GRIP
OP

N
G
R
E
P
E
N

Aanbiedingsbrief
Excellentie,
Ingrepen bij dieren ‐ modificaties aan dieren door middel van een lichamelijke, vaak
chirurgische ingreep ‐ staan volop in de belangstelling: de onderhandelingen over
het uitfaseren van snavelbehandelen bij pluimvee zijn vergevorderd, u heeft het
leewieken van vogels recentelijk verboden en de Nederlandse retailers hebben
onlangs besloten alleen nog maar vlees van ongecastreerde varkens te verkopen.
Waarom levert het verbieden van ingrepen zoveel debat op?
Ten eerste omdat in de Nederlandse dierhouderij de ingrepen vaak integraal
onderdeel zijn van het houderijsysteem. Een maatschappelijk protest tegen een
ingreep is dan ook vaak impliciet een protest tegen het houderijsysteem waarin die
ingreep plaatsvindt. Het verbieden van een ingreep veroorzaakt verschuivingen in
het hele systeem, die in eerste instantie ten koste van andere factoren zoals
efficiëntie en winstgevendheid kunnen gaan. Als er geen aanvaardbare aanpassingen
mogelijk zijn kan het verbieden van een ingreep ook het einde van een
houderijsysteem of van het houden van bepaalde diersoorten betekenen.
Ten tweede is het vaak niet eenvoudig te bepalen waar en waarom we grenzen
moeten trekken. De mens houdt dieren om in zijn eigen behoeften te voorzien. De
mens heeft de door hem gehouden dieren aan zijn behoeften aangepast door
fokkerij, houderijomstandigheden en ingrepen. Hoe ver mag de mens daar in gaan?
Waar ligt de grens?
Enkele maanden geleden vroeg u de Raad voor Dierenaangelegenheden om een
zienswijze over lichamelijke ingrepen bij dieren op te stellen. In deze zienswijze
leveren wij u een Afwegingsinstrument voor Ingrepen op. Dit afwegingsinstrument is
een stappenplan waarmee u op transparante en consistente wijze uw afwegingen
ten aanzien van het wel of niet toelaten van ingrepen kunt maken en presenteren.
Het Afwegingsinstrument voor Ingrepen bouwt voort op de RDA‐zienswijzen Agenda
voor het Dierbeleid (2010) en Zorgplicht Natuurlijk Gewogen (2012) en is door
middel van een aantal praktische vragen gebruiksklaar gemaakt.
Het afwegingsinstrument is toepasbaar op alle ingrepen, inclusief lichamelijke. De
toepassing op andere dan lichamelijke ingrepen – zoals het veranderen van dieren
door middel van fok en door middel van genetische modificatie, evenals het
beïnvloeden van dieren door middel van huisvestingsomstandigheden (o.a. licht‐
donkerregimes) en door middel van medicatie – is stof voor een volgende zienswijze.
De Raad zou in zo'n vervolgzienswijze ook willen ingaan op de consequenties van het
verbieden van de ingrepen en de wijze waarop de ingrepen zouden moeten worden
uitgefaseerd.

Prof. dr. Frauke Ohl,
voorzitter Raad voor Dierenaangelegenheden

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

1

Inhoud
1. Samenvatting....................................................................................................................................3
2. Inleiding..............................................................................................................................................7
2.1 Vraag staatssecretaris...........................................................................................................7
2.2 Focus en kader .........................................................................................................................8
3. Definities ......................................................................................................................................... 10
3.1 Lichamelijke ingrepen ....................................................................................................... 10
3.2 Dierenwelzijn ........................................................................................................................ 10
3.3 Integriteit ................................................................................................................................ 10
3.4 Welzijn vs. Integriteit......................................................................................................... 10
4. Afwegingsinstrument voor ingrepen aan dieren .......................................................... 11
4.1 Inleiding en moreel ethische onderbouwing........................................................... 11
4.2 Afwegingsinstrument......................................................................................................... 11
4.3 Inventariserende vragen .................................................................................................. 16
4.4 Ethische afweging en reflectief evenwicht ............................................................... 17
5. Epiloog ............................................................................................................................................. 19
5.1 Gevolgen van het verbieden van ingrepen ............................................................... 19
5.2 Uitfaseren van ingrepen.................................................................................................... 19
5.3 Cases.......................................................................................................................................... 20
Bijlage I: cases.................................................................................................................................... 21
I.1 Koudmerken melkkoeien .................................................................................................. 21
I.2 Castratie kater........................................................................................................................ 22
I.3 Castratie hengst..................................................................................................................... 25
I.4 Castratie beerbig (onder CO 2 ‐verdoving).................................................................. 28
Bijlage II: doeleinden ingrepen .................................................................................................. 32
Leeswijzer

Hoofdstuk
1
is
de
samenvatting,
waarin
vraagstelling,
afwegingsinstrument voor ingrepen en enkele kritische kanttekeningen bij
elkaar gebracht zijn. In hoofdstuk 2 vindt u de adviesvraag van de
staatsecretaris van Economische Zaken en de inkadering van de
zienswijze. In hoofdstuk 3 worden de voor deze zienswijze belangrijkste
begrippen en hun onderlinge samenhang geduid. In Hoofdstuk 4 wordt
vervolgens het afwegingsinstrument voor ingrepen gepresenteerd en
toegelicht. Hoofdstuk 5 is de epiloog, waarin enkele belangrijke
kanttekeningen bij het besluiten over de aanvaardbaarheid van ingrepen
worden gemaakt. De door de staatssecretaris gevraagde casussen vindt u
in bijlage I. Een bloemlezing van doeleinden waarvoor ingrepen vandaag
de dag gebruikt worden vindt u in bijlage II.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

2

1. Samenvatting
Bij wet is bepaald dat het verrichten van lichamelijke ingrepen 1 bij dieren
in beginsel verboden is, tenzij er sprake is van diergeneeskundige
indicatie of tenzij de ingreep is aangewezen op grond van artikel 2.8 van
de Wet dieren. In de praktijk is het aantal ingrepen dat routinematig en
op basis van deze regelingen wordt uitgevoerd aanzienlijk. Zo worden
katers vrijwel allemaal gecastreerd, wordt het merendeel van de hengsten
gecastreerd, terwijl in de varkenshouderij het castreren van beerbiggen
wordt uitgefaseerd. Waarom wordt een ingreep in de ene context wel
routinematig uitgevoerd – en wordt er zelfs op aangedrongen - en wordt
in de andere context gestreefd naar het uitfaseren van die ingreep? Maar
ook: waarom zou binnen dezelfde diersoort in dezelfde context de ene
ingreep (bijvoorbeeld castratie van hengsten) wel aanvaardbaar zijn en de
andere (bijvoorbeeld staartcouperen bij paarden) niet?
Staatssecretaris Dijksma van Economische Zaken heeft de Raad voor
Dierenaangelegenheden op 5 maart 2013 gevraagd om een
afwegingsinstrument voor de toelaatbaarheid van ingrepen bij dieren op
te stellen en uiterlijk 1 juni 2013 aan haar op te leveren. In verband met
dit korte tijdsbestek heeft de Raad ervoor gekozen om nu een
afwegingsinstrument op te leveren en de essentiële bijkomende vragen –
over de consequenties van het uitsluiten van bepaalde ingrepen voor het
houden van bepaalde diersoorten of voor bepaalde houderijsystemen en
over het traject van het uitfaseren van een bepaalde ingreep – in een
vervolgzienswijze te behandelen.
Het afwegingsinstrument voor ingrepen is gebaseerd op het
interventieschema dat de Raad formuleerde in zijn zienswijze Zorgplicht
Natuurlijk Gewogen. Het doel van dat interventieschema was onder
andere om de juridische term ‘onnodig lijden’ nauwkeuriger te duiden en
operationeel te maken door deze te preciseren naar de begrippen
‘onvermijdbaar lijden’, ‘noodzakelijk lijden’ en ‘aanvaardbaar lijden’. Op
basis van die differentiatie en de onderliggende denklijn kan geduid
worden wanneer een welzijnsaantasting aanvaardbaar is. Ten behoeve
van het afwegingsinstrument voor ingrepen is dit interventieschema
doorontwikkeld, om te kunnen duiden wanneer menselijk handelen in de
vorm van een lichamelijke ingreep aan het dier aanvaardbaar is.
Het afwegingsinstrument voor ingrepen bij dieren is een stappenplan dat
uitgaat van het voornemen om een bepaalde ingreep bij een bepaalde
diersoort in een bepaalde context toe te passen. In dit stappenplan
worden de verschillende afwegings- en beslismomenten die nodig zijn om
een ingreep op zijn aanvaardbaarheid te beoordelen op een logische wijze
gepresenteerd. Daardoor kan het afwegingsproces op een transparante en
consistente wijze worden doorlopen. De eerste drie stappen in het
afwegingsmodel resulteren in feitelijke conclusies. In de finale stap vindt
het afwegen van belangen en waarden plaats. Hierbij wordt gebruik
1

De vigerende juridische definitie van een lichamelijke ingreep is: ”Ingreep bij een dier, waarbij de
natuurlijke samenhang van levende weefsels wordt verbroken, met inbegrip van het afnemen van
bloed en het geven van injecties en met uitzondering van het doden van het dier.”

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

3

gemaakt van het afwegingsmodel dat de Raad formuleerde in zijn
zienswijze Agenda voor het Dierbeleid. In deze zienswijze heeft de Raad
een aantal vragen geformuleerd om deze finale afweging verder te
operationaliseren. Die finale afweging onderbouwt de beslissing om een
specifiek omschreven ingreep bij een bepaalde diersoort in een bepaalde
context wel of niet toe te laten.
Het Afwegingsinstrument voor Ingrepen bestaat uit de volgende vier
stappen:
Stap 1)
Wordt het welzijn en/of de integriteit van het dier door de handeling
blijvend aangetast?
 Nee = Voorgenomen handeling is geen Ingreep
 Ja = Naar Stap 2
Stap 2)
Is de ingreep noodzakelijk vanwege diergerichte doelstellingen?
 Ja = Ingreep uitvoeren + onderzoeken of de onderliggende oorzaak
maatschappelijk aanvaardbaar is.
 Nee = naar Stap 3
In dit licht bezien is bij de routinematige keizersnede bij dikbilrund en
buldog niet de keizersnede zelf de ingreep die beoordeeld moet worden
op aanvaardbaarheid, maar de fok die de keizersnede noodzakelijk
maakt. De keizersnede an sich is immers een noodzakelijke ingreep op
het moment dat het kalf/de pup niet op de natuurlijke manier geboren
kan worden.
Het besluit dat een ingreep omwille van diergerichte doelstellingen
noodzakelijk is, impliceert niet dat de onderliggende oorzaak voor die
de ingreep (fok, houderijsysteem, etc.) aanvaardbaar is.
Stap 3)
Is de ingreep noodzakelijk om bepaalde mensgerichte doelstellingen te
realiseren 2 ?
 Nee = Ingreep niet uitvoeren + alternatieven verkennen 3
 Ja = Noodzakelijke 4 welzijnsaantasting en/of noodzakelijke
integriteitaantasting; en naar Stap 4
Stap 4)
In geval van noodzakelijke4 welzijns- en/of integriteitaantasting vindt
vervolgens de (ethische) afweging plaats of de ingreep en de resulterende
welzijnsaantasting c.q. de resulterende integriteitaantasting wel of niet
maatschappelijk aanvaardbaar zijn. Deze afwegingen worden gemaakt
volgens het Afwegingsmodel voor Dierbeleid.
 Nee: Ingreep mag niet uitgevoerd worden: alternatieven verkennen
 Ja: Ingreep mag uitgevoerd worden
2

Bijvoorbeeld: economie, gezelschap, vermaak, maar ook ecologie.
Voor elk van de alternatieven moet het afwegingsinstrument afzonderlijk doorlopen worden.
4
Noodzakelijk = noodzakelijk vanuit het oogpunt van de houder/beheerder
3

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

4

De centrale vraag in de finale afweging is dus:
“Weegt de uit de ingreep resulterende welzijns- en/of integriteitschade op
tegen de schade aan mensenwelzijn (inclusief –gezondheid), dierenwelzijn
(inclusief –gezondheid), ecologie en/of economie, wanneer deze ingreep
achterwege gelaten zou worden?”
Om deze vraag te kunnen beantwoorden moeten onder andere de
volgende vragen gesteld worden:
4a) Leidt de ingreep tot absoluut onaanvaardbare schade aan de
integriteit en/of het welzijn van het dier, ongeacht de context
waarin de ingreep wordt uitgevoerd?
4b) Leidt het achterwege laten van de ingreep tot onaanvaardbare
schade aan mensenwelzijn (inclusief –gezondheid), dierenwelzijn
(inclusief –gezondheid), ecologie en/of economie?
4c) Zijn er aanpassingen in het houderijsysteem mogelijk die de
ingreep overbodig maken?
4d) Leiden de aanpassingen in het houderijsysteem tot
onaanvaardbare schade aan mensenwelzijn (inclusief –gezondheid),
dierenwelzijn (inclusief –gezondheid), ecologie en/of economie?
De moeilijkheid bij het maken van de afwegingen binnen dit instrument is
dat de waarden van mensenwelzijn (inclusief –gezondheid), dierenwelzijn
(inclusief –gezondheid), ecologie en economie niet eenduidig in
vergelijkbare eenheden zijn uit te drukken. Bovendien verschilt het per
cultuur, in de tijd en zelfs per context welke waarden we aan de
verschillende deelaspecten toekennen. De consequentie daarvan is dat de
afweging over het wel of niet toelaten van een bepaalde ingreep niet
generiek op het niveau van de ingreep, maar specifiek op het niveau van
de ingreep in een bepaalde context moet plaatsvinden. De consequentie is
tevens dat de aanvaardbaarheid van bepaalde ingrepen in de tijd, maar
bijvoorbeeld ook per land kan verschillen. De Nederlandse (wettelijke)
minimumnormen moeten worden gebaseerd op de in de Nederlandse
maatschappij breed gedragen waarden en normen.
Het afwegingsinstrument voor ingrepen is geen rekenkundig model, dat
op basis van eenduidige, vergelijkbare parameters een helder en
eensluidend besluit oplevert. Het afwegingsinstrument levert wel een
systematiek op waarmee op transparante en consistente wijze de
afwegingen die ten grondslag liggen aan het besluit om een ingreep wel of
niet toe te laten zichtbaar kunnen worden gemaakt. Daarmee is de
politieke besluitvorming, die uiteindelijk het brede draagvlak voor de
maatschappelijke opvattingen in deze afwegingen moet borgen, gediend.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

5

Figuur 1: Afwegingsinstrument voor Ingrepen

Stap 1: Wordt het welzijn
en/of de integriteit van het
dier door de handeling
blijvend aangetast?

Nee
Voorgenomen handeling is
geen ingreep

Ja
Stap 2: Is de ingreep
noodzakelijk vanwege
diergerichte doelstellingen?

Ja

Ingreep wel uitvoeren
+
beoordelen aanvaardbaarheid
onderliggende oorzaak

Nee

Ingreep niet uitvoeren
+
verkennen alternatieven

Nee
Stap 3: Is de ingreep
noodzakelijk vanwege
bepaalde mensgerichte
doelstellingen?
Ja
Stap 4: (Ethische) afweging of de ingreep en de
resulterende welzijnsaantastingen/of
integriteitaantasting wel of niet
maatschappelijk aanvaardbaar zijn.
Deze afweging wordt gemaakt volgens het
Afwegingsmodel voor Dierbeleid

De resulterende welzijns‐
en/of integriteitaantasting is
wel maatschappelijk
aanvaardbaar

De resulterende welzijns‐
en/of integriteitaantasting is
niet maatschappelijk
aanvaardbaar

Ingreep wel uitvoeren

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

6

2. Inleiding

2.1 Vraag staatssecretaris
Op 5 maart 2013 legde staatssecretaris Dijksma van Economische Zaken
de Raad voor Dierenaangelegenheden de volgende adviesvraag voor:
Hierbij verzoek ik de Raad voor Dierenaangelegenheden een
afwegingskader op te stellen voor het al dan niet toestaan van ingrepen
bij gehouden dieren.
Ik vraag u:
1. een instrument om de afweging te kunnen maken die kan leiden tot
het wel of niet toestaan van een ingreep;
2. als voorbeeld, voor de hieronder genoemde casussen aan de hand
van het afwegingskader relevante informatie te genereren, inclusief
de praktische consequenties van het wel of niet toestaan van de
ingreep, op basis waarvan ik zou kunnen besluiten om de ingreep
wel of niet toe te staan.
Casus 1: het vriesbranden van koeien; koeien krijgen een merk
d.m.v. vriesbranden om – op afstand – herkenbaar te zijn in een
groep.
Casus 2: het (routinematig) castreren van hengsten, katers en
varkens; ik vraag u om in deze casus de afwegingskaders van
dezelfde ingreep die om verschillende redenen bij verschillende
diersoorten wordt toegepast naast elkaar te zetten.
U dient daarbij de huidige breed maatschappelijk gedragen
uitgangspunten te betrekken: (1) de integriteit van het dier niet aantasten
en (2) geen ingrepen als gevolg van de wijze waarop dieren worden
gehuisvest of om cosmetische redenen.
Ik verzoek u mij de zienswijze graag uiterlijk 1 juni 2013 te doen
toekomen.
Toelichting
Op grond van artikel 2.8 van de Wet dieren is het verrichten van
lichamelijke ingrepen bij dieren in beginsel verboden. Op grond van het
tweede lid, onderdeel a, van artikel 2.8 van de wet, bestaat er een
uitzondering
op
dat
verbod
voor
ingrepen,
waarvoor
een
diergeneeskundige noodzaak bestaat. Voorts geldt voornoemd verbod op
grond van artikel 2.8, tweede lid, onderdeel b, van de wet niet voor
ingrepen die bij of krachtens algemene maatregel van bestuur zijn
aangewezen. De – buiten medische noodzaak – toegestane ingrepen zijn
opgenomen in het Besluit diergeneeskundigen.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

7

Deze ingrepen worden, gelet op de wijze waarop de betreffende dieren in
Nederland worden gehouden, momenteel nog aanvaardbaar en gelet op
de borging van dierenwelzijn en diergezondheid in gevallen zelfs
noodzakelijk geacht. Mijn beleid is er evenwel permanent op gericht om
het verrichten van lichamelijke ingrepen bij dieren verder te verminderen.
De Tweede Kamer heeft recentelijk vragen gesteld en moties ingediend
over de toelaatbaarheid van ingrepen bij dieren. Ook maatschappelijke
organisaties oefenen druk uit om lichamelijke ingrepen te verbieden. Met
name cosmetische ingrepen en ingrepen die betrekking hebben op de
wijze van houden worden in steeds grotere mate maatschappelijk
onaanvaardbaar geacht. Ook de medisch noodzakelijke ingrepen die hun
oorsprong vinden in het fokken op specifieke eigenschappen worden in
toenemende mate maatschappelijk ter discussie gesteld.
De
maatschappelijke
belangstelling
voor
welzijnsof
integriteitsaantastende ingrepen bij dieren groeit. Mijn voorgangers en
ondergetekende hebben voor de nu toegestane dan wel verboden
ingrepen een weloverwogen besluit genomen. De validiteit van deze
besluiten wordt echter soms in twijfel getrokken. Mede omdat een verbod
op lichamelijke ingrepen grote economische én sociale consequenties kan
hebben, heb ik behoefte aan een afwegingskader waarmee helderheid
verschaft kan worden in de afwegingen die ten grondslag liggen aan de
genomen en mogelijk nog te nemen besluiten.

2.2 Focus en kader
Staatssecretaris Dijksma van Economische Zaken vraagt de Raad om een
denkkader op te stellen waarmee de afwegingen voor het al dan niet
toestaan van ingrepen bij gehouden dieren op een transparante en
consistente wijze kunnen worden gemaakt. Uit de toelichting bij de vraag
blijkt dat deze adviesvraag zich beperkt tot lichamelijke ingrepen, zoals
gedefinieerd in de Wet Dieren 5 .
In lijn met de adviesvraag zal de zienswijze zich beperken tot de
lichamelijke ingrepen, die veelal uitgevoerd worden ter voorkoming van
risico’s op fysieke en materiële schade, omwille van cosmetische
doeleinden, vanwege houderijomstandigheden en/of ten gevolgen van
(fokken op) bepaalde eigenschappen. Vaak betreft het een combinatie van
deze factoren, zoals erfelijke eigenschappen en houderijomstandigheden.
De Raad is van mening dat het voorgestelde denkkader ook gebruikt kan
(en moet) worden voor de afwegingen ten aanzien van andere ingrepen,
zoals het veranderen van dieren door middel van fok en door middel van
genetische modificatie, alsmede het beïnvloeden van dieren door middel
van huisvestingsomstandigheden (zoals licht-donkerregimes) en door
5
Lichamelijke ingreep: ingreep bij een dier, waarbij de natuurlijke samenhang van levende weefsels
wordt verbroken, met inbegrip van het afnemen van bloed en het geven van injecties en met
uitzondering van het doden van het dier.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

8

middel van medicatie (zoals anticonceptie). Een verkenning op deze
gebieden zal echter pas in een vervolgzienswijze plaats kunnen vinden.
Overigens
moet
nadrukkelijk
niet
verwacht
worden
dat
het
afwegingsinstrument vooringrepen een rekenkundig model oplevert
waaruit op basis van inputparameters een eenvoudig ‘wel of niet toelaten’
rolt. Het afwegingsinstrument is een methode om de besluitvorming
transparant en consistent te maken door een stappenplan van vragen en
een overzicht van de meest relevante mee te wegen belangen en waarden
te bieden. Zoals in onze eerdere zienswijze Zorgplicht Natuurlijk Gewogen
wordt benadrukt, worden ook keuzes over (on)aanvaardbaar lijden bij
dieren niet meer uitsluitend gemaakt door de beheerder of houder, maar
moet de maatschappij uitdrukkelijk gekend worden in deze afwegingen.
De resultaten van een afweging op basis van dit denkkader zijn dan ook
een afspiegeling van de heersende, tijd- en contextgebonden
overwegingen.
Voor het opstellen van deze zienswijze gaat de Raad uit van de in
Nederland breed gedragen maatschappelijke opvatting dat de mens
dieren mag houden. Tegelijkertijd constateert de Raad dat er een
toenemende diversificatie bestaat in de opvattingen over de wijze waarop
en voor welke doeleinden wij dieren mogen houden. Die toenemende
diversificatie in opvattingen raakt rechtstreeks aan de discussie over het
al dan niet toelaten van ingrepen bij dieren. Wanneer bepaalde ingrepen
in bepaalde contexten als onaanvaardbaar beoordeeld worden kan dat
immers de consequentie hebben dat de betreffende vorm van dierhouderij
of het houden van de betreffende diersoort niet langer op een
aanvaardbare wijze kan plaatsvinden.
Bij het ontwerpen van het afwegingsinstrument hebben de mogelijke
gevolgen van het wel of niet toelaten van een bepaalde ingreep in een
bepaalde context geen rol gespeeld. Bij het in de praktijk uitvoeren van
de afweging van de aanvaardbaarheid van een specifieke ingreep bij een
specifieke diersoort in een specifieke context zullen deze consequenties
wel nadrukkelijk moeten worden meegewogen.
De Staatssecretaris heeft de Raad gevraagd aan de hand van het
afwegingsmodel de praktische consequentie van het wel of niet toestaan
van een ingreep in een viertal casussen te toetsen. In de bijlagen van
deze zienswijze zullen op basis van het ontwikkelde afwegingsmodel deze
casussen worden uitgewerkt en gepresenteerd op een zodanige wijze dat
besluitvorming over het al dan niet toestaan van de betreffende ingrepen
transparant en onderbouwd kan plaatsvinden. Volledigheidshalve wordt in
de bijlagen bovendien een overzicht gegeven van diverse doelen waarvoor
ingrepen bij dieren op dit moment worden gedaan.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

9

3. Definities
In deze zienswijze hanteert de raad de volgende definities:

3.1 Lichamelijke ingrepen
Een lichamelijke ingreep is een handeling bij een dier waarbij de
natuurlijke samenhang van levende weefsels wordt verbroken, met
inbegrip van het afnemen van bloed en het geven van injecties en met
uitzondering van het doden van het dier.

3.2 Dierenwelzijn
Dierenwelzijn is het resultaat van het dynamische samenspel tussen een
dier en zijn omgeving. Daarin is de welzijnsstatus van dat dier gerelateerd
aan de mate waarin hij zich kan aanpassen aan de uitdagingen die de
heersende omgevingsomstandigheden bieden en de vrijheid die hij heeft
om normale, soortspecifieke gedragspatronen te vertonen, teneinde een
staat te bereiken die hij als positief ervaart. Negatief en positief welzijn
zijn daarbij, net zoals gezond en ziek, uitersten van een glijdende schaal.

3.3 Integriteit
Naast dierenwelzijn speelt ook het begrip integriteit een belangrijke rol bij
de afweging over de aanvaardbaarheid van ingrepen. Onder integriteit
verstaan we in het kader van deze zienswijze de heelheid en gaafheid van
het dier en het vermogen om soortspecifiek gedrag te kunnen uitoefenen.

3.4 Welzijn vs. Integriteit
Integriteit en welzijn liggen vaak in elkaars verlengde: het aantasten van
de heelheid van een dier levert vaak een aantasting van het welzijn op,
omdat het dier lijdt aan de ingreep of omdat de ingreep het vermogen van
het dier om zichzelf te handhaven in een voor de soort geschikte
omgeving aantast.
Integriteit en welzijn kunnen ook tegengesteld aan elkaar zijn, in het
geval dat aantasting van de integriteit (door het uitvoeren van een
ingreep) plaatsvindt om een welzijnsprobleem op te lossen of om een
potentieel welzijnsprobleem te voorkomen. Dergelijke (potentiële)
welzijnsprobleem kunnen samenhangen met de houderijcontext, of met
het fokken op specifieke eigenschappen. Het dier ‘kunstmatig’ aanpassen
aan onze belangen kan beoordeeld worden als een gebrek aan respect
voor de heelheid en gaafheid van het dier.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

10

4. Afwegingsinstrument voor ingrepen aan dieren

4.1 Inleiding en moreel ethische onderbouwing
De huidige wet- en regelgeving is voornamelijk erop gericht onnodig lijden
van dieren te voorkomen. Hoewel deze gedachtelijn logisch lijkt, is de
vraag wat onnodig lijden feitelijk inhoudt niet eenvoudig te beantwoorden.
Daarnaast is het van belang te duiden hoe de concepten van welzijn,
integriteit en lijden aan elkaar gerelateerd zijn.
Er kan op verschillende gronden in opeenvolgende niveaus waarde aan
dieren worden toegekend. De meest basale waardetoekenning is de
erkenning dat dieren nutswaarde hebben: zij leveren producten (wol,
vlees, melk, maar ook gezelschap) voor de mens. Bovendien erkennen we
vandaag de dag dat dieren pijn kunnen ervaren en kunnen lijden: dieren
zijn ‘voelende wezens’. Tot slot erkennen we dat dieren intrinsieke waarde
hebben: het dier heeft waarde omwille van zichzelf en niet alleen omdat
hij de mens ter nutte is.
De grondslag voor het respecteren van de integriteit van dieren ligt in de
erkenning van de intrinsieke waarde van dieren: het is niet zomaar
gerechtvaardigd om de integriteit van een dier aan te tasten. De huidige
maatschappelijke grondslag in Nederland om rekening te houden met het
welzijn van dieren ligt in de combinatie van de erkenning dat dieren
voelende wezens zijn en de erkenning dat dieren intrinsieke waarde
hebben.

4.2 Afwegingsinstrument
Het afwegingsinstrument voor ingrepen bij dieren is een stappenplan
waarin de verschillende afwegings- en beslismomenten op een logische
wijze worden gepresenteerd, waardoor het afwegingsproces op een
transparante en consistente wijze kan worden doorlopen. De eerste drie
stappen in het afwegingsmodel resulteren in eenduidige, feitelijke
conclusies. In de finale stap vindt het afwegen van belangen en waarden
plaats.
Het afwegingsinstrument voor ingrepen is gebaseerd op het
interventieschema dat de Raad formuleerde in zijn zienswijze Zorgplicht
Natuurlijk Gewogen. Het doel van dat interventieschema was onder
andere om de juridische term ‘onnodig lijden’ nauwkeuriger te duiden en
operationeel te maken door deze te preciseren naar de begrippen
‘onvermijdbaar lijden’, ‘noodzakelijk lijden’ en ‘aanvaardbaar lijden’. Op
basis van die differentiatie en de onderliggende denklijn kan geduid
worden of de situatie waarin een dier zich bevindt ingrijpen door de mens
vereist.
In de nu voorliggende zienswijze wordt uitgegaan van een voorgenomen
ingreep. Gevolgen, aanleiding en doelstelling van deze ingreep worden in
de loop van het analyseproces onderzocht. De finale afweging van
belangen en waarden, die resulteert in de duiding van de
aanvaardbaarheid van de ingreep – en dus tot de beslissing om een

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

11

ingreep al dan niet toe te laten, wordt gemaakt met behulp van het
afwegingsmodel dat de Raad formuleerde in zijn zienswijze Agenda voor
het Dierbeleid. In het kader van het afwegingsinstrument voor ingrepen
zijn een aantal vragen geformuleerd om deze finale afweging verder te
operationaliseren. In paragraaf 4.2 en 4.3 wordt nader ingegaan op de te
hanteren methode voor deze finale afweging.
Figuur 1: Afwegingsinstrument voor Ingrepen

Stap 1: Wordt het welzijn
en/of de integriteit van het
dier door de handeling
blijvend aangetast?
Ja
Stap 2: Is de ingreep
noodzakelijk vanwege
diergerichte doelstellingen?

Nee
Voorgenomen handeling is
geen ingreep

Ja

Ingreep wel uitvoeren
+
beoordelen aanvaardbaarheid
onderliggende oorzaak

Nee
Stap 3: Is de ingreep
noodzakelijk vanwege
bepaalde mensgerichte
doelstellingen?

Nee

Ingreep niet uitvoeren
+
verkennen alternatieven

Ja
Stap 4: (Ethische) afweging of de ingreep en de
resulterende welzijnsaantastingen/of
integriteitaantasting wel of niet
maatschappelijk aanvaardbaar zijn.
Deze afweging wordt gemaakt volgens het
Afwegingsmodel voor Dierbeleid

De resulterende welzijns‐
en/of integriteitaantasting is
wel maatschappelijk
aanvaardbaar

De resulterende welzijns‐
en/of integriteitaantasting is
niet maatschappelijk
aanvaardbaar

Ingreep wel uitvoeren
RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

12

Het Afwegingsinstrument voor Ingrepen gaat uit van het voornemen
om een bepaalde ingreep bij een bepaalde diersoort in een bepaalde
context te verrichten. Het afwegingsinstrument bestaat uit vier stappen:
Stap 1)
Wordt het welzijn en/of de integriteit van het dier door de handeling
blijvend aangetast?
 Nee = Voorgenomen handeling is geen Ingreep
 Ja = Naar Stap 2
Stap 2)
Is de ingreep noodzakelijk vanwege diergerichte doelstellingen?
 Ja = Ingreep uitvoeren + verkennen van de maatschappelijke
aanvaardbaarheid van de onderliggende oorzaak.
 Nee = Naar Stap 3
In dit licht bezien is bij de routinematige keizersnede bij dikbilrund en
buldog niet de keizersnede zelf de ingreep die beoordeeld moet worden
op aanvaardbaarheid, maar de fok die de keizersnede noodzakelijk
maakt. De keizersnede is immers een noodzakelijke ingreep op het
moment dat het kalf/de pup niet op de natuurlijke manier geboren kan
worden.
Het besluit dat een ingreep omwille van diergerichte doelstellingen
noodzakelijk is, impliceert niet dat de onderliggende oorzaak voor die
de ingreep (fok, houderijsysteem, etc.) aanvaardbaar is.
Stap 3)
Is de ingreep noodzakelijk om bepaalde mensgerichte doelstellingen te
realiseren 6 ?
 Nee = ingreep niet uitvoeren + alternatieven verkennen 7
 Ja = noodzakelijke 8 welzijnsaantasting en/of noodzakelijke
integriteitaantasting; en naar Stap 4
Stap 4)
In geval van noodzakelijke8 welzijns- of integriteitaantasting vindt
vervolgens de (ethische) afweging plaats of de ingreep en de resulterende
welzijnsaantasting c.q. de resulterende integriteitaantasting wel of niet
maatschappelijk aanvaardbaar zijn. Voor deze afwegingen wordt gebruik
gemaakt van de methode van het Afwegingsmodel voor Dierbeleid 9 .
 Wel aanvaardbaar: ingreep mag uitgevoerd worden
 Niet aanvaardbaar: ingreep niet uitvoeren en alternatieven
verkennen

6

Bijvoorbeeld: economie, gezelschap, vermaak, maar ook ecologie.
Voor elk van de alternatieven moet het afwegingsinstrument afzonderlijk doorlopen worden.
8
Noodzakelijk = noodzakelijk vanuit het oogpunt van de houder/beheerder
9
Agenda voor het Dierbeleid, RDA (2010)
7

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

13

In de eerste drie stappen van het afwegingsmodel wordt getoetst of een
handeling wel of niet een ingreep is, of de ingreep onvermijdelijk is en of
de ingreep – vanuit het oogpunt van de houder – noodzakelijk is. De
laatste en moeilijkste stap is te bepalen of een noodzakelijke ingreep ook
maatschappelijk aanvaardbaar is. Wanneer een ingreep beoordeeld wordt
als maatschappelijk onaanvaardbaar, dan moet dat ertoe leiden dat deze
ingreep in– wettelijk vastgelegde – minimumnormen voor de dierhouderij
verboden wordt.
In de derde stap van het afwegingsinstrument wordt geoordeeld dat de
dierhouder de ingreep noodzakelijk acht binnen zijn houderijsysteem.
Vervolgens wordt getoetst of dit oordeel van noodzakelijkheid door de
maatschappij
gedeeld
wordt.
Daartoe
moet
niet
alleen
de
aanvaardbaarheid van de aantasting van de integriteit en het welzijn die
de ingreep veroorzaakt beoordeeld worden, maar ook de consequenties
van het niet uitvoeren van de ingreep. Daarbij is het van belang om een
beeld te vormen van de betreffende context (houderijsysteem,
management, fokkerij, etc.) zonder dat daarin de ingreep wordt toegepast
en van alternatieven voor de context waarin de ingreep niet (meer) nodig
is. De centrale vraag in deze finale afweging is dus:
4) Weegt de uit de ingreep resulterende welzijns- en/of
integriteitschade op tegen de schade aan mensenwelzijn (inclusief –
gezondheid), dierenwelzijn (inclusief –gezondheid), ecologie en/of
economie, wanneer deze ingreep achterwege gelaten zou worden?
Om deze vraag te kunnen beantwoorden moeten onder andere de
volgende vragen gesteld worden:
4a) Leidt de ingreep tot absoluut onaanvaardbare schade aan de
integriteit en/of het welzijn van het dier, ongeacht de context
waarin de ingreep wordt uitgevoerd?
4b) Leidt het achterwege laten van de ingreep tot onaanvaardbare
schade aan mensenwelzijn (inclusief –gezondheid), dierenwelzijn
(inclusief –gezondheid), ecologie en/of economie?
4c) Zijn er aanpassingen in het houderijsysteem mogelijk die de
ingreep overbodig maken?
4d) Leiden de aanpassingen in het houderijsysteem tot
onaanvaardbare schade aan mensenwelzijn (inclusief –gezondheid),
dierenwelzijn (inclusief –gezondheid), ecologie en/of economie?
De moeilijkheid bij het maken van de afwegingen binnen dit instrument is
dat de waarden van mensenwelzijn (inclusief –gezondheid), dierenwelzijn
(inclusief –gezondheid), ecologie en economie niet eenduidig in
vergelijkbare eenheden zijn uit te drukken. Bovendien verschilt het per
cultuur, in de tijd en zelfs per context welke waarden we aan de
verschillende deelaspecten toekennen. De consequentie daarvan is dat de
afweging over het wel of niet toelaten van een bepaalde ingreep niet

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

14

generiek op het niveau van de ingreep, maar specifiek op het niveau van
de ingreep in een bepaalde context moet plaatsvinden. De consequentie is
tevens dat de aanvaardbaarheid van bepaalde ingrepen in de tijd, maar
bijvoorbeeld ook per land kan verschillen. De Nederlandse (wettelijke)
minimumnormen moeten worden gebaseerd op de in de Nederlandse
maatschappij breed gedragen waarden en normen. De import van dieren
en dierlijke producten die niet aan die normen voldoen is vanwege
Europese regelgeving weliswaar moeilijk te verbieden, maar dieren en
dierlijke producten die worden geïmporteerd zouden eigenlijk aan dezelfde
normen moeten voldoen. Dat betekent bijvoorbeeld dat op Nederlandse
dierenshows geen gecoupeerde honden en paarden meer zouden mogen
deelnemen en dat in de Nederlandse supermarkten geen vlees van
onverdoofd gecastreerde varkens meer verkocht zou moeten worden.
In de huidige Nederlandse maatschappij is het algemeen aanvaard dat de
mens dieren houdt om te voorzien in zijn eigen behoeften: dieren worden
gehouden voor gezelschap, sport, arbeid, voedsel, etc. De mate van
aanvaardbaarheid van een doeleinde om dieren voor te houden varieert:
zo oordeelden de Tweede en Eerste Kamer afgelopen jaar dat
bontproductie geen aanvaardbaar doel is om dieren voor te houden.
De systemen waarin dieren worden gehouden zijn – in het bijzonder in de
veehouderij – verregaand geoptimaliseerd voor bepaalde aspecten. De
intensieve veehouderij is bijvoorbeeld geoptimaliseerd voor het
kostenefficiënt produceren van dierlijke eiwitten. Belangrijke elementen
van de houderijsystemen, zoals huisvesting en management, hangen
nauw met elkaar samen en zijn geoptimaliseerd voor de voor dat
houderijsysteem belangrijke aspecten. Ingrepen kunnen een onderdeel
van dat houderijsysteem zijn. Het wel of niet toelaten van een bepaalde
ingreep zal daarom vrijwel altijd gevolgen hebben voor de andere factoren
in en voor de optimalisatie van het houderijsysteem. Dat hoeft overigens
geen kwalijke zaak te zijn: duurzaamheid anno nu ziet er nadrukkelijk
anders uit dan enkele decennia geleden, vanwege voortschrijdende
wetenschappelijke inzichten en vanwege veranderende maatschappelijke
waarden en normen.
Het voorgaande in ogenschouw nemende kan het afwegingsinstrument
voor ingrepen dan ook geen rekenkundig model zijn, dat op basis van
eenduidige, vergelijkbare parameters een helder en eensluidend besluit
oplevert. Het afwegingsinstrument levert wel een systematiek op
waarmee op transparante en consistente wijze de afwegingen die ten
grondslag liggen aan het besluit om een ingreep wel of niet toe te laten
zichtbaar kunnen worden gemaakt. Daarmee is de politieke
besluitvorming, die uiteindelijk het brede draagvlak voor de
maatschappelijke opvattingen in deze afwegingen moet borgen, gediend.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

15

4.3 Inventariserende vragen
Het afwegingsinstrument voor ingrepen bij dieren moet gebruik maken
van de meest recente wetenschappelijke kennis. Voor de finale afweging
van de maatschappelijke aanvaardbaarheid wordt gebruik gemaakt van
de methodiek van het Afwegingsmodel voor Dierbeleid 10 . Voor die
methodiek moeten behalve de onderliggende feiten ook de relevante
belangen en de maatschappelijk breed gedragen opvattingen ten aanzien
van dierhouderij (inclusief -fokkerij), dierenwelzijn en diergezondheid
worden geïnventariseerd. Dit impliceert dat beleid en regelgeving telkens
opnieuw, met de meest recente kennis en indachtig de heersende
maatschappelijke opvattingen, geactualiseerd moeten worden. Het
impliceert tevens dat de overheid de kennis en morele opvattingen over
dieren regelmatig inventariseert in de ‘Trendanalyse Denken over Dieren’,
waarvan de eerste versie in 2012 is opgesteld.
Om de voor de afweging over ingrepen benodigde informatie in beeld te
brengen stellen we onder andere de volgende vragen:
De inventarisatie van relevante wetenschappelijke en praktische feiten.
 Wat is de ernst en de duur van de welzijnsaantasting die de ingreep
veroorzaakt? [zie ook Stap 1]
 Wat is de ernst en de duur van de integriteitaantasting die de
ingreep veroorzaakt? [zie ook Stap 1]
 Hoe en in welke mate tast het achterwege laten van de ingreep het
welzijn van het dier aan, onder gelijkblijvende omstandigheden?
[zie ook Stap 2]
 Zijn er alternatieven voor de ingreep, danwel mitigerende
maatregelen ten aanzien van de welzijnsaantasting bij het
achterwege laten van de ingreep, onder gelijkblijvende
houderijomstandigheden, denkbaar en uitvoerbaar?
 Welke wijzigingen in de houderijomstandigheden zijn nodig om
deze ingreep achterwege te kunnen laten zonder dat er extra
welzijnsaantasting optreedt?
 Wat is de sociale, ecologische en economische impact van de
alternatieven voor de ingreep, van de mitigerende maatregelen bij
het achterwege laten van de ingreep en van de wijzigingen in de
houderijomstandigheden die nodig zijn om de ingreep achterwege
te kunnen laten zonder dat er extra welzijnsaantasting optreedt?
De inventarisatie van relevante belangen.
 Welke actoren zijn er bij deze ingreep betrokken? [zie ook Stap 3]
 Wat zijn de belangen van deze actoren m.b.t. het houderijsysteem,
de ingreep, de alternatieven voor de ingreep, de mitigerende
maatregelen bij het achterwege laten van de ingreep, de
alternatieve houderijomstandigheden die nodig zijn om de ingreep
achterwege te kunnen laten zonder dat er extra welzijnsaantasting
optreedt? [zie ook Stap 3]

10

Agenda voor het Dierbeleid, RDA (2010)

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

16

De inventarisatie van de relevante maatschappelijke opvattingen en de
onderliggende breed gedragen maatschappelijke waarden. Het gewicht
dat aan de verschillende belangen wordt toegekend baseren we op de
breed gedragen maatschappelijke waarden.
 Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende
waarden t.a.v. deze ingreep bij deze diersoort in deze context?
 Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en de onderliggende
waarden t.a.v. deze ingreep bij deze diersoort in andere context?
 Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende
waarden t.a.v. andere ingrepen bij deze diersoort in vergelijkbare
context? 11
 Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende
waarden t.a.v. deze ingreep bij andere diersoorten in vergelijkbare
context?11

4.4 Ethische afweging en reflectief evenwicht
In de laatste fase van het afwegingsmodel worden belangen en waarden
tegen elkaar afgewogen om te kunnen beslissen of een ingreep wel of niet
maatschappelijk aanvaardbaar is. De Raad adviseert om voor deze
afweging gebruik te maken van de methode van reflectief evenwicht. Bij
reflectief evenwicht gaat het om het maken van een beredeneerde
afweging, waarin geprobeerd wordt om gevoelsmatige inschattingen,
principes en relevante feiten met elkaar in evenwicht te brengen.
Het proces van reflectief evenwicht begint bij onze gevoelsmatige
inschattingen: de eerste indrukken. In de discussies over dieren en met
name ingrepen bij dieren komen vaak intuïtieve antwoorden naar voren.
Voor het zoeken naar een reflectief evenwicht zijn deze intuïties een
belangrijk signaal. Een eerste reactie kan waardevol zijn, maar mensen
kunnen er ook volledig naast zitten uit onwetendheid, bijvoorbeeld omdat
iemand het doel van een diergebruik onjuist inschat of de belangen van
het dier niet serieus neemt.
Zeker bij gevoelsmatige inschattingen bestaat het gevaar dat iemand
alleen oog heeft voor dat wat hij zelf wil zien. Dat botst met het beginsel
van de ethiek dat degene die een ethische afweging maakt, probeert om
de belangen van alle partijen in de afweging serieus te nemen. Daarnaast
kunnen gevoelsmatige morele oordelen tegenstrijdig zijn: waar de ene
persoon geen probleem heeft met een gebruiksdoel kan een andere
persoon van mening zijn dat hetzelfde doel volledig onaanvaardbaar is.
Daarom is het voor de ethische afweging niet voldoende om alleen te
kijken naar gevoelsmatige inschattingen.

11

Ten behoeve van de consistentie in het beleid

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

17

In het streven naar een reflectief evenwicht zijn er nog twee andere
onderdelen essentieel. Ten eerste is het van belang om duidelijk te maken
welke ethische principes ten grondslag liggen aan de gevoelsmatige
inschattingen. En ten tweede spelen feiten een belangrijke rol in de
ethische afweging.
In de methode van het reflectief evenwicht worden ethische principes en
relevante feiten gebruikt om kritisch over gevoelsmatige inschattingen na
te denken. Dit vraagt om een kritische blik naar de overeenkomsten en
verschillen tussen de eerste indruk, de principes en de feiten. Als daaruit
inconsistentie blijkt, dan gaat men op zoek naar de oorzaak en kijkt men
welke onderdelen er aangepast dienen te worden. Als er een
overeenkomst is bereikt tussen de gevoelsmatige inschattingen, de
principes en de feiten dan kunnen we spreken van een reflectief
evenwicht.
Voor een complete morele afweging is het noodzakelijk om alle
beschikbare kennis in samenhang met de principes die men bindend acht
voor de samenleving in overweging te nemen.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

18

5. Epiloog

5.1 Gevolgen van het verbieden van ingrepen
Hoewel de afweging over de aanvaardbaarheid en het toelaten van een
ingreep in eerste instantie uitsluitend over het welzijn en de integriteit van
dieren lijken te gaan, is de praktijk gecompliceerder. Het niet meer
toelaten van bepaalde ingrepen heeft als consequentie dat het houden
van bepaalde diersoorten in de huidige vorm of omstandigheid niet meer
mogelijk is, dat bepaalde houderijsystemen niet meer mogelijk zijn, of dat
bepaalde fokkerijen beëindigd moeten worden. In de finale afweging van
de maatschappelijke aanvaardbaarheid van een ingreep worden daarom
bijvoorbeeld ook (bedrijfs)economische consequenties meegewogen. Het
uiteindelijke besluit dat een ingreep wel of niet maatschappelijk
aanvaardbaar is, impliceert ook een besluit over de maatschappelijke
aanvaardbaarheid van de context (houderij, houderijsysteem, fokdoel)
waarvoor de betreffende ingreep noodzakelijk is.

5.2 Uitfaseren van ingrepen
Met het politieke besluit dat een bepaalde ingreep niet langer
maatschappelijk aanvaardbaar is, is de overheid er nog niet. Dit besluit
moet vervolgens in de praktijk gebracht worden. Daarbij is het van belang
te beseffen dat de huidige maatschappelijke waarden en normen kennelijk
de betreffende ingreep (en de bijbehorende houderij) niet langer
aanvaardbaar vinden, terwijl er ook dierhouders zijn die hun dieren
houden op een manier waarvoor de ingreep noodzakelijk is. Er moet een
goede balans gevonden worden tussen de maatschappelijke wens om de
ingreep nu te beëindigen en de belangen van de dierhouders. Het stellen
van een goede overgangstermijn is een precair proces, en verlenging van
overgangstermijnen is ten principale een ongewenste stap, wetende dat
daarmee een maatschappelijk ongewenste situatie wordt verlengd.
Een deel van de ingrepen vindt buiten het blikveld van de maatschappij
plaats. Dat maakt de handhaving niet gemakkelijker, hoewel de
onomkeerbare aard van een lichamelijke ingreep het altijd mogelijk maakt
om op een veel later tijdstip dan dat de ingreep heeft plaatsgevonden
alsnog te handhaven. Voor het verrichten van sommige ingrepen worden
dieren tijdelijk geëxporteerd naar een buitenland waar de ingreep wel is
toegelaten, waarna de dieren weer worden geïmporteerd in Nederland.
Deze ongewenste praktijken zijn onvermijdelijk zolang er geen
internationale harmonisatie van het ingrepenbesluit bestaat, maar moeten
volgens de Raad geen aanleiding zijn om ingrepen in Nederland niet te
verbieden. Aangezien Nederland een soevereine staat is, zijn onze wetten
en regels gebaseerd op de Nederlandse waarden en normen.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

19

5.3 Cases
In het kader van deze zienswijze was er ruimte voor vier casussen die als
proof of principle van het afwegingmodel in de eerste bijlage zijn
uitgewerkt. De cases m.b.t. de castratie tonen aan dat de afwegingen
over de toelaatbaarheid van een ingreep niet generiek op het niveau van
de ingreep, maar specifiek op het niveau van de casus gemaakt moeten
worden.
Zo
kan
de
onderbouwing
voor
eenzelfde
oordeel
(aanvaardbaar/niet aanvaardbaar) verschillen, omdat er verschillende
belangen in de afweging meespelen. Maar de verschillen in belangen
kunnen er ook toe leiden dat een ingreep in de ene context wel
aanvaardbaar wordt geacht en in de andere context niet. De Raad
realiseert zich dat een dergelijk verschil als rechtsongelijkheid ervaren kan
worden, vooral door die houders die een door hen gewenste ingreep niet
(meer) mogen toepassen. Daarom is het van groot belang om de
afwegingen die ten grondslag liggen aan deze besluitvorming transparant
te maken en de besluitvorming op consistente wijze uit te voeren.
Met betrekking tot de drie castratiecases merkt de Raad bovendien het
volgende op:
De castratie van mannelijke varkens voor de Nederlandse vleesproductie
lijkt door de vleesvarkenssector uitgefaseerd te worden, omdat zij een
onaanvaardbare integriteitaantasting oplevert. Over de alternatieven –
immunocastratie, aanpassingen in het houderijsysteem, de fokkerij en
berengeurdetectie – is men het echter nog niet eens.
De castratie van mannelijke katten en paarden is gemeengoed in de
Nederlandse maatschappij en wordt over het algemeen zelfs aanbevolen.
De vraag of deze ingreep breed maatschappelijk aanvaard is, is echter
nooit expliciet gesteld. Ook verschillen de redenen voor deze ingreep sterk
tussen deze twee diersoorten: bij het paard gaat het vooral om veiligheid
voor en hanteerbaarheid door de mens, bij de kat gaat het om zaken als
geuroverlast in huis en het binnen de perken houden van de populatie
zwerfkatten. In beide gevallen lijken alternatieven voor de ingreep weinig
kansrijk.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

20

Bijlage I: cases

I.1 Koudmerken melkkoeien
Het koudmerken van melkkoeien is het plaatselijk, in een cijferpatroon
bevriezen van de huid op een bil van het rund, waardoor de zwarte haren
ter plaatse hun pigment verliezen en er in de beharing een wit cijfer tegen
een zwarte achtergrond ontstaat. Deze ingreep wordt uitgevoerd om
individuele melkkoeien eenvoudig te kunnen identificeren (gebruiksgemak
voor de veehouder).
De ingreep veroorzaakt kortdurende pijn gevolgd door een
ontstekingreactie van ca. vier
dagen, waarvan de koe over het
algemeen spontaan herstelt. Er
is
dus
sprake
van
een
welzijnsaantasting die binnen
het aanpassingsvermogen van
het rund ligt.
Het resultaat van de handeling
is een permanente, plaatselijke
verandering
aan
de
eigenschappen van het dier (i.c.
de haarkleur). De integriteit van
het dier is dus aangetast.

De ingreep is niet noodzakelijk
om in de behoeften van het dier
te voorzien.

De ingreep dient het gebruiksgemak van de dierhouder, maar
niet noodzakelijk om in de
doelstelling van de houder te
voorzien. 90% van de melkveehouders – ook in vergelijkbare
bedrijfssystemen – maakt geen
gebruik van koudmerken als
identificatiemethode.

Deze ingreep is niet noodzakelijk om in de behoeften van het dier te
voorzien en niet noodzakelijk om mensgerichte doelstellingen te
bereiken. Op basis van deze criteria wordt de ingreep al als niet
toelaatbaar gekwalificeerd. Een aanvullende afweging over de
maatscappelijke aanvaardbaarheid van deze ingreep is niet aan de
orde.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

21

I.2 Castratie kater
De te beoordelen ingreep is het castreren van katers die als
gezelschapsdier worden gehouden. De ingreep betreft het onder algehele
anesthesie, of onder sedatie met locale anesthesie, operatief verwijderen
van de teelballen van de mannelijke huiskat. Het doel van de ingreep is
het verwijderen van de bron van de mannelijke geslachtshormonen,
waardoor territoriaal gedrag zoals markeren met urinegeurvlaggen en
vechtgedrag wordt voorkomen. Doel is tevens er voor te zorgen dat de
betreffende kater geen nageslacht meer kan verwekken.

De
ingreep
veroorzaakt
kortdurende welzijnsaantasting
gevolgd door enkele dagen
napijn, waarvan de kat over het
algemeen volledig herstelt en
die dus binnen het aanpassingsvermogen van de kat ligt.
Het verwijderen van de testikels
betekent een aantasting van de
heelheid van het dier. Bovendien
zorgt het er voor dat de kater
geen sexueel gedrag meer kan
uitvoeren, wat inhoudt dat hij
een deel van zijn normale
soortspecifieke gedrag niet meer
kan
uitvoeren.
Derhalve
resulteert de ingreep in een
aantasting van het welzijn en
van de integriteit.

De ingreep draagt weliswaar
indirect bij aan het welzijn van
het dier door de kans op
verwondingen,
ziekten
en
ongevallen te verkleinen, maar
is niet noodzakelijk om in de
behoeften van het dier te
voorzien.

De ingreep is wel noodzakelijk
om in de doelstelling van de
houder
te
voorzien:
ongecastreerde katers kunnen
vanwege hun markeergedrag
niet als gezelschapsdier in huis
gehouden worden.
Bovendien
kunnen
ongecastreerde huiskaters niet meer
bijdragen aan de groei van de
populaties zwerf- en asielkatten.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

22

Informatie voor Stap 4, de afweging van de maatschappelijke
aanvaardbaarheid van de welzijns- en integriteitaantasting.

Feiten

1. Wat is de ernst en de duur van de welzijnsaantasting die de ingreep
veroorzaakt?



Kortdurende stress en (enkele dagen) napijn.

2. Wat is de ernst en de duur van de integriteitaantasting die de ingreep
veroorzaakt?



De testikelszijn verwijderd, geen mogelijkheid voor sexueel
gedrag meer.

3. Hoe en in welke mate tast het achterwege laten van de ingreep het welzijn
van het dier aan, onder gelijkblijvende houderijomstandigheden?



Niet direct, maar vrijwel geen enkele kater is ongecastreerd te
houden vanwege het territoriumgedrag (markeren met urine
geurvlaggen). Ongecastreerde katers die buiten lopen hebben
een verhoogd risico om verkeersslachtoffer te worden en om
vechtverwondingen en ziekten zoals FELV, FIP en FIV op te
lopen.

4. Zijn er alternatieven voor de ingreep, danwel mitigerende maatregelen ten
aanzien van de welzijnsaantasting bij het achterwege laten van de ingreep,
onder gelijkblijvende houderijomstandigheden, denkbaar en uitvoerbaar?



Nee, ongecastreerde katers zijn niet in huis te houden, enkele
uitzonderingen daargelaten.

5. Welke wijzigingen in de houderijomstandigheden zijn nodig om deze ingreep
achterwege te kunnen laten zonder dat er extra welzijnsaantasting optreedt?



Ongecastreerde katers kunnen separaat (niet in het woonhuis)
gehuisvest worden. Dit is gebruikelijk bij catteries. NB: het niet
meer
buiten
kunnen
lopen
kan
een
aanvullende
welzijnsaantasting opleveren.

6. Wat is de sociale, ecologische en economische impact van de alternatieven
voor de ingreep, van de mitigerende maatregelen bij het achterwege laten
van de ingreep en van de wijzigingen in de houderijomstandigheden die nodig
zijn om de ingreep achterwege te kunnen laten zonder dat er extra
welzijnsaantasting optreedt?



Minder katten buiten is gunstig voor de kleine fauna.

Belangen

1. Welke actoren zijn er bij deze ingreep betrokken?



Katteneigenaar, dierenarts, dierenasiels.

2. Wat zijn de belangen van deze actoren m.b.t. het houderijsysteem, de
ingreep, de alternatieven voor de ingreep, de mitigerende maatregelen bij het
achterwege laten van de ingreep, de alternatieve houderijomstandigheden die
nodig zijn om de ingreep achterwege te kunnen laten zonder dat er extra
welzijnsaantasting optreedt?





Belangen katteneigenaar: kat in huis kunnen houden zonder
stankoverlast, verlagen risico’s voor kat bij buitenuitloop,
Belangen dierenarts: inkomsten
Belangen maatschappij: beperken aanwas zwerfkattenpopulatie,
behoud kleine fauna.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

23

Opvattingen en waarden

1. Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende waarden t.a.v.
deze ingreep bij deze diersoort in deze context?



Castratie van huiskaters is algemeen aanvaard.

2. Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende waarden t.a.v.
andere ingrepen bij deze diersoort in vergelijkbare contexten?




Castreren van huispoezen is algemeen aanvaard.
Chippen van huiskatten is algemeen aanvaard.

3. Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende waarden t.a.v.
deze ingreep bij andere diersoorten in vergelijkbare contexten?



Castreren van huishonden is algemeen aanvaard.

4. Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende waarden t.a.v.
deze ingreep bij andere diersoorten in andere contexten?




Castreren van hengsten is algemeen aanvaard.
De maatschappij heeft moeite met de onverdoofde castratie van
beerbiggen. Er is geen onderbouwde uitspraak te doen over de
maatschappelijke aanvaardbaarheid van verdoofd castreren van
beerbiggen.

Bronnen: Denken Over Dieren, Athena Instituut (2012)

4d, Belangrijkste feiten en overwegingen ten behoeve van de
beoordeling van de aanvaardbaarheid van het verdoofd castreren
van katers:
Feiten:
‐ In huidige uitvoering levert de castratie een welzijnsaantasting van
korte duur op, die binnen het aanpassingsvermogen van het dier ligt.
‐ De castratie veroorzaakt een significante integriteitaantasting, die door
de maatschappij algemeen aanvaard lijkt te zijn.
‐

Voordelen: 1) castratie is noodzakelijk voor het houden van katers als
gezelschapsdier, 2) castratie beperkt de groei van de populatie
zwerfkatten, 3) gecastreerde katers vechten minder en hebben minder
kans om verkeersslachtoffer te worden.

Overwegingen:
‐ Verdoofd castreren van katers leidt niet tot een
onaanvaardbare welzijns- of integriteitschade aan het dier.

absoluut

‐

Wanneer katers niet meer gecastreerd zouden mogen worden kunnen
ze niet meer op de huidige wijze, als gezelschapsdier in het woonhuis
van de eigenaar, gehouden worden. Wanneer de ongecastreerde
huiskatten nog wel vrij buiten mogen lopen zal de populatie
zwerfkatten toenemen en zal het aantal vecht- en verkeersslachtoffers
onder de huiskatten toenemen.

‐

Ongecastreerde katers kunnen in aparte catteries gehuisvest worden.
Dat ondermijnt de functie die zij hebben als gezelschapsdier en
bovendien zijn ze zonder vrije uitloop beperkt in hun natuurlijke
gedrag.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

24

I.3 Castratie hengst
De te beoordelen ingreep is het castreren van mannelijke paarden die als
sport- en recreatiedier worden gehouden. De ingreep betreft het onder
algehele anesthesie, of onder sedatie met locale anesthesie, operatief
verwijderen van de teelballen van het mannelijke paard. Het doel van de
ingreep is het verwijderen van de bron van de mannelijke
geslachtshormonen, waardoor dekgedrag en rangordegevechten worden
voorkomen en het dier rustiger en gemakkelijker hanteerbaar wordt.
De ingreep veroorzaakt een
kortdurende welzijnsaantasting
gevolgd door enkele dagen
napijn, waarvan het paard over
het
algemeen
volledig
herstelt,en dat dus binnen het
aanpassingsvermogen van het
paard ligt.
Het verwijderen van de testikels
betekent een aantasting van de
heelheid van het dier. Bovendien
zorgt het er voor dat de hengst
geen sexueel gedrag meer kan
uitvoeren, wat inhoudt dat hij
een deel van zijn normale
soortspecifieke gedrag niet meer
kan
uitvoeren.
Derhalve
resulteert de ingreep in een
aantasting van het welzijn en

De ingreep is niet noodzakelijk
om in de behoeften van het dier
te voorzien.
De ingreep is in de huidige
houderijcontext noodzakelijk om
in de doelstelling van de houder
te
voorzien:
ongecastreerde
hengsten kunnen vanwege hun
gedrag niet in groepen met
merries gehouden worden. Het
creëren van aparte hengstengroepen is onder Nederlandse
omstandigheden meestal niet
mogelijk. Solitair huisvesten van
hengsten
leidt
tot
onaanvaardbare
welzijnsaantasting.
Hengsten zijn vaak moeilijk
hanteerbaar en gevaarlijk in het
gebruik
als
sportof
recreatiedier.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

25

Informatie voor Stap 4, de afweging van de maatschappelijke
aanvaardbaarheid van de welzijns- en integriteitaantasting.

Feiten
1. Wat is de ernst en de duur van de welzijnsaantasting die de ingreep
veroorzaakt?
 Kortdurende stress en (enkele dagen) napijn.
2. Wat is de ernst en de duur van de integriteitaantasting die de ingreep
veroorzaakt?
 Een orgaan (de testikels) zijn verwijderd, geen mogelijkheid
voor sexueel gedrag meer.
3. Hoe en in welke mate tast het achterwege laten van de ingreep het
welzijn
van
het
dier
aan,
onder
gelijkblijvende
houderijomstandigheden?
 Instandhouding solitaire huisvesting, waardoor sociaal gedrag
niet mogelijk is.
4. Zijn er alternatieven voor de ingreep, danwel mitigerende maatregelen
ten aanzien van de welzijnsaantasting bij het achterwege laten van de
ingreep, onder gelijkblijvende houderijomstandigheden, denkbaar en
uitvoerbaar?
 Nee.
5. Welke wijzigingen in de houderijomstandigheden zijn nodig om deze
ingreep achterwege te kunnen laten zonder dat er extra
welzijnsaantasting optreedt?
 Hengsten in separate groepen (niet met merries) huisvesten,
hetgeen onder Nederlandse omstandigheden vrijwel nooit
mogelijk is.
6. Wat is de sociale, ecologische en economische impact van de
alternatieven voor de ingreep, van de mitigerende maatregelen bij het
achterwege laten van de ingreep en van de wijzigingen in de
houderijomstandigheden die nodig zijn om de ingreep achterwege te
kunnen laten zonder dat er extra welzijnsaantasting optreedt?
 In separate groepen huisvesten van hengsten vereist voldoende
ruimte en aangepast management op paardenhouderijbedrijven.
Belangen
1. Welke actoren zijn er bij deze ingreep betrokken?
 paardeneigenaar, dierenarts
2. Wat zijn de belangen van deze actoren m.b.t. het houderijsysteem,
de ingreep, de alternatieven voor de ingreep, de mitigerende
maatregelen bij het achterwege laten van de ingreep, de alternatieve
houderijomstandigheden die nodig zijn om de ingreep achterwege te
kunnen laten zonder dat er extra welzijnsaantasting optreedt?
 Belangen paardeneigenaar: paard beter en veiliger kunnen
hanteren, paard gemengd met merries kunnen huisvesten.
 Belangen dierenarts: veiligheid, inkomsten

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

26

Opvattingen en Waarden
1. Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende waarden
t.a.v. deze ingreep bij deze diersoort in deze context?
 Castratie van hengsten is algemeen aanvaard.
2. Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende waarden
t.a.v. andere ingrepen bij deze diersoort in vergelijkbare contexten?
 Chippen van paarden is algemeen aanvaard. Staart couperen
en brandmerken zijn niet aanvaard en verboden.
3. Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende waarden
t.a.v. deze ingreep bij andere diersoorten in vergelijkbare contexten?

4. Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende waarden
t.a.v. deze ingreep bij andere diersoorten in andere contexten?
 Castreren van honden en katten is algemeen aanvaard
Bronnen:
A Possibility to Keep Stallions in Group, Briefer et al (2013); Ongerief bij rundvee, varkens pluimvee,
nertsen en paarden. ASG rapport 71 (2007); Denken Over Dieren, Athena Instituut (2012)

4d, Belangrijkste feiten en overwegingen ten behoeve van de
beoordeling van de aanvaardbaarheid van het verdoofd castreren
van hengsten:
Feiten:
‐ In huidige uitvoering levert de castratie een welzijnsaantasting van
korte duur op, die binnen het aanpassingsvermogen van het dier ligt.
‐ De castratie veroorzaakt een significante integriteitaantasting, die door
de maatschappij algemeen aanvaard lijkt te zijn.
‐

Voordelen: castratie van hengsten is nodig om ze veilig (voor de
mens) te kunnen hanteren, om ze te kunnen gebruiken als
recreatiedier en om ze in groepen met merries te kunnen houden.

Overwegingen:
‐ Verdoofd castreren van hengsten leidt niet tot een
onaanvaardbare welzijns- of integriteitschade aan het dier.

absoluut

‐

Wanneer hengsten niet meer gecastreerd mogen worden wordt het
hanteren van deze dieren zeer risicovol voor de mens en kunnen ze
niet meer in groepen met merries gehuisvest worden. Veel hengsten
zijn niet geschikt voor gebruik als recreatiedier.

‐

Ongecastreerde hengsten kunnen in groepen gehuisvest worden,
waarbij er in de eerste dagen van de groepsvorming stevige
rangordegevechten kunnen plaatsvinden. Deze groepshuisvesting
mitigeert niet voor de veiligheid van de mens en de bruikbaarheid van
de ongecastreerde hengst als recreatiedier. Hengsten in separate
groepen (niet met merries) huisvesten is onder Nederlandse
omstandigheden vrijwel nooit mogelijk.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

27

I.4 Castratie beerbig(onder CO 2 ­verdoving)
De huidige praktijk is tweeledig: de biggen voor de binnenlandse markt
worden met CO 2 verdoofd gecastreerd, de biggen voor de buitenlandse
markt worden onverdoofd gecastreerd. De te beoordelen ingreep betreft
het onder CO 2 -anaesthesie verwijderen van de teelballen van het
mannelijke varken. Het doel van de ingreep is het verwijderen van de
bron van de mannelijke geslachtshormonen, waardoor een afwijkende
geur (de zgn. berengeur) aan het vlees wordt voorkomen. Tevens worden
dek- en vechtgedrag voorkomen.
De ingreep veroorzaakt een
kortdurende welzijnsaantasting
gevolgd door enkele dagen
napijn, waarvan het varken over
het algemeen volledig herstelt
en
dat
dus
binnen
het
aanpassingsvermogen van het
varken ligt.
Het verwijderen van de testikels
betekent een aantasting van de
heelheid van het dier. Bovendien
zorgt het er voor dat het varken
geen sexueel gedrag meer kan
uitvoeren, wat inhoudt dat hij
een deel van zijn normale
soortspecifieke gedrag niet meer
kan
uitvoeren.
Derhalve
resulteert de ingreep in een
aantasting van het welzijn en
van de integriteit.

De ingreep is niet noodzakelijk
om in de behoeften van het dier
te voorzien.

De ingreep is wel noodzakelijk
om in de doelstelling van de
houder te voorzien: vanwege
het risico op een afwijkende
geur van het vlees is de
verwerkende industrie terughoudend in het accepteren van
ongecastreerde varkens. Berengeur is nog niet goed te
detecteren aan de slachtlijn.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

28

Informatie voor Stap 4, de afweging van de maatschappelijke
aanvaardbaarheid van de welzijns- en integriteitaantasting.
Feiten

1. Wat is de ernst en de duur van de welzijnsaantasting die de ingreep
veroorzaakt?



Stress en acute welzijnsaantasting bij uitvoering. Enkele dagen
napijn, zeker wanneer postoperatieve pijnstilling achterwege
blijft.

2. Wat is de ernst en de duur van de integriteitaantasting die de ingreep
veroorzaakt?




De testikels zijn verwijderd
Geen mogelijkheid voor sexueel gedrag meer.

3. Hoe en in welke mate tast het achterwege laten van de ingreep het welzijn
van het dier aan, onder gelijkblijvende houderijomstandigheden?



Ongecastreerde beren vertonen meer vechtgedrag

4. Zijn er alternatieven voor de ingreep, danwel mitigerende maatregelen ten
aanzien van de welzijnsaantasting bij het achterwege laten van de ingreep,
onder gelijkblijvende houderijomstandigheden, denkbaar en uitvoerbaar?






Immunocastratie
Niet castrerend met detectie berengeur aan de slachtlijn
Fokkerijaanpassingen
Spermaselectie (alleen zeugen mesten).

5. Welke wijzigingen in de houderijomstandigheden zijn nodig om deze ingreep
achterwege te kunnen laten zonder dat er extra welzijnsaantasting optreedt?







Fokken van varkens met genetisch lagere aanleg voor berengeur
en voor minder agressief gedrag.
Gescheiden opfokken zeugen en beren.
Beren op jongere leeftijd slachten.
Aanbieden van meer afleidingsmateriaal.
Stalinrichting met meer vluchtmogelijkheden.

6. Wat is de sociale, ecologische en economische impact van de alternatieven
voor de ingreep, van de mitigerende maatregelen bij het achterwege laten
van de ingreep en van de wijzigingen in de houderijomstandigheden die nodig
zijn om de ingreep achterwege te kunnen laten zonder dat er extra
welzijnsaantasting optreedt?



Ongecastreerde mannelijke varkens hebben een betere
voederconversie, wat economische en ecologische voordelen
oplevert.

Belangen
1.

Welke actoren zijn er bij deze ingreep betrokken?



2.

Varkensvleesketen (inclusief voerleveranciers, fokkerijbedrijven,
varkenshouders, slachterijen, retail) farmaceutische industrie,
dierenartsen

Wat zijn de belangen van deze actoren m.b.t. het houderijsysteem, de
ingreep, de alternatieven voor de ingreep, de mitigerende maatregelen bij het
achterwege laten van de ingreep, de alternatieve houderijomstandigheden die
nodig zijn om de ingreep achterwege te kunnen laten zonder dat er extra
welzijnsaantasting optreedt?

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

29






Varkenshouder:
afzetmarkt
biggen
en
vleesvarkens,
maatschappelijk aanvaardbaar veehouden.
Varkensvleesketen:
afzetmarkt
varkensvlees,
concurrentievoordeel indien als eerste goed werkende detectie
berengeur.
Farmaceutische industrie: verkoop Improvac
Dierenartsen: toedienen Improvac

Opvattingen en Waarden

1. Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende waarden t.a.v.
deze ingreep bij deze diersoort in deze context?



De maatschappij heeft moeite met de onverdoofde castratie van
beerbiggen. Er is geen onderbouwde uitspraak te doen over de
maatschappelijke aanvaardbaarheid van verdoofd castreren van
beerbiggen.

2. Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende waarden t.a.v.
andere ingrepen bij deze diersoort in vergelijkbare contexten?




Identificatie d.m.v. oormerken is algemeen aanvaard.
Staartcouperen en tandenslijpen zijn toegelaten, maar deze
ingrepen staan onder toenemende maatschappelijke druk.

3. Wat zijn de maatschappelijke opvattingen en onderliggende waarden
t.a.v. deze ingreep bij andere diersoorten in andere contexten?
 Castreren van hengsten, honden en katten is algemeen
aanvaard
Bronnen:
Ongerief bij rundvee, varkens pluimvee, nertsen en paarden. ASG rapport 71 (2007); Economische
effecten van het per direct stoppen met castratie van beerbiggen in Nederland, LEI (2008); Denken
Over Dieren, Athena Instituut (2012)

4d, Belangrijkste feiten en overwegingen ten behoeve van de
beoordeling van de aanvaardbaarheid van het verdoofd castreren
van beerbiggen:
Feiten:
‐ De huidige uitvoering is tweeledig: biggen voor de binnenlandse markt
worden met CO 2 verdoofd gecastreerd, biggen voor de buitenlandse
markt worden onverdoofd gecastreerd. Het is niet duidelijk of en hoe
er toezicht op de uitvoering plaatsvindt.
‐ Bij verdoofde castratie is er sprake van een matige welzijnsaantasting
van korte duur, die binnen het aanpassingsvermogen van het dier ligt.
‐

De maatschappelijke bezwaren die de aanleiding vormden voor het
Verdrag van Noordwijk, gingen over de welzijnsaantasting die
onverdoofde castratie veroorzaakt. Tegen de integriteitaantasting werd
geen bezwaar gemaakt.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

30

‐

Voordelen: 1) geen kans op berengeur aan het vlees, 2) geen dek- en
vechtgedrag meer, en daardoor minder onrust in de groep.

‐

Nadelen: gecastreerde varkens hebben een slechtere voederconversie,
waardoor het economische rendement lager en de milieubelasting
hoger is.

Overwegingen:
‐ Verdoofd castreren van beerbiggen leidt niet tot een absoluut
onaanvaardbare welzijns- of integriteitschade aan het dier.
‐

Wanneer biggen niet meer gecastreerd mogen worden zal er in het
huidige houderijsysteem bij 3-5% [pm:check cijfers] van de karkassen
een afwijkende geur optreden, die het vlees minder aantrekkelijk
maken voor humane consumptie. Dat is een economische schadepost.

‐

Ongecastreerde mannelijke varkens kunnen apart van de vrouwelijke
varkens worden opgefokt in een omgeving met meer afleiding, om
vecht- en dekgedrag te voorkomen. De varkens kunnen op jongere
leeftijd (6 in plaats van 8 maanden) geslacht worden om berengeur te
voorkomen. Er kan gefokt worden op minder berengeur. De karkassen
kunnen aan de slachtlijn gecontroleerd worden op berengeur. Tot slot
kunnen de varkens in de laatste maanden van de afmestperiode
gevaccineerd
worden
zodat
ze
niet
geslachtsrijp
worden
(immunocastratie).

‐

Apart afmesten van beren en zeugen, meer afleiding voor beren en op
een jongere leeftijd slachten vereisen (geringe) aanpassingen in het
houderijsysteem. Controle op berengeur aan de slachtlijn is mogelijk,
maar technisch nog niet vervolmaakt. Het risico op het missen van
karkassen met een afwijkende geur wordt door sommige slachters
onaanvaardbaar hoog gevonden. Immunocastratie is gemakkelijk
uitvoerbaar, maar varkensvleesproducenten zijn bang dat de
consument vlees van deze varkens niet wil kopen.

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

31

Bijlage II: doeleinden ingrepen
Deze bijlage bevat een bloemlezing van doeleinden waarvoor lichamelijke
ingrepen bij dieren worden uitgevoerd.

1. Identificatie
Voorbeelden: microchip; oormerk; tatoeage; vleugelmerk; inknippen
teenvliezen of oren; koudmerken etc.
2. Onvruchtbaar maken
 T.b.v. voorkomen van overschot (katten)
 T.b.v. veranderen (ongewenst) gedrag (honden, katten,
paarden, stieren)
 T.b.v. veranderen vleeskwaliteit (varkens, kippen, kalkoenen)
3. Compenseren voor ‘bijwerkingen’ van fokdoelstellingen
Voorbeelden: routinematige keizersnede (dikbilkoeien, Engelse Buldog);
verwijderen overmatige huidplooien; verwijderen bijspenen; couperen
schapenstaarten (3 rassen); verwijderen bijklauwtjes (honden).
4. Compenseren voor houderijomstandigheden
Voorbeelden: snavelbehandelen leghennen; verwijderen sporen, achterste
teen, kammen bij pluimvee; couperen varkensstaarten; onthoornen
melkkoeien en -geiten; vijlen hoektanden van biggen; aanbrengen gladde
roestvrijstalen neusring (varkens, stieren); leewieken van vogels;
verwijderen gewei (herten).
5. Ten behoeve van ‘schoonheidsideaal’
Voorbeelden: oren couperen (honden); staarten couperen (honden,
paarden)
N.B. Het is verboden om deze ingrepen in Nederland toe te passen,
maar dieren waar deze ingrepen op zijn toegepast komen wel voor in
Nederland, komen ook op tentoonstellingen en nemen deel aan
wedstrijden. Deze ingrepen worden dan in het buitenland gedaan, of
illegaal in Nederland.
6. Voortplantingstechnieken
Voortplantingstechnieken vallen buiten de scope van de RDA-zienswijze
over ingrepen. Zie voor een inventarisatie van de ethische aspecten van
voortplantingstechnieken
de
RDA-zienswijze
Fokkerij
&
Voortplantingstechnieken (2010).

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

32

RDA_2013_01

Grip op Ingrepen

33