EINDVERSLAG

De veranderende arbeidsmarkt

Eindverslag van de bevindingen van het kennisprogramma ‘Veranderende
arbeidsmarkt’ van de commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid

18 januari 2022

19 januari 2022 Dienst Analyse en Onderzoek

1

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave ........................................................................................................ 2
0

Samenvatting: bevindingen en inzichten ............................................................... 3
0.1 Inleiding: doel en activiteiten ......................................................................... 3
0.2 De onderzoeksvragen als focus van de commissie SZW ..................................... 4
0.3 Bevindingen en inzichten ............................................................................... 5
0.3.1 Deelblok 1 ‘Veranderende arbeidsmarkt’ ....................................................... 5
0.3.2 Deelblok 2 ‘Leven lang gezond werken en leren’ toegespitst op ’Leven Lang
Ontwikkelen’ .....................................................................................................14
1

Inleiding ......................................................................................................17

2

Onderzoeksvragen als focus van de commissie SZW..........................................19

3

Resultaten van de verschillende activiteiten in 2018 t/m 2021 ............................21
3.1

Binnenlandse werkbezoeken (november 2018 en april 2019) ..........................21

3.2

Beleid en debat in verschillende Europese landen en Canada (november 2018) .23

3.3

SCP neemt enkele onderzoeksvragen van de commissie SZW mee in haar

onderzoeksreeks (De Veranderende wereld van werk) (2020-2021) .........................24
3.4

Werkbezoek aan Parijs (1 t/m 3 maart 2020) ................................................25

3.5

Onderzoek naar digitalisering en kwaliteit van arbeid door het Rathenau Instituut

(9 april 2020) ...................................................................................................29
3.6

Kennisbijeenkomst Hoe werk blijft veranderen (8 oktober 2021) .....................29

Bijlage 1 Overzichtstabel van gevoerd beleid en debatten in een aantal Europese landen en
Canada van de afgelopen 3 jaar op het terrein van robotisering en platformeconomie .....32
Bijlage 2 Antwoorden op kijkersvragen van de kennisbijeenkomst Hoe werkt blijft
veranderen 8 oktober 2021 .....................................................................................62

2

0

Samenvatting: bevindingen en inzichten

0.1 Inleiding: doel en activiteiten
Het centrale doel van het kennisprogramma Veranderende arbeidsmarkt van de commissie
SZW is inzicht te verwerven hoe de arbeidsmarkt de komende jaren zal veranderen. In dit
kader zijn verschillende activiteiten door de commissie uitgevoerd in de periode van
november 2018 t/m oktober 2021.
Werkbezoeken
De commissie heeft werkbezoeken gebracht aan Nedcar (in Born op 2 november 2018),
Bol.com (in Waalwijk op 2 november 2018) en Picnic (in Utrecht op 1 april 2019). Met de
werkbezoeken is inzicht verkregen in het gebruik van robotisering in genoemde bedrijven.
Bij Picnic hebben de Kamerleden daarnaast ook zelf het werk van orderpickers uitgevoerd.
In 2018 is het netwerk van Europese parlementen ECPRD 1 de vraag voorgelegd welk beleid
en welke debatten gevoerd worden in verschillende Europese landen op het terrein van
robotisering en platformeconomie.2 De resultaten zijn opgenomen in bijlage 1 van dit
eindverslag.
Van 1 t/m 3 maart 2020 3 heeft de commissie een werkbezoek gebracht aan Parijs, zie
verslag in Kamerstuk 35 511, nr. 1. Er is gesproken met ambtenaren (van de ministeries
van Sociale Zaken, Digitale Zaken en Inspectie Sociale Zaken), onderzoekers (o.a. van
OESO en Ires)4, vakbondsmensen en een parlementslid. De onderwerpen die aan de orde
zijn gekomen tijdens het werkbezoek zijn de toekomst van werk, robotisering,
globalisering, zzp’ers en schijnzelfstandigheid, platformeconomie en de wens van Frankrijk
voor Europese wetgeving op genoemd terrein.
Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP)
De voorbereidingsgroep Veranderende arbeidsmarkt5 heeft gesprekken met het Sociaal en
Cultureel Planbureau (SCP) gevoerd over de onderzoeksvragen van de commissie, waarna
het SCP het onderwerp in de eigen werkplanning heeft opgenomen en zelfstandig in
uitvoering heeft genomen. De verkenning van het SCP heeft vier rapporten in de
onderzoeksreeks De veranderende wereld van werk opgeleverd, waarvan de laatste
verscheen op 22 april 2021.6 Het SCP-onderzoek richtte zich op twee hoofdvragen: Kunnen
burgers in 2030 rekenen op zeker en kwaliteitsvol werk? En kunnen zij dit combineren met
scholing en de zorg voor naasten en kinderen?

1

ECPRD: The European Centre for Parliamentary Research and Documentation.

2

De krapte op de arbeidsmarkt wordt alleen in Nederland bekeken.

3

De delegatie bestond uit de leden Tielen (VVD, delegatieleider), Palland (CDA), Smeulders (GroenLinks) en Van Kent (SP).

Vanuit de staf SZW werd de delegatie begeleid door Sarah Kraaijenoord en Ellen Naborn.
4

OESO: Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling. Ires: Institut de Recherches Economiques et Sociale.

5

De voorbereidingsgroep bestaat uit Gijs van Dijk (PvdA), voorzitter (hij volgde op 26 juni 2019 Heerma op), Tielen (VVD, zij

volgde op 4 september 2019 Wiersma op), Palland (CDA, per 26 juni 2019), Van Beukering (D66, zij volgde per 10 augustus
2021 Van Weyenberg op), Maatoug (GroenLinks, zij volgde na de verkiezingen van 17 maart 2021 Smeulders op) en Van Kent
(SP).
6

Zie Slotbeschouwing van de reeks ‘De veranderende wereld van werk' | Publicatie | Sociaal en Cultureel Planbureau (scp.nl).

3

Rathenau Instituut
Het Rathenau Instituut heeft in de periode van juni 2019 tot maart 2020 voor de
commissie SZW onderzoek verricht naar digitalisering van arbeid. Het onderzoeksrapport
Werken op waarde geschat. Grenzen aan digitale monitoring op de werkvloer door middel
van data, algoritmen en AI is op 9 april 2020 gepubliceerd en op 5 november 2020 in een
openbare technische briefing toegelicht door de onderzoekers.
Coronacrisis
Na bovenstaande activiteiten is de wereldwijde pandemie en coronacrisis uitgebroken, die
een enorme impact heeft op de (veranderende) arbeidsmarkt. De (meeste) uitkomsten zijn
van vóór de coronacrisis, dus effecten van de coronacrisis zijn niet meegenomen in de
uitkomsten.
Ter afronding van de activiteiten van het kennisprogramma Veranderende arbeidsmarkt
heeft de commissie SZW de kennisbijeenkomst Hoe werk blijft veranderen georganiseerd,
die op 8 oktober 2021 heeft plaatsgevonden.
Ter finale afronding heeft de commissie SZW aansluitend dit eindverslag opgesteld.

0.2 De onderzoeksvragen als focus van de commissie SZW
De onderzoeksvragen, ter versterking van de gemeenschappelijke kennispositie van de
commissie SZW op het terrein van ‘Veranderende arbeidsmarkt’, zijn de basis voor de
commissie geweest om de hierboven genoemde instrumenten/activiteiten in te zetten en te
organiseren en hebben hiervoor de focus aangegeven. Hiervoor is het thema
‘Veranderende arbeidsmarkt’ ingedeeld in onderstaande twee deelblokken:


Deelblok 1 van ‘Veranderende arbeidsmarkt’ bestaat uit de onderwerpen
‘platformeconomie’, ‘krapte op de arbeidsmarkt’ en ‘robotisering’.



Deelblok 2 heeft als hoofdonderwerp ‘Leven lang gezond werken en leren’, dat
gedurende het traject is toegespitst op ‘leven lang ontwikkelen’.7

De hoofdvraag deelblok 1 ‘Veranderende arbeidsmarkt’
Hoe zal de arbeidsmarkt de komende jaren veranderen, welke banen verdwijnen en welke
komen ervoor in de plaats, in welke sectoren (vooral), hoeveel arbeidsplaatsen zijn
daarmee gemoeid? Wat zal er op de arbeidsmarkt gebeuren bij een volgende crisis, wat
zijn voorspellingen en toekomstscenario’s? Welke ontwikkelingen zijn er in het verleden
geweest na een crisis? Wat kan men hiervan leren?
Subvragen bij deelblok 1 ‘Veranderende arbeidsmarkt’
1. Wat is de relatie tussen de onderwerpen van het thema ‘Veranderende arbeidsmarkt’,
wat is de invloed van digitalisering/robotisering op de platformeconomie en wat is de
invloed van krapte op de arbeidsmarkt en duurzame inzetbaarheid hierop?
7

- Aanvankelijk wilde de commissie ook de onderwerpen ‘duurzame inzetbaarheid’ en ‘gezond langer doorwerken’

onderzoeken, maar gedurende het traject is de focus komen te liggen op ‘leven lang ontwikkelen’.
- Overigens heeft het deelblok Leven Lang Ontwikkelen een overlap met de commissie OCW en is door die commissie voor een
deel uitgevoerd, zoals twee activiteiten/vraagstellingen. Dat zijn 1) Belemmeringen van Leven Lang Ontwikkelen (extern
onderzoek door onderzoeksbureau Panteia en technische briefing met SCP). En 2) Flexibel onderwijs, waarvoor de commissie
een werkbezoek aan ROC Midden Nederland heeft gebracht.

4

2. Welk beleid en welke debatten worden gevoerd in verschillende Europese landen op
het terrein van robotisering en platformeconomie8, meer specifiek in het Verenigd
Koninkrijk, Duitsland, Denemarken en Frankrijk?
3. Wat zijn de verdere ontwikkelingen en toekomstontwikkelingen op de arbeidsmarkt
aangaande de platformeconomie?
4. Welke beleidsaanpak heeft het kabinet inzake krapte op de arbeidsmarkt en wat kan
de Kamer daaraan aanvullen?
5. Wat is de huidige ‘state of the art’ en (internationale) ontwikkelingen van robotisering,
is het veranderd sinds het Rathenau onderzoek in 2015?9
Onderwerpen en vragen van deelblok 2 ‘Leven lang gezond werken en leren’
Deelblok 2 ‘Leven lang gezond werken en leren’ is gedurende het traject toegespitst op
‘leven lang ontwikkelen’. De hoofdvraag voor dit deelblok 2 is de vraag naar de kosten en
baten van Leven Lang Ontwikkelen, met als subvragen:


Hoe ziet de financiering van Leven Lang Ontwikkelen eruit?



Welke partijen zijn daarbij betrokken?



Hoeveel geld gaat er (bij benadering) in om?



Welk deel is publiek, welk deel is privaat, welk deel is publiek – privaat?

0.3 Bevindingen en inzichten
Tijdens de verschillende activiteiten is in totaal met circa 65 mensen gesproken, zoals
deskundigen uit de praktijk en onderzoekers. Alle gesprekken en activiteiten bij elkaar
hebben ervaringen en aanbevelingen aan de commissie SZW meegegeven, die inzicht
geven in de veranderende arbeidsmarkt. Deze inzichten zijn hieronder samengevat.

0.3.1 Deelblok 1 ‘Veranderende arbeidsmarkt’
Antwoord op de hoofdvragen deelblok 1: Hoe de arbeidsmarkt de komende jaren
zal veranderen, welke banen verdwijnen en welke ervoor in de plaats komen, in
welke sectoren (vooral), het aantal arbeidsplaatsen dat daarmee is gemoeid. Wat
er gebeurt op de arbeidsmarkt bij een volgende crisis, voorspellingen en
toekomstscenario’s. De ontwikkelingen en leerpunten na een crisis.
De coronacrisis
Sinds begin 2020 heeft de corona-pandemie de wereld in zijn greep. Vanaf 15 maart 2020
zijn er in Nederland maatregelen getroffen ter bestrijding van de pandemie die een enorme
impact hebben op de economie en arbeidsmarkt. Dit maakt de beantwoording van de
vragen van de commissie SZW over de veranderende arbeidsmarkt enorm lastig. Ook het
kabinet heeft aangegeven, dat de effecten die de coronacrisis op wat langere termijn heeft
op de arbeidsmarkt op dit moment niet goed te voorspellen zijn. 10

8

De krapte op de arbeidsmarkt wordt alleen in Nederland bekeken.

9

Rapport 'Werken aan de robotsamenleving' van het Rathenau Instituut, 2015D22260.

10

Kamerstuk 29 544, nr. 1042, 19 februari 2021.

5

Belangrijke input voor de antwoorden op de hoofdvragen is verder geleverd door het SCP,
met hun onderzoeksreeks De veranderende wereld van werk. Het SCP signaleert dat de
kwaliteit van werk niet alleen gaat om het hebben van een baan en de hoogte van een
inkomen, maar ook het welzijn van mensen raakt. Daarbij spelen de inhoud van het werk,
ervaringen op de werkvloer, zelfontplooiing en ruimte voor initiatief een belangrijke rol.
Toekomstgericht arbeidsmarktbeleid moet oog hebben voor de verantwoordelijkheden die
werkenden naast hun werk hebben.
Andere belangrijke input is gegeven door de commissie Borstlap (In wat voor land willen
wij werken? Naar een nieuw ontwerp voor de regulering van werk. Kamerstuk 29 544, nr.
970) en de WRR11 (Het betere werk - de nieuwe maatschappelijke opdracht), waarvan de
publicaties in januari 2020 waren.
Commissie Borstlap
De Commissie Regulering van Werk (Commissie Borstlap), die op 7 november 2018 door
het kabinet is ingesteld, publiceerde op 23 januari 2020 haar eindrapporten.12 De
commissie constateert dat de huidige regulering van werk onvoldoende is toegesneden op
toekomstige behoeften en omstandigheden. En dat fundamentele aanpassingen van weten regelgeving nodig zijn om op langere termijn economische en sociale vooruitgang te
waarborgen. De Commissie schetst een richting voor die aanpassingen in de vorm van vier
vereisten en vijf bouwstenen voor toekomstbestendige regulering. De Commissie adviseert
het kabinet om de regie te nemen en partijen bijeen te brengen in een brede
maatschappelijke alliantie om de geschetste richting verder uit te werken.
De vier vereisten die de commissie bedoeld zijn:
1. Wendbaarheid (werkenden zijn zich voortdurend bewust van de noodzaak tot
wendbaarheid op een beweeglijke arbeidsmarkt en werkgevenden kunnen soepel
inspelen op technologische ontwikkelingen en voortdurende marktveranderingen).
2. Duidelijkheid (m.b.t. zelfstandigen, werknemers met een contract voor
(on)bepaalde tijd en werknemers op uitzendbasis tijdelijk werk i.v.m. van tevoren
moeilijk te voorziene duur en omvang).
3. Weerbaarheid (werkenden kunnen zich gemakkelijk aanpassen aan veranderende
omstandigheden en switchen tijdig naar ander werk om (langdurige) uitval als
gevolg van kennisveroudering, werkloosheid, ziekte of arbeidsongeschiktheid te
voorkomen).
4. Wederkerigheid (i.v.m. financiële bijdragen door premie- en belastingafdracht
(iedereen betaalt mee aan het brede fundament) en van de gehele
beroepsbevolking wordt een actieve (werk)houding en actieve inzet verwacht om
duurzaam aan het werk te (komen en) blijven).
De vijf bouwstenen die de commissie Borstlap hiervoor benoemd:


Bouwsteen 1: Bevorder interne wendbaarheid, rem externe flexibiliteit af



Bouwsteen 2: Creëer een overzichtelijker stelsel van contractvormen



Bouwsteen 3: Stel alle werkenden in staat zich te ontwikkelen en te (blijven) leren

11

WRR: De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.

12

Kamerstuk 2020/21, 29 544, nr. 970.

6



Bouwsteen 4: Zorg voor een fiscaal gelijke behandeling van en
basisinkomenszekerheid voor alle werkenden



Bouwsteen 5: Kom tot een activerend en inclusief arbeidsmarktbeleid

De WRR
De WRR pleit er in ‘Het betere werk’ voor om goed werk voor iedereen te zien als
maatschappelijke opdracht voor bedrijven, instellingen, sociale partners en de overheid.
Goed werk betekent voor de WRR dat mensen grip hebben: grip op geld, grip op het werk
en grip op het leven. De WRR constateert dat Nederland als het gaat om goed werk in
Europa niet vooroploopt. De WRR adviseert om de drie condities van goed werk en de
verdeling hiervan over de bevolking tot basis van overheidsbeleid te maken en deze
onderdeel te maken van de Monitor Brede Welvaart.
De WRR geeft aan dat drie ontwikkelingen centraal staan die verregaande gevolgen kunnen
hebben voor de hoeveelheid werk, en vooral voor de aard van het werk. Technologisering
van werk (robots, cobots en kunstmatige intelligentie (algoritmen)), flexibilisering van
werk (in Nederland zijn 2 miljoen tijdelijk werkenden, oproepcontracten en uitzendwerkers,
en 1,1 miljoen zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers)) en intensivering van werk
(verandering van de snelheid en aard van het werk, werkdruk).
De WRR geeft aan dat deze drie ontwikkelingen niet alleen medebepalend zijn voor de
hoeveelheid werk en voor wie werkt, maar ook voor de kwaliteit van werk.
De Tweede Kamer
Op 5 februari 2020 heeft een hoofdlijnendebat over de toekomst van werk plaatsgevonden
over de genoemde rapporten van de Commissie Regulering van Werk en WRR. 13 De
minister gaf daar aan dat beide rapporten geen gemakkelijke keuzes oproepen. Wel ziet hij
voorzichtig een consensus ontstaan over een gedeeld fundament van bescherming voor
iedereen die werkt, over minder fiscale verschillen tussen de werkvormen, en over meer
aandacht voor scholing en ontwikkeling. Deze richting is leidend, maar over de invulling is
heel veel discussie mogelijk en ook nodig, zegt ook Borstlap.
Het plenaire debat over de kabinetsreactie op beide rapporten14 zal nog worden ingepland.
Rathenau Instituut over robotisering
Het Rathenau Instituut heeft in 2018 onderzoek gedaan naar Robotisering en
automatisering op de werkvloer – Bedrijfskeuzes bij technologische innovaties.15 Hiervoor
hebben zij o.a. Nedcar als casus gebruikt. Daaruit bleek dat dankzij robotisering Nedcar
werk creëert en dat dat ook geldt voor andere plekken in Nederland. Bijvoorbeeld in de
Rotterdamse havens, waar banen kunnen veranderen doordat er processen
geautomatiseerd worden. Hiervoor levert Nedcar automatisch geleide voertuigen (AGV’s)
en dat levert dan weer werkgelegenheid op. Medewerkers van Nedcar hebben geen
weerstand tegen robotisering, maar zien ook de kansen. Zwaarder of repeterend werk

13

Handelingen II 2019/20, nr. 50, item 7.

14

Kamerstuk 29 544, nr. 1028.

15

Freese, C., R. Dekker, L. Kool en R. van Est (2018). Robotisering en automatisering op de werkvloer – Bedrijfskeuzes bij

technologische innovaties. Den Haag: Rathenau Instituut. Zie https://www.rathenau.nl/nl/digitale-samenleving/robotiseringen-automatisering-op-de-werkvloer.

7

bijvoorbeeld kan door een robot overgenomen worden. Echte vakmensen blijven altijd
nodig. Zie ook paragraaf 3.1 over het werkbezoek van de commissie SZW aan Nedcar.
De meningen zijn overigens verdeeld over of robotisering juist banen of banenverlies
oplevert, zie ook paragraaf 0.3.1.
Kennisbijeenkomst Hoe werk blijft veranderen
Tot slot heeft de commissie SZW ter afronding van het kennisprogramma Veranderende
arbeidsmarkt de kennisbijeenkomst Hoe werk blijft veranderen georganiseerd op 8 oktober
2021 (zie paragraaf 3.6).16 Het doel van de kennisbijeenkomst was om meer inzicht te
krijgen in wat de politiek en overheid zouden moeten weten over en zouden moeten doen
met de veranderende arbeidsmarkt, welk inzicht is kennelijk nog niet ingedaald bij politici
en overheid? De deelnemers van de bijeenkomst kwamen uit de wetenschap, de Sociaal
Economische Raad (SER), het UWV (ronde 1) en deskundigen uit de praktijk (ronde 2).
Daarnaast was er de gelegenheid voor online kijkers om vragen te stellen tijdens de
bijeenkomst (via de website van de Tweede Kamer). In bijlage 2 zijn alle tijdens de
kennisbijeenkomst door kijkers gestelde vragen en antwoorden daarop opgenomen.
Antwoord op subvraag 1.1: de relatie tussen de onderwerpen van het thema
‘Veranderende arbeidsmarkt’, de invloed van digitalisering/robotisering op de
platformeconomie en de invloed van krapte op de arbeidsmarkt en duurzame
inzetbaarheid hierop
Krapte op de arbeidsmarkt: kabinetsbeleid en mogelijke aanvulling door Kamer
Deze vraag stelde de commissie SZW vóór de coronacrisis. Inmiddels laat onderzoek zien
dat de beroepen waarop voor de crisis krapte werd voorspeld, ook de beroepen zijn die de
afgelopen maanden het minste baanverlies hebben laten zien en waar de kansen groot
blijven. Het gaat vooral om beroepen met een hoog niveau van probleemoplossend
vermogen en een hoog niveau van interpersoonlijke vaardigheden.17
Het kabinet laat eind 2020 weten in welke vijf sectoren de krapte op de arbeidsmarkt het
grootst is en wat er wordt gedaan om meer mensen daarvoor te interesseren.18 De vijf
meest krappe beroepsgroepen zijn 1. machinemonteurs, 2. gespecialiseerd
verpleegkundigen, 3. verpleegkundigen (mbo), 4. elektrotechnisch ingenieurs en 5.
bouwarbeiders afbouw (in volgorde waarbij 1 het krapst is).19 Deze beroepsgroepen
kennen allemaal de classificering zeer krap.
In het tweede kwartaal van 2020 is vanwege de economische ontwikkelingen rondom de
coronacrisis de spanning op de arbeidsmarkt afgenomen, zoals blijkt uit de zogeheten VUratio (de verhouding tussen de openstaande vacatures en werkloze beroepsbevolking). 20
Het aantal openstaande vacatures per 100 werklozen is afgenomen van 81 in kwartaal 1

16

Terugkijken kan via de link: Kennisbijeenkomst : Hoe werk blijft veranderen | Debat Gemist (tweedekamer.nl). Zie Reader

in Parlis.
17

Zie Bakens, Fouarge, Goedhart (2020) Beroepen met complexe vaardigheden het minst geraakt door de crisis, ESB, 10

september 2020.
18

Kamerstuk 35 570-XV, nr. 13.

19

Bron: https://www.werk.nl/arbeidsmarktinformatie/cijfers/arbeidsmarktdashboards/ .

20

Bron: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-arbeidsmarkt/spanning-op-de-arbeidsmarkt.

8

naar 57 vacatures in kwartaal 2. Daarnaast biedt de vacaturegraad informatie over het
aantal openstaande vacatures per duizend banen per sector.21 De vacaturegraad is het
hoogst in informatie en communicatie (43), energievoorziening (40), bouwnijverheid (39),
financiële dienstverlening (34) en specialistische zakelijke diensten (30). In het derde
kwartaal is de spanning op de arbeidsmarkt verder gedaald tot 51 vacatures per 100
werklozen.22
CBS-cijfers laten zien dat een verdere groei van het aantal vacatures, samen met een
dalende werkloosheid, in het derde kwartaal van 2021 leidden tot een nog grotere
spanning op de arbeidsmarkt. Tegenover elke 100 werklozen stonden 126 vacatures. De
toename van de spanning is vooral toe te schrijven aan de aanhoudende groei van het
aantal openstaande vacatures (met 45 duizend).
Het kabinet geeft desgevraagd aan, dat in het 2e kwartaal van 2021, de krapte het grootst
is in de sectoren (aantal vacatures per duizend banen): horeca (82); informatie en
communicatie (77); bouwnijverheid (62); specialistische zakelijke diensten (51) en handel
(45).23
Het kabinet stelt hiervoor voor bepaalde sectoren waar grote tekorten aan werknemers
bestaan, aparte (private) arrangementen voor omscholing beschikbaar. Een voorbeeld
hiervan is de Nationale Zorgklas, voor mensen die zich richting de zorg willen omscholen.
Binnen het techniekpact bestaan meerdere regelingen om de instroom in de techniek en
het techniekonderwijs te bevorderen, voorbeelden hiervan zijn de SLIM-regeling24 en het
MKB!dee. Daarnaast bevat het steun- en herstelpakket diverse regelingen om mensen te
stimuleren zich te laten omscholen en/of begeleiden naar nieuw werk. De Kamerbrief van
23 september 2020 over “Uitwerking aanvullend sociaal pakket” gaat hier nader op in. 25 In
zijn algemeenheid kunnen deze maatregelen bijdragen aan het doorstromen naar beroepen
of sectoren waarin sprake is van krapte. Daarbij is specifiek € 37,5 miljoen uitgetrokken
voor subsidies aan bedrijven in kraptesectoren om nieuwe medewerkers om te scholen en
zo omscholing verder te stimuleren.
Daarbij geeft het kabinet aan26 bovenop de bestaande inzet extra geld uitgetrokken te
hebben om de ontwikkelingen op het gebied van een leven lang ontwikkelen te versnellen.
Zo heeft het kabinet medio 2020 het programma NL Leert Door gelanceerd, met daarin
regelingen voor kosteloze ontwikkeladviezen en scholing.27 De ontwikkeladviezen
voorzagen in een behoefte: in amper vier weken tijd zijn er 22.000 adviezen aangevraagd.
Na de zomer heeft het kabinet bovendien, tegelijk met het derde steun- en herstelpakket
een omvangrijk sociaal pakket van € 1,4 miljard gepresenteerd28 met daarin aandacht voor
scholing en ontwikkeling, en voor intensieve ondersteuning en begeleiding naar nieuw

21

Bron: CBS, Statline, geraadpleegd 16-10-2020.

22

Bron: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-arbeidsmarkt/spanning-op-de-arbeidsmarkt.

23

Zie antwoord op vraag 9, 35 925-XV, nr. 13.

24

SLIM: subsidieregeling leren en ontwikkelen in het MKB.

25

Kamerstukken II 2020/21, 35 420, nr. 134.

26

In de kabinetsbrief 13 november 2020: Routekaart Leren en Ontwikkelen.

27

Kamerstukken II 2019/20, 30 012, nr. 128.

28

Kamerstukken II 2020/21, 35 420, nr. 134.

9

werk. Daarbij is het uitgangspunt dat veel mensen zich zelf kunnen redden op de
arbeidsmarkt, maar dat anderen, die meer begeleiding nodig hebben, kunnen rekenen op
intensievere steun. Via verschillende wegen wordt ingezet op omscholing en hierbij hebben
we ook specifiek aandacht voor de structurele tekortsectoren, bijvoorbeeld in de nog uit te
werken intersectorale omscholingsregeling die als doel heeft om het tekort aan vakmensen
in onder andere de techniek terug te dringen.
Het Rathenau Instituut over digitalisering van arbeid
Het Rathenau Instituut heeft voor de commissie onderzoek verricht naar digitalisering en
arbeid.29 Het onderzoek spitste zich toe op de verdergaande monitoring op de werkvloer,
zoals de invloed van digitale monitoringstechnologie op de kwaliteit van werk. Het gaat dan
bijvoorbeeld over online solliciteren, het bijhouden van de productiviteit en het meten van
werkdruk of betrokkenheid. Deze voorbeelden worden op dit moment al in Nederland
gebruikt. Het kan ook gaan om screenshots om thuiswerkers te controleren,
gezichtsanalyses bij videosollicitaties en automatisch werkdrukadvies.
Het onderzoek laat zien dat de meeste digitale middelen in beginsel een nobel doel hebben,
om de kwaliteit van het werk te verbeteren. Maar ondertussen, veranderen de tools de
arbeidsverhoudingen en kunnen ze leiden tot een beperkt beeld van wat waardevol werk
is. De digitale hulpmiddelen gaan volgens de onderzoekers per definitie voorbij aan het
onmeetbare, zoals de waarde van sociaal contact tussen collega’s. Het rapport toont verder
dat de instrumenten kunnen raken aan de privacy van werkenden, kunnen leiden tot
discriminatie in werving en selectieprocessen en kunnen bijdragen aan een toenemende
werkdruk.
Bovendien blijkt dat diverse digitaliseringsmiddelen niet wetenschappelijk zijn onderbouwd,
zoals het niet-bewezen verband tussen gezichtsuitdrukking en emotie en persoonlijkheid
bij videosollicitaties. De onderzoekers geven aan dat mensenwerk meer is dan wat je kunt
meten.
Rondetafelgesprek platformeconomie
Op 16 november 2017 heeft de commissie SZW een rondetafelgesprek georganiseerd over
werk in de platformeconomie.30 Daarvoor zijn position papers door de deelnemers en
andere deskundigen ingestuurd.31
Tijdens het rondetafelgesprek kwam de relatie tussen de onderwerpen aan de orde,
bijvoorbeeld in de position paper van de AVV (Alternatief voor Vakbond) (die overigens
geen deelnemer aan het rondetafelgesprek was) werd de relatie als volgt aangegeven
tussen de onderwerpen: Platforms, waar vraag en aanbod voor kort en tijdelijk werk
worden aangeboden (gig-economy), goed kunnen zijn voor werkenden, de samenleving en
economie. Ze kunnen leiden tot meer werk, meer vrijheid om werk en privé te combineren
29

Zie paragraaf 3.5. Het Rathenau onderzoek is verricht van juni 2019 tot maart 2020 (Zie Werken op waarde geschat.

Grenzen aan digitale monitoring op de werkvloer door middel van data, algoritmen en AI, 9 april 2020).
30

Terugkijken kan via de link Rondetafelgesprek: "Werk in de platformeconomie" | Tweede Kamer der Staten-Generaal.

31

De position papers zijn te vinden via de link Rondetafelgesprek: "Werk in de platformeconomie" | Tweede Kamer der

Staten-Generaal. Daarnaast in een reader RTG platformeconomie opgesteld met naast de position papers, informatie van de
internetconsultatie onder ervaringsdeskundigen (platformwerkers) en een stafnotitie met informatie over robotisering en
platformeconomie in verschillende landen.

10

en minder toetredingsdrempels voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Maar ze
kunnen ook leiden tot ondermijning van onze sociale zekerheid, versmalling van de
belastinggrondslag en onzekere leef- en werkomstandigheden voor de platformwerkers. De
AVV32 gaf verder aan dat platformwerk nog weinig voorkomt in Nederland, en hoort bij de
discussie over de gevolgen van robotisering (algoritme) en automatisering.
Antwoord op subvraag 1.2: beleid en debatten in verschillende Europese landen
op het terrein van robotisering en platformeconomie33 (met name Verenigd
Koninkrijk, Duitsland, Denemarken en Frankrijk)?
ECPRD34
Het beleid en debatten in verschillende Europese landen (en Canada) op het terrein van
robotisering en platformeconomie staan weergegeven in paragraaf 3.2 en bijlage 1. De
rode draad is dat er bij de genoemde landen niet alleen aandacht is voor robotisering en
platformeconomie, maar ook voor opleidingen die gericht zijn op de veranderende
arbeidsmark. Dat geldt voor bijvoorbeeld Nederland, België, Frankrijk, Ierland, Estland,
Slovenië, Polen en Zweden.
De noordelijke landen geven aan dat de problematiek benaderd wordt met een aantal
denktanks en commissies om een en ander op dit gebied vorm te geven en daarin
gezamenlijk op te trekken. De impact van digitalisering en nieuwe vormen van werk
waaronder platformeconomie staat centraal in een vierjarig project van de Nordic Council
of Ministers. De Nordic Council is een samenwerkingsverband waarbij Denemarken,
Finland, IJsland, Noorwegen, Zweden, De Faeröer, Groenland en Åland betrokken zijn. De
resultaten van hun project ‘The future of Work: Opportunities and challenges for the Nordic
models’, zijn een bijdrage aan het 100-jarig jubileum van de ILO (International Labour
Organization) in 2019. Ook Denemarken, Noorwegen, Zweden en Duitsland hebben
commissies en denktanks die actief zijn op het terrei van platformeconomie, zie verder
paragraaf 3.2 en bijlage 1.
Werkbezoek Parijs
Tijdens het werkbezoek van de commissie aan Parijs (zie paragraaf 3.4) is gesproken met
ambtenaren (van de ministeries van Sociale Zaken, Digitale Zaken en Inspectie Sociale
Zaken), onderzoekers (o.a. van OESO en Ires)35, vakbondsmensen en een parlementslid.
De onderwerpen die aan de orde zijn gekomen tijdens het werkbezoek zijn de toekomst
van werk, robotisering, globalisering, zzp’ers en schijnzelfstandigheid, platformeconomie
en de wens van Frankrijk voor Europese wetgeving op genoemd terrein.
Over de toekomst van werk zijn veel angsten rond robotisering en globalisering. Banen
zullen geautomatiseerd worden maar nieuwe technologieën máken ook banen.
In sommige landen is weinig verschil in fiscale behandeling werknemer en zzp’er, maar in
Nederland is wel veel verschil. Schijnzelfstandigheid moet worden bestreden, er is een
grijze zone met zelfstandigen die financieel afhankelijk zijn van één werkgever of
opdrachtgever.
32

AVV: Alternatief voor Vakbond.

33

De krapte op de arbeidsmarkt wordt alleen in Nederland bekeken.

34

ECPRD: The European Centre for Parliamentary Research and Documentation. Dit is het netwerk van Europese parlementen.

35

OESO: Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling. Ires: Institut de Recherches Economiques et Sociale.

11

Problematiek van platformeconomie, zoals of platformwerkers in loondienst of
zelfstandigen zijn, speelt ook in Frankrijk en ook daar is de overheid nog op zoek naar een
oplossing. Daarvoor is een dialoog nodig op nationaal en Europees niveau. De overheid
beschouwt platformwerkers noch in loondienst, noch als zelfstandigen. Men zoekt naar een
nieuwe definitie, daar tussenin, een derde vorm van arbeidsverhouding.
Volgens de Franse gesprekspartners moet er een kader komen voor platformgebruikers
(die diensten/goederen aanbieden) om uitbuiting te voorkomen en een gebruik van
platforms te krijgen dat goed geregeld is. Die platformgebruikers, die diensten/goederen
aanbieden, moeten we niet beschouwen als zijnde in loondienst. Er wordt ook nagedacht of
een platform een dividend kan uitkeren, een winst van het platform en dat te koppelen aan
de bescherming van de platformwerker. Wetgevend kader voor deze problematiek over
zelfstandigheid werknemers en dividend uitkeren werd aangekodnigd voor eind 2020/begin
2021. De Franse overheid wil een Europese wetgeving bijvoorbeeld over persoonsgegevens
en over algoritme.
Antwoord op subvraag 1.3: de ontwikkelingen en toekomstontwikkelingen op de
arbeidsmarkt aangaande de platformeconomie
De SER
De Sociaal Economische Raad (SER) publiceerde op 19 oktober 2020 haar rapport Hoe
werkt de platformeconomie? In het rapport geeft de SER aan dat platforms kansen bieden
maar ook risico’s hebben. Bijvoorbeeld commerciële platforms die vraag en aanbod van
werk bij elkaar brengen, zoals Werkspot, Helpling of Clickworker. Ze vormen een snelle
manier om aan werk te komen, ook als dat door opleiding of achtergrond moeilijk is. Meer
mensen kunnen dus aan het werk. Ondernemers kunnen meer omzet maken door
bijvoorbeeld een bezorgdienst op te zetten en consumenten krijgen meer keuze en gemak.
De risico zijn er vooral voor wie weinig opleiding heeft, eenvoudig werk doet zoals
oppassen of schoonmaken en geen ander inkomen heeft. Zulke platformwerkers zijn
afhankelijk van het platform of ze wel werk krijgen, ze werken soms voor lage tarieven en
moeten dan veel uren maken. Maar er zijn grote verschillen, want er zijn ook
platformwerkers die goed verdienen. Zij beschikken vaker over specifieke vaardigheden en
een betere opleiding en gebruiken platforms als een extra kanaal om aan werk te komen.
De SER gaat daarnaast in op de arbeidsrelatie van platformwerkers en van zzp’ers in het
algemeen. Onduidelijk is of ze werknemer of (zelfstandige) ondernemer zijn.
De SER adviseert om meer te doen aan het ontwikkelen en implementeren van nieuwe
technologieën om de kansen die de platformeconomie biedt beter te benutten. Dit vraagt
om meer durfkapitaal, meer passend opgeleid personeel, met name bij de grotere
platforms en investeringen in digitale vaardigheden van burgers. Werkgevers, werknemers,
overheid en de platformbedrijven moeten hierin samen optrekken.
Antwoord op subvraag 1.4: beleidsaanpak van het kabinet inzake krapte op de
arbeidsmarkt en wat de Kamer daaraan kan aanvullen?
Zie hiervoor het eerste deel van het antwoord op vraag 1.1.

12

Antwoord op subvraag 1.5: de huidige ‘state of the art’ en (internationale)
ontwikkelingen van robotisering sinds het Rathenau onderzoek in 201536
Voordat het Rathenau Instituut onderzoek deed voor de commissie SZW in 2019-2020
deed zij in 2015 en in 2018 ook al onderzoek naar robotisering op verzoek van de
commissie SZW, zie Rathenau-rapport Werken aan de robotsamenleving (2015) en
Robotisering en automatisering op de werkvloer (2018)37. De commissie geeft in dit
eindverslag een update van de ‘state of the art’ en (internationale) ontwikkelingen van
robotisering sinds genoemd Rathenau-onderzoek uit 2015. Het Rathenau-rapport uit 2018
is bedoeld om bedrijven te ondersteunen bij het maken van een realistische inschatting
over de mogelijkheden en onmogelijkheden van digitale technologie. Omdat de introductie
van nieuwe digitale technologie, vraagt om nieuwe werkprocessen, is het belangrijk dat
medewerkers betrokken zijn bij het innovatieproces. Het is immers het personeel dat gaat
werken met de nieuwe technologie. Ook zij ontdekken nieuwe mogelijkheden. Uit de studie
blijkt dat nieuwe technologie van bovenaf opleggen averechts werkt: er ontstaat meer
weerstand, en de technologie wordt niet goed ingezet. Creëer de nieuwe werkprocessen
dus in samenwerking met het personeel om optimaal van de nieuwe digitale technologie te
kunnen profiteren.
Andere onderzoeksrapporten na het Rathenau-rapport uit 2015 geven onder meer aan dat
er door robotisering juist ook banen bij kunnen komen. In maart 2018 becijferde de
OESO38 (de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) bijvoorbeeld,
voortbouwend op de eerder genoemde resultaten van Frey en Osborne uit 2013, dat robots
niet de helft, maar slechts 14 procent van de banen zullen laten verdwijnen. In Nederland
is dat nog lager. Het Financieele Dagblad kopte dan ook dat Nederland meer robotproof
blijkt.39
Dan is er nog het verhaal van Michael Roth van Amazon40, die aangeeft dat dankzij de
investeringen in transportrobots meer producten gedistribueerd kunnen worden met
minder medewerkers èn dat de inzet van robots toch geen arbeidsplaatsen kost: Amazon
groeit dankzij de technologie en stelt wereldwijd nog steeds nieuwe medewerkers aan. De
Britse journalist James Bloodworth, die een half jaar undercover ging in Britse
distributiecentra van Amazon, schreef daar zijn in 2018 zijn boek “Hired” over, en zegt wel
dat dat onder slechte betaling en omstandigheden gebeurt.41
Afgezien van de arbeidsomstandigheden zijn de meningen dus verdeeld over of
robotisering juist banen of banenverlies oplevert. In ieder geval geeft het de noodzaak aan
om visie en beleid op robotisering en digitalisering te ontwikkelen.

36

Werken aan de robotsamenleving, Rathenau Instituut, 17 juni 2015.

37

Robotisering en automatisering op de werkvloer, Rathenau Instituut, 2 mei 2018.

38

Putting a face behind the jobs at risk of automation.

39

Financieele Dagblad 4 april 2018.

40

In het interview in Nieuwsblad Transport 30 aug. 2017: “De inzet van robots zorgt voor tevreden medewerkers”.

41

Boekrecensie in NRC-Next 6 juni 2018: NRC.nl/Loden benen en lage lonen in een Brits magazijn

13

0.3.2 Deelblok 2 ‘Leven lang gezond werken en leren’ toegespitst op ’Leven
Lang Ontwikkelen’
De kosten en baten van Leven Lang Ontwikkelen
Onderzoeksvragen
Wat zijn de kosten en baten van Leven Lang Ontwikkelen?


Hoe ziet de financiering van Leven Lang Ontwikkelen eruit?



Welke partijen zijn daarbij betrokken?



Hoeveel geld gaat er (bij benadering) in om?



Welk deel is publiek, welk deel is privaat, welk deel is publiek – privaat?

Deelblok 2 ‘Leven lang gezond werken en leren’ is gedurende het traject toegespitst op
‘leven lang ontwikkelen’. Dit deelblok heeft een overlap met en sluit aan op de
kennisagenda van de commissie OCW, die hiervoor 2 activiteiten heeft uitgevoerd.42 Voor
dit deelblok van de commissie SZW is van maart tot juli 2020 het onderzoek uitgevoerd
naar de kosten en baten van Leven Lang Ontwikkelen, waarmee de antwoorden worden
gegeven op bovengenoemde vier vragen.43 Het onderzoek bestond uit een analyse op basis
van een uitgebreide literatuurstudie en 18 gesprekken gevoerd door de staf SZW met 26
experts. De resultaten van dit onderzoek zijn opgetekend in de openbare eindnotitie
Kosten en baten van Leven Lang Ontwikkelen.44 De eindnotitie is naar de minister van SZW
gestuurd met het verzoek om een appreciatie te geven (zie brief aan minister SZW van 3
juli 2020).45 De kabinetsreactie hierop staat in de brief van 13 november 2020.46
De antwoorden op de vragen van de commissie SZW over Leven Lang Ontwikkelen hebben
de volgende negen inzichten opgeleverd, zoals die in de eindnotitie Kosten en baten van
Leven Lang Ontwikkelen zijn opgenomen. 47
Inzichten
Inzicht 2.1: Er is geen helder inzicht in de uitgaven van LLO in Nederland, privaat noch
publiek. Dit komt waarschijnlijk gedeeltelijk door de versplinterde verantwoordelijkheid,
onder andere tussen departementen en de tijdelijke aard van veel regelingen. Hierdoor
wordt het overzicht bijhouden en het maken van langetermijnplannen bemoeilijkt. Er is
daarom behoefte aan een overzichtelijke structuur van LLO, waarmee verschillende
initiatieven en budgetten aan elkaar gekoppeld worden.

42

De twee activiteiten/vraagstellingen van de commissie OCW zijn 1) Belemmeringen van Leven Lang Ontwikkelen (extern

onderzoek door onderzoeksbureau Panteia en technische briefing met SCP). En 2) Flexibel onderwijs, waarvoor de commissie
OCW een werkbezoek aan ROC Midden Nederland heeft gebracht.
43

De voorbereidingsgroep Leven Lang Ontwikkelen (LLO) bestond uit de leden Tielen (VVD, voorzitter), Diertens (D66) en Van

den Berge (GroenLinks). Het onderzoek is uitgevoerd van 11 maart tot 2 juli 2020 door de staf SZW (voornamelijk door Ellen
Naborn (kenniscoördinator) en Emma Rikken (stagiaire)).
44

Kamerstuk 30 012, nr. 127.

45

Ibid.

46

Kamerstuk 30 012, nr. 135.

47

Kamerstuk 30 012, nr. 127.

14

Inzicht 2.2: De budgetten voor LLO worden onderbenut. Het probleem is dus niet een
gebrek aan geld, maar het bij elkaar brengen van kandidaten en het budget. Dit kan te
maken hebben met een gebrek aan urgentiegevoel, negatieve ervaringen met leren,
gebrek aan inzicht in de mogelijkheden en door de complexiteit van de huidige
financieringsstructuur. Vooral voor middelbaar opgeleiden blijkt dat van toepassing te zijn,
terwijl zij juist meer zouden kunnen profiteren van LLO. Overigens wordt benadrukt dat er
geen sprake is van teveel budget, want als iedereen die er baat bij heeft gebruik zou
maken van LLO, zou er meer geld nodig zijn.
Inzicht 2.3: Er zit (ruimschoots) meer privaat geld in LLO dan publiek geld.
De vergelijking tussen genoemde geldstromen is in de eindnotitie opgenomen.
Inzicht 2.4: De baten van LLO zijn lastiger te kwantificeren. Enerzijds omdat het om
nonmonetaire voordelen gaat, zoals "gelijkheid" of "voldoening". Anderzijds, wanneer
kwantificeren wel mogelijk is, is het vaak een flink ingewikkelde econometrische
berekening, die berust op onzekere voorspellingen.
Inzicht 2.5: Door de coronacrisis wordt LLO alleen maar belangrijker, aangezien veel
banen (mogelijk) zullen veranderen of verdwijnen. Door de economische crisis die hiermee
gepaard gaat, is de voorspelling echter dat bedrijven zich vooral zullen richten op overeind
blijven, daardoor minder op LLO en de LLO-budgetten mogelijk kunnen worden bekort.
Vergrote urgentie maar verkleinde (private) investeringen dus. Overigens is ook een
positief punt aangestipt: de digitale vaardigheden van mensen zijn enorm gestegen. Dit
biedt ook mogelijkheden voor flexibilisering van onderwijs door online aanbod en dat kan
weer obstakels voor deelname aan LLO verminderen.
Inzicht 2.6: De experts waarmee gesproken is, zien het als de taak van de overheid om
een duidelijke infrastructuur te bieden, bijvoorbeeld in de vorm van laagdrempelige
leerwerkloketten, waar ondersteuning wordt geboden bij het inventariseren van de
persoonlijke ontwikkeling in de vorm van persoonlijke begeleiding/coaching. Met alleen
financiële ruimte komen mensen nog niet in beweging als ze niet weten hoe en wat. Dat
geldt vooral voor praktischer opgeleiden. Het gaat daarnaast ook om de bewustwording
van mensen dat ontwikkeling je verder kan helpen/duurzaam werkt in carrières.
Inzicht 2.7: Volgens de gesproken deskundigen zou de overheid zich moeten ontfermen
over Leven Lang Ontwikkelen onder mensen zonder dienstverband, waaronder werklozen
en zelfstandigen. Deze hebben immers geen werkgever die het zou kunnen betalen en
dikwijls ook beperkte eigen financiële slagkracht. Daarbij komt dat de voorwaarden van de
Werkloosheidswet (WW) gericht zijn op het zo snel mogelijk weer aan het werk gaan,
waarbij de duurzaamheid van die baan dan vaak minder belangrijk geacht wordt.
Inzicht 2.8: Vanuit de overheid wordt meer geïnvesteerd in formeel onderwijs, terwijl juist
flexibele of niet-schoolse manieren van ontwikkelen en het erkennen van zulke opgedane
vaardigheden de moeilijk te bereiken doelgroep aanspreekt. Het beeld van Leven Lang
Ontwikkelen zou ook minder schools moeten worden om de juiste doelgroepen aan te
spreken; mensen leren al veel ‘on the job’. Dat kan meer worden gewaardeerd,
bijvoorbeeld met een ervaringscertificaat (Erkenning Verworven Competenties (EVC)).
15

Daarnaast zouden overheid en bedrijfsleven meer moeten samenwerken op het terrein van
informele en non-formele ontwikkeling.
Inzicht 2.9: Er is een fiscale vrijstelling voor studie en scholing in de loonheffing om
uitgaven aan ontwikkeling door private partijen te stimuleren. Dit is een onderdeel van de
werkkostenregeling, die 1,2% van de totale fiscale loonsom mag bedragen. Het gaat om
het fiscaal vrijstellen van opleidingen (inclusief EVC-trajecten) of andere ontwikkelmiddelen
door werknemers mits deze worden gefinancierd met het oog op verbetering van de
maatschappelijke positie in financieel-economisch opzicht. Zowel de directe als indirecte
kosten (zoals reiskosten) vallen hieronder. Onbekend is hoeveel werknemers hieronder
vallen.

16

1 Inleiding
Versterking kennispositie
De commissie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) werkt voortdurend aan het
versterken van haar zelfstandige kennis- en informatiepositie, bijvoorbeeld door
rondetafelgesprekken te organiseren, (extern) onderzoek te doen of werkbezoeken af te
leggen. Daarnaast stelt de commissie een aantal thema’s vast waarin zij zich specifiek wil
verdiepen, de zogeheten kennisagenda. Het doel is om op deze thema’s een stevige
gemeenschappelijke kennisbasis te realiseren. Nadere informatie over deze kennisagenda
en de (activiteiten van) de commissie SZW staan op de website van de Tweede Kamer
Commissie SZW.
In haar kennisagenda voor 2018 tot en met 2021 heeft de commissie onder andere het
thema ‘veranderende arbeidsmarkt’ opgenomen, waarmee de commissie zich ten doel
heeft gesteld te onderzoeken hoe de arbeidsmarkt de komende jaren zal veranderen. In dit
kader zijn verschillende activiteiten door de commissie uitgevoerd in de periode van
november 2018 t/m maart 2021.
Het voorbereidende werk voor de commissie SZW op dit kennisthema is verricht door een
voorbereidingsgroep, die bestaat uit Kamerleden van de commissie SZW:


Gijs van Dijk (PvdA), voorzitter48



Tielen (VVD)49



Palland (CDA)50



Van Beukering (D66)51



Maatoug (GroenLinks)52



Van Kent (SP)

Voor het onderzoek naar de kosten en baten van Leven Lang Ontwikkelen is een aparte
voorbereidingsgroep actief geweest, die bestond uit leden van de commissies Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW) en SZW:


Tielen (VVD), voorzitter



Van den Berge (GroenLinks)



Diertens (D66)

Enkele activiteiten van de voorbereidingsgroep zijn begeleid door Michel Rog, voorzitter
van de commissie SZW. De voorbereidingsgroep is ambtelijk ondersteund door de staf
SZW in wisselende samenstelling, te weten Marc Esmeijer (plv. griffier), Harmanda Post
(plv. griffier), Sarah Kraaijenoord (adjunct-griffier), Erwin Sjerp (adjunct-griffier), Ellen
Verouden (adjunct-griffier), Ellen Naborn (kenniscoördinator), Wilma van Zeijts
(informatiespecialist), Ada van den Berg (informatiespecialist) en Emma Rikken (stagiaire).

48

Voorzitter Gijs van Dijk volgde Heerma (CDA) op vanaf 26 juni 2019.

49

Tielen (VVD) volgde Wiersma (VVD) op vanaf 4 september 2019.

50

Sinds 26 juni 2019.

51

Als opvolger van Van Weyenberg (D66) per 10 augustus 2021.

52

Als opvolger van Smeulders (GroenLinks) na de verkiezingen van 17 maart 2021.

17

In dit verslag worden de resultaten gepresenteerd van het programma Veranderende
arbeidsmarkt, zoals die er tot nu toe zijn. Na de samenvatting en bevindingen in hoofdstuk
0 en de inleiding in hoofdstuk 1 komen vervolgens de onderzoeksvragen aan de orde die
de focus van de commissie aangeven in hoofdstuk 2. In hoofdstuk 3 zijn de resultaten van
de afzonderlijke activiteiten opgenomen die de commissie voor het programma
Veranderende arbeidsmarkt heeft ondernomen. Elke activiteit is beschreven in een aparte
(sub)paragraaf met in totaal 6 paragrafen.

18

2 Onderzoeksvragen als focus van de commissie SZW
De commissie SZW heeft ervoor gekozen om de gemeenschappelijke kennispositie van de
commissie onder andere te versterken met het thema ‘veranderende arbeidsmarkt’. De
commissie heeft twee deelblokken en een aantal onderzoeksvragen geformuleerd die
richting hebben gegeven aan het thema. Een disclaimer hierbij is dat deze
onderzoeksvragen medio 2018 zijn geformuleerd, voordat de wereldwijde pandemie en
coronacrisis, die een enorme impact heeft op de (veranderende) arbeidsmarkt, is
uitgebroken.
De hoofdvragen ter versterking van de gemeenschappelijke kennispositie van de
commissie op het terrein van ‘Veranderende arbeidsmarkt’ worden beantwoord met de
hierboven genoemde instrumenten/activiteiten. Hiervoor is het thema ‘Veranderende
arbeidsmarkt’ ingedeeld in onderstaande twee deelblokken:


Deelblok 1 van ‘Veranderende arbeidsmarkt’ bestaat uit de onderwerpen
‘platformeconomie’, ‘krapte op de arbeidsmarkt’ en ‘robotisering’.



Deelblok 2 heeft als hoofdonderwerp ‘Leven lang gezond werken en leren’, dat
gedurende het traject is toegespitst op ‘leven lang ontwikkelen’.

De hoofdvraag deelblok 1 ‘Veranderende arbeidsmarkt’
Hoe zal de arbeidsmarkt de komende jaren veranderen, welke banen verdwijnen en welke
komen ervoor in de plaats, in welke sectoren (vooral), hoeveel arbeidsplaatsen zijn
daarmee gemoeid? Wat zal er op de arbeidsmarkt gebeuren bij een volgende crisis, wat
zijn voorspellingen en toekomstscenario’s? Welke ontwikkelingen zijn er in het verleden
geweest na een crisis? Wat kan men hiervan leren?
Subvragen bij deelblok 1 ‘Veranderende arbeidsmarkt’
1. Wat is de relatie tussen de onderwerpen van het thema ‘Veranderende arbeidsmarkt’,
wat is de invloed van digitalisering/robotisering op de platformeconomie en wat is de
invloed van krapte op de arbeidsmarkt en duurzame inzetbaarheid hierop?
2. Welk beleid en welke debatten worden gevoerd in verschillende Europese landen op
het terrein van robotisering en platformeconomie53, meer specifiek in het Verenigd
Koninkrijk, Duitsland, Denemarken en Frankrijk?
3. Wat zijn de verdere ontwikkelingen en toekomstontwikkelingen op de arbeidsmarkt
aangaande de platformeconomie?
4. Welke beleidsaanpak heeft het kabinet inzake krapte op de arbeidsmarkt en wat kan
de Kamer daaraan aanvullen?
5. Wat is de huidige ‘state of the art’ en (internationale) ontwikkelingen van robotisering,
is het veranderd sinds het Rathenau onderzoek in 2015?54
Onderwerpen van deelblok 2: ‘Leven lang gezond werken en leren’
Deelblok 2 ‘Leven lang gezond werken en leren’ is gedurende het traject toegespitst op
‘leven lang ontwikkelen’. Voor dit deelblok is van maart tot juli 2020 het onderzoek

53

De krapte op de arbeidsmarkt wordt alleen in Nederland bekeken.

54

Rapport 'Werken aan de robotsamenleving' van het Rathenau Instituut, 2015D22260.

19

uitgevoerd naar de kosten en baten van Leven Lang Ontwikkelen.55 Het onderzoek bestond
uit een analyse op basis van een uitgebreide literatuurstudie en 18 gesprekken gevoerd
door de staf SZW met 26 experts. De resultaten van dit onderzoek zijn opgetekend in de
openbare eindnotitie Kosten en baten van Leven Lang Ontwikkelen.56 De eindnotitie is naar
de minister van SZW gestuurd met het verzoek om een appreciatie te geven (zie brief aan
minister SZW van 3 juli 2020).57 Op 13 november 2020 is de kabinetsbrief ontvangen,
maar er wordt niet afzonderlijk ingegaan op de inzichten van de commissie SZW.58
Overigens heeft het deelblok Leven Lang Ontwikkelen een overlap met de kennisagenda
van de commissie OCW, die daarvoor activiteiten/vraagstellingen heeft uitgevoerd: 1)
extern onderzoek door onderzoeksbureau Panteia (onderzoeksrapport: Belemmeringen van
Leven Lang Ontwikkelen) en technische briefing met SCP; en 2) een werkbezoek aan ROC
Midden Nederland door de commissie OCW in het kader van flexibel onderwijs.

55

De voorbereidingsgroep LLO bestond uit de leden Tielen (VVD, voorzitter), Diertens (D66) en Van den Berge (GroenLinks).

Het onderzoek is uitgevoerd van 11 maart tot 2 juli 2020 door de staf SZW (voornamelijk door Ellen Naborn
(kenniscoördinator) en Emma Rikken (stagiaire)).
56

Kamerstuk 30 012, nr. 127.

57

Kamerstuk 30 012, nr. 127.

58

Kabinetsbrief 13 november 2020: Routekaart Leren en Ontwikkelen

20

3 Resultaten van de verschillende activiteiten in 2018 t/m
2021
In het kader van het kennisthema Veranderende arbeidsmarkt heeft de commissie SZW
verschillende activiteiten ondernomen in de periode van november 2018 t/m oktober 2021.
In dit hoofdstuk wordt kort per activiteiten weergegeven welke resultaten dat heeft
opgeleverd:


paragraaf 3.1: de binnenlandse werkbezoeken aan Nedcar, Bol.com en Picnic;



paragraaf 3.2: het inzicht in het beleid en de debatten van verschillende Europese
landen op het terrein van robotisering en platformeconomie59 naar aanleiding van de
vraag die is voorgelegd aan het netwerk van Europese parlementen ECPRD 60 (zie
overzicht in bijlage 1 van dit eindverslag);



paragraaf 3.3: de SCP-onderzoeksreeks De veranderende wereld van werk;



paragraaf 3.4: het werkbezoek van de commissie aan Parijs van 1 t/m 3 maart 202061
met als onderwerpen de toekomst van werk, robotisering, globalisering, zzp’ers en
schijnzelfstandigheid, platformeconomie en de wens van Frankrijk voor Europese
wetgeving op genoemd terrein;



paragraaf 3.5: het Rathenau Instituut naar digitalisering en arbeid, Werken op waarde
geschat. Grenzen aan digitale monitoring op de werkvloer door middel van data,
algoritmen en AI, dat door de onderzoekers in een openbare technische briefing is
toegelicht;



paragraaf 3.6: de kennisbijeenkomst Hoe werk blijft veranderen die de commissie
SZW op 8 oktober 2021 ter afronding van het kennisthema heeft georganiseerd.

3.1 Binnenlandse werkbezoeken (november 2018 en april 2019)62
Op 2 november 2018 is de voorbereidingsgroep zowel Nedcar in Born bezocht als Bol.com
in Waalwijk. Het werkbezoek naar Picnic in Utrecht vond plaats op 1 april 2019.
Met de werkbezoeken is inzicht verkregen in het gebruik van robotisering in genoemde
bedrijven.
Nedcar
De commissie werd ontvangen door o.a. personen van de directie en HR. VDL Nedcar is
opgericht in 1953, bestaat uit 92 bedrijven, heeft 15.000 medewerkers in 19 landen. Op
het terrein van VDL in Born werken 5.500 medewerkers aan autoassemblage van
verschillende automerken waaronder DAF, Volvo en BMW. In totaal worden circa 200.000
auto’s per jaar gemaakt, ongeveer elke minuut een auto. Nedcar wil dat aantal
verdubbelen tot een capaciteit van 400.000 auto’s.
De voortdurende procesoptimalisatie heeft er o.a. toe geleid dat er gewerkt wordt met
1200 robots, bijvoorbeeld voor het aan elkaar lassen van carrosseriedelen. Dat wordt weer

59

De krapte op de arbeidsmarkt wordt alleen in Nederland bekeken.

60

ECPRD: The European Centre for Parliamentary Research and Documentation.

61

De delegatie bestond uit de leden Tielen (VVD) (delegatieleider), Palland (CDA), Smeulders (GroenLinks) en Van Kent (SP).

Vanuit de staf SZW werd de delegatie begeleid door Sarah Kraaijenoord en Ellen Naborn.
62

Ook in deze paragraaf gaat de disclaimer hierbij dat deze werkbezoeken hebben plaatsgevonden, voordat de wereldwijde

pandemie en coronacrisis, die een enorme impact heeft op de (veranderende) arbeidsmarkt, is uitgebroken.

21

nagemeten door camera’s. VDL heeft een eigen praktijkschool waar nieuwe medewerkers
worden opgeleid, dat is een Mbo-opleiding.
Nedcar geeft aan aandacht te hebben voor HR, zoals het bieden van
opleidingsmogelijkheden en het ontvangen van ROC-studenten. Nedcar ziet dat wat het
verschil maakt niet de betaling is, maar ontwikkeling, waardering, etc. (“binden en
boeien”).
Informatie over Nedcar van na het werkbezoek
Door corona had de fabriek de afgelopen maanden een omzetderving van 700 miljoen
euro, onder andere door problemen met BMW. Er zijn schriftelijke vragen gesteld en er is
een schriftelijk overleg geweest in de Kamer over de toekomst van Nedcar. De minister
van Economische Zaken en Klimaat (Wiebes) laat weten dat het kabinet VDL Nedcar heeft
toegezegd zich actief in te zetten (samen met lokale overheden) voor het behoud van de
fabriek en de werkgelegenheid (29826 nr. 126 en 29826 nr. 122). Ook de provinciale
politiek wil VDL Nedcar helpen in 2023 een doorstart te maken. Er wordt gesproken over
het meefinancieren van een nieuwe hal en een betere ontsluiting door het aanleggen van
een nieuwe randweg (1Limburg.nl, 15 okt. 2020 en 10 november 2020).
Bol.com
De commissie werd ontvangen door o.a. personen van de directie van Bol.com en Ingram
Micro NL. De laatstgenoemde verzorgt als distributeurs van IT-producten en -diensten de
logistiek. Bol.com is in 20 jaar gegroeid van een online boekwinkel naar e-commerce
platform (Bol.com is sinds mei 2012 onderdeel van Ahold Delhaize en in 2018 kwam daar
een drankwinkel bij). Inmiddels wordt gewerkt met 21.000 partners (het aantal groeit nog)
met 16 miljoen artikelen in het assortiment. De verkoopsnelheid is gemiddeld 17 artikelen
per seconde en op Black Friday zelfs 25 artikelen per seconde. En daarnaast is nog het
onderdeel particulierenverkoop, waarvan de logistiek door die particulieren zelf gedaan
wordt.
In Waalwijk is Ingram Micro gevestigd en PostNL (levert aan Bol.com sorteercapaciteit) zit
in hetzelfde pand met circa 800 – 4000 medewerkers in het distributiecentrum (i.v.m.
pieken gedurende het jaar).
Bol.com werkt volgens de certificeringsmethode voor een duurzaam gebouwde omgeving
BREEAM (Building Research Establishment Environmental Assessment Method), die wordt
gebruikt in meer dan 80 landen wereldwijd. Dat is voor het nieuwe (naastgelegen pand) de
inzet van verdubbeling. Hierbij zijn robotisering en mechanisering noodzakelijk, voor
verschillende processen in de logistiek, verpakkingsmachines en shuttlesysteem.
Mechanisering vraagt om een ander type werknemers met vaak hoogwaardige functies,
onder andere voor het bouwen en onderhoud van machines.
Informatie over Bol.com - Ingram Micro NL van na het werkbezoek
Bij Bol.com is het aantal werknemers tijdens de coronacrisis gegroeid. In Waalwijk werken
nu 3500 werknemers voor Ingram Micro (De Stentor, 25 november 2020). De nieuwe
campus voor arbeidsmigranten in Waalwijk is zo goed als klaar. In totaal wonen er straks
447 arbeidsmigranten. De campus, direct achter het distributiecentrum van Ingram Micro,
is de derde grootschalige huisvesting voor arbeidsmigranten in Waalwijk (AD, 20 oktober
2020).

22

Picnic
De commissie werd ontvangen door o.a. de directie en twee trainers van Picnic. Er werd
allereerst gewerkt aan orderpicking door de aanwezige commissieleden en staf, waarbij de
trainers een spoedcursus gaven over de te verrichten werkzaamheden van orderpicking.
Daarna sprak de directie over het bedrijf. De sector van de supermarkten is de grootste
sector qua omzet maar de kleinste online opererende sector. Picnic geeft aan te werken
aan een passende cao, een soort e-commerce-cao, waarvoor Picnic met vakbonden
destijds in gesprek was.63
Informatie over Picnic van na het werkbezoek
Picnic maakt sinds de coronacrisis een grote groei door. In september vorig jaar bleek dat
het personeelsbestand met 25% was toegenomen tot 5000 mensen (Telegraaf 22
september 2020) en is het zesde en grootste distributiecentrum in Apeldoorn open gegaan
(in juli 2020) (De Stentor, 9 juli 2020). Picnic ligt nog steeds met de FNV in de clinch of ze
nu wel of niet onder de supermarkt-cao vallen. Picnic is een van de webondernemingen die
via brancheorganisaties Thuiswinkel.org en Inretail werkt aan een cao voor ecommercebedrijven (Parool, 2 maart 2020). Uiteindelijk is Picnic met een eigen cao
gekomen (zonder toeslagen op zon- en feestdagen, maar met 6% loonsverhoging in twee
jaar en een hogere pensioenbijdrage). Picnic heeft hierover een akkoord bereikt met
vakbond De Unie. Volgens Muller is de cao bedoeld voor de gehele e-commerce, andere
partijen kunnen zich erbij aansluiten (NRC, 10 april 2020). En inmiddels is door Picnic voor
de tweede keer een cao-akkoord gesloten met De Unie (NRC, 8 november 2021).64

3.2 Beleid en debat in verschillende Europese landen en Canada (november

2018)65
Rode draad
In 2018 is het netwerk van Europese parlementen ECPRD 66 de vraag voorgelegd welk
beleid en welke debatten gevoerd worden in verschillende Europese landen op het terrein
van robotisering en platformeconomie.67 De vraag is uitgezet bij parlementen van 26
landen, waarvan in totaal parlementen van 18 landen informatie hebben gestuurd (uit
63

Het Algemeen Dagblad berichtte 17 mei 2019, dat de onlinesupermarkt Picnic zich aansluit bij de retail-cao van

brancheorganisatie INretail, zegt medeoprichter Michiel Muller. Hij wil samen met INretail komen tot de eerste e-commercecao. Picnic ging de cao non-food toepassen die INretail afsprak met vakbonden CNV Vakmensen, De Unie en AVV. De cao van
INretail geldt voor 170.000 winkelmedewerkers en loopt tot 2021. Picnic hoopt daarna over te gaan op een e-commerce-cao.
In april 2020 sloot Picnic met de Unie een cao, die geldt voor vierduizend werknemers die in het magazijn en bij de
bezorgdienst werken. De cao heeft een looptijd van 2 jaar. FNV was niet betrokken bij de totstandkoming van deze cao. Het is
de eerste cao voor een webwinkel. Andere e-commerce ondernemingen kunnen zich hierbij aansluiten (bron: ANP 10 april
2020). Niet bekend is of dat inmiddels is gebeurd.
Het in 2015 opgerichte Picnic bezorgt inmiddels in ruim tachtig gemeenten.
64

Picnic bereikt cao-akkoord buiten grote vakbonden om - NRC 8 november 2021.

65

Ook in deze paragraaf gaat de disclaimer hierbij dat deze uitvraag bij de ECPRD is gedaan, voordat de wereldwijde

pandemie en coronacrisis, die een enorme impact heeft op de (veranderende) arbeidsmarkt, is uitgebroken.
66

ECPRD: The European Centre for Parliamentary Research and Documentation.

67

De krapte op de arbeidsmarkt wordt alleen in Nederland bekeken.

23

Europa en Canada). In bijlage 1 van dit eindverslag is deze informatie in een
‘Overzichtstabel van gevoerd beleid en debatten in een aantal Europese landen en Canada
van de afgelopen 3 jaar op het terrein van robotisering en platformeconomie’ opgenomen.
Een rode draad is dat er bij de landen waar informatie van is ontvangen aandacht is voor
robotisering en platformeconomie. Daarbij komt dat de parlementen van meerdere landen
aangeven dat er aandacht is voor opleidingen die gericht zijn op de veranderende
arbeidsmarkt, zoals in Nederland, België, Frankrijk, Ierland, Estland, Slovenië, Polen en
Zweden.
Noordelijke landen
De noordelijke landen geven aan dat de problematiek benaderd wordt met een aantal
denktanks en commissies om een en ander op dit gebied vorm te geven en daarin
gezamenlijk op te trekken. De impact van digitalisering en nieuwe vormen van werk
waaronder platformeconomie staat centraal in een vierjarig project van de Nordic Council
of Ministers. De Nordic Council is een samenwerkingsverband waarbij Denemarken,
Finland, IJsland, Noorwegen, Zweden, De Faeröer, Groenland en Åland betrokken zijn. De
resultaten van hun project ‘The future of Work: Opportunities and challenges for the Nordic
models’, zijn een bijdrage aan het 100-jarig jubileum van de ILO (International Labour
Organization) in 2019. Denemarken heeft sinds 2017 de Disruption Council, waar
oplossingen worden uitgedacht voor de problemen die ontstaan door de werking van de
deel- en platformeconomie. De Disruption Council telt 8 ministers en 31 permanente leden,
waaronder de sociale partners, bedrijfsvertegenwoordigers, CEO's van grote Deense
bedrijven, experts en ondernemers. De Deense premier is voorzitter van de Raad. Het
kabinet Solberg van Noorwegen heeft in 2016 de Sharing Economy Committee ingesteld
met professor Staahl Gabrielsen (Universiteit van Bergen) als voorzitter. De commissie
heeft als opdracht om kansen en uitdagingen van de deeleconomie te evalueren en ook de
gevolgen van de deeleconomie (platformeconomie) voor de arbeidsmarkt en de regels voor
consumentenbescherming. Daarnaast verricht het Noorse onderzoeksinstituut Fafo
interessante relevante onderzoeken. In Zweden is een Raad voor de toekomst opgericht
met drie analysegroepen waaronder de groep De toekomst van werk. De Raad voor de
toekomst is een denktank binnen de overheid.
Duitsland
Overigens heeft Duitsland ook een denktank, opgericht door de minister van
Werkgelegenheid (Hubertus Heil): “Denkfabriek digitale arbeidssamenleving”. Deze
denktank moet innovatieve oplossingen voor de toekomst van de digitale werkomgeving en
haar juridische vormgeving ontwikkelen.

3.3 SCP neemt enkele onderzoeksvragen van de commissie SZW mee in haar

onderzoeksreeks (De Veranderende wereld van werk) (2020-2021)
De voorbereidingsgroep Veranderende arbeidsmarkt heeft gesprekken met het Sociaal en
Cultureel Planbureau (SCP) gevoerd over de onderzoeksvragen van de commissie, waarna
het SCP het onderwerp in de eigen werkplanning heeft opgenomen en zelfstandig in
uitvoering heeft genomen. De verkenning van het SCP naar de Veranderende arbeidsmarkt
heeft twee hoofdvragen: Kunnen burgers in 2030 rekenen op zeker en kwaliteitsvol werk?
En kunnen zij dit combineren met scholing en de zorg voor naasten en kinderen? Hiertoe
24

wordt beschreven en doordacht wat de verbanden zijn tussen de (verwachte) kwaliteit van
werk, het combineren van taken, en vergrijzing, platformisering en/of robotisering van
arbeid. Het project is uitgevoerd door systematische literatuurstudies, expertinterviews en
kwalitatieve scenario’s te combineren, en heeft een overzicht van mogelijke knelpunten en
handelingsperspectieven opgeleverd. De SCP-verkenning heeft vier rapporten in de
onderzoeksreeks De veranderende wereld van werk opgeleverd, waarvan de laatste
verscheen op 22 april 2021.68

3.4 Werkbezoek aan Parijs (1 t/m 3 maart 2020)
Van 1 t/m 3 maart 2020 69 heeft de commissie een werkbezoek gebracht aan Parijs, zie
verslag in Kamerstuk 35 511, nr. 1. Er is gesproken met ambtenaren (van de ministeries
van Sociale Zaken, Digitale Zaken en Inspectie Sociale Zaken), onderzoekers (o.a. van
OESO en Ires)70, vakbondsmensen en een parlementslid. In totaal ging het daarbij om
gesprekken met 26 mensen tijdens negen bijeenkomsten. De onderwerpen die aan de orde
zijn gekomen tijdens het werkbezoek zijn de toekomst van werk, robotisering,
globalisering, zzp’ers en schijnzelfstandigheid, platformeconomie en de wens van Frankrijk
voor Europese wetgeving op genoemd terrein.
Hieronder zijn de belangrijkste inzichten van het werkbezoek per gesprekspartner
weergegeven.
Bij de OESO is gesproken over hun onderzoeken, waaruit blijkt dat:


Over de toekomst van werk veel angsten rond robotisering en globalisering zijn. De
onderzoeken leiden tot de verwachting dat van alle banen 14% geautomatiseerd
wordt en 32% veranderingen ondergaat. Maar nieuwe technologieën creëren ook
banen.



Tussen landen zijn grote verschillen in fiscale behandeling van werknemers ten
opzichte van die van zzp’ers. Nederland valt daarin op, door het grote fiscale verschil.



Schijnzelfstandigheid, de grijze zone met zelfstandigen die financieel afhankelijk zijn
van één werkgever of opdrachtgever is in meerdere landen aanwezig, ook in
Nederland. Die kwetsbaarheid moet worden bestreden, bijvoorbeeld met aanpassing
van het ontslagrecht, uitkeringen bij werkloosheid of het verbeteren van de
onderhandelingspositie van zzp’ers wanneer zij weinig opties hebben op de
arbeidsmarkt.



Volgens Europese regels kunnen zelfstandigen niet collectief onderhandelen. In
bepaalde landen kunnen alleen werknemers onderhandelen en tarieven afspreken. De
cijfers laten zien dat Nederland altijd een uitzondering is met allerlei kwetsbaarheden
en/of nul-uren-contracten (deze bestaan in veel landen niet).

68

Zie Slotbeschouwing van de reeks ‘De veranderende wereld van werk' | Publicatie | Sociaal en Cultureel Planbureau

(scp.nl).
69

De delegatie bestond uit de leden Tielen (VVD) (delegatieleider), Palland (CDA), Smeulders (GroenLinks) en Van Kent (SP).

Vanuit de staf SZW werd de delegatie begeleid door Sarah Kraaijenoord en Ellen Naborn.
70

OESO: Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling. Ires: Institut de Recherches Economiques et Sociale.

25

Bij het ministerie van Arbeid is gesproken over de platformeconomie


In Frankrijk ziet men als oplossing voor de problematiek van de platformeconomie om
een dialoog te starten om op nationaal en Europees niveau convergentie te vinden.



Vakbonden zeggen dat platformwerkers in loondienst zijn, maar dat klopt niet volgens
de gesproken ambtenaren. Platforms zeggen dat het zelfstandigen zijn maar dat klopt
ook niet. Men zoekt naar een nieuwe definitie, daar tussenin, een derde vorm van
arbeidsverhouding.71



Daarnaast is men bezig met het ontwikkelen van regelgeving voor platformgebruikers
om uitbuiting te voorkomen. Daarbij kan geregeld worden tot welke vorm van
arbeidsovereenkomsten platformwerkers zich dienen te verhouden. Er wordt ook
nagedacht of een platform dividend kan uitkeren, een winst van het platform. Het
achterliggende idee hierbij is om werkers een vorm van bescherming te bieden, op
voorwaarde dat er dividend uitgekeerd wordt. Het wetgevend kader voor deze
problematiek over zelfstandigheid van platformwerkers en dividend uitkeren werd
aangekondigd voor eind 2020/begin 2021.



Verder is men in Frankrijk bezig om het minimumloon te financieren door solidariteit
van en verplichte aansluiting bij sociale zekerheid (in de denkfase). Dus ofwel men is
zelfstandige ofwel men betaalt premies voor sociale zekerheid met rechten en plichten
die daaruit voortvloeien. De kosten hiervoor zijn niet bekend omdat het aantal
platformwerkers ook niet bekend is. Momenteel is een zelfstandig werknemer
verzekerd maar met minder goede bescherming. De verplichtingen voor platforms van
artikel 60 zijn van kracht.



De tarieven worden bepaald door de platforms, maar het zou beter zijn als de
overheid die tarieven reguleert en bindt aan een minimum. Die werknemers moeten
niet het nieuwe lompenproletariaat worden, niet geëxploiteerd worden. Werknemers
van platform moeten een dialoog gaan voeren, maar werknemers willen geen
vakbonden want die vertrouwen ze niet.

Bij Institut de Recherches Economiques et Sociale (Ires)72 kwam aan de orde


De Franse overheid wil een Europees model ontwikkelen. Op fundamentele juridische
vragen moeten antwoorden komen, zoals de Europese wet persoonsgegevens en over
algoritme. De algoritme-kwestie heeft het hele debat op z’n kop gezet. Een
langetermijnbenadering is nodig. De korte termijn is om minimaal sociale dumping te
vermijden. Er zijn weinig middelen om rechten uit te oefenen. Een handvest zonder
sociale dialoog druist in tegen de wet.



Over hoe de 2016-wet in de praktijk werkt en de positie van vakbonden: in Frankrijk
moeten die actoren de mogelijkheid tot ontwikkeling en een sociale

71

Enkele dagen later deed het Hof van Cassatie een belangrijke uitspraak hierover (4 maart 2020): Uber-chauffeurs zijn

werknemers. Het Hof oordeelde dat, aangezien Uber-chauffeurs niet hun eigen klantenbestand kunnen opbouwen, niet hun
tarieven kunnen vaststellen, tijdelijke onderbrekingen kunnen ondergaan als sanctie wegens niet-naleving, en routes opgelegd
krijgen, het bedrijf "eenzijdig zijn voorwaarden en regels bepaalt ”, en chauffeurs meer als werknemers dan als freelancers
worden behandeld. Het Hof geeft daarbij aan dat "in de Franse wet slechts twee statussen worden erkend, namelijk die van
zelfstandige / onafhankelijk werkende en loontrekkende werknemer".
72

Ires: Institut de Recherches Economiques et Sociale. Ires is een organisatie ten behoeve van vakbondsorganisaties en doet

economisch en sociaal onderzoek onafhankelijk van de regering, zie http://www.ires.fr/index.php/institut/l-organisation.

26

verantwoordelijkheid krijgen. Dat is ongebruikelijk in Frankrijk aangezien Artikel 60
van die wet de verantwoordelijkheid heeft opgelegd aan bepaalde platforms die
tarieven en bepaalde verantwoordelijkheden heeft geregeld, zoals civiele
verantwoordelijkheid van de platforms.


Op 4 maart komt een uitspraak van het Hof van Cassatie.73

Bij de Inspection Générale des Affaires Sociale (IGAS)74


1% van alle arbeidskrachten werkt via platforms, waarschijnlijk 80.000 mensen.
Daarnaast zijn er zo’n 23 miljoen mensen in loondienst in Frankrijk. Daarom moet
platformwerk niet groter gemaakt dan het is en het is zeker niet het belangrijkste
probleem op het gebied van werkgelegenheid.



Er zijn grote verschillen in type platforms: je kan vanachter je scherm wereldwijd
werken, maar sommige platforms zijn juist heel lokaal, zoals loodgieters en
schoonmakers.



In Frankrijk zegt men dat je als zelfstandige geen rechten hebt, maar dat klopt niet
aangezien er wel harmonisering is tussen loondienst en zelfstandige. Wel is de
werkloosheidsverzekering anders voor deze groepen. Macron heeft in zijn programma
opgenomen dat werkloosheidsverzekering mogelijk zal worden voor alle zelfstandigen,
maar dat is wettelijk onmogelijk. Wel als iemand in de horeca failliet gaat maar dat is
maar een kleine groep.



Polissen zijn afgesloten maar van lage kwaliteit. Bijvoorbeeld bij de val van een
bezorger waren zijn ledematen verzekerd maar niet zijn bovenlijf. Terwijl het stuur
tegen zijn borstkas kwam. Voor arbeidsongevallen die niet gedekt worden is in
Frankrijk een eenvoudige oplossing in de wet: vanaf nu zijn fietsers etc. gedekt. Dat is
al voor veel beroepen een feit, zoals fotografen, modellen, verzekeringsagent etc. Het
is een hybride systeem, maar het lukt dus wel.



In Frankrijk zijn geen criteria in de wet die bepalen of je zelfstandige bent of niet.
Verplichte sociale bescherming is heel sterk in Frankrijk. Facultatieve bescherming is
een soort symbool geworden. Tot welke rechten hebben platformwerkers nu geen
toegang? Bijvoorbeeld opleiding.



Deel premie voor arbeidsongevallen is nog niet helemaal gelukt, nog geen volledige
dekking voor iedereen. Bijvoorbeeld fietsen: tijdens de levering is de fietser/chauffeur
wel beschermd maar niet als auto leeg is. Dat moet meer universeel worden.

In het Élysée (met Imbert, adviseur sociale zaken van President Emanuel
Macron)


Machtsverhouding platforms: a) in 2016 kwam het recht om vakbond op te richten. b)
sociale recht om te spreken over voorwaarden voor opzegging contract, unilateraal

73

Uitspraak Hof van Cassatie 4 maart 2020: Uber-chauffeurs zijn werknemers. Het Hof oordeelde dat, aangezien Uber-

chauffeurs niet hun eigen klantenbestand kunnen opbouwen, niet hun tarieven kunnen vaststellen, tijdelijke onderbrekingen
kunnen ondergaan als sanctie wegens niet-naleving, en routes opgelegd krijgen, het bedrijf "eenzijdig zijn voorwaarden en
regels bepaalt ”, en chauffeurs meer als werknemers dan als freelancers worden behandeld. Het Hof geeft daarbij aan dat "in
de Franse wet slechts twee statussen worden erkend, namelijk die van zelfstandige / onafhankelijk werkende en
loontrekkende werknemer".
74

Het Franse equivalent van de Inspectie SZW.

27

handvest. Betekent niet dat werknemer gesalarieerde werknemer wordt. Het salaris
kan niet in een handvest geregeld, zo heeft de constitutionele raad bepaald.


Een andere oplossing is bijvoorbeeld het Engelse model met een broker, waar wordt
onderhandeld over de prijs. Of we nemen gewoon een ander soort arbeidscontract. De
minister met kleine en middelgrote bedrijven en rechtsgeleerden denken hierover na.



Oneerlijke concurrentie moet je ook tegengaan.



Mensen willen als zelfstandige werken maar willen wel garanties hebben.

Gesprek met vakbondsmensen


WeMind houdt zich als dienstverlener bezig met zelfstandigen en biedt alle voordelen
van mensen die wel in loondienst zijn, zoals verzekeringen en huren van appartement.
Daarbij geven zij steun bij juridische aspecten en juridische verzekeringen. WeMind is
soort ondernemingsraad voor zelfstandigen, meestal freelancers. Zij werken met zes
thema’s: werken in platforms, mededingingsrecht, regulering en regelgeving, statuut
vandaag en in de toekomst.



Zij oriënteren zich op 1) machtsverhouding werknemer en platform (is zeer
onevenwichtig) komt nieuwe sociale dialoog op, 2) vakbond oprichten voor
zelfstandigen. Independ.co is een vakbond voor zelfstandigen, dat nu 10 dagen
bestaat.



Hoe kunnen we via de wet mogelijkheden bieden om platformwerkers, de
zelfstandigen van 21e eeuw tot actie te kunnen laten komen? In de toekomst zullen
veel meer mensen in platforms gaan werken. De doelstellingen zijn om het scheef
trekken van mededinging weer recht krijgen en om alle algoritmes transparant te
krijgen.

Bij het Ministerie van Economie en Financiën


Specifieke problemen voor platformwerkers zijn bijvoorbeeld de manier van
beoordeling van de chauffeurs en hun ritten. Qua transparante algoritme is er nieuwe
wetgeving sinds dit jaar. Chauffeurs moeten meer gegevens opgeven zoals adres,
afstand en prijs van de rit. Het handvest kan verder bepalen hoe ze beoordeeld
worden.



Er is al veel gedaan om digitale economie te 1) stimuleren, bijvoorbeeld station F is
een grote startup, 2) reguleren; 3) digitale inclusie: opleiden van alle Fransen zodat
zij ervan gebruik kunnen maken. Er is een digitale kloof, aangezien 13 miljoen
Fransen geen internet gebruiken.

In gesprek met een parlementslid van LREM:75


In het Franse parlement is het idee dat je technisch gezien een minimumloon kan
afspreken, maar dat dat politiek onmogelijk is. Een Europese richtlijn kost vaak jaren,
bijvoorbeeld auteursrecht.

75

La Republique en Marche (LREM, de partij van Macron).

28

3.5 Onderzoek naar digitalisering en kwaliteit van arbeid door het Rathenau

Instituut (9 april 2020)
Het Rathenau Instituut heeft in de periode van juni 2019 tot maart 2020 voor de
commissie onderzoek verricht naar digitalisering en arbeid. Het onderzoeksrapport Werken
op waarde geschat. Grenzen aan digitale monitoring op de werkvloer door middel van data,
algoritmen en AI is op 9 april 2020 gepubliceerd en op 5 november 2020 in een openbare
technische briefing toegelicht door de onderzoekers. Op 21 juni 2021 is de kabinetsreactie
hierop ontvangen.76
Het Rathenau Instituut onderzoekt in het rapport de verdergaande monitoring op de
werkvloer, zoals de invloed van digitale monitoringstechnologie op de kwaliteit van werk.
Het gaat dan bijvoorbeeld over online solliciteren, het bijhouden van de productiviteit en
het meten van werkdruk of betrokkenheid. Deze voorbeelden worden op dit moment al in
Nederland gebruikt. Het kan ook gaan om screenshots om thuiswerkers te controleren,
gezichtsanalyses bij videosollicitaties en automatisch werkdrukadvies. Zij adviseert dat
werkgevers, werkenden en de overheid met elkaar in gesprek gaan om grenzen te stellen
aan digitale hulpmiddelen.
Het onderzoek laat zien dat de meeste digitale middelen in beginsel een nobel doel hebben.
Ze willen beslissingen ondersteunen en de kwaliteit van het werk verbeteren. Maar
allereerst blijkt dat diverse digitaliseringsmiddelen niet wetenschappelijk zijn onderbouwd.
Videosollicitaties gebruiken bijvoorbeeld soms het niet-bewezen verband tussen
gezichtsuitdrukking en emotie en persoonlijkheid. En zelfs als instrumenten wel
gevalideerd zijn, is het van belang dat een organisatie ze goed inbedt, maatregelen neemt
tegen misbruik en ze op waarde leert schatten. Anders ligt discriminatie van groepen,
uitsluiting en verstoring van de verhoudingen tussen collega’s op de loer.
Ook blijkt uit het overzicht van het Rathenau Instituut, dat de tools de arbeidsverhoudingen veranderen en ze kunnen leiden tot een beperkt beeld van wat waardevol werk
is. De digitale hulpmiddelen gaan volgens de onderzoekers per definitie voorbij aan het
onmeetbare, zoals de waarde van sociaal contact tussen collega’s. Het rapport toont verder
dat de instrumenten kunnen raken aan de privacy van werkenden, kunnen leiden tot
discriminatie in werving en selectieprocessen en kunnen bijdragen aan een toenemende
werkdruk.
Het Rathenau Instituut geeft aan dat mensenwerk meer is dan wat je kunt meten, dat het
gaat om het recht om mens te zijn op je werk. Digitale middelen zijn er om ons te
ondersteunen in ons werk en moeten geen robot maken van de werkenden omdat dat niet
goed is voor werknemers en voor werkgevers. Albert Einstein zei lang gelden al, dat ‘niet
alles wat telt, geteld kan worden. En niet alles wat kan worden geteld, telt.’

3.6 Kennisbijeenkomst Hoe werk blijft veranderen (8 oktober 2021)
Ter afronding van het kennisprogramma Veranderende arbeidsmarkt is de
kennisbijeenkomst Hoe werk blijft veranderen georganiseerd op 8 oktober 2021.77

76

Kamerstuk 25 883, nr. 414.

77

- Terugkijken kan via de link: Kennisbijeenkomst : Hoe werk blijft veranderen | Debat Gemist (tweedekamer.nl).

- In Parlis is de Reader voor deze kennisbijeenkomst opgenomen.

29

Het doel van de kennisbijeenkomst was om meer inzicht te krijgen in wat de politiek en
overheid zouden moeten weten over en zouden moeten doen met de veranderende
arbeidsmarkt, welk inzicht is kennelijk nog niet ingedaald bij politici en overheid?
Behalve de toelichting door de commissie op het kennisthema Veranderende arbeidsmarkt
van de commissie SZW en wat de voorbereidingsgroep heeft gedaan en met welk doel,
heeft het Sociaal en Cultureel Planbureau een toelichting geven op hun onderzoeksreeks
De veranderende wereld van werk.
De deelnemers van de bijeenkomst kwamen uit de wetenschap, de Sociaal Economische
Raad (SER), het UWV (ronde 1) en deskundigen uit de praktijk (ronde 2). Daarnaast was
er de gelegenheid voor online kijkers om vragen te stellen tijdens de bijeenkomst (via de
website van de Tweede Kamer).
Wat aan de orde kwam in de ronde met onderzoek en de praktijk van UWV is, is dat er qua
arbeidsmarktontwikkelingen nieuwe kansen en risico’s zijn, bijvoorbeeld het zzp’er-schap.
Mensen hechten sterk aan zelfontplooiing, zeggenschap, sociale banden op het werk en
een goede werk-privébalans. Er werd aangegeven dat een overkoepelende visie en aanpak
mist en dat hierbij ook aandacht moet zijn voor sociaal-culturele factoren. De kwaliteit van
werk en binding van werknemers met het bedrijf is ook belangrijk voor een lager verzuim,
hogere productiviteit en technologische innovatie.
Daarnaast wordt er een toenemende tweedeling op de arbeidsmarkt waargenomen, waar
komende decennia grote demografische veranderingen (krimp) en de gevolgen van de
grote transities (klimaat/ai/robotisering) bij komen. Om hierop in te spelen is verdere
bevordering van arbeidsparticipatie nodig.
Verder is gesproken over data en algoritmen (o.a. bij sollicitaties, controleren en aansturen
van werkenden) op de werkvloer. Geconstateerd werd dat afspraken over wenselijke inzet
van monitoringstechnologie nodig is, waarbij men terughoudend moet zijn met het gebruik
van bijzondere persoonsgegevens (zoals gezondheidsgegevens en gezichtsuitdrukking),
kwaliteitseisen en toezicht nodig zijn en het moet aansluiten bij de privacywetgeving.
Aandacht werd gevraagd voor het onbenut arbeidspotentieel en ongezien talent, in het
tweede kwartaal van 2021 ruim 1 miljoen mensen. Van die groep is 7 op de 10 mensen
niet geregistreerd als werkzoekende bij UWV en krijgt daarom geen uitkering en
dienstverlening van UWV of de gemeente. Daarnaast werd door verschillende deelnemers
investeren in scholing, een leven lang leren en competentie-ontwikkeling, als noodzakelijk
genoemd, vooral tegen de achtergrond van de stijgende pensioenleeftijd, snelheid van
technologische ontwikkeling en toegenomen flexibilisering.
Voor een toekomstbestendige en inclusieve arbeidsmarkt zijn alle partners nodig, ieder
vanuit zijn eigen expertise en verantwoordelijkheid om de burger écht centraal te stellen:
UWV, gemeenten, onderwijs, werkgevers, vakbonden, private partijen. Momenteel gebeurt
dat al met de publiek-private samenwerking in de Regionale Mobiliteitsteams (RMT’s).
In de ronde vanuit de praktijk kwam naar voren dat er behoefte is aan innovatieve
middelen en instrumenten voor het verhogen van betrokkenheid van werknemers, nu er
sprake is van verminderende representatie van werknemers door de afnemende
ledenaantallen bij vakbonden. Bovendien werd ervoor gepleit om wetgeving (o.a.
arbeidstijdenwet) meer aan te passen aan de flexibiliteit van werk (zelfroostering m.b.t.
werkdagen, werktijden, contracturen, etc.).

30

Genoemd werd verder dat regie op de eigen loopbaan de basishouding is en men continu
een actueel inzicht in zijn arbeidsmarktwaarde zou moeten hebben. Daarnaast zou er een
echt inclusieve sociale zekerheid moeten zijn.
Vanuit de zorg werd naar voren gebracht dat er vooral naar de toekomst dient te worden
gekeken, een toekomst met minder patiënten en meer preventie in de zorg. In plaats van
dat mensen spreken over recht op gezondheidszorg, zouden ze zich ook kunnen richten op
wat zij moeten doen als ze ouder worden, dus andere verwachtingen met elkaar hebben.
In de zorg wordt voorts nagedacht over anders werken, ook met innovatie en nieuwe
technologie (zoals slimme luiers (zorgtechnologie), slimme vloerentechnologie en
(til)robots). Daarbij hoort een goed level playing field qua salariëring, aansluiting bij
opleidingen, een goede werk-privé balans, waarvoor het kabinet mogelijkheden moet
bieden.
Behalve het bij elkaar brengen van onderwijs en arbeidsmarkt, en sociale innovatie en
technologische innovatie kwam het belang van human capital aan de orde. Immers, de
juiste mensen zijn nodig waar nu tekorten en moeilijk vervulbare vacatures zijn. De
arbeidsmarkt spanning is groot en wordt alleen maar groter. Er moet een goede
samenwerking zijn in de regio van bedrijven en scholen, waarbij het dus gaat om
aansluiting van onderwijs op de arbeidsmarkt, leerbereidheid, maar ook om vervoers- en
huisvestingsproblematiek.
Door de kijkers zijn enkele tientallen vragen gesteld, waarvan er een aantal aan de
deelnemers zijn voorgelegd die over de besproken onderwerpen gingen. In bijlage 2 van
dit eindverslag zijn alle vragen en antwoorden opgenomen.

31

Bijlage 1 Overzichtstabel van gevoerd beleid en debatten in een aantal Europese landen en Canada van de afgelopen 3 jaar
op het terrein van robotisering en platformeconomie78
Robotisering

Platformeconomie

Omringende landen en Nederland
België
In het kader van een voorstel voor een resolutie over de
totstandbrenging van een inclusieve en duurzame digitale agenda
(DOC 54 2643/001) heeft de Commissie infrastructuur, communicatie
en openbare bedrijven van het Huis van afgevaardigden een
werkgroep opgericht "Robot & Digital Agenda". De werkgroep
organiseerde een reeks hoorzittingen met academische deskundigen,
vertegenwoordigers van andere lidstaten en Europese instellingen en
vertegenwoordigers van belanghebbenden over dit onderwerp.
Een soortgelijk voorstel voor een resolutie is ingediend in het Vlaams
Parlement (Vl.P., 903 (2016-2017) nr. 1). De Commissie Economie,
Werk, Sociale Economie, Innovatie en Wetenschapsbeleid van het
Vlaams Parlement heeft hoorzittingen gehouden over digitalisering en
robotisering en over de transitieprioriteiten van Industry 4.0.
Sinds juni 2018 is de Senaat bezig met het opstellen van een
informatierapport over de gevolgen, kansen, mogelijkheden en risico's
van de digitale samenleving (S. 6-413/1). Dit informatierapport gaat
na hoe de federale staat en de gefedereerde entiteiten kunnen
samenwerken om een beleid van digitale samenleving te
optimaliseren (zie de website van de Senaat voor meer informatie).

78

De federale overheid is van plan de platformeconomie te
ondersteunen en heeft al stappen in deze richting ondernomen:
- personen die af en toe een activiteit uitoefenen in België die
inkomsten genereert in de context van de platformeconomie, zijn
niet onderworpen aan de sociale statusbijdragen van de
onafhankelijken voor deze activiteit: zie artikel 22 van de wet van
1 juli 2016 (Kamerdebatten: link).
- regulering van de status en controle van alternatieve
financieringsplatforms en het aanbieden van alternatieve
financieringsdiensten door gereguleerde bedrijven: zie de wet van
18 december 2016 (Kamerdebatten: link).
- beperkte belastingvrijstelling voor inkomsten uit
platformeconomie: zie de artikelen 45 en volgende van de wet van
18 juli 2018 (Kamerdebatten: link).
Er zijn voorstellen ingediend om de ontwikkeling van de
platformeconomie (DOC 54 2964/001 en 3076/001) te regelen en
om een minimumloon voor werknemers in deze economie te
garanderen (DOC 54 3116/001).
Regelmatig worden vragen gesteld door parlementsleden over de
platformeconomie. Zie bijvoorbeeld het antwoord op de schriftelijke
vraag 1149 van de heer Di Rupo, waaruit blijkt dat het fiscaal

Ook voor deze informatie van ECPRD geldt de disclaimer dat deze informatie eind 2018 is verzameld, voordat de wereldwijde pandemie en coronacrisis, die een enorme impact heeft op de

(veranderende) arbeidsmarkt, is uitgebroken.

32

Het gebied van werkgelegenheid en arbeid is niet de enige plaats
waar robotisering wordt besproken. Deze vraag rijst ook,
bijvoorbeeld:
- op het gebied van nationale defensie, met het gebruik van drones
en wapens door robots (zie de hoorzittingen in de commissie van
nationale defensie van het huis van afgevaardigden (DOC 54
3224/001) en de daaruit voortvloeiende resolutie (DOC 54
3203/005));
- op het gebied van transporten, met autonome voertuigen (zie de
resolutie van het huis van afgevaardigden over dit onderwerp (DOC
54 2096/001 en 002)).
Studies:
CEFORA, "La révolution technologique. L’impact de
l’automatisation, de la numérisation et de la robotisation sur le
marché du travail, le monde de l’entreprise et les emplois", 2016
(link);
Steunpunt Werk, HIVA - KU Leuven (Sels, L., Vansteenkiste, S., &
Knipprath, H.), "Toekomstverkenningen arbeidsmarkt 2050", 2017
(link);
Mouvement Ouvrier Chrétien, "Sens et avenir du travail",
collection Politique1, 2017 (link);
Union des Classes Moyennes, "Émergence de l’intelligence
artificielle. Quels défis et opportunités pour les PME bruxelloises et
wallonnes ?", januari 2017 (link);
T. Platteeuw, "Robotisering: kans of bedreiging", Tijdschrift voor
Human Factors - jaargang 42 nr 1-april 2017 (link);
Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen (SERV), "Startnota. De
transitie naar een digitale samenleving. Een verkenning van
kansen en uitdagingen", may 2017 (link);
Institut wallon de l’évaluation, de la prospective et de la
statistique (IWEPS), "La digitalisation de l’économie wallonne :
une lecture prospective et stratégique", march 2017 (link);
Centre Jean Gol, "Accompagner la robotisation de l'économie",
november 2017 (link);
Denktank Minerva (M. Somers en al.), "Vorm geven aan digitale
tijden. Over de impact van digitalisering en robotisering op de
samenleving", may 2018 (link).
33

regime dat toepasselijk is op dienstverleners van de deeleconomie
nog niet is geëvalueerd. Deeleconomie is een recent fenomeen en er
zijn weinig betrouwbare sociaaleconomische indicatoren die een idee
geven van de omvang ervan. De Europese Commissie deed in 2016
een onderzoek naar het gebruik van de deeleconomieplatformen
waaruit blijkt dat in België 8 % van de bevolking (vrouwen 6 %,
mannen 11 %) minstens een keer gebruik heeft gemaakt van dit
type diensten tegen meer dan het dubbel (17 %) op Europees
niveau. Het Europees Bureau voor Statistiek Eurostat houdt zich
overigens ook bezig met het fenomeen en voerde voor de eerste
keer in 2017 een specifieke module in voor het gebruik van
deelplatformen voor logiesverstrekkende diensten en transport. Uit
cijfers over het gebruik van websites of applicaties voor de
organisatie van een logiesverstrekkende dienst onder particulieren
blijkt dat België lichtjes boven het gemiddelde van de UE28 ligt: 19
% gebruikers in België tegen 18 % voor het Europese gemiddelde.
Wat de gebruikers van websites of van applicaties voor transport
onder particulieren betreft, zit België onder het Europese
gemiddelde met 6 % gebruikers tegen 8 % op Europees niveau.
Uit het antwoord op de vraag 2181 van de heer Daerden blijkt dat
er een definitie kwestie speelt die maakt dat het fenomeen en de
omvang van de deeleconomie in België niet duidelijk is. Wel zijn er
verschillende rapporten, zowel op Europees als op nationaal vlak,
waarin een poging wordt ondernomen om het fenomeen van de
deeleconomie te analyseren en conceptueel te duiden. Op
internationaal vlak is er nog geen politiek overleg gevoerd met
betrekking tot de sociale gevolgen die gepaard gaan met de
opkomst van de deeleconomie. Er wordt verwezen naar het recent
initiatief van Eurocommissaris Marianne Thyssen met betrekking tot
de Written Statement Directive, waarbij arbeidsvoorwaarden
duidelijk en transparant voor de werknemer schriftelijk worden
geformuleerd.
Studies:
Koning Boudewijnstichting, "De deeleconomie, een opportuniteit
voor de allerarmsten? Een verkennende studie", 2016 (link).

De pers:
De Belgische pers bespreekt regelmatig de gevolgen van robotisering
op de arbeidsmarkt, zoals "Maakt robotisering van een einde aan het
ideaal van 'banen, banen banen" (2016) en aangepast onderwijs en
opleiding.

-

-

-

Duitsland

81

De minister van Werkgelegenheid, Hubertus Heil heeft in 2018 binnen
zijn ministerie de “Denkfabriek digitale arbeidssamenleving” als
zelfstandige organisatie opgericht. Deze denktank moet innovatieve
oplossingen voor de toekomst van de digitale werkomgeving en haar
juridische vormgeving ontwikkelen.
Robotisering kan de concurrentiepositie beïnvloeden. In de logistiek
van de post spelen robots een steeds grotere rol om een hogere
graad van automatisering en standaardisering te realiseren. In de
distributiecentra van pakketdienstverleners en onlineplatforms wordt
– vooral nog in pilotprojecten – gebruikgemaakt van robots, maar ook
van smart glasses en drones voor het opslaan, samenstellen en
verpakken van goederen. De sorteercentra van brieven zijn al nu
grotendeels geautomatiseerd. Intelligente technische oplossingen
kunnen er onder andere voor zorgen dat het lezen van naw-gegevens
en het vaststellen van adressen gemakkelijker wordt. In de toekomst
zullen voor zowel de brief- als de pakketbezorging robots voor
ondersteunende werkzaamheden worden ingezet.
Door de automatisering in de postlogistiek zijn structurele
veranderingen in gang gezet. Aan de ene kant worden vooral
monotone werkzaamheden, die tot nu toe door mensen worden
uitgevoerd, in toenemende mate door machines overgenomen. De

De pers:
De Belgische pers bespreekt regelmatig platformeconomie,
bijvoorbeeld over gelijkheid (La Libre Belgique, "L'économie
collaborative est-elle discriminatoire?", 2017).
Voor veel mensen maakt de deeleconomie deel uit van het dagelijks
leven: hoewel platforms zoals AirBnB, Uber of FairLeihen zeer
uiteenlopende diensten of goederen met elkaar gemeen hebben,
hebben ze nog steeds veel gemeen: goederen en diensten van
andere consumenten worden steeds meer gecommuniceerd; Vraag
en aanbod. Aan de ene kant zijn deze digitale schakelplatforms vaak
onderhevig aan weinig concurrentie en hebben ze een centrale
functie bij het ontwerp van markten. Aan de andere kant
ontwikkelen ze zich vaak in sterk gereguleerde economische
sectoren en zijn ze niet beperkt tot specifieke lokale markten
Het rapport van de wetenschappelijke adviesraad van de BMWi uit
2017 behandelt de uitdagingen op het gebied van regelgeving van
de deeleconomie.81 De staat kan de ontwikkeling van dergelijke
bedrijfsmodellen bevorderen of beperken door het
regelgevingskader te ontwerpen. De "deeleconomie" heeft de vraag
opgeworpen of de sectorspecifieke regulering van bepaalde markten
vandaag nog steeds nodig is en of er behoefte is aan nieuwe
regelgeving. De vraag rijst ook of de deeleconomie tot nieuwe
vormen van concurrentiebeperking kan leiden en hoe legitieme

Wetenschappelijke adviesraad van de BMWi (2017), gutachten wissenschaftlicher beirat sharing economy wirtschaftspolitik

34

IDEA Consult, op verzoek van de Vlaamse overheid,
Departement Werk en Sociale Economie, "De Vlaamse
deeleconomie onderzocht", July 2016 (link).
Nationale Arbeidsraad en Centrale Raad voor het Bedrijfsleven,
Gemeenschappelijke Raadszitting van 4 oktober 2017, "Diagnose
van de sociale partners over digitalisering en deeleconomie –
Uitvoering van het Interprofessioneel Akkoord 2017-2018" (link).
Guidea - Kenniscentrum voor Toerisme en Horeca,
"Deeleconomie in de Horeca: vormen en impact", 2017 (link).

processen zullen daardoor efficiënter verlopen en de productiviteit
wordt verhoogd. Aan de andere kant worden taken voor werknemers
met een hoogwaardiger kwalificatieprofiel gecreëerd. Daarbij gaat het
niet alleen om het bedienen van machines, maar vooral om nieuwe
taken die ontstaan zijn door de inzet van machines.
Met een toenemende automatisering is – van oudsher – vooral de
zorg verbonden dat het verlies aan banen per saldo veel groter zal
zijn dan het aantal nieuwe banen dat daardoor gecreëerd wordt; het
risico daarvan is dat het systeem van sociale zekerheid niet langer
gefinancierd kan worden. De sociale zekerheid wordt in Duitsland
gefinancierd via premies over de productiewaarde van werknemers,
d.w.z. over de loonsom van de verplicht verzekerde werknemers.
Empirische gegevens tonen vooralsnog niet aan dat arbeidskrachten
in Duitsland buitensporig vaak door robots worden verdrongen. Daar
zou in de toekomst echter verandering in kunnen komen."79
"Hoewel de manier van werken en het soort banen in de toekomst als
gevolg van digitalisering blijvend zal veranderen, zijn tot nu toe geen
negatieve macro-economische effecten gebleken. De conclusie tot nu
toe is dat het toenemende gebruik van robots in het arbeidsproces in
Duitsland vooral positieve economische effecten heeft (Dauth et al.,
2017). Het is niet de verwachting dat door de inzet van machines een
groot deel van de bestaande banen definitief zal verdwijnen. Anders
gezegd: de technologische vooruitgang zorgt voor een nieuw soort
banen en een verhoging van de levensstandaard."80
De totale werkgelegenheid in Duitsland is niet significant veranderd
als gevolg van de toegenomen robotisering. In zijn totaliteit is deze
ontwikkeling ook niet van invloed op de lonen. De toenemende inzet
van robots in de verwerkende industrie gaat gepaard met lagere
salarissen voor gemiddeld opgeleide werknemers, terwijl de lonen van
hoogopgeleid personeel stijgen (Dauth et al., 2017). Het intensievere
gebruik van robots en machines zou dus de polarisatie op de
arbeidsmarkt kunnen versterken.

belangen van werknemers, consumenten en het grote publiek
kunnen worden beschermd.
Korte samenvatting van H V “Digitale markten: Sharing
Economy en Fintechs”82
De digitalisering van de economie blijft een huidige focus van het
mededingingsbeleid. De Monopolie-commissie heeft reeds uitgebreid
gerapporteerd (speciaal rapport 68) over hoe om te gaan met de
uitdagingen van de digitalisering voor het mededingingsbeleid. In
het onderhavige geval breidt het zijn beoordeling van het
mededingingsbeleid enerzijds uit naar kwesties van het delen van
activa (sharing economy). Daarnaast komt de digitalisering van de
financiële markten aan de orde.
Deeleconomie
Kern van de deeleconomie zijn digitale platforms waarmee gebruik
van goederen of diensten op de markt gebracht worden. Van
bijzonder belang zijn P2P-services waarmee individuen goederen of
services commercieel kunnen verkopen.
De toegang tot de markt van P2P-diensten leidt tot toegenomen
concurrentie en kan bijdragen aan prijsverlagingen,
kwaliteitsverbetering en een grotere diversiteit. Vanuit
mededingingsoogpunt is het belangrijk om verstoring van de
concurrentie tussen traditionele en nieuwe leveranciers te
voorkomen als gevolg van asymmetrische regelgeving. Hiertoe moet
een passend regelgevingskader voor de leveranciers worden
gemaakt op P2P-diensten. De regulering van traditionele aanbieders
moet worden herzien. Een onevenredige beperking van alleen
ongeregelde activiteiten op P2P-diensten door overmatige regulering
moet worden vermeden.
De focus van het publieke debat ligt momenteel voornamelijk bij
bemiddelingsdiensten voor privé-chauffeurs, (passagiers door hun
eigen auto's) en bemiddelingsdiensten voor de korte termijn verhuur

79

http://dipbt.bundestag.de/doc/btd/19/001/1900169.pdf.

80

http://dipbt.bundestag.de/doc/btd/19/000/1900080.pdf

82

Unterrichtung durch die Bundesregierung. Einundzwanzigstes Hauptgutachten der Monopolkommission 2016. http://dipbt.bundestag.de/doc/btd/18/098/1809860.pdf

35

Robotisering heeft een positieve invloed op de arbeidsproductiviteit
(Dauth et al., 2017). Graetz en Michaels (2015) trekken vergelijkbare
conclusies. Het uitblijven van robotisering zou in de afgelopen twintig
jaar in Duitsland tot ongeveer 23% minder arbeidsproductiviteit en
productiewaarde hebben geleid in bedrijven die robots gebruiken.

van particuliere accommodatie. Vanuit mededingingsoogpunt wordt
een verbod op dergelijke diensten of zeer restrictieve beperkingen
afgeraden. In plaats daarvan moet passende regelgeving betrekking
hebben op potentiële beveiligingsrisico’s en het tegengaan van
concurrentievervalsing ten opzichte van traditionele aanbieders.

Het potentiële verlies op het vlak van arbeidsproductiviteit en
productiewaarde voor de gehele Duitse economie wordt berekend op
ongeveer 7%. (…) De positieve effecten van de robotisering zijn in
Duitsland hoger dan in de andere Europese landen en de Verenigde
Staten als gevolg van de relatief hoge inzet van robots. Robots
worden voor het overgrote deel in de automobielindustrie ingezet. Met
ongeveer drie robots per 100 werknemers werd de robotdichtheid in
de Duitse verwerkende industrie in 2015 wereldwijd alleen door de
Republiek Korea, Singapore en Japan overtroffen (IFR, 2016).
Genoemde studies over de stijgende inzet van robots zijn gebaseerd
op data van de International Federation of Robotics. Zij verklaren zelf
te beschikken over gegevens van 90% van alle in de industrie
ingezette robots opgesplitst naar land en industrie. Zij krijgen deze
gegevens via jaarlijkse meldingen van bedrijven die robots
produceren. Slechts rond de 70% van de geregistreerde robots kan
duidelijk bij een bedrijfstak worden ingedeeld.
De beschikbare resultaten tonen vooral aan dat de onheilstijdingen
dat in de komende tien tot twintig jaar 50% van de arbeidsplaatsen in
de Verenigde Staten verloren dreigt te gaan, omdat mensen door
machines - met name robots - worden vervangen, onnodig angst
aanwakkeren. Het is waarschijnlijk dat exploratieve studies, zoals de
veelbesproken studie van Frey en Osborne (2017), de potentiële
nadelige werkgelegenheids- en looneffecten van robots overschatten,
omdat niet alles wat technisch omzetbaar is, in de praktijk
daadwerkelijk een economisch voordeel oplevert (UNCTAD, 2017).
Bovendien worden vermoedelijk niet hele beroepen vervangen, maar
alleen bepaalde taken van een beroep. Volgens berekeningen van
Bonin et al. (2015) en die van Dengler en Matthes (2015) wordt in de
komende tien tot twintig jaar waarschijnlijk minder dan 20% van de
arbeidsplaatsen in Duitsland voor ongeveer 70% door machines
vervangen en dus geautomatiseerd.

Digitalisering op de financiële markten
Het internet maakt het makkelijker voor de klant om producten
zelfstandig te vergelijken, in de financiële dienstverlening en de
retail. Met de informatie op het internet kan men beter
geïnformeerde beslissingen nemen.
Wegens het feit dat de traditionele financiële dienstverleners hebben
gereageerd op de marktontwikkelingen met vertragingen, zijn
nieuwe aanbieders met alternatieven gekomen. Er zijn bankdiensten
gekomen die financiële transacties kunnen verrichten direct online
en zonder de omleiding via een filiaal. Zogenaamde financiële
technologiebedrijven (FinTechs) zijn begonnen met het optimaliseren
van individuele financiële diensten voor de behoeften van de klant.
Vanuit het oogpunt van het mededingingsbeleid is het belangrijk om
een goed begrip van de marktontwikkeling en een gelijk speelveld te
creëren. Ingrijpen in de markt moet in principe alleen om de
concurrentiepositie te verbeteren en afzonderlijke marktdeelnemers
te beschermen. De aanbevelingen gaan in op een evenwichtige en
innovatievriendelijke regelgeving voor digitale financiële diensten.

36

Frankrijk

83

De sterke plaats die de verwerkende industrie in Duitsland inneemt, is
volgens de OECD in de komende jaren de reden voor het in
internationale vergelijkingen hoge aandeel bedreigde werkplekken als
gevolg van automatisering. Daaruit mag echter niet worden
geconcludeerd dat primair in dergelijke branches en deelstaten
arbeidsplaatsen zullen worden geschrapt. Men moet er namelijk
nadrukkelijk rekening mee houden dat er als gevolg van de
technologische vernieuwing nieuwe beroepen, taken en
arbeidsplaatsen zullen ontstaan. Bovendien zal het gebruik van
nieuwe technologieën leiden tot kostenbesparingen. Hierdoor zullen
de goederenprijzen dalen en via een stijgende vraag naar goederen
zou dat wederom tot een hogere vraag naar arbeid kunnen leiden.
De robotisering en digitalisering van de economie roept in Frankrijk
dezelfde debatten en angsten over verlies van banen en afdanking
van personeel op als in alle andere hoogontwikkelde economieën.
De overheid heeft dit grote vraagstuk, dat bepalend is voor de
economische ontwikkeling en de sociale samenhang in Frankrijk,
resoluut opgepakt.
Op een persconferentie op 5 maart 2018 omschreef Muriel Pénicaud,
de minister van Werkgelegenheid, de uitdaging als volgt: "Volgens
verschillende studies dreigt 10% tot 20% van de banen te verdwijnen
door de automatisering van taken als gevolg van robotisering of
digitalisering, worden er evenveel banen gecreëerd en zal 50% in de
komende tien jaar diepgaand veranderen."
Ze merkt tevens op dat bepaalde sectoren zich met een nooit eerder
vertoonde snelheid ontwikkelen. Bijvoorbeeld de automobielsector,
waarover veel angst- en fantasiebeelden bestaan. Zelfrijdende
voertuigen zullen wellicht spoedig de Uber-chauffeurs vervangen, die
op hun beurt weer concurrent waren geworden van de taxichauffeurs.
Daarom heeft de regering, die aantrad in mei 2017, zich genoodzaakt
gevoeld om te handelen en te komen met voorstellen om de
uitdagingen aan te kunnen. De voornaamste invalshoek van de
regering werd helder geformuleerd door premier Edouard Philippe. In
een toespraak op 29 augustus 2017 kondigde hij aan dat de middelen

In 2016 heeft het Franse parlement een wet aangenomen waarmee
wordt beoogd om werkenden in de deeleconomie waarborgen te
bieden.83 De Wet arbeid, modernisering maatschappelijke dialoog en
loopbaanzekerheid, staat bekend als de loi Travail (Wet arbeid) en
bevat uiteenlopende bepalingen. Artikel 60 van de loi Travail zorgt
ervoor dat in het deel van de arbeidswetgeving die van toepassing is
op persoonsgebonden dienstverlening, een onderdeel wordt
opgenomen getiteld “Zelfstandigen die gebruikmaken van een
digitaal bemiddelingsplatform”.
Verplichtingen van platforms – rechten van zelfstandige werknemers
het platform neemt de kosten van de
arbeidsongevallenverzekering van de zelfstandige voor zijn
rekening;
het platform neemt de bijdrage aan de beroepsopleiding van de
zelfstandige voor zijn rekening;
de zelfstandige heeft het recht om mee te doen aan een
"collectieve weigering tot levering van diensten" zonder
aansprakelijkstelling, zonder sancties en zonder verbreking van
de relatie met het platform, behalve in geval van misbruik van
dit recht.

https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=0C10560CA36D4A5DD2EE76CAE471FDFB.tplgfr22s_2?cidTexte=JORFTEXT000032983213&dateTexte=20171017

37

gericht op terugkeer naar de arbeidsmarkt vooral zullen worden
gestoken in opleiding en niet in gesubsidieerd werk.
Dit beleid is concreet vertaald in met name de wet Vrije keuze
toekomstig beroepsleven, die op 1 augustus jl. met grote
meerderheid werd aangenomen in de Assemblée nationale. Deze wet
is vooral gericht op hervorming van praktijkscholing en
beroepsopleiding. Ook bevat die wet maatregelen ten aanzien van
uitbreiding van de werkloosheidsverzekering, gelijkheid van mannen
en vrouwen, werk voor personen met een beperking en bestrijding
van fraude in de uitzendbranche.
Op de internetpagina van het Franse ministerie van Werkgelegenheid
staan de belangrijkste bepalingen van die wet.

De sociale verantwoordelijkheid op basis van de loi Travail behelst
dus de toegang tot beroepsopleiding, een
arbeidsongevallenverzekering en de erkenning van verworven
competenties. De platforms zijn daarom gehouden om óf een
collectieve arbeidsongevallenverzekering af te sluiten, óf de premie
te vergoeden van de zelfstandigen die zelf zo'n verzekering hebben
afgesloten (door vrijwillige aansluiting bij de bestaande sociale
verzekeringen of door een particuliere verzekering). Het platform
neemt de bijdrage aan de beroepsopleiding van de zelfstandige die
op het platform werkt, voor zijn rekening. Ook betaalt het de kosten
van de EVC-procedure (Erkenning van Verworven Competenties),
om zo de zelfstandige te helpen met het laten renderen van de
ervaring die is opgebouwd in activiteiten gericht op het verkrijgen
van een erkende kwalificatie. De "platformzelfstandigen" mogen
gebruikmaken van de vakbondsvrijheid. Ze hebben ook het recht om
collectief te weigeren bepaalde diensten te leveren ter
ondersteuning van professionele eisen. Behalve in geval van
misbruik mogen ze daarvoor op geen enkele manier worden
geconfronteerd met tegenmaatregelen. Als de zelfstandige voor
meerdere deelplatforms werkt, worden de hierboven genoemde
kosten door die deelplatforms terugbetaald naar rato van de omzet
die de zelfstandige op elk van de deelplatforms heeft behaald in het
geheel van diens jaaromzet op de verschillende platforms.
8 febr. 2016 is het Rapport sur le développement de l’économie
collaborative (rapport over de ontwikkeling van de deeleconomie)
verschenen. Dit rapport voor de premier is opgesteld door Pascal
Terrasse, gedeputeerde voor de fractie "socialiste, républicain et
citoyen". Hij verdedigt vooral het idee van een maatschappelijke
verantwoordelijkheid van de platforms ten aanzien van de
zelfstandigen die daarvan gebruikmaken.
Deel 3 van het rapport gaat in het bijzonder over het sociale aspect:
"Verbetering van de sociale bescherming en de
arbeidsomstandigheden van platformzelfstandigen (p. 41-53). In

38

Ierland

Het Ierse economische landschap is aan het veranderen, met nieuwe
en opkomende technologieën die de manier veranderen waarop we
leven en werken. De meeste nationale focus van 2008 tot recent was
op het verlagen van de werkloosheid, die in 2012 een hoogtepunt van
16% bereikte en nu 5,1% is.
Vandaag heeft digitalisering geleid tot belangrijke
arbeidsverschuivingen die meer geavanceerde vraag naar
vaardigheden met zich meebrengen, en het is nu meer dan ooit
essentieel dat de Ierse onderneming toegang heeft tot hoogwaardig,
flexibel en flexibel talent.
Om aan deze vraag tegemoet te komen, is de focus verlegd naar hoe
het onderwijs en
Trainingsysteem de werkzoekenden, vooral de laagopgeleiden, beter
kan begeleiden om toekomstige schokken zoals digitalisering tegen te
gaan.
In januari 2016 publiceerde het Department of Education and Skills de
National Skills Strategy 2025 - Ireland's Future. De strategie is
ontwikkeld in het kader van een ingrijpende hervorming van de
onderwijs- en opleidingssector om te zorgen voor een dynamischer,
sneller reagerend systeem dat alle leerlingen de kennis en
vaardigheden biedt die zij nodig hebben om ten volle aan de
samenleving en de economie deel te nemen.
De strategie identificeert technologie als een van de belangrijkste
aanjagers van verandering in de economie en identificeert verder de
vaardighedenbehoeften die worden aangestuurd door factoren zoals
de adoptie van cloud computing, mobiele apparaten, het internet der
dingen, Big Data Analytics.

een bijlage worden internationale vergelijkingen gepresenteerd (p.
83-93).84
De informatie over Ierland gaat voornamelijk over nulurencontracten en flexibele arbeid.
Op 12 mei 2017 organiseerde het ministerie van Business,
Enterprise en Innovation een grote conferentie in Dublin Castle over
de toekomst van het werk, waarbij de overheid,
werknemersvertegenwoordigers, werkgevers en de academische
wereld betrokken waren bij het aanpakken van de uitdagingen van
de nieuwe wereld van werk. De conferentie had een bijzondere
focus op de impact van technologie op de traditionele werkgevers- /
werknemersrelatie.
Het wetsvoorstel Werkgelegenheid (Diverse bepalingen) is in
december 2017 gepubliceerd. Het wetsvoorstel komt tegemoet aan
de toezegging in het programma voor een partnerschapsregering
om de problemen aan te pakken die worden veroorzaakt door de
toegenomen arbeidsonbekwaamheid en om de regulering van
onzekere banen te versterken. Het wetsvoorstel verbiedt contracten
van nul uur in de meeste omstandigheden. Dergelijke contracten
zijn onder alle omstandigheden verboden, behalve in gevallen van
echt incidenteel werk of wanneer zij van essentieel belang zijn om
werkgevers in noodsituaties dekking te bieden of kortdurende
afwezigheden te dekken. Deze flexibiliteit is vereist in instellingen
voor thuiszorg, bijvoorbeeld wanneer een personeelslid op korte
termijn een inwoner in de zorginstelling naar het ziekenhuis moet
begeleiden en een naar behoren gekwalificeerde vervangende
werknemer moet worden ingeschakeld om de afwezigheid te
dekken.

Op 24 mei 2018 hield de minister van Handel, Werkgelegenheid,
Ondernemingen, de digitale eengemaakte EU-markt en
gegevensbescherming een toespraak waarin hij het volgende stelde:
"Digitale technologie verandert snel de manier waarop we dingen doen
en het soort bedrijven dat we naar Ierland aantrekken, omhelst de
84

https://www.gouvernement.fr/sites/default/files/document/document/2016/02/08.02.2016_rapport_au_premier_ministre_sur_leconomie_collaborative.pdf

39

Oostenrijk

85

technologie die al bestaat. Ik heb het over robotica, kunstmatige
intelligentie, drone-technologie, virtual reality en kunstmatige realiteit.
gebieden zijn zeer een deel van waar de toekomst van lerland op
gebaseerd zal zijn. We willen die technologie omarmen en leggen er
met name de nadruk op dat we een geschoolde beroepsbevolking
hebben. "
Op 5 juli 2018 zijn in Dublin twee nieuwe adviesprogramma's formeel
overeengekomen door de minister van Economie, Ondernemingen en
Innovatie, de minister van Onderwijs. Vaardigheden, innovatie,
onderzoek en ontwikkeling en Andrew McDowell, vice-president van
de Europese Investeringsbank. Adviesadviseurs van de EIB zullen
manieren vinden om te zorgen voor effectievere financiering ter
ondersteuning van onderzoek en innovatie in Ierland en om de
digitalisering door Ierse kleine bedrijven te versnellen. Het is de
bedoeling dat deze studies de lacunes in kennis en financiering
identificeren die de digitalisering van de Ierse kmo's, zowel
traditionele als hightech, verhinderen, en de doelgerichte financiële
instrumenten identificeren en ontwikkelen die nodig zijn om deze
lacunes aan te pakken.
Het Federale Ministerie voor Digitale en Economische zaken heeft
onderzoek laten uitvoeren naar de kansen op de arbeidsmarkt via
digitalisering.
Er zijn verschillen per sector:
- Productie: enorme vermindering van banen met nadruk op
handmatige routinetaken en handmatige niet-routinematige taken (37% tussen 1995 en 2015), terwijl hooggekwalificeerde voornamelijk
analytische en interactieve niet-routinetaken verdubbeld zijn.
- Diensten: alle soorten banen zijn toegenomen, met name die voor
hooggeschoolden. Hoewel ook in veel gebieden van de dienstensector
de penetratiegraad van nieuwe technologieën nog steeds laag is en
slechts matig toeneemt.
- Toekomstverwachtingen: Kansen op werk op het gebied van
analytische en interactieve niet-routinematige taken, evenals
cognitieve routinetaken. In de industrie verder banenverlies op het

http://www.uni-europa.org/wp-content/uploads/2016/09/crowd_working_survey_Austria.pdf

40

Geen informatie over platformeconomie in het ECPRD-antwoord.
In een online onderzoek (april 2016) onder 2003 Oostenrijkse
volwassenen in de leeftijd 18-65, liet 36% (724) weten dat ze werk
hebben geprobeerd te vinden in de platformeconomie bij platforms
als Upwork, Uber of Handy in het afgelopen jaar. Maar slechts de
helft daarvan, 18% (352) slaagde erin minsten een keer per jaar
werk te vinden via de platforms.85

gebied van handmatige routinetaken, terwijl het scheppen van banen
zal plaatsvinden in hooggekwalificeerde beroepen.
In 2017 heeft Oostenrijk een Raad voor Robotica en Kunstmatige
Intelligentie opgericht, die later is samengevoegd met een Ethics
Council for Digitalization, met het mandaat om de federale minister
van Transport, Innovatie en Technologie te ondersteunen bij het
ontwikkelen van een uitgebreide robotica- en AI-strategie. Het doel is
om in 2 jaar tijd huidige en toekomstige kansen en uitdagingen voor
Oostenrijk in verband met robots, autonome systemen en AI te
identificeren en te bespreken. Hierbij spelen onder andere een rol
technologische, economische, sociaal-culturele, ethische en juridische
perspectieven. De raad zal ook beleidsadvies verstrekken.
In het najaar (2018) publiceert deze raad een witboek met de kansen,
uitdagingen en beleidsaanbevelingen.

Verenigd
Koninkrijk

86

Sinds 2015 is er een National Robotics-Technology Platform (GMAR),
dat het belangrijkste Oostenrijkse platform is voor
technologieoverdracht dat alle geïnteresseerde belanghebbenden bij
elkaar brengt. Dit platform werd geïnitieerd en ondersteund door het
Oostenrijkse ministerie van Transport, Innovatie en Technologie
(BMVIT).
GMAR is bedoeld om netwerkvorming en informatie-uitwisseling
tussen hoofdrolspelers te bevorderen, het concurrentievermogen van
Oostenrijk in deze industrieën te verbeteren, robotica, automatisering
en AI-technologie te promoten bij het publiek, advies te geven aan
beleidsmakers en internationaal relevante gemeenschappen te
verbinden.
Deze kwestie werd onderzocht door het Comité voor Wetenschap en
Technologie van het House of Commons in zijn rapport uit 2016 over
robotica en kunstmatige intelligentie.86 De regering reageerde begin
2017 op de commissie. De reactie van de regering is de meest

Robotics and artificial intelligence

41

Debatten over de platformeconomie hebben zich vrijwel uitsluitend
gericht op de arbeidsrechten van degenen die voor
platformoperators werken. Er is een opeenvolging van rechtszaken
geweest, waarin personen aanspraken op arbeidsrechten hebben
ingediend. Platformoperators hebben deze claims betwist, met het

recente verklaring van het officiële beleid op dit gebied.87 Hieraan
vooraf ging een advies van de Council for Science and Technology aan
de premier over kansen op het gebied van robotica, automatisering
en kunstmatige intelligentie voor het VK, waarop de premier een
reactie heeft gegeven (november 2016).88

87

argument dat de individuen als zelfstandige werken en daarom geen
recht hebben op arbeidsrechten. In bijna alle gevallen hebben de
individuen gewonnen, zoals de rechtbanken ze hebben
geclassificeerd als 'werknemers' met elementaire arbeidsrechten. De
relevante debatten zijn samengevat in de Commons Library briefing
over de arbeidsstatus.89
Ondanks het feit dat de rechtbanken de platformmedewerkers als
'werknemers' en niet als zelfstandige hebben aangemerkt, is er nog
steeds discussie over hoe de wet op dit gebied kan worden
verduidelijkt, om dergelijke werknemers (en platformoperators)
meer zekerheid te bieden zonder te moet procederen. Dit leidde
ertoe dat de premier een onafhankelijke beoordeling van de
moderne werkmethoden aannam: goed werk: de Taylor-evaluatie
van moderne werkmethoden (2017).90 De Taylor Review deed
verschillende aanbevelingen over de manier waarop veranderingen
in werkmethoden over platformeconomie kunnen worden
aangepakt.
Naar aanleiding van de Taylor Review heeft het House of Commons
Work and Pensions en Business, Energy and Industrial Strategy
Committees een rapport over moderne werkmethoden opgesteld
(2017).91 De regering reageerde in april 2018. De aanbevelingen
van het rapport zijn samengevat op pagina 25, inclusief
aanbevelingen met betrekking tot de werkstatus van atypische
werknemers, inclusief die in de gig-economie.92

House of Commons Science and Technology Committee Robotics and artificial intelligence: Government Response to the Committee’s Fifth Report of Session 2016–17 Fifth Special Report of Session

2016–17 (January 2017).
88

Robotics, automation and

89

Zie employment status

90

Good work: the Taylor review of modern working practices,

91

report on modern working practices

92

House of Commons Work and Pensions and Business, Energy and Industrial Strategy Committees, A framework for modern employment, Second Report of the Work and Pensions Committee and First

Report of the Business, Energy and Industrial Strategy Committee of Session 2017–19, November 2017

42

Nederland

Het Rathenau Instituut onderzocht in opdracht van de commissie SZW
in 2015 de impact van robotisering en automatisering op het werk.
Het rapport Werken aan de robotsamenleving93 brengt de
belangrijkste inzichten uit de wetenschap op hoofdlijnen in kaart met
als doel een goed en actueel geïnformeerde discussie over
robotisering mogelijk te maken.
De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)
publiceerde in 2015 De robot de baas.94 De WRR stelt voor om een
robotagenda op te stellen, waarin de complementariteit van mensen
en machine centraal moeten staan: mensen samen met robots beter
laten werken. De WRR vindt het onwaarschijnlijk dat in de komende
twee decennia, zoals wel wordt voorspeld, de helft van de banen zal
verdwijnen. Er komen immers ook nieuwe banen bij. Wel zal de aard
van het werk veranderen. Robotisering gaat trager dan vaak wordt
voorspeld en pakt in praktijk anders uit. Ook wordt in Nederland nog
weinig geïnvesteerd in robots.

Het Rathenau Instituut publiceert op 30 mei 2017 het rapport Eerlijk
delen. Waarborgen van publieke belangen in de deeleconomie en de
kluseconomie, waarin het stelt dat de deel- en kluseconomie
werkgelegenheid genereert, ondernemerschap stimuleert en
innovatie bevordert in bestaande sectoren. Tegelijkertijd zet de
opkomst van online deelplatformen publieke waarden onder druk,
zoals consumentenbescherming, openbare orde en privacy. In de
deel- en kluseconomie dienen maatschappelijke belangen beter
beschermd te worden. Dit vraagt om beleid dat de positieve effecten
stimuleert en de negatieve effecten beperkt.98
De Tweede Kamer heeft 5 oktober 2017 een plenair debat met
minister Kamp van Economische Zaken over dit rapport gevoerd.
Staatssecretaris Keijzer van Economische Zaken stuurt 9 januari
2018 een schriftelijke reactie op het rapport (Kamerstuk 33 009, nr.
47).

Op 15 oktober 2015 houdt de commissie SZW een rondetafelgesprek
over de effecten van technologische ontwikkelingen op de
arbeidsmarkt (Kamerstuk 29544 nr. 654).

Maaltijdbezorgers Deliveroo en Ubereats werken met zelfstandige
koeriers. De kritiek, onder andere geuit door politici en vakbonden,
is dat deze praktijk leidt tot schijnzelfstandigheid, omdat
werknemers die de status van zelfstandige hebben, in feite
professionele activiteiten uitoefenen onder het gezag van een klant /
werkgever. De platforms pleiten voor mogelijke oplossingen, zoals
bedrijven toestaan om werknemers extra beveiliging te bieden
zonder ze als werknemers te labelen.

Op 30 nov. 2015 schrijft minister Asscher van SZW een reactie op het
rapport ‘werken aan de robotsamenleving’ van het Rathenau Instituut
en het rondetafelgesprek (Kamerstuk 29 544, nr. 676). Het kabinet
vraagt een advies aan de Sociaal-Economische Raad (SER), dat in

De Nederlandse overheid wil het aantal pseudo-zelfstandigen
verminderen. Een van de maatregelen om dit te bereiken was de
invoering van de Wet Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties
(DBA). Deze wet trad in werking in mei 2016. Sinds de introductie

Op 6 oktober 2015 houdt minister Asscher van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid de toespraak A Future in Robotics95 bij de
Rijksuniversiteit Groningen.

93

https://www.rathenau.nl/nl/digitale-samenleving/werken-aan-de-robotsamenleving

94

https://www.wrr.nl/publicaties/verkenningen/2015/12/08/de-robot-de-baas

95

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/toespraken/2016/10/06/speech-minister-asscher

98

https://www.rathenau.nl/nl/digitale-samenleving/eerlijk-delen

43

oktober 2016 verschijnt. In Mens en technologie samen aan het werk
stelt de SER dat digitalisering kansen biedt voor de arbeidsmarkt, de
organisatie van werk en de arbeidsverhoudingen, maar dat dit niet
vanzelf gaat.96 De SER pleit ervoor om iedereen te laten profiteren
(inclusieve arbeidsmarkt) van de technologische vernieuwing. De raad
ziet dat digitalisering kansen biedt aan bestaande en nieuwe arbeidsorganisaties, startups en platformen om ondernemerschap, innovatie
en verduurzaming te bevorderen. Daarmee kan digitalisering
bijdragen aan nieuwe werkgelegenheid en aan het verhogen van de
maatschappelijke welvaart.
Tegelijkertijd zijn er zorgen omdat niet iedereen probleemloos de
overgang kan maken van de ene naar de andere baan of beschikt
over de gevraagde vaardigheden. Mensen met een hoge opleiding
lijken meer te profiteren van de genoemde ontwikkelingen dan
mensen met een middelbare of lage opleiding.
Op 28 april 2016 houdt de commissie SZW een algemeen overleg
over Robotisering op de arbeidsmarkt (Kamerstuk 29544 nr. 725),
waar het rapport van het Rathenau Instituut en de kabinetsreactie
aan de orde zijn.
Op 13 februari 2017 ontvangt de Tweede Kamer een brief van de
ministers Asscher van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Kamp van
Economische Zaken en Bussemaker van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap over ‘De robot de baas’ (WRR), ‘Mens en technologie:
samen aan het werk’ (SER) en ‘Werken aan de robotsamenleving’
(Rathenau Instituut) (Kamerstuk 29544 nr. 773).
De studies raken een groot aantal belangrijke thema’s en vergen
daarmee tijd en langere doordenking van politici en beleidsmakers.
Het toenmalige Kabinet-Rutte II neemt de vraagstukken voor de
toekomst mee in de beleidsvorming en roept sociale partners op om
met deze vraagstukken verder te gaan. Het kabinet geeft daarnaast
aan dat het belangrijk is dat overheid, werkgevers en werknemers,
onderwijsinstellingen en de wetenschap vroegtijdig en gezamenlijk
96

https://www.ser.nl/nl/publicaties/adviezen/2010-2019/2016/mens-technologie.aspx

99

http://www.seo.nl/pagina/article/de-opkomst-en-groei-van-de-kluseconomie-in-nederland/

44

van de DBA is echter duidelijk geworden dat de huidige
arbeidswetgeving niet meer in overeenstemming is met de feitelijke
situatie van klanten / werkgevers en zelfstandigen. Dat is de reden
waarom de handhaving van de DBA is uitgesteld. In de tussentijd
overweegt het derde kabinet-Rutte de mogelijkheid om het
arbeidsrecht te herzien.
In het regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ van kabinet-Rutte
III (oktober 2017) staat dat het kabinet vast werk minder vast wil
maken en flexwerk minder flex. De bedoeling is dat mensen vaker
een vast contract krijgen. Er komt een minimum uurtarief voor
zzp’ers (zelfstandigen zonder personeel). Als zij weinig verdienen en
langer dan drie maanden voor een bedrijf werken, zijn zij volgens
het kabinet werknemers.
De commissie SZW heeft 16 november 2017 een rondetafelgesprek
‘Werk in de platformeconomie’ gehouden. Gesproken is met
werkenden en bedrijven in de platformeconomie en met
wetenschappers en overige experts.
De commissie voor Economische Zaken heeft 17 januari 2018 een
rondetafelgesprek ‘De deeleconomie’ gehouden. Gesproken is met
vertegenwoordigers van de platformen, de gebruikers en gemeenten
en met experts en juristen.
Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft SEO
gevraagd om de opkomst en omvang van de kluseconomie in
Nederland in beeld te brengen. Het rapport De opkomst en groei
van de kluseconomie in Nederland (2018) definieert en
inventariseert de stand van zaken met betrekking tot de omvang en
potentie van de kluseconomie in Nederland, de werkpraktijk en de
gevolgen in arbeidsrechtelijke, sociaalzekerheidsrechtelijke en
fiscaalrechtelijke zin.99

met deze uitdagingen aan de slag gaan. Hiermee kan volgens het
kabinet de samenleving de kansen van robotisering en digitalisering
grijpen en ervoor zorgen dat technologie in de toekomst, net als in
het verleden, leidt tot meer welvaart, een evenwichtige
inkomensverdeling en meer en leuker werk voor iedereen.
Citaat uit het regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ (oktober
2017) van kabinet-Rutte III: "Iedereen kent de voorbeelden. Waar de
een kansen ziet in robotisering, globalisering en innovatie, vrezen
anderen voor hun baan en voor die van hun kinderen." Het is de
primaire verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers dat
werknemers inzetbaar blijven. Het kabinet zet in op een leven lang
leren en trekt extra geld uit voor scholing.
Op 2 mei 2018 verschijnt het rapport 'Robotisering en automatisering
op de werkvloer' van het Rathenau Instituut.97 De inzet van digitale
technologie verandert niet alleen de manier van werken maar
uiteindelijk het hele bedrijfsproces zelf. Zo ontstaan nieuwe
mogelijkheden van dienstverlening en nieuwe verdienmodellen. Het
rapport laat zien voor welke keuzes bedrijven komen te staan bij de
introductie van nieuwe digitale technologie. Het rapport is betrokken
bij het algemeen overleg van de commissie voor Sociale Zaken en
Werkgelegenheid over arbeidsmarktbeleid/DBA op 27 juni 2018
(Kamerstuk 29 544, nr. 840).
Noordelijke landen
Denemarken De denktank Disruption Council heeft tijdens een bijeenkomst in
december 2017 het McKinsey report ‘The effects of automation on the
Danish labour market’ besproken. Het rapport zelf is alleen in het
Deens beschikbaar. In het rapport staat hoe Denemarken het
onderwijssysteem kan voorbereiden op een arbeidsmarkt waar
robottechnologie, automatisering en digitalisering een steeds
belangrijkere rol spelen.

97

https://www.rathenau.nl/nl/digitale-samenleving/robotisering-en-automatisering-op-de-werkvloer

45

In de brief d.d. 22 juni 2018 (Kamerstuk 29544 nr. 837) reageert
minister Koolmees van SZW samen met de staatssecretarissen
Keijzer van Economische Zaken en Snel van Financiën op het
rapport. Hij schrijft: “Bij de kwalificatiediscussie hoort ook de vraag
of onze wetgeving nog is toegesneden op de arbeidsmarkt van
vandaag en bestendig is voor de arbeidsmarkt van morgen. Uw
Kamer heeft een motie aangenomen (Kamerstuk 34775 XV nr. 33)
om hier verder onderzoek naar te doen. Het onderzoek naar
platformwerk laat eens te meer zien dat die vraag onverminderd
actueel is; hoewel de platforms nog klein zijn en niet alles even
nieuw is, blijkt uit het onderzoek dat de arbeidsmarkt blijft
veranderen en voor nieuwe uitdagingen komt te staan. De variëteit
aan arbeidsrelaties neemt toe. Daarmee wordt de vraag actueel of
de wijze waarop risico’s worden verdeeld en bescherming wordt
georganiseerd (via het arbeidsrecht, de sociale zekerheid en de
fiscaliteit) herziening behoeft. Dit bredere vraagstuk komt ook aan
de orde in de Kamerbrief over de uitwerking maatregelen ‘werken
als zelfstandige’ (Kamerstuk 31311, nr. 207).

Op initiatief van premier Rasmussen is in 2017 de zogenoemde
Disruptie-raad (Disruption Council) opgericht: een soort denktank
die zich richt op het vinden van oplossingen voor de problemen die
ontstaan door de werking van de deel- en platformeconomie.
De Disruption Council telt 8 ministers en 31 permanente leden,
waaronder de sociale partners, bedrijfsvertegenwoordigers, CEO's
van grote Deense bedrijven, experts en ondernemers. De Deense
premier is voorzitter van de Raad.

McKinsey voorspelt dat er tegen 2030 90.000 tot 150.000 nieuwe
banen zijn die rechtstreeks verband houden met
automatiseringstechnologie.100
In januari 2018 presenteerde de Deense regering de nieuwe 'Digital
Growth Strategy' van Denemarken. De strategie bevat 38 concrete
initiatieven die tot doel hebben de positie van Denemarken als
aantrekkelijk digitaal knooppunt te beveiligen en te verbeteren door
het Deense technologie-ecosysteem een impuls te geven en de
voorwaarden voor bedrijven te verbeteren om de volledige voordelen
van nieuwe technologieën te kunnen benutten.
Onder de initiatieven zijn:
• Een digitale hub met een matchmakingplatform om de toegang van
bedrijven tot talenten en competenties binnen opkomende digitale
technologieën te verbeteren.
• Een meer flexibele regulering van de kansen van bedrijven om
nieuwe bedrijfsmodellen te testen.
• Introductie van computationeel denken op de basisschool.
• Een digitale oplossing voor bedrijven om cyberveiligheidsincidenten
te melden.101

De volgende onderwerpen zijn besproken door de raad;
1) Nieuwe technologieën en bedrijfsmodellen
2) Toekomstige competentie-eisen
3) Vrijhandel en buitenlandse arbeid
4) Flexibel en gunstig kader voor bedrijven
5) Flexizekerheid 4.0
Verwacht wordt dat de raad zijn werk tegen het einde van 2018 zal
afronden, waarin het zijn aanbevelingen zal presenteren over hoe
Deense bedrijven en burgers zich kunnen voorbereiden op de
arbeidsmarkt van de toekomst.
Een van de eerste resultaten van de raad is een cao-overeenkomst
tussen vakbond 3F en Hilfr.dk, een platform waarop schoonmakers
worden gekoppeld aan huishoudens. De cao is in augustus 2018 in
werking getreden en geeft garandeert ziekteverlof, vakantietoeslag
en pensioenpremie voor degenen die via het platform werken. 102
Gebaseerd op discussies in de Disruption Council is het systeem van
werkloosheidsuitkeringen aangepast. Zelfstandigen en freelancers
hebben vanaf 2018 dezelfde toegang tot werkloosheidsuitkeringen
als traditionele werknemers.
De minister van Belastingzaken heeft de Deense belastingraad
gevraagd om aanbevelingen te doen om de belasting te
vereenvoudigen voor mensen die in verschillende vormen van
werkgelegenheid werken. De aanbevelingen zullen uiterlijk in mei
2019 aan de regering worden gestuurd.
De impact van digitalisering en nieuwe vormen van werk waaronder
platformeconomie staat ook centraal in een nieuw vierjarig project
van de Nordic Council of Ministers. ‘The future of Work:
Opportunities and challenges for the Nordic models’. Het onderzoek

100

http://www.nordiclabourjournal.org/nyheter/news-2017/article.2017-12-07.9457476932

101

https://investindk.com/insights/the-danish-government-presents-digital-growth-strategy

102

https://www.fafo.no/index.php/en/arrangementer/nwlc-2018/nwlc-2018-download/item/platform-work-in-denmark-and-regulatory-issues-towards-a-conceptualization

46

Finland

In 2015 publiceerden onderzoekers van Statistics Norway en ETLA,
The Research Institute of the Finish Economy, het rapport
Computerization and the future of jobs in Norway.106 Geïnspireerd
door het onderzoek Frey en Osborne in 2013 is het effect van
digitalisering op de toekomst van verschillende beroepen in
Noorwegen en Finland onderzocht. Geconcludeerd wordt dat: Een
derde van de Noorse en Finse banen de komende tien jaar door
automatisering zullen veranderen. Lage loon- en laaggeschoolde
beroepen lijken het meest bedreigd. Service- en publieke banen zijn
relatief meer beschut dan banen in de industrie en in de private
sector. Tot op zekere hoogte zal informatisering echter alle beroepen
beïnvloeden.
De Arbeidstijdenwet wordt aangepast. In 2016 heeft het ministerie
van Economische Zaken en Werkgelegenheid een werkgroep benoemd
die onderzoeken en voorstellen moet voorbereiden voor het
aanpassen van de Arbeidstijdenwet en de wet waar je jaarlijkse
vakanties in wordt geregeld zodat deze wetten voldoen aan de eisen
van 2020. De werkgroep bestond uit sociale partners en heeft een
verdeeld advies uitgebracht. De regering heeft nog geen wetswijzing

103

https://www.fafo.no/index.php/forskningstema/prosjekter/aktive-prosjekter/item/the-future-of-work-2

104

https://www.norden.org/en/project/future-work

105

https://www.fafo.no/index.php/en/about-fafo

106

http://karriere-nt.no/wp-content/uploads/2017/05/Computerization-and-the-Future-of-Jobs-in-Norway-2015.pdf

110

Nordic labour markets and the sharing economy. Rapport van de Nordic Council of ministers. – 2018

47

wordt uitgevoerd door het Noorse onderzoeksinstituut Fafo.103 De
resultaten van dit project zullen een Scandinavische bijdrage zijn
aan het 100-jarig jubileum van de ILO (International Labour
Organization) in 2019.
De Nordic Council is een samenwerkingsverband waarbij
Denemarken, Finland, IJsland, Noorwegen, Zweden, De Faeröer,
Groenland en Åland betrokken zijn.104 Favo is een non-profit
organisatie waar The Fafo Institute for Labour and Social Research
deel van uitmaakt.105
In het programma van de regering is opgenomen dat innovatie en
dienstenplatforms zullen worden gepromoot in de sectoren waar het
openbaar bestuur een rol speelt.
In Finland zijn naar aanleiding van de komst van Uber de regels
voor taxi’s veranderd. Volgens de nieuwe wet vereisen taxidiensten
nog steeds een vergunning maar er is geen limiet meer op het
aantal licenties. Daarnaast moeten de bestuurders de Finse taal
beheersen, een blanco strafregister hebben en in staat zijn om
passagiers die fysieke bijstand nodig bij te staan.110
Finland is ook aangesloten bij het bij Denemarken genoemde
vierjarig project van de Nordic Council of Ministers en hun project
‘The future of Work: Opportunities and challenges for the Nordic
models’.

ingediend bij het parlement waarschijnlijk omdat er nog geen
overeenstemming is met de sociale partners.
Finnish Quality of Work Life Surveys (FQWLS) wordt sinds 1977 ieder
jaar uitgevoerd door het Finse CBS. Digitalisering van werk is het
hoofdthema van de FQWLS 2018. De focus ligt op hoe werkenden
digitalisering beleven en de technologische veranderingen. 107
Finland is bezig een tool/robot te bouwen die mensen aan het werk
helpt, aldus Olli-Pekka Heinonen, director general of Finland’s National
Agency for Education. Het hulpmiddel moet ervoor gaan zorgen dat
burgers aan het werk blijven. Het zal een algoritme gebruiken om te
voorspellen wanneer de vaardigheden van werknemers waarschijnlijk
verouderd raken en stelt routes naar duurzamere banen voor. De
plannen bevinden zich nog in een vroeg stadium.108

Noorwegen

Finland heeft in 2016 een conferentie over de toekomst van werk
georganiseerd. Deze conferentie maakt onderdeel uit van het Future
of Work-project van The Nordic Council of Ministers for Labour.109
In 2015 publiceerden onderzoekers van Statistics Norway en ETLA,
The Research Institute of the Finish Economy, het rapport
Computerization and the future of jobs in Norway.111 Geïnspireerd
door het onderzoek Frey en Osborne in 2013 is het effect van
digitalisering op de toekomst van verschillende beroepen in
Noorwegen en Finland onderzocht. Geconcludeerd wordt dat: Een
derde van de Noorse en Finse banen de komende tien jaar door
automatisering zullen veranderen. Lage loon- en laaggeschoolde
beroepen lijken het meest bedreigd. Service- en publieke banen zijn
relatief meer beschut dan banen in de industrie en in de private

In het ECPRD antwoord wordt verwezen naar een hoofdstuk over
Noorwegen in het rapport The Future of Labour in the Digital Era.
Ubiquitous Computing, Virtual Platform and Real-time Productions
van European Parliamentary Technology Assessment (EPTA) uit
2016.116 Het rapport is mede geschreven door the Norwegian Board
of Technology117
Het kabinet Solberg heeft 4 maart 2016 de Sharing Economy
Committee ingesteld met professor Staahl Gabrielsen (Universiteit

107

https://www.fafo.no/index.php/en/arrangementer/nwlc-2018/nwlc-2018-download/item/digitalization-of-work-from-the-perspective-of-finnish-employees-results-from-qualitative-pre-interviews

108

https://www.weforum.org/agenda/2018/06/finland-is-building-a-robot-that-will-help-you-get-a-job (14 juni 2018)

109

https://norden.diva-portal.org/smash/get/diva2:1155710/FULLTEXT01.pdf

111

http://karriere-nt.no/wp-content/uploads/2017/05/Computerization-and-the-Future-of-Jobs-in-Norway-2015.pdf

116

https://teknologiradet.no/wp-content/uploads/sites/19/2013/08/The-future-of-labour-in-the-digital-era.-EPTA-report-2016.pdf

117

https://teknologiradet.no/english/

48

sector. Tot op zekere hoogte zal informatisering echter alle beroepen
beïnvloeden.
In 2016 presenteerde de regering een digitale agenda voor
Noorwegen: “Digital Agenda for Norway: Digitisation vital for welfare
and jobs”. 112
Het Noorse onderzoeksinstituut Fafo heeft november 2017 een
seminar georganiseerd over de toekomst van het werk en hoe de
uitdagingen van digitalisering door de sociale partners kunnen worden
aangepakt.113 Op het seminar is een rapport gepresenteerd
geschreven in opdracht van de FES (Friedrich Ebert Stiftung) door
professor Wolfgang Schroeder van de Uiversiteit van Kassel,
Duitsland. De aanpak van digitalisering en de impact daarvan op het
werk in Duitsland wordt vergeleken met o.a. van Noorwegen. 114

Zweden

In 2018 verschijnt het rapport Norway’s new jobs in the wake of the
digital revolution van The Confederation of Norwegian Enterprise
(NHO).115 Een groot aantal banen zal waarschijnlijk verdwijnen door
automatisering, robotisering of digitalisering. Maar technologie helpt
ook om nieuwe banen te creëren of zelfs nieuwe beroepen. Het
rapport verscheen op de conferentie van het NHO over
werkgelegenheid en de waarde van werk.
In 2015 heeft Kristina Persson, minister voor Strategie,
toekomstzaken en Noordse samenwerking de Raad voor de toekomst
opgericht met drie analysegroepen waaronder de groep De toekomst
van werk. De Raad voor de toekomst is een denktank binnen de
overheid. De analysegroep De toekomst van werk gaat onderzoeken

van Bergen) als voorzitter.118 De commissie heeft als opdracht
meegekregen om kansen en uitdagingen van de deeleconomie te
evalueren. Ook de gevolgen van de deeleconomie
(platformeconomie) voor de arbeidsmarkt valt onder de commissie.
Evenals de regels voor consumentenbescherming.
In 2016 diende de commissie een groenboek in bij de regering. In
het rapport evalueerde het Comité de kansen en uitdagingen van de
deeleconomie.119
De Noorse Confederatie van Vakbonden (LO) waarschuwt tegen een
nieuwe groep van precaire arbeiders en eist een strengere
regulering van de deeleconomie en digitale arbeid. LO dringt aan op
duidelijke definities van de rollen als werkgever en werknemer,
ongeacht of een baan wordt gefaciliteerd via een app of op een meer
traditionele manier
Noorwegen is ook aangesloten bij het bij Denemarken genoemde
vierjarig project van de Nordic Council of Ministers en hun project
‘The future of Work: Opportunities and challenges for the Nordic
models’.

Er is geen wetgeving gericht op de werknemers in de
platformeconomie. In 2016 heeft de Zweedse
mededingingsautoriteit opdracht gekregen te analyseren hoe de
groeiende aandeleneconomie en e-commerce de
mededingingsvoorwaarden in Zweden beïnvloeden.

112

https://www.regjeringen.no/contentassets/07b212c03fee4d0a94234b101c5b8ef0/en-gb/pdfs/digital_agenda_for_norway_in_brief.pdf

113

https://www.fafo.no/index.php/en/arrangementer/alle-arrangementer/item/future-of-work-addressing-the-challenges-of-digitalisation

114

http://library.fes.de/pdf-files/id/13934.pdf

115

https://www.nho.no/contentassets/5ce898e34e56468d8274253876c0eb87/nho_ak18_rapport_norways-new-jobs-in-the-wake-of-the-digital-revolution_1-6.pdf

118

https://www.regjeringen.no/en/dokumenter/nou-2017-4/id2537495/

119

https://www.regjeringen.no/contentassets/1b21cafea73c4b45b63850bd83ba4fb4/en-gb/sved/nou_2017-4_chapter_1.pdf

49

hoe nieuwe technologieën en de daaruit voortvloeiende
automatisering en digitalisering de toekomstige arbeidsmarkt gaan
beïnvloeden. Wat zijn de implicaties en hoe kan het beleid daarop
anticiperen? 120 In de eerste aanbevelingen wordt onderstreept dat
toekomstige baanzekerheid afhankelijk is van vaardigheden en dat
een leven lang leren verzekering iedereen financiële steun zou
moeten bieden.121
In 2017 geeft de regering de Onderzoeksraad voor Gezondheid, Werk
en Welzijn (Forte) de opdracht om een tienjarig nationaal
onderzoeksprogramma op te stellen over onderzoek in het
beroepsleven. Het doel is onder andere om kennis te vergroten over
hoe digitalisering en automatisering de arbeidsmarkt beïnvloeden.
In mei 2018 vond in Stockholm een conferentie plaats over de
toekomstige arbeidsmarkt met als thema De toekomst van werk in de
Noordse landen vormgeven – de impact van technologische
ontwikkelingen op werk en vaardigheden. Deze conferentie maakt
onderdeel uit van het Future of Work-project van The Nordic Council
of Ministers for Labour.
Oostelijke landen
Estland
Terwijl ondernemers zich concentreren op verschillende oplossingen
om de productiviteit te verhogen, hebben de representatieve
instellingen van ondernemers de nadruk gelegd op de behoefte aan
gekwalificeerde arbeidskrachten, maar ook op tekorten aan
arbeidskrachten als gevolg van de demografische situatie, die wordt
gemitigeerd door automatisering van de productie.
Om de vaardigheden en de behoeften van de arbeidsmarkt op elkaar
af te stemmen, werd in 2014 het speciale monitoring- en
prognosesysteem gecreëerd, OSKA (Labor Market Monitoring,

In 2016 is Karin Bradley benoemd tot speciale commissaris met de
taak de nieuwe deeleconomie in kaart te brengen en de rollen en
juridische status van verschillende gebruikers te evalueren. In 2017
is haar rapport verschenen: Sharing economy – on the terms of the
users. Engelse samenvatting pag. 31 – 50. 122 De regelgeving met
betrekking tot het arbeidsrecht was geen onderdeel van dit rapport.
Uit een online-onderzoek van 2.146 Zweedse volwassenen tussen 16
en 65 jaar uitgevoerd in 2016 blijkt dat 12% in de zogenaamde
'deeleconomie' voor platforms werkt zoals Upwork, Uber of
Skjutsgruppen. Dat is gelijk aan ongeveer 737.000 mensen. 123
Zweden is ook aangesloten bij het bij Denemarken genoemde
vierjarig project van de Nordic Council of Ministers en hun project
‘The future of Work: Opportunities and challenges for the Nordic
models’.

Studies en conferenties:
In 2016 publiceerden de Technopolis-groep en Ernst & Young Baltic
AS een rapport "The application of the principles of sharing economy
in the Estonian economic and legal area" in opdracht van het
ministerie van Economische Zaken (met Engelstalige samenvatting).
In het rapport wordt aangegeven dat de eerste deeleconomiebedrijven in Estland in de jaren 2000 zijn opgericht (zoals Lolsol,
Bondora en Uber). Nu zijn er 48 deeleconomie bedrijven
geregistreerd, voornamelijk in de financiële sector (15), de sector
van accommodaties en reizen (13), business services (11) en

120

https://www.government.se/government-of-sweden/prime-ministers-office/mission-the-future/the-future-of-work/

121

https://www.government.se/contentassets/d7b68454ed83417aa913c0e2450837f8/life-long-learning-for-the-future-labour-market.pdf

122

https://www.regeringen.se/495f62/contentassets/82aabf7f731c4e18aaee3b8dc3621063/delningsekonomi--pa-anvandarnas-villkor-sou-201726

123

https://www.uniglobalunion.org/sites/default/files/files/news/swedens_digital_economy.pdf

50

Forecasting and Skills Development Co-ordination System). Het is de
taak van OSKA om tegen de 2020-ramingen de behoefte aan Estse
arbeidskrachten en vaardigheden in alle sectoren te produceren en
deze te vergelijken met beroepsopleiding, hoger onderwijs en
nascholing. OSKA reflecteert ook op verschillende onderzoeksthema's
over kunstmatige intelligentie, robots, automatisering, de vierde
industriële revolutie, enz.
Maar robotisering wordt niet alleen besproken met betrekking tot de
arbeidsmarkt, maar ook hoeveel banen er in de toekomst in
verschillende sectoren zullen verdwijnen. Op 5 augustus 2016 heeft
het Government Office besloten om een expertgroep te vormen, om
voorstellen uit te werken voor het aanpassen van de Estse wetgeving
en het organiseren van de nodige supervisie, om het gebruik van
zelfrijdende auto's op de wegen en straten mogelijk te maken.
In februari 2018 publiceerde de deskundigengroep een eindrapport
"De start van het gebied van de zelfrijdende auto's", wat de noodzaak
aanvoerde om een wet van robotica te creëren om te voorkomen dat
er nieuwe regelgeving wordt opgesteld telkens als de nieuwe
technologie worden gemaakt. Er werd ook gesuggereerd dat
zelfrijdende auto's de "intelligente robot" worden genoemd.
Kamerdebat
In juli 2017 zijn de bepalingen in werking getreden met betrekking tot
de definitie van een robot voor zelfaflevering, algemene technische
vereisten en verkeersregels voor zelfrijdende robots, evenals
algemene verplichtingen die van toepassing zijn op de bestuurder en
gebruiker. Het concept van een zelfrijdende bezorgrobot als
voertuigcategorie is vastgelegd in de verkeerswet.

transportsector (7). De komende jaren wordt de grootste groei
verwacht in de transport sector (circa 600%), in de sector van
accommodaties en reizen (circa 245%) en de financiële sector (circa
130%).
Over het algemeen dekt de Estse juridische omgeving de activiteiten
van de bedrijfsmodellen van de deeleconomie, maar er is nog steeds
ruimte voor interpretatie. Er is bijvoorbeeld geen overheidsregeling
voor particulieren die van plan zijn om hun producten of diensten te
verkopen buiten hun primaire professionele activiteiten
(bijvoorbeeld als hobby). De deeleconomie gaat precies daarover mogelijkheden voor particulieren om te delen hun
ondergeëxploiteerde middelen buiten hun professionele activiteiten.
Als de dienstverlener een privépersoon is, moeten er ook
belastingen worden betaald, en dat wordt vaak (bewust) vergeten.
Bovendien zijn de verantwoordelijkheidsrollen tussen een
dienstverlener, een online platform en een consument onduidelijk.
Tegelijkertijd biedt de deeleconomie werkgelegenheidsmogelijkheden aan minder beschermde maatschappelijke groepen
zoals studenten, gepensioneerden, gehandicapten en huisvrouwen
door hen in staat te stellen om hun werktijden, locatie en werklast
te kiezen. Al met al heeft de deeleconomie een zelfregulerend
vermogen en een positief effect op de hele economie.
Op 25 februari 2016 organiseerde de European Affairs Committee
van de Riigikogu een conferentie "Sharing Economy", die bijna 100
ondernemers, experts en politici uit Estland, Letland, Litouwen,
Finland en Cyprus bijeen bracht.
Op 20 mei 2016 organiseerde de European Affairs Committee van
de Riigikogu een seminar "Innovation in transport solutions: from
sharing economy to self-driving cars".
Kamerdebat:
Op 25 februari 2016 werd in Riigikogu de regeling voor ritdeling
geïnitieerd. Respectieve wijzigingen zijn voornamelijk vastgelegd in
de Public Transport Act die de documenten regelt die het recht op
taxidiensten, de vereisten voor het voertuig, de vereisten voor de
dienstverlener en de rechten en plichten van de partijen certificeren.
Nieuwe vereisten voor taxidiensten zijn op 1 november 2017 in
werking getreden.

51

Ook werden de ondernemingsvormen van de rijderserviceproviders,
hun sociale garanties en belastingen besproken. Als de ritdeling
wordt verstrekt in termen van extra inkomsten naast de hoofdtaak
of enige andere dienstverlening of verkoop van goederen plaatsvindt
tussen particulieren (inclusief dienstverlening via platform), dan kan
de belastingplicht in de toekomst worden ingevuld via een rekening
voor ondernemersinkomen. Dit gebeurt in het kader van de
Simplified Business Tax Act, de zogeheten wet op de
ondernemingsinkomensrekening. De wet werd op 4 mei 2017
gestart en trad op 1 januari 2018 in werking, maar de banken
bieden nog niet de mogelijkheid om een inkomstenrekening voor
ondernemers te openen.
Het doel van de wet is om micro-ondernemingen te bevorderen en
het belastinggedrag van de micro-ondernemingen te verbeteren,
maar ook om toekomstige werknemers sociale bescherming te
bieden. Toch is het gebruik van een inkomstenrekening voor
ondernemers een kans, geen verplichting, die de
verantwoordelijkheid voor sociale garanties op de toekomstige
werknemer legt.
Kort samengevat, een rekening voor inkomen uit bedrijfsuitoefening
is een rekening waaraan een persoon zijn ondernemersinkomen kan
overdragen, waarop in de rekening een tarief van 20% wordt
geheven (als het bedrag niet hoger is dan 25 000 euro in een
kalenderjaar). Het deel betaald uit de inkomstenrekening voor
ondernemers wordt verdeeld in sociale belasting, inclusief
ziekteverzekering, bijdragen aan de eerste en tweede pijler van het
pensioen en inkomstenbelasting. Op deze manier wordt een persoon
een zekere mate van sociale zekerheid gegarandeerd en ontvangt
de dienstverlener ook een pensioengerechtigde leeftijd.
Tegelijkertijd kan er geen garantie zijn voor een ziekteverzekering
bij het gebruik van een inkomen economische rekening, want om
een ziekteverzekering te ontvangen, moet de inkomstenrekening
voor ondernemers ten minste 1300 euro per maand ontvangen.

52

Letland

Robotisering van spoorweginfrastructuur en industriële systemen
wordt gedefinieerd als een belangrijke ontwikkelingsrichting in het
onderzoek van de kunstmatige intelligentie.
De Sustainable Development Committee van de Saeima heeft nooit
een debat gehad over de robotisering. Wel hebben leden en
medewerkers van de Commissie deelgenomen aan het 4e
Wereldcongres van Letse wetenschappers op 20 juni 2018, waar het
hoofd van SEB Bank, Ieva Tetere, robotisering in het banksysteem
presenteerde.

Polen

Tot nu toe was er nog geen beleid met betrekking tot robotisering.
Debatten werden gevoerd door wetenschappelijke instellingen, kamers
van koophandel, denktanks en adviesbureaus. De punten in de
discussies omvatten:
 robotisering als antwoord op het gebrek aan arbeidskrachten;
 banen verdwijnen als gevolg van robotisering;
 banen die nodig zijn vanwege robotisering;

53

In juni 2016 is een memorandum van overeenstemming tussen het
ministerie van Economische Zaken van de Republiek Letland en de
vertegenwoordigers van de brancheorganisatie ondertekend.
Volgende voorstellen waren overeengekomen:
1. Dat het Ministerie van Economische Zaken van de Republiek
Letland en de ridesharingindustrie een constructieve, consistente
en tijdige dialoog aangaan over hoe de implementatie van de
ridesharing-service en de bijbehorende bepalingen eruit zouden
kunnen zien zodat die passen bij de behoeften van de Letse
markt;
2. Dat de ridesharingindustrie transparante belastingbeginselen,
consumentenbescherming, eerlijke handelspraktijken en de
veiligheid van passagiers en dienstverleners, zal onderschrijven
en een dialoog zal aangaan met verantwoordelijke autoriteiten;
3. Dat het ministerie van Economische Zaken van de Republiek
Letland de filosofie van de deeleconomie zal onderschrijven
evenals hervormingen van ridesharing, rekening houdend met de
kansen die de richtsnoeren en wetten van de Europese Unie en
nationale regelgeving bieden;
4. Dat de twee partijen beschikbare standpunten zullen uitwisselen
over de beste regelgevingspraktijken die de ridesharing regelen
en daarbij alle relevante nationale en uit de Europese Unie
afkomstige belanghebbenden betrekken.
Er zijn enkele openbare discussies over platformeconomie. Zo heeft
bijvoorbeeld de NGO Letland Start-up Association vastgesteld dat de
deeleconomie een van de huidige prioriteiten van de NGO is
(http://startin.lv/about/learn-more/).
Verder is weinig informatie over platforms opgenomen.
Ministerie van Familie, Arbeid en Sociaal Beleid hadden gewerkt aan
een nieuwe arbeidswet die een nieuwe definitie van
arbeidsovereenkomst bevatte: regulier fulltime en een nieuwe
definitie - no-time gedefinieerd. Die oplossing was om tegemoet te
komen aan de behoefte aan flexibelere arbeidstijd en tegelijkertijd
ook socialezekerheidsvoordelen. Het ontbreken van
socialezekerheidsuitkeringen werd scherp bekritiseerd in het geval
van talrijke privaatrechtelijke contracten terwijl die onder de

Slovenië

uitdagingen voor het onderwijs, waaronder nieuw curriculum en
permanente educatie.
Volgens het recente OESO-rapport heeft Slovenië (uit de 32 OESOlidstaten) het op een na grootste deel van de banen die volledig
geautomatiseerd zouden kunnen worden. Terwijl in de OESO
gemiddeld 14% van de banen zeer goed te automatiseren is, is in
Slovenië 25% van de banen zeer goed te automatiseren. Ook loopt
een groot deel van de banen het risico op een significante
verandering, waarbij Slovenië de 8e plaats behaalt tussen 32 landen.
Ongeveer 40% van de werknemers in de OESO-landen neemt deel
aan de werkgerelateerde opleiding, maar vaak slechts een paar uur
per jaar. In Slovenië ligt het aandeel van de werknemers die bij dit
type opleiding zijn betrokken, net onder het OESO-gemiddelde van
40%. Sloveense werkgevers waren bovengemiddeld in de opleiding
van lager opgeleide werknemers (laaggeschoolde beroepen hebben
het grootste risico van automatisering).124
De impact van automatisering en digitalisering is onlangs onderzocht
door het arbeidsbureau van Manpower. De resultaten van het
onderzoek voor Slovenië laten zien dat in de komende twee jaar als
gevolg van automatisering een tiende van de Sloveense bedrijven
werknemers zullen ontslaan, terwijl 83% van de bedrijven geen grote
veranderingen in het aantal werknemers verwacht.125
Automatisering, robotisering en digitalisering hebben invloed op de
werkorganisatie, de arbeidstijd, de vaardigheden die nodig zijn voor
werk, de arbeidsomstandigheden en de sociale dialoog. Verwante
uitdagingen voor veiligheid op het werk is een van de zorgen van het
ministerie van arbeid, familie, sociale zaken en gelijke kansen. De
Nationale Assemblee nam een resolutie aan over het nationale
programma voor gezondheid en veiligheid op het werk 2018 - 2027

arbeidswetgeving zouden moeten vallen. De hervorming van de
arbeidswet is gestopt.
Het ministerie van Openbaar Bestuur wil niet te veel haast maken
met het reguleren van de platformeconomie, omdat dit een relatief
nieuw model is dat eerder grondig moet worden begrepen. Het doel
zal worden om de werknemer, de consument en de staat te
beschermen. In de verordening streeft de overheid vier doelen na:
- zorgen voor dezelfde toelatingsvoorwaarden,
- consumentenbescherming,
- naleving van de belastingwetgeving;
- zorgen voor een adequate belastingdruk.
Volgens het ministerie van Arbeid, Familie, Sociale zaken en Gelijke
kansen is de zorg de sociale bescherming van werknemers. Hoewel
innovatieve diensten en bedrijfsmodellen gefaciliteerd door
digitalisering het mogelijk maken om de efficiëntie te vergroten en
de consument een grotere keuze te bieden, hebben ze aan de
andere kant belangrijke implicaties voor de arbeidsmarkt en de
organisatie van werk, zoals hogere inkomensongelijkheid en
verminderde toegang tot sociale zekerheidssystemen. De groei van
niet-standaard vormen van werkgelegenheid veroorzaakt door
digitalisering zal betekenen dat een steeds groter deel van het
personeelsbestand niet bijdraagt aan het gevestigde sociale
zekerheidssysteem en er niet van profiteert.127
Er zijn veel evenementen gehouden over deeleconomie in Slovenië,
bijvoorbeeld de internationale conferentie "Sharing Economy - The
Path to a Acceptable Model" (2017). Hoewel men het erover eens is
dat de deeleconomie in de lift zit en gereguleerd moet worden,
werden enkele valstrikken en uitdagingen van het model aan het
licht gebracht, waaronder het probleem van de precarisering van

124

Policy Brief on the Future of Work: http://www.oecd.org/els/emp/future-of-work/Automation-policy-brief-2018.pdf.

125

https://topjob.finance.si/8864555?cctest&&cookietime=1535712556.

127

Opinions of ministry representatives were expressed on the conference Collaborative Economy - The Path to an Acceptable Model (https://siol.net/posel-danes/novice/koprivnikar-z-regulacijo-delitvene-

ekonomije-ne-hitimo-ker-je-ne-razumemo-438568).

54

(in maart 2018) waarin enkele van de problemen worden
behandeld.126

arbeid. Volgens de jongerenvakbond deelt de deeleconomie eigenlijk
niet, maar is eerder een platformeconomie en creëert ze geen
nieuwe banen of biedt ze zekerheid, maar is het een vorm van
precaire arbeid. Erkennend dat de aard van de arbeid is veranderd,
volgens het ministerie van Arbeid, Familie, Sociale zaken en Gelijke
kansen, zal de toekomstige uitdaging erin bestaan de werknemers
economische, juridische en sociale zekerheid te bieden. 128
Onder maatregelen om onzeker werk te verminderen, is bepaald dat
een werkgever een boete kan krijgen tussen EUR 4.500 en EUR
20.000 als hij, ondanks het bevel van de inspecteur, een precaire
werknemer niet in dienst neemt.129
Zorgen voor gezondheid en veiligheid voor werknemers die in
nieuwe vormen van werk en werkgelegenheid werken, behoort tot
de belangrijkste strategische doelstellingen. De nationale
vergadering heeft in maart 2018 een resolutie aangenomen over het
nationale programma voor gezondheid en veiligheid op het werk
2018 - 2027. Een werknemer kan bij platformwerk volledig
onbeschermd zijn.130
Om het platform / de deeleconomie te reguleren, hebben de leden
van het parlement een ontwerpwet betreffende de werking van
online platforms van een deeleconomie bij de wetgevingsprocedure
ingediend (in februari 2018). Zoals beoogd in het wetsontwerp,
moeten de platforms van de deeleconomie in de eerste plaats
bedoeld zijn voor individuen om bij te dragen aan hun gezinsbudget
door goederen of diensten aan te bieden via platforms. Daarnaast is
meer transparantie gewenst door een zogenaamde tijdbank, waar
kennis en vaardigheden kunnen worden uitgewisseld.131

Zuidelijke landen

126

Resolution on the National Programme of Health and Safety at Work 2018 – 2027: http://www.pisrs.si/Pis.web/pregledPredpisa?id=STRA75 .

128

Collaborative Economy - The Path to an Acceptable Model (http://pek.sta.si/en ).

129

Labor Inspection Act: http://pisrs.si/Pis.web/pregledPredpisa?id=ZAKO6711.

130

Resolution on the National Programme of Health and Safety at Work 2018 – 2027: http://www.pisrs.si/Pis.web/pregledPredpisa?id=STRA75.

131

Draft Act on the Operation of Online Platforms of a Sharing Economy: http://imss.dz-rs.si/imis/fba0438e9302fd8b50b5.pdf

55

Griekenland

In het antwoord op de ECPRD vraag wordt niet gesproken over
robotisering wel over technologische ontwikkelingen. Projecten in
2015 t/m 2017 van de speciale permanente commissie voor
onderzoek en technologie (GPCRT) zijn geweest:

E-health, het toepassen van informatie- en
communicatietechnologie ten dienste van de
gezondheidszorg;

De landbouwproductie;

De vergrijzende samenleving.132

Sinds 2010 is er een wet over de status van de individuele
werknemer (Wet 3846/2010) Als er een vermoeden van een
arbeidsrelatie is d.w.z. als er gedurende negen opeenvolgende
maanden voor dezelfde werkgever wordt gewerkt dan wordt
aangenomen dat het contract een afhankelijke arbeidsovereenkomst
is. Deze wet is vooral bedoeld voor met name telewerkers,
'nomadische' werknemers en platformmedewerkers
De speciale permanente commissie voor onderzoek en technologie
(GPCRT) is een parlementaire commissie waar wetenschappers en
onderzoekers deelnemen aan de discussies. De commissie
vertegenwoordigd alle fracties in het parlement en volgt en
evalueert ontwikkelingen in wetenschappelijk onderzoek en
technologie.133
Het jaarlijkse congres van de Griekse Vereniging voor Arbeidsrecht
in oktober 2017 ging over de relaties tussen arbeidsrecht,
arbeidsrelaties en nieuwe technologieën.
De speciale permanente commissie voor onderzoek en technologie
(GPCRT) heeft 28 februari 2018 gedebatteerd over de kwestie van
nieuwe arbeidsverhoudingen in de digitale samenleving. Een rapport
werd gepresenteerd door hoogleraar arbeidsrecht aan de universiteit
van Athene, Costas Papadimitriou.

Portugal

132

Portugal kent een nationaal programma voor digitale competenties
van de regering “National Digital Competences Initiative e.2030,

In 2018 is er een verordening (Wet 4530/2018) aangenomen
betreffende platformbedrijven van personenvervoer, zoals Uber.
Deze bedrijven moeten een licentie hebben en geregistreerd zijn in
Griekenland. Ook staan in de wet voorwaarden over het
functioneren van deze bedrijven.
In het ECPRD antwoord geen informatie over platformeconomie.

https://eptanetwork.org/database/projects?option=com_joodb&view=catalog&format=html&reset=false&ordering=&orderby=&Itemid=132&task=&search=search...&searchfield=&gs[LeadInstituteAbbr

eviation][]=GPCRT&limit=10
133

https://eptanetwork.org/members/full-members/greece en https://eptanetwork.org/static-html/comparative-table/countryreport/greece.html.

56

Portugal INCoDe.2030”. Er zijn vijf prioritaire actiegebieden
vastgesteld waarvan ‘kwalificatie’ raakvlakken heeft met SZW. 134
Kwalificatie: de beroepsbevolking beroepsmatig kwalificeren door het
uit te rusten met de nodige kennis om te integreren in een
banenmarkt die sterk afhankelijk is van digitale competenties. Er is
een website over the Portugal INCoDe.2030 (gedeeltelijk in het
Engels)

Turkije

Fundação para a Ciência e a Tecnologia (FCT) is een Portugees
openbaar agentschap dat wetenschap, technologie en innovatie
ondersteunt, onder verantwoordelijkheid van het ministerie voor
Wetenschap, Technologie en Hoger Onderwijs.
Het FCT heeft Nationaal Wetenschap en Technologie Plan (PNCT).
Daarbinnen is een werkdocument verschenen over Werk, robotisering
en het kwalificeren van werkgelegenheid. Het werkdocument is alleen
in het Portugees beschikbaar.135
Digitale technologieën stellen mensen in staat om veel van het werk
gedaan door traditionele methoden te doen met minder mensen.
Tegelijkertijd zijn er extra werkgelegenheidskansen door de groei in
de economie. Hierdoor worden strategieën en arbeidsmarktbeleid
steeds belangrijker.
In deze context proberen veel ontwikkelde landen die hun efficiëntie,
kwaliteit, snelheid en flexibiliteit te vergroten. Er worden nieuwe
maatregelen tegen arbeidsverlies genomen en digitale wegenkaarten
gemaakt voor de digitale transformatie. In Turkije worden producten
en technologieën zoals kunstmatige intelligentie, autonome robots,
big data en geavanceerde analyses, cloud computing, augmented en
virtual reality, internet of things, additive manufacturing, intelligente
nieuwe generatie sensortechnologieën en cyberbeveiliging gezien als
baanbrekende technologieën om waarde, productiviteit,

134

http://www.incode2030.gov.pt/sites/default/files/incode2030_en.pdf

135

https://www.fct.pt/agendastematicas/trabrobqualempport.phtml.en

136

http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6563.pdf

137

Afdeling Schatkist en Financiën, Revenue Administration, https://digitalservice.gib.gov.tr

57

De e-commerce-wet die het wettelijke kader op dit gebied is, regelt
de uitvoering van elektronische contracten tussen intermediaire
dienstverleners en klanten en legt hen bepaalde verplichtingen op.136
Bovendien reguleert een wijziging in de belastingwetgeving de
belastingheffing in de digitale economie: vanaf 1 januari 2018 zijn de
btw-regels voor de verkoop van elektronische diensten aan niet-btwgeregistreerde personen door elektronische dienstverleners die geen
verblijfplaats, bedrijfspand, juridisch zakencentrum en zakencentrum
in Turkije hebben, gewijzigd.
Niet-ingezeten elektronische dienstverleners moeten btw declareren
en betalen die wordt aangerekend op elektronische diensten aan
niet-btw-geregistreerde personen.137
De regulering van e-commerce is in veel beleidsdocumenten
opgenomen. Aan de andere kant is er geen kaderverordening over
platformeconomie of platform-operatoren in Turkije. De activiteiten

winstgevendheid, kwaliteit en vele andere vergelijkbare elementen tot
het hoogste niveau te krijgen.
Daarom was de digitale transformatie van de maakindustrie erop
gericht om slimme productiesystemen te bestuderen. In 2016 werd
onder de leiding van het ministerie van Industrie en Technologie zijn
de wetenschappelijke en technologische Onderzoeksraad van Turkije
(TÜBİTAK), universiteiten, particuliere sector, openbare instellingen,
niet-gouvernementele organisaties en financiële instellingen begonnen
samen te werken. Het resultaat hiervan was het onderzoek “Digital
Turkey: The Road Map”. Het rapport gaat over digitale transformatie,
robotisering, de interactie met en effecten van werkgelegenheid. Het
rapport benadrukt de punten die hieronder worden samengevat over
robotisering: de voorspelling is dat met digitalisering 50% van de
bestaande banen zal verdwijnen omdat robots het werk in de
toekomst zullen overnemen.
In Turkije is de snelheid van het gebruik van industriële robots in het
productieproces laag, de gemiddelde de arbeidskosten ook en daarom
zijn investeringen in een financieel duur roboticasysteem nog niet
aantrekkelijk genoeg.
Het is te vroeg om te beweren dat het netto-effect van digitale
transformatie negatief zal zijn voor de werkgelegenheid. Digitale
transformatie vereist een personeelsbestand met nieuwe
vaardigheden en competenties. Om te voldoen aan de eisen van het
digitale tijdperk zullen verbeteringen van de technische kwaliteit,
beroepsonderwijs, het ontwikkelen en implementeren van nieuwe
programma's voor digitaal technologieën op universiteiten
noodzakelijk zijn.
Volgens de studies over dit onderwerp zijn er verschillende
voorspellingen van de mogelijke effecten van de digitale
transformatieproces voor gendergelijkheid, met name op
arbeidsmarkten. Sommige voorspellingen suggereren dat als er geen
maatregelen worden genomen voor digitale inclusie, dat vrouwen
negatief worden beïnvloed door het digitale transformatieproces.
Andere voorspellingen geven aan dat wanneer hun sociale
138

Ruim 400.000 euro, zie http://www.rekabet.gov.tr/Karar?kararId=d2bfb2c8-e517-498a-9542-07e3cad8a419

139

http://dergipark.gov.tr/download/article-file/155616

58

van platform-operatoren zijn echter een kwestie van debat in veel
aspecten zoals belastingen en oneerlijke concurrentie. De lopende
debatten gaan voornamelijk over Uber en Booking.com.
Turkey Travel Agencies Association (TÜRSAB) heeft beroep
aangetekend tegen de Competition Board over Booking.com wegens
oneerlijke concurrentie. Het gaat om de "beste prijsgarantie" in
reserveringsdiensten die zouden leiden tot oneerlijke concurrentie.
De raad van bestuur heeft inderdaad een administratieve boete
opgelegd (in januari 2017) van ₺2,543,992.85 aan Booking.com
voor de overtreding van de Wet mededinging.138 Het beroep van
Booking.com tegen het besluit om te stoppen met haar activiteiten
loopt nog.
Een ander digitaal platform "Uber", is het onderwerp geweest van
debat in Turkije. Er werd beweerd dat het wettelijke kader voor het
personenvervoer door Uber controversieel is en Uber wordt verweten
gebruik te maken van juridische achterpoortjes.139 In mei
2018 is overwogen de bedrijven die gebruikmaken van D2autorisatiedocumenten en hun voertuigen voor UBER-bestuurders en
stuurprogramma's die vergelijkbare internettoepassingen gebruiken
te sanctioneren.
Er is daarnaast een rechtszaak aangespannen door de Kamer van
Kamer van Ambachten van Istanbul Handelaren en de United Taxi
Drivers Association om de op de toegang tot Uber te blokkeren. Deze
zaak loopt nog.

vaardigheden gecombineerd worden met technische vaardigheden
vrouwen juist een gunstiger positie dan mannen in het digitale
transformatieproces kunnen bereiken. Het waarborgen van
gendergelijkheid tijdens het digitale transformatieproces is belangrijk.
Onlangs zijn studies gepubliceerd door pers, bedrijven, vakbonden,
niet - gouvernementele organisaties en universiteiten over
robotisering als een onderdeel van de digitale transformatie en de
effecten daarvan op de arbeidsmarkt. Bijvoorbeeld:



Robots vs employees, Kurious (2017).
“Industry 4.0 as A Necessity for The Global Competitiveness
Turkey, Turkish Industry & Business Association (TÜSİAD).
- “Are Robots Opportunities or Threats of the Future in the
Economy?’’(2018)
Buiten Europa
Canada
In de afgelopen drie jaar zijn veel van de discussies in het Canadese
parlement en de federale overheid over automatisering en de effecten
ervan op de arbeidsmarkt gegaan over investeringen in innovatie en
training van vaardigheden voor werknemers.
De Advisory Council on Economic Growth (ACEG) is een in 2016
opgericht adviesorgaan voor de regering.140 De ACEG heeft in februari
2017 haar tweede rapport gepubliceerd met aanbevelingen om
werknemers beter voor te bereiden op automatisering. De ACEG deed
ook aanbevelingen bedoeld om de innovatie te versterken. De
aanbevelingen zijn samengevat in The Path to Prosperity: Executive
Summary. 141 Een van de aanbevelingen is het opzetten van een
FutureSkills Lab.
In het licht van de aanbevelingen van de ACEG, bevatte de begroting
2017: een sterke middenklasse uitbouwen, enkele elementen om de
veranderingen op de arbeidsmarkt in Canada aan te pakken, zoals
meer investeringen in onderzoek en innovatie en voorzieningen om
140

https://www.budget.gc.ca/aceg-ccce/home-accueil-en.html

141

https://www.budget.gc.ca/aceg-ccce/pdf/summary-resume-2-eng.pdf

59

In de afgelopen drie jaar hebben de discussies in het Canadese
parlement en de federale regering over de platformeconomie zich
met name gericht op naleving van de belastingwetgeving, het
aanmoedigen van innovatie door middel van gegevensuitwisseling
en de bescherming van persoonsgegevens en privacy van de
gebruikers.

werknemers te helpen bij het opdoen van vaardigheden. Het
Innovatie- en Vaardighedenplan142 werd onder andere ontwikkeld en
er werd een investering van $ 125 miljoen gedaan om een panCanadese strategie voor kunstmatige intelligentie te lanceren.
In april 2017 gaf de Carolyn A. Wilkins - Senior Deputy Governor van
de Bank of Canada, een toespraak: Blame it on the Machines? Ze
sprak over de transformatie van de beroepsbevolking en de noodzaak
om nieuwe technologieën te omarmen. 143
In december 2017 bracht de Advisory Council on Economic Growth
(ACEG) een derde rapport uit. In het rapport werd opnieuw het
ontwikkelen van vaardigheden van werknemers aanbevolen. Bedrijven
moeten daarbij ook worden ondersteund. Deze aanbevelingen zijn
samen met eerder werk van de ACEG samengebracht in: The Path to
Prosperity: Resetting Canada’s Growth Trajectory.144 Veel van de
informatie over de noodzaak om de vaardigheden van de werknemers
aan te pakken is uitgewerkt in The Learning Nation: Equipping
Canada’s Workforce with Skills for the Future.145
In de begroting 2018: Budget 2018: Equality + Growth – A Strong
Middle Class,146 werkte de federale overheid het innovatie- en
vaardighedenplan verder uit. Dit omvatte de creatie van Future
Skills,147 zoals aanbevolen door de ACEG, en de Future Skills
Council,148 met als mandaat het ontwikkelen van een strategisch plan
voor nieuwe en gevraagde vaardigheden voor de toekomst.

142

http://www.ic.gc.ca/eic/site/062.nsf/eng/home

143

https://www.bankofcanada.ca/2017/04/blame-it-on-the-machines/

144

https://www.budget.gc.ca/aceg-ccce/pdf/pathway-to-prosperity-eng.pdf

145

https://www.budget.gc.ca/aceg-ccce/pdf/learning-nation-eng.pdf

146

https://www.budget.gc.ca/2018/docs/plan/budget-2018-en.pdf

147

https://www.canada.ca/en/employment-social-development/programs/future-skills.html

148

https://www.canada.ca/en/employment-social-development/programs/future-skills/council.html

60

Onder het G7-voorzitterschap van 2018 in Canada kwamen de G7ministers van Werkgelegenheid en Innovatie bijeen
in Montréal op 27 en 28 maart 2018. Het overkoepelende thema was:
Preparing for jobs of the future. Ook hier lag de nadruk op innovatie
en gereedheid voor werknemers om zich voor te bereiden op
technologische veranderingen zoals te lezen is in Chairs’ Summary:
G7 Ministerial Meeting on Preparing for Jobs of the Future.149
Twee andere publicaties, van niet-gouvernementele organisaties, zijn
ook gericht op automatisering en worden vaak genoemd in de
Canadese media. Deze zijn: Risk and Readiness: The Impact of
Automation on Provincial Labour Markets by the C.D. Howe Institute
(2018), 150 en The Talented Mr. Robot: The Impact of Automation on
Canada’s Workforce by the Brookfield Institute (2016). 151
Geen ECPRD-informatie gekregen van:
Italië
Geen ECPRD info (geen van de vragen)
Litouwen
Geen ECPRD info (geen van de vragen)
Roemenië
Geen ECPRD info (geen van de vragen)
Rusland
Geen ECPRD info (geen van de vragen)
Spanje
Geen ECPRD info (geen van de vragen)
Verenigde
Geen ECPRD info (geen van de vragen)
Staten
IJsland
Geen ECPRD info (geen van de vragen)

Zwitserland

IJsland is ook aangesloten bij het bij Denemarken genoemde
vierjarig project van de Nordic Council of Ministers en hun project
‘The future of Work: Opportunities and challenges for the Nordic
models’.

geen ECPRD info (geen van de vragen)

149

https://g7.gc.ca/wp-content/uploads/2018/05/Chairs_summary_preparing_jobs_future.pdf

150

https://www.cdhowe.org/sites/default/files/attachments/research_papers/mixed/Jan%2015%20Comm%20499%20Final_0.pdf

151

http://brookfieldinstitute.ca/report/the-talented-mr-robot/

61

Bijlage 2 Antwoorden op kijkersvragen van de kennisbijeenkomst Hoe
werkt blijft veranderen 8 oktober 2021 152
1. Leendert W.: Op wat voor manieren kunnen bedrijven in de toekomst efficiënt
omgaan met personeelstekorten?
Reactie commissie SZW: Momenteel is sprake van krapte op de arbeidsmarkt, met 126
vacatures op 100 personen zonder werk. Het kabinet zet in op een extra impuls en
ondersteuning voor matching van vraag en aanbod, dus om werkzoekenden en vacatures
bij elkaar te krijgen. Ook werkgevers en gemeenten willen samenwerken om dat nog beter
te doen. Het UWV en de uitzendbranche staan er ook voor open om extra werkzoekenden
te bereiken. Er zullen ook innovatieve matchingsactiviteiten worden ingezet.153 De Tweede
Kamer laat zich hierover periodiek informeren door de bewindspersoon SZW en wordt in
verschillende debatten van SZW besproken.
2. Dhr. K. A.: Komt er een covid vaccinatieplicht op sommige medische bedrijven?
Reactie commissie SZW: Deze vraag gaat over een ander onderwerp dan het thema van
kennisbijeenkomst.
3. Nick R.: Hoe wordt er gedacht over de inzetbaarheid van robots op de werkvloer?
Deze vraag is tijdens de kennisbijeenkomst aan de orde gesteld. Mevrouw Olde Monnikhof
zei hierover dat we er genuanceerd naar moeten kijken. Er zijn nog niet heel veel robots
op de werkvloer. En er zijn voor- en nadelen van robots op de werkvloer. Robots kunnen
behulpzaam zijn, maar kunnen ook vervreemdend en onthechtend werken.
De heer Das gaf aan dat het Rathenau Instituut in 2018 een onderzoek gedaan heeft naar
robotisering op de werkvloer.154 Veel robots zijn er nog niet. Maar dat hangt ook af van de
definitie van ‘robot’. Of mobiele telefoons dat ook zijn bijvoorbeeld. Wat betekent het
werken met robots voor je werk en je besluitvormende vermogen.
4. Nick E.: Hey ik vroeg me af hoe ik als jongere een praktijk gerichte baan kan
vinden in de corona tijd?
Reactie commissie SZW: De werkloosheid onder jongeren is door corona gestegen. Voor
het vinden van werk kunnen jongeren onder andere terecht bij gemeenten en scholen. Het
bestrijden van jeugdwerkloosheid (JWL) maakt deel uit van het steun- en herstelpakket.
Gemeenten en scholen ontvangen budget om jongeren langer in het onderwijs te houden,
nazorg te geven en te ondersteunen naar werk.155

152

Kennisbijeenkomst : Hoe werk blijft veranderen | Debat Gemist (tweedekamer.nl).

153

Plenaire verslagen | Tweede Kamer der Staten-Generaal, 2 december 2021.

154

Robotisering en automatisering op de werkvloer (rathenau.nl).

155

https://www.nji.nl/coronavirus/overzicht-steunpakketten-voor-jeugd#aanpak-jeugdwerkloosheid.

62

5. Ayoub: Welke toekomstplannen zijn er omtrent de aanpak van discriminatie op de
arbeidsmarkt?
Reactie commissie SZW: Via het Actieplan Arbeidsmarktdiscriminatie is de afgelopen jaren
ingezet op versterking van het toezicht, op vergroten van de bewustwording en op
praktische handreikingen die bedrijven kunnen helpen om meer in te zetten op gelijke
kansen. Als onderdeel hiervan is het Wetsvoorstel toezicht gelijke kansen bij werving en
selectie156 aangeboden aan de Tweede Kamer. Dit wetsvoorstel is controversieel verklaard
en zal worden behandeld na het aantreden van een nieuw kabinet. Ook wordt de invulling
van de motie Van Baarle (TK 29 544, nr. 1068), die oproept tot het vergroten van ‘naming
and shaming’ in het bestrijden van discriminatie, nader uitgewerkt in overleg met het
ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) en het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK). Het gaat hier naast de wenselijkheden en mogelijkheden van
openbaarmaking van boetes die worden opgelegd door de Inspectie SZW, ook om
uitspraken door de rechtspraak en de oordelen van het College voor de Rechten van
Mens.157
6. Manue A. (beleidsadviseur Human Capital evofenedex): Op welke manier denkt het
ministerie het hybride werken blijvend te stimuleren (in verband met spreiden
persoonsgebonden vervoer) en op welke manier zal de effectiviteit van deze
stimulans of prikkel worden gemonitord en geëvalueerd?
Reactie commissie SZW: deze vraag is gericht aan het ministerie en niet aan de commissie
SZW van de Tweede Kamer of de deelnemers van de kennisbijeenkomst. Wat kabinet heeft
laten weten is, dat zij de SER advies gevraagd heeft ten einde een ‘Agenda voor de
toekomst van thuiswerken’ op te stellen. Het kabinet wil met het SER-advies zicht krijgen
op de ontwikkelingen, gevolgen en de te verwachten balans van hybride werken in de
toekomst. Hierbij in beeld krijgen wat dit betekent voor werkenden, werkgevers en de
maatschappij. En achterhalen hoe de SER dit ziet, met aandacht voor verschillen tussen
groepen werkenden. Het SER-advies wordt begin 2022 verwacht.158
7. Erick: Wat is de burger? Het individu of alle die voldoen aan de gestelde
gemeenschappelijke normen? Vraag omdat als je als individu goed werk aflevert
altijd wordt beoordeeld op de "gemeenschappelijke normen" van het bedrijf.
Oftewel als individu besta je niet bij een werkgever!
Reactie commissie SZW: Deze vraag gaat over een ander onderwerp dan het thema van
kennisbijeenkomst.
8. Erick: Point of no return betekent dat: Je doet niet mee aan teambuilding oftewel
je staat met je gezicht een andere kant op dan iedereen in de lift (metafoor) dan

156

Kamerstuk 35673.

157

Schriftelijke antwoorden op vragen gesteld tijdens de eerste termijn van de begrotingsbehandeling Sociale Zaken en

Werkgelegenheid op 30 november 2021.
158

Kamerstuk 25 295, nr. 1172.

63

luisteren we niet meer naar je een zoeken een manier om je te beperken en
daarna te lozen? Vraag is dus: wat is belangrijker een medewerker die goed werk
aflevert of een medewerker die vooral denkt aan het team en niet aan de klanten.
Reactie commissie SZW: Deze vraag gaat over een ander onderwerp dan het thema van
kennisbijeenkomst.
9. Vivian: Mooi al die doelen. Ik ben wel benieuwd hoe tijdens de transitie rekening
wordt gehouden met laaggeletterden, burgers met een beperking enz. die vaker
moeite hebben met digitale vaardigheden. Hoe gaan we deze personen niet
verliezen op/voor de arbeidsmarkt?
Deze vraag is tijdens de kennisbijeenkomst aan de orde gesteld. De heer Van der Veen gaf
aan dat vooral de infrastructuur belangrijk is, waar sociale partners, UWV en gemeenten
diensten verlenen. Het moeten regionale gecentraliseerde vormen van dienstverlening zijn,
die herkenbaar zijn en mensen op weg kunnen helpen voor omscholing, toeleiding van
werk naar werk en alle transities.
Thissen herinnerde aan de grote bezuinigingen waar het UWV een paar jaar geleden mee
te maken had gehad, die maakte dat er veel dienstverlening online plaatsvond. Inmiddels
is er weer extra budget voor persoonlijke dienstverlening beschikbaar gekomen. Hij wil dat
overheidsdienstverlening, en ook de toeleiding naar de arbeidsmarkt, op maat gegeven
kan worden zodat mensen zichzelf kunnen ontwikkelen en meer eigenwaarde hebben.
10. Cristel v.d. V: Maandag jl. was het Diversity Day; kun je jezelf zijn op je werk? We
weten dat mensen meer verschillend worden in hun wensen ten aanzien van hun
werk en hun type arbeidsrelatie. Om maatwerkafspraken te maken, heb je een
goed gesprek nodig op de werkvloer. Hoe kan de overheid ruimte bieden voor
maatwerk en goede gesprekken stimuleren, zonder op de stoel van werkenden en
hun werk- e/o opdrachtgevers te gaan zitten en zonder de inhoud van die
maatwerkafspraken op voorhand vast te leggen? Hebben de onderzoekers daar
kennis en gedachten over?
Reactie commissie SZW: Op 13 december 2021 heeft het kabinet aangegeven dat de
afgelopen maanden 21 partijen, die zijn verenigd in de Taskforce Werk & Integratie,159 zijn
gekomen tot een ‘Werkagenda Verdere Integratie op de Arbeidsmarkt (VIA)’. Het doel van
de Werkagenda VIA is om de komende jaren met concrete activiteiten gezamenlijk te
komen tot structurele verbetering van de arbeidsmarktkansen en –posities van mensen
met een migratieachtergrond. Dit gebeurt langs drie thema’s: ‘meer (culturele) diversiteit
op het werk’, ‘meer kans op een eerste baan of stage’ en ‘arbeidstoeleiding’. De activiteiten
in deze thema’s bouwen voort op lessen uit het programma VIA en andere effectief

159

Leden van de Taskforce Werk & Integratie zijn: ABU, AWVN, CNV Jongeren, Divosa, FNV, G4, G40, MBO Raad, NBBU,

ministerie van OCW, Randstad, SAM, SBB, SER, UAF, UWV, Vereniging Hogescholen, VNG, VNO-NCW, Vluchtelingenwerk
Nederland, ministerie van SZW. In de uitvoerig van de werkagenda VIA zijn nog enkele andere partijen betrokken die zich
laten vertegenwoordigen door koepelorganisaties in de Taskforce.

64

gebleken aanpakken. Daarnaast bevat de Werkagenda VIA ook een nieuw te ontwikkelen
kennisagenda.160
11. Erick: Werkt management information voor de individu of is het vooral om de
individu uit te sluiten?
Reactie commissie SZW: In het onderzoek van het Rathenau Instituut (Werken op waarde
geschat. Grenzen aan digitale monitoring op de werkvloer door middel van data,
algoritmen en AI) is de verdergaande monitoring op de werkvloer, zoals de invloed van
digitale monitoringstechnologie op de kwaliteit van werk, onderzocht. De onderzoekers
adviseren dat werkgevers, werkenden en de overheid met elkaar in gesprek gaan om
grenzen te stellen aan digitale hulpmiddelen. Voorkomen moet worden dat de
instrumenten raken aan de privacy van werkenden en leiden tot discriminatie in werving en
selectieprocessen en kunnen bijdragen aan een toenemende werkdruk.
12. Cristel v.d. V.: Stel dat een zelfstandige gebruik wil maken van de kennis en
ondersteuning van het UWV, bijvoorbeeld omdat hij of zij zich wil omscholen om
zijn/haar zelfstandig ondernemerschap voort te zetten in een kansrijkere sector.
(Hoe) is dit dan mogelijk?
Reactie commissie SZW: De overheid, het bedrijfsleven, UWV en gemeenten stimuleren
omscholing met financiële regelingen. Je kunt als zelfstandig ondernemer, zzp’er of voor je
personeel een gratis omscholingsadvies aanvragen. Dit advies bestaat uit twee onderdelen:
een competentie- en interessetest en een omscholings- en loopbaanadvies uitgevoerd door
een gekwalificeerde onafhankelijke loopbaanprofessional. Het omscholingsadvies wordt
vanuit de samenwerkende partijen (waaronder het UWV) op omscholing.nl bekostigd.161
13. Marinus N.: is het mogelijk om ipv of naast de doelgroepgerichte subsidies ook een
situationeel subsidie te ontwikkelen en hiermee de arbeidsmarkt en leren en werk
te stimuleren. eventueel ook conjuctuurgebonden cyclus
Reactie commissie SZW: Het kabinet heeft aangegeven dat werkenden en werkzoekenden
vanaf 1 maart 2022 een STAP-budget162 van maximaal € 1.000 euro kunnen aanvragen
voor scholing en ontwikkeling. Mensen kunnen deze subsidie gebruiken voor het volgen
van een training, cursus of opleiding om zo goed inzetbaar te blijven op de
arbeidsmarkt.163
14. Marianne J., FNV: Geachte heer Thissen,
U stelt dat we zoveel mogelijk werkloosheid moeten voorkomen. Ik heb daarbij twee
vragen.

160

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2021Z23307&did=2021D49506.

161

https://www.kvk.nl/advies-en-informatie/stoppen/stoppen-met-je-bedrijf-verken-een-nieuwe-koers/

https://www.omscholing.nl/
162

STAP: Stimulering Arbeidsmarkt Positie.

163

Zie website van de Rijksoverheid over het STAP-budget | Leven Lang Ontwikkelen | Rijksoverheid.nl.

65

- Hoe ziet u in dat licht de rol van uitzendbureaus zoals Randstad, Tempo Team en grote
opdrachtgevers zoals PostNL, Philips, KLM in het steeds opnieuw creëren van een groep
werklozen door structurele werkplekken op te vullen met uitzendkrachten. Die menen
vliegen eruit op het moment dat ze een vast contract moeten krijgen en mogen na 6
maanden ww weer terug komen.
- Van mensen op de werkvloer horen wij: "bij het uwv weten ze ook dat ik na 6 maanden
weer terug mag komen bij opdrachtgever x" komen die signalen ook bij u binnen?
Deze vraag is tijdens de kennisbijeenkomst in ronde II aan de orde gekomen toen de heer
Thissen niet meer deelnam omdat hij in ronde I zat. Mevrouw ten Hoonte gaf aan dat het
gesprek moet gaan over wat de arbeidsmarkt betekent voor mensen, zoals een gelijk
speelveld krijgen, waardige loopbaan ongeacht contractvorm en geen draaideuren. De
commissie Regulering van Werk doet daarover ook aanbevelingen, zoals over inclusief en
activerend arbeidsmarktbeleid.
Verder gaf mevrouw ten Hoonte aan dat het scholingsplatform voor iedereen is opengezet
en alle 16.000 mensen die NOW ontvingen zijn aangeschreven. Minder dan 1000 gaven
aan scholing te willen. De anderen niet omdat ze aangaven dat hun uitkering dan gevaar
loopt, ze denken terug te kunnen naar hun oude sector en/of hekel hebben aan leren.
Leven lang ontwikkelen moet vooral ook aantrekkelijk zijn, werkervaring moet kunnen
worden verzilverd en kortdurende opleidingen aanbieden, abonnement op leren,
beroepsbegeleidende leerweg voor iedereen op de arbeidsmarkt. Tip aan Kamerleden:
inspelen op dit sentiment en laagdrempeliger maken voor werkgevers. Organisaties
moeten bijdragen kunnen geven aan verandering op arbeidsmarkt. Zij verwijst naar
onderzoek Jessie Koen, die stelt dat mensen proactief over hun loopbaan moeten kunnen
nadenken om zelfvertrouwen te krijgen. Daar zijn ook loopbaan oriëntatievakken in het
onderwijs voor nodig.
15. Erick: Vraag aan de heer Thissen, Waarom is er door corona een pleidooi vanuit
het UWV terwijl ondertussen het UWV nog steeds geen rekening houdt met de
menselijke maat?
Reactie commissie SZW: Deze vraag kon door tijdgebrek niet aan de orde worden gesteld.
16. Marinus N.: Kan open hiring een rol spelen?
Reactie commissie SZW: Open hiring biedt kansen voor werkzoekenden die buiten het
bereik zijn van publieke dienstverlening en wordt door de werknemers over het algemeen
als positief ervaren. Zo blijkt uit een evaluatie164 die in november 2020 naar de Tweede
Kamer is gestuurd.165

164

Open Hiring: zijn wie je bent. Eindrapportage effectonderzoek Open Hiring (2020).

165

Motie 29544 nr. 1059 Motie van de leden Pieter Heerma en Van Weyenberg over het gebruik van open hiring uitbreiden.

Beoogd wordt de Kamer in het vierde kwartaal 2021 te informeren. Planning: december 2021.
Motie 29544 nr. 947 Motie van de leden Van Brenk en Van Weyenberg over de kans op werk door "open hiring". Brief 35420
nr. 228 met reactie kabinet.

66

17. Jojanneke B.: Voor werklozen is het makkelijker om om te scholen omdat dit vaak
met behoud van uitkering kan. Voor werknemers is dit vaak lastiger omdat ze geen
afstand kunnen doen van hun loon. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat werknemers
met een baan in een kansarme richting makkelijker om kunnen scholen waarbij er
minder financiële risico's zijn voor de werknemer.
Reactie commissie SZW: Er is door het kabinet samen met sociale partners, opleiders,
uitvoeringsorganisaties en regionale samenwerkingsverbanden gewerkt aan nieuwe
maatregelen om leren en ontwikkelen (waaronder omscholing) voor alle werkenden en
werkzoekenden aantrekkelijk en mogelijk te maken. Naast het reguliere beleid voor leren
en ontwikkelen zijn er naar aanleiding van de coronacrisis extra maatregelen genomen. In
Kamerbrief 30012 nr. 135 ‘Routekaart Leren en Ontwikkelen’166 wordt een routekaart
beschreven met beleidsopties voor een versterking en een versnelling van leren en
ontwikkelen.
18. Joost: Wat is de impact van diensten zoals Thuisbezorgd.nl en Picnic op de
traditionele horeca en detailhandel? Is het de toekomst dat banen zoals
vakkenvullers, kassamedewerkers, obers en barmensen langzaamaan verdwijnen
doordat online bestellen de norm wordt? En hoe kunnen de mensen in deze sector
juist overschakelen naar werkvormen zoals deze online bezorging?
Reactie commissie SZW: De impact is nog niet helemaal duidelijk. Bedrijven die actief zijn
in de bezorgeconomie zorgen voor werkgelegenheid, maar onbekend is of het ten opzichte
van de totale arbeidsmarkt om additionele banen gaat. De werkenden in de
bezorgeconomie kunnen vanuit werkloosheid zijn ingestroomd maar ook vanuit andere
banen zijn doorgestroomd, bijvoorbeeld uit krimpsectoren. Het is daarmee (nog)
onduidelijk of de groei van de bezorgeconomie op macroniveau tot additionele
werkgelegenheid leidt. Daarvoor is te weinig zicht op de stromen werkers en zijn de
beschikbare cijfers te onnauwkeurig. De bezorgeconomie zou kansen kunnen bieden voor
participatie door de lage drempel voor een bepaald type banen, zoals magazijnmedewerker
of maaltijdbezorger.167
19. Joost: Ik zie steeds vaker dat door de krapte op banenmarkt in de horeca
internationale studenten worden aangenomen om de gaten te vullen. Wat is het
perspectief voor 'Nederlandse' (ook al is die term niet helemaal dekkend)
studenten die een (bij-)baan zoeken in de horeca, en hoe wordt ervoor gezorgd dat
deze internationaal georiënteerde medewerkers dezelfde arbeidsstandaarden
hebben als 'Nederlandse' medewerkers?
Reactie commissie SZW: Bij een sollicitatie en op het werk mag er geen sprake zijn van
ongelijke behandeling. Volgens artikel 1 van de Grondwet is discriminatieverboden.
Daarnaast zijn er wetten voor gelijke behandeling. Alle medewerkers binnen een bedrijf
moeten bij gelijkwaardig werk een gelijkwaardige beloning krijgen. Het gaat om alle
onderdelen van de beloning.

166

Kamerstuk 30012 nr. 135.

167

Bezorgeconomie en haar impact voor de arbeidsmarkt. Wetenschappelijke factsheet, 28 januari 2021.

67

20. Erick: Wat betekent het individu op de veranderende arbeidsmarkt ten opzichte
van groepsbelang en regelgeving?
Reactie commissie SZW: Deze vraag gaat over een ander onderwerp dan het thema van
kennisbijeenkomst.
21. Cristel v.d. V.: (vast niet verrassend dat ik deze vraag stel ;) . Maar, Hilde Pallands
eerdere vraag over representatie indachtig, wie van deze gasten vertegenwoordigt
de zelfstandige ondernemer op de arbeidsmarkt?
Reactie commissie SZW: Er waren bij de kennisbijeenkomst geen zelfstandige
ondernemers aanwezig.
22. Erick: Vraag voor mevrouw Ten Hoonte, Waarom gebruiken uitzendbureaus digitale
technieken voor matching?
Reactie commissie SZW: Deze vraag aan het aanwezige directielid van Randstad kon door
tijdgebrek niet aan de orde worden gesteld.
23. Marinus N.: zou vergunningsplicht uitzendbureau s niet helpen om waterbed
effecten op de arbeidsmarkt tegen te gaan?
Reactie commissie SZW: Een vergunningplicht voor Nederlandse uitzendbureaus kan ertoe
leiden dat dezelfde uitzendactiviteiten voortaan vanuit een nadere lidstaat worden
uitgeoefend, of dat deze vorm van dienstverlening wordt gewijzigd in andere vormen van
bemiddeling tussen arbeidskrachten en inleners, stelt de Raad van State in een advies over
het reguleren van vrij verkeer van personen en diensten.168 Tijdens een rondetafelgesprek
over uitzendbureaus gehouden op 28 juni 2021 is ook gesproken over een
vergunningstelsel, overheidstoezicht of privaat toezicht.169
24. Marinus N.: hoe verhoud dit zich dan tot de 3e factor ikv infrastructuur
arbeidsmarkt, naast de gemeenten en uwv?
Reactie commissie SZW: Deze vraag gaat over een ander onderwerp dan het thema van
kennisbijeenkomst.
25. Erick: Wat stelt flexibiliteit voor als de werkgever geen rekening houdt met
thuiszorg? Vraag dus te beantwoorden door de politiek of niet?
Reactie commissie SZW: Werkgevers kunnen de zorgtaken en ontwikkeling van werkenden
actiever ondersteunen. Werkenden kunnen zelf open over hun wensen en behoeften
communiceren. En de overheid kan bestaande regelingen, zoals verlof aantrekkelijker en

168

Kamerstuk 35359 nr. 23

169

Kamerstuk 29544 nr. 1074

68

toegankelijker maken. Zo hebben alle betrokkenen een rol en verantwoordelijkheid in het
combineren van werk en andere taken. Dat blijkt uit de verkenning ‘De werkende
duizendpoot. Hulpbronnen en barrières voor werknemers die zorgen en leren’ van het SCP,
in het kader van de serie ‘De veranderende wereld van werk’. 170
26. Jeroen: Mevrouw Helder begon haar betoog met het benoemen van patiënten als
'cliënten'. Deze term klinkt naar mijn mening erg abstract, en ook ietwat
commercieel. Is het niet belangrijk dat de zorg patiënten en behandelingen niet als
een economisch middel en handeling zien? Moet de zorg niet bekijken of het idee
van een ziek persoon als 'cliënt' te bestempelen niet juist de zorg ondermijnt? Ik
begrijp het belang van diagnostiek en nosologie (dat is de studie van het
classificeren van ziektes), maar moet deze statistieke benadering van zorg en
patiënten niet meer de menselijke maat terugvinden?
Reactie commissie SZW: Deze vraag gaat over een ander onderwerp dan het thema van
kennisbijeenkomst.
27. Erick: Vraag aan mevrouw Helder en politici, Hoe kijkt u aan tegen beëindigen
leven en de voorbereiding voor de belasting van zorgmedewerkers tijdens hun
opleiding?
Reactie commissie SZW: Deze vraag gaat over een ander onderwerp dan het thema van
kennisbijeenkomst.
28. Willy: Deze meeting heet "Hoe werkt blijft veranderen". Ik luister inmiddels 2u en
ik hoor verschillende verhalen, maar heel concreet wordt het allemaal niet wat mij
betreft. Gaat er nog iemand iets vertellen over hoe werk concreet blijft
veranderen?
Reactie commissie SZW: Dit is de kernvraag van de kennisbijeenkomst, die niet alleen
gedurende de bijeenkomst maar ook aan het einde van de bijeenkomst aan de orde kwam.
Aangegeven werd dat in de zorg bijvoorbeeld in de thuissituatie meer en meer gebruik
gemaakt zal worden van sensortechnologie. Daarnaast zal de zorg meer coachend worden,
waarbij mantelzorgers samen met ouderen nadenken hoe je gezond oud wordt.
In de haven wordt steeds meer geautomatiseerd gewerkt, bijvoorbeeld bij het lossen van
containers en meer werk zal vanuit controlekamers gedaan worden. Ook over onbemand
varen wordt nagedacht. De mogelijkheden zijn nu nog veel onbekend.
Ook bij E-commerce zijn dat soort banen nog veelal onbekend, buiten de scope van
studenten, ook al is dat wel de toekomst.
29. Jet v.d. T.: Er is over dataficering gesproken. Hoe verhoudt zich dat met dat
werknemers te veel moeten vastleggen, zodat er minder tijd overblijft om het
echte werk te doen. Dat heeft te maken met vertrouwen, vertrouwen dat mensen

170

https://www.scp.nl/onderwerpen/veranderende-arbeidsmarkt/nieuws/2021/04/22/structurele-en-culturele-veranderingen-

nodig-om-mensen-duurzaam-aan-het-werk-te-houden-combinatie-van-werk-zorgen-en-leren-wordt-in-de-toekomst-de-norm

69

hun werk kunnen doen, er zelf invulling aan kunnen geven, zelf situaties
beoordelen en daar op inspelen, niet alleen maar klakkeloos de procedures volgen.
Reactie commissie SZW: De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)
formuleert in haar rapport ‘Het betere werk. De nieuwe maatschappelijke opdracht’ drie
condities voor goed werk en doet onder andere aanbevelingen om grip op het werk te
vergroten en de autonomie en verbondenheid van werknemers te versterken.171 In de
kabinetsreactie staat dat de nieuwe Arbovisie 2040 zal zich ook richten op het aspect «Grip
op werk» en onder meer oog hebben voor de gevolgen van technologisering van werk, de
flexibilisering van werk en de intensivering van werk. De positie van werkenden zal ook
onderdeel zijn van deze Arbovisie.172
30. Erick: Geen vraag maar een conclusie. Als je in het belang van de groep meedoet
doe je mee voor verder jezelf ontwikkelen en als je daarmee niet aan mee doet
begrijpen politici, werkgevers en werknemers (in de groep) nog steeds niet dat
ieder persoon(individu) zijn eigen kwaliteiten heeft en ieder persoon(individu)
constant wordt beoordeeld op "Behoor je tot onze groep of niet!" Sociale
samenwerking is belangrijker dan de persoon(individu).
Reactie commissie SZW: Dank voor uw concluderende opmerking.
31. Vivian: Is het ook niet zo dat MBO' rs sneller doorstromen naar HBO? Omdat er
veel nadruk ligt op doorleren en toch vaak neerbuigend wordt gekeken naar MBO?
Graag de nadruk op hun praktische talenten.
Reactie commissie SZW: Deze vraag gaat over een ander onderwerp dan het thema van
kennisbijeenkomst.
32. Lilian L.: Als regionaal bedrijfsleven en onderwijs dichter bij elkaar komt, hoe zorg
je dan dat de opleidingen breed inzetbaar zijn en gelijkwaardig blijven.
Reactie commissie SZW: Wat mbo-studenten aan het eind van hun opleiding moeten
kunnen staat in de kwalificatiedossiers. Op basis van deze eisen stelt de mbo-opleiding
onderwijsprogramma’s en examens op.173 Mbo-instellingen krijgen meer ruimte om te
bepalen hoe zij hun kwaliteit kunnen verbeteren. Van 2019 tot en met 2022 is hiervoor in
totaal €1,6 miljard beschikbaar. Iedere instelling kan daarbij aan de slag met de eigen
(regionale) situatie.174 Ook krijgen mbo-instellingen experimenteerruimte om samen met
werkgevers nieuwe opleidingen te ontwikkelen. Deze opleidingen bestaan uit een landelijk
deel, een regionaal deel en mogelijk een regionaal keuzedeel. In het regionaal deel kunnen
instellingen het onderwijs vormgeven met lokale werkgevers. Het doel van dit experiment

171

WRR (2019) Het betere werk. De nieuwe maatschappelijke opdracht

172

Kamerstuk 29544 nr. 1028

173

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/middelbaar-beroepsonderwijs/mbo-examens

174

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/middelbaar-beroepsonderwijs/kwaliteit-mbo-opleidingen

70

is om de aansluiting tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt te versterken.175 Het
experiment Ruimte voor de regio loopt van 1 augustus 2020 t/m/ 31 juli 2026.
33. Erick: Geen vraag maar sorry dat ik gereageerd heb vanuit wat de politiek voor
gezorgd heeft en bij het luisteren van het rondetafelgesprek telkens
reacties/vragen heb gesteld die eigenlijk de politiek aangaan. (Informatie van de
personen in het ronde tafel gesprek is ook politiek gericht)
Reactie commissie SZW: Dank voor uw opmerking.

175

https://wetten.overheid.nl/BWBR0041819/2020-08-01

71