13
Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal
Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff Vervroegd stemmen
in het stemlokaal
Aan de orde is de behandeling van:
- het Voorstel van wet van de leden Sneller en Bushoff
tot wijziging van de Kieswet in verband met de permanente
invoering van de mogelijkheid voor kiezers om gedurende
twee dagen voorafgaand aan de dag van de stemming
vervroegd te stemmen in het stemlokaal (Wet vervroegd
stemmen in het stemlokaal) ( 36047 ).
De voorzitter:
Aan de orde is het voorstel van wet van de leden Sneller
en Bushoff tot wijziging van de Kieswet in verband met de
permanente invoering van de mogelijkheid voor kiezers om
gedurende twee dagen voorafgaand aan de dag van de
stemming vervroegd te stemmen in het stemlokaal (36047).
Dit is altijd een bijzonder moment, want het zijn natuurlijk
onze eigen collega's die hier een wet komen verdedigen.
Ik heet de initiatiefnemers dan ook van harte welkom in
vak-K. Voor de een is het alweer het zevende initiatief dat
hij indient, heb ik mij laten vertellen. Voor de ander is het
de eerste keer. Dat is natuurlijk een extra bijzonder moment.
Voor de leden: ik laat het even aan u om te raden wie van
de twee bij welke introductie hoort.
Deze leden worden in vak-K ondersteund door Ton Langenhuijzen — hij is beleidsmedewerker bij de PvdA-fractie; van
harte welkom — Levi Bakker, juridisch adviseur bij D66 en
Annelie Ferment, wetgevingsjurist bij het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Tevens heet ik welkom in vak-K de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Zij zal bij de behandeling van dit wetsvoorstel optreden als adviseur van de
Kamer.
Tot slot welkom aan allen die dit debat volgen op de tribune
of op afstand. Ik zie dat een aantal mensen al de hele avond
bij ons zijn. Welkom nog. En uiteraard ook welkom aan de
leden. We hebben een mooie, volle sprekerslijst. Het is ook
goed om even te vermelden dat het bij een initiatiefwetsvoorstel vaak zo is dat we alleen de eerste termijn doen op
de eerste dag en dat we daarna in overleg met de initiatiefnemers kijken voor het vervolg en daar een geschikte datum
voor plannen.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Zoals ik al zei, we hebben een mooie, volle sprekerslijst.
Dat is altijd fijn bij wetgeving. De eerste spreker van de zijde
van de Kamer is mevrouw Dekker-Abdulaziz namens D66.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

Mevrouw Dekker-Abdulaziz (D66):
Dank, voorzitter. Allereerst wil ik de leden Sneller en Bushoff
van harte feliciteren met de plenaire behandeling van deze
initiatiefwet. Voor Kamerleden is het niet altijd even makkelijk om naast het reguliere parlementaire werk tijd vrij te
maken voor het schrijven van een initiatiefwet of -nota.
Verder wil ik naast mijn collega-Kamerleden ook hun
ondersteuning die ook aanwezig is in vak-K complimenteren
met deze mijlpaal.
Voorzitter. Na de felicitaties ga ik van start met mijn inbreng.
Ik zal beginnen met de achtergrond en het doel van dit
wetsvoorstel. In Nederland hebben wij bij twee verkiezingen
mogen experimenteren met vervroegd stemmen. Daarmee
is het voor ons nog relatief nieuw, maar in andere landen
is dat zeker niet het geval. Zo is vervroegd stemmen al
mogelijk voor alle kiesgerechtigden in Denemarken, Finland,
Letland en ... Sorry, ik heb hier twee keer Finland staan. In
andere landen is het voor een selecte groep personen
mogelijk om vervroegd hun stem uit te brengen.
Voorzitter. Zoals de initiatiefnemers en de Kiesraad betogen,
heeft vervroegd stemmen de potentie om de opkomst te
bevorderen. De Kiesraad geeft aan dat uit de literatuur blijkt
dat vervroegd stemmen een positief effect heeft op de
opkomst op het platteland en ook onder ouderen. Verder
geeft de Kiesraad ook aan dat er steeds meer gebruik wordt
gemaakt van de mogelijkheid om vervroegd te stemmen
wanneer het is geïmplementeerd. Kennelijk voorziet dit in
een bepaalde behoefte.
Voorzitter. Dankzij de motie van het lid Sneller die het
kabinet opriep om vervroegd stemmen mogelijk te maken
voor de Tweede Kamerverkiezingen in 2021, maakt het
vervroegd stemmen zijn primeur in Nederland. Dit bood
een unieke kans om hiermee te experimenteren in alle ruim
300 gemeenten in Nederland. In eerste instantie was vervroegd stemmen vooral bedoeld om de gezondheidsrisico's
op de verkiezingsdag te verminderen en om met name de
kwetsbare burgers in onze samenleving te beschermen
door hen de gelegenheid te bieden om zelf en eerder hun
stem uit te brengen.
Uit de evaluatie van de Tweede Kamerverkiezing is de
mogelijkheid om vervroegd te stemmen goed geëvalueerd.
Uit verschillende evaluaties kwam naar voren dat ruim een
vijfde van de ondervraagden ook in de opkomst graag
gebruik zou willen maken van de mogelijkheid om hun stem
uit te brengen. Het verruimen van het aantal dagen versterkt
de democratische beleving, want mensen kunnen zélf hun
stem uitbrengen.
Daarnaast heeft het wetsvoorstel nog een andere belangrijke wijziging, namelijk het verminderen van het aantal
volmachten van twee naar een. In 2010 heeft de Organisatie
voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, de OVSE, al
een signaal afgegeven dat Nederland risico's loopt met de
hoeveelheid volmachten die men kan aanvragen. Uit eerdere evaluatierapporten blijkt dat family voting voorkomt
in Nederland. Dit fenomeen beperkt de democratische
beleving, en met name bij vrouwen en ouderen, om het
stemrecht uit te oefenen. De verruiming van het aantal
dagen dat de stemlokalen open zijn en de vermindering
van het aantal volmachten kunnen dus niet los van elkaar
gezien worden.

24 mei 2023
TK 84

84-13-1

Voorzitter. In het verlengde van dit wetsvoorstel kijkt mijn
fractie uit naar de Wet aanscherping strafbaarstelling ronselen. Al een aantal jaren krijgen wij van onze rijksgenoten
uit Caribisch-Nederland het signaal hoe volmachten worden
geronseld en wat voor effect dat heeft op kleine gemeenten
zoals Bonaire en Sint-Eustatius. Mijn vraag voor de minister
is dan ook wanneer deze wetswijziging naar de Kamer wordt
gestuurd.
Voorzitter. Tegelijkertijd wil ik benadrukken dat D66 geen
voorstander is van het volledig afschaffen van volmachten,
zolang hiervoor nog geen goed alternatief kan worden
geboden. Iedere burger moet, het liefst direct maar anders
indirect, de mogelijkheid hebben om zijn stem uit te brengen.
Voorzitter. Het zal u dan ook niet verbazen dat mijn fractie
voor dit wetsvoorstel zal stemmen. De D66-fractie heeft
echter nog wel een aantal vragen, die zij wil voorleggen
aan de initiatiefnemers en de minister van BZK.
Voorzitter. Gemeenten organiseren al jaar en dag verkiezingen en hebben naar aanleiding van de PS-verkiezingen hun
zorgen geuit over het huidige verkiezingsproces. Dat zijn
signalen die D66 serieus neemt. We zien graag dat de
minister dit in gezamenlijkheid met de gemeenten spoedig
oplost. In het najaar wordt de evaluatie van de PS-verkiezingen naar de Kamer gestuurd en volgt het commissiedebat
met de minister over de verkiezingen. Ik wil echter alvast
aan de minister vragen om hierop te reflecteren in haar
beantwoording. Het liefst ziet D66 dat de mogelijkheid tot
vervroegd stemmen al bij de eerstvolgende verkiezingen
realiteit is. Maar bovenal willen wij dat de gemeenten goed
toegerust zijn om de uitvoering zo goed als mogelijk te laten
verlopen. D66 hoort graag van de minister hoe zij van plan
is de gemeenten zo goed mogelijk te ondersteunen in de
uitvoering van het verkiezingsproces.
Voorzitter, tot slot. Onze democratische rechtsstaat is geen
vanzelfsprekendheid. Het feit dat wij hier eerlijke en vrije
verkiezingen kunnen organiseren, is een groot goed.
Democratische vernieuwing zorgt ervoor dat wij blijven
investeren in onze rechtsstaat en daar hangt een prijskaartje
aan. D66 vindt dat voor een aanzienlijke verbetering van
de kwaliteit van onze rechtsstaat de portemonnee ook
getrokken mag worden.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Dekker-Abdulaziz, voor uw inbreng
namens D66. Dan zijn we nog even contact aan het maken
met de heer Van Haga omdat hij op de lijst stond als volgende spreker. Maar ik wil tot die tijd de volgende spreker
vragen voor haar inbreng en dat is mevrouw Leijten namens
de SP.

Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter. Gek genoeg gaan er veel dagen in dit Nederlandse parlement voorbij waarin we niet spreken over de
democratie. Ik ben de indieners van dit wetsvoorstel heel
erg dankbaar dat we dat vandaag wel kunnen doen. We
zijn namelijk allemaal onderdeel van de democratie, van
het kloppende hart dat we met elkaar vormen. We worden

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

ooit een keer gekozen. Dit gaat over hoe we worden gekozen: of de stemgang eerlijk is en of genoeg mensen gaan
kiezen. Wij zeggen altijd: "Democratie is niet voor bange
mensen. Je moet durven staan waar je voor staat. Je moet
open het debat aangaan. Als iets goed of slecht is, moet je
dat kunnen zeggen met humor, maar ook zeker met kritiek
en zelfkritiek." Ik vind het gewoon geweldig dat we het
vandaag kunnen hebben over het verkiezingsproces. Want
het lijkt supersaai, maar het is superbelangrijk. Het is heel
praktisch, maar ook heel fundamenteel. Dank aan de
indieners dat we het erover hebben.
Voorzitter. Onderhoud van ons stem- en verkiezingsproces
is superbelangrijk. Collega Dekker-Abdulaziz van D66 had
het er al over: het ronselen van stemmen is strafbaar. Weten
we dat op een goede manier in kaart, in beeld, te krijgen?
Daar zijn wij meerdere keren voor op de vingers getikt. Maar
er zijn echt wel mensen veroordeeld voor het ronselen van
stemmen. Een van de dingen waarmee je het beter zou
kunnen maken om het toepassen van het ronselen van
stemmen in ieder geval uit te sluiten, is dat je nog maar
één volmacht mee kunt nemen. Maar ik zou de indieners
graag willen vragen: waarom eigenlijk? Waarom volmachten? Wat is daar nou eigenlijk de geschiedenis van? Als je
het helemaal uit zou denken — de democratie is niet voor
bange mensen en wij willen iedereen in staat stellen om te
stemmen — waarom zou je dan eigenlijk uit moeten gaan
… Als je het helemaal opnieuw zou ontwerpen — denk aan
de historische context en noem allemaal maar op —
waarom hebben we dan eigenlijk volmachten? Ja, je kunt
in het ziekenhuis liggen en ziek zijn. Maar zouden we dat
niet kunnen aanpassen zodat er een mogelijkheid is dat
daar toch gestemd kan worden? Wellicht kun je het op een
andere manier aanpassen. Het is interessant en heel goed
dat dit een van de doelen is van het wetsvoorstel. Maar zijn
er voor deze inperking … Nee, niet voor deze inperking,
maar is er überhaupt niet een heel ander systeem te
bedenken voor volmachten? We hebben bijvoorbeeld
briefstemmen gehad. Dat is ook een vorm geweest. Zou je
niet moeten zeggen: wij willen geen volmachten meer; dat
worden briefstemmen? In ieder geval is het altijd met een
ingevulde stempas. Maar goed, misschien heb je dan wel
dezelfde problemen. Ik wil niet te veel klinken als een frivool,
hardop denkend Kamerlid, maar toch.
Voorzitter. In dit wetsvoorstel zit ook nog een ander element, namelijk dat we drie dagen gaan stemmen. Daarover
zijn een hoop dingen te zeggen, zoals wij bij de schriftelijke
behandeling al opmerkten. Praktische dingen zoals "wat
kost dat?" en "hebben we genoeg mensen?", maar ook
fundamentele punten. Welke garantie hebben wij dat
mensen die nu niet gaan stemmen, die nu niet gebruikmaken van hun democratische recht — en eigenlijk ook plicht
— om deel te nemen aan de vormgeving van de toekomst
van hun land, wel zullen gaan stemmen als je de stembussen drie dagen opent? Welke bewijzen zijn er daar nou voor?
Er zijn dan weliswaar meer mogelijkheden om te gaan,
maar er zijn ook meer mogelijkheden om je te vergissen.
Er zijn meer mogelijkheden om te denken: ik ga morgen
wel, ik ga morgen … o jee, toch vergeten! Dat kan ook. Ik
zou niemand aanraden om zo onzorgvuldig om te gaan met
je stemrecht, maar wellicht gebeurt dat in de drukte van
alledag. Ik vraag de indieners of we niet zouden moeten
kijken naar langer stemmen op één dag. Zouden we niet
überhaupt moeten organiseren dat wij een cultuur hebben
waarin we van verkiezingen een feestdag maken? Zouden
we er niet een vrije dag van moeten maken, een dag waarop
we bij wijze van spreken in optocht met elkaar gaan stem-

24 mei 2023
TK 84

84-13-2

men, waarbij je wordt opgehaald als je zelf niet kan? Zouden
we er niet een feestje van moeten maken, waarna je niet
wordt aangesproken met "heb jij nog niet gestemd?" maar
met "heb jij dat feestje gemist?"
Toen ik dit aan het voorbereiden was, moest ik denken aan
de cultuur die we de laatste tijd hebben voor het herdenken
van onze vrijheid op 5 mei. Die is echt wel anders geweest.
Dit is echt een lange tijd niet een groots gevierde feestdag
geweest in ons land. Die dag was voor overlevenden en
nabestaanden bedoeld. Die dag was dus een beetje bevlekt,
maar doordat we 5 mei zijn gaan vieren, zijn jonge mensen
dat ook gaan doen. En laten we eerlijk wezen: dat komt
zeker ook door de festivals. Maar als ik nu bijvoorbeeld kijk
naar de dodenherdenking, waar ik mijn hele leven al naartoe
ga … Toen ik daar als meisje van 8 was met de basisschool,
waren er enkele mensen, maar nu staat het er bomvol met
mensen van alle leeftijden en alle afkomsten. Iedereen is
er. Dat hebben we voor mekaar gekregen door met elkaar
te zeggen: het is belangrijk. Wat vinden de indieners daar
nou van? Zullen we van de verkiezingen voortaan een
feestje maken? We kunnen beginnen met het veranderen
van de titel van het wetsvoorstel, dus niet "vervroegd
stemmen" maar "verkiezingen een feestje". Ik denk dat dit
echt een van de ideeën is om meer mensen naar de stembus te krijgen, want als je dan niet gaat stemmen, dan mis
je iets!
Denken wij als SP dat drie dagen slim is? Daar zijn we nog
niet van overtuigd. Dat heeft ook te maken met de stemcultuur die we nu hebben met bijvoorbeeld verkiezingsdebatten die er nog zijn de avond ervoor. Sluit je die dan helemaal uit? Daar hebben we de indieners ook naar gevraagd.
Dit lossen we hiermee niet op. Doe je geen exitpolls meer?
Hoe verhoudt het zich dan bijvoorbeeld met allerlei andere
zaken die we hebben met betrekking tot sponsoring of
spotjes? Het is nu gebruik dat je geen campagne voert in
de buurt van een stembureau dat open is. Ik was bij de
vorige verkiezingen in Heerlen, een hele mooie plaats in
het zuiden van Nederland. Daar was toevallig een samenloop met een bijeenkomst van mij en een open stembureau.
We hebben die bijeenkomst natuurlijk verplaatst omdat we
dit zagen. Maar hebben we die cultuur wel op orde? Zijn
die waarborgen er wel? Dat hebben wij natuurlijk gevraagd.
Daar zouden wij meer op inzetten om de opkomst te verhogen.
Voorzitter. Ik wil afsluiten met het volgende. We hebben
het hier vaak over mensen die afgehaakt gemaakt zijn door
de politiek, omdat we het niet vaak genoeg hebben over
wat mensen nodig hebben en omdat we zaken niet oplossen. Gisteravond is er nog een groot debat over geweest.
Het valt mij bij die debatten altijd op dat we het hebben
over de zorgelijke opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen, de Provinciale Statenverkiezingen en de Europese
verkiezen, maar dat iedereen wel zegt: nou, over de landelijke verkiezingen zijn we eigenlijk supertevreden. Daarover
zou ik aan de indieners willen vragen waarom men eigenlijk
supertevreden is over de opkomst, als een op de vijf personen niet gaat stemmen. Een op de vijf personen zegt dus:
ik spreek mij niet uit over de toekomst van ons gezamenlijke
land. Eigenlijk moet dat voor een democraat een nederlaag
zijn.
Voorzitter, dank u wel.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Leijten, voor uw inbreng namens de
SP. Dan geef ik nu het woord aan de volgende spreker. Dat
is mevrouw Bromet namens GroenLinks.

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Voorzitter. Ook mijn complimenten voor de indieners van
dit wetsvoorstel en natuurlijk ook voor de medewerkers
daarachter. Het is altijd mooi om te zien dat de collega's
actief het medewetgeverschap van de Kamer oppakken en
een initiatiefwet indienen.
Voorzitter. Het voorliggende wetsvoorstel regelt dat we in
de toekomst, net als tijdens de verkiezingen in coronatijd,
niet alleen op de verkiezingswoensdag kunnen stemmen,
maar dat kiezers ook de mogelijkheid krijgen om op de
maandag en dinsdag daarvoor te gaan stemmen. Op deze
manier worden de verkiezingen toegankelijker, omdat kiezers dan meer tijd hebben om hun stem uit te brengen.
GroenLinks juicht dit toe.
Een ander onderdeel van het wetsvoorstel is dat het uitbrengen van volmachten wordt tegengegaan door het aantal
volmachten voortaan te beperken tot één per kiezer. Ook
dit vindt GroenLinks een goed idee, omdat misbruik van
de volmachtregeling hierdoor wordt beperkt. Met dit
onderdeel sluit het wetsvoorstel aan bij de adviezen van
de staatscommissie-Remkes, de Kiesraad en de OVSE.
Voorzitter. Mijn fractie heeft nog enkele vragen aan de initiatiefnemers en ook aan de minister. Dit wetsvoorstel
bouwt zoals gezegd voort op de tijdelijke wettelijke mogelijkheid om vervroegd te stemmen tijdens de coronaperiode.
Kunnen de initiatiefnemers ingaan op de precieze inhoudelijke verschillen tussen de tijdelijke wet en de wet die zij nu
voorstellen? De initiatiefnemers kiezen er in hun wetsvoorstel voor om, anders dan in het advies van de Kiesraad
stond, op de dagen van het vervroegd stemmen dezelfde
openingstijden te hanteren, terwijl de verwachting is dat
er op deze dagen minder mensen gaan stemmen. Kunnen
zij aangeven waarom zij op dit punt een andere overweging
hebben dan de Kiesraad? De Kiesraad heeft aangegeven te
verwachten dat als het vervroegd stemmen wordt ingevoerd, dit een positief effect heeft op de opkomst. Maar het
is dan wel belangrijk dat de communicatie zo wordt ingericht dat de kiezers goed op de hoogte zijn van de mogelijkheid om vervroegd te stemmen en ook weten waar dit
mogelijk is. Ik krijg graag een reactie hierop van zowel de
initiatiefnemers als de minister.
Een ander belangrijk element om het vervroegd stemmen
een positief effect te laten hebben op de opkomst, is dat er
voldoende stembureaus zijn in iedere gemeente. Graag
hoor ik van zowel de initiatiefnemers als de minister wat
volgens hen de goede verdeelsleutel dan wel staffel is voor
het aantal stembureaus in gemeentes om ervoor te zorgen
dat vervroegd stemmen ook voor zo veel mogelijk mensen
een serieuze optie is.
Voorzitter. Vervroegd stemmen is wat GroenLinks betreft
een goede mogelijkheid om meer kiezers in de gelegenheid
te stellen om hun stem uit te brengen. Het is dan wel van
belang dat vervroegd stemmen geen negatieve invloed
heeft op de verkiezingen op de verkiezingsdag zelf. Groen-

24 mei 2023
TK 84

84-13-3

Links vindt het daarom wenselijk dat er geen exitpolls zijn
voordat de stemlokalen zijn gesloten op woensdagavond
om 21.00 uur. Tijdens het vervroegd stemmen gedurende
de coronaperiode heeft de toenmalige minister hierover
afspraken gemaakt met de peilingbureaus. Is de minister
bereid om dit opnieuw te doen wanneer dit wetsvoorstel
zou worden aangenomen? Graag een reactie van de
minister.
Voorzitter. Zoals ik aan het begin van mijn inbreng al aangaf, staat GroenLinks positief tegenover dit wetsvoorstel.
Ik ben uiteraard wel benieuwd naar de antwoorden van de
initiatiefnemers en van de minister. Ik wens hen ook alvast
veel succes in hun eigen termijn.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Bromet, voor uw inbreng namens
GroenLinks.
De volgende spreekster van de zijde van de Kamer is
mevrouw Inge van Dijk namens het CDA.

Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Dank je wel, voorzitter. Voor heel veel mensen is het niet
vanzelfsprekend om te gaan stemmen. Dat blijkt uit de
opkomst. Dat is zorgelijk, omdat de Kamer, de gemeenteraad, het bestuur van het waterschap en de Provinciale
Staten de kiezers vertegenwoordigen. Daar horen ook
mensen bij die wel kiezer zijn, maar niet gaan stemmen.
De belangrijkste manier om dat te kunnen doen, is ervoor
zorgen dat ze zich gaan uitspreken tijdens verkiezingen en
de stap naar het stemhokje wel gaan zetten. De vraag
waarom mensen niet gaan stemmen, kent meerdere sporen.
Een van die sporen is een laag vertrouwen in de overheid
en in ons als volksvertegenwoordigers. Inwoners hebben
het gevoel dat stemmen geen zin heeft. Ze hebben het
gevoel dat wij er niet voor ze zijn en niet naar ze willen
luisteren. Daarover praten we regelmatig. Dat soort
gesprekken moeten we ook blijven voeren. Het is nog
belangrijker om beter te worden in doen wat we beloven,
maar dat is een ander debat, dat overigens ook erg
belangrijk is.
Vandaag gaat het over het spoor: stemmen op praktisch
niveau laagdrempeliger maken. Ik wil de initiatiefnemers
en de ondersteuning ook erg bedanken voor het indienen
van het wetsvoorstel vervroegd stemmen in het stemlokaal,
zodat we hierover met elkaar, in dit debat, van gedachten
kunnen wisselen. Het voorstel van de initiatiefnemers is
om twee dagen voorafgaand aan de verkiezingen te kunnen
gaan stemmen. Als CDA-fractie zijn we er eerlijk gezegd
nog niet over uit of we het voorstel zoals het er nu ligt zullen
steunen. Daarvoor is dit debat nuttig en zinvol.
Voorzitter. Een aantal vragen. De initiatiefnemers zeggen:
als je het vervroegd stemmen wil invoeren, moet je dat nu
doen. Lokale overheden hebben ervaring opgedaan en we
hebben de eerste lessen hieruit kunnen trekken. Een van
die lessen is dat het organiseren van vervroegd stemmen
voor gemeenten niet altijd even gemakkelijk was. Het vraagt
meer menskracht van zowel gemeenten als onze vrijwilligers. De VNG geeft aan dat de extra inspanning niet in

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

verhouding staat tot wat het oplevert. Als we eerlijk zijn en
naar ervaringen hier en in het buitenland kijken, is het nog
niet zo vanzelfsprekend dat het iets oplevert. Ik wil daar niet
schouderophalend overheen stappen. Het is voor
gemeenten weer een taak erbij. Dat is een taak die ze overigens weer netjes gaan uitvoeren als we dat van ze gaan
vragen. Hoe kijken de initiatiefnemers naar dit vraagstuk?
Voorzitter. Geen extra taken zonder extra knaken voor
gemeentes, oftewel: hoe is de financiële dekking geregeld?
Ook de VNG heeft daarover zorgen geuit. Een tijd geleden
is er in de Kamer een motie aangenomen die het kabinet
oproept om artikel 2 van de Financiële-verhoudingswet
beter na te gaan leven. Die is overigens breed gesteund
door de Kamer. Laten we dat dan zelf als Kamer ook netjes
doen richting onze decentrale overheden. Graag een reactie
van de initiatiefnemers hierop.
Voorzitter. Dan het punt over het beperken van de volmacht
tot één persoon. Ik snap dat de relatie gelegd wordt met
een verruimde mogelijkheid om te gaan stemmen, maar
onze fractie heeft er moeite mee dat een kind niet voor
beide ouders kan gaan stemmen als dat nodig is. Het komt
voor in de praktijk dat je als ouder of hulpbehoevend stel
maar één kind en een klein sociaal netwerk hebt. Dan
beperken we mensen dus in het kunnen gaan stemmen.
Wat ons betreft moeten kinderen wel kunnen blijven stemmen voor ouders als dat voor hen echt de enige uitkomst
is. Zijn de initiatiefnemers het met mij eens? We zullen op
dit punt zo nodig een amendement indienen om te regelen
dat deze mogelijkheid in ieder geval wel blijft bestaan.
Ten slotte het punt over campagne voeren en het beïnvloeden van kiezers tijdens het stemproces. Toen ik voor de
eerste keer meedeed aan de gemeenteraadsverkiezingen,
had een meisje op onze lijst haar haren knal-CDA-groen
geverfd voor de campagne. Haar werd gevraagd: zet alsjeblieft iets op je hoofd in het stemlokaal. Het zou kiezers
namelijk kunnen beïnvloeden. En nu zouden we drie dagen
risico willen gaan lopen. Hoe zien initiatiefnemers dit voor
zich? Moeten hier aanvullende zaken voor geregeld worden
in de Kieswet, vraag ik me af. Graag een reactie van de initiatiefnemers.
Dank je wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Inge van Dijk, voor uw inbreng
namens het CDA. Ik heb nog even het beeld van groen haar
in mijn hoofd, maar dat terzijde. De volgende spreker van
de zijde van de Kamer is mevrouw Van der Graaf namens
de ChristenUnie.

Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter, voor het woord. Allereerst de hartelijke felicitaties aan collega's Sneller, Bushoff
en Kathmann als indieners van het wetsvoorstel en ook aan
de ondersteuners die aanwezig zijn in vak-K. Veel dank voor
het werk dat jullie hebben verricht om dit wetsvoorstel voor
te bereiden en aan ons voor te leggen. Het vraagt heel wat
om zo'n wet hier in de Kamer te brengen. Wij vinden het
mooi dat we het hier hebben over de wijziging van de
Kieswet. Ik maak heel graag gebruik van de gelegenheid
om daar namens de ChristenUnie het woord over te voeren.

24 mei 2023
TK 84

84-13-4

Want de Kieswet is een hele bijzondere wet. Daarin wordt
soms op een heel gedetailleerd niveau vastgelegd hoe wij
verkiezingen organiseren, hoe stembiljetten worden verpakt
en wie wat wanneer moet ondertekenen. Termijnen worden
tot op het uur nauwkeurig voorgeschreven. Het is een
prachtige wet om eens kennis van te nemen, zeg ik tegen
eenieder die dat nog niet heeft gedaan. Die wet is met zorg
tot stand gekomen.
Ik zie dat ook terug in het wetsvoorstel dat vandaag voorligt.
Laat ik het zo zeggen: het is een voorstel waar je eigenlijk
heel erg graag voor wilt zijn. Dat is ook de positieve
grondhouding die de ChristenUnie heeft. Het wordt voor
mensen eenvoudiger om te stemmen. Het wordt toegankelijker. Tegelijkertijd worden er ook maatregelen getroffen
om misbruik van volmachten tegen te gaan. Toch hebben
wij ook nog wel vragen, want we zien dat er veel uitvoeringsaspecten zijn waarnaar gekeken moet worden. Het is
ons ook opgevallen dat daar in eerste instantie adviezen
over zijn uitgebracht door partijen en dat het lijkt alsof die
partijen, waaronder gemeenten, daar nu anders tegen
aankijken. Ik zou dus heel graag een reactie willen vragen
aan de initiatiefnemers. Hebben zij daarover gesproken met
de VNG? Want de VNG schrijft in haar laatste brief: "Breek
een lans voor mensen die verkiezingen organiseren." Ik
vraag dus aandacht voor de zorgen die de VNG naar voren
brengt, maar ook een reactie daarop van de initiatiefnemers.
We kunnen daar niet zomaar aan voorbijgaan.
Voorzitter. De initiatiefnemers zeggen het treffend in hun
beantwoording: er is in 2021 bij Tweede Kamerverkiezingen
en in 2022 bij de gemeenteraadsverkiezingen grootschalig
geëxperimenteerd met vervroegd stemmen. Maar dit waren
ook wel heel bijzondere jaren, vanwege de coronamaatregelen. Zo werd in 2021 nadrukkelijk opgeroepen om op de
maandag en dinsdag juist kwetsbare mensen in de gelegenheid te stellen om hun stem uit te brengen. Ook in 2022
speelde corona nog wel degelijk een rol ten tijde van de
verkiezingen. 20% van de kiezers maakte vorig jaar gebruik
van de mogelijkheid om vervroegd te stemmen. Daarmee
voorzag die in een behoefte. Een op de tien vroegstemmers
was niet zelf gaan stemmen als dat enkel op de woensdag
had gekund. Alleen al vanwege dat gegeven zou het de
moeite waard kunnen zijn om met elkaar echt serieus te
overwegen om de optie van vervroegd stemmen permanent
in te voeren.
Overigens waren coronagerelateerde redenen voor bijna
de helft van de vroegstemmers de reden om eerder te gaan
stemmen. Mijn fractie kan dus een eind meekomen met de
gedachtegang van de indieners, maar is wel benieuwd of
de indieners kunnen ingaan op de vraag of er nu voldoende
geëxperimenteerd is, want deze bijzondere coronaomstandigheden waren er bij beide verkiezingen. Dat vraag
ik ook in de wetenschap dat de Raad van State heeft geadviseerd eerst een experimenteerwet in te dienen. Daarop
dus graag nog een nadere reflectie van de indieners.
Het tweede aandachtspunt zit op de uitvoering. Die is in de
eerste plaats financieel, maar ziet tegelijkertijd ook op
organisatiekracht. Extra dagen stembureaus inrichten,
stemmen bewaren en vrijwilligers regelen kosten organisatiekracht en geld. Hoe is daarin voorzien in het voorstel en
de dekking daarvan? Ik denk dat dit ook het hoofdpunt is
in de kritiek die de VNG nu naar ons heeft gestuurd. De
VNG gaf dus eerder aan voorstander te zijn van het permanent invoeren. Daar is wel wat gebeurd. Nogmaals vraag

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

ik daar een reflectie op van de indieners, en op dat punt
misschien ook van de minister.
Bij de aandachtspunten over de uitvoering speelt die werving van de vrijwilligers een rol. Dat bleek bij de afgelopen
verkiezingen lastig, mogelijk ook omdat oudere vrijwilligers
zich vanuit het gezondheidsoogpunt niet altijd veilig voelden
om in het stemlokaal aanwezig te zijn of om stemmen te
tellen na afloop. Welk effect verwachten de indieners dat
dit heeft gehad op het aantal beschikbare vrijwilligers? In
hoeverre kunnen ze daar iets over zeggen? Verwachten zij
dat het benodigde aantal vrijwilligers met de bestaande
middelen en instrumenten wél kan worden gehaald? Mijn
fractie wil er namelijk voor waken dat er hele grote verschillen ontstaan en dat een grotere gemeente, die bijvoorbeeld
veel ambtelijke capaciteit kan vrijmaken voor vrijwilligers,
op veel locaties vervroegd stemmen mogelijk maakt en dat
een kleinere gemeente dat niet kan bolwerken. Dat kan leiden tot verschillen in de mogelijkheden voor de stembusgang. Dat sluit ook aan op de vragen die ik samen met de
heer Bushoff heb gesteld over de verschillen tussen en
binnen gemeenten over het aantal beschikbare stembureaus. Ik zou daarom graag horen hoe de indieners tegen
dat element aankijken, maar ook hoe de minister daartegen
aankijkt, juist ook omdat de indieners ervoor hebben
gekozen dit per AMvB te regelen, dus nader uit te werken.
Mijn fractie heeft eerder in de schriftelijke inbreng de suggestie gedaan om het voor gemeenten mogelijk te maken
om te differentiëren. Bijvoorbeeld: in gemeenten met kleine
kernen, veel kleine kernen, zou op maandag in de ene kern
het stembureau open kunnen zijn, op dinsdag in een tweede
kern en op woensdag in beide kernen. Hoe groter de
gemeente, hoe meer je daarin kunt differentiëren. Maar
goed, het is nog niet een concreet voorstel dat ik zou willen
neerleggen, maar ik zou wel graag nog een nadere reflectie
daarop willen van de initiatiefnemers. En klopt het dat het
wetsvoorstel momenteel nog niet in die mogelijkheid
voorziet? Vinden de initiatiefnemers dat wel of niet wenselijk?
Dan nog twee vragen over de dagen zelf, allereerst over de
samenloop van het voorstel met artikel Z 12 van de Kieswet.
Dat artikel ziet erop toe dat voorkomen wordt dat verrichtingen rondom verkiezingen op weekenddagen en zon- en
feestdagen vielen. Indien dat het geval is, geldt de daaropvolgende dag. Kunnen de initiatiefnemers aangeven hoe
dat artikel zich verhoudt tot het voorstel? Betekent dit
inderdaad dat verkiezingen niet gaan plaatsvinden in weken
waarin het op maandag tweede paasdag is of op dinsdag
Bevrijdingsdag? Wellicht kan de minister daar ook nog op
terugkomen in de beantwoording.
Tot slot een vraag over de Europese verkiezingen. Ziet mijn
fractie het goed dat het voorstel niet ziet op de Europese
verkiezingen? Zou er nog een nadere reflectie kunnen
worden gegeven op artikel 10 van de Europese Kiesakte?
Biedt die hier nou wel of geen ruimte voor?
Voorzitter. Dan de volmachtsstemmen. Het voorstel is om
deze te beperken tot één volmachtsstem. De ChristenUnie
is voorstander van dit onderdeel van de wet. Onder meer
de OVSE en de Kiesraad hebben al verscheidene malen
opgeroepen om het stemmen bij volmacht te beperken. Dit
beperken draagt bij aan het voorkomen van het ronselen
van stemmen en leidt tot een betere borging van het principe one man, one vote. De Kiesraad adviseert ook de

24 mei 2023
TK 84

84-13-5

delictsomschrijving van het ronselen van stemmen nader
te specificeren. Dat sluit ook aan bij de suggestie van de
Raad van State om de strafmaat voor ronselen opnieuw te
bezien om zo de uitsluiting van het kiesrecht op basis van
artikel 54 van de Grondwet mogelijk te maken. Kan de
minister aangeven hoe het staat met dat traject?
Mijn tweede vraag aan de minister ziet op de BES-eilanden.
Vanuit Bonaire is in 2018 door de eilandsraad verzocht het
stemmen bij volmacht af te schaffen. Anders dan in Europees Nederland was er daar tot 2010 ook geen traditie in.
Kan de minister, misschien naar aanleiding van de aangekondigde wet over het ronselen van stemmen, ook met de
eilanden in gesprek gaan om te bezien hoe breed deze wens
leeft en welke mogelijkheden daarvoor zijn?
Dan nog een vraag aan de minister over het stemmen voor
mensen met een beperking. Daarvoor ligt een voorstel bij
de Raad van State. Naar dat voorstel wordt door een kleine
groep mensen echt uitgezien, omdat het gaat over hun
stemrecht. De ChristenUnie hoopt dat de minister de
urgentie deelt om dat voorstel ook heel snel naar de Kamer
te geleiden. Wij vragen haar dus naar het moment waarop
ze dat kan doen.
Voorzitter. Ik sluit af met nog twee dingen. Ik deel namelijk
met mevrouw Leijten de wens om van de verkiezingsdag
een vorm van een feestdag — dat zou ook mooi zijn — te
maken of zoiets en op die dag de democratie te kunnen
vieren. Het is een bijzonder voorrecht dat wij leven in een
land waarin we vrije verkiezingen hebben. Dus maak van
die verkiezingsdag iets bijzonders. Ik ben benieuwd hoe de
indieners en de minister daarnaar kijken.
De volgende vraag houdt ons ook wel bezig. We hebben
als fractie de indruk dat de mogelijkheid om stemverlof te
krijgen — dat is verlof van je werkgever om te kunnen
stemmen — niet altijd zo bekend is. Kan daaraan ook meer
bekendheid gegeven worden?
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Graaf, voor uw inbreng
namens de ChristenUnie. Dan is het woord nu aan de heer
Martin Bosma van de PVV.

De heer Martin Bosma (PVV):
Voorzitter. Ik had me al ingeschreven met de kortste
spreektijd van iedereen, maar ik ga het waarschijnlijk nog
korter maken. Het is een vrij simpel en overzichtelijk voorstel. Des te beter zou ik zeggen. Je kunt vijf, zes of zeven
redenen verzinnen waarom het goed is en ook vijf, zes of
zeven redenen waarom het niet goed is. Die redenen zijn
al een beetje genoemd door de collega's en wellicht gaan
ze dat na mij nog een paar keer doen. Felicitaties aan de
beide indieners. Geweldig dat u dit gedaan heeft. Dat is
altijd een compliment waard. Het brengt wel de vraag met
zich mee waar mevrouw Kathmann is. Maar goed, er
gebeurt van alles bij de PvdA, dus laten we daar vanavond
geen punt van maken. Mensen komen en verdwijnen. Het
zij zo.

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

Voor de democratie is het natuurlijk simpel: alleen het
allerbeste telt. Of om Tina Turner maar even te citeren:
"simply the best". God hebbe haar ziel, zou ik zeggen. Ik
ben er nog niet van overtuigd dat dit een goed voorstel is,
maar ik zeg eerlijk dat ik een zwevende kiezer ben. De Raad
van State en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
vragen zich hardop af wat nou eigenlijk het voordeel voor
de opkomst is. Gaat die nou echt dramatisch hoger zijn? Ik
betwijfel dat. Als de supermarkt niet om 18.00 uur maar om
20.00 uur sluit, betekent dat niet dat er 20% meer omzet
gedraaid wordt, maar dat de mensen gewoon later naar de
supermarkt gaan. Geldt dat ook niet voor stemmen? Ik laat
me graag overtuigen.
Dan kom ik op de kosten, de uitvoeringslasten, waarover
de VNG spreekt. Het gaat veel meer kosten. Als de
opbrengst hetzelfde is, waarom moeten we het dan doen?
Er wordt ook gewezen op frauderisico's. En er is natuurlijk
het probleem van de vrijwilligers. Er worden nu namelijk
al hele gemeentehuizen leeggegooid om mensen daar
vrijwillig te laten zijn op die dag. Als dat drie dagen moet
gebeuren, levert dat helemaal een probleem op.
Mevrouw Leijten zegt: het moet een feestje zijn. Ja, maar
feestjes moeten niet eeuwig duren. En als je een feestje
niet laat knallen, maar het gaat uitsmeren over drie dagen,
mist het een beetje z'n climax. Het is de dag waar iedereen
naar toeleeft, en waarop 's avonds om 21.00 uur de stembureaus dichtgaan en dat was het dan. Als het drie dagen
duurt, verliest het iets van zijn urgentie. Ik kan dat niet in
cijfers gieten, maar is dat een gevoel dat de indieners wellicht met mij delen? Het is ook wel grappig dat het paarse
kabinet één succesvolle staatsrechtelijke verbetering heeft
doorgevoerd, namelijk het langer openlaten van de stembureaus. Het is grappig dat we nu iets in dezelfde lijn hebben, maar dat het nu zelfs gaat om drie dagen. Verder zijn
alle punten genoemd.
Het gaat niet over de Europese verkiezingen. Daar is helemaal een probleem met de opkomst. Daarvoor komen de
mensen helemaal niet. Zou dat probleem opgelost kunnen
worden, vraag ik aan de indieners, door die verkiezingen
gewoon te schrappen? Dat hoor ik graag van ze.
Veel succes met de beantwoording, wanneer dan ook.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bosma. U zat boven op het nieuws,
heb ik begrepen. Het was inderdaad "God hebbe haar ziel"
in dit geval. Dan geef ik het woord nu aan de heer Chris
Simons van de VVD.

De heer Chris Simons (VVD):
Dank u, voorzitter. Vanavond spreken we over het initiatiefvoorstel vervroegd stemmen. Ik wil allereerst de initiatiefnemers en de ondersteuning van harte danken voor dit
initiatief en voor al het werk dat daarvoor verricht is. Ik dank
natuurlijk ook mevrouw Kathmann en ik wens de heer
Bushoff succes bij deze eerste keer.
Voorzitter. Laat ik ermee beginnen dat de VVD een toegankelijk en zo makkelijk mogelijk stemproces zeer belangrijk
vindt. De minister heeft om hier verbetering in aan te
brengen de Verkiezingsagenda 2030 opgesteld met allerlei

24 mei 2023
TK 84

84-13-6

voorstellen en ideeën die nu in de kraamkamer zitten om
daar uitvoering aan te geven. Een van die punten is dit
vervroegd stemmen. De initiatiefnemers beogen hiermee
eigenlijk een versnelde invoering hiervan. De initiatiefnemers geven het voorstel van vervroegd stemmen een toegevoegde waarde qua opkomst en qua organisatie. Toch
zijn er kritische kanttekeningen, onder andere en voornamelijk van de Raad van State, maar ook laatst van de VNG over
het effect van de opkomstpercentages en hoe dit opweegt
tegen het extra werk dat gemeenten moeten uitvoeren.
Graag zou ik de initiatiefnemers willen vragen hoe zij tegen
deze kanttekeningen aankijken.
Voorzitter. Met de genoemde kanttekeningen ben ik daarnaast benieuwd of het niet toch verstandig is om eerst met
een experimentwet te werken, waarbij we kijken of deze
positieve verandering met betrekking tot het stemmen niet
de coronapandemie als oorzaak had.
Voorzitter. Verder adviseert de Kiesraad om maar op één
dag vervroegd te stemmen in plaats van de door de initiatiefnemers voorgestelde twee extra dagen. Hoe kijken de
indieners aan tegen dit advies? Hoe bezien zij het stemmen
in relatie tot het aantal volmachten? Ook de VVD is voorstander van het terugbrengen van het aantal volmachten,
maar we zien dat er door organisaties zoals de Oogvereniging toch een aantal kritische kanttekeningen zijn ingebracht. Zij vinden dat hier toch wel belemmeringen aan
zitten. Zou het dan niet verstandig zijn om onder andere
het braillestemmen mede op te nemen in dit voorstel?
Daarnaast is er de vraag, die al eerder gesteld werd, hoe
om te gaan met peilingen en debatten zoals dat in de
coronapandemie geregeld was.
Voorzitter. Het voorstel van de initiatiefnemers is om per
AMvB teregelen hoeveel stembureaus per gemeente
beschikbaar moeten zijn. De VVD is van mening dat de
gemeenten dit prima zelf kunnen inschatten en dat zij het
beste zicht hebben op hoeveel stembureaus er nodig zijn.
Waarom is er gekozen om dit centraal te willen regelen en
dit niet aan de gemeenten over te laten? En hoe kijkt de
minister hiertegen aan, met name ook gelet op de autonomie?
Afrondend, voorzitter. Het initiatiefvoorstel kost de
gemeenten geld. Het is goed dat de initiatiefnemers aangeven dat dat gecompenseerd moet worden. Ik ben echter
wel benieuwd hoe zij dit willen bekostigen. Deze vraag wil
ik tevens aan de minister stellen.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Simons, voor uw bijdrage namens de
VVD. Dan is het woord nu aan de heer Bisschop namens
de SGP.

De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, dank u wel. Laat ik eens met een optimistisch
geluid beginnen. We doen vaak tobberig over teruglopende
verkiezingspercentages enzovoorts. Maar realiseren we ons
dat Nederlanders eigenlijk een heel stemlustig volkje zijn?
Kijk naar de nationale verkiezingen in EU-landen. Daar is

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

de gemiddelde opkomst sinds 1999 geleidelijk gedaald van
77% naar 65%. En dan de opkomst bij de verkiezingen voor
het Europees Parlement: als de helft van het aantal stemgerechtigden in Nederland zou moeten opkomen, zouden die
verkiezingen in veel gevallen ongeldig zijn, zal ik maar
zeggen. Maar het gaat nu even over nationale verkiezingen.
In de EU-landen is die opkomst dalend, maar in Nederland
bleef het opkomstpercentage sinds 1970 vrij stabiel rond
de 80%; het schommelt wel. Het gaat nu dus even om de
Tweede Kamerverkiezingen, want bij de andere verkiezingen
is het soms aanzienlijk lager. Het laagste opkomstpercentage bij verkiezingen voor de Tweede Kamer was in die
periode 73%, in 1998. Dat klinkt wat anders dan de sombere
cijfers over een dalend opkomstpercentage.
Tegen die achtergrond lijkt het ook wat minder noodzakelijk
en minder urgent om extra maatregen voor het verhogen
van de opkomst te nemen. Toch wil ik namens de SGP
graag onze waardering uitspreken voor het feit dat de initiatiefnemers het initiatief hebben genomen om hier een
voorstel neer te leggen en daarin keuzes te maken, vanuit
de gedeelde wens en ambitie om voortdurend zorg te blijven besteden aan het opkomstpercentage en het democratische proces. Ik wil daarvoor graag mijn waardering uitspreken en betrek daar graag ook de ondersteuning in, want
als je dat als Kamerlid allemaal zelf en alleen moet doen,
kun je het gewoon vergeten, zo weet ik maar al te goed.
Onze waardering dus.
Mevrouw de voorzitter. Er zijn verschillende manieren om
de opkomst bij de verkiezingen te bevorderen. Sommige
Amerikaanse staten hebben geregeld dat Election Day een
vrije dag is. In Nederland was dat voorstel ook al eens te
horen. Mijn concrete vraag aan de initiatiefnemers is welke
alternatieven zij hebben overwogen om de opkomst te
bevorderen behalve datgene wat in het voorstel is voorgelegd. Ik vraag dat omdat ik me serieus afvraag of we er niet
te snel van uitgaan dat een regeling die in de uitzonderlijke
coronasituatie redelijk goed gewerkt heeft, een structurele
regeling voor gewone situaties moet worden.
Voorzitter. De SGP vindt het een sympathieke gedachte om
te kijken of we kiezers extra dagen kunnen bieden, ook als
we weten dat slechts een kwart van de kiezers die vervroegd
stemden dat deed omdat ze op de reguliere verkiezingsdag
weinig of geen tijd hadden. Toch zouden de initiatiefnemers
iets meer aandacht mogen besteden aan de weging van de
voor- en nadelen. Het evaluatieonderzoek geeft aan dat
naar verwachting slechts 4% van de burgers die vervroegd
stemden zonder deze extra mogelijkheid niet zou hebben
gestemd. De concrete vraag is dan: weegt deze minimale
winst op tegen de extra lasten voor de gemeente? Die lasten
moeten we niet onderschatten.
Voorzitter. De initiatiefnemers kiezen ervoor om twee dagen
extra aan te bieden. Waarom eigenlijk, gewoon in alle
openheid? De SGP begrijpt het voorstel wel, maar de
onderbouwing van de effectiviteit is nog best lastig. Uit
evaluatieonderzoek blijkt dat de opkomst op de tweede dag
hoger was dan op de eerste dag. De keuze voor twee dagen
was bovendien sterk verbonden aan het spreiden van
stemmers in verband met corona, de anderhalve meter
afstand en alles wat daarmee samenhangt. Waarom,
gewoon in alle openheid, zouden we niet kunnen volstaan
met het uitbreiden met één extra verkiezingsdag? We bieden
dan nog steeds die verruiming, maar we beperken ook de
lasten voor de gemeente.

24 mei 2023
TK 84

84-13-7

Voorzitter. De SGP vindt dat de gemeenten in ieder geval
een royale financiële vergoeding moeten krijgen voor deze
taak. Het stelt daarom ook niet gerust dat de initiatiefnemers
bij navraag nog geen financiële reservering konden ontdekken. Kan de minister bevestigen dat gemeenten volgens
de wettelijke norm kunnen rekenen op voldoende compensatie?
Dan het laatste puntje, voorzitter. De SGP deelt de inzet om
het gebruik van volmachten zo veel mogelijk te beperken.
De extra verkiezingsdagen maken de mogelijkheid van een
volmacht niet voor iedereen overbodig, omdat sommige
burgers nu eenmaal niet naar het stemlokaal kunnen komen.
Wordt de wetgeving niet te strikt als een kind bijvoorbeeld
niet meer voor beide ouders kan stemmen? Ik sluit mij
kortheidshalve aan bij de vragen die collega Van Dijk van
het CDA hierover heeft gesteld. Ik voeg daaraan toe: willen
de initiatiefnemers overwegen of in ieder geval een uitzondering voor bloedverwanten, bijvoorbeeld in de eerste
graad, gemaakt zou kunnen worden? We moeten niet te
snel veronderstellen dat kwetsbare burgers meerdere personen kunnen vinden voor een volmacht, zeker niet bij een
kwetsbaar belang als het stemgeheim. De SGP pleit ervoor
dit punt nog eens zorgvuldig te overwegen om te voorkomen dat burgers onbedoeld in de knel gebracht worden.
Voorzitter. Ik wilde het graag hierbij laten. Dank u zeer.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bisschop, voor uw bijdrage namens
de SGP. Dan is nu het woord aan de heer Van Meijeren
namens Forum voor Democratie.

De heer Van Meijeren (FVD):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Het wetsvoorstel van
D66 en PvdA dat we vandaag bespreken is naar mijn
mening niet zomaar een slecht wetsvoorstel, maar in verschillende opzichten zelfs gevaarlijk te noemen. Het raakt
aan de meest fundamentele basis van een parlementaire
democratie, namelijk het verloop van vrije en eerlijke verkiezingen. De initiatiefnemers stellen voor om het voortaan
de standaard te maken dat kiezers drie dagen lang hun stem
kunnen uitbrengen in plaats van slechts op één dag. Daarmee zal het hele verkiezingsproces veel minder transparant
en minder goed controleerbaar worden. Een democratie
kan niet functioneren zonder transparante en controleerbare
verkiezingen. We hebben een deugdelijk ingericht verkiezingsproces nodig dat met voldoende waarborgen is
omkleed en waarbij de mogelijkheid bestaat voor alle
belanghebbenden, kiezers, politieke partijen, onafhankelijke
waarnemers en journalisten om erop toe te zien dat het
proces goed wordt gevolgd. Als dat niet kan, dan leidt het
er automatisch altijd toe dat er twijfel zal gaan ontstaan
over de uitslag van de verkiezingen. Dat is buitengewoon
schadelijk voor een democratie, want als er twijfel ontstaat
over de uitslag van verkiezingen, dan zal daarmee de
geloofwaardigheid van het hele systeem in gevaar komen.
Dat zal veel kiezers minder gemotiveerd maken om überhaupt te gaan stemmen. Als je niet meer zeker weet dat
jouw stem ertoe doet, dat jouw stem op een goede manier
geteld wordt, dan leidt dat ertoe dat het vertrouwen
afneemt. Het is evident dat mensen dan ook minder geneigd
zijn om te gaan stemmen. Wat ik tot nu toe zeg, is allemaal

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

zo basaal en zo evident dat het ook al sinds de invoering
van ons parlementaire stelsel altijd zo gefunctioneerd heeft.
Het proces is kort gezegd altijd als volgt verlopen. 's Ochtends na het openen van het stemlokaal laat de voorzitter
aan alle aanwezigen zien dat de stembussen leeg zijn. Hij
sluit die stembussen af. Gedurende de hele dag kunnen
mensen hun stem uitbrengen. Na het sluiten van het
stemlokaal worden die bussen leeggegooid en worden de
stemmen direct geteld. De uitslag wordt hardop voorgelezen. Het meest belangrijke en fundamentele aspect is dat
van het begin tot het eind, vanaf het moment dat de stemlokalen geopend worden tot het moment dat de laatste
stem geteld is en de uitslag is medegedeeld, iedereen toegang heeft tot het stemlokaal om erop toe te zien dat dit
allemaal netjes en eerlijk verloopt.
Dit fundamentele uitgangspunt is voor het eerst verlaten
bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2021, toen dit in één
keer een zogenaamde bedreiging voor de volksgezondheid
zou zijn. In één keer moest het nodig worden om verspreid
over drie dagen te kunnen gaan stemmen, waarbij de
stemmen die op maandag en dinsdag worden uitgebracht,
na afloop ergens in een box gestopt worden. Die worden
in een busje gestopt en vervoerd. Vervolgens worden ze
ergens 's nachts bewaard. Pas op de uiteindelijke verkiezingsdag, de woensdag, worden ze allemaal geteld. We
moeten er allemaal maar op vertrouwen — we kunnen dit
niet meer controleren — dat in dit hele proces, waarbij de
stemmen zijn onttrokken aan de controle en het zicht van
eenieder die daarop toezicht wenst uit te oefenen, totaal is
verlaten ... Dit is niet zonder gevolgen geweest. We hebben
gezien dat de Kiesraad door de Radboud Universiteit een
onderzoek heeft laten uitvoeren naar het vertrouwen in
eerlijke verkiezingen. En wat zien we? Bij de Tweede
Kamerverkiezingen van 2017, toen het proces nog transparant en controleerbaar was, had 4,9% van alle Nederlanders
geen goed beeld van de verkiezingen. 4,9% dacht dat de
verkiezingen oneerlijk waren verlopen. Bij de Tweede
Kamerverkiezingen van 2021, toen er dus gerommeld werd
aan die controleerbaarheid en transparantie, dacht 10,1%
dat de verkiezingen niet eerlijk waren verlopen. Ruim 10%
van de Nederlanders heeft geen vertrouwen meer in het
eerlijke verloop van de verkiezingen. De belangrijkste reden
die genoemd wordt, is weliswaar dat men zich niet kan
voorstellen dat er nog mensen in Nederland zijn die op
Rutte en Kaag stemmen, maar daarna wordt direct de twijfel
genoemd over wat er gebeurt met al die stemmen die aan
het zicht en de controle van de kiezer zijn onttrokken. Uitgerekend dit aspect willen deze initiatiefnemers nu permanent
in de wet gaan verankeren. Waarom zou je dat willen? Wat
is het probleem met hoe het altijd goed is gegaan?
De toelichting is extreem mager en ondeugdelijk. De initiatiefnemers komen niet veel verder dan de aanname dat
hierdoor de opkomst zou worden vergroot. Dat wordt niet
onderbouwd. Men verwijst naar een evaluatie van de vorige
Kamerverkiezingen waaruit blijkt dat 20% tot 25% van de
mensen zou overwegen om op een van de andere dagen
te gaan stemmen als dat mogelijk zou zijn. Maar dat is
helemaal niet zo vreemd als je mensen op straat de optie
geeft en zegt: nu kunnen jullie op één dag stemmen, maar
als dat er drie worden, zouden jullie dan overwegen om op
een van die andere dagen te stemmen? Ik kan me voorstellen dat heel veel mensen denken: ja, dat zou ik best overwegen. Maar wat niet is aangetoond, is hoeveel mensen die
normaal gesproken niet gaan stemmen, wel zouden gaan

24 mei 2023
TK 84

84-13-8

stemmen als het op een van die andere dagen mogelijk zou
zijn. Dan hebben we het natuurlijk over een veel kleiner
percentage. Dit is simpelweg niet deugdelijk onderzocht.
Daarnaast blijkt dat de initiatiefnemers geen enkele aandacht besteden aan de risico's die ik zojuist noemde. Het
risico dat dit, de gebreken op het gebied van transparantie
en controleerbaarheid, juist bij een heel andere groep de
opkomst kan gaan verlagen. Het is totaal niet deugdelijk
onderzocht en toch wordt hier even met één druk op de
knop, bij wijze van spreken, bepaald om dit gelijk permanent
in de wet vast te leggen.
Voorzitter. Ik rond af. Samenvattend willen deze initiatiefnemers een probleem oplossen dat überhaupt niet deugdelijk
is onderzocht. Is er eigenlijk wel een probleem? De voorgestelde oplossing wordt niet onderbouwd. Uit niets blijkt dat
er ook andere alternatieven zijn overwogen. Als je de
opkomst dan al een beetje zou kunnen stimuleren door
mensen meer mogelijkheden te geven om te stemmen, kan
inderdaad ook gedacht worden aan wat ik andere ambtsgenoten heb horen zeggen: het iets vergroten van de tijdsperiode waarbinnen gestemd kan worden of de verkiezingsdag
tot een vrije dag maken. Dan heb je in ieder geval wel de
vermeende voordelen, maar niet dat grote nadeel dat de
transparantie en controleerbaarheid de nek wordt omgedraaid.
Ik zou de initiatiefnemers naast de gebruikelijke beleefdheid
om ze te bedanken voor al hun werk, toch willen verzoeken
om hier direct mee te stoppen, dit wetsvoorstel in te trekken
en eens heel goed na te denken over waar ze mee bezig
zijn. En ik roep ze op zonder deugdelijke onderbouwing
vooral af te blijven van ons verkiezingsproces, de meest
fundamentele basis van de parlementaire democratie. Dit
ondermijnt het vertrouwen in de democratie en dat is een
groot gevaar.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Meijeren, voor uw bijdrage.
Voordat u vertrekt, u heeft een interruptie van mevrouw
Leijten, SP. Mevrouw Leijten, u krijgt het woord.
Mevrouw Leijten (SP):
Je kan niet vaak genoeg over democratie praten in het huis
van de volksvertegenwoordigers die via verkiezingen hier
mandaat hebben gekregen. Zegt de heer Van Meijeren hier
nu eigenlijk dat wij geen mandaat hebben, doordat hij het
verkiezingsproces van de vorige verkiezingen zo beschrijft
zoals hij doet?
De heer Van Meijeren (FVD):
Er valt heel veel te vertellen over het verloop van de afgelopen verkiezingen. Behalve het proces als zodanig, denk ik
ook dat in de aanloop daarnaartoe Nederlanders onvoldoende toegang hebben tot alle informatie die noodzakelijk
is om hun stem te kunnen bepalen. Er wordt heel veel
desinformatie verspreid vanuit de zijde van de regering
waar mensen ook door in verwarring raken.

gefraudeerd. Er zijn hier en daar onregelmatigheden vastgesteld, maar het is natuurlijk heel lastig om goed te kunnen
zien wat de aard en de omvang daarvan precies is geweest.
Het meest fundamentele is dat wij er dus op moeten vertrouwen dat er niet met de briefstemmen en met de vervroegd uitgebrachte stemmen is gerommeld. Het meest
fundamentele is dat ik eigenlijk niet eens hoef te bewijzen
dat er is gefraudeerd. Waar het om gaat, is dat wij met
voldoende zekerheid moeten kunnen zeggen dat er niet is
gefraudeerd. Daarvoor zijn transparante en controleerbare
verkiezingen nodig.
De voorzitter:
Een vervolgvraag van mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik stel deze vraag om een aantal redenen. De Tweede Kamer
heeft de belangrijke controlerende taak naast de Kiesraad
voor het vaststellen van de uitkomst en het verloop van het
verkiezingsproces. Er is een hoop over te zeggen en er is
een hoop over te doen. Ik mocht dat verslag namens de
Tweede Kamer uitbrengen als voorzitter van de commissie
voor het onderzoek van de Geloofsbrieven. Bij het uitbrengen van dat verslag heb ik geen bezwaar gehoord van
Forum. Dat was wel het juiste moment geweest om aan te
geven wat u van het wetsvoorstel vindt. Ik heb dat ook
gezegd. Ik heb ook alternatieven aangedragen. Ik had dat
wel terecht gevonden als dat het juiste moment was.
De heer Van Meijeren zegt: "Ik heb geen bewijs voor fraude
en ik hoef dat ook niet te hebben. In theorie zal het plaatsvinden, dus daarom mag ik het zeggen." Dat mag. Ik wil de
vrijheid van de heer Van Meijeren met al wat hij mag zeggen, echt niet ter discussie stellen. Maar als je verkiezingen
omschrijft als de allereerste verkiezingen waarbij het kon
plaatsvinden, dan denk ik wel dat het secuur is om dan
bewijzen te hebben. Ik vind dat de Belastingdienst ook
bewijzen moest hebben voor de mensen in het Toeslagenschandaal. De Belastingdienst zei: "U bent schuldig. U bent
fraudeur. We pakken u alles af." Net zoals ik vind dat dit
niet juist is, vind ik de spiegel daarvan in dit geval ook niet
echt juist. De verkiezingen zijn op basis van vertrouwen.
Als dat wordt geschaad, is dat zeer ernstig en horen we
allemaal aan de lat te staan. Maar hier zeggen dat dit initiatiefvoorstel die basis kent of dat de vorige verkiezingen die
basis kennen, vind ik ook kwalijk. Ik wil de discussie stilleggen, maar ik denk wel dat het goed is om het hier uitgebreider over te hebben als het meer opportuun is en als er ook
echt bewijzen zijn. Want de suggestie wekken dat iemand
iets zou doen of dat verkiezingen niet eerlijk zouden zijn, is
ook een vorm van desinformatie.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Leijten. Meneer Van Meijeren, ik geef
u nog de gelegenheid om hierop te reflecteren. Ik heb wel
het verzoek om het kort te houden, want we hebben ook al
een debat gehad over de evaluatie van die afgelopen verkiezingen. Nog los van het moment dat mevrouw Leijten
aangaf, zijn er volgens mij andere momenten geweest om
dat te evalueren. Maar u krijgt de gelegenheid voor een
reactie op het betoog van mevrouw Leijten.

Daarnaast, om het even op dit onderwerp, het verkiezingsproces te betrekken, kan ik niet bewijzen ... Stel dat er is

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

24 mei 2023
TK 84

84-13-9

De heer Van Meijeren (FVD):
Mevrouw Leijten gaf aan dat toen zij haar verslag deed, dat
hét moment zou zijn om bezwaren of opmerkingen te
maken. Daar ben ik het niet mee eens. Wij hebben die
gelegenheid gegrepen toen de Tijdelijke wet maatregelen
covid-19 hier werd behandeld. Wij hebben zelfs als enige
fractie in de Tweede Kamer hiertegen gestemd. Ik vind het
eigenlijk heel kwalijk dat mevrouw Leijten daarna mijn
standpunt verkeerd weergeeft. Ze zegt eigenlijk dat ik hier
zeg dat er bij de vorige verkiezingen is gefraudeerd, maar
dat ik dat niet kan bewijzen en ook niet hoef te kunnen
bewijzen. Ik heb het volgende aangegeven. Ik zeg niet dat
er is gefraudeerd, dus dat hoef ik ook niet te bewijzen. Ik
geef alleen aan dat ik ook niet met zekerheid kan vaststellen
dat er wel is gefraudeerd, omdat het proces niet te controleren valt. Dat is nu juist precies mijn hele punt. Mevrouw
Leijten zei zelf dat wij de taak hebben om de regering te
controleren. Dat wil ik dan graag ook doen, maar die
mogelijkheid wordt mij ontzegd. Mij wordt hier gezegd: je
moet de regering maar vertrouwen. Want die controle is
er niet meer.
De voorzitter:
Tot slot mevrouw Leijten. Ook aan u het verzoek om het
kort te houden.
Mevrouw Leijten (SP):
Ja, voorzitter, u heeft ook gelijk. Ik probeer het heel netjes
te houden. Als ik dingen verkeerd heb geïnterpreteerd en
heb geformuleerd waardoor de heer Van Meijeren zegt dat
ik hem dingen in de mond leg, dan vind ik dat vervelend.
Ik heb evengoed niet gezegd dat we de regering niet hoeven
te controleren op wat dan ook. Laten we dat dan allebei
niet doen.
Wat ik wilde aangeven, is dat we als Kamer in zijn geheel
een taak hebben bij het vaststellen of de verkiezingen eerlijk
en transparant zijn verlopen. We hebben daarover verslag
gedaan in deze Tweede Kamer. Dat is absoluut niet het
enige moment waarop u uw vinger kunt opsteken; dat kan
op heel veel momenten. Op dat moment is het in ieder
geval niet gebeurd. Dat is correct volgens mij.
Er zijn best wel wat dingen geconstateerd. We hebben zelfs
een hertelling gedaan. Als het dus gaat over de betrouwbaarheid van de verkiezingen en de uitslag, is de commissie
voor het onderzoek van de Geloofsbrieven zich er terdege
van bewust dat we daar een grote verantwoordelijkheid
voor hebben. Als de heer Van Meijeren die discussie niet
wil voeren en die suggestie niet wil doen, dan vind ik het
fijn dat ik hier het punt kan maken dat daarover geen verschil van mening is: dat verkiezingen betrouwbaar, open
en transparant moeten zijn. En ik denk dat ik het daar dan
ook bij laat.
De heer Van Meijeren (FVD):
Daar wil ik toch graag heel even kort op reageren. Als
mevrouw Leijten het ermee eens is dat verkiezingen transparant moeten zijn, dan zou ze geen andere keuze hebben
dan hiertegen te stemmen, zeker niet als ze ook nog eens
bevestigt dat wij de regering moeten controleren. Hoe
kunnen wij nou controleren wat er gebeurt met die stemmen
die zijn uitgebracht op maandag en dinsdag, en vervolgens

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

in transportboxen worden gegooid, in busjes worden verplaatst, naar opslaglocaties worden gebracht en de volgende dag pas weer ergens tevoorschijn worden getoverd?
Ik kan dat niet meer controleren. Dat heb ik mijn hele leven
lang kunnen controleren bij alle verkiezingen tot de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen. Deze initiatiefnemers willen dat nu permanent maken. Ik ben niet gekozen om de
regering te vertrouwen. Ik zit hier om de regering te controleren.
De voorzitter:
Volgens mij heeft u beiden uw punt gemaakt. U heeft die
vragen ook gesteld aan de initiatiefnemers, meneer Van
Meijeren, dus volgens mij kunnen die daarop terugkomen.
We gaan nu geen debat met elkaar voeren. Dit is een
interruptiedebat. De heer Van Meijeren heeft het woord.
We gaan niet een debat met elkaar uitlokken.
Ik geef nu het woord aan de volgende spreker, en dat is
mevrouw Mutluer. Ik zie dat u wat wilt zeggen, mevrouw
Leijten, maar dan moet u een punt van orde maken. We
gaan niet opnieuw … Dit zijn interrupties op elkaar en een
vraag van de spreker aan u. Zo'n debat gaan we niet voeren.
Ik ga nu echt mevrouw Mutluer het woord geven, mevrouw
Leijten. Mevrouw Mutluer van de PvdA, u heeft het woord.
Ik wil jullie verzoeken om jullie gesprek ergens anders voort
te zetten, mevrouw Leijten en meneer Van Meijeren. U kunt
buiten de zaal uw gesprek voortzetten. Ik wil mevrouw
Mutluer even de gelegenheid geven om haar inbreng te
doen, zonder dat zij gestoord wordt. Mevrouw Mutluer,
PvdA.

Mevrouw Mutluer (PvdA):
Dat is het voordeel van als laatste het woord hebben, want
dan kan ik dit debat positief afsluiten. Dat verdienen deze
initiatiefnemers en hun ondersteuning, die ontzettend veel
werk hebben verzet om hier een dergelijk voorstel neer te
leggen. Het is een ogenschijnlijk eenvoudig voorstel — ik
heb het over het openen van een stembureau op maandag
en dinsdag, het vervroegd stemmen dus, en het terugbrengen van het aantal volmachten — maar het is wel een
belangrijk voorstel. Uit de vele vragen van de vorige sprekers blijkt wel al dat hier veel meer over te zeggen valt. Ik
ga eerlijk gezegd ook even een duit in het zakje doen, maar
uiteraard met de positieve insteek waarmee ik mijn inleiding
begon.
Voorzitter. De democratie is nooit af, zo maakt het rapport
van het Sociaal en Cultureel Planbureau van vandaag helaas
pijnlijk duidelijk. Uit dit rapport blijkt dat maar liefst drie op
de vijf Nederlanders vinden dat het de verkeerde kant op
gaat met het land. Dat grote maatschappelijk onbehagen
heeft heel veel oorzaken. Volgens het SCP hoort bij de
oplossingen ervoor ook het meer betrekken van burgers
bij besluiten, en in mijn beleving ook de mogelijkheid voor
burgers om hun stem meer te laten horen. We komen over
dit rapport vast later nog te spreken, voor nu stel ik voor
mijzelf vast dat versterking van de democratie ontzettend
belangrijk is en ook hard nodig. In dat kader vind ik dat het
voorliggende voorstel van collega's Sneller en Bushoff daar
echt een bijdrage, zij het bescheiden, aan kan leveren,

24 mei 2023
TK 84

84-13-10

omdat daardoor mensen daadwerkelijk hun stem kunnen
laten horen.
Net als mijn collega's heb ik uiteraard wel een aantal vragen, ook aan de minister van Binnenlandse Zaken. Ik denk
dat we niet voorbij kunnen gaan aan de bezwaren die door
de Vereniging van Nederlandse Gemeenten zijn geuit, want
uiteindelijk moeten zij dit wetsvoorstel uitvoeren. Zij
schrijven in hun brief dat zij de verkiezingen als belangrijkste
bouwsteen van onze democratie zien, maar dat zij zich toch
wel zorgen maken over de lage opkomst bij de verkiezingen.
Het is wel gek: eerst was de VNG groot voorstander van de
verlengde stembusgang, later, na de gemeenteraadsverkiezingen en de evaluatie daarvan, kwam er een draai. De VNG
wijst er nu op dat de opkomst toen te laag was om de extra
kosten van het eerder openen van de stembussen te rechtvaardigen. Mijn concrete vraag is: hoe kijken de initiatiefnemers hiertegen aan? Ik denk dat die vraag terecht is.
Ook over de volmachten zijn een aantal op- en aanmerkingen gemaakt. De noodzaak voor volmachten is volgens de
initiatiefnemers kleiner als de stembureaus langer open
zijn en mensen meer gelegenheid krijgen om zelf te gaan
stemmen. Ik zie dat ook wel. Om het frauderisico te verminderen, kan het aantal volmachten teruggebracht worden.
Nu wijst wederom de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten ook op het risico van fouten of fraude met
stembiljetten als er op meerdere dagen gestemd kan worden. Ik denk dat het goed is als de initiatiefnemers daar ook
even op reageren en deze zorgen tackelen, voor zover dat
kan.

voor hun initiatief. Ik denk dat de heer Bosma wel een
terecht punt had, toen hij zei: je kan vijf argumenten voor
en vijf argumenten tegen dit voorstel verzinnen. Ik geloof
dat de partijen die vandaag twijfelen over de streep zullen
worden getrokken door de antwoorden die de initiatiefnemers in de tweede termijn zullen gaan geven. Ik geloof dat
zij daar echt wel in gaan slagen. Ik wens jullie dan ook heel
veel succes toe.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Mutluer, voor uw inbreng namens
de PvdA. Dan zijn we hiermee aan het einde gekomen van
de eerste termijn van de Kamer.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Ik had al eerder aangekondigd dat we de voortzetting op
een later moment zullen doen. Ik dank de leden voor hun
aanwezigheid en uiteraard ook voor hun bijdrage. Ik dank
de minister. Ik dank natuurlijk ook de initiatiefnemers en in
het bijzonder ook de ondersteuning, die ik van harte succes
wens bij de beantwoording van deze vragen en de voorbereiding daarvan.

Ik heb wel begrip voor de lans die de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten probeert te breken voor mensen
die verkiezingen organiseren. De vrijwilligers op de stembureaus en de medewerkers van de gemeenten zijn nu vaak
overbelast tot uitgeput aan toe. Behalve dat dit heel erg
slecht is voor de mensen, kan dit ook best wel riskant zijn
voor het stemproces en voor het tellen. Ik vraag de initiatiefnemers dus hoe zij dit zien. Wat moet er nou eigenlijk
gebeuren om ervoor te zorgen dat er genoeg mensen
gevonden worden voor de stembureaus? Wat mij betreft
gaan we ook naar de waardering kijken van deze vrijwilligers. Om het even in beeld te brengen: zo'n vrijwilliger
krijgt nu ongeveer €100 tot €150 aan vrijwilligersvergoeding
en een teller krijgt €40. Daar moeten ze dan ook nog eens
inkomstenbelasting over betalen. Ik prijs de mensen die
dat werk uit idealisme doen. Het geld is nooit leidend; laten
we dat ook vooropstellen. Toch zou ik van de initiatiefnemers, en nog meer van de minister van Binnenlandse Zaken,
willen weten of zij het mij eens zijn dat die vergoedingen
omhoog moeten, ook om het aantrekkelijker te maken voor
meer mensen. Ik wil aan de minister vooral vragen of zij in
kaart wil laten brengen wat een reëel bedrag is en wat dat
moet gaan kosten.
Over geld gesproken: dit initiatief kost geld. Ik denk dat het
goed is om de initiatiefnemers te vragen om op dat financiële aspect in te gaan. Ook wil ik de minister vragen hoe zij
ervoor gaat zorgen dat de gemeenten, die nu al niet bepaald
ruim gefinancierd worden, daar toch voor gecompenseerd
worden.
Tot slot, voorzitter. Ik geloof dat dit voorliggend wetsvoorstel wel eraan gaat bijdragen dat mensen zich meer bij de
democratie betrokken gaan voelen. Ik vind dat gewoon heel
erg belangrijk. Ik wil de initiatiefnemers heel erg danken

Tweede Kamer

Initiatiefwetsvoorstel-Sneller/Bushoff
Vervroegd stemmen in het stemlokaal

24 mei 2023
TK 84

84-13-11