ook van Arduin een score heeft
gekregen op de hieraan gerelateerde onderdelen van de SIS en vice versa. Met andere
woorden: in hoeverre komt hetgeen dat door het CIZ en door Arduin is geïndiceerd inhoudelijk met elkaar overeen?
Uit de analyse blijkt dat:




voor de functie ondersteunende begeleiding (OB) de score op ZZP en SIS altijd overeenkomt;
voor de functie persoonlijke verzorging (PV) bij 9 van de 30 cliënten de score op ZZP en SIS
niet overeenkomt;



voor de functie verpleging (VP) bij 11 van de 30 cliënten de score op ZZP en SIS niet overeenkomt;



voor de functie activerende begeleiding algemeen (AB alg.) bij 14 van de 30 cliënten de score
op ZZP en SIS niet overeenkomt;



de scores voor een individuele cliënt op maximaal twee verschillende functies niet overeenkomen, het gemiddeld aantal niet-overeenkomsten per cliënt is iets meer is dan 1.

Op deze overeenkomsten en verschillen wordt hieronder nader ingegaan. Daar waar nietovereenkomsten bestaan tussen het ZZP en de SIS-score van een cliënt zijn hypotheses

34

geformuleerd over de oorzaken van deze verschillen. Deze hypotheses zijn vervolgens
voorgelegd aan het CIZ en de Stichting Arduin.
Functie ondersteunende begeleiding (OB)
De functie OB maakt onderdeel uit van ieder ZZP. Alle cliënten scoren dan ook op deze functie in
het ZZP. De functie OB kan gerelateerd worden aan drie onderdelen van de SIS. Op één cliënt na,
scoren alle cliënten op alle onderdelen van de SIS die zijn gerelateerd aan de functie OB. De overige cliënt scoort op twee van de drie onderdelen in de SIS.
Conclusie: voor de functie OB komen het ZZP en de SIS-score overeen. De functie OB kan gezien
worden als een basisfunctie waar iedere volwassen VG cliënt in meerdere of mindere mate behoefte aan heeft.
Functie persoonlijke verzorging (PV)
De functie persoonlijke verzorging hebben we gerelateerd aan twee onderdelen van de SISvragenlijst, te weten deel A: Activiteiten in huis en deel E: Gezondheid en Veiligheid.
Er zijn 9 cliënten waarbij de score op het ZZP en op de SIS niet overeenkomt. Al deze cliënten scoren niet op het ZZP maar wel op de SIS. Van de 9 cliënten scoren 6 cliënten in de SIS op deel A:
activiteiten in huis en 9 cliënten op deel E: Gezondheid en Veiligheid. Daar waar het ZZP geen indicatie voor persoonlijke verzorging geeft, bevat de SIS dus soms wel een score op een hieraan gerelateerd onderdeel.
Vervolgens hebben we gekeken naar de items van de SIS waar de cliënten die niet scoren
op het ZZP, wel op scoren op de SIS en naar mogelijke verklaringen voor de verschillen.
Activiteiten in huis
Item van deel A: Activiteiten in huis

Aantal cliënten dat op
dit item scoort (n=6)

2: Zorgdragen voor eigen kleding (inclusief bewassing)

3

3: Klaarmaken van maaltijden

4

4: Eten

1

5: Zorgdragen voor huishouden en schoonmaak

5

7: Baden en zorgdragen voor persoonlijke hygiëne en verzorging

3

De Stichting Arduin heeft geen centrale services, zoals een wasservice en een maaltijdservice. Iedere cliënt dient zelf zijn eigen was te doen, de eigen maaltijden klaar te maken en
de eigen woning/kamer schoon te houden. Deze activiteiten horen in de filosofie van de
Stichting Arduin bij een volwaardig, participerend bestaan. Bij cliënten die deze taken niet
zelfstandig kunnen uitvoeren, wordt op de SIS ondersteuning gescoord.
Binnen de CIZ-indicatie maken huishoudelijk zorg, bewassing en maaltijdvoorziening integraal onderdeel uit van de verblijfsindicatie. Hierbinnen valt ook het uitvoeren van een
(deel van) deze taken door de cliënt zelf. De zorgaanbieder kan dit in overleg met de cliënt
opnemen in het zorgplan. De bovengenoemde activiteiten worden daarom door het CIZ niet
apart geïndiceerd, maar maken wel onderdeel uit van de SIS-indicatie.

35

Gezondheid en Veiligheid
Item van deel E: Gezondheid en Veiligheid

Aantal cliënten dat op
dit item scoort (n=9)

1: Innemen van medicijnen

3

2: Vermijden van gevaren voor de eigen gezondheid en veiligheid

2

3: Gebruik maken van gezondheidszorg: arts, ziekenhuis, fysiotherapeut, apotheek…

5

4: Handhaven van eigen mobiliteit

1

5: Noodhulp inroepen

2

6: Een gezond eetpatroon handhaven

9

7: Lichamelijke gezondheid en conditie op peil houden

3

8: Handhaven van emotioneel welzijn

9

De bovenstaande activiteiten op het gebied van gezondheid en veiligheid worden door het
CIZ niet individueel geïndiceerd. Zo maakt in de CIZ-indicatie het zorgdragen voor het
geestelijk welzijn een integraal onderdeel uit van de aanspraak Verblijf. De activiteiten ‘innemen van medicijnen’, ‘vermijden van gevaren voor de eigen gezondheid en veiligheid’,
‘een gezond eetpatroon handhaven’ en ‘lichamelijke gezondheid en conditie op peil houden’
worden door het CIZ op beperkingenniveau gewogen onder het onderwerp ‘voor eigen gezondheid zorgen’. Het signaleren van gezondheidsproblemen en gevaarlijke situaties waardoor tijdig kan worden ingegrepen valt onder de aanspraak Verblijf. Ditzelfde geldt voor het
inroepen van noodhulp. Het CIZ brengt hierbij in kaart op welke leveringsvoorwaarde de
cliënt is aangewezen (direct oproepbaar, voortdurende nabijheid, permanent toezicht).
Conclusie
Het feit dat sommige cliënten voor de functie persoonlijke verzorging wel een score hebben
op de SIS maar niet op het ZZP van het CIZ is te verklaren doordat Arduin bij de SISindicatie wel op individueel niveau ondersteuning scoort voor deze activiteiten en het CIZ
niet. Deze activiteiten zijn besloten in de aanspraak Verblijf.
Functie verpleging (VP)
De functie verpleging van het ZZP kan gerelateerd worden aan de schaal voor medische
ondersteuning in de SIS. Bij 11 van de 30 cliënten komt de score op het ZZP en op de SIS
voor de functie verpleging niet overeen. Tien van deze cliënten scoren wel op het ZZP maar
niet op de SIS. Eén cliënt scoort niet op het ZZP maar wel op de SIS.
Over de tien cliënten die wel scoren op het ZZP en niet op de SIS is aan de Stichting Arduin
de vraag voorgelegd of zij een verklaring zien voor de score op de functie verpleging in het
ZZP 1. De Stichting Arduin meldt dat al deze 10 cliënten licht verstandelijk gehandicapten
cliënten (LVG) zijn met zware gedragsproblemen. Bij een aanzienlijk deel van deze cliënten
is er tevens sprake van (een verleden van) verslaving aan alcohol en/of drugs. In de SIS
wordt de ondersteuning die cliënten nodig hebben bij hun gedragsproblemen gescoord op

1

Uit praktische overwegingen is hiervoor geen verklaring gevraagd aan de indicatiestellers van het CIZ die
deze cliënten hebben geïndiceerd.

36

de schaal voor gedragsmatige ondersteuning (sectie 3b). De Stichting Arduin kan niet verklaren waarom deze cliënten op het ZZP de functie Verpleging scoren.1
Conclusie
Een aantal cliënten heeft op het ZZP een score voor de functie verpleging maar scoort niet
op de hieraan gerelateerde items van de SIS-vragenlijst. Er is geen verklaring gevonden
voor dit verschil. Mogelijk hangt dit verschil samen met de gedrags-, alcohol- en/of drugsproblemen van cliënten, die bij het CIZ mogelijk leiden tot een score op het ZZP voor de
functie verpleging leiden en bij Arduin niet leiden tot een score op de overeenkomstige onderdelen van de SIS (omdat deze problematiek in de SIS onder gedragsmatige ondersteuning wordt gescoord).
Functie activerende begeleiding (AB alg.)
De functie activerende begeleiding kan gerelateerd worden aan deel C van sectie 1 uit de
SIS-vragenlijst: leren en permanente vorming. De items in deel C hebben met name betrekking op het aanleren en toepassen van vaardigheden. Hierbij kan worden opgemerkt
dat activiteiten gericht op educatie, zoals item 1 in de onderstaande tabel, niet onder de
functie activerende begeleiding in de AWBZ vallen.
Er zijn 14 cliënten waarbij de score op het ZZP en op de SIS niet overeenkomt. Dertien van deze
cliënten scoren niet op het ZZP maar wel op de SIS. Eén cliënt scoort wel op de het ZZP en niet
op de SIS. Dit is de enige cliënt in de onderzoeksgroep die niet scoort op onderdeel C van de SIS.
Dit is een cliënt die al cursussen heeft gevolgd en op dit moment geen leerwensen heeft.
Voor de 13 cliënten die niet scoren op het ZZP maar wel op de SIS is in de onderstaande
tabel weergegeven op welke de items van de SIS zij een score behalen.
Item in sectie 1 deel C: Leren en permanente vorming

Aantal cliënten dat op
dit item scoort (n=13)
4
1: Deelnemen aan educatieve activiteiten samen met anderen zoals medeleerlingen,
docent/instructeur
8
2: Betrokkenheid bij keuze en planning van educatieve activiteiten
3: Leren en toepassen van probleemoplossende strategieën

11

4: Gebruik maken van ondersteunende technologie tijdens het leren

4

5: Toegang krijgen tot training/educatieve sites

9

6: Verwerven en toepassen van cognitieve vaardigheden voor het dagelijks leven:
lezen van informatieborden, tellen van wisselgeld, klok kijken…

4

7: Leren en toepassen van vaardigheden m.b.t. handhaven en bevorderen van
lichamelijke gezondheid

7

8: Leren van vaardigheden m.b.t. zelfbepaling (een doel stellen, een planning maken om het doel te bereiken, keuzes maken)

10

9: Leren van zelfmanagement (grip op het leven krijgen en houden,
dag/weekplanning, afspraken maken, zichzelf ‘belonen’ na een succesje…)

7

Het verschil in score tussen het ZZP en de SIS voor de functie activerende begeleiding is
het gevolg van een verschil in uitgangspunt tussen het CIZ en de Stichting Arduin. Het aan-

1

Aangezien hiervoor gebleken is dat een aantal cliënten voor de functie persoonlijke verzorging wel scoort op
het ZZP en niet op de SIS, en dat voor de functie verpleging dus het tegenovergestelde geldt (een aantal clienten scoort wel op het ZZP en niet op de SIS), zou men kunnen denken dat dit om dezelfde cliënten gaat.
Dit blijkt echter niet het geval te zijn, het gaat om verschillende cliënten.

37

leren en verder ontwikkelen van vaardigheden staat centraal in de SIS en in de filosofie
van de Stichting Arduin. Cliënten worden gestimuleerd vaardigheden te blijven ontwikkelen
en nieuwe vaardigheden aan te leren. Dit is terug te zien in de activiteiten in deel C zoals
‘het leren en toepassen van probleemoplossende strategieën’ en ‘het leren van vaardigheden m.b.t. zelfbepaling’.
De functie activerende begeleiding maakt geen vanzelfsprekend onderdeel uit van de indicatie door het CIZ. Bij de indicatiestelling bepaalt het CIZ of activerende begeleiding van
toepassing is voor een cliënt op basis van de beoordeling van stoornissen en beperkingen
van de cliënt. Met de activerende begeleiding dient in een begrensde tijdsperiode een concreet verbeterdoel bereikt te worden. De functie activerende begeleiding wordt door het
CIZ voor een begrensde periode afgegeven, in de regel voor 1 jaar.
Conclusie
Een deel van de cliënten heeft voor de functie persoonlijke verzorging wel een score op de
SIS maar niet op het ZZP van het CIZ. Dit verschil is te verklaren door een verschil in uitgangspunt tussen het CIZ en Arduin wat betreft het aanleren en ontwikkelen van vaardigheden door cliënten. Voor de Stichting Arduin is activerende begeleiding meer een vanzelfsprekend onderdeel van de indicatie dan voor het CIZ.

4.2.2

V e r s c h i l l e n g e r e l a t e e r d aan c l i ënt k enm erk en

Onderstaande paragraaf gaat in op de vraag of de verschillen tussen uitkomsten van beide
indicatiesystematieken gerelateerd zijn aan cliëntkenmerken. Met ander woorden: verschillen de cliënten bij wie verschillen tussen de uitkomsten van de beide indicatiemethoden zijn
geconstateerd van cliënten bij wie er geen verschillen zijn?
Bij de analyse is gekeken naar de volgende cliëntkenmerken:
leeftijd;
geslacht;
zwaarte van de verstandelijke beperking;
aanwezigheid van gedragsproblematiek.
Leeftijd
Het cliëntkenmerk leeftijd blijkt niet samen te hangen met het wel of niet vóórkomen van
verschillen tussen de CIZ-indicatie en de SIS-score. Er is voor geen van de eerder genoemde functies verschil in leeftijd tussen cliënten die overeenkomstig scoren op het ZZP en de
SIS en cliënten die niet overeenkomstig scoren op het ZZP en de SIS.
Geslacht
Het cliëntkenmerk geslacht blijkt wel samen te hangen met het vóórkomen van verschillen
tussen de CIZ-indicatie en de SIS-score op de functies persoonlijke verzorging en activerende begeleiding. Voor beide functies geldt dat cliënten met een niet-overeenkomst tussen
het ZPP en de SIS vaker vrouw zijn (PV 56%, AB 62%) dan cliënten die wel overeenkomstig scoren op beide indicatiemethodieken (PV 24%, AB 13%). De Stichting Arduin ziet
geen eenduidige verklaring voor dit verschil.
Opvallend is verder dat voor mannen vaker dan voor vrouwen in het ZZP wel de functie
verpleging is geïndiceerd terwijl zij daar volgens de SIS geen ondersteuning bij nodig heb-

38

ben. Dit verschil hangt mogelijk samen met het feit dat de mannen in de onderzoeksgroep
vaker gedragsproblemen hebben en hiervoor gedragsmatige ondersteuning nodig hebben
dan vrouwen.
Samenvattend: personen die op de SIS wel en op het ZZP geen score hebben op de functies persoonlijke verzorging en activerende begeleiding zijn vaker vrouw dan personen waar
de scores wel overeenkomen. Personen die op de SIS niet op het ZZP wel een score hebben
op verpleging, zijn vaker man dan personen waar de scores wel overeenkomen. Het is echter lastig, gezien de beperkte omvang van de groep cliënten, deze verschillen te duiden of
hier conclusies aan te verbinden.
Zwaarte van de verstandelijke beperking
Het cliëntkenmerk zwaarte van de verstandelijke beperking kan niet gekoppeld worden aan het
al of niet voorkomen van verschillen tussen de CIZ-indicatie en de SIS. Er is voor geen van de
beschreven functies een verschil wat betreft de zwaarte van de verstandelijke beperking tussen cliënten waarbij de CIZ-indicatie en de SIS wel overeenkomen en cliënten waarbij de CIZindicatie en de SIS niet overeenkomen. Hierbij moet worden opgemerkt dat de cliënten in de
onderzoeksgroep relatief lichte verstandelijke beperkingen hebben. De onderzoeksgroep bevat
cliënten die zwakbegaafd zijn en cliënten met een lichte en een matige verstandelijke beperking. Er
zijn geen cliënten met een ernstige verstandelijke beperking opgenomen in de onderzoeksgroep.
Gedragsproblematiek1
Voor de functies persoonlijke verzorging en activerende begeleiding geldt dat er bij cliënten
met een overeenkomst tussen het ZZP en SIS vaker sprake is gedragsproblematiek dan bij
cliënten met een niet-overeenkomst. Een mogelijke verklaring voor de functie activerende
begeleiding is dat het CIZ deze functie ondermeer indiceert om cliënten te leren om te gaan
met hun beperkingen en de gedragsproblemen te verminderen. De functie activerende begeleiding is alleen in de ZZP’s VG 6 en 7 is opgenomen. Voor de functie persoonlijke verzorging is geen verklaring gevonden voor het verschil.
Voor de functie verpleging geldt het omgekeerde: bij alle cliënten die wel scoren op het
ZZP maar niet op de SIS is er sprake van gedragsproblematiek. Dit percentage met gedragsproblematiek is beduidend hoger dan bij de cliënten waarbij het ZZP en de SIS wel
overeenkomt.
Verband tussen geslacht en gedragsproblemen
In de onderzoeksgroep is er samenhang tussen de cliëntkenmerken geslacht en gedragsproblemen. Mannen hebben vaker gedragsproblemen dan vrouwen. Deze samenhang is ook
zichtbaar in de hierboven beschreven bevindingen: waar een verband zichtbaar is tussen
een verschil in indicatie tussen mannen en vrouwen, is datzelfde verschil ook zichtbaar tussen cliënten met en zonder gedragsproblemen. De vraag is of het geslacht of de aan- of
afwezigheid van gedragsproblemen (met name) samenhangt met het wel of niet overeenkomen van het ZZP en de SIS. De aanname is dat de aan- of afwezigheid van gedragsproblemen de bepalende factor is, aangezien de aanwezigheid van gedragsproblematiek een
sterke invloed heeft op de ondersteuning die een cliënt nodig heeft.

1

Het cliëntkenmerk gedragsproblematiek is afgemeten aan de behoefte aan gedragsregulering volgens het ZZP
(gedragsproblematiek aanwezig bij ZZP VG 6 en 7).

39

Conclusie
De cliëntkenmerken leeftijd en zwaarte van de beperking zijn niet gerelateerd aan het al
dan niet vóórkomen van verschillen tussen de CIZ-indicatie en de SIS-score. Voor de
cliëntkenmerken geslacht en gedragsproblematiek is er wel een samenhang zichtbaar. Deze
twee cliëntkenmerken hangen met elkaar samen. Verwacht mag worden dat met name het
cliëntkenmerk gedragsproblematiek invloed heeft op de benodigde ondersteuning. Cliënten
met gedragsproblematiek krijgen op basis van de CIZ-systematiek vaker verpleging geïndiceerd dan op basis van de SIS-systematiek.

4.3

Vergelijking omvang geïndiceerde ondersteuning

Naast de inhoud van de indicatie is tevens de omvang van de geïndiceerde ondersteuning in
het ZZP en op de SIS met elkaar vergeleken. Om deze vergelijking mogelijk te maken, zijn
de scores op de SIS omgerekend naar uren ondersteuning per week.1
In elke ZZP is voor de component Woonzorg een gemiddeld aantal uur ondersteuning per
week opgenomen. De zorgaanbieder heeft op basis van dit gemiddelde de ruimte om de inzet van zorg voor de specifieke cliënt op een specifiek moment in de praktijk vorm te geven.2
Het gemiddeld aantal geïndiceerde uren per week dat in het ZZP is vastgesteld, is vergeleken met het aantal uren per week geïndiceerd door Arduin. De onderstaande figuur geeft
deze vergelijking weer voor de 30 cliënten in de onderzoeksgroep.
Ieder punt in de grafiek staat voor een cliënt. De horizontale lijnen met punten in dezelfde
kleur geven cliënten weer met hetzelfde ZZP, die dus elk hetzelfde gemiddeld aantal uren
door het CIZ geïndiceerd hebben gekregen (ze hebben dezelfde score op de verticale as).
Echter, op de SIS verschilt de omvang van de geïndiceerde zorg voor deze cliënten (ze
hebben verschillende scores op de horizontale as). De spreiding van het aantal door Arduin
geïndiceerde uren is vooral groot bij ZZP VG 7 (dit is ook het grootste aantal cliënten).

1

In de SIS-indicatie is per onderdeel van de vragenlijst een budgetindicatie voor de ondersteuning per jaar
opgenomen. Op basis hiervan en op basis van het uurtarief van de medewerkers wonen en dagbesteding van
de Stichting Arduin (€30,-) is het aantal per week geïndiceerde uren berekend. Voor de berekening van het
aantal uren per week is het totaal budget van de relevante onderdelen van de SIS gedeeld door (het uurtarief
maal 52).
2
In de ZZP’s 2008 is geen bandbreedte voor de inzet van uren weergegeven. Op dit moment is er nog geen
landelijke informatie beschikbaar over de bandbreedte van de daadwerkelijk ingezette uren zorg door
zorgaanbieders.

40

35

30

25

gemiddeld aantal uren
per week in het ZZP

ZZP VG 7

20

ZZP VG 6
ZZP VG 3
ZZP VG 2

15

ZZP VG 1
10

5
5

10

15

20

25

30

35

Uren per week op de SIS

Het gemiddeld aantal uren dat voor de cliënten is geïndiceerd op het ZZP is 16,4 uur. Het
gemiddeld aantal uren dat is geïndiceerd op de SIS is 22,7 uur. Dit is een verschil van 6,3
uur per week. Gemiddeld genomen krijgen cliënten voor de functies in de component
Woonzorg dus een hoger aantal uren zorg geïndiceerd op basis van de SIS dan het gemiddelde aantal uur voor de component woonzorg in hun ZZP. Overigens is niet bekend hoeveel uur zorg er vanuit beide methodieken in de praktijk wordt geleverd.
Het grotere aantal uren ondersteuning geïndiceerd op de SIS kan voor een belangrijk deel
worden verklaard door de scores van cliënten op deel C sectie 1 van de SIS: Leren en permanente vorming. Alle cliënten –op één na- scoren op dit deel van de SIS. Dertien cliënten
scoren niet op de gerelateerde functie activerende begeleiding in het ZZP.
Het gemiddeld aantal uren ondersteuning dat voor de cliënten is geïndiceerd op dit deel van
de SIS is 3,9 uur per week met een maximum van 5,7 uur per week.

41

4.4

Conclusie

Geconcludeerd kan worden dat er een positief verband tussen het door het CIZ geïndiceerde ZZP
en de door Arduin gegeven SIS-score voor de algemene ondersteuningsbehoefte en gedragsmatige ondersteuning. Deze conclusie suggereert dat het ZZP en de SIS vergelijkbare kenmerken van
de cliënt meten (namelijk de benodigde zorg/ondersteuning).
Uit de analyse van de indicaties van 30 cliënten blijkt dat er verschillen zijn in de uitkomst
van de indicatie die wordt gesteld door de CIZ-systematiek en de SIS-systematiek van de
Stichting Arduin. Deze verschillen betreffen zowel de inhoud van de indicatie (het type ondersteuning) als de omvang van de indicatie (het aantal uren ondersteuning).
Wat betreft de inhoud van de indicatie zijn er verschillen tussen het ZZP en de SIS van
cliënten voor de functies persoonlijke verzorging, verpleging en activerende begeleiding.
Sommige cliënten krijgen een score op de SIS op persoonlijke verzorging en activerende
begeleiding, maar niet op het ZZP. Voor verpleging geldt het omgekeerde.
Voor de functie persoonlijke verzorging wordt een groot deel van de verschillen verklaard
door het feit dat op de SIS voor individuele activiteiten ondersteuning wordt gescoord, terwijl deze activiteiten in de CIZ-indicatie onder de functie verblijf vallen. Voor de functie activerende begeleiding wordt het verschil verklaard door een verschil in uitgangspunt tussen
het CIZ en de Stichting Arduin wat betreft het aanleren en ontwikkelen van vaardigheden.
Voor de functie verpleging is geen sluitende verklaring voor het verschil gevonden.
Het lijkt er op dat het CIZ-methodiek meer geneigd is om cliënten met gedragsproblematiek een indicatie voor verpleging te geven dan de Stichting Arduin op basis van de SISmethodiek.
Wat betreft de omvang van de indicatie is het aantal uren ondersteuning per week dat door
de Stichting Arduin is geïndiceerd op de SIS groter dan het gemiddeld aantal uren ondersteuning per week op basis van het ZZP. Het verschil in het aantal uren ondersteuning kan
voor een belangrijk deel verklaard worden door een groter aantal uren gescoord op de SIS
voor de functie activerende begeleiding. Dit verschil kan worden verklaard door een verschil in uitgangspunt tussen het CIZ en de Stichting Arduin. Het aanleren en ontwikkelen
van vaardigheden maakt in de filosofie van Arduin een vast onderdeel uit van de ondersteuning aan cliënten. Voor het CIZ is het inzetten van de functie activerende begeleiding
minder vanzelfsprekend.
De Stichting Arduin stelt dat hoewel het gemiddeld aantal uren dat door middel van de SIS
wordt geïndiceerd groter is dan het gemiddeld aantal uren op basis van het ZZP, de kosten
van de ondersteuning op basis van de huidige ZZP-methodiek gelijk zijn als gevolg van de
wijze waarop de zorg en ondersteuning door Arduin worden georganiseerd. Een toets hierop
maakt geen deel uit van dit onderzoek.

42

5

Toepasbaarheid van de SIS-systematiek in de
AWBZ-indicatiestelling

5.1

Inleiding

In de voorgaande hoofdstukken zijn de verschillen in het proces en de uitkomsten van de
indicatiestelling tussen de CIZ-systematiek en de SIS-systematiek besproken. Een volgende
vraag is of de SIS-systematiek geschikt is voor gebruik in de AWBZ-indicatiestelling en zo
ja, op welke wijze dit mogelijk en wenselijk is. Deze vraag is niet alleen aan de orde voor
volwassen verstandelijk gehandicapten, maar ook voor andere doelgroepen binnen de
AWBZ.
In dit onderzoek is met vier experts op het gebied van AWBZ-indicatiestelling en/of de sector verstandelijk gehandicapten gesproken over de geconstateerde verschillen tussen de
CIZ- en de SIS-systematiek en de mogelijkheden om de SIS-systematiek in te zetten voor
de AWBZ-indicatiestelling.

5.2

Afwegingen bij het gebruik van de SIS in de AWBZindicatiestelling

In de gesprekken met experts zijn onderstaande overwegingen naar voren gekomen over
de mogelijkheid en de wenselijkheid van het toepassen van de SIS in de AWBZindicatiestelling.
CIZ als poortwachter van de AWBZ
In de gesprekken wijzen meerdere experts op de rol van het CIZ als poortwachter van de
AWBZ. Het CIZ stelt vast of er bij de cliënt een grondslag aanwezig is voor AWBZ-zorg. Belangrijke elementen van de CIZ-indicatie zijn het objectief vaststellen van de aard en omvang van de benodigde zorg op basis van vastgestelde beperkingen en vervolgens het vaststellen welk deel van deze zorg op een andere manier dan uit de AWBZ geboden kan worden. Deze onderdelen ontbreken in de SIS-systematiek: het bepalen van de grondslag en
het beoordelen van eventueel aanwezige voorliggende voorzieningen maken geen onderdeel uit van de SIS-indicatiestelling door de Stichting Arduin.
Onderwerpen in de SIS
De SIS-vragenlijst bevat in de optiek van één van de experts interessante items die niet
specifiek aan de orde komen in de CIZ-indicatiestelling, bijvoorbeeld de items over (benodigde ondersteuning bij) belangenbehartiging. Ook zijn volgens deze expert in de ZZP’s de
scores voor gedragsmatige problemen nog sterk gericht op gedrag naar buiten toe, terwijl
in de SIS-vragenlijst ook aandacht wordt besteed aan gedragsproblemen die zich naar binnen toe richten (bijvoorbeeld zelfverwonding).Dit is een meerwaarde van de SIS boven de
CIZ-indicatiestelling. De SIS biedt hierdoor aanvullende informatie op items die minder
specifiek aan de orde komen in de CIZ-systematiek.

43

Aansluiting bij wetgeving
Dezelfde expert wijst er echter op dat de SIS-systematiek niet aansluit bij de wetgeving
waar de indicatiestelling door het CIZ op is gebaseerd. Zo kunnen combinaties van activiteiten worden gescoord die binnen de AWBZ regelgeving niet mogelijk zijn. Een voorbeeld
is de combinatie van ondersteuning bij het huishouden met de functie verblijf. De SIS past
hiermee niet binnen de huidige wetgeving.
De wens van de cliënt of de goedkoopst adequate zorg?
De zorg die op basis van het gebruik van de SIS wordt ingezet, sluit naar verwachting goed
aan bij de wensen van de cliënt. Echter, een methode waarbij de wens van de cliënt centraal staat past niet in het huidige verzekeringsstelsel dat uitgaat van de goedkoopst adequate zorg, aldus de experts. Zo worden in het trechtermodel zoals dit door het CIZ wordt
gehanteerd, onder meer ook de beschikbare wettelijk voorliggende en algemeen gebruikelijke voorzieningen in kaart gebracht. Het vaststellen van de goedkoopst adequate zorg
kan, volgens de meerderheid van de experts, gedaan worden zonder de wensen van de client hierin mee te wegen.
Na de indicatiestelling dient het indicatiebesluit te worden omgezet naar geleverde zorg. Op
dit moment in het proces is het belangrijk om -binnen de kaders die gesteld zijn door het
indicatiebesluit- zo goed mogelijk aan te sluiten bij de wens van de cliënt en het maximaal
haalbare voor de cliënt te leveren. De (financiële) grenzen van het indicatiebesluit zijn hierbij in de optiek van deze experts essentieel.
Rol van de SIS bij het opstellen van een zorgplan
Een sterk punt van de SIS-systematiek is dat het komen tot een zorgplan voor de zorg die
geleverd gaat worden voor alle cliënten op een systematisch wijze wordt aangepakt, aldus
twee experts. Dit gebeurt volgens deze experts in de praktijk door zorgaanbieders nog te
weinig. Dit geldt niet alleen voor de doelgroep verstandelijk gehandicapten maar voor de
gehele breedte van de AWBZ. Bij het vaststellen van een zorgplan zouden zorgaanbieders
nog te veel uitgaan van het zorgaanbod dat beschikbaar is op dat moment. Een methode
zoals Arduin hanteert kan een goed instrument zijn voor zorgaanbieders om zichzelf te
dwingen de omslag van aanbodgericht naar vraaggericht te maken.
Effectiviteit van de zorg
Een belangrijk element dat onvoldoende belicht wordt in de huidige AWBZindicatiesystematiek is de vraag of de zorg die geïndiceerd wordt effectief is, aldus een van
de experts. De opdracht die in de optiek van deze expert nu bij de Stichting Arduin ligt, is
aan te tonen dat de ondersteuning die geboden wordt op basis van de SIS-indicatie effectiever is, dat wil zeggen meer bijdraagt aan de zelfstandigheid van cliënten, dan ondersteuning die zonder het gebruik van de SIS geleverd zou worden op basis van de CIZindicatie. Indien dit het geval is, kan dit een argument zijn voor het inzetten van de SISsystematiek bij de AWBZ-indicatiestelling voor verstandelijke gehandicapten.
Kosten van de AWBZ-zorg
De SIS-indicatie komt in uren hoger uit dan de AWBZ-indicatie. Meer uren zorg betekent in
de optiek van experts ook meer kosten. Op dit moment staan ten aanzien van de AWBZ
juist bezuinigingen centraal. Het is niet realistisch om de kosten van een hogere indicatie
op basis van de SIS-systematiek te betalen uit de (publieke) AWBZ middelen, aldus experts. Eén van de experts benadrukt dat het een politieke keuze is in hoeverre de kosten

44

die voortkomen uit het volgen van de wensen van cliënten uit publieke middelen betaald
worden. Bij dit onderwerp moet worden opgemerkt dat de Stichting Arduin stelt dat door
een efficiëntere bedrijfsvoering het mogelijk is meer uren ondersteuning te leveren voor
hetzelfde (AWBZ) budget.
Uniforme indicatiestelling
Een van de experts benadrukt het belang van het principe van ‘verdelende rechtvaardigheid’. Iedereen in Nederland dient gelijke rechten te hebben op AWBZ-zorg. De huidige landelijke indicatiestellingsystematiek van het CIZ is belangrijk om deze rechtsgelijkheid te
waarborgen. Indien de SIS-systematiek input zou leveren voor de AWBZ-indicatiestelling
dient dit in heel Nederland te worden geïmplementeerd en niet bijvoorbeeld alleen te gelden voor cliënten van zorgaanbieders die werken met de SIS. Dit geldt zowel voor verstandelijk gehandicapten als voor andere doelgroepen in de AWBZ.

5.3

Conclusie

Over het algemeen zijn de experts van mening dat het niet wenselijk is de huidige CIZindicatiesystematiek door de SIS-methodiek te vervangen. Er dient een onafhankelijke
poortwachter te blijven die bepaalt of men aanspraak heeft op zorg uit de AWBZ en zo ja,
wat de omvang is van deze zorg.
Eén van de experts stelt dat het vergelijken van de CIZ-systematiek met de SISsystematiek neerkomt op het vergelijken van ‘appels en peren’ als gevolg van het verschil
in de rol en daarmee de verantwoordelijkheden van het CIZ (poortwachter AWBZ) en de
Stichting Arduin (zorgaanbieder) en in de uitgangspunten bij de indicatiestelling.
Eén van de experts ziet wel ruimte voor een grotere rol van de SIS in de AWBZindicatiestelling, mits wordt aangetoond dat de ondersteuning die wordt geboden op basis
van een SIS-indicatie effectiever is dan de ondersteuning die geleverd zou worden zonder
het gebruik van de SIS.
De kosten van de zorg die op basis van de SIS-indicatie wordt geleverd, in plaats van op
basis van de CIZ-indicatie, zijn ook van belang bij de besluitvorming over de rol van de SIS
in het indicatieproces.
Zolang er geen zicht is op de effecten van de SIS-methodiek op de kosten en effectiviteit
van de geleverde zorg, kunnen er geen conclusies getrokken worden over de wenselijkheid
van een bredere rol van de SIS binnen de AWBZ-indicatiestelling.
Duidelijk is dat de SIS een meerwaarde heeft als aanvullende bron van informatie bij een
AWBZ-indicatiestelling door het CIZ. Dit geldt voor volwassen verstandelijk gehandicapten
en kan ook gelden voor andere doelgroepen binnen de AWBZ, mits de SIS-vragenlijst geschikt is voor deze doelgroepen.
De meerwaarde van de SIS is vooral gelegen in de aanvullende informatie die de SIS oplevert over de ondersteuningsbehoefte op specifieke terreinen en in de rol die de SIS kan
spelen bij het opstellen van een zorgplan.

45

46

6

Samenvatting en conclusie

6.1

Samenvatting

In dit onderzoek zijn de verschillen in kaart gebracht tussen de indicatiestelling van het CIZ
en de indicatiestelling zoals deze wordt toegepast door de Stichting Arduin op basis van de
Supports Intensity Scale (SIS). Hierbij is gekeken naar de uitgangspunten en de methodiek
van de indicatiestelling, het proces van indiceren en de uitkomsten van de indicatiestelling.
Op al deze aspecten zijn verschillen geconstateerd tussen de twee indicatie-systematieken.
Verschillen in uitgangspunten, methodiek en proces van indiceren
In de onderstaande tabel staan de belangrijkste verschillen tussen beide systematieken
weergegeven.
Elementen van de
Indicatiestelling
Uitgangspunten en methodiek
Rol van de organisatie
Centraal in de indicatiestelling

Grondslag van de cliënt
Beoordeling voorliggende voorzieningen
Normtijden
Indicatiemodel
Proces van indicatiestelling
Betrokkenheid cliënt bij indicatiestelling

SIS-systematiek 1

CIZ als poortwachter van de
AWBZ
Doelmatige zorgverlening

De Stichting Arduin als zorgaanbieder
Ondersteuningsbehoefte van de
cliënt en participeren in de samenleving
Geen onderdeel van de indicatie

Bepalend voor de aanspraak op
de AWBZ
Belangrijk onderdeel indicatie

Geen
Model Kwaliteit van Bestaan

Indien hiervoor een specifieke
reden is

Cliënt altijd uitgenodigd.
Cliënt aanwezig bij 70% van de
indicaties
Persoonlijk gesprek, 1 of 2 maal

Eenmalig telefonisch gesprek,
huisbezoek indien aanleiding
Half uur tot maximaal 1 uur

(Tijds)belasting voor de cliënt en de
mantelzorger
Betrokkenheid externe bronnen

Half uur tot maximaal 1 uur

Kosten

Geen onderdeel indicatie

Uit de beleidsregels AWBZ
Trechtermodel CIZ

Wijze van betrokkenheid cliënt en
mantelzorger
Duur van het indicatiegesprek

Doorlooptijd

1

CIZ-systematiek

Belangrijke informatiebron
huisarts, specialist
zorgaanbieder
MEE organisatie
Wettelijke termijn zes weken
(behaald in 88% van de indicatiestellingen)
Gemiddelde kosten o.b.v 2 uur
tijdsinvestering door indicatiesteller.
Aanzienlijke variatie per indicatiestelling.

Wenseninterview gemiddeld 45
min. tot 1 uur.
Afname SIS-vragenlijst gemiddeld
1,5 tot 2 uur.
2 uur en een kwartier tot 3 uur
Minder sterk van belang bij indicatiestelling
Informatie vanuit de plaatsende organisatie
Binnen twee maanden

Gemiddelde kosten o.b.v 2 uur en
een kwartier tijdsinvestering door
de indicatiesteller.
Beperkte variatie per indicatiestelling.

Zoals deze wordt toegepast door de Stichting Arduin.

47

In het onderzoek bleek het helaas niet mogelijk de tevredenheid van cliënten over het indicatieproces te meten en te vergelijken voor de CIZ-systematiek en de SIS-systematiek.
Een aantal mantelzorgers hebben we gevraagd hoe zij de SIS-indicatiestelling hebben ervaren. De mantelzorgers hebben hun betrokkenheid bij de afname van de SIS-vragenlijst,
hoewel vermoeiend, als positief ervaren. Voor cliënten was de afname van de SISvragenlijst wel moeilijk en vermoeiend, aldus een meerderheid van de mantelzorgers.
Verschillen in de uitkomsten van de indicatiestelling
Er bestaat een positief verband tussen het door het CIZ geïndiceerde ZZP en de door Arduin gegeven SIS-score voor de algemene ondersteuningsbehoefte en gedragsmatige ondersteuning.
Deze uitkomst lijkt erop te wijzen dat het ZZP en de SIS vergelijkbare kenmerken van de
cliënt meten, namelijk de zorg/ondersteuning die de cliënt nodig heeft.
Er zijn verschillen in de uitkomst van de indicatie tussen de CIZ-systematiek en de SISsystematiek van de Stichting Arduin. Deze verschillen betreffen zowel de inhoud van de indicatie (het type ondersteuning) als de omvang van de indicatie (het aantal uren ondersteuning).
De inhoud van de indicatie verschilt voor de functies persoonlijke verzorging, verpleging en
activerende begeleiding. Een deel van de cliënten krijgt een score op de SIS op persoonlijke verzorging en activerende begeleiding, maar niet op het ZZP. Voor verpleging geldt het
omgekeerde. Het verschil voor de functie persoonlijke verzorging wordt grotendeels verklaard doordat activiteiten door de Stichting Arduin individueel worden gescoord, terwijl
deze activiteiten in de CIZ-indicatie onder de functie verblijf vallen. Het verschil voor de
functie activerende begeleiding wordt veroorzaakt door een verschil in uitgangspunten tussen beide systematieken. In de filosofie van de Stichting Arduin ligt meer nadruk op het
aanleren en ontwikkelen van vaardigheden. Voor de functie verpleging is geen sluitende
verklaring voor het verschil gevonden. Het lijkt er op dat het CIZ-methodiek meer geneigd
is om cliënten met gedragsproblematiek een indicatie voor verpleging te geven dan de
Stichting Arduin op basis van de SIS-methodiek.
Wat betreft de omvang van de indicatie is door de Stichting Arduin op de SIS een groter
aantal uren ondersteuning per week geïndiceerd dan het gemiddeld aantal uren ondersteuning per week op basis van het ZZP. Dit verschil kan voor een belangrijk deel verklaard
worden door een groter aantal uren gescoord op de SIS voor de functie activerende begeleiding. Dit verschil kan worden verklaard door een verschil in uitgangspunt tussen het CIZ
en de Stichting Arduin. Het aanleren en ontwikkelen van vaardigheden maakt in de filosofie
van Arduin een vast onderdeel uit van de ondersteuning aan cliënten. Voor het CIZ is het
inzetten van de functie activerende begeleiding minder vanzelfsprekend.
Gebruik van de SIS in de AWBZ-indicatiestelling
Over het algemeen is het in de optiek van de geïnterviewde experts niet wenselijk de huidige CIZ-indicatiesystematiek door de SIS-methodiek te vervangen. Er dient een onafhankelijke poortwachter te blijven die bepaalt of men aanspraak heeft op zorg uit de AWBZ en zo
ja, wat de omvang is van deze zorg. Indien kan worden aangetoond dat de ondersteuning
die wordt geboden op basis van een SIS-indicatie effectiever is dan de ondersteuning die
met de huidige CIZ-systematiek wordt geïndiceerd, ziet één van de experts wel mogelijkheid voor een rol van de SIS in de AWBZ-indicatiestelling. Bij de besluitvorming over de rol

48

van de SIS in het indicatieproces spelen de kosten van de zorg die geleverd wordt op basis
van beide systematiek eveneens een rol. Inzicht in de effecten van de SIS-methodiek op de
kosten en effectiviteit van de geleverde zorg is essentieel om in de toekomst conclusies te
kunnen trekken over de wenselijkheid van een rol van de SIS binnen de AWBZindicatiestelling.
De meerwaarde van de SIS is op dit moment vooral gelegen in de aanvullende informatie
die de SIS oplevert over de ondersteuningsbehoefte op specifieke terreinen en in de rol die
de SIS kan spelen bij het opstellen van een zorgplan. De SIS kan als aanvullende bron van
informatie bijdragen aan de AWBZ-indicatiestelling door het CIZ voor volwassen verstandelijk gehandicapten. Dit kan ook gelden voor andere doelgroepen binnen de AWBZ, op voorwaarde dat de SIS-vragenlijst geschikt is voor deze doelgroepen.

6.2

Conclusie

De indicatiestelling door het CIZ en de indicatiestelling zoals deze wordt uitgevoerd door de
Stichting Arduin op basis van de Supports Intensity Scale (SIS) verschillen op belangrijke
punten van elkaar. Deze verschillen zijn zichtbaar in zowel de uitgangspunten, de methodiek van de indicatiestelling en het proces van indiceren als in de uitkomsten van de indicatiestelling.
De SIS-indicatiestelling kan de CIZ-indicatiestelling, waarmee het CIZ als onafhankelijke
poortwachter van de AWBZ bepaalt of iemand aanspraak heeft op zorg uit de AWBZ en wat
de omvang van deze zorg is, niet vervangen. Wanneer het gaat om het bepalen van de omvang van de indicatie kan de SIS-methodiek als aanvulling op de CIZ-indicatie een meerwaarde bieden. Deze meerwaarde is gelegen in de aanvullende informatie die de SIS oplevert over de ondersteuningsbehoefte op terreinen zoals belangenbehartiging en gedragsmatige problemen.
Wat betreft de zorglevering kan de SIS bijdragen aan het op systematische wijze komen tot
een zorgplan voor de cliënt. Dit zou een belangrijk argument kunnen zijn voor het breder
inzetten van de SIS-systematiek ten bate van de zorglevering voor volwassen verstandelijk
gehandicapten en voor andere doelgroepen binnen de AWBZ. Voorwaarde hiervoor is dat de
SIS-vragenlijst geschikt is voor deze doelgroepen.

49

50

Bijlage 1

Supports Intensity Scale

De Supports Intensity Scale (SIS) is een meetinstrument voor de ondersteuningsbehoefte
van volwassenen met een verstandelijk handicap. De SIS is in de Verenigde Staten ontwikkeld. Eind 2004 is een Nederlandse vertaling van de SIS beschikbaar gekomen.
De SIS-vragenlijst bestaat uit drie secties:
Sectie 1: een schaal voor onderzoek naar algemene behoeften aan ondersteuning
Sectie 2: aanvullende schaal specifiek over bescherming en belangenbehartiging (8
items)
Sectie 3: twee subschalen over de behoefte aan specifieke medische en gedragsmatige
ondersteuning
Sectie 3a: over specifieke medische en verpleegkundige zorgactiviteiten (15 items)
Sectie 3b: over gedragsproblemen (13 items)
Sectie 1 bestaat uit 49 items in 6 subschalen. De subschalen (domeinen) zijn activiteiten in
huis, activiteiten in de samenleving, leren en permanente vorming, arbeidsmatige activiteiten, gezondheid en veiligheid, sociale activiteiten. De items uit sectie 3 kunnen leiden tot
extra behoefte aan ondersteuning bovenop de algemene ondersteuningsbehoefte uit sectie
1 en 2.
Activiteiten vormen de basis van de items van de SIS. In sectie 1 in de subschaal ‘Activiteiten in huis’ zijn als items ondermeer opgenomen: ‘zorgdragen voor het huishouden en de
schoonmaak’, ‘aankleden’ en ‘klaarmaken van maaltijden’. Sectie 2 ‘Behoefte aan Ondersteuning bij Belangenbehartiging’ bevat onder andere de items: ‘omgaan met geld en eigen
financiën beheren’, ‘zichzelf beschermen en verdedigen tegen uitbuiting en misbruik’ en
‘lidmaatschap en deelname aan activiteiten van belangenbehartigingsorganisaties’.
De ondersteuning die een cliënt nodig heeft bij een bepaalde activiteit dient in de SIS te
worden ingevuld als een frequentie, een dagelijkse ondersteuningstijd (DOT) en het type
ondersteuning.

51

Tabel B1

Het invullen van de benodigde ondersteuning in de SIS-vragenlijst

Frequentie

Hoe frequent is ondersteuning
nodig bij deze activiteit?

0 = niets of minder dan maandelijks
1 = minstens maandelijks maar niet
dagelijks
2 = minstens wekelijks maar niet dagelijks
3 = dagelijks maar niet ieder uur
4 = eens per uur of vaker

Dagelijkse ondersteuningstijd

Op een gemiddelde dag als er
ondersteuning nodig is, hoeveel tijd dient er dan aan te
worden besteed?

0 = geen
1 = minder dan 30 minuten
2 = tussen 30 min. en 2 uur
3 = tussen 2 en 4 uur
4 = 4 uur of meer

Type ondersteuning

Welke vorm van ondersteuning
dient er geboden te worden?

0 = geen
1 = controleren/monitoren
2 = verbale instructie en/of met
gebaren begeleiden
3 = gedeeltelijke fysieke begeleiding
van de persoon
4 = volledige fysieke begeleiding of
Volledig overnemen

In de SIS-vragenlijst zijn op enkele plekken de mogelijkheden om een frequentie of een
dagelijkse ondersteuningstijd (DOT) in te vullen beperkt. Zo kan bij het item ‘klaarmaken
van maaltijden’ maximaal de frequentie ‘dagelijks maar niet ieder uur’ worden ingevuld. De
frequentie ‘eens per uur of vaker’ is hier geblokkeerd omdat het niet realistisch wordt geacht dat een cliënt ieder uur of vaker ondersteuning nodig zou hebben bij het bereiden van
maaltijden. Zo is ook bij het item ‘betrokkenheid bij keuze en planning van educatieve activiteiten’ is voor de dagelijkse ondersteuningstijd (DOT) de score ‘eens per uur of vaker’ geblokkeerd. Indien er inhoudelijke redenen zijn, is een déblokkering in de SIS-vragenlijst
technisch mogelijk.

52

Research voor Beleid
Bredewater 26
Postbus 602
2700 MG Zoetermeer
tel: 079 322 22 22
fax: 079 322 22 12
e-mail: info@research.nl
www.research.nl

53