Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3930
Vragen van de leden Kröger en Bromet (beiden GroenLinks) aan de Ministers
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en van Infrastructuur en Waterstaat
over het verband tussen luchtvervuiling en het infectierisico van COVID-19
(ingezonden 4 mei 2020).
Antwoord van Staatssecretaris Van Veldhoven-van der Meer (Infrastructuur
en Waterstaat), mede namens de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (ontvangen 31 augustus 2020). Zie ook Aanhangsel
Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 2842.
Vraag 1
Bent u bekend met de studies «Incidence of COVID-19 and Connections with
Air Pollution Exposure: Evidence from the Netherlands» van de World Bank
Group, «Exposure to air pollution and COVID-19 mortality in the United
States: A nationwide cross-sectional study» van Harvard en het AD-artikel
«Corona blijkt harder toe te slaan in gebieden met intensieve veehouderij»?1 2 3
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2, 3
Wat is uw reactie op het feit dat luchtvervuiling in verband wordt gebracht
met een hoger infectierisico en mogelijk in verband staat met de ernst van
het verloop van het coronavirus?
Wat vindt u ervan dat bewoners van gebieden waar de luchtvervuiling 20%
hoger is dan de norm twee keer zo vatbaar zijn voor besmetting met het
1

World Bank Group, 24 april 2020 – «Incidence of COVID-19 and Connections with Air Pollution
Exposure: Evidence from the Netherlands» (http://documents.worldbank.org/curated/en/
462481587756439003/Incidence-of-COVID-19-and-Connectionswith-Air-Pollution-ExposureEvidence-from-the-Netherlands)
2
Harvard T.H. Chan School of Public Health, 27 april 2020 – «Exposure to air pollution and
COVID-19 mortality in the United States: A nationwide cross-sectional study» (https://
www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.04.05.20054502v2.full.pdf)
3
AD, 30 april 2020 – «Corona blijkt stuk harder toe te slaan in gebieden met intensieve veehouderij»
(https://www.ad.nl/binnenland/corona-blijkt-stuk-harder-toe-te-slaan-in-gebieden-metintensieveveehouderij~a21d0df6/?)

ah-tk-20192020-3930
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

coronavirus? Hoe speelt dit mee in het beleid tegen verdere verspreiding van
de ziekte en bescherming van de bevolking? Kunt u uw antwoord nader
toelichten?
Antwoord 2, 3
De studies waar onder vraag 1 naar verwezen wordt, betreffen zogeheten
ecologische studies, waarbij niet gecorrigeerd wordt voor andere mogelijke
verklaringen voor een verschil in sterftekans. Dit type onderzoek heeft
daarom slechts een signaalfunctie. Luchtverontreiniging wordt onder andere
in deze ecologische studies in verband gebracht met grotere kwetsbaarheid
voor COVID-19. Het RIVM geeft hierover aan dat dergelijke hypotheses
aannemelijk lijken, maar in hoeverre er een causaal verband is tussen
luchtverontreiniging en het infectierisico en de ernst van het verloop van een
COVID-19 infectie is momenteel niet bekend op basis van beschikbaar
onderzoek.
Volgens het RIVM zit er een grote onzekerheid aan de genoemde 20% waarde
in de studie van de World Bank Group. De gebruikte methodologie van de
World Bank Group report is vanuit epidemiologisch onderzoeksperspectief
niet afdoende om deze conclusie te kunnen trekken.
Wel is bekend dat in het algemeen geldt dat verhoogde concentraties
luchtverontreiniging leiden tot een verhoogd risico op ziekte en sterfte. In het
beleid tegen verdere verspreiding van de ziekte en bescherming van de
bevolking tegen COVID-19 is het zaak dat, overal, maar ook in gebieden met
hogere luchtverontreiniging mensen zich goed aan de vigerende COVID-19
maatregelen houden en mogelijke risico’s mijden. De overdracht van
mens-op-mens is namelijk de stuwende kracht achter de snelle verspreiding
van SARS-CoV-2.
Vraag 4
Wist u dat de luchtvervuiling in Brabant als mogelijke verklaring wordt
gegeven voor het relatief hoge aandeel besmettingen in de provincie?
Antwoord 4
De stuwende kracht achter de snelle verspreiding van SARS-CoV-2 is de
mens-op-mens overdracht. Het kan zijn dat luchtverontreiniging hieraan
bijdraagt, al is het verband tussen de kwetsbaarheid voor SARS-CoV-2 en
luchtverontreiniging momenteel niet bekend op basis van beschikbaar
onderzoek.
Er zijn meerdere factoren die de kwetsbaarheid voor COVID-19 kunnen
beïnvloeden, zoals bijvoorbeeld onderliggend lijden (zoals obesitas, hart- en
vaatziekten, COPD).
Vraag 5
Bent u bekend met het feit dat het gebied in noordoost-Brabant dat relatief
hard getroffen werd door de varkenspest en de Q-koorts, nu ook relatief hard
getroffen wordt door het coronavirus? Wat vindt u hiervan en in hoeverre
heeft u de situatie rondom de luchtkwaliteit in Brabant in beeld?4
Antwoord 5
Het is mij bekend dat dit gebied eerder ook door varkenspest en Q-koorts
getroffen is. Voor de regio is dit schrijnend. De situatie rond luchtkwaliteit is,
ook in Noord-Brabant, in beeld. Het RIVM monitort voor het hele land de
concentraties van fijn stof en ammoniak met metingen en met berekeningen
op basis van gedetailleerde jaarlijkse emissiegegevens.
Vraag 6
Deelt u de mening van de onderzoekers dat het verband tussen luchtvervuiling, het ziekteverloop en het infectierisico van het coronavirus nader moet
worden onderzocht? Zo ja, hoe bent u van plan invulling te geven aan dit
pleidooi?

4

EenVandaag, 27 april 2020 – «Noordoost-Brabant wordt keer op keer hard getroffen door infectiezieken, experts willen onderzoek naar luchtkwaliteit en veehouderij» (https://
eenvandaag.avrotros.nl/item/noordoost-brabant-wordt-keer-op-keer-hard-getroffendoorinfectiezieken-experts-willen-onderzoek-na/)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

Antwoord 6
Zoals tevens aangegeven in mijn brief van 4 mei jongstleden in antwoord op
de Kamervragen van het lid Van Esch (PvdD) (kamerstuknummer 2667) zal uw
Kamer geïnformeerd worden over welk onderzoek er in internationaal
verband uitgevoerd zal worden naar de relatie tussen luchtkwaliteit en
COVID-19.
Zoals ook door de Minister van LNV is aangegeven in haar brief «COVID-19
en mogelijke relatie met dieren» van 22 april jongstleden, is het RIVM
gevraagd een verkenning uit te voeren naar de onderzoeksmogelijkheden
aangaande de relatie luchtkwaliteit, veehouderijen en COVID-19. Dit betreft
een complex vraagstuk. We zijn met het RIVM in gesprek over de onderzoeksmogelijkheden. Nadat deze in kaart zijn gebracht zullen mijn collega’s van
LNV en VWS en ikzelf besluiten of en zo ja, welke onderzoeken we willen
uitzetten bij het RIVM. Daarbij worden de regionale partijen zoals de provincie
Noord-Brabant en de GGD betrokken. Uw Kamer wordt daarover geïnformeerd.
Vraag 7
Bent u bereid het meetnetwerk onder anderen in Brabant uit te breiden om
het verband tussen de luchtkwaliteit en het coronavirus nader te onderzoeken?
Antwoord 7
In het kader van de wettelijke monitoring en beheersing van de luchtkwaliteit
volstaat het huidige Landelijke Meetnet Luchtkwaliteit. In het kader van het
Schone Lucht Akkoord ben ik in overleg met partijen over de mogelijke inzet
van extra mobiele meetstations in combinatie met sensornetwerken.
Daarnaast staat het derden vrij om lokaal aanvullende metingen te (laten)
verrichten als daar behoefte aan is.
Vraag 8
Bent u bereid om naast de statistische correlaties ook te onderzoeken hoe de
luchtvervuiling bijdraagt aan meer besmettingen en een ernstiger ziektebeeld?
Antwoord 8
Zie mijn antwoord op vraag 6.
Vraag 9
Bent u bereid om te onderzoeken of luchtvervuiling door verbrandingsprocessen of juist luchtvervuiling uit de intensieve veehouderij bijdraagt aan dit
fenomeen?
Antwoord 9
De concentraties van fijn stof, ammoniak en endotoxinen zijn in gebieden met
intensieve veehouderij verhoogd. Echter, niet alleen de veehouderij heeft
invloed op de luchtkwaliteit. Er zijn ook andere bronnen van luchtverontreiniging, zoals verkeer en industrie. Zie verder mijn antwoord op vraag 6.
Vraag 10
Deelt u de mening dat de luchtvervuiling, met name in gebieden met hoge
concentraties, versneld moet worden teruggedrongen indien het verband
tussen de luchtkwaliteit en het infectierisico van het coronavirus op basis van
nader onderzoek standhoudt? Zo ja, wat voor maatregelen bent u bereid te
treffen om de luchtvervuiling in Brabant en andere gebieden in Nederland in
te perken om de verdere verspreiding van het coronavirus en soortgelijke
andere virussen te minimaliseren? Kunt u uw antwoord nader toelichten?
Antwoord 10
Zoals ook aangegeven in mijn eerdere antwoorden is de overdracht van
mens-op-mens de stuwende kracht achter de snelle verspreiding van het
virus en de huidige uitbraak. Het is daarom in de eerste plaats zaak dat
overal, ook in gebieden met hogere luchtverontreiniging, mensen zich goed
aan de vigerende COVID-19 maatregelen houden en mogelijke risico’s mijden.
Het is bekend dat verhoogde concentraties luchtverontreiniging in het
algemeen leiden tot een verhoogd risico op ziekte en sterfte. Daarom heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

het verbeteren van de luchtkwaliteit ten behoeve van de gezondheid mijn
volle aandacht. Met het Schone Lucht Akkoord zet het kabinet samen met
decentrale overheden in om voor alle inwoners van Nederland de luchtkwaliteit te verbeteren zodat de gezondheidsschade door luchtvervuiling minder
wordt.
Binnen het SLA wordt ingezet op de belangrijkste bronnen van luchtverontreiniging voor de impact op gezondheid zoals verkeer, landbouw houtstook en
industrie.
De maatregelen in het kader van de stikstofaanpak, de verduurzaming van de
veehouderij (middels stalinnovaties) en het Klimaatakkoord zullen eveneens
bijdragen aan de verbetering van de luchtkwaliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4