Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 390

Wijziging van Boek 1 en Boek 10 van het
Burgerlijk Wetboek en enige andere wetten in
verband met de introductie van onder meer een
regeling voor draagmoederschap en de
versterking van het recht van het kind op
afstammingsinformatie (Wet kind,
draagmoederschap en afstamming)

Nr. 5

VERSLAG
Vastgesteld 23 oktober 2023
De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid, belast met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer als volgt verslag
uit te brengen. Onder het voorbehoud dat de hierin gestelde vragen en
gemaakte opmerkingen voldoende zullen zijn beantwoord, acht de
commissie de openbare behandeling van het voorstel van wet
genoegzaam voorbereid.
Inhoudsopgave

I.
1.
2.

3.
4.
5.

6.

kst-36390-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Algemeen deel
Inleiding
Huidige situatie
2.1.
Aanleiding
2.2.
Vormen van draagmoederschap
2.3
Nederlands wettelijk kader
2.4.
Wettelijke kaders in het buitenland
2.5.
Ontwikkelingen in internationaal verband
Mensenrechtelijke aspecten draagmoederschap
3.1.
Het kind
3.2.
De draagmoeder
Dilemma’s en keuzes in het voorstel
Een wettelijke regeling voor draagmoederschap
5.1.
Hoofdlijnen regeling
5.2.
Een regeling voor de toekenning van ouderschap
na draagmoederschap
5.3.
Een regeling voor de erkenning van ouderschap
na draagmoederschap in het buitenland
5.4.
Europeesrechtelijke aspecten draagmoederschapsregeling
Strafrechtelijk kader draagmoederschap
6.1.
Inleiding
6.2.
Strafbaarstelling betalen overdracht ouderschap
6.3.
Strafbaarstelling hogere vergoeding aan
draagmoeder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

blz.
2
2
4
4
5
5
5
6
7
7
11
11
14
14
15
16
19
20
20
21
23

1

blz.
24
24
24
25

12.

6.4.
Versoepeling bemiddelingsverbod
Overige onderdelen
7.1.
Draagmoederschapsregister
7.2.
Wensouderverlof
7.3.
Blijvende risico’s en mogelijke neveneffecten
regeling
7.4.
Overgangsrecht
Consultatie
8.1.
Algemene consultatieronde
8.2.
Consultatie strafbaarstelling en wensouderverlof
Uitvoerings- en handhavingsaspecten
Verwerken persoonsgegevens
Regeldruk en financiële aspecten
11.1.
Aantallen
11.2.
Regeldruk
Regeling in Caribisch Nederland

II.

Artikelsgewijze toelichting

30

III.

Overig

35

7.

8.
9.
10.
11.

26
26
26
26
28
29
29
29
29
30
30

I. Algemeen deel
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
het voorstel van wet tot wijziging van Boek 1 en Boek 10 van het Burgerlijk
Wetboek en enige andere wetten in verband met de introductie van onder
meer een regeling voor draagmoederschap en de versterking van het
recht van het kind op afstammingsinformatie (hierna: het wetsvoorstel).
Zij vinden het belangrijk dat de positie van kinderen, draagmoeders en
wensouders wordt versterkt en vinden het belangrijk dat wetgeving
hieraan bijdraagt. Het is goed dat de regering in het licht van veranderde
maatschappelijke opvattingen over draagmoederschap een wetsvoorstel
in procedure heeft gebracht om de positie van kinderen, draagmoeders en
wensouders te verduidelijken en te versterken. Deze leden constateren
met de regering dat het reguliere afstammings- en adoptierecht niet meer
voldoet aan de eisen van deze tijd. Draagmoederschap komt in Nederland
de afgelopen jaren steeds vaker voor, ten minste zo’n 150 keer per jaar.
Daarom steunen deze leden een goede wettelijke regeling voor draagmoederschap. Een goede regeling voor draagmoederschap vereist dat het
recht op afstammingsinformatie wordt versterkt. Alle kinderen hebben het
recht heeft om te weten van wie de eicel en de zaadcel afkomstig zijn en
wie de draagmoeder is geweest. Deze leden vinden het wel belangrijk dat
de Wet kind draagmoederschap en afstamming voldoende duidelijkheid
biedt aan ouders, kinderen en dienstverlenende overheidsinstanties. Als
de keuzes in het wetsvoorstel complexe uitvoeringsvraagstukken met zich
meebrengen, dan moet daar vooraf goed over worden nagedacht. Tegen
de achtergrond van bovenstaande overwegingen hebben deze leden nog
enkele vragen over het wetsvoorstel.
De leden van de fractie van D66 hebben met belangstelling kennisgenomen van het wetsvoorstel. Deze leden onderschrijven de noodzaak van
een wettelijke regeling omtrent draagmoederschap en zijn dan ook
verheugd dat dit wetsvoorstel er ligt. Zij hebben hierover nog enkele
vragen aan de regering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

2

De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het
wetsvoorstel. Er is een praktijk van draagmoederschap in Nederland, ook
gaan wensouders voor een draagmoederschapstraject naar het
buitenland, zonder wettelijke regulering. Draagmoederschap gaat met
risico’s gepaard. De positie van alle betrokkenen bij draagmoederschap is
kwetsbaar. Vandaar ook het advies van de Staatscommissie Herijking
ouderschap in 2016 met haar rapport «Kind en ouders in de 21e eeuw»
om met een wettelijke regeling te komen voor nationaal en internationaal
draagmoederschap.
De leden van de CDA-fractie lezen dat de regering aangeeft met het
wettelijk reguleren van draagmoederschap de belangen van het kind, de
draagmoeder en ook de wensouders beter te beschermen en misstanden
zoveel mogelijk te voorkomen en aan te pakken. Nederland heeft al dertig
jaar ontmoedigingsbeleid gevoerd. Wat zijn de effecten daarvan geweest
en wat kunnen we verwachten van regulering?
Deze leden lezen dat het wetsvoorstel draagmoederschap niet als zodanig
beoogt te bevorderen. Echter, de wet zal wel het mogelijk maken dat een
draagmoeder zich actief mag aanbieden en dat wensouders actief naar
een draagmoeder mogen zoeken. Nu mag dat niet expliciet. Verwacht de
regering een toename van draagmoederschapstrajecten? De inschatting
op basis van signalen uit de praktijk is dat het gaat om enkele tientallen
gevallen op jaarbasis. In 2016 gaf de Staatscommissie Herijking ouderschap al aan dat dit aantal toe zou nemen. Voorziet het wetsvoorstel in
beter zicht op en registratie van aantallen draagmoederschapstrajecten?
De leden van de SP-fractie hebben het wetsvoorstel gelezen. Deze leden
hebben hier nog een aantal vragen over.
De leden van de PvdA- en GroenLinks-fracties hebben met bijzondere
belangstelling kennisgenomen van het wetsvoorstel. Zij zien dat de
voorbereiding van het wetsvoorstel veel tijd gekost heeft en tegelijkertijd
zien zij ook dat die voorbereiding grondig is geweest en in overleg met de
relevante stakeholders tot een beter wetsvoorstel heeft geleid dan het
voorstel zoals dat eerder ter consultatie was voorgelegd. Op hoofdlijnen
zijn deze leden van mening dat het wenselijk is dat er nu eindelijk een
wettelijke regeling komt voor nationaal en internationaal draagmoederschap, waarmee meer rechtszekerheid wordt geboden aan het kind, de
draagmoeder en de wensouders. Deze wetgeving is wat deze leden betreft
nodig en heeft (te) lang op zich laten wachten. Wel zien zij een aantal
haken en ogen aan de wet en vinden zij de nieuwe wetgeving nu nog niet
optimaal. Deze leden hebben daarom meerdere vragen en opmerkingen.
Deze vragen gaan met name over de handhaving en de uitvoering van de
wetgeving in het buitenland.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van het
voorstel. Genoemde leden zien en erkennen het verdriet en gemis dat
gepaard gaat met een onvervulde kinderwens. Bij dit wetsvoorstel maken
zij zich echter zorgen of deze wet voldoende voorziet in bescherming van
het kind en van de draagmoeder. Het stapt af van het uitgangspunt van
biologisch ouderschap in wetgeving en van het principe mater semper
certa est door te stellen dat de vrouw uit wie het kind is geboren niet meer
per definitie de moeder is. Deze leden betreuren het dat de regering er
met dit wetsvoorstel toe overgaat om draagmoederschap meer te
faciliteren, in plaats van het huidige beleid tot ontmoediging. Voorts
vinden deze leden het niet passend dat in een demissionaire periode over
wordt gegaan tot verregaande veranderingen in het personen- en
familierecht. Zij vragen om een reflectie op deze keuze. Deze leden
merken op dat dit een ingrijpend wetsvoorstel is dat zeer veel elementen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

3

bevat. Zij behouden zich dan ook het recht voor op een later moment
aanvullende schriftelijke vragen te stellen.
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren dat het wetsvoorstel
ingrijpend is gewijzigd ten aanzien van de versie die heeft voorgelegen bij
de Afdeling advisering van de Raad van State (hierna: de Afdeling). Heeft
de regering overwogen opnieuw advies te vragen op deze nieuwe versie?
Naast principiële bezwaren op deze wetswijziging hebben de leden van de
ChristenUnie-fractie sterke twijfels bij de effectiviteit van de wetgeving.
Deze leden betwijfelen of het wetsvoorstel «verantwoord draagmoederschap» op volledig vrijwillige en altruïstische basis kan realiseren en of de
regering met dit wetsvoorstel per saldo onverantwoord, commercieel
draagmoederschap niet juist faciliteert. Ook met goede bedoelingen zijn
er soms moeilijke gevolgen van beleid, deze leden denken daarbij aan de
eerdere bevindingen van de commissie Joustra. Deze leden vragen wat de
verwachte gevolgen zijn voor dit wetsvoorstel voor het aantal draagmoederschapstrajecten in Nederland en in het buitenland. Verwacht de
regering dat het gebruikelijker wordt voor mensen om te kiezen voor een
draagmoederschapstraject? Waar baseert de regering deze aannames op?
Heeft de regering buitenlandse voorbeelden van een dergelijke verandering van wetgeving en de effecten die dit tot gevolg heeft?
De leden van de BBB-fractie hebben kennisgenomen van het wetsvoorstel
en hebben daarover nog vragen.
De leden van de SGP-fractie hebben met ontsteltenis kennisgenomen van
het wetsvoorstel. Deze leden menen dat het welzijn van het kind het beste
gediend is als het opgroeit in zijn natuurlijke omgeving, bij zijn eigen
vader en moeder. Deze leden menen dat het wetsvoorstel situaties van
mensenhandel in de hand werkt en niet bijdraagt aan de bestrijding van
commercieel draagmoederschap wereldwijd. Deze leden hebben grote
twijfels over de nut en noodzaak van het wetsvoorstel. Het enkele feit dat
zich nu situaties in de praktijk voordoen die onwenselijk zijn en niet
juridisch en maatschappelijk gereguleerd, maakt nog niet dat de
bestaande praktijk gereguleerd dient te worden. Veeleer zal gekeken
moeten worden naar het tegengaan van onwenselijke situaties waarbij
een ernstiger schending van rechten van moeder en kind voorkomen
wordt. Deze leden hebben behoefte aan het stellen van enkele vragen
over het wetsvoorstel.
De leden van de Volt-fractie hebben kennisgenomen van het wetsvoorstel.
Zij hebben ook kennisgenomen van hetgeen schriftelijk is voorbereid.
2. Huidige situatie
2.1. Aanleiding
De leden van de VVD-fractie begrijpen dat het wetsvoorstel wensouders
zoveel mogelijk in staat stelt en faciliteert om gebruik te maken van de
(nieuwe) wettelijke regeling, waarbij naar Nederlands recht draagmoederschap tot stand komt. Tegelijkertijd wordt de route van draagmoederschap
via het buitenland niet onmogelijk gemaakt. Ook komt er geen vergunningenstelsel zoals het geval is bij interlandelijke adoptie, omdat het
vooralsnog ontbreekt aan een internationaal kader voor de regulering van
draagmoederschap. Om dezelfde reden wil de regering ook niet werken
met een landenlijst. Deze leden vragen hoe bij deze keuzes de belangen
van (toekomstige) kinderen zijn gewogen. Nu onder andere de commissieJoustra waarschuwt voor misstanden in het buitenland, is het voor deze
leden van belang dat de regering de kans op misstanden minimaliseert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

4

Wat vindt de regering ervan dat onjuiste afstemmingsgegevens via de
route van buitenlands draagmoederschap in Nederlandse systemen
terecht kunnen komen en het kind hier later schade van kan ondervinden?
Welke mogelijkheden hebben rechters om bij de erkenning van afstammingsrelaties van via buitenlands draagmoederschap verkregen kinderen
te beoordelen of de documenten die wensouders aanleveren juist en
volledig zijn? Graag ontvangen deze leden een reactie hierop.
2.2. Vormen van draagmoederschap
De leden van de BBB-fractie geven aan dat het belangrijk is onderscheid te
maken in laagtechnologisch draagmoederschap en hoogtechnologisch
draagmoederschap. In het geval van laagtechnologisch draagmoederschap, wordt de vrouw geïnsemineerd, waardoor het kind biologisch
gezien aan haar verwant is. In het geval van hoogtechnogisch draagmoederschap, wordt de vrouw via IVF bezwangerd. In Nederland is bij deze
definitie de draagmoeder niet genetisch verwant aan het kind. Zoals de
wet nu voorligt zijn de rechten voor beide vormen van draagmoederschap
hetzelfde. Hoe staat de regering tegenover deze analyse? Er is voor
gekozen om deze verschillende gevallen, gelijk te behandelen, kan de
regering uitleggen waarom?
De leden van de Volt-fractie achten het in het licht van de terminologie
omtrent draagmoederschap van groot belang dat erkend wordt dat er,
naast vrouwen, ook mensen met een andere genderidentiteit zijn die
zwanger kunnen raken en de wens tot draagouderschap kunnen
koesteren. Deze leden vragen daarom of de regering dit erkent en op
welke manier het voorliggende wetsvoorstel daarin al dan niet voorziet.
Zij vragen welke keuzes en belangenafwegingen hieraan ten grondslag
liggen. Deze leden voorzien dat, indien er nu geen aanpassingen op dit
oordeel gemaakt zullen worden, het wetsvoorstel op een later moment
gewijzigd zal moeten worden indien de zogeheten transgenderwet
aangenomen wordt. Deze leden willen graag een reflectie van de regering
op dit punt.
Daarnaast zouden de leden van de Volt-fractie graag een reflectie van de
regering willen zien over de gebruikte terminologieën in het wetsvoorstel,
die met name gericht lijken te zijn op heteroseksuele relaties/
verhoudingen. Zij vragen of het niet juist vollediger is – en meer recht
doet aan de werkelijkheid – om een inclusievere terminologie door het
gehele wetsvoorstel heen te hanteren.
2.3. Nederlands wettelijk kader
De leden van de CDA-fractie vragen de regering of zij bekend is met
misstanden rondom draagmoederschap in Nederland. Hoe wordt
gepoogd dit in beeld te krijgen? Zijn er gevallen bekend waarbij jonge
vrouwen tot draagmoederschap gedwongen worden, dan wel gevallen
waar wensouders met oplichting te maken hebben? Zal hiertegen worden
opgetreden en voorziet het wetsvoorstel in betere mogelijkheden daartoe?
2.4. Wettelijke kaders in het buitenland
De leden van de CDA-fractie geven aan dat betalingen in Nederland
worden gereguleerd. Maximumvergoedingen worden vastgesteld per
algemene maatregel van bestuur (amvb) om te voorkomen dat geldelijk
gewin voor draagmoeders in Nederland een doorslaggevende rol speelt
in de keuze voor het fungeren als draagmoeder. Voor trajecten in het
buitenland geldt dat het niet goed mogelijk is om dezelfde eisen te stellen
aan betalingen aan de draagmoeder gedaan binnen Nederland. Zo blijft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

5

het mogelijk dat wensouders de tussenpersonen of -organisaties in het
buitenland betalen voor dienstverlening. En bij draagmoederschapstrajecten is het toegestaan een vergoeding aan de draagmoeder te betalen
voor onkosten als dit op grond van de betreffende nationale wet- en
regelgeving mag. De hoogte van deze vergoeding kan per land
verschillen. Wensouders krijgen vrij baan om commerciële trajecten in
bijvoorbeeld de Verenigde Staten (VS) aan te gaan. Klopt het dat in landen
als de VS en Canada draagmoeders bedragen van vele tienduizenden
dollars krijgen? Zo ja, vindt de regering dit wenselijk? Dit mag dan
misschien legaal zijn in de VS, het is toch in strijd met wat we in
Nederland acceptabel vinden? Hoe verhoudt zich dit bovendien tot het
verbod van adoptie vanuit de VS naar Nederland?
De leden van de SP-fractie zien dat er gesteld wordt dat Nederland
enigszins uniek zal zijn met deze wetgeving in Europa. Is er geen ander
Europees land met wetgeving die hier aan raakt? In welke andere landen
is wetgeving omtrent draagmoederschap in de maak? Zijn er internationaal gezien ervaringen met wetgeving die hier betrekking op hebben? Is
in het kader hiervan te zien of wetgeving op dit vlak ook leidt tot een
toename in de vraag en het aanbod van het draagmoederschap?
De leden van de SGP-fractie constateren dat het Italiaanse Lagerhuis
recent een wetsvoorstel heeft aangenomen dat draagmoederschap in het
buitenland verbiedt,1 naast het bestaande verbod op binnenlands
draagmoederschap dat al sinds 2004 van kracht is. Deze leden vragen de
regering of het verbieden van draagmoederschap in binnen-en buitenland
niet effectiever is dan het reguleren. Zij vragen de regering hierbij
expliciet in te gaan op handhaafbaarheid. Tevens vragen deze leden de
regerering een rechtsvergelijking te maken tussen Italiaans en Nederlands
model waarbij de handhaafbaarheid en belangen van moeder en kind
worden meegenomen.
2.5. Ontwikkelingen in internationaal verband
De leden van de VVD-fractie constateren dat het wetsvoorstel problemen
probeert op te lossen die zich niet alleen in Nederland, maar wereldwijd
voordoen. Deelt de regering deze constatering en zo ja, welke gevolgen
brengt deze constatering met zich mee voor de uitvoeringsconsequenties
van het wetsvoorstel? Deelt de regering voorts het streven om meer in te
zetten op internationale samenwerking tussen landen van herkomst en
landen waar kinderen via draagmoederschap worden geboren en worden
opgevoed, en zo ja, hoe is de regering dat voornemens te doen?
De leden van de VVD-fractie lezen in de memorie van toelichting dat de
Haagse Conferentie voor Internationaal Privaatrecht (HccH) werkt aan een
mogelijk protocol voor de erkenning van ouderschap na draagmoederschap. Kan de regering aangeven op welke termijn teksten kunnen
worden verwacht? Zit Nederland ook in de werkgroep die in de HccH
werkt aan dit protocol? Kan het protocol samen met de nota naar
aanleiding van het verslag worden gedeeld met de Kamer als dat
beschikbaar is, en als dat nog niet gereed is een laatste stand van zaken
van de gesprekken en de inzet van Nederland bij deze gesprekken?
De leden van de SP-fractie hebben nog de nodige zorgen als het gaat om
de internationale opsporing. De Nationale Politie en het Openbaar
Ministerie (OM) wijzen erop dat als het gaat om internationale opsporing
het complex kan zijn om in te grijpen, waarbij de verplichte samenwerking
1

https://www.reuters.com/world/europe/italy-closer-banning-surrogacy-abroad-after-lowerhouse-approval-2023-07-26/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

6

met andere landen een onzekerheid met zich meebrengt. Dat de regering
illegale internationale praktijken omtrent draagmoederschap laakbaar
vindt delen wij volledig. Dat heeft echter niet een afschrikwekkende
werking op mensen die hier toch op overgaan. De regering stelt ook
terecht dat wij hier met het Nederlandse strafrecht niet zullen komen. Hoe
kan dit beter worden ondervangen? Wordt er al nagedacht aan trajecten
parallel hieraan in andere wetgeving op Europees of internationaal vlak?
Is er al sprake van een samenwerkingsverband met andere landen
hieromtrent?
De leden van de SGP-fractie constateren dat in maart 2023 de Casablancaverklaring door 100 experts uit 76 verschillende landen werd ondertekend,
waarin wordt gesteld dat draagmoederschap een mensenrechtenschending is en verboden zou moeten worden omdat draagmoederschap,
volgens de ondertekenaars, in al haar verschijningsvormen bijdraagt aan
de commodificatie van vrouwen en kinderen én de menselijke
waardigheid ondermijnt. Zij vragen de regering waarom zij ervoor
gekozen heeft met dit wetsvoorstel af te wijken van dit advies en over te
gaan tot indiening van een wetsvoorstel dat draagmoederschap juist
mogelijk maakt. Deze leden vragen wat de overwegingen zijn om deze
verklaring te negeren, moeten niet juist alle alarmbellen afgaan? Voorts
vragen deze leden om op iedere aanbeveling uit de Casablancaverklaring
afzonderlijk in te gaan met argumenten waarom is afgeweken van dit
advies. Deze leden vragen de regering of er landen zijn die draagmoederschap strafbaar hebben gesteld naar aanleiding van de Casablancaverklaring.
3. Mensenrechtelijke aspecten draagmoederschap
3.1. Het kind
De leden van de SP-fractie constateren dat Defence for Children pleit voor
het strafbaar stellen van de wensouders bij het gebruik van anonieme
donoren in het geval van buitenlands draagmoederschap. Deze leden zien
dit ook als een te rechtvaardigen punt omdat anoniem donorschap zeker
niet gewenst is in het belang van het kind. De regering geeft aan dat dit in
het kader van privacy lastig te waarborgen valt. Deze leden zien dit als een
dilemma maar vinden ook dat als het belang van het kind vooropgesteld
wordt, wat een belangrijk en terecht doel is van de wet, het voorkomen
van anonieme donoren zwaarder moet wegen dan het belang van privacy
van de betrokken. Is de regering het eens met deze afweging? Heeft de
regering nog aanvullende redenen waarom het strafbaar stellen van het
gebruik van anonieme donoren onwenselijk zou zijn?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe dit voorstel zich
verhoudt tot artikel 6 en artikel 9 van het Internationaal Verdrag inzake de
Rechten van het Kind (IVRK).
Voor de leden van de ChristenUnie-fractie heeft het belang van het kind
voorop te staan. Dat uitgangspunt komt onder druk te staan wanneer
bewust, voor de conceptie, een situatie wordt gecreëerd waarin een kind
niet opgroeit bij beide of één van beide biologische ouders. Kan de
regering uitleggen hoe een dergelijke situatie in het belang is van het
kind?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of er voldoende helder is wat
de gevolgen van de verschillende vormen van draagmoederschap op de
lange termijn zijn voor kinderen. Is er voldoende bekend wat de lichame-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

7

lijke en mentale gevolgen zijn van het niet opgroeien bij biologische
ouders? Welke onderbouwing heeft de regering voor haar standpunt in
dezen?
De leden van de SGP-fractie constateren dat het wetsvoorstel in de
praktijk zal bijdragen tot een grotere mate van wensdenken en wensouderschap met schadelijke gevolgen voor (draag)moeder en kind. Deze
leden wijzen op de zaak waarin draagmoeder Brittney Pearson een kind
droeg voor een paar van hetzelfde geslacht.2 Na 25 weken zwangerschap
komt aan het licht dat Pearson ziek is en de wensouders willen afzien van
het kind omdat ze dit niet voor 38 weken zwangerschap willen ontvangen.
De wensouders vragen Pearson om abortus provocatus te plegen
teneinde de zwangerschap af te breken. Deze leden vragen de regering
hoe dit wetsvoorstel voorziet in het terugdringen van het aantal
abortussen in het licht van het doel zoals in het coalitieakkoord
afgesproken. Voorts vragen deze leden hoe dit wetsvoorstel bijdraagt aan
het welzijn van kinderen die door wensouders toch «niet gewenst» blijken
vanwege aangeboren afwijkingen of «ongewenste kenmerken». Zij vragen
de regering of er vooraf een toets plaatsvindt of de wensouders eventuele
«teleurstellingen» kunnen opvangen.
De leden van de SGP-fractie constateren dat er mensen zijn die een
kinderwens hebben en draagmoederschap als een oplossing zien. Zij
vragen de regering tegen welke prijs deze wens kan worden gerealiseerd.
Zij wijzen de regering erop dat die prijs bestaat uit het behandelen van
kwetsbare vrouwen alsof ze objecten zijn en het behandelen van kinderen
alsof het handelswaar is. Deze leden menen dat een kind altijd een
geschenk is en geen object van volwassen verlangen. Zij vragen de
regering in te gaan op de mensenrechten van het kind en draagmoeder in
vergelijking met de wensouders. Zij wijzen de regering op het feit dat dit
wetsvoorstel enkel op lijkt te komen voor de belangen van wensouders en
de mogelijkheid om aan hun wens te voldoen enkel vergroot, maar dat de
belangen van draagmoeder en kind vergeten lijken te worden. Deze leden
vragen een nadere afweging waarin expliciet ingegaan wordt op de
belangen van het kind en draagmoeder. Hoe versterkt dit wetsvoorstel
hun positie ten opzichte van de situatie zonder dit wetsvoorstel of de
mogelijkheid dat dit wetsvoorstel een verbod op draagmoederschap zou
behelzen? Deze leden menen dat het wetsvoorstel voorziet in de
mogelijkheid dat wensouders die biologisch of medisch onvruchtbaar zijn
het recht hebben op het krijgen van kinderen. Deze leden wijzen erop dat
dit recht niet bestaat, maar dat dit wetsvoorstel wel in hoge mate
bijdraagt aan de illusie dat wensouders overal recht op hebben. Deze
leden vragen de regering te expliciteren waar de grenzen voor wensouderschap liggen in vergelijking met de rechten van het kind.
De leden van de SGP-fractie constateren dat er vanaf het moment van
conceptie een hechte band is tussen moeder en kind. Die wordt onderbroken of zelfs afgebroken ingeval van draagmoederschap. De
voornoemde leden wijzen erop dat zelfs dieren het beter hebben dan
mensen die in deze «industrie» verstrikt raken. Zo mag een puppy niet
voor acht weken na de geboorte bij haar moeder weggehaald worden,
maar dit wetsvoorstel regelt dat dit bij baby’s wel kan. Deze leden vragen
de regering te reflecteren op de hechtingsproblematiek die dit
wetsvoorstel teweegbrengt.

2

https://www.dailymail.co.uk/news/article-12254637/Surrogate-claims-gay-dads-told-terminatepregnancy-24-weeks-cancer-diagnosis.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

8

De leden van de SGP-fractie constateren dat dit wetsvoorstel reguleert dat
er voor een kind bepaald wordt dat er geen relatie zal worden opgebouwd
met de biologische moeder of (in geval van zowel ei- als zaadceldonatie)
de vrouw die het kind negen maanden heeft gedragen en het op de
wereld zette. In veel gevallen wordt er voor het kind bepaald dat zijn of
haar taal en culturele normen en waarden zullen afwijken van die van de
biologische moeder. Deze leden constateren dat dit in strijd is met het
IVRK en vragen de regering hierop te reflecteren en daarbij specifiek in te
gaan op het belang van hechting van het kind met de biologische moeder,
waarbij het negen maanden heeft doorgebracht.
De leden van de SGP-fractie constateren dat al de aspecten van draagmoederschap fundamentele vragen met zich meebrengen die in andere
medische gevallen direct afgewezen zouden worden. Zij wijzen de
regering op het verbod op het verkopen van een nier, maar de
mogelijkheid om tijdelijk een baarmoeder te huren. Zij vragen de regering
een nadere beschouwing op het verhuren van organen in vergelijking met
wetgeving die dit verbiedt.
De leden van de SGP-fractie lezen dat het wetsvoorstel voorziet in de
mogelijkheid van een specifieke erkenningsregeling voor in het buitenland
tot stand gekomen beslissingen waarbij familierechtelijke betrekkingen na
draagmoederschap zijn vastgesteld of gewijzigd tussen het kind en de
wensouders. Voorwaarde is dat het draagmoederschapstraject zorgvuldig
is geweest. Daartoe dient te zijn voldaan aan vergelijkbare eisen die ook
aan een nationaal draagmoederschapstraject worden gesteld. Deze leden
wijzen erop dat draagmoederschap in het buitenland veel lastiger te
monitoren is en op gespannen voet staat met de jurisdictie die de
Nederlandse rechter daar heeft en de mogelijkheid om het contract en de
intenties tussen wensouders en draagmoeder te controleren. Deze leden
vragen de regering hoe de jurisdictie van de Nederlandse rechter zich
verhoudt met de mogelijkheden die er in het buitenland zijn om draagmoederschap te regelen.
De leden van de SGP-fractie lezen dat de regering zich bewust is dat
ingeval van een draagmoederschapstraject in het buitenland, de invloed
van de Nederlandse overheid niet zo ver reikt dat misstanden, zeker in het
buitenland, kunnen worden uitgesloten. De genoemde leden vragen
waarom deze mogelijkheid toch open is gezet als de kans op misstanden
groter is dan bij enkel binnenlands draagmoederschap. Is het niet vragen
om problemen als deze mogelijkheid openblijft? Deze leden vragen hoe
deze bepaling zich verhoudt met het doel van het wetsvoorstel, namelijk
(ongecontroleerd) draagmoederschap in het buitenland tegengaan.
De leden van de SGP-fractie lezen dat het wetsvoorstel geen suggesties
doet om commercieel internationaal draagmoederschap te voorkomen.
Deze leden constateren dat het bekend is dat er wereldwijd weinig aanbod
van altruïstisch draagmoederschap is en dat de vraag hoger is dan het
aanbod. Het alternatief is commercieel draagmoederschap. Iets wat dit
wetsvoorstel hoopt te voorkomen, maar niet verbiedt noch Nederlandse
wensouders ervan weerhoudt om in het buitenland op zoek te gaan naar
een praktijk die formeel in Nederland verboden is. Deze leden vragen de
regering waarom in het kader van de huidige problematiek niet meer
wordt ingezet op het opsporen van dergelijke missstanden, ook als de
misstand in het buitenland wordt voltrokken. Deze leden denken hierbij ter
vergelijking aan het kopen van harddrugs in het buitenland dat, eenmaal
terug in Nederland, neerkomt op verboden bezit. Of het aanschaffen van
overzeese bedreigde of verboden dier- en plantsoorten die bij een illegale
herkomst niet gedoogd worden. Deze leden menen dat het «naar binnen
smokkelen» van een kind dat op oneigenlijke wijze werd «gekocht» bij een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

9

buitenlandse draagmoeder, niet zou moeten worden beloond zodra
wensouders erin slagen het kind over de landsgrens te brengen. Ook niet
wanneer de geboorte en emigratie van het kind een fait accompli is, zoals
in het geval van de logique du fait accompli die Nederland momenteel
vaak toepast als gevolg van het huidige ontmoedigingsbeleid. Zij vragen
de regering waarom niet eerst werk gemaakt wordt van de bestrijding van
misstanden alvorens binnen-en buitenlandse draagmoederschapstrajecten te reguleren.3
De leden van de SGP-fractie lezen dat het uiteindelijk aan de wensouders
is om verantwoorde keuzes te maken als zij kiezen voor een buitenlands
draagmoederschapstraject, waarbij zij in de eerste plaats dienen te
handelen in het belang van hun toekomstige kind. Deze leden constateren
dat de Minister ervan uitgaat dat de wensouders zullen handelen in het
belang van het kind. Deze leden menen dat dit wetsvoorstel noodzakelijk
geacht werd door de regering om ervoor te zorgen dat draagmoederschap
meer gereguleerd werd teneinde misstanden die zich in het verleden
hebben voorgedaan te voorkomen. De genoemde leden constateren dat
met deze regeling een leemte ontstaat waarbij het aan de wensouders is
om het belang van het kind zo goed mogelijk te borgen. Deze leden
vragen hoe het belang van het kind tot uiting komt in dit besluit en hoe de
stem van de draagmoeder hierin meegewogen wordt. Kan regering in de
beantwoording hiervan ook ingaan op de controleerbaarheid van de
bescherming van deze belangen?
De leden van de SGP-fractie lezen dat het wetsvoorstel ingaat op de
adviezen die de Staatscommissie herijking ouderschap heeft opgesteld
naar aanleiding van de misstanden bij interlandelijke adoptie. Deze leden
constateren dat het wetsvoorstel in veel gevallen strijdig is met de
adviezen die deze commissie heeft gedaan teneinde misstanden te
voorkomen. Deze leden achten het in moreel opzicht onjuist dat draagmoeder, wensouder of rechter, dergelijke ingrijpende keuzes kunnen
maken voor een (nog te doen ontstaan) leven. Zij wijzen hierbij op het
verschil tussen adoptie – en pleegouderschap waar scheiding van de
biologische moeder ontstaat vanuit de noodzaak en de wil om een
oplossing te bieden voor een reeds geboren kind. Bij wensouderschap
wordt een kind «gemaakt» waarbij van tevoren al dusdanige problemen
worden gecreëerd dat in een juridische oplossing moet worden voorzien.
Deze leden vragen de regering om een reflectie op deze aanwijsbare
verschillen. Ook vragen zij de regering om hierbij de actualiteit mee te
wegen waarbij we zien dat naast de juridische en maatschappelijke
complexiteit er veel complexe onvoorziene problemen bij kunnen komen,
zoals een oorlogssituatie of een pandemie. Deze leden vragen de regering
voorts aan te geven waarom de mogelijkheden voor interlandelijke
adoptie zo stevig zijn ingeperkt na dit rapport, maar dat de mogelijkheden
voor draagmoederschap juist worden verbreed, terwijl de mogelijkheid op
misstanden mogelijkerwijs groter is in verband met het nog te doen
ontstaan leven waarvoor een (juridische) oplossing gevonden moet
worden.

3

Van Beers, BC., & Bosch, L. (2021). Een regeling voor «verantwoord draagmoederschap»?
Misvattingen
rondom het concept-wetsvoorstel Kind, draagmoederschap en afstamming. Nederlands
Juristenblad, 2021(38), 3174–3183. [2811].

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

10

3.2. De draagmoeder
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen of er voldoende helder is wat
de gevolgen op de lange termijn zijn van de verschillende vormen van
draagmoederschap voor draagmoeders. Zij vragen te beschrijven welke
gevolgen de regering op lange termijn ziet.
De leden van de BBB-fractie merken op dat het eerste dat opvalt is, dat in
de wet staat dat bij bepaalde omstandigheden zowel draagmoeder als
wensouders de mogelijkheid hebben om de rechter te verzoeken de
gerechtelijke toekenning van het ouderschap te herroepen. Hiervoor heeft
men tot zes weken na geboorte de tijd. Wat wordt er heel precies met deze
omstandigheden bedoeld? In de wet worden enkel bedreiging, dwaling of
bedrog genoemd. Deze leden voorzien dat er ook gevallen kunnen zijn
waarbij een draagmoeder terugkomt van haar beslissing om haar kind af
te staan zonder dat bedreiging, dwaling of bedrog zich heeft voorgedaan.
Hoe kijkt de regering hier tegenaan?
De leden van de SGP-fractie lezen dat dit wetsvoorstel het mogelijk maakt
voor wensouders om een draagmoeder in binnen-of buitenland te zoeken
teneinde in de kinderwens te voorzien die op biologische wijze niet tot
stand kan komen. Deze leden menen dat hier sprake is van een afhankelijkheidsrelatie en een dienstverlening hetgeen de situatie als geheel
vatbaar maakt voor grote problemen, met verhoogde risico’s als het gaat
om (in)directe dwang, kwetsbaarheid van arme vrouwen en hechtingsproblematiek. Deze leden wijzen op een onderzoek van de Universiteit van
Oxford waarbij commercieel draagmoederschap wordt omschreven als
«... een vorm van prostitutie en slavernij, ofwel een exploitatie van de
armen door de rijken.»4
4. Dilemma’s en keuzes in het voorstel
De leden van de VVD-fractie achten het juist dat de regering niet beoogt
om draagmoederschap als zodanig te bevorderen, maar wel ruimte wil
bieden voor een zorgvuldig en transparant proces, waarbij het belang van
het kind en de belangen van de draagmoeder en wensouders voorop
staan. Voornoemde leden sluiten zich ook aan bij het streven van de
regering dat kinderhandel en uitbuiting van draagmoeders zo goed
mogelijk moet worden tegengegaan. In dat kader vragen deze leden of de
regering nader kan ingaan op welke keuzes zijn gemaakt naar aanleiding
van het rapport van de Commissie Joustra. Welke concrete lessen zijn er
getrokken naar aanleiding van dit rapport, die een rol hebben gespeeld bij
de vormgeving van het wetsvoorstel? Welke aanpassingen zijn er aan het
wetsvoorstel gedaan sinds het rapport-Joustra? Klopt het dat de regering
voorts van plan is het adoptierecht te moderniseren naar aanleiding van
de commissie-Joustra en zo ja, ligt het dan niet voor de hand om deze
moderniseringen gelijktijdig met onderhavig wetsvoorstel in werking te
laten treden?
De leden van de VVD-fractie merken in verband met het bovenstaande op
dat wat betreft de samenhang met het adoptierecht in de memorie van
toelichting een aantal keren wordt volstaan met een verwijzing naar het
Adoptieverdrag 1993, waarvan niet alle bepalingen zich lenen voor
toepassing op gevallen van draagmoederschap. Adoptie kan echter bij
draagmoederschap op verschillende manieren aan de orde zijn. Een
Nederlandse adoptieprocedure kan de door partijen gewenste slotfase zijn
van het draagmoederschapstraject dat door hen in Nederland is gevolgd,
4

Ber, R. Ethical issues in gestational surrogacy. Theor Med bioeth. 2000;21(2):153–69. Doi:
10.1023/a:1009956218800. PMID: 10967951.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

11

ook indien het kind in het buitenland is geboren. Een Nederlandse
adoptieprocedure kan ook noodzakelijk zijn als niet is voldaan aan de
vereisten voor erkenning van een in het land van geboorte ontstane
afstammingsrelatie na draagmoederschap zonder dat in dat land de weg
van de adoptie is gevolgd. Indien, al dan niet na het volgen van de
Nederlandse procedure voor toekenning van ouderschap vóór de
geboorte, het kind in land X ter wereld komt, en daar wordt geadopteerd,
is het niet bij voorbaat zeker dat de buitenlandse adoptie in Nederland
wordt erkend. Bij niet-erkenning van die adoptie volgt de vraag onder
welke voorwaarden de situatie in Nederland kan worden geregeld. Kan de
regering uitgebreid op het bovenstaande voorbeeld ingaan en deelt de
regering dat het, gelet op verschillende situaties, wenselijk kan zijn om het
adoptierecht bij de tijd te brengen naast een goede regeling voor
draagmoederschap? In hoeverre acht de regering het wenselijk dat de
modernisering van het adoptierecht gelijktijdig inwerking treedt met de
wettelijke regeling voor draagmoederschap?
De leden van de CDA-fractie geven aan dat draagmoederschap met
risico’s gepaard gaat. Mede naar aanleiding van kritiek van de Afdeling
gaat de regering daar uitgebreider op in, ook op de risico’s die blijven
bestaan. Welke extra (beschermings)maatregelen heeft de regering naar
aanleiding van deze kritiek van de Afdeling in het wetsvoorstel
opgenomen?
De leden van de CDA-fractie geven aan dat het van belang is om lessen te
trekken uit interlandelijke adoptie (Commissie Joustra), waar zich ernstige
misstanden hebben voorgedaan. De Commissie Joustra legt in haar
rapport een link met draagmoederschap en pleit ervoor om de lessen uit
het onderzoek naar de adoptiemisstanden ook ter harte te nemen bij
draagmoederschap. De commissie ziet bij draagmoederschap dezelfde
kwetsbaarheden als in het interlandelijke adoptieveld: een kinderwens,
bemiddeling bij het vervullen van deze wens, geld en internationaal
verkeer.
De voornoemde leden geven aan dat het bij buitenlands draagmoederschap gaat om kwetsbaarheden en risico’s zoals: de kans dat het kind niet
kan achterhalen wie de biologische ouders zijn, de afhankelijkheid van
wensouders van een tussenpersoon/organisatie die voor hen bemiddelt
en assisteert in het juridisch traject, het niet kunnen reguleren van
betalingen in het buitenland en de positie van draagmoeders die in
verschillende landen onvoldoende beschermd is.
De leden van de CDA-fractie wijzen op het risico dat kwetsbare vrouwen
tegen betaling kinderen gaan dragen voor Nederlandse wensouders. Waar
voorheen een Nederlandse rechter naar de procedure keek, is dat in dit
voorstel niet meer nodig, mits een rechter in het buitenland naar de zaak
heeft gekeken. Deze leden vragen de regering in te gaan op de vragen of
de voorgestelde manier moeilijker controleerbaar is, of de procedures
zorgvuldig tot stand zijn gekomen en of het moeilijker uit te sluiten is of
het om uitbuiting gaat.
De leden van de GroenLinks- en PvdA-fractie sluiten zich aan bij het
advies van de Afdeling om de lessen uit het rapport van de Commissie
Onderzoek interlandelijke adoptie (Commissie Joustra) ook in de context
van draagmoederschap ter harte te nemen. Deze leden zouden er, wellicht
ten overvloede, op willen wijzen dat deze lessen extra relevant zijn
aangezien de regering naar aanleiding van het rapport heeft besloten
interlandelijke adopties op te schorten. Deze leden lezen dat de regering
de door de Commissie Joustra benoemde risico’s onderkent, maar dat de
regering tegelijkertijd ook onderkent dat de invloed van de Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

12

overheid niet zo ver reikt dat het risico op misstanden ook in het
buitenland geheel kan worden uitgesloten. Dit stelt deze leden niet
voldoende gerust. Welke lessen heeft de regering getrokken uit het
rapport van de Commissie Joustra die gebruikt kunnen worden bij
draagmoederschap in het buitenland, zodat dergelijke misstanden daar
zoveel mogelijk voorkomen kunnen worden? Hoe en waarom heeft de
regering de keuze gemaakt om draagmoederschap in het buitenland wel
toe te staan en op te nemen in de wetgeving, terwijl de regering tegelijkertijd voorlopig stopt met interlandelijke adopties? Vertrouwt de regering
hierin voldoende in het draagmoederschapsregister om mogelijke
misstanden te voorkomen? Hoe gaat de regering dit waarborgen en op
welke wijze gaat de regering dit bijsturen als het draagmoederschapsregister hier onvoldoende in blijkt te voorzien?
De leden van de ChristenUnie-fractie zien dat een argumentatielijn voor
de regering is dat de behoefte om een kinderwens in vervulling te laten
gaan altijd zou blijven bestaan en daarmee draagmoederschap gebruikt
zal blijven worden als middel van gezinsvorming. Genoemde leden
vinden dat in zichzelf geen argument om altijd over te gaan tot regulering
en versoepeling. Er zijn ook zaken die altijd zullen voorkomen en die we
toch blijven verbieden, omdat de overheid haar beschermende rol in wil
vullen. Zij noemen dat verschillende malen de keuze voor
liberalisering/voor het opheffen van verboden is gehanteerd, maar dat er
geen of een beperkt positief effect voor de gemeenschap te noemen is,
terwijl mensen in kwetsbare omstandigheden soms wel negatieve
effecten ervaren. In alle besef dat het om een ander type wetgeving gaat
noemen zij dat de overeenkomende argumentatielijn die bij bijvoorbeeld
online gokken, en opheffing van het bordeelverbod werden gebruikt, ook
hier wordt ingezet. Deze voorbeelden bepalen er bij dat heel scherp moet
zijn welke voordelen worden verwacht en hoe deze worden onderbouwd
en niet alleen gehoopt. Hoe is de regering gesterkt in dit voornemen dat
regulering zal opleveren wat men er van verwacht? En hoe preciseert de
regering deze verwachtingen?
De leden van de ChristenUnie-fractie zijn erover verbaasd hoe invulling
wordt gegeven aan de opmerkingen van de Commissie Joustra. Nu is
facilitering van internationaal draagmoederschap het antwoord op de
zorgen van de Commissie Joustra terwijl ook zou kunnen worden betoogd
dat, zeker gezien de nadruk die de regering legt op binnenlands draagmoederschap, het verder ontmoedigen van internationaal draagmoederschap een uitkomst zou kunnen zijn. Zij vragen hoe de regering tot deze
weging is gekomen. Heeft de regering overwogen om de Commissie
Joustra om advies te vragen op dit punt?
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat de regering in dit geval
vindt dat het recht de maatschappelijke ontwikkelingen dient te volgen. Zij
vragen of in de ogen van de regering voldoende maatschappelijk debat is
geweest over het reguleren van verschillende vormen van draagmoederschap.
De voornoemde leden maken zich zorgen om de passage dat de regering
stelt verantwoord draagmoederschap te willen stimuleren. Zij vragen hoe
de regering aan de ene kant kan stellen verantwoord draagmoederschap
te willen stimuleren, maar aan de andere kant stelt draagmoederschap
niet te willen bevorderen met deze wettelijke regeling. Zij vragen welke
beleidsvoornemens volgen uit deze passage.
De leden van de Volt-fractie geven aan dat de regering schrijft dat zij zich
bewust is dat de invloed van de Nederlandse overheid niet zo ver reikt dat
misstanden rondom draagmoederschap, zeker in het buitenland, kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

13

worden uitgesloten. Deze leden vragen in welke mate de regering nu
maatregelen treft die gericht zijn op het voorkomen en tegengaan van
misstanden rondom draagmoederschap, zowel in Nederland als in het
buitenland (binnen en buiten Europa).
5. Een wettelijke regeling voor draagmoederschap
5.1. Hoofdlijnen regeling
De leden van de VVD-fractie lezen dat er geen maximumleeftijd wettelijk is
voorgeschreven voor de draagmoeder. Het is enkel voorgeschreven dat
wensouders en draagmoeder meerderjarig zijn. Dat kan betekenen dat
wensouders in theorie kunnen kiezen voor een 18-jarige draagmoeder of
een 60-jarige draagmoeder. Verschillende organisaties zoals Defence for
Children hebben uitgesproken dat zowel een zeer jonge als een 60-jarige
draagmoeder onwenselijk is. Het lijkt deze leden verstandig dat dit niet
alleen ter beoordeling van de individuele rechter is, maar dat de wetgever
ook een duidelijk signaal afgeeft en de leeftijdsgrenzen van de draagmoeder wettelijk worden vastgelegd vanuit de bescherming van kinderen.
Kan de regering hier nader op ingaan?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen een nadere uitleg van de
gevolgen wanneer onvoorziene situaties zich voordoen tijdens de
zwangerschap. Natuurlijk hoopt eenieder dat geen van deze moeilijkheden
zich voordoet, maar de regelgeving moet bedacht zijn op omstandigheden
die afwijken. Op welke wijze is in het huidige voorstel invulling gegeven
aan omstandigheden waardoor de kinderwens verandert, bijvoorbeeld
door relationele problemen, ziekte of overlijden of andere ingrijpende
levensgebeurtenissen bij de wensouders of in sommige gevallen ook de
draagmoeder. Ook denken genoemde leden aan complicaties tijdens de
zwangerschap. Tot slot is het niet uit te sluiten dat zonder dergelijke
aanleiding wensouders zich terugtrekken. Kan de regering aangeven
welke kaders de wet biedt voor dergelijke gevallen, ook waar het in
internationale context gebeurt. Hoe staat hierin de bescherming van het
kind en de draagmoeder voorop? Hoe verhoudt zich dit tot de internationale verdragen waarbij Nederland partij is?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen naar de hoogte van de
vergoedingen in Nederland en in het buitenland. Welke hoogte wordt
wenselijk geacht in het buitenland wanneer daar geen juridische kaders
voor zijn? Deze leden vragen welke landen internationaal draagmoederschap hebben verboden.
De leden van de Volt-fractie vragen waarom er wordt benadrukt dat dit
wetsvoorstel enkel dient om betere bescherming voor betrokkenen te
waarborgen en niet zou dienen om draagmoederschap in zekere mate te
bevorderen. Zij willen hierop graag een reflectie van de regering zien.
De leden van de Volt-fractie vinden het van groot belang dat zowel de
draagmoeder als de wensouders op basis van vrijwilligheid besluiten een
traject te starten. Deze leden vragen in welke mate rechters momenteel
over voldoende toetsingscriteria beschikken om hierover een goed
oordeel te kunnen vellen. Zij vragen de regering om hier nader op in te
gaan.
De leden van de Volt-fractie geven aan dat in het wetsvoorstel wordt
aangegeven dat de draagmoeder recht heeft op herroeping van de
gerechtelijke toekenning. Deze herroeping kan bijvoorbeeld worden
aangevraagd wanneer blijkt dat het kind waarvan de draagmoeder
zwanger is – anders dan de bedoeling was – is verwerkt door iemand

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

14

anders. Kan de regering toelichten op welke gronden een herroeping tot
stand kan komen? En hoe wordt het belang van het kind hierin optimaal
gewaarborgd?
De leden van de Volt-fractie achten het van belang dat er voorlichting en
counseling worden aangeboden aan de wensouders en draagouder. Is er
voldoende expertise en capaciteit aanwezig bij de betrokken partijen die
de voorlichting en counseling aanbieden? En kan de regering belichten
waarom ervoor is gekozen dat de wensouders en/of draagouder zelf de
kosten hiervan moeten dragen?
5.2. Een regeling voor de toekenning van ouderschap na draagmoederschap
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering nader kan expliciteren
op welke punten het advies van de Staatscommissie voor het Internationaal Privaatrecht (hierna: Staatscommissie IPR) zijn gevolgd en op welke
punten geen gevolg is gegeven aan het advies.
De leden van de VVD-fractie vragen of het wetsvoorstel met zich
meebrengt dat het kind na draagmoederschap op de dag van de bevalling
ook feitelijk moet worden overgedragen aan de wensouders. Deze leden
wijzen erop dat in andere landen soms is gekozen voor een korte periode
waarbij de overgang van het ouderschap plaatsvindt kort na de geboorte
van het kind, zodra de rechter heeft vastgesteld dat alle partijen met de
overgang van het ouderschap instemmen. Wat zijn hier de voor- en
nadelen van voor wensouders en de belangen van het kind?
De leden van de D66-fractie lezen dat de rechtbank een grote vrijheid krijgt
om een verzoek tot toekenning van het ouderschap na draagmoederschap
af te wijzen als zij dit niet in het belang van het kind acht. Deze leden zijn
van oordeel dat het belang van het kind inderdaad te allen tijde voorop
moet staan in het kader van een draagmoederschapstraject en beslissingen die daarin moeten worden genomen. Zij zijn het ermee eens dat
rechters hierin voldoende vrijheid moeten hebben om per geval goed te
kunnen beoordelen of de omstandigheden in het belang van het kind zijn?
Wel is het zo dat hoe groter de rechterlijke vrijheid is, hoe kleiner de
rechtszekerheid en mogelijk de rechtseenheid. Kan de regering
handvatten geven om in het kader van een draagmoederschapszaak het
«belang van het kind» te duiden en kan zij dat doen aan de hand van
voorbeelden?
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de regeling
omtrent de rechterlijke procedure. Deze leden hebben een aantal vragen
over de toegankelijkheid van rechterlijke procedures aangezien aan
rechterlijke procedures kosten en lange wachttijden kunnen kleven. Heeft
de regering zicht op het aantal mensen voor wie de route langs de rechter
een drempel kan zijn voor een legale route van draagmoederschap? Wat
kan de regering doen om dit risico te beperken, bijvoorbeeld in de vorm
van tegemoetkomingen in de kosten? Hoe kijkt de regering aan tegen de
andere kosten waar wensouders mee geconfronteerd worden vanwege de
procedure (VOG, counseling, vergoedingen aan draagmoeder), die voor
andere ouderparen niet gelden? Hoe heeft de regering in dat licht het
risico op ongeoorloofde ongelijke behandeling gewogen?
De leden van de Volt-fractie vragen welke belangenafweging ten
grondslag ligt aan de beslissing om de draagmoeder al dan niet op het
vervolgblad van de geboorteakte te vermelden als degene uit wie het kind
is geboren, zonder opgenomen te worden in het Basisregistratie Personen
(BRP).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

15

Daarnaast onderkennen deze leden het belang van de draagmoeder om
het ouderschap te betwisten. Op basis waarvan is gekomen tot een
maximale termijn van drie maanden. De leden zijn benieuwd naar de
onderliggende argumenten.
De leden van de Volt-fractie achten het van groot belang dat de draagmoeder voldoende waarborging krijgt tegen mogelijke nadelen die
kunnen ontstaan wanneer de niet-genetisch verwante wensouders
tussentijds en tijdens de zwangerschap het traject willen stopzetten. Deze
leden vragen de regering kan onderbouwen in hoeverre die waarborgen
nu voldoende aanwezig zijn en of experts dat ook vinden. Bovendien
vragen deze leden in hoeverre er sprake is van een vorm van monitoring,
na geboorte van het kind, wanneer wensouders die tussentijds hebben
aangegeven het traject te willen staken alsnog het ouderschap op zich
(moeten) nemen.
De leden van de Volt-fractie vragen welke vervolgstappen er verder
genomen kunnen worden wanneer beide partijen – zowel draagouder als
wensouders – afzien van de toekenning van ouderschap. Kan de regering
aangeven of weigering van het ouderschap mogelijk is en, zo ja, op welke
grond(en)?
5.3. Een regeling voor de erkenning van ouderschap na draagmoederschap in het buitenland
De leden van de VVD-fractie steunen het doel van het wetsvoorstel om
zoveel mogelijk wensouders te laten kiezen voor een zorgvuldig,
transparant en snel proces in Nederland waarin wensouders, draagmoeders en kinderen zo snel mogelijk duidelijkheid verkrijgen. Als
wensouders desondanks toch kiezen voor een procedure in het
buitenland, brengt die keuze ook een verantwoordelijkheid voor de
overheid met zich mee. Deelt de regering dat die verantwoordelijkheid
bestaat? Bij interlandelijke adoptie is de regering voornemens wel te gaan
werken met een landenlijst. Kan de regering nader toelichten waarom een
landenlijst bij draagmoederschap geen goed idee is?
De leden van de VVD-fractie delen de lijn van de regering om in geval van
buitenlands draagmoederschap in alle gevallen de erkenning van
ouderschap via de rechter te laten lopen. Is het op termijn wel de voorkeur
van de regering om toe te werken naar mogelijkheden voor erkenning van
rechtswege? Zo ja, onder welke voorwaarden zou dit op termijn mogelijk
moeten zijn volgens de regering? In dit verband vragen deze leden ook
naar een nadere verduidelijking van een aantal vragen die de Nederlandse
Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) heeft gesteld. Klopt het dat een
buitenlandse geboorteakte straks kan worden ingeschreven zonder de
vermelding van de draagmoeder? Zo ja, waarom? In welke gevallen kan
worden afgeweken van de hoofdregel dat de draagmoeder in de
geboorteakte staat? Klopt het ook dat de draagmoeder vervolgens niet in
de BRP komt te staan? Zo ja, waarom niet en wat zouden de voor en
nadelen zijn als dit wel in de BRP zou worden opgenomen?
De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoe zij bij internationaal
draagmoederschap het percentage commercieel belang versus altruïstisch belang schatten. Deze leden vragen de regering of het klopt het dat
er in Griekenland huizen zijn waar draagmoeders voor langere tijd
verblijven, terwijl ze zelf kinderen hebben. Anoniem doneren mag daar
ook. Is er aandacht voor counseling, of aandacht voor wat een goede
draagmoeder is? Hoe ethisch verantwoord is dat?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

16

De leden van de CDA-fractie vragen de regering te reageren op berichten
dat in landen als Oekraïne en Georgië het draagmoederschap een echte
business is geworden. Een situatie waarbij vrouwen zeggen in een
moeilijke positie zitten, hun baan opzeggen en het doen uit noodzaak. De
regering stelt terecht dat Oekraïne, waar draagmoederschap mogelijk is
zonder rechterlijke tussenkomst, niet aan de voorwaarden voldoet. De
leden wijzen erop dat desondanks draagmoederschapstrajecten vanuit
Oekraïne naar Nederland wel mogelijk blijven, kan de regering ingaan op
wat zij hier een wenselijke route vindt?
De leden van de CDA-fractie vragen de regering in te gaan op de
berichtgeving over Georgië5. Heeft de regering in beeld in hoeverre dit
Nederlandse wensouders betreft?
In hoeverre heeft de regering specifieke aandacht voor landen waarbij
wetgeving omtrent commercieel draagmoederschap bijzonder soepel is
en commercieel draagmoederschap veel goedkoper is dan elders in de
wereld? Deze leden vragen welke status bemiddelingsorganisaties in dit
wetsvoorstel hebben. Wensouders in Georgië zijn tussen de 37.000 en
70.000 euro kwijt, terwijl dat bedrag in sommige Amerikaanse staten al
snel oploopt naar omgerekend 140.000 à 185.000 euro. Om in de
toenemende vraag te voorzien, vliegt een bemiddelingsorganisatie, die
ook actief is in India, Oekraïne en Mexico, inmiddels ook vrouwen in uit
Kazachstan.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering uiteen te zetten waarom
adoptie uit veel landen verboden is en waarom heel zorgvuldig een lijst is
opgesteld met landen waarvandaan adoptie nog wel toegestaan is, en
waarom dit niet gebeurt bij draagmoederschap.
De memorie van toelichting is daar op pagina 19 wel heel summier over.
Het valt inderdaad niet te voorkomen dat mensen in het buitenland een
draagmoederschapstraject aangaan, ook als dit niet voldoet aan de in de
voorgestelde regeling gestelde zorgvuldigheidseisen. Immers, als
wensouders en kind naar Nederland komen en er is een genetische band
tussen tenminste één wensouder en het kind, dan zal op grond van de
jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens
(EHRM) hoe dan ook enige vorm van juridische erkenning van de
ouder-kindrelatie moeten plaatsvinden. Het mag dan niet voorkomen
kunnen worden, maar zou beperking dan niet een doel moeten zijn?
De leden van de SP-fractie constateren dat organisaties zoals de Nationaal
Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen aangeeft
dat draagmoedertrajecten in het buitenland in sommige gevallen relatief
gezien makkelijker worden dankzij deze wetgeving. Dit is voornamelijk
vanwege het feit dat wensouders zelf gaan over de toets of een draagmoeder dit vrijwillig doet. Deze leden delen de zorg of dit in alle gevallen
wel echt een objectieve toets kan zijn. Ook vinden deze leden het
onwenselijk om op deze manier een groot verschil te maken tussen
binnenlands en buitenlands draagmoederschap. De regering geeft aan
deze zorgen niet te delen door aan te geven dat er sprake is van
counseling en het stimuleren van een met waarborgen omkleed wensouderschap. Acht de regering dit voldoende? Kan de regering bevestigen dat
er verschillen zijn in vereisten, bijvoorbeeld met een rechterlijke toets die
alleen bij binnenlands draagmoederschap telt? Klopt het dat deze wet het
in feite mogelijk zal maken dat een draagmoeder zich actief mag
aanbieden en dat wensouders actief naar een draagmoeder mogen
zoeken? Is er een situatie denkbaar waarin wensouders de regels omtrent
binnenlands draagmoederschap te streng vinden waardoor zij overgaan
op een buitenlands traject?
5

«»In Georgië is draagmoederschap booming business», Trouw, 28 augustus 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

17

De leden van de SP-fractie hebben specifiek ook nog zorgen over het
commerciële karakter van het draagmoederschap. De leden constateren
dat het in sommige gevallen zal gebeuren dat vergoedingen mogelijk zijn.
Ook het OM is van oordeel dat het wetsvoorstel onvoldoende tegemoet
komt aan de onduidelijkheid over de grenzen tussen betaald draagmoederschap en kinderkoop. Kan de regering reflecteren op de vraag welke
vergoedingen wel of niet toelaatbaar zouden zijn waardoor het niet onder
de «verkoop van kinderen» valt maar onder het betaald draagmoederschap? Kan de regering aangeven wat er wordt bedoeld met een
«betekenisvol voordeel» zoals nu staat opgenomen als grens in de wet? Is
de regering het met deze leden eens dat deze vragen nog moeilijker te
beantwoorden zijn als het gaat om buitenlands draagmoederschap? Kan
de regering ook reflecteren op de analyse van het OM dat dit wetsvoorstel
nu geen betrekking heeft op commerciële intermediairs die uitsluitend
kinderen kopen of verkopen voor wensouders? Wat vindt de regering van
de overweging van het OM om kinderkoop uit de sfeer van het draagmoederschap te halen en vervolgens het onrechtmatig verkrijgen van kinderen
strafbaar te maken?
De leden van de ChristenUnie-fractie constateren met de regering dat
regels rondom buitenlands draagmoederschap moeilijk te handhaven zijn.
Zij vragen hoe de regering de zwaartekracht van de regels aangaande
buitenlands draagmoederschap dan weegt. Zij vragen naar de risico’s,
hoe deze zijn gewogen en waarop het vertrouwen berust dat er toch
naleving zal zijn. Zij vragen welke gevolgen er zijn als er geen naleving is.
De leden van de ChristenUnie-fractie zijn benieuwd welke voordelen de
regering ziet voor draagmoeders die deelnemen aan een internationaal
draagmoederschap. Zij vragen tevens welke nadelen de regering ziet. Zij
maken zich grote zorgen over de kwetsbare positie van vrouwen wanneer
draagmoederschap een inkomstenbron wordt en vinden dit evenmin in
het belang van het kind. Zij vragen de regering hoe deze zorg gewogen is
en voorkomen wordt.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe de regering in dit licht
ook kijkt naar de zorgen van Fiom dat stelt dat met dit wetsvoorstel het
ontmoedigingsbeleid voor internationaal draagmoederschap wordt
losgelaten en dat het uitgangspunt dat geen sprake mag zijn van
commercieel draagmoederschap wordt losgelaten. Zij vragen of deze
beleidswijziging beoogd is.
De leden van de BBB-fractie geven aan dat de regering met dit
wetsvoorstel beoogt meer grip en regelgeving op draagmoederschap te
krijgen, ook in het buitenland. De Nederlandse overheid heeft in het
buitenland echter geen ogen en de kans op kinderkoop is in het
buitenland velen malen groter. Hoe kijkt de regering hier tegenaan? Het
handhaven wordt dus erg moeilijk wanneer men in het buitenland een
draagmoeder heeft gevonden. Kan de regering uitleggen hoe zij met deze
wet kinderkoop in het buitenland poogt te voorkomen? Kan de regering
daarbij de handhaafbaarheid in brede zin uitleggen?
De leden van de Volt-fractie vragen op welke manieren de regering zich in
internationaal verband inspant voor de regulering van draagmoederschap, ondanks dat de mogelijkheden daartoe nog worden verkend
binnen de context van de Haagse Conferentie voor Internationaal
Privaatrecht.
Deze leden geloven dat het voorliggende wetsvoorstel een grote
verbetering is van de huidige praktijk voor zowel wensouders, draagmoeders en de uit draagmoederschap voortgekomen kinderen. Een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

18

verbod op buitenlands draagmoederschap is geen oplossing voor de
misstanden die voorkomen rondom draagmoederschap en zal de vraag
naar buitenlands draagmoederschap ook niet doen verdwijnen. Deze
leden achten het in dit licht van groot belang om de voordelen van het
voorliggende wetsvoorstel nog eens goed te benadrukken.
5.4. Europeesrechtelijke aspecten draagmoederschapsregeling
De leden van de VVD-fractie constateren dat door bestaande internationale instellingen zoals de Hague Conference on Private International Law
(HccH) en ook op Europees niveau intensieve gesprekken plaatsvinden
over de totstandkoming van internationale kaders voor internationaal
draagmoederschap. In dat kader wijzen deze leden erop dat in het voorstel
voor de Ouderschapsverordening, internationaal draagmoederschap, in
tegenstelling tot internationale adoptie, niet expliciet is uitgezonderd van
het toepassingsgebied van de verordening. Zij verwijzen daarbij naar het
onlangs gevoerde schriftelijk overleg dat over het voorstel is gevoerd.6
Kan de regering de laatste stand van zaken schetsen bij de gesprekken
over de verordening en schetsen hoe het wetsvoorstel zich verhoudt tot
de verordening? Welke impact zal besluitvorming in Brussel hebben op
het wetsvoorstel? Kan de regering een vergelijkend overzicht geven van
de onderdelen van het huidige wetsvoorstel die nog moeten worden
gewijzigd naar aanleiding van het voorstel op Europees niveau en een
toelichting geven waarom op deze onderdelen wordt afgeweken van het
Europese voorstel? En kan de regering bij de nota naar aanleiding van het
verslag de laatste stand van zaken geven met betrekking tot de onderhandelingen over het Europese voorstel?
De leden van de VVD-fractie constateren dat de regering van mening is
dat draagmoederschap in de voorgestelde regeling niet kan worden
gekwalificeerd als een economische activiteit die tegen vergoeding wordt
verricht, in de zin van artikel 57 van het Verdrag betreffende de werking
van de Europese Unie (VWEU) en de Dienstenrichtlijn. Klopt het dat het
wetsvoorstel dientengevolge niet onder de notificatieplicht van de
Dienstenrichtlijn valt? Zijn er lidstaten met een wettelijke regeling voor
draagmoederschap die hier anders tegenaan kijken en hun wettelijke
regeling wel hebben genotificeerd bij de Europese Commissie omdat dat
volgens deze lidstaten voortvloeit uit een notificatieplicht van deze
richtlijn of een notificatieplicht van andere richtlijnen?
De leden van de SGP-fractie constateren dat in Europees verband recent
de richtlijn «Preventing and combating trafficking in human beings and
protecting its victims»7 is aangenomen waarin draagmoederschap als
verschijningsvorm van mensenhandel gemarkeerd wordt. Deze leden
constateren dat het voorliggende wetsvoorstel in strijd is met deze
richtlijn en vragen de regering hierop te reflecteren. Deze leden constateren dat artikel 2 van deze Europese richtlijn voorschrijft dat draagmoederschap strafbaar moet zijn. Deze leden vragen de regering hoe het
wetsvoorstel bijdraagt aan de Europese verplichting om mensenhandel
tegen te gaan en strafbaar te stellen.

6
7

Kamerstukken II 2022–23, 22 112, nr. 3657.
2022/0426(COD) «Preventing and combating trafficking in human beings and protecting its
victims», https://oeil.secure.europarl.europa.eu/oeil/popups/ficheprocedure.do?reference=2022/
0426(COD)&l=en en https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20230929IPR06110/
human-trafficking-meps-want-strong-focus-on-victims-rights en https://
www.europarl.europa.eu/meetdocs/2014_2019/plmrep/COMMITTEES/CJ01/DV/2023/10–05/
FinalcompromisesTHB_EN.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

19

De leden van de Volt-fractie geven aan dat in de meeste staten die partij
zijn bij de Raad van Europa zijn, draagmoederschapsconstructies impliciet
dan wel expliciet verboden zijn. Deze leden vragen op welke manier
Nederland zich dit in verband inspant om de voordelen van regulering
over te brengen aan andere staten die partij zijn bij de Raad van Europa.
De leden van de Volt-fractie geven aan dat volgens de commissie
Onderzoek interlandelijke adoptie wetgeving en toezicht bij commercieel
draagmoederschap onvoldoende geregeld zijn. De Commissie houdt
toezicht op financiële uitwassen en maatschappelijke en politieke druk die
een systeem creëren waarin het belang van het kind ondergeschikt is. De
Minister voor Rechtsbescherming besloot hierop de aanbeveling om een
onafhankelijk, landelijk expertisecentrum op te zetten over te nemen. Deze
leden vragen wat de actuele stand van zaken is met betrekking tot dit
voornemen.
De voornoemde leden achten het van groot belang dat er een zekere
onkostenvergoeding bestaat voor draagmoeders. Deze leden zijn daarom
positief gestemd dat het wetsvoorstel hierin voorziet. Deze leden zijn
echter wel benieuwd naar de exacte afwegingen die ten grondslag liggen
aan het gekozen bedrag van 190 euro. Hoe verhoudt dit bedrag zich
daarnaast tot bedragen die in andere Europese landen mogen worden
betaald aan draagmoeders? Deze leden vragen of de regering deze
informatie kan meewegen in het antwoord.
6. Strafrechtelijk kader draagmoederschap
De leden van de SGP-fractie lezen dat het wetsvoorstel voorziet in een
strafbaarstelling ingeval wensouders een vrouw met een gift, belofte of
dienst proberen over te halen om hen een kind te geven. Het gaat dan
bijvoorbeeld om de toezegging om een schuld af te betalen of een woning
te kopen. Het geven van een redelijke onkostenvergoeding blijft wel
toegestaan. Deze leden vragen de regering hoe bepaald wordt wat een
redelijke onkostenvergoeding is. Tevens vragen zij hoe gecontroleerd
wordt of voor de vrouw in kwestie het aangeboden bedrag als redelijke
onkostenvergoeding gezien wordt of toch bijdraagt in het verlichten van
dagelijkse lasten. Zij vragen de regering nader in te gaan op de
handhaving. Hoe wordt van tevoren vastgesteld dat de wensouders de
draagmoeder niet onder druk hebben gezet om over te gaan op draagmoederschap? Voorts vragen deze leden hoe voorkomen wordt dat
vrouwen die financieel in de knel zitten sneller zullen kiezen voor een
draagmoederschapstraject om met de «redelijke onkostenvergoeding»
kun financiële positie te verbeteren. Kan de regering hierbij ingaan op de
waarborgen die gesteld worden aan draagmoeders alvorens zij aan dit
traject beginnen? Wordt er een psychologisch onderzoek gedaan en wordt
gekeken naar haar positie in de samenleving? Hoe wordt voorkomen dat
kwetsbare vrouwen hier slachtoffer van worden?
De leden van de SGP-fractie vragen de regering hoe de «redelijke
onkostenvergoeding» uit het wetsvoorstel zich verhoudt met het Verdrag
van de Rechten van het Kind waarin kinderkoop expliciet strafbaar is
gesteld. Zij vragen de regering of het betalen van een redelijke onkostenvergoeding niet verboden is door dit verdrag.
6.1. Inleiding
De leden van de D66-fractie lezen dat er wordt voorgesteld om strafbaarstellingen aan het Wetboek van Strafrecht toe te voegen. Het betreft de
strafbaarstelling van het betalen voor de overdracht van een kind en de
strafbaarstelling van het geven of ontvangen van een te hoge vergoeding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

20

voor de draagmoeder. Deze leden kunnen zich erin vinden dat deze
handelingen strafbaar worden gesteld, maar vragen wat dit voor gevolgen
gaat hebben in de praktijk. Zij vrezen dat overtredingen van deze
verbodsbepalingen niet vaak aan het licht zullen komen en dat er maar
zelden tot verdere opsporing en vervolging kan worden overgegaan. Het
is immers niet voor de hand liggend dat een van de betrokkenen dit zelf
aangeeft. Kan de regering toelichten hoe kan worden voorkomen dat deze
strafbaarstellingen een dode letter worden en kan zij daarbij ook specifiek
ingaan op situaties van buitenlands draagmoederschap?
6.2. Strafbaarstelling betalen overdracht ouderschap
De leden van de VVD-fractie onderschrijven de afzonderlijke strafbaarstelling van kinderkoop zoals wordt voorgesteld in het nieuwe artikel
151ca Sr. Dit betreft een misdrijf, strijdig met de fundamentele rechten van
het kind, zo schrijft de regering. Wel stellen deze leden vragen over het
voorgestelde strafmaximum. De regering schrijft dat opsporing en
vervolging niet eenvoudig zullen zijn en het OM heeft tijdens de consultatie laten weten dat het belangrijk is dat ook bijzondere opsporingsbevoegdheden kunnen worden toegepast. Deze leden hebben gezien dat de
regering dit heeft ondervangen door het nieuwe delict afzonderlijk in
artikel 67, eerste lid, onder b, Sv aan te wijzen. Het lage strafmaximum
van twee jaar doet naar de mening van het OM echter onvoldoende recht
aan het oordeel van de Staatscommissie. Kan de regering nader ingaan
op de keuze voor het strafmaximum? Hoe beoordeelt de regering de
stelling van het OM en de Staatscommissie dat deze strafbaarstelling een
nuttige aanvulling is op het verbod van mensenhandel van artikel 273f Sr?
Is het misschien niet beter om het artikel daar onder te brengen en te
voorzien van een hoger strafmaximum?
De leden van de VVD-fractie begrijpen dat buitenlandse autoriteiten
doorgaans niet zullen meewerken aan rechtshulpverzoeken als het land
waar het om gaat geen vergelijkbare strafbaarstelling voor kinderkoop
kent. Kan de regering zich inspannen om bij gesprekken over concrete
rechtshulpverzoeken, maar ook bij gesprekken over rechtshulpverdragen
dit punt nader onder de aandacht te brengen? Kan de regering toezeggen
dat bij gesprekken over justitiële samenwerking dit punt door de
Nederlandse regering altijd onder de aandacht wordt gebracht, zeker bij
landen waar risico op kinderkoop en kinderhandel reëel is?
De leden van de CDA-fractie lezen dat het mogelijk wordt om Nederlandse
wensouders die in het buitenland de in artikel 151ca Sr strafbaar gestelde
gedragingen begaan, in Nederland te vervolgen. Het betreft een misdrijf,
strijdig met de fundamentele rechten van het kind, waarvoor de regering
een strafmaximum van twee jaren gevangenisstraf of geldboete van de
vierde categorie hiervoor passend acht. Echter, bij draagmoederschapstrajecten in het buitenland is het toegestaan een vergoeding aan de
draagmoeder te betalen voor onkosten als dit op grond van de betreffende nationale wet- en regelgeving mag. De hoogte van deze vergoeding
kan per land verschillen. Ook blijven betalingen van wensouders aan
tussenpersonen- of organisaties toegestaan. De voornoemde leden
vragen de regering in te gaan op deze feitelijke situatie dat die vergoedingen veel meer bedragen dan een onkostenvergoeding. Kan de regering
aangeven op welke wijze de regering commercieel draagmoederschap in
het buitenland uitsluit, dat is voor deze leden niet duidelijk. De regering
noemt zelf risico’s van afhankelijkheid van deze tussenpersonen- of
organisaties, die misbruik in de hand werken door de kwetsbare positie
van de wensouders en/of draagmoeder. Kan de regering aangeven welke
waarborgen ze stelt om te voorkomen dat marktwerking er bij bemid-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

21

deling voor zorgt dat commerciële belangen voorop worden gesteld in
plaats van het belang van het kind?
De leden van de CDA-fractie vragen of het klopt dat het OM en de
Nationale Politie, in de consultatieadviezen gewaarschuwd hebben dat in
de huidige vormgeving van het wetsvoorstel opsporing en vervolging van
de strafbaar gestelde gedragingen in veel gevallen lastig zullen zijn.
Met een landenlijst zou het wensouders verboden kunnen worden gebruik
te maken van draagmoederschap in landen waar misstanden zijn, op
straffe van een sanctie.
De leden van de CDA-fractie vragen in hoeverre zou dit kunnen aansluiten
bij het voorstel van het OM om het onrechtmatig verkrijgen van kinderen
strafbaar te stellen. Hieronder zouden illegale adoptie kunnen vallen en
draagmoederschapstrajecten vanuit landen die niet op de landenlijst
staan.
De leden van de CDA-fractie constateren dat de regering van de
wensouders terecht vraagt om ethisch te handelen bij het vervullen van
een kinderwens, in het belang van het (toekomstige) kind en het welzijn
van de draagmoeder. Zou het daarom niet raadzaam zijn om over te gaan
tot onderzoek door een instantie zoals de Raad voor de Kinderbescherming (RvdK) en/of toezicht vanuit jeugdzorg, naar wensouders die
zich niet aan de normstellende voorwaarden houden waaraan naar het
oordeel van de regering draagmoederschap – waar ook ter wereld
uitgevoerd – ten minste zou moeten voldoen?
De leden van de GroenLinks- en PvdA-fractie delen de opvatting van de
regering dat te allen tijde voorkomen moet worden dat een kind tot
handelswaar wordt gereduceerd en begrijpen dan ook het voorstel van de
regering voor afzonderlijke strafbaarstelling voor het betalen voor de
overdracht van het ouderschap over een kind (artikel 151ca Sr). Wel
hebben deze leden zorgen over de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid
van deze strafbaarstelling. Deze leden lezen dat de vergoedingen die aan
een draagmoeder in Nederland mogen worden betaald bij amvb worden
vastgesteld, waarbij het betalen van meer dan de vastgestelde vergoedingen niet is toegestaan (artikel 442b Sr). Bij zowel binnenlands als
buitenlands draagmoederschap kan echter nauwelijks gecontroleerd
worden of de draagmoeder ook niet-geldelijke giften of andere
beloningen ontvangt van de wensouders. De Nederlandse Orde van
Advocaten (NOvA) wijst in dit kader ook op mogelijkheden om op
allerhande manieren anoniem betalingen te doen, zoals via crypto
currencies, waardoor de strafbepaling moeilijk gehandhaafd kan worden.
Ook andere organisaties, waaronder de Nationale Politie en het OM,
waarschuwen dat opsporing en vervolging van de strafbaar gestelde
gedragingen in veel gevallen lastig zal zijn, ook omdat geen van de
betrokken partijen baat heeft bij het melden of prijsgeven van informatie
over gegeven of beloofde betalingen. Deelt de regering deze mening? Zo
nee, waarom niet? Zo ja, hoe ziet de regering de handhaving voor zich?
Welke concrete afspraken worden hierover met andere landen gemaakt?
Wat vindt de regering van de stelling van de NOvA dat er in feite sprake is
van symboolwetgeving, ook aangezien in de memorie van toelichting
staat omschreven dat de regering normstelling om principiële redenen
van belang stelt, ook waar opsporing en vervolging niet eenvoudig zullen
zijn?
Ook over de handhaafbaarheid van de strafbaarstelling van betalingen
aan de draagmoeder via een tussenpersonen in het buitenland leven bij
deze leden twijfels. Hoe denkt de regering te controleren dat deze
betalingen niet toch plaatsvinden, bijvoorbeeld buiten weet van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

22

wensouders om? En hoe ziet de regering vervolging van deze tussenpersonen in Nederland voor zich, zeker als deze gedragingen in het desbetreffende land niet strafbaar zijn gesteld? De leden van de GroenLinks- en de
PvdA-fractie lezen dat het bij draagmoederschapstrajecten toegestaan
blijft een vergoeding aan de draagmoeder te betalen voor onkosten, en
dat de hoogte van deze vergoeding per land kan verschillen. Hoe ziet de
regering erop toe dat deze vergoede onkosten redelijk zijn, afhankelijk van
de context van het desbetreffende land, en hoe draagt de regering zorg
dat draagmoeders hier niet toch in de verleiding komen om om commerciële redenen draagmoeder te worden voor wensouders uit een kapitaalkrachtig land als Nederland? Is het volgens de regering überhaupt
mogelijk om bij dit soort strafzaken tot een succesvolle veroordeling te
komen, zeker aangezien voor trajecten in het buitenland geldt dat het niet
goed mogelijk is om dezelfde eisen te stellen aan betalingen aan
draagmoeders gedaan binnen Nederland? Welke afspraken worden hier
wederom met andere landen over gemaakt? Graag een reactie van de
regering.
De leden van de ChristenUnie-fractie vinden het zorgelijk dat betalingen
voor bemiddeling bij draagmoederschap blijft toegestaan. Zij zien dat de
regering erkent dat opsporing en vervolging in het buitenland zeer lastig
zal zijn. Daarmee hebben de gestelde voorwaarden vooral een normatieve
werking, maar zal de werking in de praktijk twijfelachtig zijn. Genoemde
leden begrijpen niet waarom het in het belang van het kind is dergelijke
constructies mogelijk te laten blijven, al helemaal niet wanneer er ook
binnenlandse routes mogelijk zijn. Zien genoemde leden het juist dat het
zeer lastig is garanties te stellen om te voorkomen dat rechtstreeks dan
wel via het bemiddelingsbureau alsnog wordt betaald voor de overdracht
van ouderschap, mogelijk zelfs ook zonder medeweten van de
wensouders?
De leden van de Volt-fractie vragen of de regering een verdere toelichting
kan bieden op de strafbepaling van maximaal twee jaar gevangenisstraf
of een geldboete van de vierde categorie. Hoe is deze beslissing tot stand
gekomen?
De leden van de Volt-fractie hebben kennisgenomen van de mogelijk
praktische tekortkomingen voor politie en OM met betrekking tot
opsporing en vervolging van de strafbaar gestelde gedragingen omtrent
draagmoederschap. Deze leden vragen in dit kader in hoeverre de
sociaaleconomische status van draagmoeders (zowel uit binnen- en
buitenland) als grond meegewogen wordt in strafbepalingen.
6.3. Strafbaarstelling hogere vergoeding aan draagmoeder
De leden van de D66-fractie lezen dat er naast een onkostenvergoeding
een beperkte tegemoetkoming aan de draagmoeder mag worden gegeven
als compensatie voor de inspanningen en het eventuele ongemak en leed
dat gepaard is gegaan met de zwangerschap. Het betalen van hogere
bedragen dan bij amvb wordt vastgesteld is niet toegestaan. In de
concept-amvb is de aanvullende tegemoetkoming gemaximeerd op een
bedrag van 190 euro per maand. Deze leden wijzen erop dat er ook
stemmen zijn die pleiten voor een ruimere mogelijkheid dan dit. Zo heeft
Meer dan Gewenst bijvoorbeeld gepleit voor een algemene vergoeding
van 500 euro per maand naast de onkostenvergoeding, mits dit wordt
goedgekeurd door de rechter. Deze leden zijn zich er tegelijkertijd van
bewust dat het risico op misbruik van de draagmoederschapsregeling
groter wordt naarmate het bedrag hoger wordt. Kan de regering
toelichten waarom is gekozen voor dit bedrag in de concept-amvb? Kan
dit bedrag volgens de regering nog worden verhoogd zonder dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

23

risico bestaat dat een potentiële draagmoeder alleen vanuit geldelijk
gewin redeneert? Kan de regering, voor situaties van buitenlands
draagmoederschap, aangeven welke rol het buitenlandse prijspeil speelt
bij de hoogte van de vergoeding?
Kan de regering een verdere toelichting bieden op de strafbepaling van
maximaal zes maanden hechtenis of een geldboete van de derde
categorie? Hoe is deze beslissing tot stand gekomen?
6.4. Versoepeling bemiddelingsverbod
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het feit dat
openbaarmaking van de wens om zelf draagmoeder te worden of een
draagmoeder te vinden na inwerkingtreding van het wetsvoorstel niet
langer is verboden. Voor beroepsmatig niet-commerciële bemiddeling in
Nederland kan ontheffing worden verleend aan één of meer door de
Minister voor Rechtsbescherming aangewezen rechtspersonen. Klopt het
dat er ingevolge het nieuwe artikel 215 van Boek 1 BW straks bij amvb of
ministeriële regeling in dit kader wel voorwaarden worden gesteld aan de
bemiddeling bij draagmoederschap? Wie houdt toezicht op de naleving
van deze regels? Is dat de Minister voor Rechtsbescherming? Of de
Inspectie Justitie en Veiligheid? Waar kunnen wensouders terecht als zij
klachten hebben over de rechtspersoon die met een ontheffing van de
Minister bemiddelt? Aan welke kwaliteitseisen moeten rechtspersonen
voldoen die een ontheffing willen krijgen? En welke procedures moeten
worden gevolgd als er conflicten ontstaan tussen bemiddelingsbureaus
en wensouders? Klopt het dat de rechtspersoon en diens bestuurders
kunnen worden vervolgd bij signalen van commerciële bemiddeling
binnen Nederland?
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering ook nader kan in gaan
op de suggestie van een aantal geconsulteerde partijen om het bemiddelingsverbod van artikel 151b Sr extraterritoriale werking te geven, zodat
buitenlandse tussenpersonen die de wet overtreden ook in Nederland
kunnen worden vervolgd. Deze leden delen in zoverre de stelling van de
regering dat bij niet-Nederlandse tussenpersonen in het buitenland niet
veel van het Nederlandse strafrecht kan worden verwacht. Toch zou dat
wat deze leden betreft ook een afweging kunnen zijn voor het OM. Gelet
op het opportuniteitsbeginsel kan het OM altijd zelf een afweging maken.
Indien er één buitenlandse tussenpersoon herhaaldelijk het Nederlandse
bemiddelingsverbod overtreedt en er geen andere strafbepalingen zijn op
grond waarvan de tussenpersoon kan worden vervolgd, kan het volgens
deze leden als vangnetbepaling logisch zijn om extraterritoriale werking te
geven aan artikel 151b Sr. Deze leden menen dat hier ook een zekere
afschrikwekkende werking vanuit zou kunnen gaan. Hoe ziet de regering
dit?
De leden van de Volt-fractie hebben kennisgenomen van de opheffing van
het verbod tot openbaarmaking van de wens om zelf draagmoeder te
worden of een draagmoeder te vinden na inwerkingtreding van het
wetsvoorstel. Deze leden vragen of de regering nader kan reflecteren op
de mogelijke manieren waarop dit in de praktijk tot stand zal komen.
7. Overige onderdelen
7.1. Draagmoederschapsregister
De leden van de D66-fractie lezen dat er een draagmoederschapsregister
komt, met als doel dat het kind toegang heeft tot informatie over diens
biologische/genetische afstamming en ontstaansgeschiedenis. Deze leden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

24

onderschrijven de noodzaak van het versterken van het recht op afstammingsinformatie en vinden het dan ook belangrijk dat dit register er komt.
Wel zijn zij kritisch op de leeftijdsgrens in het voorgestelde artikel 1:224
BW. Alleen kinderen van zestien jaar of ouder kunnen zelf een verzoek
doen tot informatie uit het register. Deze leden zijn van oordeel dat een
algemene leeftijdsgrens geen rekening houdt met verschillende wensen
en behoeften en dat de leeftijdsgrens voor een gevoel van machteloosheid en onzekerheid kan zorgen bij het kind. De leeftijdsgrens van
zestien sluit ook niet aan bij het doel van het register dat het kind toegang
moet hebben tot de informatie, aangezien kinderen onder de zestien
afhankelijk zijn van hun wettelijk vertegenwoordiger. Kan de regering
hierop reflecteren? Is de regering bereid om de leeftijdsgrens te laten
vervallen? Zo nee, wat zijn de bezwaren van de regering hiertegen? Kan
de regering bij haar antwoorden de resultaten uit het onderzoek «Zorgvuldigheid in de omgang met leeftijdsgrenzen in de Wet donorgegevens
kunstmatige bevruchting» betrekken, waarin voor donorinformatie werd
geadviseerd de leeftijdsgrenzen te laten vervallen?
De leden van de ChristenUnie-fractie zien dat Fiom zorgen uitspreekt over
het feit dat een DNA-ouderschapstest niet is opgenomen na een draagmoederschapstraject in Nederland. De leden van de ChristenUnie-fractie
verzoeken de regering te motiveren waarom het in het belang van een
kind is niet tot een dergelijke bepaling over te gaan.
De leden van de SGP-fractie lezen dat er een draagmoederschapsregister
wordt bijgehouden. Deze leden constateren dat het wetsvoorstel het
mogelijk maakt dat een kind van een draagmoeder bij de burgerlijke stand
geregistreerd kan worden door de wensouders. Er is dan geen enkele
verwantschap meer met de moeder. Deze leden wijzen op het Romeinse
adagium «mater semper certa est» dat op deze manier terzijde wordt
geschoven. Wanneer kinderen zonder moeder ingeschreven kunnen
worden zal de juridische positie van de draagmoeder verzwakt worden en
komen fundamentele mensenrechten in het geding zoals het recht dat
iemand niet gedwongen kan worden om een kind af te staan of een
abortus te ondergaan. Deze leden menen dat met de mogelijkheid af te
zien van registratie van de moeder bij de burgerlijke stand draagmoeders
juridisch kwetsbaar worden voor dwang en uitbuiting door tussenpersonen. Deze leden vragen de regering hierop te reflecteren en hierbij in te
gaan op de mogelijkheid waarbij wensouders en draagmoeder contracten
opstellen die de draagmoeder verplicht tot een abortus bij afwijking of
een meerling.
De leden van de Volt-fractie hebben kennisgenomen van de bewaartermijn voor de gegevens van honderd jaar na de geboorte van het kind.
Is het mogelijk om deze bewaartermijn aan te passen indien iemand
vroegtijdig komt te overlijden of als de persoon juist deze honderd jaar
voorbijgaat? Deze leden vragen om een verdere toelichting. Hoe kan de
regering controleren of de houder van het register diens verplichting tot
begeleiding bij toegang van het register daadwerkelijk nakomt?
7.2. Wensouderverlof
De leden van de Volt-fractie hebben kennisgenomen van het voornemen
om wensouders die werknemer of gelijkgestelde zijn, het recht te verlenen
op verlof dat zesmaal de wekelijkse arbeidsduur bedraagt. Deze leden
vragen hierin om een onderbouwing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

25

7.3. Blijvende risico’s en mogelijke neveneffecten regeling
De leden van de VVD-fractie lezen dat de regering terecht erop wijst dat
geen absolute zekerheid kan worden gegeven wat betreft de betrouwbaarheid van de geregistreerde afstammingsgegevens. Welke waarborgen
bevat het wetsvoorstel om wensouders zoveel mogelijk te faciliteren om
gebruik te maken van de Nederlandse procedure voor draagmoederschap
en daarmee ook te ontmoedigen om gebruik te maken van de route via
het buitenland, waar risico’s op misstanden vaker op de loer liggen?
Onder welke omstandigheden is de Staat verantwoordelijk voor de
juistheid van afstammingsgegevens? Kan het kind de wensouders
juridisch aanspreken als blijkt dat er onjuiste afstemmingsgegevens in
Nederland zijn geregistreerd, en zo ja, onder welke voorwaarden?
7.4. Overgangsrecht
Is de regering het met de leden van de ChristenUnie-fractie eens dat de
wet op zijn minst pas in werking kan treden als het afstammingsregister
draagmoederschap operationeel is, en de verplichte voorlichting en
counseling aan wensouders klaarstaat? Omdat anders de voorwaarden uit
de wet niet gehaald kunnen worden?
8. Consultatie
De leden van de SGP-fractie lezen dat de Afdeling een zeer kritisch rapport
heeft uitgebracht. Zij constateren dat de regering de memorie van
toelichting hierna heeft aangepast, maar dat het wetsvoorstel intact is
gebleven. Deze leden zijn onvoldoende overtuigd van nut en noodzaak
van het wetsvoorstel nu de belangen van moeder en kind onvoldoende
afgewogen lijken te zijn in het licht van het wensouderschap aan de
andere zijde. Deze leden vragen de regering in te gaan op de vraag
waarom dit wetsvoorstel, ondanks alle risico’s voor moeder en kind en de
juridische en maatschappelijke problematiek, toch bij zou dragen aan een
oplossing voor het probleem. Zij vragen of deze afweging juist is gemaakt
en of hierbij niet teveel naar het belang van wensouders is gekeken en te
weinig naar het belang van het kind. Waarom is niet meer ingezet op het
bestrijden van de huidige problematiek van buitenlandse draagmoederschapstrajecten? Is de regering van mening dat alles wat nu toch al
gebeurt gereguleerd dient te worden of is het ook nog mogelijk dat
bestaande praktijk zo onwenselijk is dat een verbod passender is teneinde
meer misstanden te voorkomen.
8.1. Algemene consultatieronde
De leden van de VVD-fractie kunnen zich niet aan de indruk onttrekken dat
het wetsvoorstel op veel onderdelen sterk lijkt op het concept zoals dat in
2020 ter consultatie is aangeboden. Uit de toelichting blijkt dat sommige
consultatiepartijen sindsdien wel, en andere mogelijk niet, nogmaals zijn
geconsulteerd. Deze leden vragen welke partijen opnieuw zijn geconsulteerd en of de nieuwe adviezen vervolgens nog aanleiding gaven tot
aanpassingen van het wetsvoorstel. Daarbij vragen ze of het tweede
advies van de Staatscommissie IPR naar de Kamer kan worden gestuurd.8
Ook achten deze leden het zinvol om te bezien of de opmerkingen vanuit
de NVVB naar tevredenheid zijn verwerkt. Ambtenaren van de burgerlijke
stand zijn immers degenen die in de praktijk straks met mogelijk
complexe situaties in de uitvoering te maken krijgen. Als zij niet
voldoende ruimte krijgen om wensouders, kinderen en andere belanghebbenden te helpen, dan kunnen schrijnende situaties ontstaan. Is de
8

Kamerstukken II 2022–23 36 390, nr. 3 p. 43.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

26

regering bereid te kijken in hoeverre de NVVB het huidige wetsvoorstel en
de gemaakte keuzes in lagere regelgeving steunt?
De leden van de VVD-fractie vragen of de consequenties van wat de
regering «ouderloosheid» noemt (ofwel: het verlies van juridische
afstamming) die door herroeping of beëindiging van het ouderschap kan
ontstaan, voor de nationaliteit van het kind voldoende zijn doordacht. Is
de regering bereid om advies te vragen aan de Staatscommissie IPR over
de nationaliteitsrechtelijke vraagstukken die zullen ontstaan als gevolg
van het wetsvoorstel? Zo nee, waarom niet? Deelt de regering de stelling
dat bij gebruikmaking van de Nederlandse draagmoederschapsprocedure,
het kind niet de Nederlandse nationaliteit aan de draagmoeder kan
ontlenen, omdat het kind niet juridisch afstamt van de draagmoeder? Kan
de regering ook aangeven hoe nationaliteitsrechtelijke aspecten zijn
geregeld in landen met een wettelijke regeling voor draagmoederschap?
De leden van de VVD-fractie vragen in navolging van het advies van de
Afdeling hoe het staat met de uitwerking van het onafhankelijk landelijk
experticecentrum zoals dat is toegezegd in de beleidsreactie op de
bevindingen van de Commissie Joustra. Hoe is het expertisecentrum
betrokken bij onderhavig wetstraject en wat zijn de taken en bevoegdheden van het expertisecentrum bij de uitvoering van het wetsvoorstel?
De leden van de VVD-fractie merken op dat het wetsvoorstel een aantal
delegatiegrondslagen bevat, waardoor bij amvb of ministeriële regeling
een en ander nader wordt uitgewerkt. Deze zijn op het moment van
schrijven nog niet verder uitgewerkt. Kan de regering toezeggen dat alle
organisaties, belanghebbenden en overige geïnteresseerden alle
concept-amvb’s en ministeriële regelingen die worden opgesteld of
aangepast naar aanleiding van het wetsvoorstel in de gelegenheid
worden gesteld via internetconsultatie te reageren op de voorgestelde
bepalingen? Zo nee, waarom niet?
De leden van de CDA-fractie willen weten hoe de regering het advies van
Fiom beoordeelt om eerst de gevolgen van een regeling voor draagmoederschap in Nederland te bezien en om in dit stadium nog geen aparte
regeling vast te stellen voor ouderschap na buitenlands draagmoederschap? Ziet de regering de risico’s van het loslaten van tot nu toe
geldende ontmoedigingsbeleid, een toename van buitenlands draagmoederschap, risico’s op misstanden en het ontbreken van handhavingsmogelijkheden? Erkent de regering dat regulering kan leiden tot meer buitenlandse draagmoederschapstrajecten en juist niet zal bijdragen aan het
beter toegankelijk maken van draagmoederschap binnen Nederland?
Fiom vindt het belangrijk om eerst de gevolgen van nieuwe wetgeving
voor draagmoederschap in Nederland te bezien, zonder direct de stap
naar een regeling voor een traject in het buitenland te maken. Waarom
kiest de regering niet daarvoor?
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering de kritiek deelt dat met
de regeling voor ouderschap na buitenlands draagmoederschap een
belangrijk uitgangspunt in de Nederlandse regeling losgelaten wordt,
namelijk dat er geen sprake mag zijn van commercieel draagmoederschap, ook al wordt commercieel draagmoederschap verboden en
kinderhandel strafbaar, maar dat de handhaving hiervan, met name bij
buitenlandse trajecten, niet gewaarborgd is.
De leden van de CDA-fractie constateren dat Fiom samen met enkele
andere respondenten stelt dat er aanvullende beschermingsmaatregelen
nodig zijn om commercieel draagmoederschap in het buitenland te
voorkomen. Is de regering bereid deze te onderzoeken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

27

De voornoemde leden constateren dat Fiom het belangrijk vindt dat als
voorwaarde in de wet wordt opgenomen, dat het kind dat geboren wordt
na draagmoederschap, minstens genetisch verwant is aan één van de
wensouders en acht het oprekken van deze voorwaarde niet wenselijk,
juist om de complexiteit van de ontstaansgeschiedenis voor het kind te
beperken. Deze leden vragen de regering in te gaan op deze kritiek.
De leden van de CDA-fractie constateren dat in het wetsvoorstel als
toetsingskader voor de rechter wordt gesteld dat alle betrokkenen ten tijde
van het verzoek meerderjarig zijn (art. 1:215 lid 1 sub c.). Dit houdt in dat
de draagmoeder minimaal 18 jaar moet zijn. Hoe beoordeelt de regering
het pleidooi van Fiom om de minimumleeftijd van de draagmoeder te
verhogen naar 24 jaar en het toetsingskader voor de rechter hierop aan te
passen met de voorwaarden: «de draagmoeder is ouder dan 24 jaar en
heeft eerder een kind gekregen dan wel een voltooid gezin»?
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen met verbazing de reactie van
de regering op de zorgen die Fiom heeft geuit over de minimumleeftijd
van 18 jaar. Zij begrijpen dat een concrete leeftijdsgrens diffuus kan zijn,
maar vinden wel dat in algemene zin kan worden gesteld dat draagmoederschap voor iemand onder de 24 jaar extra kwetsbaarheden met zich
meebrengt. Zij vragen bovendien hoe gewogen wordt of een vrouw kan
overzien wat een zwangerschap en geboorte betekenen, ook voor de
vrouw zelf. Zij roepen de regering op dit punt op tot heroverweging en
ook om in te gaan op de suggestie van Fiom om als eis op te nemen dat
de draagmoeder eerder een kind heeft gekregen dan wel een voltooid
gezin heeft.
8.2. Consultatie strafbaarstelling en wensouderverlof
De leden van de GroenLinks- en PvdA-fractie lezen in de memorie van
toelichting over de zorgen van Defence for Children, die zich afvraagt
welke landen worden «goedgekeurd» door Nederland of op de «zwarte
lijst» komen, en of het Ministerie van Justitie en Veiligheid hierover de
regie voert en hiervoor verantwoordelijkheid draagt. De regering gaat
ervan uit dat met het stellen van basisvoorwaarden voor draagmoederschap in het buitenland, wensouders worden gestimuleerd richting landen
die voldoen aan bepaalde basisvoorwaarden. Wensouders zijn hierbij zelf
verantwoordelijk om bij buitenlandse draagmoederschap te kiezen voor
een traject dat voldoet aan deze voorwaarden. Deze leden vragen waarom
er niet toch gekozen is voor een zwarte lijst of «no go-lijst» van landen,
zodat wensouders gedurende het proces minder kans hebben om
teleurgesteld te worden als blijkt dat het betreffende land niet aan de
eisen voldoet. In de memorie van toelichting lezen deze leden dat de
regering het niet wenselijk acht om landen te op een «zwarte lijst» te
zetten omdat per traject een beoordeling moet worden gegeven en dit
wensouders een vrijbrief kan geven bij de keuze voor een goedgekeurd
land. Deze leden zijn van mening dat de regering met een «zwarte lijst»
wensouders kan behoeden voor hopeloze trajecten zonder dat hiermee
per definitie goedkeuring wordt gegeven. In Nederland moet immers ook
telkens een individueel traject gevolgd worden. Bovendien schrijft de
regering zelf in de memorie van toelichting dat een land als Oekraïne niet
voldoet aan de basisvoorwaarden. Ook zijn er bij interlandelijke adoptie in
het verleden wel expliciet landen uitgesloten. Waarom zouden de risico’s
die daarvoor ten grondslag lagen niet ook gelden bij draagmoederschap?
Hoe kijkt de regering hier tegenaan? Is de regering bereid dit punt mee te
nemen in de evaluatie die over vijf jaar plaatsvindt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

28

9. Uitvoerings- en handhavingsaspecten
De leden van de VVD-fractie vragen of de resultaten van de nulmeting die
het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC)
momenteel uitvoert naar de karakteristieken van draagmoederschap
samen met de nota naar aanleiding van het verslag en voorzien van een
kabinetsreactie naar de Kamer kunnen worden gestuurd.
De voornoemde leden begrijpen dat de wens bestaat om registers en
bronnen waarin afstammingsgegevens van kinderen worden bewaard in
de toekomst toegankelijk te maken via één centrale toegang. Deze centrale
toegang vloeit niet direct voort uit dit wetsvoorstel. De leden van de
VVD-fractie vragen bij welke organisaties de wens tot centrale toegang
bestaat, en op welke termijn de centrale toegang kan worden geregeld. Is
een dergelijk register en het beheer daarvan vergelijkbaar met het register
zoals voorgesteld in de recent gewijzigde Wet donorgegevens en
kunstmatige bevruchting? Ook vragen deze leden wie die centrale
toegang gaat beheren en of de regering van mening is dat keuzes over
deze centrale toegang tot een register op het niveau van de wet zou
moeten worden geregeld. De aan het woord zijnde leden vragen ook
waarom het wetsvoorstel niet voorziet in een grondslag voor gegevensuitwisseling tussen het register donorbevruchting kunstmatige gegevens en
het draagmoederregister. Zonder mogelijkheden voor gegevensuitwisseling dreigen kinderen om het recht op afstammingsinformatie te
effectueren meerdere keren langs meerdere loketten te moeten. Hoe kijkt
de regering hiernaar? In hoeverre zijn het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS) en bijvoorbeeld de Stichting donorgegevens
kunstmatige bevruchting betrokken bij de uitvoering van het
wetsvoorstel? Deze leden lezen dat het onderhavige wetsvoorstel in artikel
15 wel enige samenloop kent met de gewijzigde Wet donorgegevens en
kunstmatige bevruchting. Kan de regering toelichten hoe onderhavig
wetsvoorstel samenhangt met de wet donorgegevens en kunstmatige
bevruchting?
De leden van de BBB-fractie geven aan dat in de wet ook staat dat
openbaarmaking van de wens om zelf draagmoeder te worden of een
draagmoeder te vinden na inwerkingtreding van het wetsvoorstel niet
langer verboden zal zijn. Deze leden voorzien dat er op deze manier toch
enige vorm van een markt komt, hoewel vrijwilligheid geëist wordt. Kan
de regering uitleggen hoe zij denkt dat dit in de praktijk gaat uitpakken?
10. Verwerken persoonsgegevens
De leden van de Volt-fractie vragen of de regering verdere toelichting kan
geven over het belang van het verstrekken van de verslaggeving rond de
counseling naar de desbetreffende rechter.
11. Regeldruk en financiële aspecten
11.1. Aantallen
De leden van de Volt-fractie vragen of er inmiddels onderzoek gedaan
wordt naar de frequentie waarmee draagmoederschap voorkomt in
Nederland en de frequentie waarmee draagmoederschap in het
buitenland, dat veroorzaakt is door Nederlandse wensouders, voorkomt.
Deze leden zouden graag inzicht krijgen in de meest recente (geschatte)
cijfers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

29

11.2. Regeldruk
De leden van de Volt-fractie vragen hoeveel tijd er ongeveer zit tussen
indiening van het verzoek bij de rechter om een draagmoederschapstraject te starten en de daadwerkelijke goedkeuring (of afkeuring) door de
rechter. Daarnaast vragen deze leden hoe groot de regering de kans acht
dat er in de praktijk verzoeken tot draagmoederschapstrajecten goedgekeurd zullen worden nadat conceptie reeds heeft plaatsgevonden. Zij
achten het van belang dat dit voorkomen wordt.
De genoemde leden vragen of de regering van mening is dat het
verstrekken van een (geschat) kostenoverzicht met betrekking tot
proceskosten en dergelijke, kan bijdragen aan een duidelijke informatievoorziening voor potentiële wensouders.
11.3. Financiële gevolgen
12. Regeling in Caribisch Nederland
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de stelling van
de regering dat de nieuwe regeling alleen zal gelden voor het Europese
deel van het Koninkrijk. Deze leden merken op dat de regering hierbij
voorbij lijkt te gaan aan de verplichtingen die voortvloeien uit het Statuut
van het Koninkrijk der Nederlanden. In het Statuut is onder andere de
verplichting opgenomen dat situaties moeten worden erkend in alle
landen van het Koninkrijk. In dat kader brengt het Statuut met zich mee
dat een akte die is opgemaakt in één van de landen van het Koninkrijk,
dezelfde rechtskracht en gevolgen heeft als in de andere landen en dat het
Koninkrijk als geheel op dit punt als één rechtsgebied geldt, zoals ook is
bevestigd door de Hoge Raad in 2007. Waarom heeft de regering hier
geen aandacht aan besteed en kan de regering alsnog hierop in gaan?
Gelet op de verplichtingen die voortvloeien uit het Statuut, is het niet
wenselijk dat contact wordt gezocht met Curaçao, Aruba en Sint-Maarten
omdat het wetsvoorstel ook consequenties voor hen met zich meebrengt?
De leden van de SP-fractie constateren dat de regering ervoor kiest om
deze wetgeving niet te laten gelden voor de BES-eilanden omdat er daar
te weinig overzicht is van de situatie. Hoewel deze leden begrip hebben
voor het feit dat deze situaties verschillend zijn, hebben zij ook de zorg dat
met het enkel laten gelden van deze wetgeving voor Nederland de
verschillen alleen maar groter zullen worden. Kan de regering hierop
reflecteren? Op welke manier wordt er wel naartoe gewerkt deze
wetgeving op termijn ook te laten gelden voor de BES-eilanden?
De leden van de Volt-fractie achten het van belang dat draagmoederschap
ook in Caribisch Nederland duidelijk wordt ondersteund en wettelijk
mogelijk wordt gemaakt. Deze leden vragen dan ook op welke manieren
de regering zich inspant om de context van Caribisch Nederland in kaart
te brengen en onderzoekt of dergelijke wetgeving daar ook van pas kan
komen.
II. Artikelsgewijze toelichting
Artikel I Boek 1 BW
Artikel 213
De leden van de VVD-fractie vragen of kan worden toegelicht welke exacte
bepalingen worden bedoeld met «de daarop rustende bepalingen».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

30

Artikel 214
De leden van de VVD-fractie vragen of de ontvankelijkheidsvereisten in de
artikelen 214 en 215 duidelijker kunnen worden onderscheiden van de
vereisten voor toewijzing van het verzoek. Uit de redactie van de artikelen
en de artikelsgewijze toelichting is dat voor de voornoemde leden niet
duidelijk. Ook vragen zij of het derde lid van artikel 214 qua opzet niet
beter past bij artikel 215.
Daarnaast vragen voornoemde leden hoe moet blijken dat er sprake is van
vrije instemming. Is dat uitdrukkelijke vrije instemming ter zitting
uitgesproken? Kan deze instemming ook blijken uit gerechtelijke stukken?
Welke feiten en omstandigheden moet de rechter betrekken bij het toetsen
of er vrije instemming is? Kan worden toegelicht waarom niet is gekozen
voor de term «uitdrukkelijke vrije instemming»?
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering de rol van de RvdK in
lid 5 van artikel 214 nader kan toelichten. Het onderzoek dat de RvdK in
die gevallen moet uitvoeren betreft volgens de toelichting een antecedentenonderzoek gericht op contra-indicaties voor toekenning van het
ouderschap na draagmoederschap. Hoe moet de RvdK dat uitvoeren? Is er
sprake van een voldoende wettelijke grondslag om gegevens te
verwerken bij deze onderzoeken? Het gaat in de praktijk toch vooral om de
vaststelling dat er in het land waar betrokkene(n) wonen geen sprake is
van een strafblad? Is de RvdK hiertoe voldoende geëquipeerd?
Artikel 215
De leden van de VVD-fractie constateren dat aan het verslag van de
voorlichting en counseling een geldigheidsduur is verbonden van vier
jaar. Kan de regering aangeven waar deze termijn op is gebaseerd? Deelt
de regering de stelling dat er in vier jaar tijd veel kan veranderen in
gezinssituaties? Hoe zit het met de geldigheidsduur van het verslag van
de voorlichting en counseling in andere landen met een regeling voor
draagmoederschap? Kan de regering toelichten waarom niet is gekozen
om een gezinsonderzoek door de RvdK op te nemen in artikel 215? Deze
leden begrijpen dat onder andere Fiom en de Raad voor de rechtspraak
daar wel voor hebben gepleit. Het is voor deze leden vooralsnog
onduidelijk waarom de regering hier vanaf ziet. Ook vragen deze leden
wat de gevolgen zijn als de verklaring van de draagmoeder dat zij nog niet
zwanger is onjuist blijkt te zijn.
De voornoemde leden vragen of de regering kan expliciteren welke
documenten moeten worden overlegd om te bewijzen dat ten minste één
van de wensouders de genetische ouder van het kind zal zijn. Ook vragen
deze leden hoe wensouders de onmogelijkheid hiervan aannemelijk
kunnen maken.
De leden van de VVD-fractie merken op dat de eis van bewijs van
(toekomstig) ouderschap vanaf de geboorte van het kind zoals verwoord
in lid 1 sub h in sommige gevallen te zwaar zal blijken te zijn. Adoptie
werkt in veel landen doorgaans vanaf de dag van de adoptie-uitspraak en
werkt niet terug tot de dag van de geboorte van het kind. Na de geboorte
duurt het enige tijd voordat het kind in familierechtelijke betrekking komt
te staan tot de wensouders. Het kind zal pas vanaf de adoptie de nationaliteit van het betrokken land kunnen verkrijgen, als de wet van het
betrokken land al daarin voorziet. Wat is de reden voor de regering om
desondanks wettelijk te eisen dat «vast staat» dat de familierechtelijke
betrekking tussen het kind en ten minste één wensouder in het land waar
ze gewone verblijfplaats zullen hebben, vanaf de geboorte van het kind zal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

31

worden erkend? Bovenstaande vragen stellen deze leden ook naar
aanleiding van lid 1 sub i van artikel 215. Veelal is na de geboorte een
procedure vereist, die niet steeds tot verkrijging van de nationaliteit zal
leiden. Klopt het dat deze eisen in de praktijk kunnen betekenen dat één
van deze eisen een groep mensen beweegt tot de keuze van een buitenlands draagmoederschapstraject, of om, aan het eind van het Nederlandse traject, de geboorte van het kind in het land van herkomst van de
draagmoeder te laten plaatsvinden? Zo ja, wat vindt de regering hiervan?
De leden van de VVD-fractie vragen naar een toelichting op het feit dat in
het wetsvoorstel niet is bepaald dat de gewone verblijfplaats van partijen
ten tijde van de geboorte nog steeds in Nederland moet liggen. Tevens
vragen de voornoemde leden naar aanleiding van lid 1 sub k of de
regeling in artikel 215 zich uitstrekt tot gevallen waarin een partij die niet
de Nederlandse nationaliteit heeft en ook geen rechtmatig verblijf in
Nederland.
Artikel 216
De leden van de VVD-fractie vragen waarom in de draagmoederschapsovereenkomst niets hoeft te worden opgenomen over de feitelijke
opneming van het kind in het gezin van de wensouders. Is het niet
wenselijk dat het moment van de feitelijke opneming bijvoorbeeld hierin
wordt opgenomen?
De leden van de VVD-fractie vragen ook wat er gebeurt in de situatie dat
wensouders gedurende de periode dat de draagmoeder zwanger is ruzie
krijgen en hun onderlinge relatie verbreken. Is het verstandig om in het
belang van het kind vooraf vast te leggen in de draagmoederschapsovereenkomst wat er in deze situatie gebeurt?
Artikel 219
De leden van de VVD-fractie veronderstellen dat artikel 219 ervan uit gaat
dat het kind in Nederland wordt geboren. Dat is echter geen wettelijk
vereiste. Moet niet ook een regeling worden getroffen voor de gevallen
waarin het kind vanaf zijn geboorte in het buitenland zijn gewone
verblijfplaats heeft?
Artikel 220
De leden van de VVD-fractie vragen of de procedure tot beëindiging van
het ouderschap zoals geregeld in de artikelen 220 t/m 222 ook openstaat
voor de gevallen waarin wensouders hebben gekozen voor adoptie na de
geboorte van het kind. Kan de regering dit antwoord toelichten?
Artikel 221
De leden van de VVD-fractie lezen dat de term «herroeping» in dit artikel
wordt gebruikt voor een verzoekschriftprocedure waarin de vóór de
conceptie verkregen gerechtelijke toekenning van ouderschap ongedaan
wordt gemaakt. Als de herroeping definitief is, wordt de toekenning
geacht nimmer gevolg te hebben gehad. In de toelichting bij dit artikel
staat dat de uitspraak tot gevolg kan hebben dat er geen afstammingsband met de draagmoeder bestaat. Wat de familierechtelijke
betrekkingen betreft, moet de uitspraak dan worden geacht terug te
werken tot het tijdstip van de geboorte, en niet tot het tijdstip van de voor
de geboorte tot stand gekomen beslissing. Begrijpen deze leden dat op
deze manier goed?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

32

Artikel 222
Een meerderjarig kind kan via een verzoekschriftprocedure om beëindiging van het via draagmoederschap verkregen ouderschap vragen, zo
begrijpen de leden van de VVD-fractie artikel 222. Volgens dit artikel wordt
bij toekenning van een verzoek tot beëindiging van het ouderschap het
kind dan ook juridisch ouderloos, zoals elders is vermeld in de memorie
van toelichting. In andere Nederlandse wet- en regelgeving is de term
«ouderloos» gedefinieerd als het kind wiens beide ouders zijn overleden,
maar van wie het nog steeds afstamt. Is het niet beter in de context van
het wetsvoorstel een andere definitie te kiezen ofwel een andere terminologie te gebruiken die beter aansluit bij het bestaande familierecht?
Voornoemde leden vragen ook of de juridische gevolgen van ouderloosheid voor de nationaliteit van het kind voldoende in kaart zijn
gebracht bij «ouderloosheid» ofwel «afstammingsloosheid». Wat is
bijvoorbeeld het gevolg voor de Nederlandse nationaliteit als de
niet-biologische ouder de enige partij bij de draagmoederconstructie is
aan wie het kind de Nederlandse nationaliteit heeft ontleend? En vervalt
bij de ouderloosheid ook de eventuele dubbele nationaliteit van het kind?
Deze leden vragen of er nog meer landen zijn waarin kinderen juridisch
van niemand meer afstammen en hoe deze landen hiermee omgaan.
Wat de juridische afstamming betreft, klopt het dat de beslissing van de
rechtbank in de procedure van artikel 222 terugwerkt tot het tijdstip van de
geboorte, en niet tot het tijdstip van de beëindiging, zo vragen de leden
van de VVD-fractie.
Artikel 1:198
De leden van de ChristenUnie-fractie zien dat dit wetsvoorstel Artikel 198
lid 1a wijzigt van het Burgerlijk Wetboek Boek 1. Daarmee wordt afstand
gedaan van het beginsel dat de moeder van een kind de vrouw is uit wie
het kind is geboren: mater semper certa est. De regering geeft dit ook zelf
aan in de artikelsgewijze toelichting. Deze leden betreuren deze keuze en
vragen de regering aan te geven op welke wijze afstand nemen van dit
beginsel leidt tot een betere positie van de bescherming van kinderen.
Voorts vragen zij of in de ogen van de regering afdoende maatschappelijk
debat is geweest over deze zeer fundamentele stap.
Artikel 1:213
De leden van de ChristenUnie-fractie zien dat draagmoeder wordt
gedefinieerd als «de persoon die zwanger wenst te worden.» Zij vragen de
regering waarom hier niet is gekozen voor de formulering «de vrouw die
zwanger wenst te worden.» Zij vragen of zij het juist zien dat een
geslachtsneutrale bepaling bij zwangerschap niet op andere plekken in
boek 11 voorkomt.
Artikel 1:215d
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben zorgen over de bepaling die
genetisch verwantschap loslaat. Zij onderschrijven de zorgen van Fiom
hierop over de gevolgen voor kinderen en identiteitsvragen die hierbij
meekomen. Zij vragen naar onderzoek dat staaft dat een dergelijke
bepaling daadwerkelijk in het belang van het kind is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

33

Artikel 1:222
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen naar de onderbouwing voor
de termijn van 3 jaren die in lid 3 wordt gesteld. Waarom is een termijn
hierin in het belang van het kind?
Artikel III Boek 10 BW
Artikel 98a
De leden van de VVD-fractie vragen waarom is gekozen artikel 98a onder
te brengen in de afdeling in Boek 10 die gaat over familierechtelijke
betrekkingen door afstamming. In artikel 98a wordt gesproken over
gevallen waarin een draagmoederschapsovereenkomst is gesloten.
Waarom is niet gekozen om in afdeling 5 alleen gevallen bedoeld via
draagmoederschapsovereenkomsten onder te brengen en in afdeling 6 de
gevallen waarin ouderschap wordt verkregen via adoptie na de geboorte
van het kind? Deze leden menen dat kan worden betoogd dat dit
wetstechnisch gezien beter zou kunnen zijn, omdat in internationale en
Europese regelgeving ook telkens dit onderscheid wordt gemaakt tussen
deze twee vormen van het ontstaan van familierechtelijke betrekkingen. Is
de regering het hiermee eens?
Artikel 101a
De leden van de VVD-fractie menen dat het voorgestelde artikel 101a bij
buitenlandse adopties doubleert met het bestaande artikel 10:109.
Waarom is niet gekozen artikel 109 aan te passen aan de situatie van
adoptie na draagmoederschap?
Deze leden merken op dat bij de erkenning van afstammingsverhoudingen na het volgen van buitenlandse draagmoedertrajecten geen eisen
worden gesteld aan de hoogte van vergoedingen. Waarom is hiervoor
gekozen en welke alternatieven zijn overwogen?
De leden van de VVD-fractie lezen in het voorgestelde derde lid van artikel
101a een uitzondering op de uitzondering waarbij wordt teruggevallen op
de hoofdregel voor de erkenning van afstammingsverhoudingen. Deze
leden vragen of dit niet beter in de wetstechniek anders kan worden
opgelost, nu deze bepaling voor burgers onleesbaar en onduidelijk is.
Artikel IV Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
Artikel 3a
De leden van de VVD-fractie vragen of het vanuit de wetstechniek niet de
voorkeur zou verdienen om in dit artikel een verwijzing op te nemen naar
het vereiste dat het traject zal worden doorlopen terwijl partijen hun
gewone verblijfplaats in Nederland houden. Ook vragen deze leden of een
opsomming kan worden gegeven van «alle daarmee verband houdende
opvolgende zaken». Valt daar ook onder de verkrijging van ouderschap na
adoptie via draagmoederschap? Deelt de regering de mening dat deze
bepaling in de huidige vorm zonder een volledige opsomming tot
onduidelijkheden zal leiden? Waarom is gekozen om hierover in de wet
zelf geen duidelijkheid over te geven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

34

De leden van de VVD-fractie vragen of het voorgestelde artikel 3a en de
uitleg van het perpetuatio fori beginsel zoals verwoord in de memorie van
toelichting overeenkomt met de uitleg die de Staatscommissie IPR aan dit
beginsel geeft, en zo niet, of de Staatscommissie IPR hierover advies kan
geven.
Voornoemde leden twijfelen of in het licht van het voorgaande het
wenselijk is dat de Nederlandse rechter situaties moet beoordelen die
beter door rechters in andere landen kunnen worden beoordeeld.
Bijvoorbeeld in situaties waarin betrokkenen zich al decennia niet meer in
Nederland bevinden. In dergelijke gevallen kan de Nederlandse rechter
slechts beperkt zicht krijgen op de wenselijkheid om het ouderschap van
de niet-biologische ouder met terugwerkende kracht te beëindigen. Wat
vindt de regering hiervan?
Artikel 9
Dit artikel wordt met het wetsvoorstel gewijzigd, maar niet toegelicht in
het artikelsgewijze deel van de memorie van toelichting. Kan deze
wijziging worden toegelicht? Wat zijn zaken betreffende de gerechtelijke
toekenning, zo vragen de leden van de VVD-fractie.
B Artikel 151b Sr
De regering stelt dat de doelstelling tot bescherming tegen commercieel
draagmoederschap nog steeds actueel is, omdat draagmoederschap een
gecompliceerd juridisch en ethisch vraagstuk betreft, waarmee ernstige
psychologische effecten voor moeder en kind gepaard kunnen gaan, zo
lezen de leden van de CDA-fractie. Kan de regering nader op deze
psychologische effecten voor moeder en kind ingaan? Doorgaans is
sprake van een hechte band tussen moeder en kind vanaf het moment
van de conceptie. Bij draagmoederschap wordt die bewust verbroken na
de geboorte.
III. Overig
De leden van de Volt-fractie achten het van groot belang dat er, naast de
uitvoering van de aanbevelingen van de staatscommissie Herijking
ouderschap over draagmoederschap, ook op korte termijn uitvoering
gegeven wordt aan de aanbevelingen over meerouderschap en meeroudergezag.
Tot slot vragen de leden van de Volt-fractie ook of in kaart gebracht kan
worden wat de rol is (of kan zijn) van een mogelijke partner van de
draagmoeder – zowel vóór, tijdens als na het draagmoederschapstraject.
De leden horen graag van de regering welke rol de partner van de
draagmoeder momenteel inneemt en hoe deze al dan niet verandert
wanneer het huidige wetsvoorstel in werking zou treden.
De voorzitter van de commissie,
Kat
Adjunct-griffier van de commissie,
Meijer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 390, nr. 5

35