Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

28 330

Herstructurering openbaar bibliotheekwerk

Nr. 38

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 11 juni 2009
Op 26 maart jl. voerde uw Kamer een Algemeen Overleg met mij over de
bibliotheekvernieuwing 2009–2012 naar aanleiding van mijn beleidsbrief
d.d. 10 februari jl. (vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 32).
Op 21 april jl. volgde daarop een Verslag Algemeen Overleg. Bij die gelegenheid heeft uw Kamer bij motie van de leden Van Leeuwen, Ten Broeke
en Leerdam (vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 37) de regering verzocht
om de Kamer nog vóór het zomerreces te informeren over de voortgang
met betrekking tot de digitale inhaalslag. Bijgaand stuur ik u deze voortgangsrapportage toe.
Bij voornoemde motie werd de regering tevens verzocht om de Kamer
nog vóór het zomerreces te informeren over de uitkomst van het overleg
met ICT-office.
Daarover kan ik u melden dat het overleg tussen de Projectgroep
Bibliotheekinnovatie en ICT-office thans gaande is.
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R. H. A. Plasterk

KST132076
0809tkkst28330-38
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

1

1. Inleiding
Op 28 november 2008 publiceerde de Adviescommissie Bibliotheekinnovatie het rapport «Innovatie met effect». De commissie deed in dit
rapport voorstellen voor de uitbouw van de digitale openbare bibliotheek.
In mijn brief van 10 februari 2009 heb ik een reactie gegeven op het
rapport en u geïnformeerd over de voortgang in het proces van
bibliotheekvernieuwing.1 Op 26 maart en 21 april 2009 voerden wij daarover overleg.
Bij motie van de leden Van Leeuwen/Ten Broeke/Leerdam heeft de Kamer
gevraagd nog vóór het zomerreces te worden geïnformeerd over de realisatie van de digitale bibliotheek.2 Ik heb hiervoor een voortgangsrapportage opgesteld op basis van voorstellen van de Regiegroep en de Projectgroep Bibliotheekinnovatie, rekening houdend met de resultaten van ons
overleg van 26 maart en 21 april 2009. Hierbij treft u deze rapportage aan.
De rapportage beschrijft bondig de conceptuele opzet en verdere aanpak
van de digitale openbare bibliotheek en de laatste stand van zaken. Over
de organisatorische vormgeving en positionering binnen het stelsel (het
eigenaarschap) wordt besloten in het kader van de ontvlechting van de
VOB, die zoals bekend moet leiden tot de totstandkoming van een onafhankelijk sectorinstituut en branchevereniging per 1 januari 2010. De
bestuurlijke verankering van de digitale bibliotheek maakt deel uit van het
bibliotheekcharter. Met IPO en VNG heb ik afgesproken dat het charter
eind 2009 gereed is.
2. Voornaamste uitgangspunten
De gebruiker centraal
Wil een digitale bibliotheek succesvol zijn, dan moet deze aansluiten bij de
actuele behoeften van de gebruikers. Meer specifiek betekent dit het
volgende:
• De dienstverlening is afgestemd op de manier waarop gebruikers
vandaag de dag met informatie omgaan. Dat wil zeggen: de manier
waarop de gebruiker informatie zoekt (gangbare zoekmachines), de
informatieomgeving waarbinnen hij handelt (sociale netwerken als
Hyves, Facebook, LinkedIn) en de hulpmiddelen die hij gebruikt (PC,
mobiele telefoon, smartphone, PDA e.d.).
• De informatie is toegesneden op de individuele interesseprofielen.
Daarbij wordt ingespeeld op gegevens over het eerdere gebruik.
• Er zijn mogelijkheden voor interactiviteit (web 2.0).
• De digitale bibliotheek is vanzelfsprekend 24 uur per dag beschikbaar.
De digitale bibliotheek moet – kortom – aangesloten worden op de buitenwereld en goed zichtbaar zijn op internet. Het uitgangspunt «de gebruiker
centraal» betekent niet dat de digitale bibliotheek zich louter beperkt tot
die producten en diensten die het meest gevraagd worden door het brede
publiek. Bij het cultuurbeleid zijn ook andere doelstellingen in het geding
die ertoe kunnen leiden dat ook producten en diensten worden aangeboden waarvoor vooralsnog geen manifeste vraag bestaat.
Verder wordt nadrukkelijk getracht niet alleen huidige leden en gebruikers
van de digitale bibliotheek beter te bedienen, maar ook nieuwe gebruikers
aan te trekken.
1

Kamerstukken II, 2008–2009, 28 330,
nr. 32.
2
Kamerstukken II, 2008–2009, 28 330,
oorspronkelijk nr. 36, later gewijzigd
in nr. 37.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

2

Meerwaarde
De digitale openbare bibliotheek moet aantoonbare meerwaarde hebben
ten opzichte van bestaande (commerciële) digitale diensten. Die meerwaarde kan tot uitdrukking komen in de diverse vormen van dienstverlening. Wat de inhoudelijke dienstverlening betreft gaat het dan om:
• Het verschaffen van toegang tot – of aanbieden van – informatie die
van belang wordt geacht uit hoofde van de publieke missie van de
openbare bibliotheek.
• Het bieden van ondersteuning bij het zoeken, opsporen en interpreteren van informatie. Hierbij valt onder meer te denken aan ondersteuning op het gebied van mediawijsheid.
Belangrijke hoogwaardige informatiebestanden en elektronische tijdschriften zijn op dit moment uitsluitend toegankelijk voor personen
verbonden aan instellingen die daarvoor speciale, vaak zeer kostbare,
licenties hebben afgesloten, zoals universiteiten en HBO’s. De openbare
bibliotheek heeft vanuit haar publieke functie de ambitie iedereen die
daaraan behoefte heeft, (thuis)toegang tot deze niet-vrij beschikbare
content te kunnen aanbieden. Niet noodzakelijkerwijs als standaardvoorziening voor iedereen en evenmin gratis, maar als waarborg voor de
vrije toegang tot informatie. Daarmee biedt de openbare bibliotheek een
cruciale meerwaarde in vergelijking tot informatie die met zoekmachines
zoals Google op internet gevonden kan worden.
Het is niet de primaire taak van de (digitale) bibliotheek zelf content te
maken, wel om belangwekkende content te selecteren en die toegankelijk
te maken op een manier die voor de gebruiker (zoals scholen) de meeste
toegevoegde waarde biedt. De digitale bibliotheek zal gebruikers niet
alleen inhoudelijk faciliteren, maar hen ook ondersteunen bij alle bijkomende transacties. Gedacht kan worden aan het bestellen, betalen en
verlengen van materialen (boeken, dvd’s) of het betalen voor content.
Optimale toegankelijkheid
De digitale producten en diensten zullen via verschillende en meerdere
platforms, binnen en buiten de bibliotheek, toegankelijk worden gemaakt.
Zie hiervoor het basismodel in paragraaf 3. De presentatiewijze op al deze
platforms zal herkenbaar en dus uniform dienen te geschieden. Hierbij kan
worden aangesloten bij reeds bestaande initiatieven in het bibliotheekveld
waar gewerkt wordt aan de gezamenlijke portal mijnbibliotheek.nl. De
gezamenlijke internetpresentatie van de publieke omroep kan mutatis
mutandis als voorbeeld dienen. De uniforme presentatie moet zodanig
worden ingericht, dat er aanvullende ruimte blijft voor lokale profilering.
Selectiviteit
De ontwikkeling van de digitale bibliotheek is een kostbare zaak. Budgettaire beperkingen dwingen tot keuzes. Ook de vereiste effectiviteit en
efficiency dwingen daartoe. De digitale bibliotheek kan alleen op korte
termijn vorm krijgen als keuzes worden gemaakt en prioriteiten worden
gesteld ten aanzien van de dienstverlening, doelgroepen en kernfuncties.
De uitgangspunten in deze paragraaf fungeren daarbij als leidraad. De
concrete keuzes worden in paragraaf 4 beschreven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

3

Interactiviteit
Het gebruik en de structuur van internet ontwikkelen zich in de richting
van interactieve toepassingen (web 2.0). De digitale bibliotheek zal goed
aansluiten bij deze ontwikkelingen, bijvoorbeeld in de vorm van digitale
leeskringen.
Realistische aanpak
De verdere ontwikkeling en realisatie van de digitale bibliotheek is een
complexe en tijdrovende operatie. Een deel van de te verrichten activiteiten zal pas op de wat langere termijn tot zichtbare resultaten leiden,
met name waar het de infrastructuur betreft. Het koppelen van (omvangrijke) bibliotheekcatalogi is daarvan een voorbeeld. Ook moet met veel
partijen worden overlegd en dienen aanbestedingsregels in acht te
worden genomen. Niettemin kan een aantal zaken op korte termijn
worden gerealiseerd. Hiervoor wordt verwezen naar paragraaf 4.
Bij de verdere aanpak van de digitale bibliotheek wordt nadrukkelijk
gekozen voor een realistische benadering, zowel op inhoudelijk en technisch, als op financieel en organisatorisch terrein. Zo wordt op inhoudelijk
vlak zoveel mogelijk voortgebouwd op wat er reeds aan diensten is gerealiseerd. Dat neemt echter niet weg dat aan de hand van een grondige
inhoudelijke evaluatie kritisch zal worden gekeken naar de opzet en
dienstverlening van de huidige digitale bibliotheek. Uiteraard dient
kapitaalvernietiging vermeden te worden.
Ook op technisch vlak wordt een realistische aanpak gevolgd. Gewerkt
wordt met bewezen technologieën en geaccepteerde standaarden. Er
wordt dus niet gekozen voor een «state of the art»-benadering. Een
belangrijk uitgangspunt in dit verband is dat wordt aangesloten bij de
bestaande gemeenschappelijke informatie-infrastructuur (GII).1 Belangrijk
is ook uitwisselbaarheid: van landelijk niveau naar lokaal en andersom.
Wat de financiering betreft wordt een opzet gekozen die op langere
termijn, ook op lokaal en provinciaal niveau, financierbaar is.
Op organisatorisch vlak dienen eenvoud en snelheid van implementatie
en zo groot mogelijke onafhankelijkheid van individuele aanbieders (voorkomen «vendor lock in») voorop te staan.
3. Producten, diensten en doelgroepen
Het basismodel

1

In 2008 is een Consortium Gemeenschappelijke Informatie Infrastructuur (GII) gevormd.
Dertien Nederlandse universiteitsbibliotheken,
de Koninklijke Bibliotheek en de Stichting WSF
(samenwerkingsverband van veertien bibliotheken met Wetenschappelijke Steunfunctie)
vormden de kernleden van het consortium. De
overeenkomst bevat afspraken over een
catalogiseersysteem, een systeem voor interbibliothecair leenverkeer en een zoeksysteem.
De openbare bibliotheken zijn via de VOB
betrokken bij het GII. De Projectgroep
Bibliotheek-innovatie zal de rol die de VOB
vervulde voortzetten. Uitgangspunt is
aansluiting van de openbare bibliotheken
bij het GII.

De digitale bibliotheek zal op hoofdlijnen twee soorten producten en diensten omvatten:
• Inhoudelijke producten en diensten waarbij de primaire bron zelf in de
vorm van digitale content wordt aangeboden of wordt ontsloten via
toegang tot bibliotheekcatalogi en andere secundaire bestanden;
• Gemaksdiensten waarbij verschillende transacties kunnen worden
verricht, zoals het bestellen, betalen en verlengen van materialen, het
attenderen van gebruikers op binnengekomen materialen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

4

Bovenstaande figuur brengt het basismodel in beeld. Het model is opgebouwd uit een aantal ringen. Deze figuur moet als volgt worden gelezen:
• In de kern van de figuur staan de gebruikers (leden en niet-leden). De
gebruiker staat centraal;
• De binnenste ring geeft weer langs welke wegen (distributiekanalen)
de dienstverlening wordt aangeboden;
• De tweede ring geeft aan dat de gebruiker zichzelf kan authenticeren
om toegang te krijgen tot functionaliteiten en bronnen;
• De derde ring omvat de functionaliteiten waarover de gebruiker kan
beschikken;
• De buitenste ring bevat de verschillende informatiebronnen.
Dit model is niet statisch. De verschillende ringen in het schema kunnen
draaien ten opzichte van elkaar. Er zijn verschillende combinaties mogelijk
van gebruikers, distributiekanalen, functionaliteiten en bronnen. Via de
diverse combinaties komt een breed scala aan producten en diensten
beschikbaar. Het is de bedoeling dat alle typen bronnen via alle functionaliteiten en distributiekanalen kunnen worden benaderd. Dat kan voor
bepaalde combinaties vrij snel worden gerealiseerd, terwijl andere combinaties meer tijd zullen kosten. De bijlage geeft een toelichting op het
basismodel.
Doelgroepen en dienstverlening

Doelgroepen
De digitale dienstverlening richt zich op het algemene publiek en op het
onderwijs. Binnen het algemene publiek wordt bijzondere aandacht
geschonken aan twee doelgroepen. Om te beginnen de jeugd boven de 16
jaar. Deze groep krijgt bijzondere aandacht, omdat zij het lidmaatschap
veelal heeft opgezegd, maar wel een brug vormt naar het bibliotheek- en
informatiegebruik door toekomstige generaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

5

Vanwege de publieke missie van bibliotheken verdienen de groepen die
relatief als minder zelfredzaam in hun informatievoorziening kunnen
worden aangemerkt, speciale aandacht. Het gaat bijvoorbeeld om langdurig werklozen, laagopgeleiden, oudere allochtonen en andere senioren.
Uit recent onderzoek blijkt dat deze groepen moeite hebben met de digitalisering van de samenleving1.
Binnen de onderwijskolom zal de dienstverlening met name gericht
worden op het primair en voortgezet onderwijs en de ROC’s. Bijzondere
aandacht wordt geschonken aan het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs, omdat met name hier de informatievaardigheid versterking
behoeft.

Dienstverlening
Zoals aangegeven in mijn brief van 10 februari 2009 zal de uitbouw en
versterking van de digitale bibliotheek zich vooral richten op de kernfuncties «leren» en «informeren». De inhoudelijke diensten ten behoeve
van het algemeen publiek zullen twee soorten dienstverlening omvatten.
Om te beginnen is dat het verschaffen van toegang tot of aanbieden van
informatie. Het kan daarbij gaan om fysieke collecties (boeken, dvd’s etc.),
digitale collecties/bestanden (databanken, streaming van digitale muziek,
e.a.), of ondersteunende diensten en processen (bv. attendering op nieuw
verschenen boeken, previews van fysieke en digitale collecties zoals van
boeken en dvd’s, trailers van muziek of video, games).
Daarnaast heeft de dienstverlening een gidsfunctie bij het opsporen,
selecteren en interpreteren van informatie. Te denken valt aan internetwegwijzers en mediawijsheidtraining.
De dienstverlening aan het onderwijs zal worden verbeterd en verbreed.
Daarbij zal worden aangesloten bij lopende ontwikkelingen zoals Wikiwijs.
Er zal specifieke content worden ontwikkeld voor het onderwijs (leerlingen
en docenten), waarmee de elektronische leeromgeving van de school
wordt verrijkt. Ook zullen specifieke cursusmodules op het gebied van
mediawijsheid worden samengesteld aansluitend bij de doorlopende
leerlijnen.
4. Activiteiten, resultaten en planning
Deze paragraaf beschrijft welke activiteiten worden ondernomen om de
digitale openbare bibliotheek tot stand te brengen, welke resultaten
worden beoogd en welke planning daarbij wordt aangehouden.
Om te beginnen wordt een beknopt inhoudelijk overzicht gegeven van de
activiteiten en resultaten. Aansluitend wordt in een overzichtstabel de
planning in kaart gebracht. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt
tussen de korte termijn (2009) en de langere termijn (2010–2012). Deze
voortgangsrapportage focust met name op 2009.

1

Zie F.Huysmans en C. Hillebrink, De
openbare bibliotheek tien jaar van nu. Den
Haag, Sociaal en Cultureel Planbureau, 2008.
En: A.J.A.M. van Deursen en J.A.G.M. van
Dijk, Digitale vaardigheden van Nederlandse
Burgers; een prestatiemeting van operationele, formele, informatie en strategische
vaardigheden bij het gebruik van overheidswebsites. Enschede, Universiteit Twente,
2008.

Bij de beschrijving van de activiteiten en resultaten wordt een onderscheid gemaakt naar producten en diensten voor gebruikers (algemeen
publiek en onderwijs) en de technische en instrumentele randvoorwaarden.
Producten en diensten voor het algemene publiek

Internetwegwijzers
Het ligt bij uitstek op de weg van openbare bibliotheken om gebruikers te
verwijzen naar sites met belangrijke informatie die betrouwbaar en van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

6

hoge kwaliteit is. Alleen al vanwege de kosten is het niet mogelijk dergelijke informatie in alle gevallen zelf te genereren of aan te kopen. Een
efficiënte manier om gebruikers toch op het spoor te zetten van dit type
informatie zijn de internetwegwijzers.

Digitale content
Er komt steeds meer content direct digitaal beschikbaar. Soms is die
rechtenvrij. Zo is al veel – grotendeels rechtenvrije – digitale informatie en
content beschikbaar bij de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse
Letteren (www.dbnl.org) en de Koninklijke Bibliotheek (www.kb.nl). Deze
kan naar verwachting al op korte termijn beter worden aangesloten op de
digitale openbare bibliotheek en gekoppeld aan reeds bestaande digitale
diensten zoals www.literatuurplein.nl. Hierdoor kan de toegankelijkheid
worden verbeterd en het publieksbereik worden vergroot. Er wordt een
selectie gemaakt van de rechtenvrije en niet-rechtenvrije content. De
genoemde uitgangspunten voor de digitale bibliotheek zullen de leidraad
vormen bij de contentselectie. Bij het ter beschikking stellen van de
content moet ook rekening worden gehouden met de kosten die uitgevers
in rekening brengen voor thuisgebruik. Daartoe wordt een businessmodel
voor thuisgebruik ontwikkeld.
Daarnaast worden digitale etalages ontwikkeld, waarin geselecteerde
content of collecties onder de aandacht van het publiek worden gebracht.
Gedacht wordt o.a. aan etalages waarin cultureel erfgoed digitaal wordt
getoond. Ook worden themadossiers ontwikkeld met actuele en betrouwbare achtergrondinformatie over uiteenlopende onderwerpen die voor
een langere periode interessant zijn. Het kan daarbij bijvoorbeeld gaan om
informatie over de parlementaire democratie of over informatie op
medisch gebied. Gekeken wordt hoe het beste de krachten met de Koninklijke Bibliotheek kunnen worden gebundeld die reeds themadossiers heeft
ontwikkeld.
Verder zullen pilots gedaan worden met nieuwe vormen van «digitale
distributie» (zoals digileen van de CDR) voor e-books, bladmuziek of
andere materialen.

De consument als producent en sociale netwerken
De digitale bibliotheek biedt mogelijkheden voor interactieve web 2.0
toepassingen. Zo kunnen de catalogi van bibliotheken worden gebruikt op
websites van sociale netwerken als Hyves, LinkedIn en LibraryThing. De
«wijsheid van de menigte» (wisdom of crowd) kan bijvoorbeeld worden
ingezet door middel van door gebruikers geschreven recensies of andere
bijdragen. Hierbij kan ook worden gedacht aan digitale leeskringen.
Gemaksdiensten
Digitale toepassingen kunnen ook ingezet worden voor het verhogen van
het serviceniveau van de gemaksdiensten. Daartoe worden proefprojecten
gestart met nieuwe vormen van dienstverlening, zoals attendering langs
elektronische weg (bijvoorbeeld attendering op nieuw verschenen
boeken/media in de vorm van een preview of een trailer).
Mediawijsheid
Er worden (interactieve) cursusmodules mediawijsheid samengesteld.
Deze richten zich met name op de verbetering van de informatie- en strategische vaardigheden (te weten zoeken, selecteren en evalueren van
informatie; en het gebruik van internet met een specifiek doel).
Evalueren en continueren van bestaande diensten en producten voor
gebruikers
Met innovatiegelden zijn verschillende digitale diensten ontwikkeld
(Al@in, Zoek&Boek, de AquaBrowser, Schoolbieb.nl, de G!ds). In 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

7

worden deze diensten grondig geëvalueerd. Afhankelijk van de resultaten
van de evaluatie kan het (eventueel aangepaste) aanbod landelijk beschikbaar komen. De verdere ontwikkeling van Muziekweb van de Centrale
Discotheek Rotterdam (CDR) maakt deel uit van het innovatiebeleid in
2009, in lijn met de aanbeveling van de Adviescommissie Bibliotheekinnovatie.
Producten en diensten voor het onderwijs

Landelijk model samenwerking tussen bibliotheken met onderwijs
Recent onderzoek door de Projectgroep Bibliotheekinnovatie heeft uitgewezen dat de reeds ontwikkelde samenwerkingsmodellen van onderwijs/
bibliotheek zoals Biebsearch weliswaar conceptueel interessant, maar niet
zonder meer overdraagbaar zijn. Er wordt aan de hand van dit concept
een landelijk uitrolbaar samenwerkingmodel ontwikkeld voor de inhoudelijke en gemaksdiensten dat in een pilot wordt uitgetest. De vraag van het
onderwijs is daarbij het vertrekpunt voor de (door-)ontwikkeling van
dienstverlening.
Digitale content voor de leeromgeving
In nauwe samenhang met dit landelijke samenwerkingsmodel zal voor de
diverse onderwijssegmenten specifieke op maat gesneden content
worden geselecteerd, waarmee de elektronische leeromgeving van de
school wordt verrijkt. Gedacht wordt aan de historische en literaire canon
voor het VWO, de uitbouw van digitale leskisten, crossmediale informatie
over specifieke onderwerpen passend binnen het curriculum van de
school, digitale etalages en themadossiers.

Mediawijsheid
Op basis van de resultaten van bestaande projecten worden modules voor
mediawijsheid ontwikkeld:
• voor leerlingen (diverse typen en leerjaren): de doorlopende mediawijsheidslijn
• voor docenten: training tot mediawijsheidcoach.
Planning
In deze tabel wordt de tijdsplanning weergegeven en tevens aangegeven
van welke programmalijn van de Adviescommissie Bibliotheekinnovatie
het desbetreffende project deel uitmaakt, te weten: Programmalijn 1 Digitale infrastructuur, Programmalijn 2 Innovatie van producten en diensten
en Programmalijn 3a Innovatie van collectiebeleid, onderdeel digitale
content.
Tabel 1: Overzicht van producten en diensten voor gebruikers
Producten en diensten voor het algemene publiek
Tijdpad

Resultaten

Programmalijn

Internetwijzers
Eind 2009 gereed
2010–2012 gereed

Eerste groep internetwegwijzers.
Uitbreiding aanbod en periodieke actualisering.

2
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

8

Tijdpad

Resultaten

Programmalijn

Digitale content
Eind 2009 gereed

• Rechtenvrije content geselecteerd en beschikbaar.
• Niet-rechtenvrije content geselecteerd en beschikbaar.
• Eerste groep digitale etalages.
• Eerste groep themadossiers.
• Creëren venster op de «Collectie Nederland». Het betreft kranten en tijdschriften,
woordenboeken, encyclopedieën, bioen bibliografische naslagwerken en circa 100
geselecteerde vrij toegankelijke bestanden.
• Juridisch onderzoek naar de optimale vormgeving van samenwerkingsconstructies van
bibliotheken met uitgeverijen.
• Pilot crossmediaal contentgebruik.
Begin 2010 gereed
• Businessmodel thuisgebruik.
• Pilots digitale distributie, e-books, luisterboeken etc.
2010–2012 gereed
• Digitale etalages.
• Themadossiers.
Consument als producent, sociale netwerken, user generated content
Eind 2009 gereed
• Digitale leeskringen.
2010–2012 gereed
• Nieuwe web 2.0 toepassingen.
• Volledige integratie van interactiviteit in landelijke portal.
Gemaksdiensten
Eind 2009 gereed
• Eerste proefprojecten nieuwe vormen dienstverlening.
2010–2012 gereed
• Uitbreiding pilots en landelijke uitrol.
Mediawijsheid
Eind 2009 gereed
• Inventarisatie bestaand aanbod, educatief concept.
• Praktijkproeven mediawijsheid bibliotheken.
• Online aanbieding cursusmodules mediawijsheid publiek.
• Cursus mediawijsheid voor bibliotheekpersoneel.
2010–2012 gereed
• Implementatie en actualisering.
Evalueren en continueren van bestaande diensten en producten
Eind 2009 gereed
• In 2009 continuering bestaande dienstverlening op huidige niveau.
• Evaluatie gereed.
• Muziekweb onderdeel van digitale bibliotheek.

3a

3a
3a

2
2

2
2
2

2
2

Producten en diensten voor het onderwijs
Tijdpad

Resultaten

Programmalijn

Landelijk model samenwerking met onderwijs
Eind 2009 gereed
Landelijk overdraagbaar samenwerkingsmodel ontwikkeld.
Pilot uitgevoerd.
Eind 2010 – 2012 gereed
Model landelijk ingevoerd.
Digitale content voor de leeromgeving
Eind 2009 gereed
Eerste selectie content bepaald.
2010–2012 gereed
Fasegewijze ontwikkeling en aanbod van content voor de diverse onderwijssegmenten.
Mediawijsheid
Eind 2009 gereed
Educatief concept voor de diverse (interactieve) modules ontwikkeld.
Eind 2010 gereed
Modules voor leerlingen gereed.
Eind 2010 gereed
Training tot mediawijsheidcoach docenten.

2
2
3a
3a
2
2
2

Randvoorwaarden
Een groot aantal technische en instrumentele randvoorwaarden moet zijn
vervuld om de hierboven beschreven producten en diensten aan te
kunnen bieden. Een centraal element hierbij is de aansluiting van de individuele bibliotheken op de landelijke en wereldwijde informatieinfrastructuur.

Aansluiting op landelijke en wereldwijde informatie-infrastructuur
Het streven is één zoekmogelijkheid te creëren, waarmee gebruikers
verschillende soorten bestanden tegelijk kunnen doorzoeken. De zoekmogelijkheid is een metasysteem dat de eigen zoeksystemen van de
verschillende bronnen in één keer parallel uitvraagt. Hierbij is het van
belang de zoekresultaten op relevantie en binnen een bepaalde context te
ordenen. De zoekfunctie wordt verrijkt door specifieke parameters mee te
geven op basis van het interesseprofiel van de gebruiker. Hiermee krijgt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

9

de klant een gepersonaliseerd zoekresultaat. Daarvoor is nodig dat de
catalogi van zowel de openbare bibliotheken, als de Koninklijke Bibliotheek, de universiteitsbibliotheken worden ontsloten. Voor het functioneren binnen dit netwerk is aansluiting bij de Gemeenschappelijke Informatie Infrastructuur (GII) nodig.
De digitale bibliotheek Nederland zal niet alleen putten uit fysieke
bibliotheekcollecties, maar ook uit bronnen die horen bij andere
domeinen zoals omroepen en maatschappelijke instellingen. Deze
bronnen bieden op uiteenlopende wijzen informatie aan, zoals online
audio, online video, geografische mashups (waarbij informatie gecombineerd wordt met digitale kaarten), e-books en e-documents. Voor het
zoeken naar deze informatie binnen deze bronnen wordt gebruik gemaakt
van diverse zoektechnieken. Verder zal zoveel mogelijk worden aangesloten op reeds bestaande en gangbare zoekmachines zodat de gebruiker
de informatie kan vinden op een manier die voor hem bekend en
eenvoudig is.

Klantgegevenssysteem: Customer Relationship Management Systeem
(CRM)
Bibliotheken moeten hun leden en (potentiële) gebruikers goed kennen
om hen op maat te kunnen bedienen. Daarvoor moeten hun behoeften en
leen- en informatiegedrag op individueel niveau in kaart worden gebracht
en in profielen opgeslagen in een databasesysteem. Hiervoor wordt een
Customer Relationship Management Systeem (CRM) ontwikkeld. Daarnaast wordt een dashboard ontwikkeld, waarmee bibliotheken beter en
sneller hun klantgegevens kunnen opvragen en vergelijken met die van
andere bibliotheken. Dit systeem zal gekoppeld worden aan het inmiddels
ontwikkelde benchmarksysteem.
Interbibliothecair leenverkeer (digitale component)
De digitale biblitheek zal het gebruikers makkelijker maken in de fysieke
vestiging van een bibliotheek of thuis boeken en andere materialen te
bestellen. Daarvoor zullen diverse al bestaande mogelijkheden («13 onder
één knop» en «zoek&boek») worden geïntegreerd. Daarnaast zal worden
onderzocht welke belemmeringen er nu zijn om de materialen op de
plaats van bestemming te krijgen (logistieke verbindingen tussen bibliotheken).
Informatiearchitectuur
De communicatie tussen de verschillende catalogus- en beheersystemen
die in opdracht van individuele bibliotheken zijn ontwikkeld, stuit op dit
moment op problemen. Door middel van informatiearchitectuur wordt
daar meer structuur in gebracht. Aangesloten wordt bij de nota
Informatiearchitectuur Openbare Bibliotheken van de VOB1.
Voorbeeldsite integratie van landelijke website en de locale webomgeving
De digitale producten komen via een landelijke site beschikbaar voor alle
bibliotheken en hun gebruikers. Hiervoor is een koppeling nodig tussen de
landelijke website en de sites van individuele bibliotheekorganisaties. In
2009 wordt hiervoor een voorbeeldsite ontwikkeld.
Laagdrempelige toegang voor alle gebruikers
Gebruikers van de digitale bibliotheek moeten zo eenvoudig mogelijk
toegang hebben tot de functionaliteiten (de inhoudelijke en gemaksdiensten) van de digitale bibliotheek. Er wordt onderzocht hoe dit het
beste vorm kan krijgen. Voor sommige functionaliteiten is een bibliotheeklidmaatschap nodig, bijvoorbeeld voor het lenen van materialen. Voor
andere functionaliteiten is dat niet nodig.
1

Versie 2.1, april 2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

10

Businessmodel landelijke website en tariefstructuur
Het huidige businessmodel voor de landelijke portal dient te worden
afgestemd op de beoogde dienstverlening. Ook dient een daarop afgestemde tariefstructuur te worden ontwikkeld.
Tabel 2: Overzicht van infrastructurele randvoorwaarden
Tijdpad

Resultaten

Programmalijn

Aansluiting op landelijke en wereldwijde informatie-infrastructuur
Eind 2009 gereed
Ontwikkeling van één zoekmogelijkheid, vooronderzoek (meta-zoeksysteem). Hiervoor zijn
de volgende deelstappen gezet:
• Integratie van metadata van catalogi van alle openbare bibliotheken in landelijke
informatie infrastructuur.
• Managementsysteem is gebouwd, alle openbare bibliotheken zijn aangesloten.
De metadata zijn vrij te raadplegen, waarbij de rechten van belanghebbenden worden
gewaarborgd.
Klantgegevenssysteem CRM
Eind 2009 gereed
• Definitiestudie datawarehouse, functionele beschrijving van het CRM systeem.
• Koppeling lokale en regionale backoffices tot één dataware-house voor diverse typen
bibliotheeksystemen.
• Aankoop licenties/ontwikkeling dashboards en queries voor dashboards.
• Instrumentarium marketing en aanscherping dienstverlening aan gebruikers.
2010 – 2012 gereed
• Doorontwikkeling gebruikersgeoriënteerde dienstverlening
Interbibliothecair leenverkeer (digitale component)
Eind 2009 gereed
• Diverse reserveringsmogelijkheden («13 onder één knop» en «zoek&boek» geïntegreerd
tot één reserverings- en bestelmogelijkheid.
• Onderzoek naar huidige knelpunten en mogelijkheden fysieke aflevering (vanuit gedachte
gebruiker optimaal te bedienen).
Informatiearchitectuur
Eind 2009 gereed
Definitieve informatiearchitectuur vastgesteld en aan leveranciers en bibliotheken gecommuniceerd. Hiervoor zijn de volgende deelstappen gezet:
• Grafisch ontwerp van mijnbibliotheek.nl.
• Vooronderzoeken naar alle functionaliteiten zoals reserveren en betalen.
• Praktijktest functionele eisen bibliotheeksysteem.
Stappenplan voor systeemconvergentie beschikbaar.
2010–2012 gereed
Systemen geconvergeerd en sluiten op elkaar aan.
Voorbeeldsite integratie van landelijke website en de locale webomgeving
Eind 2009 gereed
Voorbeeldsite gereed.
Eind 2010 gereed
Landelijke portal gereed.
Laagdrempelige toegang voor alle gebruikers
2009 gereed
Onderzoek toegankelijkheid:
• Toegang leden en niet-leden bibliotheken tot functionaliteiten digitale bibliotheek;
• Wenselijkheid en haalbaarheid één bibliotheekpas voor alle bibliotheekleden;
• Online betalen mogelijk voor één betaalsysteem.
2010–2012 gereed
Online betalen mogelijk voor de meeste gangbare betaalsystemen.
Businessmodel landelijke website en tariefstructuur
Eind 2009 gereed
Evaluatie huidige businessmodel en tariefstructuur.
Eind 2010 gereed
Nieuw businessmodel ingevoerd.

1

1

1

1

1
1
1
1
1

1
1

5. Begroting 2009
Programmalijn 1: De digitale infrastructuur
Informatiearchitectuur
Aansluiting op de landelijke/wereldwijde informatie-infrastructuur
Customer Relationship Management System (CRM)
Eén laagdrempelige toegang voor alle leden van openbare bibliotheken (één zoekmogelijkheid)
Realiseren landelijk Interbibliothecair Leenverkeer (IBL)
Vrije ruimte
Uitvoeringsteam

5 540 000
890 000
682 000
1 650 000

Programmalijn 2: Innovatie digitale diensten en producten
Bestaande diensten en producten
Nieuwe diensten en producten
Voortzetting en verdere ontwikkeling Muziekweb door CDR
Cursus Informatievaardigheden en mediawijsheid
Vrije ruimte

6 130 000
2 645 000
2 080 000
500 000
555 000
350 000

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

1 293 000
125 000
400 000
500 000

11

Programmalijn 1: De digitale infrastructuur
Informatiearchitectuur
Programmalijn 3 a: Innovatie van collectiebeleid
De gebruiker centraal / provinciale projecten / landelijke afstemming
Digitale content
Snelle successen
Implementatie op lokaal en provinciaal niveau

5 540 000
890 000
5 580 000
1 999 000
2 848 000
433 000
300 000

Programmatische context
Organisatie

250 000
1 500 000

Totaal

19 000 000*

* De enveloppegelden voor de bibliotheekvernieuwing bedragen in totaal € 20 mln.; 1 mln
daarvan is beschikbaar gesteld voor het programma Kunst van Lezen.

Toelichting
De bedragen corresponderen met de bedragen die IPO, VNG en OCW op
15 december 2008 zijn overeengekomen1.
6. Tot besluit
Met betrekking tot de stand van zaken en voortgangsbewaking kan nog
het volgende worden opgemerkt.
De onderdelen van het programma zijn inmiddels uitgewerkt in
opdrachten en subsidieregelingen. In mei jl. zijn al de eerste opdrachten
en subsidie uitgezet. Zeer binnenkort (26 juni) presenteert de Projectgroep
Bibliotheekinnovatie de eerste resultaten van deze opdrachten en
projecten in een bijeenkomst voor bibliotheken en andere betrokkenen.
Ten behoeve van de voortgangsbewaking heeft de projectgroep een
rapportagesysteem ontwikkeld waarmee de Regiegroep Bibliotheekinnovatie maandelijks geïnformeerd wordt over de behaalde (tussen-)
resultaten en gemaakte kosten. Zo kan de voortgang worden gemonitord
en kan de betaalbaarstelling worden gerelateerd aan het behalen van de
afgesproken resultaten. Ook wordt door de projectgroep een set indicatoren opgesteld waarmee de activiteiten nauwgezet worden gemonitord.

1

Kamerstukken II, 2008/09, 28 330, nr. 32.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

12

Bijlage

Toelichting op het basismodel
In het concept van de digitale bibliotheek staat de gebruiker centraal. De
figuur op pagina 3 laat zien dat gebruikers toegang hebben tot verschillende distributiekanalen: internet, telefoon, post en fysieke vestigingen.
Via deze kanalen krijgen ze toegang tot wat de digitale bibliotheek de
gebruiker te bieden heeft aan functionaliteiten en bronnen.
Het beschreven basismodel is niet statisch. De verschillende «ringen» in
het schema kunnen draaien ten opzichte van elkaar. Er zijn namelijk
verschillende combinaties mogelijk van gebruikers, distributiekanalen,
functionaliteiten en bronnen. Doel is dat alle typen bronnen via alle functionaliteiten en distributiekanalen kunnen worden benaderd. Dat zal voor
bepaalde combinaties vrij snel kunnen worden gerealiseerd, terwijl
andere combinaties meer tijd kosten. Medio 2010 zal het merendeel van
alle Nederlandse openbare en andere bibliotheken beschikbare titels via
één zoekwijze te vinden zijn. In de loop van dat jaar is het ook mogelijk de
gevonden titels te reserveren en te bestellen, voor zover ze beschikbaar
zijn in een openbare bibliotheek. Voor titels uit andere bronnen kan het
reserveren en bestellen op zich laten wachten tot 2011 of 2012.
Binnenste ring: de gebruiker
In de binnenste ring van de digitale bibliotheek staat de gebruiker. Deze
gebruikers zijn onder te verdelen in twee groepen:
• Circa 4 miljoen personen zijn lid van de openbare bibliotheek. Zij
maken gebruik van de fysieke collectie van de bibliotheek en voor een
deel ook van bestaande digitale diensten;
• Daarnaast is er de groep personen die geen lid is, maar behoefte heeft
aan betrouwbare informatie.
Eerste ring: distributiekanalen
De eerste ring van de digitale bibliotheek wordt gevormd door de distributiekanalen. Er zijn vier soorten distributiekanalen: het internet/Mobiele
telefoons/Smartphones/PDA’s/Telefoon/Post vestigingen van fysieke bibliotheken.
Tweede ring: authenticatie
De tweede ring geeft aan dat de gebruiker zichzelf kan authenticeren om
toegang te krijgen tot functionaliteiten en bronnen.
Derde ring: functionaliteiten en gemaksdiensten
De derde ring van de digitale bibliotheek wordt gevormd door de functionaliteiten en gemaksdiensten waar de gebruiker een beroep op kan doen.
Dat zijn onder meer: Authenticeren1, Zoeken, Verlengen, Betalen,
Bestellen, Community, Mijn menu, Reserveren van materialen.
Vierde ring: informatiebronnen
De vierde ring omvat de bronnen die de informatie leveren. Dat zijn – niet
uitputtend – onder meer: Openbare bibliotheken, Universiteitsbibliotheken, Koninklijke Bibliotheek, Buitenlandse bibliotheken, Leden communities, Uitgeverijen, Erfgoedinstellingen, Instellingen voor podiumkunst,
Maatschappelijke instellingen, Overheden, Omroepen, Overige bronnen.

1

Met één laagdrempelige toegang krijgen
gebruikers toegang tot de digitale bibliotheek.
De identificatie en authenticatie maken het
mogelijk om op de gebruiker toegesneden
diensten te krijgen. Onderzoek vindt plaats
naar de meest geëigende toepassing (DigiD,
Open-Id, Shibboleth, A-select).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 330, nr. 38

13