Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 000 XIV

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (XIV) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2019

Nr. 63

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 november 2018
De droogte van deze zomer heeft ons allemaal geraakt en is nog niet
voorbij. In mijn brieven aan uw Kamer van 7 augustus (Kamerstuk
34 775 XIII, nr. 150) en van 23 augustus (Kamerstuk 34 775 XIII, nr. 151)
heb ik u geïnformeerd welke maatregelen ik heb genomen, om de boeren
en tuinders te ondersteunen om hun bedrijf op een goede wijze door deze
periode van droogte te loodsen. In deze brief informeer ik u over de stand
van zaken en ga ik in op het vervolg. Rijkswaterstaat heeft de organisatie
die conform het Landelijk draaiboek waterverdeling en droogte was
opgezet op 28 september afgeschaald van niveau 2 (feitelijk watertekort)
naar niveau 1 (dreigend watertekort). Voor de scheepvaart is de situatie in
verband met de lage waterstand nog steeds uitzonderlijk.
Uitzonderingsbepalingen vergroeningseisen Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid
Zoals gemeld in mijn brief van 23 augustus jl. (Kamerstuk 34 775 XIII,
nr. 151) heb ik, vooruitlopend op besluitvorming in Brussel over uitzonderingsbepalingen, landbouwers die door de droogte niet aan de voor
inkomenssteun vereiste vergroening kunnen voldoen, gewezen op de
mogelijkheid beroep te doen op overmacht. Inmiddels heeft de Europese
Commissie 18 september jl. de uitzonderingsbepalingen op de vergroeningseisen gepubliceerd. Dit besluit geeft een aantal lidstaten, waaronder
Nederland, de ruimte om landbouwers vrij te stellen van de mengselplicht
bij het inzaaien van grassen en andere kruidachtige voedergewassen als
vanggewassen. Tevens voorziet het besluit in de mogelijkheid om
wintergewassen die bestemd zijn voor veevoeder, aan te merken als
vanggewas. Ik heb besloten genoemde uitzonderingsmogelijkheden in
heel Nederland open te stellen, omdat heel Nederland hinder heeft
ondervonden van de aanhoudende droogte. Verder mogen lidstaten een
kortere minimale teeltperiode voor vanggewassen hanteren dan de

kst-35000-XIV-63
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 63

1

voorgeschreven 8 weken op voorwaarde dat er een opvolgend wintergewas wordt ingezaaid. Ik heb besloten deze minimale teeltperiode op 6
weken te stellen. Landbouwers die in juli/augustus problemen ondervonden met het inzaaien van vanggewassen en deze later alsnog hebben
ingezaaid, heb ik zo in de gelegenheid gesteld de wintergewassen toch
tijdig (voor medio oktober) in te kunnen zaaien. Om gebruik te maken van
de genoemde vrijstellingen dient de landbouwer hiervan zo spoedig
mogelijk melding te maken bij RVO.nl. Boeren kunnen zich nog tot
1 december 2018 hiervoor melden. Landbouwers die, ondanks de
toepassing van de uitzonderingsbepalingen, door de aanhoudende
droogte niet kunnen voldoen aan de vergroeningsregels kunnen een
gemotiveerd beroep blijven doen op overmacht op grond van artikel 4 van
Verordening (EU) nr. 640/2014.
Update Quick scan mogelijke inkomenseffecten 2018
Ik heb u eerder geïnformeerd over de quick scan naar de mogelijke
inkomenseffecten in land- en tuinbouw in 2018. Wageningen Economic
Research (WEcR) die de quick scan uitvoerde, benadrukte dat daarin ruwe
voorlopige inschattingen konden worden gepresenteerd. WEcR heeft een
update gemaakt van deze quick scan, waarover ik u hierbij informeer (zie
bijlage)1. In december, bij gelegenheid van de jaarlijkse inkomensramingen, zal WEcR de laatste inzichten m.b.t. de gevolgen van de droogte
presenteren. Hiermee geef ik invulling aan het verzoek van de vaste
commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit om uw Kamer
nader te informeren over de termijn waarop het bredere onderzoek naar
de inkomenseffecten voor de landbouw als gevolg van de droogte gereed
is.
Afwijkende groenten en fruit
Eind juli werd door een aantal telers de noodklok geluid. Als gevolg van
de aanhoudende droogte waren bepaalde pruimen te klein en de kwaliteit
van sommige snoeptomaatjes onvoldoende om te worden verkocht aan
supermarkten. Deze dreigden verloren te gaan voor menselijke
consumptie, en de publieke verontwaardiging hierover was groot. Dit
heeft een aantal afnemers ertoe aangezet om de leveringsvoorwaarden
tijdelijk aan te passen, zodat de afwijkende groenten en fruit toch hun weg
konden vinden naar de consument. Ook nu nog worden in het kader van
de actie #HeteZomerOogst van ZLTO, AGF-producten die als gevolg van
de droogte niet aan de standaardeisen van de supermarkten konden
voldoen «gered» voor menselijke consumptie.
De verspilling van kwalitatief goed voedsel is onnodig en schadelijk: het
doet geen recht aan de waarde ervan en aan de mensen die het voedsel
hebben geproduceerd. Daarom ben ik onder meer met supermarkten, LTO
en andere stakeholders in gesprek om te bevorderen dat ook de van
nature afwijkende groenten en fruit behouden blijven voor (directe)
menselijke consumptie. Met de supermarkten wil ik bijvoorbeeld
afspraken maken om meer ruimte te bieden aan dit soort groenten en
fruit. Hiermee geef ik invulling aan de motie van het Lid Dik-Faber C.S.
(Kamerstuk 31 532, nr. 203). Ik informeer u in het voorjaar van 2019 over
de voortgang.
Bestaande fiscale mogelijkheden
Op basis van de huidige fiscale wetgeving zijn er diverse regelingen waar
ondernemers, voor wie 2018 door de droogte een slecht jaar wordt,
gebruik van kunnen maken. Bijvoorbeeld de middelingsregeling, een
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 63

2

fiscale faciliteit waarmee het progressienadeel van sterk wisselende
winsten kan worden gecompenseerd. Deze regeling maakt het mogelijk de
over drie jaren geheven inkomstenbelasting in box 1, waaronder de
heffing uit winst uit onderneming, te laten herrekenen op basis van het
gemiddelde box 1 inkomen uit die drie jaren. Ondernemers kunnen indien
ze een verlies lijden gebruik maken van fiscale verliesverrekening. Met
name de achterwaartse verliesverrekening kan voor telers die dit jaar door
de droogte inkomsten derven gunstig zijn. De achterwaartse verliesverrekening heeft tot gevolg dat een reeds opgelegde aanslag inkomsten- of
vennootschapsbelasting wordt verminderd, zodat een teruggaaf wordt
gegeven van de belasting die is betaald. Fiscaal is de droogte aangemerkt
als een bijzondere omstandigheid. Dit heeft tot gevolg dat ondernemers
een beroep kunnen doen op uitstel van betaling van belasting. Dit biedt
ondernemers ruimte om de extra kosten als gevolg van een verminderde
opbrengst door de droogte op te vangen.
Verbetering randvoorwaarden Brede Weersverzekering
De Brede Weersverzekering zie ik als een belangrijk risicomanagementinstrument, waarmee telers van veldgewassen de restrisico’s voor
weerschade, nadat zij preventief alle reële maatregelen al hebben
getroffen, zodanig kunnen afdekken dat de bedrijfscontinuïteit niet in
gevaar komt.
Op 21 september heeft uw Kamer bij de algemene politieke beschouwingen (Handelingen II 2018/19, nr. items 6 en 8) de motie van de leden
Van der Staaij – Van Haersma Buma aangenomen, die de regering
verzoekt te bezien hoe in Nederland vrijstelling van assurantiebelasting
voor de brede weersverzekering verwezenlijkt kan worden. De Staatssecretaris van Financiën heeft u op 12 november per brief geïnformeerd
over de uitvoering van deze motie (Kamerstuk 35 026, nr. 30). Vrijstelling
van assurantiebelasting betekent een substantiële verlaging van de totale
kosten die de ondernemer moet betalen voor deze verzekering van een
veldgewas.
Met de werkgroep Brede Weersverzekering verken ik daarnaast hoe de
Regeling Brede Weersverzekering verder geoptimaliseerd kan worden.
Breder risicomanagement-instrumentarium verkennen
Risicomanagement is maatwerk per bedrijf. De risico’s voor en handelingsmogelijkheden van landbouwbedrijven verschillen aanzienlijk als
gevolg van bijvoorbeeld de geproduceerde landbouwproducten, de
omvang van het bedrijf en de leeftijd van de ondernemer. Er is behoefte
om naast de Brede Weersverzekering breder te kijken naar instrumenten
om risico’s te beheersen. Wat vaak wordt genoemd is de mogelijkheid om
voor calamiteiten een spaarpot met liquide middelen (bij een bank) te
kunnen aanleggen. Maar ik ga ook andere vormen van versterkte
samenwerking binnen de sector bespreken. Een belangrijke actie voor alle
partijen is de brede verspreiding van leerervaringen die zijn opgedaan op
het boerenerf. Ik organiseer nog dit jaar een bijeenkomst met sectorvertegenwoordigers om terug te blikken op 2018 en mogelijke maatregelen in
beeld te krijgen. De uitkomsten zal ik in de eerste helft van 2019 met uw
Kamer delen.
Evaluatie en klimaatadaptatie
In de overkoepelende evaluatie onder coördinatie van het Ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat zal met alle betrokken partijen worden bezien
welke lessen kunnen worden getrokken uit deze periode van droogte.
Daarnaast wordt onder coördinatie van het Ministerie van Infrastructuur
en Waterstaat een Beleidstafel Droogte ingesteld die de beleidsvraag-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 63

3

stukken zal inventariseren die tijdens de periode van droogte zijn
opgekomen. In het Deltaprogramma Zoetwater werken alle waterbeheerders en andere overheden samen aan de uitvoering en voorbereiding
van zoetwatermaatregelen, waarbij uiteraard ook de droogte ervaringen
worden meegenomen.
Voor mij is dit een moment om in deze brief, mede namens de Minister
van Infrastructuur en Waterstaat, toekomstgericht een aantal zaken met
het oog op de sectoren landbouw en natuur op een rij te zetten.
Wetenschappers geven aan dat ons klimaat verandert en dat we er in
Nederland rekening mee moeten houden dat extremere weersomstandigheden vaker zullen optreden. Daar moeten we mee leren omgaan.
Klimaatadaptatie is voor mij om die reden het kernbegrip in het toekomstgericht denken over hoe landbouw en natuur op de klimaatverandering
moeten inspelen.
Klimaatadaptatie landbouw
De landbouw heeft te maken met teveel of juist een tekort aan (schoon)
zoetwater, waardoor schade aan gewassen en oogst optreedt. Daarnaast
spelen problemen als verzilting en bodemdaling. De problematiek
verschilt per regio, kan zelfs lokaal verschillen, en is van invloed op de
financiële weerbaarheid en het toekomstperspectief van een landbouwbedrijf. Dit stelt landbouwondernemers en de landbouw als geheel voor
grote opgaven, die zij soms niet alleen kunnen oplossen. Partijen als
waterschappen, verzekeraars en overheden (m.n. gemeenten en
provincies) spelen hierbij een belangrijke rol, maar ook het rijk, zoals mijn
departement en het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W). De
urgentie om gezamenlijk met alle partijen concrete stappen te zetten om
de landbouw meer klimaatbestendig te maken wordt breed gedeeld.
Daarbij is bijvoorbeeld bewust omgaan met zoetwater een aspect van
klimaatadaptatie dat ook goed aansluit bij mijn visie Landbouw en Natuur:
waardevol en verbonden.
Sinds de water- en hagelschade in 2016 is vanuit mijn departement
ingezet op een groot aantal acties en maatregelen, waaronder (bestuurlijk)
overleg, onderzoek, communicatie en financieel-juridisch instrumentarium. In 2017 zijn twee werkgroepen aan het werk gegaan, nl. de
werkgroep Brede Weersverzekering en de werkgroep Klimaatadaptatie
landbouw en heeft een eerste Nationale dialoog klimaatadaptatie
landbouw plaatsgevonden.
Onder verantwoordelijkheid van het Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat is de Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS) en het
bijbehorende Uitvoeringsprogramma NAS (UP NAS 2018–2019)
ontwikkeld en aan uw Kamer aangeboden. De landbouwsector is hier een
specifiek onderdeel van en één van de zes speerpunten in het UP NAS. De
landbouw heeft als grote watergebruiker baat bij de maatregelen in de
deltaprogramma’s Ruimtelijke Adaptatie, Zoetwater en het Deltaplan
Agrarisch Waterbeheer (DAW).
Waar het in 2017 nog ging om inventarisatie van risico’s en uitdagingen
richt de aanpak zich nu nadrukkelijk op een gezamenlijk meerjarig
actieprogramma klimaatadaptatie landbouw. Daarin moet in ieder geval
aandacht zijn voor kernpunten als concrete, innovatieve en toepasbare
oplossingsrichtingen voor het doelgericht klimaatbestendig(er) maken van
de landbouw. Dit actieprogramma wordt met partijen uit het agrarisch
bedrijfsleven, provincies, waterschappen en verzekeraars uitgewerkt.
Onderwerpen die daar in ieder geval in terugkomen zijn: zoetwaterbeschikbaarheid, zuinig watergebruik, hittestress en het water-vasthoudend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 63

4

vermogen van de bodem en hoe boeren van elkaars ervaringen kunnen
leren met maatregelen op het boerenerf. Dit actieprogramma is voor de
zomer van 2019 gereed. Ik zal uw Kamer hierover te zijner tijd informeren.
Klimaatadaptatie natuur
Klimaatverandering veroorzaakt veranderingen in de fysieke natuur
waaraan ecosystemen zich moeten aanpassen. Deze zomerperiode is
gebleken dat de natuur de gevolgen van een langdurige warme en droge
periode niet overal even gemakkelijk kan opvangen. Door waterbeheerders is bij de verdeling van aangevoerd water gehandeld in lijn met
de verdringingsreeks. Hierbij is zoveel mogelijk rekening gehouden met
de wensen van natuurbeheerders, maar in sommige gevallen is er
waarschijnlijk toch onomkeerbare schade aan de natuur ontstaan. Daarbij
gaat het niet alleen om watertekorten van oppervlakte- en grondwater,
maar ook om effecten van de veranderende waterkwaliteit door verzilting
en verontreiniging. Pas in het voorjaar kunnen we de omvang van de
blijvende schade echt vaststellen. In het kader van de ontwikkeling van het
Natuur Netwerk Nederland zijn de provincies volop bezig om natuurgebieden een duurzame toekomst te geven. Daarvoor is een duurzame
waterhuishouding van cruciaal belang. Ik ben verheugd dat de provincies
en grote natuurbeheerders mijn aanbod om onderzoek te doen naar de
identificatie van gebieden die kwetsbaar zijn voor onomkeerbare schade
en naar maatregelen om dit in de toekomst te voorkomen met beide
handen hebben aangepakt. Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat werkt aan het verduurzamen van de waterhuishouding van
Nederland in het Deltaprogramma. Mijn departement neemt het initiatief
om onderzoek te laten uitvoeren naar identificatie van de zogenaamde
categorie 1 natuurgebieden, verduurzaming van de waterhuishouding van
natuurgebieden in het kader van klimaatadaptatie en de meest effectieve
aanpak daarbij, in samenwerking met de provincies, waterschappen en
grote natuurbeheerorganisaties en met I&W. Een dergelijke aanpak kan
ook voordelen bieden voor de aangrenzende landbouwgebieden, want het
water bufferend vermogen van natuurgebieden kan immers ook door de
landbouw worden benut.
Het onderwerp «droogteschade en natuur» staat ook hoog op de agenda
bij de Beleidstafel droogte.
Natuur is ook één van de zes speerpunten in het Uitvoeringsprogramma
van de NAS. In december 2017 heeft ook op dit onderwerp een nationale
dialoog plaatsgevonden over natuur en klimaatadaptatie. Nog dit jaar
wordt hier een vervolg aan gegeven dat – evenals bij de klimaatadaptatie
landbouw – tot een actiegericht programma leidt. Ik informeer u hierover
in het voorjaar van 2019. In de voorbereidingsgroep zitten ondermeer
vertegenwoordigers van LNV en IenW, gemeenten, enkele provincies en
Staatsbosbeheer.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
C.J. Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 63

5