2019D47126

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
hebben enkele fracties de behoefte om vragen en opmerkingen voor te
leggen over de brief van de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs
en Media van 14 oktober 2019 inzake het onderzoek Aanvullend en
particulier onderwijs (Kamerstuk 31 293, nr. 486).
De voorzitter van de commissie,
Tellegen
De adjunct-griffier van de commissie,
La Rocca

nds-tk-2019D47126

1

Inhoud

Blz.

I

Vragen en opmerkingen uit de fracties
• Inbreng van de leden van de VVD-fractie
• Inbreng van de leden van de CDA-fractie
• Inbreng van de leden van de D66-fractie
• Inbreng van de leden van de SP-fractie
• Inbreng van de leden van de PvdA-fractie

2
2
2
4
5
7

II

Reactie van de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs
en Media

8

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brief over het
onderzoek «Aanvullend en particulier onderwijs: onderzoek naar de
verschijningsvormen en omvang van aanvullend en particulier onderwijs
en motieven voor deelname» en hebben nog enkele vragen.
De Minister stelt dat de groei van het particulier onderwijs zijn aandacht
blijft houden. Kan de Minister dit toelichten? Ouders zijn tevreden met de
kwaliteit van het onderwijs op school en scholen zien de voordelen van
aanvullend onderwijs voor de schoolprestaties van leerlingen en voor hun
zelfvertrouwen, zo schrijft de Minister. Is de Minister het ermee eens dat
particuliere scholen ook een oplossing bieden voor kinderen voor wie het
reguliere onderwijs niet of onvoldoende aansluit, zoals voor hoogbegaafde kinderen? Kan de Minister onderzoeken op welke wijze particulier
onderwijs een oplossing kan zijn voor bijvoorbeeld hoogbegaafde
kinderen die in het reguliere onderwijs onvoldoende goed op hun plek
zitten? En kan de Minister aangeven wat de mogelijkheden zijn om het
samenwerkingsverband een nadrukkelijke (financiële) rol te geven om
deze kinderen via het particuliere onderwijs toch een passende plek te
kunnen geven, zo vragen deze leden.
De Minister geeft aan dat hij de scheidslijnen van het gebruik van
aanvullend onderwijs onwenselijk vindt. Kan de Minister dit toelichten?
De Minister heeft zorgen over de toegang tot aanvullend onderwijs. Wat
zijn precies zijn zorgen als er wordt gesteld dat extra leerondersteuning
veelal zonder kosten voor ouders wordt aangeboden en er veel
onbetaalde vormen van aanvullend onderwijs worden aangeboden, zo
willen deze leden weten.
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de onderhavige
brief over het nieuwe onderzoek naar aanvullend en particulier onderwijs.
Deze leden hebben steeds aangegeven dat schaduwonderwijs niet mag
leiden tot het vergroten van de kansenongelijkheid. Deze leden hebben
nog enige vragen.
Verschijningsvormen en gebruik van aanvullend onderwijs
De leden van deze fractie lezen in de brief dat het gebruik van aanvullend
onderwijs en de uitgaven die ouders daaraan deden in schooljaar
2018–2019 ongeveer gelijk zijn gebleven ten opzichte van het schooljaar
daarvoor. Kan de Minister aangeven hoe dit zit ten opzichte van
voorgaande jaren? Was toen ook sprake van gelijkblijvende uitgaven?

2

De leden lezen in de brief dat aanvullend onderwijs in het basisonderwijs
vooral leerlingen in groep 8 betreft, waarbij toetstraining nauwelijks
voorkomt. Deze leden vragen de Minister of het klopt dat dit te maken
heeft met het feit dat de afgelopen jaren het schooladvies doorslaggevend
was in plaats van de eindtoets.
Motieven voor het gebruik van aanvullend onderwijs
De leden van deze fractie lezen dat ouders die betalen voor bijles voor hun
kinderen vaker ontevreden zijn over de aandacht die de school aan hun
kind geeft dan ouders die betalen voor huiswerkbegeleiding. Deze leden
vragen de Minister om nader toe te lichten waar de eerste groep ouders
specifiek ontevreden over is. Kan tevens worden aangegeven of het
daarbij gaat om onbetaalde bijles gegeven door de school zelf of over
betaalde bijles? Verschillen de motieven hierbij ook, of zijn deze dezelfde,
zo vragen deze leden.
Kwaliteit van onderwijs en verwachtingen van scholen
De leden van deze fractie lezen in de brief dat de Minister aangeeft dat het
reguliere onderwijs voldoende kansen moet bieden aan alle leerlingen om
hun talenten te ontplooien. Tegelijkertijd vraagt de Minister zich af
wanneer het aanbod van de school voldoende is en wat ouders kunnen en
mogen verwachten van scholen. De voornoemde leden vragen de
Minister of hij dieper kan ingaan op deze vragen en of hij kan aangeven
wat het antwoord op deze vragen is. Deze leden vragen de Minister tevens
welke rol hij voor zichzelf op dit terrein ziet weggelegd. Is hij voornemens
om hierover samen met scholen en ouders het gesprek aan te gaan?
Verder lezen de leden van deze fractie dat in de Randstad, met name in de
G4, vaker gebruik wordt gemaakt van aanvullend onderwijs dan op
andere plekken in het land, en dat uit het onderzoek niet blijkt wat
hiervoor de verklaring kan zijn. Deze leden vragen de Minister of er een
relatie is tussen dit patroon en het presteren van scholen in de G4, en zo
ja, of het dan bij aanvullend onderwijs vaker gaat om ouders wier
kinderen op een minder presterende school zitten of juist op een goed
presterende school.
Verschillen in ondersteuning voor leerlingen en kansengelijkheid
De leden van deze fractie lezen dat vooral kinderen van hoogopgeleide
ouders en leerlingen in havo en vwo vaker een betaalde vorm van
aanvullend onderwijs krijgen dan leerlingen met laagopgeleide ouders of
vmbo-leerlingen. Deze leden zijn het met de Minister eens dat dit een
onwenselijke situatie is die kan bijdragen aan de kansenongelijkheid
tussen kinderen. De leden vragen de Minister of uit het onderzoek is
gebleken of dit ook daadwerkelijk leidt tot kansenongelijkheid. Zijn er
cijfers over bekend dat leerlingen die betaalde aanvullende ondersteuning
krijgen, na deze ondersteuning beter presteren dan leerlingen die vooral
gebruikmaken van onbetaalde ondersteuning? De leden vragen de
Minister ook of hij voornemens is om met de scholen te gaan praten over
het aanbod van onbetaalde ondersteuning, om te kijken of dit kwalitatief
in orde is, voldoet aan de wensen van ouders en leerlingen en effectief is.
Voorkomen van grotere kansenongelijkheid door verschillen in ondersteuning
De leden van deze fractie lezen dat het juist voor kinderen die van huis uit
minder hulpbronnen hebben, van grote meerwaarde kan zijn om extra
ondersteuning of begeleiding te krijgen. Uit onderzoek blijkt tevens, zo

3

stellen deze leden, dat leerlingen wier ouders betrokken zijn bij de
loopbaan van hun kinderen, over het algemeen beter presteren op school.
De leden vragen de Minister dan ook of hij voornemens is om samen met
scholen te bekijken waar de ouderbetrokkenheid op dit vlak vergroot kan
worden en hoe ouders daarbij ondersteund kunnen worden.
Samenwerking van scholen met aanbieders van aanvullend onderwijs
De leden van deze fractie zien met de Minister dat er twee kanten zijn aan
betaald en onbetaald onderwijs en ook dat beide vormen kansen bieden
aan leerlingen. Tegelijkertijd zijn deze leden met de Minister beducht voor
de samenwerking die scholen hebben met commerciële aanbieders. De
leden ondersteunen het voornemen van de Minister om samen met
scholen te kijken naar wenselijkheden en (on)wenselijkheden van de
relaties tussen scholen en betaalde aanbieders, en naar de wenselijkheid
van het feit dat scholen folders aanbieden van private partijen en
vervolgens ook steeds meer diensten van deze private partijen afnemen
om de werkdruk te verlichten.
Tot slot vragen de leden van deze fractie naar de cijfers ten aanzien van
particulier onderwijs; hieraan wordt in de brief nauwelijks aandacht
besteed. Deze leden vinden het van belang om beter inzicht te krijgen in
de motieven van ouders om hun kinderen naar particulier onderwijs te
sturen. Kan de Minister deze informatie verstrekken en kan hij ook
aangeven of deze motieven in de loop der tijd gelijk zijn gebleven of zijn
veranderd? Tevens vragen deze leden op welke wijze het reguliere
onderwijs kan leren van het particulier onderwijs met betrekking tot de
wijze waarop meer op het kind toegesneden onderwijs kan worden
aangeboden.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
resultaten van het onderzoek naar aanvullend onderwijs in het basis- en
voortgezet onderwijs en maken zich zorgen over de gevolgen van
schaduwonderwijs op kansengelijkheid. Daarnaast constateren de leden
van deze fractie dat iets meer dan een kwart van de leerlingen in groep 8
gebruikmaakt van aanvullend onderwijs. Deze leden vinden dit een hoog
percentage en maken zich zorgen over het welzijn van de kinderen. Een
sterke focus op cognitieve ontwikkeling kan leiden tot oververmoeidheid,
stress en het verlies van leermotivatie – een gesteldheid die zowel het
onderwijs als de ouders niet nastreven voor de kinderen. Deze leden
willen de Minister nog enkele vragen voorleggen over aanvullend
onderwijs.
Aanvullend onderwijs in beeld
De leden van de voornoemde fractie constateren dat in het onderzoek zes
categorieën van aanvullend onderwijs worden onderscheiden. Welke van
deze categorieën horen binnen de taak van het reguliere onderwijsaanbod, gezien het feit dat scholen moeten inspelen op de verschillen
tussen leerlingen, passend onderwijs moeten bieden en een gedegen
voorbereiding op toetsen en examens moeten geven? Hoeveel scholen
bieden aanvullend onderwijs binnen het reguliere aanbod, zoals huiswerkbegeleiding en examentraining? Is bekend in hoeverre ouders op de
scholen waar aanvullend onderwijs wordt geboden, daarnaast nog
gebruikmaken van bekostigd schaduwonderwijs?

4

Deze leden lezen dat de groei van particulier onderwijs de aandacht van
de Minister blijft houden. Kan de Minister de ontwikkeling van leerlingaantallen van de afgelopen tien jaar op B2- en B3-scholen weergeven?
Deze leden vragen de Minister wat blijvende aandacht precies inhoudt;
worden alleen de leerlingaantallen gemonitord of zijn er andere vormen
van aandacht?
Deze leden constateren verder dat iets meer dan een kwart van de
leerlingen in groep 8 gebruikmaakt van aanvullend onderwijs en dat
ouders hieraan in totaal 13 tot 25 miljoen euro uitgeven. De leden leggen
hier een verband met de vroege selectie naar niveau en het steeds meer
verdwijnen van de functie van de brugklas als breed oriënterend jaar. Er
hangt een veel te groot belang aan de eindtoets en het overgangsmoment
van basisonderwijs naar voortgezet onderwijs. Deelt de Minister deze
conclusie? En wat doet de Minister voor een meer ontspannen overgang
van basis- naar voortgezet onderwijs voor de leerlingen, zo vragen de
leden.
Gevolgen van aanvullend onderwijs
De leden van deze fractie constateren dat het onderzoek aangeeft dat de
ouders die gebruikmaken van schaduwonderwijs veelal tevreden zijn over
de kwaliteit daarvan. Deze leden vragen de Minister of er, naast de
ervaring van ouders, onderzoek is gedaan naar de kwaliteit van het
aanvullende onderwijs. Ziet bijvoorbeeld de onderwijsinspectie toe op de
toetstrainingen, examentrainingen en digitale programma’s?
Voorts constateren de voornoemde leden dat de Minister vooral vragen
opwerpt over wat we kunnen verwachten van een school. Deze leden
vragen de Minister om hier een meer sluitend antwoord op te geven. Wat
moet in het reguliere aanbod worden geboden aan individuele en speciale
begeleiding van leerlingen? Deze leden lezen verder dat de Minister een
verband legt met het onderzoek naar doelmatigheid en de toereikendheid
van de bekostiging. De leden vragen zich af of de volgorde niet precies
andersom moet zijn: moeten we niet eerst diverse verwachtingen van het
onderwijs beschrijven en vervolgens onderzoeken wat deze verwachtingen precies kosten, zo vragen deze leden.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Minister en het onderzoek over aanvullend en particulier onderwijs. Zij
hebben hier nog een hoop vragen over.
Aanvullend onderwijs
Uit het onderzoek Aanvullend en particulier onderwijs blijkt dat het
gebruik van aanvullend onderwijs en de uitgaven die ouders daaraan
deden in 2018–2019 ongeveer gelijk zijn gebleven ten opzichte van het jaar
daarvoor. Dit is echter geen reden voor een feestje. De leden van de
SP-fractie wezen al eerder op een verzevenvoudiging van de uitgaven van
ouders met kinderen in het voortgezet onderwijs voor huiswerkbegeleiding, bijles en examentraining tussen 1995 en 20151. Ook in het
basisonderwijs gaven ouders 16 miljoen euro meer uit aan aanvullend
onderwijs in 2015 dan in 19952. De uitgaven zijn na 2015 verder gestegen.
Daarnaast blijkt uit het onderzoek dat de markt voor aanvullend onderwijs
1
2

Kamerstuk 31 289, nr. 371.
CBS, 28 februari 2019 https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2019/09/uitgaven-van-huishoudensaan-huiswerkbegeleiding.

5

tot 2017 is gestegen. Deelt de Minister de zorgen van de leden van deze
fractie over de stijgende uitgaven door ouders aan aanvullend onderwijs
en de daarmee gepaard gaande groeiende markt voor aanvullend
onderwijs? Wat vindt de Minister van de stijging van de uitgaven aan
aanvullend onderwijs tussen 1995 en 2019? Vindt de Minister het dan ook
voldoende om te stellen dat het gebruik van aanvullend onderwijs en de
uitgaven daaraan in 2018–2019 ongeveer gelijk zijn gebleven als in het
schooljaar daarvoor, zoals hij in zijn brief doet? Is de Minister het met deze
leden eens dat het een doelstelling van het kabinet zou moeten zijn om
het stijgende percentage van private bijdragen in het onderwijs terug te
dringen en dat onderwijs echt een taak van de overheid zou moeten
blijven?
De Minister uit in zijn brief zijn zorgen over kansenongelijkheid door
aanvullend onderwijs. Hij stelt dat als een deel van de kinderen extra
onderwijs ontvangt en een deel niet, er verschillen kunnen ontstaan. Is
hiervan niet al sprake, gezien de conclusies uit het onderzoek, in het
voordeel van kinderen met hoogopgeleide ouders, die graag voor
aanvullend onderwijs betalen, zo vragen de leden van deze fractie. Zou
het betaalde aanvullende onderwijs, dat vaak honderden euro’s kost, niet
voor alle leerlingen toegankelijk moeten zijn om daadwerkelijk een stap
richting meer kansengelijkheid te zetten? Welke stappen is de Minister dan
ook bereid om te zetten om deze tweedeling in ons onderwijs tegen te
gaan en dezelfde kansen te bieden aan alle leerlingen, ongeacht afkomst,
leerniveau of woonplaats? En kan de Minister tevens ingaan op de
gevolgen van het lerarentekort met betrekking tot de toename van
aanvullend onderwijs? De leden van deze fractie vragen of hier sprake is
van een verband. Deze leden vragen of de Minister in zijn antwoord
specifiek kan ingaan op een van de conclusies van het onderzoek,
namelijk dat leerlingen uit de Randstad, en met name uit de G4-steden,
vaker gebruikmaken van aanvullend onderwijs dan leerlingen daarbuiten,
terwijl het lerarentekort juist het hardst voelbaar is in deze steden. Zo niet,
dan vragen deze leden of de Minister bereid is om hier extra onderzoek
naar te doen.
Verder zijn de leden van de voornoemde fractie blij dat de Minister het
standpunt achter het wetsvoorstel van SP en GroenLinks onderschrijft, dat
scholen verbiedt om leerlingen uit te sluiten van onder andere bijlessen
en examentrainingen onder verantwoordelijkheid van de school als hun
ouders de vrijwillige ouderbijdrage niet hebben betaald. Deze leden
vinden echter extra stappen in de richting van betaalde bijlessen en
examentrainingen voor elk kind noodzakelijk en zouden concrete
maatregelen dan ook zeer waarderen. De leden vragen hoe de Minister
aankijkt tegen, bijvoorbeeld, gratis bijles voor iedere leerling op elke
middelbare school.
Particulier onderwijs
De Minister stelt dat het aantal scholen voor particulier onderwijs en het
aantal leerlingen daarin licht is gegroeid, maar klein blijft. Wat is de reden
dat de Minister de aanwezigheid en groei van het particuliere onderwijs
blijft bagatelliseren, terwijl het aantal leerlingen in het particuliere
onderwijs juist fors is gegroeid? Zo is het aantal leerlingen op B3-scholen
(scholen die primair en voortgezet onderwijs aanbieden, maar geen
examens mogen afnemen of diploma’s mogen uitreiken) in de basisschoolleeftijd met 125% gestegen van 400 in 2013 naar 900 leerlingen in
2018, aldus het onderzoek. Ook het aantal leerlingen in de middelbareschoolleeftijd is op deze scholen met 50% gestegen van 400 in 2013 naar
600 in 2018. De leden van voornoemde fractie vinden deze groei juist zeer
onwenselijk. Deze leden vragen of de Minister dit met hen eens is, ook al

6

gaat het om een klein deel van de totale leerlingenpopulatie in Nederland,
en of de Minister zijn antwoord kan toelichten. Daarnaast vragen zij wat
de Minister vindt van de redenen die particuliere scholen noemen voor
leerlingen en ouders om te kiezen voor het particulier onderwijs, allereerst
dat leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften zoals hoogbegaafde
leerlingen of leerlingen met gedragsproblemen dreigen vast te lopen op
het regulier onderwijs. Hoe verhoudt deze reden om te kiezen voor
particulier onderwijs zich tot de wachtlijsten in het (voortgezet) speciaal
onderwijs? Wat doet dit met de kansengelijkheid binnen ons onderwijs
voor leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben, maar wier ouders
particulier onderwijs niet kunnen betalen? En is de Minister het met de
leden van de voornoemde fractie eens dat dit duidt op het falen van
passend onderwijs voor een bepaalde groep leerlingen? Deze leden
vragen de Minister om zijn antwoord toe te lichten. De leden wijzen er
verder op dat ouders aangeven dat het reguliere onderwijs niet voldoende
aansluit bij hun wensen en verwachtingen, onder andere ten aanzien van
de klassengrootte en de aandacht voor hun kind. Welk aandeel heeft het
nijpende lerarentekort hierin volgens de Minister, zo vragen zij.
Tot slot vragen de voornoemde leden of de Minister, gezien de uitkomsten
van het onderzoek, het met hen eens is dat het particulier onderwijs
steeds meer een uitweg wordt voor ouders met veel geld om hun kind
(soms noodgedwongen) te laten ontkomen aan de problemen die spelen
in het onderwijs, waaronder het lerarentekort en passend onderwijs. Deze
leden vragen wat hiervan het gevolg is voor de tweedeling in ons
onderwijs. En hoe ziet de Minister de toekomst van ons onderwijs voor
zich, als kleine klassen, extra zorg en meer aandacht voor leerlingen
gekocht kunnen worden door rijke ouders op particuliere scholen, terwijl
volgens de onderwijsinspectie op scholen met veel leerlingen met een
niet-westerse migratieachtergrond het oplopende lerarentekort een zware
druk legt op de onderwijskwaliteit3? De leden vragen de Minister of het
ook niet zijn verantwoordelijkheid is om wat nu privileges lijken te
worden, gemeengoed te laten zijn in ons onderwijs. Wanneer en op welke
wijze gaat de Minister deze verantwoordelijkheid nemen, zo vragen deze
leden.
Inbreng van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben met zorg kennisgenomen van de
onderhavige brief. Deze leden willen dat scholen meer armslag krijgen om
te investeren in huiswerkbegeleiding voor kinderen met ouders die deze
niet kunnen betalen. Deze leden vinden dat het inkomen van ouders nooit
de reden mag zijn waarom het ene kind wel en het andere geen toegang
heeft tot huiswerkbegeleiding. In dit verband wijzen de leden van deze
fractie ook op het pleidooi van het lid Van den Hul om alle scholen
(primair en voortgezet) in de gelegenheid te stellen om alle kinderen die
dit nodig hebben, maar niet kunnen betalen, toegankelijke huiswerkbegeleiding aan te bieden4. Deze leden vragen de Minister welke conclusies hij
verbindt aan de resultaten van het vervolgonderzoek naar aanvullend
onderwijs voor zijn reactie op dit pleidooi.
De Minister stelt dat er bij een school die onvoldoende aandacht besteedt
aan de begeleiding van een leerling die extra uitleg of speciale
begeleiding nodig heeft, wel degelijk sprake is van regulier onderwijs dat
tekortschiet. In hoeverre is dit een dode letter, zo vragen de leden van
deze fractie. Hoeveel scholen heeft de onderwijsinspectie de afgelopen
3

https://www.onderwijsinspectie.nl/onderwerpen/staat-van-het-onderwijs/trends-in-hetonderwijs/primair-onderwijs/lerarentekort-en-kansenongelijkheid.
4
Initiatiefnota-Van den Hul «Gelijke Kansen, een leven lang» (Kamerstuk 35 162, nr. 2).

7

jaren hiervoor op hun vingers getikt? Wat voor actie werd er jegens zulke
scholen ondernomen om te zorgen dat de leerlingen die hieraan behoefte
hadden, alsnog de benodigde (huiswerk)begeleiding kregen?
En hoe beoordeelt de Minister het dat scholen via de nieuwsbrief, via de
website of met een kraampje op de open dag reclame maken voor
aanvullend onderwijs bij private aanbieders daarvan? Deelt hij de mening
van de leden van deze fractie dat zulke reclame geen adequaat antwoord
is op de behoefte van leerlingen aan extra uitleg of begeleiding? Tot slot
vragen de voornoemde leden hoe de Minister de negatieve gevolgen voor
de kansengelijkheid in het onderwijs beziet en welke maatregelen hij
neemt tegen de kansenongelijkheid die daaruit voortvloeit.
II Reactie van de Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en
Media

8