Lof doet de leraar goed

Amsterdam, november 2019
In opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Lof doet de leraar goed

Evaluatie LerarenOntwikkelFonds

Emina van den Berg
Paul Bisschop

SEO Economisch Onderzoek - Roetersstraat 29 - 1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - www.seo.nl - secretariaat@seo.nl
ABN-AMRO IBAN: NL14ABNA0411744356 BIC: ABNANL2A - ING: IBAN: NL96INGB0004641100 BIC: INGBNL2A
KvK Amsterdam 41197444 - BTW NL 003023965 B01

SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk toegepast onderzoek in opdracht van overheid en bedrijfsleven. Ons
onderzoek helpt onze opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen. SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de
Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op de nieuwste wetenschappelijke methoden. We hebben geen winstoogmerk en investeren continu in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via promotietrajecten, het uitbrengen
van wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken en congresbezoek.

SEO-rapport nr. 2019-102
ISBN 978-90-5220-033-0
Informatie & Disclaimer
SEO Economisch Onderzoek heeft op de verkregen informatie en data geen onderzoek uitgevoerd dat het karakter draagt van een
accountantscontrole of due diligence. SEO is niet verantwoordelijk voor fouten of omissies in de verkregen informatie en data.
Copyright © 2019 SEO Amsterdam. Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in artikelen,
onderzoeken en collegesyllabi, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld. Gegevens uit dit rapport mogen niet voor
commerciële doeleinden gebruikt worden zonder voorafgaande toestemming van de auteur(s). Toestemming kan worden verkregen via
secretariaat@seo.nl

LOF DOET DE LERAAR GOED

i

Samenvatting
Enquêteonderzoek onder betrokken leraren stelt vast dat het LerarenOntwikkelFonds succesvol is geweest in het
stimuleren van innovatie en het versterken van de professionalisering van leraren. De ontwikkelingsruimte binnen
het LerarenOntwikkelFonds en het vrijroosteren van leraren hebben hier sterk aan bijgedragen. Betrokken leraren
geven bovendien aan tevreden te zijn over de manier waarop het LerarenOntwikkelFonds tot uitvoering is gebracht.

Het LerarenOntwikkelFonds
Het LerarenOntwikkelFonds (hierna: LOF) is een subsidieregeling die onderwijsinnovatie van onderop stimuleert in het primair onderwijs (po) en voortgezet onderwijs (vo). In totaal hebben 727
leraren vanuit het LOF twee jaar financiële en procesmatige ondersteuning gekregen bij het ontwikkelen en uitvoeren van hun innovatieve ideeën. 1 De financiële ondersteuning van het LOF is
vooral bedoeld voor het vrijroosteren van leraren, zodat zij er voldoende tijd en ruimte voor hebben. De procesmatige ondersteuning bestaat uit hulp bij de aanvraag, persoonlijke procesmatige
coaching en een aantal fysieke bijeenkomsten (Lerarenlabs), waarin LOF-deelnemers elkaar ontmoeten en kennis uitwisselen.
Het ontwikkelingsaspect binnen het LOF is tweeledig. Naast het stimuleren van onderwijsontwikkeling, draait het om de professionele ontwikkeling van leraren zelf. Dit maakt dat het LOF niet
primair gericht is op het afleveren van een eindproduct, wat volgens geïnterviewde leraren en
schoolleiders bij andere subsidieregelingen vaak wel het geval is. Er is bij het LOF ruimte om te
ontdekken en tussentijds bij te sturen, zonder dat LOF-deelnemers daarop afgerekend worden.
Het ministerie van OCW heeft SEO Economisch Onderzoek gevraagd om het LOF te evalueren.
De evaluatie richt zich op twee hoofdvragen:
1. Hoe goed is de subsidieregeling uitgevoerd?
2. Hoe effectief is de subsidieregeling LOF?
Wegens het ontbreken van systematische metingen van relevante indicatoren bij de groep leraren
met een LOF-subsidie, leunt de evaluatie sterk op het subjectieve oordeel van leraren 2, uitgevraagd
in een enquête 3. De enquête is aangevuld met een literatuurstudie, een reeks (groeps)interviews met
betrokken partijen en zes verdiepende schoolcasussen. Dit maakt dat de evaluatie een beeld geeft
van de waarschijnlijke effecten, en geen harde effectmeting is.

Uitvoering van het LOF
Over de gehele looptijd van het LOF zijn er 2.337 aanvragen ingediend 4, waarvan er 727 zijn goedgekeurd. LOF-subsidies zijn toegekend aan leraren werkzaam in alle provincies van Nederland,
maar de meesten zijn werkzaam in Noord-Brabant. Leraren zijn voornamelijk bekend geraakt met
het LOF via hun eigen school. In het po vooral via de schoolleider, in het vo vooral via collega’s.
1
2
3
4

Een deel van de leraren is nog bezig met hun LOF-project en ontvangt nog ondersteuning vanuit het LOF.
Het gaat hierbij om leraren met een goedgekeurde LOF-aanvraag en leraren met een afgewezen LOFaanvraag.
Zie Bijlage B.
Dit betreft 943 aanvragen van po-leraren en 1.394 aanvragen van vo-leraren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

ii

De subsidieregeling is uitgevoerd door de Onderwijscoöperatie (tot 2019) en het CAOP (vanaf
2019). Zij hadden de formele taak om een onafhankelijke jury in te stellen en alle andere activiteiten
rondom het aanvraagproces te organiseren, de bekendheid van de regeling te stimuleren, de begeleiding van leraren vorm te geven, kennisdeling te organiseren en onderzoek te verrichten naar de
effecten van de subsidie.
De meeste LOF-leraren zijn tevreden tot zeer tevreden over de ondersteuningsvormen van het
LOF. Het meest tevreden zijn leraren over de ondersteuning bij de aanvraag, de LOF-coach gedurende het eerste ondersteuningsjaar, het schoolbezoek van de LOF-coach, de verplichte Lerarenlabs en de intervisie binnen de expeditieteams tijdens de Lerarenlabs. Twee ondersteuningsvormen
die relatief laag zijn gewaardeerd zijn het vrijwillige Lerarenlab en de ondersteuning gedurende het
tweede LOF-jaar. Deze relatief lage waardering hangt mogelijk samen met het feit dat meer leraren
er een oordeel over hebben gegeven dan dat er daadwerkelijk gebruik van hebben gemaakt. De
uitkomsten met betrekking tot deze ondersteuningsvormen zijn daardoor mogelijk niet representatief.

Effectiviteit van het LOF
De subsidieregeling kent vier doelstellingen:
1. Bevorderen van vernieuwing en verbetering van de kwaliteit van het onderwijs door leraren;
2. Organiseren van kennisdeling van kleinschalige kwaliteitsverbetering door leraren;
3. Versterken van de professionalisering van leraren;
4. Versterken van de beroepsgroep.
Om de effectiviteit van het LOF vast te stellen is onderzocht of de doelstellingen zijn behaald op
drie verschillende niveaus: microniveau (niveau van de individuele LOF-leraar), mesoniveau (niveau van de eigen school of de schoolsectie van de LOF-leraar) en macroniveau (niveau van andere
scholen in de directe omgeving van de LOF-leraar). Daarvoor is allereerst de ontwikkeling in kaart
gebracht die LOF-leraren en hun directe omgeving hebben doorgemaakt sinds hun deelname aan
het LOF. Vervolgens is een vergelijking gemaakt met de ontwikkeling van leraren met een afgewezen LOF-aanvraag.
Op microniveau zijn alle doelstellingen behaald. Veel LOF-leraren geven aan dat het onderwijs in
hun klas is vernieuwd en verbeterd en dat het LOF daar voor een groot deel aan heeft bijgedragen.
Daarnaast is de professionalisering van LOF-leraren, geoperationaliseerd in aspecten van krachtig
leraarschap, naar hun oordeel versterkt, en daarmee ook de beroepsgroep. Bovendien vinden LOFleraren dat hun beroep aantrekkelijker is geworden door het LOF. Deze ontwikkelingen doen zich
niet of in mindere mate voor bij leraren met een afgewezen LOF-aanvraag.
Ook op mesoniveau zijn de meeste doelstellingen behaald. Er is veelal sprake van vernieuwing van
het onderwijs binnen scholen en sprake van verbeterde kennisdeling. Die ontwikkeling is duidelijker aanwezig bij LOF-leraren dan bij leraren met een afgewezen LOF-aanvraag. Op macroniveau
is onvoldoende bewijs dat de doelstellingen zijn behaald. De uitrol van innovatieve projecten naar
andere scholen is, mede gezien het tijdspad, nog nauwelijks van de grond gekomen. Tabel S.1 geeft
een schematisch overzicht van de doelstellingen en de conclusies die op basis van de verschillende
indicatoren daarover zijn getrokken.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SAMENVATTING

Tabel S.1.

iii

De doelstellingen van het LOF zijn grotendeels behaald

Doelstelling

Indicatoren

Microniveau Mesoniveau Macroniveau

Bevorderen van vernieuwing en verbetering van de
kwaliteit van het onderwijs
door leraren

Verschil in oordeel over vernieuwing
en verbetering van de onderwijskwaliteit tussen leraren met een goedgekeurde en afgewezen LOF-aanvraag

Behaald*

Organiseren van kennisdeling van kleinschalige
kwaliteitsverbetering door
leraren

Verschil in oordeel over kennisdeling
tussen leraren met een goedgekeurde
en afgewezen LOF-aanvraag

Versterken van de
professionalisering van
leraren

Versterken van de
beroepsgroep

Behaald*

Onvoldoende
bewijs voor
behalen
doelstelling

n.v.t.

Behaald*

Onvoldoende
bewijs voor
behalen
doelstelling

Verschil in oordeel over de ontwikkeling in elementen van krachtig leraarschap tussen leraren met een goedgekeurde en afgewezen LOF-aanvraag

Behaald*

Niet
onderzocht

Niet
onderzocht

Oordeel van LOF-leraren over bijdrage
van LOF aan aantrekkelijkheid en
imago lerarenberoep en verschil in oordeel over de ontwikkeling in elementen
van krachtig leraarschap tussen leraren met een goedgekeurde en
afgewezen LOF-aanvraag

Behaald*

Niet
onderzocht

Niet
onderzocht

* met het oordeel ‘behaald’ is het LOF op dit niveau voor deze doelstelling waarschijnlijk effectief.
Bron: SEO Economisch Onderzoek (2019)

Succesfactoren en lessen voor de toekomst
Het LOF kent een aantal factoren die volgens betrokkenen het succes achter het LOF verklaren.
Een eventuele vervolgregeling zou deze factoren moeten bevatten om succesvol te zijn in de ontwikkeling van innovatieve ideeën en de professionalisering van leraren. De belangrijkste succesfactoren van het LOF zijn opgenomen in de subsidieregeling zelf. De eerste succesfactor heeft betrekking op het vrijroosteren. Door de financiële ondersteuning worden leraren vrijgeroosterd,
waardoor er ruimte komt om aan innovatieve ideeën te werken zonder dat de uitvoering ervan
worden verdrongen door dagelijkse werkzaamheden. De tweede succesfactor is de ontwikkelingsruimte die leraren binnen het LOF krijgen. Leraren mogen ontdekken wat werkt en wat niet en
mogen tussentijds bijsturen, waardoor er een resultaat ontstaat dat past bij de school en van meerwaarde is. De derde succesfactor is de verantwoordelijkheid. LOF-leraren zijn de kartrekkers van
hun idee, maar hebben collega-leraren en hun leidinggevenden binnen de school nodig om het tot
uitvoering te brengen. Door de huidige opzet van het LOF zijn zij verantwoordelijk voor het betrekken van anderen, zodat de vernieuwing geborgd is en niet afhankelijk wordt van een individuele
leraar. De vierde succesfactor is de (verplichte) betrokkenheid van leidinggevenden. Dit zit verwerkt in de aanvraag, maar ook in de uitvoering met verplichte aanwezigheid van de leidinggevende
bij één specifiek Lerarenlab. Leidinggevenden zijn belangrijke spelers om draagvlak te creëren binnen de school en dienen daarom betrokken te zijn bij het LOF-project.
Ook ten aanzien van de uitvoering van het LOF zijn er aspecten die de ontwerpers van een eventuele vervolgregeling in overweging zouden moeten nemen. Hoewel het LOF een relatief groot
aantal leraren in het po en vo heeft bereikt, is het LOF nog onbekend onder een grote groep leraren.
Een nieuwe regeling zou met meer bekendheid een nieuwe groep innovatieve leraren kunnen bereiken. Een ander belangrijk aspect is het gevoel van waardering dat leraren krijgen als ze subsidie
toegekend krijgen. Leraren mogen hun eigen ideeën uitwerken en uitproberen en worden daarmee
gezien en gewaardeerd als onderwijsprofessional. Dit werkt motiverend voor de LOF-leraren en

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

iv

aanstekelijk voor andere leraren. De waardering komt niet alleen tot uiting in de ontwikkelingsruimte die leraren krijgen bij het uitvoeren van hun plannen, maar bijvoorbeeld ook tijdens de
verschillende LOF-bijeenkomsten. De Lerarenlabs zorgen voor waardering, motivatie en enthousiasme bij LOF-leraren en dragen daarmee bij aan het succes van de uitvoering van de LOF-projecten. Vanwege de verschillende behoeften van LOF-leraren, zouden de Lerarenlabs en de coaching wel meer gedifferentieerd mogen worden. Ten slotte zou een verplichte bijeenkomst tijdens
het tweede ondersteuningsjaar een oplossing kunnen zijn voor het gebrek aan betrokkenheid dat
sommige leraren ervaren na het intensievere eerste ondersteuningsjaar. In de huidige regeling kunnen LOF-leraren namelijk in het tweede jaar alleen op eigen initiatief gebruikmaken van hun coach
en zijn er geen plenaire bijeenkomsten meer.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LOF DOET DE LERAAR GOED

Inhoud
Samenvatting ............................................................................................................................. i
1

2

3

4

Inleiding .......................................................................................................................... 1
1.1
Aanleiding ........................................................................................................................ 1
1.2

Het LerarenOntwikkelFonds ......................................................................................... 1

1.3

Evaluatie en onderzoeksvragen ...................................................................................... 2

1.4

Onderzoeksaanpak .......................................................................................................... 3

1.5

Leeswijzer ......................................................................................................................... 6

Uitvoering van de regeling ........................................................................................... 7
2.1
Bereik van het LOF......................................................................................................... 7
2.2

Bekendheid met de regeling ........................................................................................... 9

2.3

Ondersteuningsstructuur .............................................................................................. 10

2.4

Bijdrage aan succesvolle projectuitvoering.................................................................. 15

Effectiviteit van het LOF ............................................................................................. 17
3.1
Doelstellingen van het LOF ......................................................................................... 17
3.2

Effecten van het LOF op microniveau ....................................................................... 19

3.3

Effecten van het LOF op mesoniveau ........................................................................ 22

3.4

Effecten van het LOF op macroniveau ...................................................................... 23

3.5

Succes- en faalfactoren van het LOF........................................................................... 25

3.6

Een situatie zonder LOF .............................................................................................. 27

Conclusies en lessen voor de toekomst.......................................................................29
4.1
Conclusies ...................................................................................................................... 29
4.2

Successen en lessen voor de toekomst ........................................................................ 32

Literatuur .................................................................................................................................35
Bijlage A

Respons enquête................................................................................................37

Bijlage B

LOF-lerarenenquête ..........................................................................................39

Bijlage C

Betrokkenen bij het onderzoek.........................................................................49

Bijlage D

LOF-aanvragen per provincie........................................................................... 51

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LOF DOET DE LERAAR GOED

1

1 Inleiding
Het LerarenOntwikkelFonds loopt ten einde en is in opdracht van het ministerie van OCW geëvalueerd door
SEO Economisch Onderzoek. De evaluatie is gericht op het verkrijgen van een beeld van de uitvoering en de effecten
van de subsidieregeling.

1.1 Aanleiding
In 2014 leidde een serie bijeenkomsten met een negental vooruitstrevende onderwijsspecialisten
tot de notitie ‘Samen leren: aanbevelingen uit het onderwijs’. Deze bevatte aanbevelingen om het Nederlandse onderwijs naar een hoger niveau te tillen. Eén van de aanbevelingen in het stuk luidde:
“Introduceren van een innovatiefonds waar individuele leraren gebruik van kunnen maken.” Hierop is in november 2014 een motie aangenomen met het verzoek aan toenmalig staatssecretaris Dekker om
een dergelijk fonds te starten en daar vijf miljoen euro voor beschikbaar te stellen. Het fonds kreeg
de naam LerarenOntwikkelFonds en bouwde voort op de ervaringen met Onderwijs Pioniers en internationale programma’s zoals het Teacher Learning and Leadership Program.
In oktober 2015 is de subsidieregeling LerarenOntwikkelFonds (hierna LOF) gepubliceerd 5 en is
de uitvoering ervan nader vormgegeven door de Onderwijscoöperatie. De subsidieregeling biedt
leraren in het primair onderwijs (po) 6 en voortgezet onderwijs (vo) de mogelijkheid om het onderwijs te verbeteren met eigen vernieuwende ideeën (bottom-up). Het aanjagen van innovatie is de
primaire doelstelling van het LOF. Dat gebeurt op verschillende manieren: allereerst direct door
het zelf uitvoeren van de vernieuwende ideeën met behulp van (financiële en procesmatige) ondersteuning. Maar ook indirect door een cultuurverandering en een versterkte professionalisering bij
de betrokken leraren en hun omgeving door het uitvoeren van de plannen. Dit zou er ook voor
moeten zorgen dat leraren zich individueel en als beroepsgroep ontwikkelen tot professionals, die
onderzoekend te werk gaan met andere leraren binnen en buiten hun school en het onderwijs zo
continu blijven ontwikkelen.
Het LOF loopt in augustus 2020 ten einde. Het ministerie van OCW heeft SEO Economisch
Onderzoek gevraagd een evaluatie uit te voeren, met focus op de uitvoering en de effectiviteit van
het LOF.

1.2 Het LerarenOntwikkelFonds
Het LOF voorziet in financiële en procesmatige ondersteuning aan leraren bij de uitvoering van
hun plannen. Leraren kunnen gebruik maken van ondersteuning bij het uitwerken van hun idee in
een concreet project en na goedkeuring van het plan worden ze de eerste negen maanden procesmatig begeleid en twee jaar financiële ondersteuning. De procesmatige begeleiding richt zich op
het gemotiveerd blijven van de leraren voor het uitvoeren van het project en het uitwisselen van
kennis met andere leraren. De financiële vergoeding die ze ontvangen is primair bedoeld om zichzelf te laten vervangen, zodat ze tijd kunnen vrijmaken voor het project.

5
6

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2015-33349.pdf
(V)so en sbo valt onder po.
SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

2

HOOFDSTUK 1

Het uitgangspunt van het LOF is dat het een podium is van, voor en door leraren die het onderwijs
van onderop willen vernieuwen. Leraren krijgen de kans om aan de slag te gaan met hun eigen
innovatieve ideeën voor beter onderwijs. Ten opzichte van andere subsidieregelingen kenmerkt het
LOF zich door een grote ontwikkelingsruimte tijdens de uitvoering. Het indienen van een aanvraag
vergt volgens de betrokkenen een behoorlijke inspanning, maar eenmaal goedgekeurd zijn er geen
verantwoordingsmomenten waarop deelnemers afgerekend kunnen worden. Deze insteek is bewust gekozen om het LOF het best te laten aansluiten op twee belangrijke doelstellingen: het stimuleren van onderwijsvernieuwing en -verbetering enerzijds en de professionalisering van leraren
anderzijds.
In totaal is er van 2015 tot en met 2019 voor ruim 18 miljoen euro subsidie toegekend 7 aan 727
LOF-projecten. Dit komt neer op gemiddeld ruim 25 duizend euro per project. 43 procent van het
bedrag is neergestreken in het po, 57 procent in het vo. Per schooljaar zijn er drie aanvraagmomenten geweest, wat het totaal aantal aanvraagmomenten brengt op twaalf.

1.3 Evaluatie en onderzoeksvragen
De afgelopen jaren is het LOF meerdere keren geëvalueerd, steeds vanuit een andere invalshoek.
De eerste evaluatie is in 2016 uitgevoerd door SEO Economisch Onderzoek (Van den Berg, e.a.,
2016) en betrof een procesevaluatie. Het doel was om na te gaan hoe leraren het LOF ervaren en
beoordelen, van informatievoorziening tot uitvoering. Hiervoor zijn leraren bevraagd8 die in de
eerste twee aanvraagrondes van het LOF een aanvraag hebben ingediend. Daarmee is informatie
verzameld over mogelijke verbeteringen in de aanvraagprocedure, de aanpak van het LOF en de
ondersteuning die binnen het LOF wordt geboden.
In 2017 en 2018 zijn er twee evaluatierapporten verschenen van een team van LOF-lerarenonderzoekers: ‘LOF voor de leraar’ en ‘LOF voor de leraar 2.0’. Beide evaluaties leunen op ervaringen van de
betrokken leraren, verkregen via een enquête en verdiepende interviews. Een derde onderzoeksrapport van de LOF-lerarenonderzoekers is in oktober 2019 afgerond en er zullen in de toekomst
nog meer rapporten van hun hand verschijnen. De LOF-lerarenonderzoekers focussen zich op de
impact die het LOF heeft op leraren en het onderwijs.
In 2017 is ook een intern rapport verschenen in opdracht van het ministerie van OCW, genaamd
‘Het lof nader bekeken’. Dit rapport geeft enerzijds een beeld van de kenmerken van leraren (onder
andere geslacht, opleiding, materiaalkosten en totale kosten) die een LOF-aanvraag doen en in
hoeverre die kenmerken samenhangen met de kans op goedkeuring. Anderzijds geeft het een beeld
van de ervaringen van schoolleiders met het LOF, onder andere ten aanzien van ervaren effecten.

7
8

Dit betreft het totaal van de aangevraagde bedragen van alle goedgekeurde aanvragen. Mogelijk wijkt het
totaalbedrag dat werkelijk is uitgekeerd hier van af.
Er is gebruik gemaakt van digitale bevraging via een online enquête en van een groepsgesprek.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

INLEIDING

3

SEO Economisch Onderzoek heeft voor de onderhavige evaluatie de volgende onderzoeksvragen
geformuleerd:
1. Hoe goed is de subsidieregeling LOF uitgevoerd?
a. Welke activiteiten zijn door de uitvoerders (Onderwijscoöperatie/CAOP) verricht?
b. Op welke wijze zijn de activiteiten vormgegeven?
c. Hoe worden de activiteiten beoordeeld door de doelgroep van het LOF?
2. Hoe effectief is de subsidieregeling LOF?
a. In welke mate zijn de doelstellingen van het LOF behaald?
b. In welke mate is het behalen van de doelstellingen toe te schrijven aan de subsidieregeling
(causaliteit)?
Ten aanzien van de effectiviteit van het LOF, worden de doelstellingen op verschillende organisatieniveaus geëvalueerd:
• Microniveau (individueel niveau): het niveau waarop leraren met een LOF-subsidie centraal
staan;
• Mesoniveau (directe omgeving binnen de eigen school): het niveau waarop het betrokken
team, de sectie en de schoolleiding van de leraren met een LOF-subsidie centraal staan;
• Macroniveau (directe omgeving buiten de eigen school): het niveau waarop scholen in de
directe omgeving van leraren met een LOF-subsidie en scholen waarbinnen aan een vergelijkbaar thema wordt gewerkt en het onderwijs als geheel centraal staan.

1.4 Onderzoeksaanpak
SEO Economisch Onderzoek heeft het onderzoek in vier stappen uitgevoerd:
1. Documentanalyse. Allereerst zijn reeds bestaande onderzoeksrapporten 9 over het LOF bestudeerd om te achterhalen in hoeverre de onderzoeksvragen in dit onderzoek met bestaand onderzoek te beantwoorden zijn.
2. Interviews. In juni 2019 zijn groepsinterviews gehouden met achtereenvolgend het programmateam van het LOF10, een groep van LOF-coaches en de LOF-lerarenonderzoekers. Ook
zijn er interviews gehouden met twee oud-medewerkers van de Onderwijscoöperatie. De interviews dienden twee doelen: het verkrijgen van een beeld van de uitvoering en effectiviteit
van de subsidieregeling en het ophalen van informatie op basis waarvan de enquête in stap 3
aangescherpt kon worden.
3. Enquête onder aanvragers van een LOF-subsidie. Alle aanvragers van een LOF-subsidie zijn
benaderd om deel te nemen aan een enquête 11, waarin gevraagd is naar de ervaren ondersteuning en de gepercipieerde effecten van het LOF. De enquête heeft gedurende twee periodes
open gestaan, namelijk vlak voor de zomervakantie (van 4 juli tot en met 26 juli 2019) en vlak
na de zomervakantie (van 26 augustus tot en met 6 september 2019). In totaal zijn 1.501 LOFaanvragers uitgenodigd om deel te nemen aan de enquête. De respons op deze enquête is 291,
wat neerkomt op een responspercentage van 19 procent.

9
10
11

Deze rapporten zijn opgenomen in de literatuurlijst.
In het programmateam zitten afgevaardigden van het CAOP en Kennisland en de coach-coördinatoren.
Zie Bijlage B.
SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

4

HOOFDSTUK 1

4. Schoolcasussen. De onderzoekers hebben zes scholen bezocht waar een LOF-project loopt of
reeds is uitgevoerd. Op deze scholen is naast de LOF-leraar ook gesproken met collega’s van
de LOF-leraar die betrokken waren bij het LOF-project en met de schoolleiding. Doel van de
schoolbezoeken was een verdiepend beeld krijgen van de effectiviteit van het LOF en de factoren die daaraan bijdragen of juist in de weg staan.
Aanpak ten aanzien van causaliteit
Door het ontbreken van een geschikte controlegroep en een systematische meting van relevante
indicatoren leunt de evaluatie grotendeels op het subjectieve oordeel van LOF-leraren en betrokkenen zelf. Door een vergelijking te maken met het oordeel van leraren met een afgewezen LOFaanvraag, kunnen algemene uitspraken worden gedaan over het al dan niet behalen van de subsidiedoelstellingen en de bijdrage van het LOF daarin. Leraren met een afgewezen aanvraag komen
het dichtst in de buurt van een geschikte controlegroep. Verondersteld mag worden dat zij vergelijkbare kenmerken bezitten als leraren met een goedgekeurde aanvraag, aangezien beide groepen
een aanvraag voor een LOF-project hebben gedaan. Het feit dat van deze groep de aanvraag is
afgewezen 12 en dat de subsidie van de andere groep is goedgekeurd, hangt echter ook samen met
kenmerken van de leraren en de scholen waarop zij werken. Deze controlegroep is daardoor niet
perfect. Maar een vergelijking met een willekeurige andere groep leraren zou een schever beeld
opleveren ten aanzien van causaliteit, omdat deze leraren op veel meer kenmerken zouden verschillen van de LOF-leraren (bijvoorbeeld minder innovatief).
Aanpak ten aanzien van de doelstellingen van het LOF
De doelstellingen van het LOF (zie Hoofdstuk 3) zijn breed ingestoken, waarbij niet alleen vernieuwing en verbetering van de onderwijskwaliteit wordt nagestreefd maar ook versterking van de
professionalisering van leraren. De brede formulering van vernieuwing, onderwijskwaliteitsverbetering, professionalisering en versterking van de beroepsgroep, laat zich lastig vangen in meetbare
indicatoren. Zonder verdere concretisering is het onmogelijk om na te gaan of de doelen behaald
zijn. In deze evaluatie is − vanwege de omvang en looptijd van het onderzoek − pragmatisch omgegaan met het concretiseren en operationaliseren van de doelstellingen. Er is bijvoorbeeld op
onderdelen aangesloten bij de indicatoren die de LOF-lerarenonderzoekers jaarlijks in beeld brengen in het kader van hun onderzoek naar de impact van het LOF.
De eerste doelstelling is in het onderzoek geconcretiseerd door leraren in de enquête direct te vragen naar de ervaren vernieuwing en verbetering van de onderwijskwaliteit sinds hun LOF-aanvraag.
Hierin is onderscheid gemaakt tussen vernieuwing/verbetering binnen de eigen klas (microniveau),
binnen de eigen school of schoolsectie (mesoniveau) en binnen andere scholen van hetzelfde
schoolbestuur (als proxy voor macroniveau 13).
De tweede doelstelling betreft kennisdeling. De mate waarin er sprake is verbetering van kennisdeling sinds de LOF-aanvraag is ook direct uitgevraagd aan leraren in de enquête. Het verschil met
de eerste doelstelling is dat kennisdeling alleen op meso- en macroniveau kan plaatsvinden (binnen
de eigen school of met andere scholen 14). Deze doelstelling is daarom niet van toepassing op microniveau.
12
13

14

Afwijzing van aanvragen hing ook samen met het bereiken van het subsidieplafond van de regeling. Hoeveel aanvragen om deze reden zijn afgewezen is niet bekend bij de onderzoekers.
Of er dankzij het LOF vernieuwing of verbetering van de onderwijskwaliteit bij andere scholen heeft plaatsgevonden, bleek geen geschikte vraag voor in de enquête. Het biedt immers geen duidelijkheid over welke
andere scholen het dan gaat. Er is daarom voor gekozen om de vraag te concretiseren tot andere scholen
binnen hetzelfde schoolbestuur, wat is gebruikt als proxy voor macroniveau.
Dit is wederom geconcretiseerd door te vragen naar kennisdeling met andere scholen binnen hetzelfde
schoolbestuur.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

INLEIDING

5

De derde doelstelling betreft het versterken van de professionalisering van leraren en is geoperationaliseerd door middel van kenmerken van krachtig leraarschap. Dit is conform de onderzoeken
van de LOF-lerarenonderzoekers. Ten Bosch et al. (2017) schrijven daarover: “De focus van het LOF
ligt op de leraar als professional en richt zich op krachtig leraarschap en leiderschapsvaardigheden van leraren.” De
LOF-lerarenonderzoekers vertalen de derde doelstelling daarom naar “het bevorderen van initiërend en
krachtig leraarschap”. Op basis van de literatuur onderscheiden ze elf kenmerken van krachtig leraarschap, waar dit onderzoek bij aansluit. Omdat dit om kenmerken van individuele leraren gaat, wordt
deze doelstelling uitsluitend op microniveau geëvalueerd.
De vierde doelstelling betreft het versterken van de beroepsgroep en is net als de derde doelstelling
geoperationaliseerd door middel van kenmerken van krachtig leraarschap. Daarnaast is aan leraren
in de enquête gevraagd een oordeel te geven over de bijdrage van het LOF aan de aantrekkelijkheid
van het lerarenberoep. Daarmee is de vierde doelstelling ook uitsluitend op microniveau geëvalueerd. Tabel 1.1 geeft een overzicht van de doelstellingen en indicatoren.
Tabel 1.1

Operationalisering van de doelstellingen in het onderzoek

Doelstelling

Relevante vragen uit de enquête 15

Causaliteit

Bevorderen van vernieu- In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag
wing en verbetering van vernieuwingen plaatsgevonden van het onderwijs?
de kwaliteit van het
onderwijs door leraren
In hoeverre zijn de vernieuwingen van het onderwijs
veroorzaakt door uw deelname aan het LOF?

Niveau

Verschil tussen
Micro,
leraren met goed- meso,
gekeurde en afmacro
gewezen
aanvragen

In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag
verbeteringen in de onderwijskwaliteit plaatsgevonden?
In hoeverre zijn de verbeteringen in de onderwijskwaliteit veroorzaakt door uw deelname aan het LOF?
Organiseren van kennis- In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag
deling van kleinschalige verbeteringen plaatsgevonden in de kennisdeling?
kwaliteitsverbetering
In hoeverre zijn de ontwikkelingen in de kennisdeling
door leraren
veroorzaakt door uw deelname aan het LOF?

Verschil tussen
Meso,
leraren met goed- macro
gekeurde en afgewezen
aanvragen

Versterken van de
professionalisering van
leraren

Verschil tussen
Micro
leraren met goedgekeurde en afgewezen
aanvragen

Kunt u aangeven in welke mate de volgende aspecten
van krachtig leraarschap bij u aanwezig waren op het
moment van de aanvraag en nu?
[ Opbouwen van netwerken | Innovatief vermogen | Inzicht in veranderprocessen | Onderzoekend handelen |
Zelfvertrouwen | Zelfreflectie | Visie | Doorzettingsvermogen | Stimulerend naar anderen | Persoonlijk contact
met management | Persoonlijk contact met collega’s ]
In hoeverre is uw ontwikkeling in de aspecten van
krachtig leraarschap veroorzaakt door uw deelname aan
het LOF?

Versterken van de
beroepsgroep

Zelfde als onder ‘Versterken van de professionalisering
van leraren’, plus:

Verschil tussen
Micro
leraren met goedgekeurde en afIn hoeverre bent u het eens of oneens met de volgende gewezen
aanvragen;
stellingen? Het LOF zorgt ervoor dat…
•
Leraren met meer plezier voor de klas staan
geen
•
Het lerarenberoep aantrekkelijker wordt voor
leraren
•
Het imago van leraren verbetert voor mensen
buiten het onderwijs
•
Voorkomen wordt dat leraren uit het onderwijs
stromen

Bron:

SEO Economisch Onderzoek (2019)

15

Zie Bijlage B.
SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

6

HOOFDSTUK 1

1.5 Leeswijzer
Het rapport is als volgt ingedeeld. In Hoofdstuk 2 komt de uitvoering van de regeling aan bod,
waarin de bekendheid, het bereik en de tevredenheid met de ondersteuningsstructuur wordt besproken. Vervolgens geeft Hoofdstuk 3 een overzicht van de gepercipieerde effecten van het LOF
op verschillende organisatieniveaus. Het afsluitende Hoofdstuk 4 trekt conclusies over de uitvoering en effectiviteit van het LOF en beschrijft lessen voor eventuele soortgelijke subsidieregelingen
in de toekomst.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LOF DOET DE LERAAR GOED

2

7

Uitvoering van de regeling

Er zijn 2.337 LOF-aanvragen ingediend, waarvan er 727 zijn goedgekeurd. De ondersteuningsstructuur van het
LOF wordt zeer gewaardeerd door leraren. Het LOF wordt vooral geprezen vanwege de inhoudelijke vormgeving
van de regeling zelf.
De uitvoering van de subsidieregeling was tot 1 januari 2019 belegd bij de Onderwijscoöperatie en
is daarna overgenomen door het CAOP. Zij ontvingen volgens de subsidieregeling 16 jaarlijks maximaal 770 duizend euro voor het uitvoeren van de volgende activiteiten:
• Het instellen van een onafhankelijke jury die belast is met het beoordelen van de aanvragen;
• Het geven van voorlichting over de regeling en het stimuleren van aanvragen voor subsidie;
• Activiteiten rond het aanvraagproces, het voorbereiden van de jurybeoordeling en doorgeleiding van juryadviezen naar de minister;
• De organisatie van de begeleiding van leraren door coaches en het organiseren van bijeenkomsten waar leraren elkaar verder helpen;
• De organisatie van kennisdeling;
• Het verrichten van onderzoek naar de effecten van de subsidie die op grond van de regeling
wordt verstrekt.
Dit hoofdstuk geeft een beeld van de uitvoering van de regeling aan de hand van het bereik van
het LOF, hoe leraren ermee bekend zijn geraakt, welke waarde leraren hechten aan de ondersteuningsstructuur van het LOF en in hoeverre de ondersteuning bijdraagt aan een succesvolle uitvoering van het LOF door leraren. Waar de resultaten significant verschillen per onderwijssector, zijn
de resultaten apart weergegeven voor po en vo.

2.1 Bereik van het LOF
Tussen oktober 2015 en april 2019 zijn in totaal 2.337 LOF-aanvragen ingediend, waarvan 60 procent door vo-leraren en 40 procent door po-leraren. Er zijn in totaal 727 LOF-aanvragen goedgekeurd en 1.610 afgewezen. 17 Hiertussen zitten ook aanvragen die eerder afgekeurd, herschreven en
opnieuw ingediend zijn. 18 In het vo is het aandeel afgewezen aanvragen iets hoger dan in het po
(respectievelijk 72 en 65 procent), omdat er vanuit de subsidieregeling gestreefd is naar een evenredige verdeling van LOF-projecten tussen po en vo. In totaal heeft het LOF aan 727 leraren19
ruimte geboden om zich twee jaar in te zetten voor onderwijsontwikkeling. Omdat een leraar nooit
alleen aan een LOF-project werkt, zijn er nog minstens evenveel andere leraren en leidinggevenden
bij betrokken.

16
17
18
19

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2015-33349.pdf
Het is bij de onderzoekers onbekend hoeveel aanvragen zijn afgewezen vanwege een onvoldoende uitgewerkte aanvraag en hoeveel door het bereiken van het subsidieplafond per aanvraagronde.
Het is bij de onderzoekers onbekend welk deel van de goedgekeurde aanvragen een herschreven afgewezen
aanvraag is.
331 leraren uit het po en 396 leraren uit het vo.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

8

HOOFDSTUK 2

De LOF-aanvragen zijn gedaan door leraren verspreid over het hele land, zie Figuur 2.1. Zes provincies domineren het beeld, waarvan Noord-Brabant en Zuid-Holland het meest. In het vo is de
spreiding tussen provincies groter dan in het po. Zo is in het po 28 procent van de aanvragen
afkomstig uit Noord-Brabant, terwijl dat in het vo 16 procent is. In het po zijn de aanvragen afkomstig van 554 verschillende scholen, in het vo van 487 scholen. Door vo-scholen zijn vaker
meerdere aanvragen ingediend dan door po-scholen (respectievelijk 61 en 38 procent).
Figuur 2.1

De meeste LOF-aanvragen zijn afkomstig uit provincies Noord-Brabant en Zuid-Holland

Noord-Brabant

21%

Zuid-Holland

18%

Gelderland

15%

Noord-Holland

14%

Overijssel

10%

Utrecht

6%

Limburg

3%

Drenthe

3%

Friesland

3%

Flevoland

2%

Zeeland

2%

Groningen

2%
0%

5%

10%

15%

20%

25%

* niet elke aanvraag bevatte een geldig brinnummer, waardoor niet voor elke aanvraag de provincie is vastgesteld
Bron: Database beschikbaar gesteld door het CAOP, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek (2019)

Tabel 2.1 laat zien hoe het aantal goedgekeurde aanvragen er per provincie uit ziet, onderscheiden
naar po en vo. In het po zijn de meeste LOF-leraren actief in Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel. In het vo betreft dat Zuid-Holland, Noord-Brabant en Gelderland. Het gemiddeld subsidiebedrag per LOF-project verschilt nauwelijks tussen po en vo, maar doordat er in het vo meer LOFprojecten zijn is er in het vo meer LOF-subsidie terecht gekomen dan in het po.
De goedgekeurde aanvragen zijn afkomstig van leraren van 240 verschillende po-scholen en 215
verschillende vo-scholen (zie Bijlage D). Daarmee heeft het LOF een bereik gehad van circa 3
procent van alle po-scholen en circa 13 procent van alle vo-scholen. Deelnemende po-scholen
hebben gemiddeld 1,4 goedgekeurde aanvragen en deelnemende vo-scholen gemiddeld 1,9 goedgekeurde aanvragen. In het vo komen dus vaker dan in het po meerdere LOF-projecten voor op
één school.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITVOERING VAN DE REGELING

Tabel 2.1

9

Meeste LOF-subsidie is beland in het vo*
PO

VO

Aantal
Gemiddeld
Totaal Aantal goedGemiddeld
Totaal
goedge- aangevraagd aangevraagd
gekeurde aangevraagd aangevraagd
bedrag
bedrag
Aanvragen
bedrag
bedrag
keurde aanvragen per aanvraag
per aanvraag
Noord-Brabant

81

€ 24.987

€ 2.023.921

72

€ 29.875

€ 2.150.965

Zuid-Holland

24

€ 25.004

€ 600.104

97

€ 23.797

€ 2.308.332

Gelderland

45

€ 21.782

€ 980.200

66

€ 32.119

€ 2.119.833

Noord-Holland

26

€ 19.441

€ 505.461

50

€ 25.685

€ 1.284.259

Overijssel

35

€ 28.424

€ 994.844

28

€ 31.595

€ 884.663

Utrecht

17

€ 17.921

€ 304.662

32

€ 23.105

€ 739.349

Limburg

7

€ 38.547

€ 269.831

4

€ 29.929

€ 119.717

Drenthe

7

€ 12.744

€ 89.205

12

€ 30.903

€ 370.830

Friesland

6

€ 20.071

€ 120.427

6

€ 18.151

€ 108.904

Flevoland

12

€ 20.649

€ 247.794

6

€ 14.618

€ 87.707

Zeeland

2

€ 26.556

€ 53.113

6

€ 13.659

€ 81.956
€ 175.432

Groningen

1

€ 10.055

€ 10.055

8

€ 21.929

Onbekend

68

€ 24.592

€ 1.672.227

9

€ 12.794

€ 115.144

Totaal

331

€ 23.782

€ 7.871.842

396

€ 26.634

€ 10.547.091

* niet elke aanvraag bevatte een geldig brinnummer, waardoor niet voor elke aanvraag de provincie is vastgesteld
Bron: Database beschikbaar gesteld door het CAOP, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek (2019)

2.2 Bekendheid met de regeling
Aan leraren die een LOF-aanvraag hebben ingediend is de vraag voorgelegd via welk kanaal ze over
het LOF hebben gehoord. Daaruit blijkt dat twee derde van de aanvragers binnen hun eigen
school(bestuur) bekend is geraakt met het LOF, wat overeenstemt met eerdere onderzoeken naar
het LOF (Van den Berg et al., 2016; Ten Bosch et al., 2017). Er is wel een duidelijk verschil aanwezig wat betreft de informatiebron binnen de school tussen leraren in het po en vo. In het po zijn
leraren vaker door schoolleiders gewezen op het bestaan van het LOF, in het vo vaker door collega’s (zie Figuur 2.2).
De Onderwijscoöperatie wordt door 10 procent van de aanvragers genoemd als informatiebron
van het LOF. Daarbij valt op dat er nauwelijks verschil is tussen po en vo, respectievelijk 8 en 11
procent. Volgens een peiling onder de eerste twee cohorten aanvragers (Van den Berg et al., 2016)
bleek dat geen van de po-leraren via de Onderwijscoöperatie had gehoord over het LOF. Dit in
tegenstelling tot vo-leraren, waarvoor dit wel het geval was. Dit toont aan dat de Onderwijscoöperatie meer bekendheid heeft gekregen in het po, wat destijds ook een aandachtspunt was.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

10

HOOFDSTUK 2

Figuur 2.2

Leraren zijn voornamelijk bekend geraakt met het LOF via hun eigen school(bestuur)

Via school(bestuur)/leidinggevende

47%

25%
24%

Via collega's

42%

8%
11%

Via de Onderwijscoöperatie
Via het ministerie van OCW

1%
1%
3%

Via een poster op school
Via de krant

po (n=96)

1%

4%
5%
3%
1%
2%
3%
1%
1%
7%
7%

Via social media
Via internet
Via een tijdschrift
Via een nieuwsbrief
Ander kanaal
0%

10%

vo (n=155)

20%

30%

40%

50%

aandeel aanvragers dat via kanaal over LOF heeft gehoord
Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

Naast de overige kanalen waarnaar is gevraagd en die relatief weinig bereik hebben gehad (bijvoorbeeld via het ministerie van OCW of via een poster op school), heeft circa 10 procent van de
aanvragers via een niet in de enquête genoemd kanaal gehoord over het LOF. Een voorbeeld hiervan is informatie via een gevolgde opleiding of training. Dat dit een geschikt kanaal is om leraren
zelf direct te informeren over het LOF is reeds in eerder onderzoek geopperd (Van den Berg et al.,
2016).
De prominente rol van leidinggevenden bij de bekendheid van het LOF is gezien hun verbindende
functie niet verrassend. Het werpt wel de vraag op of leraren niet te afhankelijk zijn geweest van
hun leidinggevende bij het kunnen indienen van een aanvraag. Uit de schoolcasussen komt het
beeld naar voren dat leraren veelal toevallig te horen kregen over het LOF. Bijvoorbeeld doordat
hun leidinggevende erover vernam tijdens een bijeenkomst voor een andere subsidie of doordat de
school een onderwijsadviesbureau over de vloer had. Leraren in de schoolcasussen geven dan ook
aan dat het LOF “meer aan de grote klok gehangen mag worden”. Eenmaal bekend met het LOF, konden
leraren aanvullende informatie ten aanzien van de aanvraagprocedure goed vinden op de website
van de Onderwijscoöperatie.

2.3 Ondersteuningsstructuur
Vanuit het LOF is een ondersteuningsstructuur opgezet, die ervoor moest zorgen dat leraren gemotiveerd blijven voor het uitvoeren van hun project, hen gedurende het eerste jaar begeleidt en
hen in contact brengt met andere LOF-leraren voor het uitwisselen van kennis en ervaringen. Het
principe hierbij is dat ook deze ondersteuning wordt gedaan door leraren, van jurering tot coaching.
De verschillende vormen van ondersteuning worden hieronder, vanaf de aanvraag tot aan de afronding van het LOF-project, beknopt besproken.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITVOERING VAN DE REGELING

11

Ondersteuning bij een LOF-aanvraag en jurering
Het LOF bood op verschillende manieren ondersteuning aan leraren bij het indienen van een aanvraag. Eén van die vormen betrof het Aanvraagontwikkellab, waarbij leraren die daar behoefte aan
hadden onder andere geholpen werden met het concretiseren van hun idee in een project of bij het
scherper krijgen van hun aanvraag, zodat deze beter aansloot bij de ervoor geldende criteria. Deze
Aanvraagontwikkellabs werden gecombineerd met de Lerarenlabs voor de leraren met een goedgekeurde aanvraag (zie verderop). Daarnaast bood de Onderwijscoöperatie (of CAOP) telefonische
ondersteuning aan leraren die vragen hadden over de aanvraagprocedure en konden leraren met
een afgewezen aanvraag gebruikmaken van de begeleiding van een coach om de aanvraag eventueel
te verbeteren voor indiening in een volgende ronde.
Uit de meest recente peiling blijkt dat circa twee derde van de aanvragers tevreden is met de geboden hulp vanuit de LOF-organisatie bij het indienen van een LOF-aanvraag. Hierin is geen verschil
tussen po- en vo-leraren. Onbekend is echter of iedere aanvrager gebruik heeft gemaakt van de
hulp. Uit de schoolcasussen blijkt namelijk dat niet iedereen wist dat je hulp kon krijgen bij de
aanvraag. Een leraar gaf daarover aan dat dat pas duidelijk werd nadat de aanvraag ingediend was,
en er wel gebruik van had willen maken als het eerder bekend was. Het doen van een aanvraag
werd door de meeste gesproken leraren als een uitdaging ervaren, waar veel tijd in is gaan zitten.
Een aantal had het geluk dat ze een collega hadden die al eerder succesvol een LOF-aanvraag had
ingediend, of dat ze ondersteund werden door een onderwijsadviesbureau bij het indienen.
Figuur 2.3

Twee derde van de aanvragers is tevreden met de geboden hulp bij de aanvraag

Tevredenheid met ...
…hulp bij de LOF-aanvraag vanuit LOF-organisatie

zeer ontevreden
Bron:

ontevreden

28%

noch tevreden, noch ontevreden

53%
tevreden

13%
zeer tevreden

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

Na het indienen van een aanvraag gingen tien juryleden – allen leraren – aan de slag met de beoordeling. Daarvoor hanteerden zij een beoordelingskader dat uit vier criteria bestaat:
1. De mate waarin de activiteiten bijdragen aan de ontwikkeling van het onderwijs en/of de mate
waarin de activiteiten innovatief en creatief zijn binnen de context waar de leraar werkzaam is;
2. De mate waarin de leraar en de leraren in zijn directe omgeving een leerproces gaan doormaken
en/of de mate waarin de activiteiten bijdragen aan de versterking van de beroepsgroep;
3. De mate waarin de activiteiten door leraren zelf worden uitgevoerd;
4. Of de kosten van de activiteiten in een redelijke verhouding staan tot de voorgenomen doelstellingen en de daarvan te verwachten resultaten.
De juryleden kwamen drie keer per jaar bijeen om alle ingediende voorstellen te bespreken. Na de
bespreking volgde het oordeel ‘goedgekeurd’ of ‘afgewezen’. Toekenning van een LOF-subsidie
hing niet alleen af van het juryoordeel, maar ook van het subsidieplafond 20 en de gewenste even-

20

Aanvragen met het juryoordeel ‘voldoende’ zijn op volgorde van indiening toegekend.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

12

HOOFDSTUK 2

redige verdeling tussen po en vo. Aan leraren met een afgewezen voorstel is gevraagd of het voldoende duidelijk is waarom hun voorstel is afgewezen. Ruim 7 op de 10 leraren gaf te kennen dat
het hen niet duidelijk was. Vaak vonden leraren de uitleg te summier of niet toegespitst op hun
plan, waardoor ze het gevoel hadden dat het een algemene en geautomatiseerde terugkoppeling
was. Bij degenen die de terugkoppeling wel duidelijk vonden, ging het voornamelijk om afwijzing
vanwege het bereiken van het subsidieplafond.

Ondersteuning in het eerste LOF-jaar
Na toekenning van de subsidie ontvangt een leraar twee jaar lang begeleiding vanuit het LOF. De
begeleiding tijdens het eerste LOF-jaar bestaat allereerst uit een bezoek aan de school door een
coach, waarin met de leidinggevende van de leraar wordt gesproken over het LOF-project. Daarnaast moet de LOF-leraar gedurende het eerste jaar drie Lerarenlabs 21 bijwonen, waarvan één samen met zijn/haar leidinggevende. De Lerarenlabs zijn leerbijeenkomsten waar alle deelnemers
van het LOF samenkomen om van en met elkaar te leren. Dit netwerk moet ertoe leiden dat de
LOF-projecten en de eigen ontwikkeling in een versnelling komen. De labs bestaan uit een centraal
ochtendprogramma en een middagprogramma waarin er in kleine werkgroepen onder begeleiding
van een coach kennis wordt uitgewisseld. Dit laatste wordt ‘intervisie binnen de expeditieteams’
genoemd. Ten slotte zijn er vrijwillige Lerarenlabs waar leraren met bijvoorbeeld een specifieke
hulpvraag naartoe kunnen gaan en die ook openstaan voor collega’s van een LOF-leraar.
Leraren zijn erg te spreken over de ondersteuning die ze krijgen in hun eerste LOF-jaar. Over elke
ondersteuningsvorm is minstens de helft van de leraren (zeer) tevreden; zie Figuur 2.4. Daarop is
echter één uitzondering, namelijk het vrijwillige Lerarenlab. Leraren uitten zich over deze vorm
van ondersteuning een stuk neutraler dan over de andere vormen, wat overigens wat anders is dan
dat ze er ontevreden over zijn. In een schoolcasus hebben drie vo-leraren toegelicht waarom zij
wel ontevreden waren met de vrijwillige labs: “Het eerste vrijwillige lab ging niet door vanwege te weinig
aanmeldingen. Dat was jammer want we hadden er veel zin in. Het tweede vrijwillige lab werd in de examenperiode
gepland, waardoor we niet aanwezig konden zijn. Dat had de organisatie moeten weten”. Mogelijk antwoorden
de leraren in de enquête overwegend neutraal, omdat men geen gebruik heeft gemaakt van het
vrijwillige Lerarenlab.
Het meest tevreden zijn leraren met hun coach en met de intervisie binnen de expeditieteams.
Opvallend is wel dat de tevredenheid afneemt naarmate een leraar langer bezig is met zijn of haar
LOF-project. In hun eerste LOF-jaar beoordelen ze de verschillende ondersteuningsvormen gedurende het eerste jaar beter dan na afloop van het LOF. Er is niet gevraagd waarom dit het geval is,
maar het hangt mogelijk samen met het feit dat leraren na afloop ook meewegen wat voor hen
achteraf gezien echt nuttig is geweest.
Uit eerdere onderzoeken (Van den Berg et al., 2016; Ten Bosch et al.; 2017) en uit de recente
schoolcasussen blijkt dat van de drie verplichte Lerarenlabs, het lab met de leidinggevende het
meest gewaardeerd wordt. LOF-leraren vinden het belangrijk om verantwoordelijkheid te nemen
voor de innovaties, maar hechten ook waarde aan terugkoppeling en betrokkenheid van hun leidinggevende. Leidinggevenden vinden het ook interessant om eraan aan deel te nemen. Een

21

Deze labs worden ook LOF-labs genoemd.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITVOERING VAN DE REGELING

13

schoolleider uit het po zei daarover het volgende: “De LOF-dagen zijn heel inspirerend, daar lopen allemaal enthousiaste mensen rond die het onderwijs écht leuk vinden. Alleen dat effect al is goed. De verplichting dat
de schoolleider mee gaat is belangrijk, anders komt het er niet van door tijdgebrek. Het LOF heeft heel weinig
verplichtingen, maar deze ene verplichting is wel heel belangrijk. Als het project niet gedragen wordt door de directie
dan kan het verzanden.” Opvallend aan de tevredenheid is dat po-leraren de Lerarenlabs meer waarderen dan vo-leraren. Respectievelijk 74 en 52 procent van de leraren is (zeer) tevreden met de
Lerarenlabs. Een vo-leerkracht uit een schoolcasus noemt het Lerarenlab met de leidinggevende
“waardevol”, maar erkent dat het weinig invloed heeft gehad op een succesvolle bijdrage aan het
project. Dat komt doordat de rector altijd al het volste vertrouwen gaf en dat er geen probleem
was ten aanzien van betrokkenheid.
Figuur 2.4

Leraren zijn in het eerste LOF-jaar het meest tevreden met hun coach en de intervisie
binnen de expeditieteams

Tevredenheid met ...
…het schoolbezoek door de coach
…LOF-coach gedurende het 1e LOF-jaar
…de verplichte Lerarenlabs
…de vrijwillige Lerarenlabs
…de intervisie binnen de expeditieteams
…het netwerk van gelijkgestemde collega's

zeer ontevreden
Bron:

ontevreden

26%

46%

19%

19%

47%

24%

26%
51%

50%
24%

35%
51%

35%

noch tevreden, noch ontevreden

11%

14%

45%

tevreden

8%

9%

zeer tevreden

SEO Economisch Onderzoek op basis van enquête onder LOF-aanvragers (2019)

Ondanks de tevredenheid met de Lerarenlabs, zijn uit eerdere onderzoeken (Van den Berg et al.,
2016; Ten Bosch et al., 2017) verschillende verbeterpunten naar voren gekomen over de invulling
en vormgeving van de Lerarenlabs. Volgens die onderzoeken zijn leraren van mening dat de expeditiegroepen die daarvoor zijn gevormd, beter gematcht kunnen worden. Eén van de suggesties is
om dat te doen op inhoudelijke basis in plaats van op basis van regio’s. Leraren zelf groepen laten
vormen of het aan elkaar koppelen van ervaren en minder ervaren leraren is een andere suggestie
van leraren om tot een betere match te komen. Andere aspecten van de Lerarenlabs waar leraren
verbetermogelijkheden zien, zijn de locatie en de duur van de Lerarenlabs.
Uit de schoolcasussen volgt een gemengd beeld van de mening over de samenstelling van de expeditieteams. Er zijn leraren die aangeven dat de gemengde samenstelling juist leerzaam was om out
of the box te leren denken en om te zien wat andere leraren in gang zetten en waar ze tegenaan lopen.
Dat bracht hen inzicht in bepaalde processen. Tegelijkertijd geven leraren aan dat het hen inhoudelijk meer zou opleveren als ze met meer gelijkgestemden in een expeditieteam zouden zitten.
Omdat dit geluid al sinds de start bekend is, is daaraan tegemoet gekomen door middel van open

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

14

HOOFDSTUK 2

spaces tijdens de Lerarenlabs. Een po-leraar uit een schoolcasus is via een open space in contact gekomen met andere leraren die ook met externe partijen 22 te maken kregen bij het uitvoeren van hun
LOF-project en heeft daarover ervaringen uitgewisseld.
Ook komen uit eerdere onderzoeken (Van den Berg et al., 2016; Ten Bosch., 2017) verbeterpunten
naar voren ten aanzien van de coaching. De coaching is vooral gericht op het ondersteunen van
LOF-leraren bij hun rol in innovatieprocessen, terwijl veel leraren herhaaldelijk aangeven behoefte
te hebben aan inhoudelijke ondersteuning bij de realisatie van hun initiatief. De LOF-lerarenonderzoekers schreven daarover het volgende: “Ze zouden liever met collega’s uit dezelfde sector en hetzelfde
vak willen werken en met een coach die ook expert is op hun vakgebied. Daarmee lijken de twee hoofddoelstellingen
van het LOF − bijdragen aan onderwijsvernieuwing en bijdragen aan het ontwikkelen van krachtig leraarschap −
enigszins op gespannen voet met elkaar te staan. Het primaire doel lijkt voor leraren vooral te liggen bij de realisatie
van het LOF-initiatief. Terwijl een aantal elementen van de LOF-structuur − met name de coaching − vooral tot
doel heeft om krachtig leraarschap te ontwikkelen. Daarnaast geeft een aantal leraren aan dat de coaching niet altijd
even goed aansluit bij de leerbehoeften. Differentiatie in de begeleiding door af te stemmen in welke mate er behoefte
is aan coaching, zou dit kunnen verbeteren.”

Ondersteuning in het tweede LOF-jaar
Gedurende het tweede LOF-jaar zijn er geen plenaire ondersteuningsvormen meer. Wel blijft de
coach op initiatief van de LOF-leraar beschikbaar voor het bieden van hulp. Uit de gesprekken met
leraren blijkt dat zij daar niet altijd van op de hoogte zijn en er daarom soms geen gebruik van
maken. Een po-leraar gaf aan dat je aan het einde van het eerste LOF-jaar een soort oorkonde
krijgt en dat de ondersteuning daarom aanvoelt als afgerond. Een vo-leraar die er wel van af wist,
vindt dat het vrijblijvende karakter van de ondersteuning in het tweede jaar ervoor zorgt dat er
geen gebruik van wordt gemaakt. “Het is ondanks de goede relatie met je LOF-coach soms toch een drempel
om hulp in te schakelen. Je vraagt dan toch eerder ondersteuning bij je collega’s.”
De enquête toont aan dat bijna de helft van de leraren (zeer) tevreden is met hun coach in het
tweede jaar, zie Figuur 2.5. Of en in welke mate deze leraren daadwerkelijk een beroep op hun
coach hebben gedaan in het tweede LOF-jaar is echter niet bekend. De impressie uit de schoolcasussen kan daarom een selectie-effect zijn, dat wil zeggen dat de leraren uit de schoolcasussen
mogelijk niet representatief zijn voor de totale groep LOF-leraren.
Figuur 2.5

Helft van de LOF-leraren is tevreden met coaching in tweede LOF-jaar

Tevredenheid met ...
…de LOF-coach gedurende het 2e LOF-jaar

zeer ontevreden

ontevreden

40%

noch tevreden, noch ontevreden

36%

tevreden

14%

zeer tevreden

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van enquête onder LOF-aanvragers (2019)

22

Een voorbeeld van een externe partij is een gemeente die van het LOF-project hoorde en mee wilde investeren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

UITVOERING VAN DE REGELING

15

2.4 Bijdrage aan succesvolle projectuitvoering
Leraren zijn dus tevreden met de ondersteuning vanuit het LOF. Maar levert de ondersteuning ook
een bijdrage aan een goede uitvoering van de LOF-projecten? Een antwoord op die vraag kan
worden afgelezen uit Figuur 2.6. Daaruit blijkt dat de verschillende ondersteuningsvormen volgens
LOF-aanvragers vaker (zeer) veel hebben bijgedragen dan (zeer) weinig. De grootste bijdrage wordt
geleverd door de intervisie binnen de expeditiegroepen.
Figuur 2.6

De intervisie binnen de expeditieteams levert grootste bijdrage aan goede uitvoering
van LOF-projecten

Bijdrage van geboden ondersteuning aan goede uitvoering van het LOFproject
Hulp bij de LOF-aanvraag vanuit LOForganisatie

18%

11%

41%

19%

11%

Schoolbezoek door de coach

15%

17%

34%

24%

10%

LOF-coach gedurende het 1e LOF-jaar

10%

15%

Verplichte Lerarenlabs

8%

15%

Vrijwillige Lerarenlabs

14%

Intervisie binnen de expeditieteams

8%

Netwerk van gelijkgestemde collega's

11%

LOF-coach gedurende het 2e LOF-jaar

Bron:

33%

37%
19%

15%

17%

zeer weinig

28%

33%
37%

21%

18%
17%
weinig

14%

22%
43%

33%

7%
8%
13%

27%

11%

32%

25%

9%

niet veel, niet weinig

veel

zeer veel

SEO Economisch Onderzoek op basis van enquête onder LOF-aanvragers (2019)

Po-leraren geven vaker dan vo-leraren aan dat de verschillende ondersteuningsvormen (zeer) veel
hebben bijgedragen aan een goede uitvoering van hun LOF-project. De grootste verschillen in
mening tussen po- en vo-leraren hebben betrekking op de bijdrage van de verplichte Lerarenlabs
(respectievelijk. 51 en 29 procent geeft aan dat aspect veel tot zeer veel heeft bijgedragen), de intervisie binnen de expeditiegroepen (respectievelijk 66 en 44 procent) en het faciliteren van een
netwerk van gelijkgestemde collega’s (respectievelijk 45 en 29 procent).
Nog een opvallende uitkomst ten aanzien van de bijdrage van de ondersteuningsstructuur is dat
het beeld verschilt tussen leraren, afhankelijk van in welke fase van hun LOF-project ze zitten. Hoe
korter leraren bezig zijn met het LOF, hoe positiever ze oordelen over de bijdrage van de ondersteuning. Zo is de bijdrage van de coach in het eerste LOF-jaar voor 72 procent van de leraren die
in hun eerste LOF-jaar zitten (zeer) groot (niet weergegeven in een figuur). Voor leraren met een
afgerond LOF-project is dat slechts 33 procent. Het is onduidelijk wat dit verschil veroorzaakt,
maar de schoolcasussen geven wel een aantal aanknopingspunten. Zo lichtte een vo-leraar toe
waarom hij de ondersteuning in het eerste LOF-jaar beter waardeert dan in het tweede LOF-jaar:
“Dan zit je voor het laatst bij elkaar en dan vraagt er iemand: en wat nu? Wat als het niet lukt om het af te
maken? En dan wordt er gezegd: dat maakt niet uit, daar gaat het niet om. Ik voelde me toen een klein beetje als
een leerling die een examen ingaat en weet dat je allemaal tweeën kan halen en dan toch nog slaagt.”

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

16

HOOFDSTUK 2

Volgens een leraar en schoolleider in het po zit het succes van de uitvoering meer in de vormgeving
van de subsidieregeling dan in de ondersteuningsstructuur. De po-leraar verder: “Het is een luxe om
subsidie te krijgen voor een project waarvan aan het begin gezegd wordt dat het niet per se een product hoeft op te
leveren. Dat wil je uiteraard wel het liefst, maar je wordt er aan het einde niet op afgerekend. Dat maakt dat er geen
vervelende druk op de ketel zit.” Een schoolleider po: “Het zijn allemaal vernieuwingen van bottom-up. Het
grote voordeel van het LOF is de grote vrijheid, je mag afbuigen van je oorspronkelijke plan. Er wordt gelegenheid
gegeven om te onderzoeken, zonder dat je weet waar je precies op uitkomt. Daardoor gaan leraren meer ‘out of the
box’ denken, wat zo belangrijk is voor onderwijsinnovatie.”
Ook bij een vo-school uit een schoolcasus werd de ontwikkelingsruimtevrijheid en flexibiliteit binnen de regeling erg gewaardeerd, zo blijkt uit het gesprek met de LOF-leraar: “Ik liep vast toen ik
erachter kwam dat de scholing voor leraren die met het LOF gevolgd zou worden niet de juiste onderwerpen bevatte.
Na overleg met de coach is besloten van het huidige plan af te wijken en de scholing zelf te organiseren. Dat was
cruciaal voor het succes van het project”

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LOF DOET DE LERAAR GOED

3

17

Effectiviteit van het LOF

Een groot deel van de LOF-leraren is van mening dat het onderwijs is vernieuwd en verbeterd door hun deelname
aan het LOF. Ook beoordelen zij hun eigen ontwikkeling op aspecten van krachtig leraarschap positiever dan
leraren met een afgewezen LOF-aanvraag. Op micro- en mesoniveau zijn de doelstellingen van het LOF behaald,
op macroniveau zijn de resultaten minder overtuigend.
In dit hoofdstuk staat de effectiviteit van het LOF centraal. De effectiviteit van het LOF is niet
eerder uitgebreid onderzocht. Wel hebben de LOF-lerarenonderzoekers onderzocht wat de impact
is van het LOF op de leraar en de school (zie tekstkader). Vanwege het ontbreken van systematische
metingen van relevante effectiviteitsindicatoren onder LOF-leraren, is deze evaluatie aangewezen
op het subjectieve oordeel van leraren over veranderingen in hun directe omgeving sinds de LOFdeelname. Voor conclusies over causaliteit is een vergelijking gemaakt met de veranderingen bij
leraren met een afgewezen LOF-aanvraag. Met deze methode kan de evaluatie een oordeel geven
over de waarschijnlijke effecten van het LOF. 23 Indien de uitkomsten verschillen tussen sectoren,
wordt dit in de tekst toegelicht.
Resultaten impact uit LOF voor de Leraar (Ten Bosch et al., 2017)
LOF-leraren bestempelen het LOF als een mooi initiatief dat veel persoonlijke inzichten en inspiratie
oplevert. Zij geven aan dat het LOF niet alleen waardevol is voor de leraar, omdat die zijn initiatief
kan realiseren en krachtig leraarschap kan ontwikkelen, maar dat ook anderen profiteren van de
LOF-subsidie, zoals collega’s en leerlingen.
De erkenning door de jury en de facilitering tijdens het LOF-traject dragen bij aan het zelfvertrouwen
van leraren en zorgen ervoor dat het LOF-initiatief ook op school serieus genomen wordt.

3.1 Doelstellingen van het LOF
Doelstellingen uit de subsidieregeling
De subsidieregeling LOF24 noemt vier doelstellingen:
1. Bevorderen van vernieuwing en verbetering van de kwaliteit van het onderwijs door leraren
2. Organiseren van kennisdeling van kleinschalige kwaliteitsverbetering door leraren
3. Versterken van de professionalisering van leraren
4. Versterken van de beroepsgroep
De doelstellingen zijn breed ingestoken. Het LOF moet zowel impact hebben op het vernieuwen
en verbeteren van de onderwijskwaliteit als op het versterken van de professionalisering van leraren. De doelstellingen zijn dusdanig geformuleerd dat het moeilijk na te gaan is of de doelstellingen
daadwerkelijk behaald zijn. Immers laten vernieuwing, verbetering van de onderwijskwaliteit, professionalisering en versterking van de beroepsgroep zich lastig vangen in meetbare indicatoren.

23

24

SEO maakt bij evaluaties doorgaans gebruik van de effectladder. De aanpak in dit onderzoek correspondeert met niveau 3 op de effectladder, waarmee vastgesteld kan worden of beleid waarschijnlijk (in)effectief is
geweest.
Subsidieregeling LerarenOntwikkelFonds, via https://wetten.overheid.nl/BWBR0037064/2019-01-01
SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

18

HOOFDSTUK 3

In dit onderzoek is leraren in de enquête direct gevraagd naar vernieuwing en verbetering van de
onderwijskwaliteit binnen de eigen klas (microniveau), binnen de eigen school of vaksectie (mesoniveau) en binnen scholen in het eigen schoolbestuur (macroniveau). Professionalisering is geoperationaliseerd aan de hand van aspecten van krachtig leraarschap. Dit is conform de onderzoeken
van de LOF-lerarenonderzoekers. Ook de vierde doelstelling ‘versterking van de beroepsgroep’ is
geëvalueerd aan de hand van de ontwikkeling op kenmerken van krachtig leraarschap. Daarnaast
is in de enquête aan LOF-leraren gevraagd een oordeel te geven over de bijdrage van het LOF aan
de aantrekkelijkheid van het lerarenberoep.
Doelstellingen van LOF volgens leraren zelf
De belangrijkste doelstelling voor LOF-aanvragers is om te kunnen bijdragen aan onderwijsinnovatie en schoolontwikkeling, zo blijkt uit de enquête (zie Figuur 3.1). Doelstelling 1 uit de subsidieregeling wordt daarmee het belangrijkst bevonden. Ook hebben veel LOF-aanvragers subsidie aangevraagd om zichzelf persoonlijk te kunnen ontwikkelen en om hun functie als leraar beter uit te
oefenen, wat aansluit bij doelstelling 3 uit de subsidieregeling.
Figuur 3.1

LOF-aanvragen zijn vooral gedreven door te kunnen bijdragen aan onderwijsinnovatie
en schoolontwikkeling

Ik deed een LOF-aanvraag...
…om mijzelf persoonlijk te ontwikkelen
..om te kunnen bijdragen aan onderwijsinnovatie en
schoolontwikkeling
…om meer verbinding te kunnen maken tussen
onderwijs en onderzoek
…omdat binnen mijn team of school(bestuur)
bepaalde kennis mist
…om mijn functie als leraar beter uit te kunnen
oefenen
…op aanraden van anderen die goede ervaringen
met het LOF hebben
…om mijn netwerk buiten de school te vergroten

5%

25%
31%

Bron:

66%
29%

29%

20%

13% 10%

27%

30%

19%

7%

15%

21%

39%

48%

12%

16%

33%

Kleine rol

20%

40%

Grote rol

27%
20%

16%

23%

63%
0%

Zeer kleine rol

21%

11% 11%

…omdat mijn leidinggevende / mijn werkgever dat
wenst
Speelde geen rol

45%

16%
60%

13%
12%

80%

100%

Speelde een zeer grote rol

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

De redenen waarom leraren een LOF-aanvraag doen verschillen per onderwijssector. In het po
doen leraren vaker dan in het vo een aanvraag om zichzelf persoonlijk te ontwikkelen, omdat binnen het team of de school bepaalde kennis mist, op aanraden van anderen, om het netwerk buiten
de school te vergroten en omdat de leidinggevende dat wenst. Uit de schoolcasussen blijkt dat
leraren in het vo vaak een aanvraag doen om onderwijsinhoudelijke redenen, zoals het opzetten
van een nieuwe methode of een nieuw vak. De ontwikkeling die zij zelf doormaken door het LOFproject wordt gezien als bijvangst. Eenzelfde resultaat werd gevonden door de LOF-lerarenonderzoekers (Ten Bosch et al., 2017).
Leraren met een afgewezen LOF-aanvraag deden vaker dan leraren met een goedgekeurde LOFaanvraag een aanvraag, omdat binnen het team of de school bepaalde kennis ontbreekt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EFFECTIVITEIT VAN HET LOF

19

3.2 Effecten van het LOF op microniveau
Figuur 3.2 toont aan dat de eerste doelstelling van het LOF − het bevorderen van vernieuwing en
verbeteren van de kwaliteit van het onderwijs − volgens LOF-leraren gerealiseerd is op microniveau. LOF-leraren antwoorden ruim twee keer zo vaak als leraren met een afgewezen LOF-aanvraag dat er sprake is geweest van (heel) veel vernieuwing en verbetering van de onderwijskwaliteit
in de klas. Bovendien schrijft de helft van de LOF-leraren die veranderingen voor een groot deel
toe aan het LOF-project (niet in een figuur weergegeven). Dit verschilt niet tussen po- en voleraren. Slechts 9 procent van alle LOF-leraren geeft aan dat deze veranderingen geen gevolg zijn
van het LOF.
Figuur 3.2

Leraren met goedgekeurde aanvragen ervaren relatief meer vernieuwing en verbetering van het onderwijs in hun klas dan leraren met afgewezen aanvragen

In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag vernieuwingen
plaatsgevonden van het onderwijs in uw klas?
goedgekeurde
aanvraag (n=143)

8%

afgewezen
aanvraag (n=103)

29%

19%
0%

Geen vernieuwing

26%
21%

20%

30%
40%

Weinig vernieuwing

35%
18%

60%

Redelijk wat vernieuwing

11%

80%

Veel vernieuwing

100%

Heel veel vernieuwing

In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag verbeteringen in de
onderwijskwaliteit plaatsgevonden in uw klas?
goedgekeurde
aanvraag (n=141)
afgewezen aanvraag
(n=102)

8%
19%
0%

Geen verbetering

Bron:

28%

31%

22%
20%

Weinig verbetering

30%

31%
40%

Redelijk wat verbetering

21%

60%
Veel verbetering

80%

8%
100%

Heel veel verbetering

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

Het beeld uit de schoolcasussen bevestigt dat er sprake is van vernieuwingen in de klas door de
LOF-projecten. Enkele voorbeelden: po-leerlingen worden dankzij een vernieuwd groen plein
meer uitgedaagd tijdens het buitenspelen en werken tegelijkertijd aan leerdoelen waar leraren een
visie op ontwikkeld hebben, vo-leerlingen gebruiken een nieuwe digitale geschiedenismethode,
nieuwkomers krijgen thematisch mondeling taalonderwijs waar in het verleden geen methode voor
was, leerlingen krijgen les in een nieuw vak.
De tweede doelstelling ‘het organiseren van kennisdeling en kleinschalige kwaliteitsverbetering’ is
niet op microniveau geëvalueerd, omdat kennisdeling in de praktijk verder gaat dan het individu en
de klas van de LOF-leraar.
Het versterken van de professionalisering is in dit onderzoek, conform de onderzoeken van de
LOF-lerarenonderzoekers, geoperationaliseerd door aspecten van krachtig leraarschap uit te vragen. Deze aspecten zeggen ook iets over de versterking van de beroepsgroep op microniveau. Leraren is gevraagd aan te geven in welke mate zij beschikten over verschillende aspecten van krachtig
leraarschap op twee verschillende momenten: bij de LOF-aanvraag en op het moment van invullen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

20

HOOFDSTUK 3

van de enquête. 25 De ontwikkeling tussen beide momenten is vergeleken tussen LOF-leraren en
leraren met een afgewezen LOF-aanvraag. Vervolgens is per aspect van krachtig leraarschap aan
de LOF-leraren gevraagd in hoeverre de ontwikkeling veroorzaakt is door het LOF.
Figuur 3.3 laat zien dat leraren met een goedgekeurde LOF-aanvraag naar eigen zeggen op alle
aspecten gemiddeld een positievere ontwikkeling hebben doorgemaakt dan leraren met een afgewezen LOF-aanvraag aangeven. Dit komt mede doordat leraren met een afgewezen aanvraag zichzelf meer kwaliteiten toedichtten op het moment van de aanvraag, waaronder op het gebied van
innovatief vermogen, visie, persoonlijk contact met het management en onderzoekend handelen.
Ondanks de betere uitgangspositie van leraren met een afgewezen aanvraag, beoordelen leraren
met een goedgekeurde aanvraag zichzelf op het moment van invullen van de enquête op de meeste
aspecten beter dan leraren met een afgewezen aanvraag.
Het grootste verschil in ontwikkeling tussen leraren met een goedgekeurde en afgewezen LOFaanvraag zit in hun innovatief en onderzoekend vermogen en het opbouwen van netwerken. Leraren met een goedgekeurde aanvraag geven aan zichzelf hierin ontwikkeld te hebben, terwijl leraren
met een afgewezen aanvraag hierin niet zijn doorontwikkeld of zelfs achteruit zijn gegaan.
Los van de vergelijking met leraren met een afgewezen LOF-aanvraag, hebben LOF-leraren volgens henzelf op alle aspecten van krachtig leraarschap vooruitgang geboekt. De grootste ontwikkeling hebben zij doorgemaakt in inzicht in veranderprocessen, opbouwen van netwerken en visie.
De minste vooruitgang is geboekt op doorzettingsvermogen en contact met collega’s. Hierin zijn
geen verschillen tussen po- en vo-leraren.
Figuur 3.3

Krachtig leraarschap is meer ontwikkeld bij leraren met goedgekeurde LOF-aanvragen
Opbouwen van netwerken
Innovatief vermogen

Inzicht in veranderprocessen
Onderzoekend handelen
Zelfvertrouwen
Zelfreflectie
Visie
Doorzettingsvermogen
goedgekeurde
aanvraag (n=148)

Stimulerend naar anderen
Persoonlijk contact met management

afgewezen
aanvraag (n=98)

Persoonlijk contact met collega’s
-0,40

-0,20

0,00

0,20

0,40

0,60

0,80

1,00

verschil in indicator krachtig leraarschap tussen moment van invullen enquête en
moment van LOF-aanvraag
Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

Figuur 3.4 laat zien dat de positieve ontwikkeling in de visie en het opbouwen van netwerken volgens de LOF-leraren het vaakst wordt toegeschreven aan het LOF. Respectievelijk 53 en 51 procent van de leraren geeft aan dat de vooruitgang hierin voor een groot deel komt door het LOF.
25

Afhankelijk van het aanvraagmoment kan dit voor de start, tijdens het eerste LOF-jaar, tijdens het tweede
LOF-jaar of na afronding van het LOF zijn geweest.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EFFECTIVITEIT VAN HET LOF

21

Ook de ontwikkeling in het persoonlijk contact met het management en visie komt volgens de
leraren relatief vaak door het LOF, net als de ontwikkeling in het stimulerend zijn naar anderen (47
procent). Aspecten die minder door het LOF zijn beïnvloed zijn de ontwikkeling in zelfreflectie,
zelfvertrouwen en doorzettingsvermogen. Dit geldt voor zowel po- als vo-leraren.
Figuur 3.4

Verbetering in opbouwen van netwerken en persoonlijk contact met management komt
volgens leraren voor een groot deel door het LOF
Opbouwen van netwerken

51%

Innovatief vermogen

45%

Inzicht in veranderprocessen

46%

Onderzoekend handelen

40%

Zelfvertrouwen

29%

Zelfreflectie

26%

Visie

53%

Doorzettingsvermogen

37%

Stimulerend naar anderen

47%

Persoonlijk contact met management

46%

Persoonlijk contact met collega’s

34%
0%

20%

40%

60%

80%

100%

aandeel leraren dat aangeeft dat positieve ontwikkeling
voor een groot deel komt door LOF
Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

Eén van de LOF-leraren uit de schoolcasussen legt uit hoe het LOF bij heeft gedragen aan het
opbouwen van netwerken en het inzicht in veranderprocessen: “Door het LOF en de ondersteuningsstructuur met coachinggroepjes ben je gedwongen om uit je eigen bubbel te stappen en in aanraking te komen met
leraren die werkzaam zijn op andere scholen. Dat levert naast nieuwe contacten ook inzichten op in hoe projecten in
een andere context dan jouw eigen school werken.”
In het onderzoek Het LerarenOntwikkelFonds, nader bekeken (Steijger, 2017) noemen schoolleiders
nog een ander positief effect van het LOF op leraren: het professioneel eigenaarschap neemt toe
en daarmee het verantwoordelijk handelen van leraren. Doordat het eigenaarschap op het niveau
van de LOF-leraar ligt, is volgens de schoolleiders de borging van de resultaten beter in orde dan
in andere situaties waarin het eigenaarschap ligt op het niveau van de schoolleider.
LOF-leraren zijn uitermate positief over de mate waarin het LOF een positieve bijdrage levert aan
de beroepsgroep, zie Figuur 3.5. Het overgrote deel van de LOF-leraren is het (zeer) eens met de
stelling dat het LOF ervoor zorgt dat leraren met meer plezier voor de klas staan (78 procent), dat
het lerarenberoep aantrekkelijker wordt voor de huidige leraren (86 procent) en dat het imago van
leraren voor mensen van buitenaf verbetert (55 procent). Bijna de helft van de LOF-leraren denkt
ook dat het LOF ervoor zorgt dat voorkomen wordt dat leraren het onderwijs uitstromen. Deze
resultaten, in combinatie met de ontwikkeling in kenmerken van krachtig leraarschap, wijzen erop
dat ook de vierde doelstelling − het versterken van de beroepsgroep − op microniveau behaald is.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

22

HOOFDSTUK 3

Figuur 3.5

Het LOF versterkt volgens de leraren met goedgekeurde voorstellen de beroepsgroep

Het LOF zorgt ervoor dat...
…leraren met meer plezier voor de klas staan

6%

…het lerarenberoep aantrekkelijker wordt voor
leraren
…het imago van leraren verbetert voor mensen
van buiten het onderwijs

Bron:

26%

47%

39%

9%

35%

34%

21%

11%

31%

40%

16%

0%
oneens

52%

9%

…voorkomen wordt dat leraren uit het
onderwijs stromen

zeer oneens

16%

20%

40%

noch eens, noch oneens

60%
eens

80%

100%

zeer eens

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

In de schoolcasussen wordt beaamd dat het LOF zorgt voor een aantrekkelijker lerarenberoep. De
combinatie van lesgeven en bezig zijn met de ontwikkeling van het onderwijs is voor vooruitstrevende leraren erg aantrekkelijk. Een po-leraar zei hierover het volgende: “Ik geniet van het lesgeven,
maar ik zal na afloop van het LOF wel balen omdat ik ervan houd om ook iets buiten de klas te doen. Een
uitdaging naast het lesgeven vind ik een meerwaarde om frisser voor de klas te staan.”

3.3 Effecten van het LOF op mesoniveau
Leraren met goedgekeurde LOF-aanvragen zijn ook positief over vernieuwingen en verbeteringen
van het onderwijs binnen hun eigen sectie of de hele school (zie Figuur 3.6). Meer dan twee derde
van de leraren vindt dat er veel vernieuwing heeft plaatsgevonden sinds de LOF-aanvraag en 60
procent is van mening dat er veel verbetering is geweest in de onderwijskwaliteit binnen de sectie
of school. Leraren met een afgewezen LOF-aanvraag zijn daar veel minder positief over. Ongeveer
een derde van hen vindt dat er veel vernieuwing is geweest en een kwart vindt dat er verbetering
in de onderwijskwaliteit heeft plaatsgevonden. De positieve ontwikkelingen die LOF-leraren op
mesoniveau schetsen komen volgens hen voor een relatief groot deel door het LOF. 55 procent
van de LOF-leraren vindt dat de vernieuwingen voor een groot deel het gevolg zijn van hun LOFproject. Bijna de helft vindt dat de verbetering in de onderwijskwaliteit voor een groot deel toegeschreven kan worden aan het LOF.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EFFECTIVITEIT VAN HET LOF

Figuur 3.6

23

Leraren met een goedgekeurde aanvraag ervaren meer vernieuwing binnen hun
school(sectie) dan leraren met een afgewezen aanvraag

In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag vernieuwingen
plaatsgevonden van het onderwijs binnen uw sectie/school?
goedgekeurde
4% 6%
aanvraag (n=149)
afgewezen
aanvraag (n=104)

21%

16%
0%

Geen vernieuwing

47%
25%

24%

20%
Weinig vernieuwing

22%

40%
Redelijk wat vernieuwing

18%
60%

16%
80%

Veel vernieuwing

100%

Heel veel vernieuwing

In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag verbeteringen
plaatsgevonden in de onderwijskwaliteit binnen uw sectie/school?
goedgekeurde
4%
aanvraag (n=138)
afgewezen
aanvraag (n=96)

11%
20%

0%
Geen verbetering

Bron:

25%

36%

23%

33%

20%

Weinig verbetering

24%

40%
Redelijk wat verbetering

18%

60%

6%

80%

Veel verbetering

100%

Heel veel verbetering

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

Ruim de helft van de LOF-leraren (57 procent) vindt dat de kennisdeling binnen de sectie/school
veel verbeterd is sinds de LOF-aanvraag (Figuur 3.7). Dit resultaat is in lijn met de verbetering van
leraren op het gebied van het opbouwen van netwerken en het persoonlijke contact met collega’s
en het management. De helft van de leraren die hun LOF-aanvraag afgewezen zagen, vindt dat er
op het gebied van kennisdeling weinig tot geen verbetering is geweest binnen de sectie/school.
Figuur 3.7

Leraren met een goedgekeurde aanvraag vinden dat er in de kennisdeling binnen de
sectie/school veel verbeterd is

In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag verbeteringen
plaatsgevonden in de kennisdeling binnen uw sectie/school?
goedgekeurde
aanvraag (n=149)
afgewezen
aanvraag (n=104)

6%

Bron:

24%

19%
0%

Geen verbetering

14%

38%

32%
20%

Weinig verbetering

40%
Redelijk wat verbetering

19%

29%
60%

14%
80%

Veel verbetering

6%
100%

Heel veel verbetering

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

3.4 Effecten van het LOF op macroniveau
Verder uitgezoomd naar het niveau van andere scholen binnen hetzelfde schoolbestuur, lijken veel
van de veronderstelde LOF-effecten te verwateren (Figuur 3.8). Leraren met een goedgekeurde
LOF-aanvraag geven iets vaker dan leraren met een afgewezen LOF-aanvraag aan dat er veel vernieuwing is geweest in het onderwijs en dat de onderwijskwaliteit veel verbeterd is. De vernieuwing
wordt door maar een kwart van de LOF-leraren voor een groot deel toegeschreven aan het LOF.
De verbetering van de kwaliteit van het onderwijs door 22 procent.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

24

HOOFDSTUK 3

Figuur 3.8

Klein verschil in aandeel dat veel onderwijsvernieuwing op bestuursniveau ervaart tussen leraren met een goedgekeurde en afgewezen LOF-aanvraag

In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag vernieuwingen
plaatsgevonden van het onderwijs binnen uw schoolbestuur?
goedgekeurde
aanvraag (n=134)

13%

afgewezen
aanvraag (n=95)

24%

33%

28%
0%

Geen vernieuwing

20%

31%
20%

Weinig vernieuwing

19%

40%

15%

60%

Redelijk wat vernieuwing

10%

80%

Veel vernieuwing

7%
100%

Heel veel vernieuwing

In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag verbeteringen in de
onderwijskwaliteit plaatsgevonden binnen uw schoolbestuur?
goedgekeurde
aanvraag (n=114)
afgewezen
aanvraag (n=88)

18%

21%
32%

0%
Geen verbetering

Bron:

39%
39%

20%
Weinig verbetering

16%

40%

18%
60%

Redelijk wat verbetering

80%

Veel verbetering

6%
8% 3%
100%

Heel veel verbetering

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

Volgens een groot deel van de leraren (met goedgekeurde en afgewezen LOF-aanvragen) zijn er
weinig tot geen verbeteringen opgetreden in de kennisdeling binnen en buiten het schoolbestuur
(Figuur 3.9). De LOF-leraren geven iets vaker aan dat er wel verbetering heeft plaatsgevonden.
Volgens hen heeft dat in 21 procent van de gevallen (binnen het schoolbestuur) en 24 procent van
de gevallen (buiten het schoolbestuur) voor een groot deel met het LOF te maken.
Deze resultaten zijn in lijn met de resultaten uit LOF voor de Leraar 2.0 (Ten Bosch et al., 2018).
Daarin is vastgesteld dat het LOF weliswaar bijdraagt aan het opbouwen van netwerken, maar dat
dit vooral netwerken binnen de eigen school betreffen, gericht op het eigen LOF-project. Ook is
geconcludeerd dat de meeste LOF-leraren gericht zijn op het duurzaam implementeren van het
LOF-initiatief binnen de eigen schoolcontext en het belang van kennisdeling buiten de eigen
schoolcontext als minder noodzakelijk wordt ervaren.
Figuur 3.9

Bij de meeste scholen is er weinig tot geen verbetering geweest in de kennisdeling
binnen en buiten het bestuur

In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag verbeteringen in de
kennisdeling binnen uw schoolbestuur voorgedaan?
goedgekeurde
aanvraag (n=116)
afgewezen
aanvraag (n=97)

11%

34%

28%

36%
0%

Geen verbetering

20%
Weinig verbetering

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

30%
40%
Redelijk wat verbetering

19%
22%

60%
Veel verbetering

7%
8% 4%

80%

100%

Heel veel verbetering

EFFECTIVITEIT VAN HET LOF

25

In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag verbeteringen in de
kennisdeling buiten uw schoolbestuur voorgedaan?
goedgekeurde
aanvraag (n=105)
afgewezen
aanvraag (n=86)

15%

Bron:

28%

45%
0%

Geen verbetering

32%

22%

20%
Weinig verbetering

15%

40%

23%

6%

80%

100%

60%

Redelijk wat verbetering

10%

Veel verbetering

Heel veel verbetering

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

3.5 Succes- en faalfactoren van het LOF
Succes- en faalfactoren
In de enquête is gevraagd naar de cruciale factoren bij het succes van het LOF. Het vrijroosteren
wordt door leraren het vaakst genoemd als belangrijkste succesfactor van het LOF (Figuur 3.10).
36 procent wijst die factor aan als belangrijkste succesfactor. Een vo-leraar uit een schoolcasus licht
toe: “Er zijn voldoende goede ideeën voor vernieuwing in het onderwijs, maar ik zie mensen afknappen puur door
tijd- en energiegebrek”. Verder vinden relatief veel LOF-leraren dat het succes van het LOF afhangt
van de vrijheid om eigen ideeën te ontwikkelen.
Figuur 3.10

Vrijroosteren van leraren en vrijheid om eigen ideeën te ontwikkelen zijn de
belangrijkste succesfactoren van het LOF

Het vrijroosteren van leraren

36%

19%

De vrijheid om eigen ideeën te ontwikkelen

33%

28%

De steun van collega’s
De steun van de leidinggevende
De tweeledige focus op onderwijsverbetering én
ontwikkeling van leraren

13%
8% 14%
8% 9%

22%

13%
18%

23%

19%
14%

De regie in handen van leraren
0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%
belangrijkste succesfactor

nr.2

nr.3

nr.4

nr.5

minst belangrijke succesfactor

Leraren is gevraagd de succesfactoren te rangschikken van belangrijkste factor naar minst belangrijke factor
Bron: SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

De steun van de leidinggevende en collega’s zijn ten opzichte van de andere succesfactoren minder
cruciaal. Tegelijkertijd toont Figuur 3.11 dat LOF-leraren die steun - zeker t.a.v. de leidinggevende
- wel zien als cruciaal punt waarover een project zou kunnen struikelen. Zoals een vo-leraar het in
een schoolcasus omschrijft: “Zonder het vertrouwen van de rector had ik het minder snel aangedurfd om dit
project zo groot op te pakken”. Hoewel de steun van collega’s niet door iedere LOF-leraar als belangrijke succesfactor is aangemerkt, was het voor een vo-leraar uit een schoolcasus wel cruciaal. “Het
enthousiasme van collega’s en leerlingen en hoe zij reageren op het project maken mijn werk weer leuker en zorgen
ervoor dat ik doorzet om het project succesvoller te maken”.
SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

26

HOOFDSTUK 3

Ook belangrijk is volgens de LOF-leraren de factor ‘te weinig tijd’. Het project kan volgens LOFleraren gemakkelijk mislopen bij een gebrek aan tijd. Het vrijroosteren lijkt daarmee in meerdere
opzichten cruciaal te zijn voor het slagen van een LOF-project. Gebrek aan begeleiding vanuit de
LOF-organisatie en afhankelijkheid van betrokken collega’s bij het LOF, worden door relatief weinig LOF-leraren als grootste risicofactor aangeduid.
Figuur 3.11

Het gebrek aan steun van de leidinggevende en vooral te weinig tijd zijn de grootste
risico’s voor slagen LOF-project
Gebrek aan steun van de leidinggevende

28%

Te weinig tijd

24%

Een te weinig doordacht projectplan

19%

Gebrek aan steun van collega’s

13%

22%

18%

18%
18%
18%

18%
13%

19%

Te grote afhankelijkheid van de LOF-leraar
Gebrek aan begeleiding vanuit de LOF-organisatie
Afhankelijkheid van betrokken collega’s bij het LOF

grootste risico

nr.2

nr.3

7% 13%
0%

20%

nr.4

nr.5

40%
nr.6

60%

80%

100%

kleinste risico

Leraren is gevraagd de succesfactoren te rangschikken van belangrijkste factor naar minst belangrijke factor
Bron: SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

Uit het groepsinterview met de LOF-coaches en enkele schoolcasussen kwam naar voren dat de
combinatie van een masteropleiding en een LOF-project heel goed kan werken. In de masteropleiding leer je volgens de geïnterviewden veel dingen die je, eenmaal weer in de lespraktijk, moeilijk
toe kunt passen. Het LOF-project was volgens geïnterviewden bij uitstek een gelegenheid om de
opgedane kennis en vaardigheden in de praktijk te brengen.
Box 3.2

Succes- en faalfactoren uit LOF voor de Leraar (Ten Bosch et al., 2017)

Bij de realisatie van het LOF-initiatief spelen collega’s en leidinggevenden een belangrijke rol. Samenwerking met, acceptatie door en feedback van collega’s blijkt bij veel deelnemers een stimulerende rol te spelen (84 resp. 78 procent) evenals het leiderschap binnen de schoolomgeving en het
contact met en vertrouwen van de leidinggevende (69 resp. 78 procent). Een deel van de respondenten (7 tot 12 procent) ervaart het ontbreken van samenwerking met en acceptatie door collega’s,
of het ontbreken van leiderschap in de school en het contact met de leidinggevende daarentegen als
belemmerend bij de realisatie van het LOF-initiatief.

Ervaren steun
Steun en betrokkenheid van leidinggevenden en collega’s is volgens LOF-leraren belangrijk geweest
voor het slagen van een LOF-project. Maar hoe hebben LOF-leraren deze steun ervaren? Figuur
3.12 toont dat leraren over het algemeen veel steun hebben ervaren van leidinggevenden bij het
uitvoeren van het project. Dat geldt sterker voor het po dan voor het vo. In het vo is een tweedeling
zichtbaar. Ongeveer de helft van de LOF-leraren geeft aan veel tot zeer veel steun te hebben ervaren van leidinggevenden, de andere helft geen tot niet veel/niet weinig.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EFFECTIVITEIT VAN HET LOF

Figuur 3.12

27

In po ervaren LOF-leraren meer steun van hun leidinggevende bij het LOF dan in vo

Ervaren steun van leidinggevenden in PO bij ...
...het uitvoeren van het LOF-project

12%

...delen van kennis uit het LOF met
collega's
...borgen van opbrengsten uit het LOFproject

31%

12%

45%
48%

26%

26%

34%

26%

Ervaren steun van leidinggevenden in VO bij ...
...het uitvoeren van het LOF-project

29%

...delen van kennis uit het LOF met
collega's
...borgen van opbrengsten uit het LOFproject
geen
Bron:

46%

15%

30%

41%

11%

25%

42%

11%

weinig

niet veel, niet weinig

veel

zeer veel

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

Ook de betrokkenheid van collega’s is groter in het po dan in het vo (Figuur 3.13). De meeste
LOF-leraren in het po ervaren veel tot zeer veel betrokkenheid van collega’s. In het vo is die groep
iets kleiner dan de helft van de LOF-leraren.
Figuur 3.13

In po ervaren leraren meer betrokken van collega’s bij het LOF dan in vo

Ervaren betrokkenheid van collega's in PO bij ...
...het uitvoeren van het LOF-project

22%

...delen van kennis uit het LOF met
collega's
...borgen van opbrengsten uit het
LOF-project

52%

28%

17%

55%
38%

12%

38%

17%

Ervaren betrokkenheid van collega's in VO bij ...
...het uitvoeren van het LOF-project

48%

34%

5%

...delen van kennis uit het LOF met
collega's

37%

44%

4%

...borgen van opbrengsten uit het
LOF-project

39%

43%

4%

geen
Bron:

weinig

niet veel, niet weinig

veel

zeer veel

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

3.6 Een situatie zonder LOF
De cruciale evaluatievraag voor het bepalen van de additionaliteit van het LOF luidt: wat was er
gebeurd als het LOF niet had bestaan? Omdat controlegroepen in dit onderzoek ontbreken is de
evaluatie aangewezen op een inschatting van LOF-leraren zelf bij het antwoord op deze vraag.
Figuur 3.14 toont dat veel LOF-leraren (85 procent) denken dat zij zich zonder een LOF-subsidie
minder ontwikkeld zouden hebben. Volgens 76 procent was het project helemaal niet van de grond
gekomen en 70 procent zegt een kleiner netwerk gehad te hebben dan nu het geval is. 5 procent

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

28

HOOFDSTUK 3

van de leraren denkt zonder LOF geen leraar meer te zijn geweest en 10 procent zou naar eigen
zeggen op een andere school zijn gaan werken. 44 procent van de LOF-leraren zou het project bij
afwezigheid van het LOF volledig in eigen tijd hebben uitgevoerd.
Leraren van wie de aanvraag werd afgewezen zijn in de meeste gevallen nog bezig met hun innovatieplannen (56 procent; niet in een figuur weergegeven). Soms (17 procent van totaal) hebben ze
daar een andere subsidie voor gekregen. Slechts 18 procent van de leraren van wie de aanvraag
werd afgewezen doet niets meer met de innovatieplannen. De overige 27 procent doet er nu niets
mee, maar is er nog wel iets mee van plan in de toekomst.
Het hoge aandeel leraren dat ondanks afwijzing toch doorgaat, geeft aan dat de LOF-plannen niet
100 procent additioneel zijn. Hetzelfde blijkt uit het resultaat dat 44 procent van de LOF-leraren
het project in eigen tijd had uitgevoerd als het LOF er niet zou zijn geweest. Er is alleen wel een
verschil tussen het doorgaan van een project zonder subsidie en de uitvoering van het project met
subsidie. In meerdere schoolcasussen is aangegeven dat het project misschien wel was doorgegaan,
maar dat het ofwel langer zou duren ofwel van minder kwaliteit zou zijn geweest.
Figuur 3.14

Driekwart van de LOF-leraren zegt dat hun project zonder LOF-subsidie niet van de
grond was gekomen

Als ik geen LOF-subsidie had gekregen dan...
…was ik nu geen leraar meer

42%

38%

…was ik op een andere school gaan werken

38%

40%

…had ik mijzelf minder ontwikkeld dan nu

9%

…had ik een kleiner netwerk buiten de school dan
nu

…had ik mijn project volledig in eigen tijd
uitgevoerd

14%
9%

12%

46%
18%

… was mijn project niet van de grond gekomen

15%

24%

39%
48%

22%

42%
23%

34%
27%

17%

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90%100%
zeer oneens
Bron:

oneens

noch eens, nog oneens

eens

SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

zeer eens

LOF DOET DE LERAAR GOED

4

29

Conclusies en lessen voor de toekomst

Het LOF is op micro- en mesoniveau effectief geweest in het behalen van de doelstellingen, op macroniveau is daar
onvoldoende bewijs voor. Een eventuele vervolgregeling zou moeten borgen dat de innovatie van onderop blijft komen,
dat er tijd vrijgespeeld wordt bij leraren en dat leraren de ruimte krijgen om te experimenteren.

4.1 Conclusies
Uitvoering regeling
De subsidieregeling LOF kent twee uitvoerders: vanaf de start tot 1 januari 2019 was de Onderwijscoöperatie verantwoordelijk voor de uitvoering, daarna is het stokje overgenomen door het
CAOP. Beiden hebben de hieronder genoemde activiteiten in de subsidieregeling tot uitvoering
gebracht:
• Het instellen van een onafhankelijke jury die belast is met het beoordelen van de aanvragen;
• Het geven van voorlichting over de regeling en het stimuleren van aanvragen voor subsidie;
• Activiteiten rond het aanvraagproces, het voorbereiden van de jurybeoordeling en doorgeleiding van juryadviezen naar de minister;
• De organisatie van de begeleiding van leraren door coaches en het organiseren van bijeenkomsten waar leraren elkaar verder helpen;
• De organisatie van kennisdeling;
• Het verrichten van onderzoek naar de effecten van de subsidie die op grond van de regeling
wordt verstrekt.
Vanuit het LOF is een ondersteuningsstructuur opgezet, die ervoor moest zorgen dat leraren gemotiveerd blijven voor het uitvoeren van hun project, hen gedurende het eerste jaar actief begeleidt
en hen in contact brengt met andere LOF-leraren voor het uitwisselen van kennis en ervaringen.
Het gehanteerde principe hierbij was ‘voor en door de leraar’, waarbij de focus lag op ondersteuning
op proces en niet op inhoud.
Ondersteuning bij de aanvraag is op verschillende manieren geboden. Zo zijn er Aanvraagontwikkellabs georganiseerd, waarbij leraren die daar behoefte aan hadden onder andere zijn geholpen met
het concretiseren van hun innovatieve idee. Ook zijn leraren met vragen over de aanvraagprocedure telefonisch bijgestaan en hebben leraren met een afgewezen aanvraag hulp gehad van een
coach wanneer zij de intentie hadden om de aanvraag te verbeteren en in een volgende ronde
opnieuw in te dienen.
In het eerste LOF-jaar krijgen leraren actieve ondersteuning die bestaat uit a) een persoonlijke
coach die bij de start een bezoek brengt aan de school, b) drie verplichte bijeenkomsten in de vorm
van Lerarenlabs waarvan één gezamenlijk met de leidinggevende en c) deelname aan vrijwillige
Lerarenlabs naar wens. Alle LOF-leraren zijn ingedeeld in kleine werkgroepen – expeditieteams
genaamd − die gedurende het eerste jaar samenkomen tijdens de Lerarenlabs en onder begeleiding
van een coach kennis uitwisselen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

30

HOOFDSTUK 4

In het tweede LOF-jaar worden er geen actieve ondersteuningsactiviteiten georganiseerd. Wel blijft
de coach op initiatief van de LOF-leraar beschikbaar voor het bieden van ondersteuning.
Over elke vorm van ondersteuning die wordt geboden vanuit de LOF-organisatie is een meerderheid van de LOF-leraren tevreden. Het meest tevreden zijn leraren over hun LOF-coach in het
eerste LOF-jaar en de intervisie binnen de expeditieteams. Van de verplichte Lerarenlabs wordt
degene waarbij een leidinggevende aanwezig moet zijn het meest gewaardeerd. Ook een aantal
gesproken schoolleiders zien de toegevoegde waarde in van hun deelname daaraan.
Ten aanzien van de bijdrage van de ondersteuningsstructuur aan een succesvolle uitvoering van het
LOF door leraren, kan geconcludeerd worden dat leraren het meest baat hebben gehad bij de intervisie binnen de expeditieteams. Opvallende uitkomst is dat hoe korter geleden leraren begonnen
zijn aan het LOF, hoe positiever ze oordelen over de bijdrage van de ondersteuning. Het is onduidelijk waardoor dit komt.
Uit de schoolcasussen komt bovendien naar voren dat het succes van het LOF meer zit in de
gunstige voorwaarden van de subsidieregeling dan in de ondersteuningsstructuur. Zo geeft het
LOF ruimte om aan een eigen idee te werken, waarbij het ontwikkelingsproces belangrijker is dan
het eindproduct. Dit is volgens de geïnterviewde leraren en schoolleiders ten opzichte van andere
subsidieregelingen in het onderwijs een uniek principe.

Effectiviteit van het LOF
De doelstellingen van de subsidieregeling zijn breed ingestoken:
1. Bevorderen van vernieuwing en verbetering van de kwaliteit van het onderwijs door leraren
2. Organiseren van kennisdeling van kleinschalige kwaliteitsverbetering door leraren
3. Versterken van de professionalisering van leraren
4. Versterken van de beroepsgroep
Met dit onderzoek zijn de doelstellingen op verschillende niveaus geëvalueerd. Wegens het ontbreken van systematisch verzamelde informatie leunt de evaluatie sterk op het subjectieve oordeel van
LOF-aanvragers zelf, uitgevraagd in een enquête. De ontwikkeling van leraren met goedgekeurde
en afgewezen LOF-aanvragen zijn met elkaar vergeleken, om uitspraken te kunnen doen over de
effectiviteit van het LOF.
Microniveau (het niveau van de individuele LOF-leraar)
Op microniveau zijn de doelstellingen van het LOF behaald. Dat blijkt allereerst uit het feit dat de
meeste LOF-leraren in de enquête aangeven dat het onderwijs in hun klas sinds hun LOF-aanvraag
vernieuwd en verbeterd is en dat het LOF daar positief aan heeft bijgedragen. De groepsinterviews
en schoolcasussen bevestigen dit beeld. Bovendien geven LOF-aanvragers met een afgewezen
voorstel veel minder vaak aan dat het onderwijs bij hen is vernieuwd en verbeterd sinds het moment
van de aanvraag.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

CONCLUSIES EN LESSEN VOOR DE TOEKOMST

31

Ten tweede geven LOF-leraren aan dat hun professionalisering 26 is versterkt. Ze laten een positievere ontwikkeling zien op aspecten van krachtig leraarschap dan leraren met een afgewezen LOFaanvraag. De grootste verschillen in ontwikkeling zitten in innovatief vermogen, onderzoekend
handelen en het opbouwen van netwerken. Hierbij past de kanttekening dat leraren met een afgewezen aanvraag hun ontwikkeling mogelijk negatiever voorspiegelen dan in werkelijkheid vanwege
de teleurstelling rondom de afkeuring. Tegelijkertijd kunnen LOF-leraren extra geprikkeld zijn om
zichzelf een positievere ontwikkeling toe te dichten dan in werkelijkheid. Desalniettemin is het
verschil in ontwikkeling dermate groot dat het aannemelijk is dat LOF-leraren door hun deelname
meer zijn gesterkt in hun professionalisering dan leraren met een afgewezen LOF-aanvraag.
Ten derde lijkt de beroepsgroep op microniveau te zijn versterkt: door de hierboven geschetste
positieve ontwikkeling in aspecten van krachtig leraarschap en doordat LOF-leraren in de enquête
en interviews aangeven dat ze door het LOF met meer plezier voor de klas staan. Uit de schoolcasussen blijkt dat vooral de combinatie van het voor de klas staan en het werken aan een innovatieproject zeer gewaardeerd wordt. Leraren beginnen er ook vaak aan omdat ze op een punt in hun
carrière zijn beland waarop ze behoefte hebben aan een nieuwe uitdaging.
Mesoniveau (het niveau van de school of schoolsectie van de LOF-leraar)
Ook op mesoniveau zijn de doelstellingen behaald. Volgens het oordeel van de meeste LOF-leraren
is niet alleen de onderwijskwaliteit binnen hun eigen klas (sterk) verbeterd, maar ook binnen de
hele school(sectie). Volgens leraren met een afgewezen LOF-voorstel is dat in mindere mate het
geval. De onderwijsinnovatie op mesoniveau is gegeven de verbetering op microniveau niet verrassend. Veel LOF-projecten zijn namelijk schoolbreed of op het niveau van een vaksectie gericht.
Verplicht onderdeel binnen het LOF is ook het betrekken van collega’s binnen de school. De kennisdeling binnen de school(sectie) is volgens LOF-leraren dan ook vaker verbeterd dan volgens
leraren met een afgewezen LOF-aanvraag.
Macroniveau (het niveau van schoolbesturen)
Op macroniveau is onvoldoende overtuiging dat de doelstellingen zijn gehaald. LOF-leraren geven
iets vaker dan leraren met een afgewezen LOF-aanvraag aan dat er vernieuwing en verbetering van
het onderwijs en kennisdeling buiten de school heeft plaatsgevonden. Het verschil is echter klein
en de bijdrage van het LOF wordt laag ingeschat. Uit de schoolcasussen komt naar voren dat de
uitrol van de onderwijsinnovaties vaak stokt als er buiten de schoolgrenzen wordt gegaan. Er zijn
wel initiatieven om de innovaties breder uit te rollen, maar die komen vooralsnog moeilijk van de
grond en zijn ook van de lange adem. De meeste LOF-projecten zijn net afgerond of nog in ontwikkeling, waardoor de tijd voor bredere kennisdeling en uitrol simpelweg nog niet rijp genoeg is.
Er kunnen op basis van de enquête geen uitspraken worden gedaan over de versterking van de
beroepsgroep op meso- en macroniveau. Uit de groepsinterviews komt hierover naar voren dat het
budget van het LOF en daarmee het bereik te beperkt is om effecten op macroniveau te kunnen
verwachten.

26

Professionalisering is in dit onderzoek – conform eerder onderzoek – geoperationaliseerd aan de hand van
verschillende aspecten van krachtig leraarschap.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

32

HOOFDSTUK 4

Meerwaarde van het LOF
LOF-leraren geven op grote schaal aan dat zij zich zonder een LOF-subsidie minder hadden ontwikkeld. Een groot deel denkt ook dat ze een kleiner netwerk zouden hebben en dat hun project
niet van de grond zou zijn gekomen. Daar staat tegenover dat 44 procent het project naar eigen
zeggen volledig in eigen tijd zou hebben uitgevoerd en dat meer dan de helft van de LOF-aanvragers met een afgewezen voorstel nog bezig is met het plan van hun LOF-aanvraag. Het algemene
beeld is dat veel projecten zonder het LOF wel waren doorgegaan, maar niet met dezelfde snelheid
en kwaliteit als met de LOF-subsidie. Het LOF schept de benodigde tijd en ruimte voor leraren
om zich te concentreren op het innovatieproject, wat de uitkomsten ten goede komt.

4.2 Successen en lessen voor de toekomst
In het onderzoek zijn aspecten van de subsidieregeling geïdentificeerd die volgens betrokkenen
cruciaal zijn voor het succes van het LOF. Deze aspecten kunnen worden ingedeeld naar kenmerken van de subsidieregeling zelf en kenmerken van de uitvoering van de subsidieregeling. Voor een
eventueel vervolg op het LOF is het van belang om deze aspecten in overweging te nemen.
Kenmerken van de regeling
Zonder uitzondering zijn alle geïnterviewde LOF-leraren enthousiast over het LOF. Uit de enquête
en gesprekken blijkt dat de factor ‘vrijroosteren’ een essentiële succesfactor is. Door het uitroosteren wordt niet alleen tijd gecreëerd voor leraren en betrokken collega’s, maar ook ruimte om met
innovatie-ideeën aan de slag te gaan. Leraren voelen zich daarmee gewaardeerd als professional.
Een nieuwe subsidieregeling zou gebaat zijn bij de mogelijkheid om leraren opnieuw uit te roosteren. Kanttekening hierbij is dat het uitroosteren van leraren op gespannen voet staat met het lerarentekort. Niet elke school kan even makkelijk vervanging regelen. Voor sommige po-scholen en
voor sommige vakken bij vo-scholen is dit lastig, waardoor specifieke leraren mogelijk impliciet
worden uitgesloten voor deelname. Daar dient rekening mee worden gehouden.
Een tweede aspect van de regeling dat veel waardering krijgt, is de grote mate van vrijheid binnen
het project. Er zijn geen verantwoordingsmomenten waarop leraren afgerekend kunnen worden.
Doordat er gaandeweg mag worden bijgesteld, professionaliseren leraren zich sneller en blijven ze
creatief. Ook de schoolleiders waarmee is gesproken zien dit als groot pluspunt. Door de grote
ontwikkelingsruimte wordt er volgens hen eerder harder aan het project gewerkt dan dat er met de
pet naar wordt gegooid. Ook hierbij kan een kanttekening worden gemaakt. Uit een aantal schoolcasussen komt naar voren dat betrokkenen vinden dat die vrijheid ook te ver door kan slaan. Zonder er op afgerekend te kunnen worden zou het verantwoordelijkheidsgevoel kunnen toenemen
door aan het einde van de subsidieperiode een presentatiemoment in te bouwen, waarin de leraren
uitleg geven over het verloop van het project.
Een derde aspect dat ook voor een eventuele vervolgregeling belangrijk is, is het verantwoordelijkheidsniveau. Door de verantwoordelijkheid te leggen bij de leraar die collega’s erbij moet betrekken,
ontstaat er echt een gevoel van eigenaarschap. Dit komt het project volgens leraren en schoolleiders
ten goede. Evenals de verplichte betrokkenheid van leidinggevenden die ervoor zorgt dat de innovatie gefaciliteerd wordt. Een eventuele vervolgregeling zou moeten borgen dat de innovatiebeweging van onderop blijft komen, vanuit leraren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

CONCLUSIES EN LESSEN VOOR DE TOEKOMST

33

Kenmerken van de uitvoering van de subsidieregeling
Meer directe bekendheid onder leraren zou nieuwe innovatieve leraren kunnen bereiken. Veel leraren horen voor het eerst over het LOF via hun leidinggevende. Er is dus sprake van een filter,
die afhangt van het netwerk en van de leidinggevenden en hun enthousiasme over de regeling.
Volgens de geïnterviewde leraren bestaat er geen platform waar elke leraar zelf bij is aangesloten.
Voor de bekendheid is het daarom belangrijk om via zoveel mogelijk verschillende kanalen te promoten, waaronder de lerarenopleidingen en verschillende vormen van sociale media.
Gebrek aan betrokkenheid van leidinggevenden is door leraren genoemd als de grootste risicofactor voor het LOF-project. Het is belangrijk om die betrokkenheid te blijven stimuleren via het
schoolbezoek van de coach en de Lerarenlabs. Het succes hangt samen met het draagvlak binnen
de school, dus daar dient de regeling en de uitvoering ook verplichte onderdelen voor in te bouwen.
De toekenning van een subsidie en het bijwonen van inspirerende bijeenkomsten buiten de eigen
school zorgen voor veel enthousiasme bij de LOF-leraren. Hierdoor voelen leraren dat ze ertoe
doen, wat positief uitwerkt voor hun inzet voor het LOF-project. Hoewel de bijeenkomsten niet
altijd direct inhoudelijk nut hadden voor het LOF-project, waren ze toch waardevol voor de motivatie en betrokkenheid van leraren. Een vervolgregeling zou dergelijke elementen ook moeten bevatten. De invulling van de bijeenkomsten en de coaching zou nog meer gedifferentieerd kunnen
zijn. Sommige leraren hebben meer behoefte aan inhoudelijke coaching, anderen meer aan procesmatige coaching. Ook zijn er in eerdere onderzoeken suggesties gedaan voor het beter matchen
van de expeditiegroepen (bijvoorbeeld op basis van inhoud, ervaring, onderwijssector). Een aantal
leraren en schoolleiders gaven tijdens de schoolbezoeken aan dat er een overzicht ontbreekt van
alle LOF-projecten op basis waarvan je in contact kunt komen met leraren die overlappende projecten uitvoeren.
Uit de enquête blijkt dat leraren de ondersteuning van de coach waarderen. Daarbij is wel verschil
in waardering tussen het eerste en tweede LOF-jaar. Leraren waarderen het eerste, intensieve begeleidingsjaar meer dan het tweede. Een aantal gesproken leraren had moeite met het vrijblijvende
karakter van het tweede begeleidingsjaar, waarin de coach op afroep beschikbaar is. Het was voor
hen een drempel om de coach te raadplegen bij vragen of problemen. Een plenaire bijeenkomst
tijdens het tweede begeleidingsjaar zou kunnen bijdragen aan het ‘lege gevoel’ dat sommige leraren
ervaren na het eerste begeleidingsjaar.
Ten slotte is het voor de evaluatie van een eventuele vervolgregeling van belang dat er van tevoren
duidelijke, meetbare doelen worden gesteld en dat er van tevoren wordt nagedacht over de evaluatie. Een systematische meting onder een interventie- en een vergelijkbare controlegroep (bijvoorbeeld bij aanvang van het project en aan het einde van het project) van de wijze waarop leraren
aankijken tegen bijvoorbeeld de onderwijsvernieuwing, onderwijskwaliteit en hun eigen professioneel handelen zou bijdragen aan een betere evaluatie. Daarnaast helpt het ook als de doelen geconcretiseerd zijn in meetbare indicatoren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LOF DOET DE LERAAR GOED

35

Literatuur
Berg, E. van den, A. Heyma, M. Imandt & L. Megens (2016). Alleen maar lof? Procesevaluatie
LerarenOntwikkelFonds. SEO-rapport 2016-83. Amsterdam: SEO
Bosch, B. ten, A. Buitelaar, A. Droppers, R. Gruijthuijzen, S. Langelaar & A. Moolenaar (2017).
LOF voor de leraar. Utrecht: Onderwijscoöperatie
Bosch, B. ten, A. Droppers, R. Gruijthuijzen, A. Hendriks, A. Moolenaar, M. Snoek, M. Van Tuijl
& C. Verberg (2018). LOF voor de leraar 2.0. Onderzoek 2017-2018. Utrecht: Onderwijscoöperatie
Steijger, R. (2017). Het LOF nader bekeken. Den Haag: Ministerie van OCW

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LOF DOET DE LERAAR GOED

37

Bijlage A Respons enquête
Tabel A.1

Responstabel
Leraren met een goedgekeurde LOF-aanvraag (n=149)

Leraren met een afgewezen
LOF-aanvraag (n=107)

Man

40%

51%

Vrouw

59%

49%

Anders/wil niet zeggen

1%

0%

0%

0%

Geslacht

Leeftijd (op moment van invullen enquête)
18 tot 24 jaar
24 tot 30 jaar

5%

5%

30 tot 40 jaar

30%

29%

40 tot 50 jaar

28%

24%

50 tot 60 jaar

27%

33%

60 jaar of ouder

10%

10%

PO

36%

28%

VO

57%

69%

S(B)O

6%

2%

VSO

1%

1%

Hbo-bachelor

33%

38%

Hbo-master

33%

31%

Onderwijstype waarin werkzaam

Hoogste afgeronde opleiding

Universitaire bachelor

1%

1%

Universitaire master

29%

26%

Gepromoveerd

4%

5%

Leraar

96%

94%

Anders

4%

6%

Minder dan een jaar

0%

0%

1 tot 2 jaar

0%

2%

2 tot 5 jaar

5%

6%

5 tot 10 jaar

17%

16%

10 tot 20 jaar

39%

41%

Meer dan 20 jaar

39%

35%

€ 29.500

€ 28.500

Huidige functie

Werkervaring in het onderwijs

*

Gemiddeld aangevraagd subsidiebedrag

*gemiddelde bedragen zijn afgerond op € 500
Bron: SEO Economisch Onderzoek op basis van een enquête onder LOF-aanvragers (2019)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LOF DOET DE LERAAR GOED

39

Bijlage B LOF-lerarenenquête
Eindevaluatie LerarenOntwikkelFonds
Welkom bij de vragenlijst in het kader van de eindevaluatie van het LOF. Het LOF loopt bijna ten
einde en wordt in opdracht van het ministerie van OCW geëvalueerd. Doel van de evaluatie is om
na te gaan of de beoogde doelen van de regeling bereikt zijn.
Deze vragenlijst bevat vragen over uw ervaringen met het LOF en uw mening daarover. Uw inbreng is voor de evaluatie essentieel, ongeacht of uw aanvraag is goedgekeurd of afgekeurd.
Alleen bij voldoende medewerking kunnen goed onderbouwde conclusies worden getrokken. Wij
hopen daarom van harte op uw medewerking en danken u bij voorbaat voor uw deelname.
LOF-AANVRAAG
1.

Op welk moment heeft u een LOF-aanvraag ingediend? Meerdere antwoorden mogelijk
• Oktober 2015 (ronde 1)
• Januari 2016 (ronde 2)
• April 2016 (ronde 3)
• Oktober 2016 (ronde 4)
• Januari 2017 (ronde 5)
• April 2017 (ronde 6)
• Oktober 2017 (ronde 7)
• Januari 2018 (ronde 8)
• April 2018 (ronde 9)
• Oktober 2018 (ronde 10)
• Januari 2019 (ronde 11)
• April 2019 (ronde 12)

2.

Binnen welke categorie is uw LOF-aanvraag inhoudelijk het beste onder te brengen?
• Pedagogiek
• (Vak)didactiek
• E-didactiek
• Curriculumvernieuwing
• Leerproblematiek (bijv. dyslexie, hoogbegaafdheid)
• Gedragsproblematiek (bijv. motivatie, laag zelfbeeld, vertrouwen)
• Teamleren/collegiale professionalisering
• Veranderprocessen
• Beleidsprocessen
• Anders, namelijk…

3.

Voor welk organisatieniveau is uw LOF-aanvraag ingediend? Meerdere antwoorden mogelijk
• Leerlingniveau, gericht op de aanpak van individuele leerlingen
• Klasniveau, gericht op de aanpak van één of enkele klassen
• Schoolniveau/sectieniveau, gericht op de aanpak binnen de gehele school of sectie
• Schooloverstijgend, gericht op de aanpak binnen meerdere scholen dan wel op bestuursniveau

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

40

BIJLAGE B

4.

Welk subsidiebedrag (in euro’s) heeft u aangevraagd voor uw LOF-project?
NB: Als u het exacte bedrag niet (meer) weet, dan mag het ook schatting zijn.
• Open antwoord

5.

Hoe was u voor het eerst op de hoogte van het bestaan van LOF?
• Via mijn school / schoolbestuur / leidinggevende
• Via collega’s
• Via DUO
• Via de Onderwijscoöperatie
• Via het ministerie van OCW
• Via een poster op school
• Via de krant
• Via social media, namelijk…
• Via internet, namelijk…
• Via een tijdschrift, namelijk…
• Via een nieuwsbrief, namelijk…
• Anders, namelijk…

6.

Wat is de belangrijkste reden voor u om een LOF-aanvraag in te dienen?
• Open antwoord

7.

In hoeverre speelden de volgende motieven (ook) een rol bij de beslissing om een LOF-aanvraag te doen?
Speelde Zeer
Kleine Grote Speelde
Ik deed een LOF-aanvraag …
geen rol

…om mijzelf persoonlijk te ontwikkelen
..om te kunnen bijdragen aan onderwijsinnovatie
en schoolontwikkeling
…om meer verbinding te kunnen maken tussen
onderwijs en onderzoek
…omdat binnen mijn team of school(bestuur)
bepaalde kennis mist
…om mijn functie als leraar beter uit te kunnen
oefenen
…op aanraden van anderen die goede ervaringen met het LOF hebben
…om mijn netwerk buiten de school te vergroten
…omdat mijn leidinggevende / mijn werkgever
dat wenst
8.

kleine
rol

Heeft u een goedgekeurde LOF-aanvraag?
• Ja → door naar blok Uitvoering LOF-project
• Nee

AFWIJZING LOF-AANVRAAG
9. Is het voor u voldoende duidelijk waarom uw voorstel is afgekeurd?
• Ja, omdat …
• Nee, omdat …

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

rol

een zeer
grote rol

LOF-LERARENENQUÊTE

41

10. Heeft u uw plan uit de LOF-aanvraag voortgezet of uitgevoerd buiten het LOF om?
• Ja, daar ben ik nog mee bezig
• Nee, maar dat ben ik nog wel van plan → door naar het blok Impact van het LOF
• Nee → door naar blok Impact van het LOF
Mocht u uw antwoord op bovenstaande vraag willen toelichten, dan kan dat hier.
• Open antwoord
11. Maakt u voor het voortzetten van uw project gebruik van een andere (subsidie)regeling?
• Ja, namelijk van …
• Nee
Mocht u uw antwoord op bovenstaande vraag willen toelichten, dan kan dat hier.
• Open antwoord
→ door naar blok Impact van het LOF
UITVOERING LOF-PROJECT [alleen bij goedgekeurde aanvraag]
12. In welke fase van uw LOF-project begeeft u zich momenteel?
• Mijn LOF-project moet nog starten → door naar blok Impact van het LOF
• Ik zit in het eerste jaar van mijn LOF-project
• Ik zit in het tweede jaar van mijn LOF-project
• Mijn LOF-project is reeds afgerond, namelijk … maanden geleden [vraagstelling wordt
aangepast naar verleden tijd voor bepaalde vragen]
13. Hoeveel steun krijgt u van uw leidinggevende bij …? [Hoeveel steun kreeg u van uw leidinggevende bij…?]
Geen
steun

Weinig
steun

Niet
Veel
veel, niet steun
weinig
steun

Zeer veel
steun

…het uitvoeren van het LOF-project
…het delen van kennis uit het LOF met collega’s
…het borgen van de opbrengsten uit het LOFproject
14. Hoeveel betrokkenheid ervaart u van uw collega’s bij… [Hoeveel betrokkenheid ervaarde u
van uw collega’s bij…?]
NB: Het gaat hierbij om collega’s breder dan alleen degenen die betrokken zijn bij uw LOF-project
Geen
Weinig Niet
Veel
betrokkenveel, niet
heid
weinig

Zeer veel
betrokkenheid

…het uitvoeren van het LOF-project
…het delen van kennis uit het LOF met collega’s
…het borgen van de opbrengsten uit het LOFproject

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

42

BIJLAGE B

15. Hoe succesvol vindt u dat uw LOF-project tot nu toe verloopt? [Hoe succesvol vindt u dat
de uitvoering van uw LOF-project is verlopen?]
• Zeer onsuccesvol
• Onsuccesvol
• Niet onsuccesvol/niet succesvol
• Succesvol
• Zeer succesvol
Kunt u bovenstaand antwoord toelichten?
• Open antwoord
16. Hoe tevreden bent u over de volgende aspecten van het LOF-project?

Zeer on- Ontevre- Noch te- Tevretevreden den
vreden
den/noc
h ontevreden

Zeer tevreden

De beschikbare hulp bij uw LOF-aanvraag vanuit de LOF-organisatie
Het afgelegde schoolbezoek door uw LOFcoach
De coaching door uw LOF-coach gedurende het
eerste LOF-jaar
De verplichte Lerarenlabs
De vrijwillige Lerarenlabs
De intervisie binnen uw LOF-groep
Het faciliteren van een netwerk van gelijkgestemde collega’s door de LOF-organisatie
De coaching door uw LOF-coach gedurende het
tweede LOF-jaar
17. In welke mate dragen de volgende aspecten bij aan het goed kunnen uitvoeren van uw LOFproject? [In welke mate hebben de volgende aspecten bijgedragen aan het goed kunnen uitvoeren van uw LOF-project?]
Zeer
weinig

De beschikbare hulp bij uw LOF-aanvraag
vanuit de LOF-organisatie
Het afgelegde schoolbezoek door uw LOFcoach
De coaching door uw LOF-coach gedurende het eerste LOF-jaar
De verplichte Lerarenlabs
De vrijwillige Lerarenlabs
De intervisie binnen uw LOF-groep
Het faciliteren van een netwerk van gelijkgestemde collega’s door de LOF-organisatie
De coaching door uw LOF-coach gedurende het tweede LOF-jaar

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

Weinig Niet
Veel
veel,
niet weinig

Zeer
veel

N.v.t.

LOF-LERARENENQUÊTE

43

IMPACT VAN HET LOF
Routing in dit blok:
Afgekeurde afvraag
LOF-project moet nog starten
1e/2e jaar van LOF-project
Afgerond LOF-project

Vragen
18, 20, 22, 24, daarna door naar blok
Persoons- en schoolkenmerken
24 en 25, daarna door naar blok
Persoons- en schoolkenmerken
Allemaal
Allemaal

18. In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag vernieuwingen plaatsgevonden van het onderwijs…?
1= Geen vernieuwing
2= Weinig vernieuwing
3=Redelijk wat vernieuwing
4=Veel vernieuwing
5= Heel veel vernieuwing
99= Heb ik onvoldoende zicht
op
… in uw klas (microniveau)
… binnen uw sectie/school (mesoniveau)
… binnen uw schoolbestuur (macroniveau)
19. In hoeverre zijn de vernieuwingen van het onderwijs veroorzaakt door uw deelname aan het
LOF? {alleen als bij vorige vraag antwoord 2, 3, 4 of 5 is gegeven}
1= Niet veroorzaakt door LOF
2=Voor een klein deel veroorzaakt door LOF
3=Voor een groot deel veroorzaakt door LOF
Vernieuwing in uw klas (microniveau)
Vernieuwing binnen uw sectie/school (mesoniveau)
Vernieuwing binnen het schoolbestuur (macroniveau)
20. In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag verbeteringen in de onderwijskwaliteit plaatsgevonden …?
1= Geen verbetering
2= Weinig verbetering
3=Redelijk wat verbetering
4=Veel verbetering
5= Heel veel verbetering
99= Heb ik onvoldoende zicht
op
… in uw klas (microniveau)
… binnen uw sectie/school (mesoniveau)
… binnen uw schoolbestuur (macroniveau)
21. In hoeverre is de verbeterde onderwijskwaliteit veroorzaakt door uw deelname aan het LOF?
{alleen als bij vorige vraag antwoord 2, 3, 4 of 5 is gegeven}
1= Niet veroorzaakt door LOF
2 =Voor een klein deel veroorzaakt door LOF

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

44

BIJLAGE B

Verbeterde onderwijskwaliteit in uw klas (microniveau)
Verbeterde onderwijskwaliteit binnen uw sectie/school
(mesoniveau)
Verbeterde onderwijskwaliteit binnen het schoolbestuur (macroniveau)

3= Voor een groot deel veroorzaakt door LOF

22. In welke mate hebben er sinds uw LOF-aanvraag verbeteringen plaatsgevonden in de kennisdeling …?
1= Geen verbetering
2= Weinig verbetering
3= Redelijk wat verbetering
4=Veel verbetering
5= Heel veel verbetering
99= Heb ik onvoldoende zicht
op
… binnen uw sectie/school
… binnen het schoolbestuur
… buiten het schoolbestuur
23. In hoeverre zijn de ontwikkelingen in de kennisdeling veroorzaakt door uw deelname aan het
LOF? {alleen als bij vorige vraag antwoord 2, 3, 4 of 5 is gegeven}
1= Niet veroorzaakt door LOF
2=Voor een klein deel veroorzaakt
door LOF
3=Voor een groot deel veroorzaakt door LOF
Kennisdeling binnen uw sectie/school
Kennisdeling binnen het schoolbestuur
Kennisdeling buiten het schoolbestuur
24. Kunt u aangeven in welke mate de volgende aspecten van krachtig leraarschap bij u aanwezig
waren op …?
…het moment van uw .. dit moment
LOF-aanvraag
• niet aanwezig
• niet aanwezig
•
•
•
•
•
•
• zeer aanwezig
• Zeer aanwezig
Opbouwen van netwerken
Innovatief vermogen
Inzicht in veranderprocessen
Onderzoekend handelen
Zelfvertrouwen
Zelfreflectie
Visie (duidelijke onderbouwing van
wat u wilt bereiken)
Doorzettingsvermogen
Stimulerend naar anderen
Persoonlijk contact met management
Persoonlijk contact met collega’s

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LOF-LERARENENQUÊTE

45

25. In hoeverre is uw ontwikkeling in de aspecten van krachtig leraarschap veroorzaakt door uw
deelname aan het LOF?
{alleen als bij vorige vraag een ontwikkeling te zien is}
1= Niet veroorzaakt door LOF
2=Voor een klein deel veroorzaakt door
LOF
3=Voor een groot deel veroorzaakt door
LOF
Opbouwen van netwerken
Innovatief vermogen
Inzicht in veranderprocessen
Onderzoekend handelen
Zelfvertrouwen
Zelfreflectie
Visie (duidelijke onderbouwing van wat u
wilt bereiken)
Doorzettingsvermogen
Stimulerend naar anderen
Persoonlijk contact met management
Persoonlijk contact met collega’s
26. In hoeverre bent u het eens of oneens met de volgende stellingen?
Zeer on- Oneens
Noch
Het LOF zorgt ervoor dat …
eens

Leraren met meer plezier voor de klas staan
Het lerarenberoep aantrekkelijker wordt voor
leraren
Het imago van leraren verbetert voor mensen buiten het onderwijs
Voorkomen wordt dat leraren uit het onderwijs stromen

eens,
noch oneens

27. In hoeverre bent u het eens of oneens met de volgende stellingen?
Zeer on- Oneens Noch
Als ik geen LOF-subsidie had gekregen
eens
eens,
dan …
…was ik nu geen leraar meer
…was ik op een andere school gaan werken
…had ik mijzelf minder ontwikkeld dan nu
…had ik een kleiner netwerk buiten de school
dan nu
… was mijn project niet van de grond gekomen
…had ik mijn project volledig in eigen tijd uitgevoerd

Eens

Zeer
eens

Eens

Zeer
eens

noch oneens

SUCCES- EN FAALFACTOREN
28. Wat is volgens u de belangrijkste succesfactor van het LOF?
• Open antwoord

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

46

BIJLAGE B

29. Kunt u de volgende factoren rangschikken naar de mate waarin ze voor u van belang zijn
voor een goede uitvoering van een LOF-project? 1= belangrijkst 6=minst belangrijk
Prioriteren 1 t/m 6
Het vrijroosteren van leraren
De steun van de leidinggevende
De steun van collega’s
De vrijheid om eigen ideeën te ontwikkelen
De tweeledige focus op onderwijsverbetering én ontwikkeling van
leraren
De regie in handen van leraren
30. Wat is volgens u de belangrijkste faalfactor van het LOF?
• Open antwoord
31. Kunt u de volgende factoren rangschikken naar de mate waarin ze voor u een risico vormen
voor een goede uitvoering van een LOF-project? 1=grootste risico 7=kleinste risico
Prioriteren 1 t/m 7
Gebrek aan steun van de leidinggevende
Gebrek aan steun van collega’s
Gebrek aan begeleiding vanuit de LOF-organisatie
Te weinig tijd
Een te weinig doordacht projectplan
Te grote afhankelijkheid van de LOF-leraar
Afhankelijkheid van betrokken collega’s bij het LOF
32. Stel dat er een nieuwe LOF-regeling komt. Welke verbeteringen zou u graag zien ten opzichte van de huidige regeling?
• Open antwoord
PERSOONSKENMERKEN
33. Wat is uw geslacht?
• Man
• Vrouw
• Anders/wil niet zeggen
34. Wat is uw leeftijd?
• 18 tot 24 jaar
• 24 tot 30 jaar
• 30 tot 40 jaar
• 40 tot 50 jaar
• 50 tot 60 jaar
• 60 jaar of ouder
35. Binnen welk onderwijstype bent u momenteel (het meest) werkzaam?
• PO
• VO
• SO/SBO
• VSO
• MBO

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LOF-LERARENENQUÊTE

47

36. Wat is uw hoogste afgeronde opleiding?
• Hbo-bachelor
• Hbo-master
• Universitaire bachelor
• Universitaire master (of doctoraal)
• Gepromoveerd
• Anders, namelijk …
37. Wat is uw huidige functie?
• Leraar
• Anders, namelijk …
38. Hoeveel jaar werkt u in het onderwijs?
• Minder dan een jaar
• 1 tot 2 jaar
• 2 tot 5 jaar
• 5 tot 10 jaar
• 10 tot 20 jaar
• Meer dan 20 jaar
39. Hoe actief was u bezig met onderwijsvernieuwing vóór uw LOF-aanvraag ten opzichte van
andere leraren in uw onderwijssector?
• Ik was toen minder bezig met onderwijsvernieuwing dan andere leraren
• Ik was toen ongeveer even veel bezig met onderwijsvernieuwing als andere leraren
• Ik was toen meer bezig met onderwijsvernieuwing dan andere leraren
40. Hoe typeert u de lerende cultuur in uw school ten opzichte van andere scholen?
• In mijn school is in mindere mate sprake van een lerende cultuur dan in andere scholen
• In mijn school is in dezelfde mate sprake van een lerende cultuur als in andere scholen
• In mijn school is in meerdere mate sprake van een lerende cultuur dan in andere scholen
TOT SLOT
41. Heeft u nog opmerkingen naar aanleiding van deze vragenlijst?
• Open antwoord

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LOF DOET DE LERAAR GOED

49

Bijlage C Betrokkenen bij het onderzoek
Tabel C. 1

Geraadpleegde personen

Personen

Functie binnen het LOF

LOF-organisatie
Michel de Vries

Coach coördinator

Els van der Giessen

Coach coördinator

Kimon Moerbeek

Projectmedewerker LOF vanuit Kennisland

Henny Steenbergen

Projectmedewerker LOF vanuit het CAOP

Suzanne van Buuren

Projectmedewerker LOF vanuit het CAOP

Deborah van den Berg

Projectmedewerker LOF vanuit het CAOP

Geertje van der Pas

Projectmedewerker LOF vanuit de Onderwijscoöperatie

Bert Groenenwoud

Programmamanager van het LOF vanuit de Onderwijscoöperatie

LOF-coaches
Renske van Wezel

LOF-coach vanuit het vo

Renda Wolthaus

LOF-coach vanuit het vo

Gerard Luitwieler

LOF-coach vanuit het po

Peter van Hulst

LOF-coach vanuit het po

Antoinette Donkers

LOF-coach vanuit het so

Marjolein Schuchard

LOF-coach vanuit het po

Lian van Beijsterveldt

LOF-coach vanuit het po

Michel Niesten

LOF-coach vanuit het vo

LOF-lerarenonderzoekers
Christel Verberg

Begeleider LOF-lerarenonderzoekers

Marco Snoek

Begeleider LOF- lerarenonderzoekers

Melanie van Tuijl

Lerarenonderzoeker

Bart ten Bosch

Lerarenonderzoeker

Robert-Jan Gruijthuijzen

Lerarenonderzoeker

Arda Droppers

Lerarenonderzoeker

Schoolcasussen
Anders Vink

Rector vo-school

Hayo van Reek

LOF-leraar

Patrick Kortleven,

Betrokken collega

Ad Lankhaar

Betrokken collega

Marriet Varenkamp

LOF-leraar

Jelle Rommers

LOF-leraar

Herman van den Berkt

Directeur po-school

Serena Hop

LOF-leraar

Margreet Agterhuis

Directeur po-school

Hanna Kuijs

LOF-leraar

Astrid Hoppen

LOF-leraar

Gijs van Andel

Teamleider binnen vo-school

Jacco Dankers

Betrokken collega

Gijs Gornée

LOF-leraar

Sjaak Weenink

LOF-leraar

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

LOF DOET DE LERAAR GOED

51

Bijlage D LOF-aanvragen per provincie
Tabel D.1

Aantal goedgekeurde aanvragen, aantal scholen met goedgekeurde aanvragen en
aantal afgekeurde aanvragen per provincie
PO

VO

Aantal goedgekeurde
aanvragen

Aantal
scholen met
goedgekeurde aanvraag

Aantal Aantal goedafgekeurde
gekeurde
aanvragen
aanvragen

Aantal
scholen met
goedgekeurde aanvraag

Aantal
afgekeurde
aanvragen

Noord-Brabant

81

51

143

Zuid-Holland

24

21

76

72

31

147

97

58

Gelderland

45

28

184

78

66

38

143

Noord-Holland

26

Overijssel

35

23

58

50

27

170

27

67

28

15

Utrecht

82

17

14

29

32

11

62

Limburg

7

7

24

4

3

40

Drenthe

7

5

18

12

6

30

Friesland

6

6

14

6

3

38

Flevoland

12

8

16

6

5

19

Zeeland

2

2

3

6

4

33

Groningen

1

1

6

8

6

28

Onbekend

68

47

80

9

8

22

Totaal

331

240

612

396

215

998

* niet elke aanvraag bevatte een geldig brinnummer, waardoor niet voor elke aanvraag de provincie is vastgesteld
Bron: · Database beschikbaar gesteld door het CAOP, bewerkt door SEO Economisch Onderzoek (2019)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK