Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

31 765

Kwaliteit van zorg

Nr. 607

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 oktober 2021
Het aantal ouderen in ons land neemt fors toe. Het grootste deel van de
ouderen woont zelfstandig en wil dit ook zo lang mogelijk blijven doen. Bij
vitale ouderen gaat dit vaak goed. Het is voor hen geen probleem om de
benodigde aanpassingen voor hun ondersteuning, zorg of woning
– wanneer zij dat nodig hebben – te regelen. Maar, zoals ook het SCP
constateert in haar publicatie «Passende zorg voor ouderen thuis:
knelpunten in kaart»; een deel van de ouderen krijgt geen, te weinig of
inhoudelijk geen passende zorg of ondersteuning op het moment dat zij
dit wel nodig hebben. Tegelijkertijd staan mantelzorgers en vrijwilligers
onder druk en leven niet alle ouderen in een geschikte woning. Drie jaar
geleden ging ik daarom van start met het programma Langer Thuis met
als doel te bevorderen dat ouderen met een goede kwaliteit van leven zo
zelfstandig mogelijk oud kunnen worden in hun eigen vertrouwde
omgeving.
Nu bied ik u – op het onderdeel wonen mede namens de Minister van
BZK – de derde en tevens laatste voortgangsrapportage van dit
programma aan (bijlage 1)1.
De kernpunten uit deze brief zijn als volgt:
• Het programma Langer Thuis heeft de afgelopen jaren goede
resultaten geboekt. Op veel plekken zorgde het programma voor een
stimulans om tot oplossingen te komen en deze te implementeren.
Ouderen zijn steeds tevredener over de ondersteuning en zorg die zij
thuis ontvangen.
• De thematiek en de aanpak van het programma Langer Thuis blijft ook
voor de toekomst urgent. Dit wordt ook onderstreept door de
publicatie van het SCP «Passende zorg voor ouderen thuis», waarin
knelpunten worden benoemd waar professionals en zelfstandig
wonende ouderen tegenaan lopen.
1

kst-31765-607
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

1

•
•

De lerende evaluatie van het programma Langer Thuis bevat waardevolle aanbevelingen voor de toekomst.
Op diverse toezeggingen en moties ga ik in, waarbij ik de moties die
ook gericht zijn aan de Minister van BZK, mede namens haar af doe.

Het programma Langer Thuis
Bevorderen dat mensen langer met goede kwaliteit van leven zelfstandig
kunnen (blijven) wonen, begint met voldoende aandacht voor de mensen
die zelfstandig wonen én het goed helpen van kwetsbare ouderen thuis.
Dit is mogelijk door aan te sluiten bij hun behoeften en wensen en te
onderzoeken wat iemand (nog) zelf kan. Afhankelijk van de mate van
vitaliteit kan achteruitgang worden voorkomen, uitgesteld of verminderd.
De trajecten in het kader van het programma Langer Thuis waren hier
(direct of indirect) allemaal op gericht. Daarbij is langs drie actielijnen
gewerkt:
– Actielijn 1 – Goede ondersteuning en zorg thuis; Het bieden van
een samenhangend ondersteunings- en zorgaanbod dat beter is
afgestemd op de individuele behoeften en wensen van ouderen.
– Actielijn 2 – Mantelzorg en vrijwilligers in zorg en welzijn;
Mantelzorgers moeten (weten dat ze) er niet alleen voor staan.
– Actielijn 3 – Wonen; We zetten in op voldoende aanbod van geschikte
woningen en nieuwe, eventueel geclusterde woonzorgvormen voor
ouderen zodat zij – indien gewenst en mogelijk – langer zelfstandig
kunnen blijven wonen.
Er is – met resultaat – hard gewerkt. De groei van het aantal projecten is
zichtbaar in de integratieve beelden van het RIVM afkomstig uit de
monitor van het programma Langer Thuis die ik voor de zomer met uw
Kamer deelde.2 De monitor laat zien dat ouderen steeds tevredener zijn
over de ondersteuning en zorg die zij thuis ontvangen. Zo is het
percentage 75-plussers dat aangeeft dat de professionele hulp aansluit bij
wat bij hem of haar past ten opzichte van 2019 gestegen met 8
procentpunt naar 68%. 73% ervaart regie over zijn of haar eigen leven (ten
opzichte van 71% in 2019) en 69% van de ouderen ervaart een goede
kwaliteit van leven (ten opzicht van 65% in 2019).
Ik ben positief over deze ontwikkelingen, zeker gezien de impact van de
coronacrisis op ouderen en professionals. Dit geldt ook voor de bij de
uitvoering van het programma betrokken (landelijke, regionale en lokale)
partijen. De druk op de sector was en is hoog. Daardoor is de inzet en
actieve bijdrage van partijen soms beperkter geweest dan van te voren
was beoogd.
Daarnaast kende (de impact van) het programma grenzen. Vanaf de start
van het programma is ervoor gekozen om verbeteringen binnen de
huidige stelsels te realiseren. De focus is gelegd op het verbeteren van de
praktijk, zodat ouderen beter worden geholpen en professionals hun werk
beter kunnen doen. De bijgevoegde voortgangsrapportage biedt een
overzicht van de vele acties die hierop gericht waren en zijn3.
Ik licht een aantal resultaten eruit:
– Middels de subsidieregeling «Lokale Netwerken samenhangende
ouderenzorg» zijn 125 subsidies verstrekt ter ondersteuning van
samenwerken in de wijk. Uit onderzoek van het RIVM naar de lokale
netwerken blijkt dat professionals positief zijn over samenwerking
2
3

Kamerstuk 35 570 XVI, nr. 193.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

2

–

–

binnen netwerken en dat zij van mening zijn dat ouderen baat hebben
bij de integrale samenwerking. Professionals hebben de (thuis-)situatie
van ouderen beter in beeld door informatie met elkaar te delen en er is
meer oog voor het welzijn van de ouderen.
Het afgelopen jaar is via de campagne #deeljezorg stevig ingezet op
het vergroten van de maatschappelijke bewustwording van mantelzorgers zelf en bij partijen die hen moeten ondersteunen, zoals werkgevers, gemeenten en professionals in het sociaal domein en in de zorg.
Het aandeel mantelzorgers dat weet dat zij zelf mantelzorger zijn, is het
afgelopen jaar toegenomen van 78% naar 82%. De stijging is het meest
zichtbaar onder jongeren van 18–24 jaar en werkende mantelzorgers.
Met ActiZ, Aedes, VNG, ZN en de Ministeries BZK en VWS zijn
bestuurlijke afspraken gemaakt waarbij een gezamenlijke ambitie is
uitgesproken om het aantal woningen voor ouderen te vergroten. De
komende vijf jaar gaat het om 60.000 extra woningen voor ouderen en
25.000 extra verpleegzorgplekken. De ambitie is dat er tot 2031 nog
eens 100.000 extra woningen en 25.000 verpleeghuisplekken bij
komen. De afspraken zien toe op wat er nodig is aan capaciteit
verpleegzorgplekken, geclusterde woningen en nultredenwoningen,
wat er voor nodig is om dit te bereiken en hoe hierbij zorg te dragen
voor adequate monitoring en sturing. De realisatie van de opgave is
mede afhankelijk van de invulling van de randvoorwaarden door een
volgend kabinet.4

Deze resultaten van het programma zijn neergezet dankzij de inzet van
veel partijen: professionals in het veld, lokale en regionale initiatieven,
Regionale Ondersteuningsstructuren (ROS-sen), brancheverenigingen,
kennisinstituten en andere ministeries.5 Iedereen werkte vanuit zijn eigen
invalshoek, maar met een gemeenschappelijke drijfveer: een merkbaar
betere praktijk.
Monitor Langer Thuis en geleerde lessen
De voortgang van het programma is gevolgd door het RIVM aan de hand
van indicatoren die bij de start van het programma voor de verschillende
actielijnen zijn geformuleerd. De resultaten van de derde monitor van het
programma Langer Thuis heb ik op 7 juli jl. naar uw Kamer gestuurd
(Kamerstuk 35 570 XVI, nr. 193 en zijn betrokken bij de voortgangsrapportage.
Over het algemeen laat de monitor zien dat de indicatoren zich positief
hebben ontwikkeld. Zoals ik al meldde, zijn ouderen steeds tevredener
over de zorg en ondersteuning die zij thuis ontvangen. Als we kijken naar
mantelzorgers dan is het overgrote deel goed in staat om het zorgen voor
een naaste te combineren met andere taken in het leven. Uit de monitor
blijkt echter ook dat in 2019 9,1% van de mantelzorgers van 16 jaar en
ouder zich overbelast voelde door de zorgtaak. Hoewel dit percentage
redelijk stabiel is, blijft deze groep in absolute aantallen groot (460.000
mensen). Het blijft belangrijk hier aandacht voor te hebben en mantelzorgers beter te ondersteunen, bijvoorbeeld met respijtzorg.
Uit de monitor blijkt ook dat de verschillende ingezette initiatieven, zoals
het opstarten en uitvoeren van bijvoorbeeld pilot projecten en het
mogelijk maken van subsidieaanvragen, grotendeels verlopen zoals
gepland.

4

5

Zie ook de separaat naar uw Kamer gestuurde brief over de afspraken Kamerstuk 31 765,
nr. 568.
Het plan van aanpak werd uiteindelijk door 21 partijen ondertekend: VNG/NDSD, ZN, ActiZ,
Aedes, LHV, InEen, KNGF, KNMP, PPN, V&VN, Sociaal Werk Nederland, Verenso, Mantelzorg.nl,
NOV, KBO-PCOB, ZorgthuisNL, Patiëntenfederatie, VNO-NCW, MKB-Nederland, VWS en BZK.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

3

Het programma Langer Thuis heeft onlangs met de bij het programma
betrokken partijen via een lerende evaluatie gereflecteerd op de samenwerking in de afgelopen jaren. Deze lerende evaluatie treft u als bijlage bij
deze brief aan (bijlage 2)6. Een belangrijke bevinding is dat het
programma in veel regio’s gezorgd heeft voor een stimulans op het
genereren en implementeren van oplossingen. Nog meer impact is
mogelijk als er sprake is van meer gedeeld eigenaarschap en meer
prioritering.
Een voorbeeld waar op verschillende thema’s van geleerd kan worden, is
de Taskforce Wonen en Zorg. Het is een initiatief van betrokken partijen
zelf en zij dragen hierin gezamenlijk de verantwoordelijkheid. Dit leidt tot
een gewenste andere dynamiek met vliegwieleffect.
De aanbevelingen zijn in een gezamenlijk proces met veldpartijen tot
stand gekomen en ook met hen besproken. Er is een brede wens
uitgesproken om al gelijk met een aantal aanbevelingen aan de slag te
gaan. Zo zal er een bijeenkomst voor de betrokken partijen worden
georganiseerd waarin regionale vragen centraal staan en gaan partijen
met elkaar in gesprek over (het versterken van) de sociale basis. Ook
hebben partijen de behoefte uitgesproken ook de komende jaren met
elkaar samen te werken aan de opgaven in het kader van de ouderenzorg;
er is een netwerk gevormd met veel potentie.
Thema’s voor de toekomst
Met het programma Langer Thuis heb ik de afgelopen jaren samen met
partijen gewerkt aan het vergroten van het gevoel van urgentie om
thuiswonende ouderen op een goede manier te helpen en heb daarbij
concrete knelpunten aangepakt. Het is aan een volgend kabinet om te
bepalen hoe partijen verdergaan met de opgave die voor ons ligt. Zoals
bekend, groeit het aantal ouderen sterk in de komende 20 jaar; in 2040 zijn
er bijna twee keer zoveel 75-plussers als nu. Hierdoor zal ook de druk op
de zorg en ondersteuning flink toenemen. De vraag is hoe we desondanks
de kwaliteit, toegankelijkheid, bemensbaarheid en de betaalbaarheid
kunnen borgen. Het vraagstuk reikt verder dan alleen de zorg en ondersteuning; het gaat ook over wonen, vervoer, sociale zekerheid, enzovoorts.
De leefomgeving (in de breedste zin) moet veilig en prettig zijn voor
ouderen zodat zij zich uitgenodigd voelen om mee blijven doen in de
samenleving.
Deze en andere punten hebben een plek gekregen in de Dialoognota
Ouder Worden 2020–2040, die op 29 april jl. is gedeeld met uw Kamer.7 De
Dialoognota bevat een overzicht van beleidsopties die kunnen bijdragen
aan de gezondheid van ouderen, de bevordering van hun zelfredzaamheid
en de borging van kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid. De
beleidsopties passen bij de drie vragen die centraal staan bij het ouder
worden:
– Wat kan ik zelf doen om mij voor te bereiden op het ouder worden?
– Wie zorgt er voor mij en hoe als ik hulp, ondersteuning of zorg nodig
heb?
– Waar woon en leef ik en passen wonen en zorg bij elkaar?
Op basis van de DNO vindt een maatschappelijke dialoog plaats met als
doel te komen tot een breed gesteunde agenda voor de langere termijn
(2040). Duidelijk is dat geen van de partijen in staat is het voorliggende
vraagstuk alleen aan te pakken. Landelijke, regionale en lokale partijen
moeten blijvend samenwerken om de ondersteuning en zorg zo goed
mogelijk te laten aansluiten op de behoeften van ouderen en de kwaliteit
van leven van thuiswonende ouderen verder te vergroten.
6
7

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 29 389, nr. 109.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

4

Beleidsreactie Passende zorg voor ouderen thuis
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van de publicatie van het SCP
«Passende zorg voor ouderen Thuis». In de procedurevergadering van
8 juli 2021 van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en
Sport heeft u gesproken over deze publicatie en mij verzocht hierop een
reactie te geven. Met deze brief geef ik invulling aan dit verzoek.
Het SCP stelt in de publicatie dat de zorg voor zelfstandig wonende
ouderen meestal goed verloopt, maar dat er ook ouderen zijn die niet de
afgestemde zorg en ondersteuning ontvangen die zij nodig hebben. De
publicatie geeft op basis van literatuurstudie en interviews met deskundigen uit wetenschap en praktijk een overzicht van de factoren die daarbij
een rol spelen. Het SCP onderscheidt daarbij zes thema’s op drie niveaus;
op het niveau van het systeem en het stelsel, op het niveau van organisaties en op individueel niveau. Hieronder licht ik deze kort toe, waarbij ik
tevens inga op de activiteiten die vanuit VWS hierop zijn en worden
ondernomen.
Schotten en een systeemwereld die niet aansluiten bij de leefwereld van
ouderen.
– Met betrekking tot knelpunten op het niveau van het systeem en het
stelsel beschrijft het SCP dat ouderen die zelfstandig wonen en
ondersteuning of zorg nodig hebben te maken hebben met meerdere
zorgwetten tegelijk. De Wmo, Zvw, en Wlz zijn gebaseerd op verschillende principes en de aanspraken in de wetten en de uitvoeringsregelgeving sluiten niet altijd op elkaar aan. Hierdoor komt het voor dat
ouderen «tussen wal en schip vallen». Het kan bijvoorbeeld gaan om
ouderen die nog niet in aanmerking komen voor zorg zolang er nog
geen diagnose is die hun problemen verklaart, of om situaties waarbij
de zorgverleners in de wijk oordelen dat thuis blijven wonen niet meer
haalbaar is, maar de oudere volgens het CIZ nog niet in aanmerking
komt voor een Wlz-indicatie. Een tweede stelselfactor is de ordening
van het zorgaanbod. Voor ouderen met gecombineerde problematiek,
bijvoorbeeld een combinatie van lichamelijke en psychiatrische
problemen, is het moeilijk om een plek te vinden waar de bijpassende
combinatie van expertises beschikbaar is. Het stelsel op zichzelf staat
persoonsgerichte zorg en ondersteuning niet in de weg. Problemen
ontstaan wanneer «stelsels» (of de interpretatie daarvan) leidend zijn
voor de keuze die professionals maken en zorginkopers, zorgaanbieders, professionals hun eigen positie optimaliseren in plaats van de
positie van de cliënt.
– Als tweede factor binnen het systeem/ stelsel wijst het SCP op de
mismatch tussen de systeemwereld en de leefwereld van ouderen.
Indicatiemogelijkheden sluiten niet altijd aan bij behoeften die ouderen
hebben. Regels, procedures en bekostiging kunnen het delen van
relevante informatie en het investeren van tijd in samenwerking
belemmeren. Zorgaanbieders en inkopers sturen binnen hun eigen
mogelijkheden en budgetten en er is sprake van concurrentie. Dit
samenspel kan voor keuzes zorgen die niet per se de slimste of
goedkoopste oplossing zijn vanuit het perspectief van de oudere en
zijn/haar mantelzorger(s).
– Het ministerie werkt vanuit verschillende programma’s aan het
aanpakken van deze knelpunten. Het programma de Juiste Zorg op de
Juiste Plek is begonnen vanuit een vergelijkbare analyse. De Juiste
Zorg op de Juiste Plek is een beweging die breed omarmd en
uitgevoerd wordt, waarbij de zorgvraag van de cliënt centraal staat en
ingezet wordt op het vervangen, voorkomen en verplaatsen van zorg.
De verandering naar het centraal stellen van de zorgbehoeften van de
mensen en preventie begint vruchten af te werpen. Het voorkomen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

5

–

van zorg (preventie), samenhangende gezondheidszorg in de regio en
innovatie (zoals e-health) zijn speerpunten voor 2020 en 2021. Deze
aandachtsvelden worden ook genoemd in de Discussienota Zorg voor
de Toekomst en het verslag van de consultatie Zorg voor de Toekomst.
Uw Kamer wordt eind van de zomer geïnformeerd over de voortgang
van het programma de Juiste Zorg op de Juiste Plek.
Voor zover de knelpunten te maken hebben met ervaren regeldruk,
administratieve lasten of bureaucratie – zowel voor de cliënt als voor
de betrokken zorgverleners – geldt dat hier de afgelopen periode met
het programma [Ont]Regel de Zorg aan gewerkt is. De Kamer is
hierover eind 2020 voor het laatst geïnformeerd.8 VNG en ZN hebben
een werkstructuur opgezet. Inmiddels is er sprake van een landelijk
dekkend netwerk met 43 regio’s. Per regio maken gemeenten, de
grootste zorgverzekeraar en het zorgkantoor een samenwerkingsagenda die onder andere afspraken bevat over de ondersteuning en
zorg voor ouderen.

Tekorten en samenspel tussen organisaties
– Bovenaan de lijst met knelpunten op het niveau van organisaties staan
de «tekorten». De druk en sturing op budgetten wordt daarbij
genoemd. Maar ook capaciteitstekort, personeelstekort, onvoldoende
passend aanbod en het ontbreken van expertise op complexe
zorgvragen worden genoemd.
– Daarnaast wordt binnen dit thema ook ingegaan op het zgn. samenspel tussen professionals en verschillende organisaties. Zo ontbreekt
het diverse instanties, organisaties en beroepsgroepen die bij een
oudere betrokken zijn helaas regelmatig aan een gezamenlijke visie en
gemeenschappelijke doelen. Het SCP wijst ook op het ontbreken van
een gedeelde verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid voor het
totaal aan geboden zorg en ondersteuning. Ook is er sprake van
onvoldoende gegevensuitwisseling en goede middelen om samen te
werken. Waar samenwerkingsprojecten worden opgestart ondervinden
partijen vaak moeite om van incidentele projectstructuur en
-financiering de overstap te maken naar borging en structurele
financiering.
– De arbeidsmarkt in de sector zorg en welzijn kent tekorten. In de
afgelopen kabinetsperiode is daarom het Actieprogramma Werken in
de Zorg opgezet. De ambitie van dit Actieprogramma is voldoende
medewerkers, die goed zijn toegerust voor en tevreden zijn met het
belangrijke werk dat zij doen.
– Het Actieprogramma richtte zich op drie pijlers: stimuleren dat meer
leerlingen/studenten, zij-instromers en herintreders kiezen voor werken
in zorg en welzijn; inspirerend en uitdagend onderwijs en permanent
leren; anders werken in de zorg, bijvoorbeeld door taakherschikking,
job-carving en door meer gebruik te maken van technologie en andere
innovaties. Duidelijk is dat de schaarste aan zorgprofessionals
aandacht vraagt voor de lange termijn. We zullen moeten blijven
inzetten op méér opleiden voor de toekomst, op het anders werken (en
organiseren) in de zorg en op méér waardering voor zorgprofessionals. Daarom heeft het kabinet voor de komende jaren extra middelen
beschikbaar gesteld. Daarnaast heeft de Sociaal Economische Raad
(SER) op mijn verzoek een verkenning uitgevoerd naar specifieke
knelpunten én kansen die kunnen bijdragen aan instroom, behoud,
werkplezier en waardering in de brede zin van het woord. Het resultaat
van deze verkenning – het advies «Aan de slag voor de zorg» – is
waardevolle input voor het opstellen van plannen door een nieuw
kabinet en daarmee voor een vervolg op het actieprogramma Werken
in de Zorg.
8

Kamerstuk 29 515, nr. 452.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

6

–

–

–

Als het gaat om het samenspel tussen professionals dan krijgt dit veel
aandacht in het programma Langer Thuis. Door bijvoorbeeld de
regeling «Lokale Netwerken Samenhangende Ouderenzorg» kunnen
lokale organisaties subsidie aanvragen om hun samenspel te
verbeteren. Daarnaast zijn er handreikingen met adviezen ontwikkeld
over hoe zo’n netwerk zelf opgezet en in stand gehouden kan worden.
Ook is het netwerkbureau Langer Thuis beschikbaar, waar lokale
organisaties om advies kunnen vragen over regionale samenwerking
op het gebied van ouderen. En via de regeling InZicht wordt gewerkt
aan het versnellen van veilige en eenduidig elektronische gegevensuitwisseling in de langdurige zorg. Ook de slimme inzet van technologie
kan bijdragen aan het verlagen van de werkdruk van de mantelzorger
en professional. Met de Stimuleringsregeling E-Health Thuis (SET)
draag ik bij aan de inzet van digitale zorg en ondersteuning.
Vanuit Langer Thuis is ook steun gegeven aan de ontwikkeling van de
inhoudelijke handreiking voor aan kwetsbare ouderen thuis. Twaalf
relevante veldpartijen hebben hierin vastgelegd hoe de signalering,
assessment en goede multidisciplinaire zorg voor kwetsbare ouderen
thuis eruitziet. Op dit moment wordt uitgewerkt wat er de komende
jaren kan en moet gebeuren om de implementatie van het werken
volgens de handreiking te stimuleren en ondersteunen.
De beschikbaarheid van voldoende huisartsen en wijkverpleegkundigen, maar ook de (vindbaarheid) van capaciteit aan tijdelijke bedden
hebben voortdurende aandacht binnen het beleid in de curatieve zorg.

Handelingen in de uitvoering en gedrag van ouderen zelf
– Het laatste niveau dat het SCP uitdiept is het individueel niveau.
Knelpunten die genoemd worden hebben betrekking op handelingen
in de uitvoering van zorg. Dit heeft bijvoorbeeld betrekking op het
ontbreken van de juiste deskundigheid, waardoor zorgmedewerkers
minder goed de situatie en onderliggende problematiek kunnen
doorzien of dat zorgmedewerkers minder getraind zijn in het signaleren van problemen en preventief werken. Maar ook op het ontbreken
van ruimte voor de professional om te doen wat volgens hun eigen
professionele kaders nodig is. Ook is er gekeken naar de invloed op
zorg en ondersteuning door het gedrag en handelen van ouderen en
hun naasten zelf; er zijn ouderen die (te) lang proberen vast te houden
aan het oude en moeite hebben om veranderingen te accepteren of
onvoldoende in de gaten hebben of ontkennen dat het langdurig
slechter met ze gaat of onderkennen hun toenemende hulpbehoefte
niet. Door de wil zelfstandig te blijven en de angst om regie te
verliezen vragen ouderen te laat om hulp. Een ander voorbeeld dat
wordt gegeven is dat ouderen niet altijd alle hulpbronnen en vaardigheden tot hun beschikking hebben om tot de best passende zorg en
ondersteuning te komen.
– Als het gaat om het vergroten van de rol van ouderen zelf, dan staat dit
ook uitgewerkt in de Dialoognota Ouderen Worden 2020–2040.
Voorbeelden van werkwijzen die daarin zijn genoemd is om ouderen
vroegtijdig te laten nadenken over hun gezondheid, het behouden van
de regie en het nadenken over toekomstige ondersteuning en zorg.
VWS heeft de totstandkoming van de Handreiking Kwetsbare Ouderen
Thuis ondersteund vanuit het programma Langer Thuis en onderzoekt
op dit moment de wijze waarop veldpartijen ondersteund kunnen
worden bij de brede implementatie van de handreiking. Het gaat
daarbij om regelgeving, bekostiging en stimulering. In de verdere
ontwikkeling van kwaliteit en expertise van verschillende beroepsgroepen wordt onder andere geïnvesteerd in verschillende kennis- en
kwaliteitsprogramma’s via ZonMw.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

7

Samenvattend concludeert het SCP dat in de oplossing iedereen een rol
heeft: nationale en lokale overheidsinstanties, zorgverzekeraars, zorgkantoren, zorgaanbieders, individuele zorgverleners, de oudere zelf en hun
sociale netwerk. Knelpunten zijn niet makkelijk op te lossen en de
oplossing is een gezamenlijke verantwoordelijkheid is van alle betrokkenen. Ik herken deze conclusie en onderstreep die. De SCP-publicatie
brengt de aandachtspunten helder in beeld. Daarom zal de publicatie met
veldpartijen besproken worden. Ondertussen worden ook de gesprekken
over de toekomst van de ouderenzorg voortgezet. De Dialoognota Ouder
worden 2020–2040 – met beleidsopties voor de toekomst van de
ouderenzorg – vormt de basis voor deze gesprekken.
Moties en toezeggingen
– Tijdens het notaoverleg over de initiatiefnota van het lid Van der
Laan over ouderen met een verstandelijke beperking op 31 mei jl.
(Kamerstuk 35 651, nr. 14) is de toezegging gedaan uw Kamer te
informeren over de ontwikkelingen binnen Langer Thuis in relatie tot
de doelgroep «ouderen met een verstandelijke beperking». Vanuit het
programma Langer Thuis worden vrijwilligers toegerust om ouderen
goed te ondersteunen en te betrekken bij de maatschappij. Om bij
zorg- en welzijnsorganisaties helder in beeld te brengen wat vrijwilligers kunnen betekenen, is bijv. het programma Samen Ouder Worden
opgezet. Daarnaast richt het programma In voor Mantelzorg Thuis
lokale netwerken van formele en informele zorg in om de samenwerking tussen mantelzorgers, beroepskrachten en vrijwilligers te
verbeteren. Ook stimuleren Movisie, VNG en de Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk (NOV) gezamenlijk de kennisuitwisseling tussen gemeenten over vrijwilligersbeleid. Vrijwilligers
worden zo toegerust om ouderen goed te ondersteunen en te
betrekken bij de maatschappij. Het gaat hierbij om alle ouderen, dus
ook ouderen met een verstandelijke beperking.
– De motie van de leden Westerveld en Van der Laan roept de
regering op te onderzoeken hoe verenigingen beter ondersteund
kunnen worden om mensen met een beperking beter te betrekken bij
het verenigingsleven.9 Op verschillende manieren wordt hieraan
aandacht gegeven. Zo biedt NOV (platform vrijwillige inzet) kennis en
inspiratie aan vrijwilligers over het betrekken en ondersteunen van
mensen met een verstandelijke beperking. Daarnaast is 2021 het
Nationaal Jaar Vrijwillige Inzet. Het thema van dit jaar is «Mensen
maken Nederland». In dit jaar worden vrijwilligersorganisaties en
verenigingen extra geholpen om nieuwe gezichten te betrekken via het
delen van expertise en kennis en het organiseren van kennissessies
over verschillende thema’s. Daarbij is er ook een kennissessie over hoe
mensen met een beperking betrokken kunnen worden als vrijwilligers.
Hiermee beschouw ik de motie als afgedaan.
– Motie Van der Laan verzoekt de regering de voorgestelde actiepunten van de landelijk aanjager respijtzorg onverkort uit te voeren en de
Kamer bij de volgende voortgangsrapportage te informeren over de
voortgang.10 Veel van de actiepunten zijn in gang gezet. In de
bijgevoegde voortgangsrapportage komen diverse aanbevelingen aan
de orde:
o Mantelzorgers vragen niet of té laat ondersteuning, dus vergroot de
bewustwording: vorig jaar en dit jaar is er de campagne
#deeljezorg (de landelijke campagne mantelzorg);
o Maak respijtzorg toegankelijker en investeer in passende voorzieningen: er is één webpagina gemaakt van alle mantelzorgsteunpun-

9
10

Kamerstuk 35 651, nr. 6.
Kamerstuk 31 765, nr. 560.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

8

–

–

ten en er is geïnvesteerd in nieuwe vormen van respijtzorg (social
trials, logeerzorg);
o Zorgprofessionals moeten meer oog hebben voor de mantelzorgers
en weten welke respijtzorg er is: het programma In voor mantelzorg
thuis stimuleert de samenwerking van professionals met mantelzorgers. Movisie maakt dit jaar een respijtwijzer voor alle «doorverwijzers» in het sociaal domein om zo de bekendheid ervan te
vergroten.
o Er is bij respijtzorg vaak een overbruggingsprobleem tussen de
Zvw, Wmo en de Wlz: het wetsvoorstel domeinoverstijgende
samenwerking biedt hiervoor een oplossing.
Ondanks dat (de uitvoering van) een aantal aanbevelingen blijft
doorlopen, beschouw ik de motie hiermee als afgedaan.
Tijdens het VAO Wijkverpleging van 16 juni 2020 (Handelingen II
2019/20, nr. 81, item 3) is een motie van het lid Kerstens11 over het
beter borgen van «zorg op afstand» aangenomen, waarin de regering
wordt gevraagd de goede ervaringen die worden opgedaan door de
toegenomen inzet van e-health in de wijkverpleging als gevolg van de
coronacrisis te borgen. Hieraan is gevolg gegeven met het delen van
de geleerde lessen en goede voorbeelden in het ondersteuningsnetwerk SET-up en het traject «Digitaal Ouder Worden». Het onderzoek
«Tijdsbesparende technologieën in de ouderenzorg» draagt ook
hieraan bij. Daarin zijn ervaringen met technologische toepassingen
als de kosten en baten van diverse vormen van zorg op afstand in de
ouderenzorg (zoals beeldschermzorg en medicijndispensers) nader
uitgewerkt.12 Hiermee beschouw ik de motie als afgedaan.
Uit het onderzoek (Ont)Regel de mantelzorg (2019) blijkt dat mantelzorgers problemen ondervinden in de toegang tot de verschillende
voorzieningen en regelingen die bedoeld zijn om hen te ondersteunen
en vitaal te houden. Mede dankzij een amendement van de
Kamerleden Otterloo en Sazias13 heb ik de meerwaarde van een
(landelijke) mantelzorgverklaring laten onderzoeken. Deze verkenning
is ook onderdeel van de afspraken zoals benoemd in Samen Sterk voor
Mantelzorg tussen VWS, VNG, werkgeversorganisaties, zorgverzekeraars en MantelzorgNL. Adviesbureau Significant heeft een eerste
verkenning naar de mantelzorgverklaring uitgevoerd. De rapportage
van deze verkenning is toegevoegd als bijlage bij deze brief (bijlage
3)14. Op basis hiervan faciliteer ik gemeenten vanaf het najaar 2021 om
de toegang tot lokale regelingen voor mantelzorgers te vereenvoudigen en de regellast voor mantelzorgers bij de aanvraag van deze
voorzieningen te verminderen. Gemeenten krijgen hierbij zowel
praktische als financiële ondersteuning.

N.a.v. het plenair debat over de Toekomst van de ouderenhuisvesting, dat
ik 30 juni jl. samen met de Minister van BZK met uw Kamer heb gevoerd,
zijn diverse moties aangenomen. Deze vullen de Minister van BZK en ik op
de volgende wijze in:
– De motie van het lid Agema c.s. verzoekt de regering een eenduidige, richtinggevende visie op de ouderenhuisvesting vorm te geven
voor de korte, middellange en lange termijn.15 In de actielijn Wonen in
het Programma Langer Thuis heb ik samen met de Minister van BZK
invulling gegeven aan onze kijk op de aanpak van de ouderenhuisvesting. Deze visie is door de Taskforce Wonen en Zorg en de bestuurlijk
afspraken wonen en zorg nader uitgewerkt door Aedes, Actiz, VNG, ZN
11

Kamerstuk 23 235, nr. 209.
Kamerstuk 27 529, nr. 266.
Kamerstuk 35 570 XVI, nr. 69.
14
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
15
Kamerstuk 31 765, nr. 585.
12
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

9

en onze ministeries. Een essentieel onderdeel hierbij is inzicht in de
omvang van de ambities die het kabinet zicht stelt. Tijdens het debat
van 30 juni jl. heb ik aan mw Agema toegezegd om een toelichting te
geven bij de cijfers over de benodigde capaciteit aan verpleegzorgplekken tot 2040 die in de twee TNO-rapporten worden gebruikt.16
Beide rapporten gaan uit van een vraag aan verpleegzorgplekken in 2040
van 261.000 plekken. In het eerste rapport is het startjaar 2017 en worden
ook plaatsen in beeld gebracht voor instandhouding. In het tweede
rapport en bij de bestuurlijke afspraken over wonen voor ouderen wordt
als startjaar 2020 aangehouden en wordt geen rekening gehouden met
instandhouding maar wel met plekken die beschikbaar zijn in verpleeghuizen en nu nog niet worden benut voor de doelgroep en op termijn ook
kunnen worden ingezet.
In het eerste rapport van TNO was een bouwopgave voor verpleeghuiscapaciteit opgenomen van ruim 164.000 plaatsen. Deze bouwopgave bestaat
uit een vervangings/instandhoudingsbouwopgave van ruim 41.000
plekken en een uitbreiding met ruim 123.000 plekken.
In onderstaande tabel wordt de bouwopgave uitgesplitst (cijfers uit tabel 5
van het eerste TNO-rapport):
Tabel 1: Uitsplitsing bouwopgave in instandhoudingsopgave en uitbreiding
Bouwopgave periode

instandhouding

uitbreiding

totaal

2018–2025
2025–2030
2030–2035
2035–2040

10.685
8.677
10.350
11.586

29.414
27.006
32.924
33.763

40.104
35.683
43.274
45.349

Totaal

41.298

123.112

164.410

Er is een aantal factoren, dat het verschil veroorzaakt tussen de benodigde
verpleeghuiscapaciteit die is genomen in het eerste rapport van TNO van
164.000 plekken en de benodigde verpleeghuiscapaciteit die is genoemd
in het tweede rapport van TNO: ruim 100.000 plekken. In tabel 2 zijn deze
factoren samengevat.
Tabel 2: Verschillen in extra capaciteit TNO-rapport 1 en 2 in de periode 2020–2040
Extra capaciteit TNO rapport 1 (zie tabel 1)
instandhouding (zie tabel 1)
Uitbreiding capaciteit TNO 1
onbenutte capaciteit
startjaar 2017 i.p.v. 2020/ontwikkeling 2020–2040

164.410
– 41.298
123.112
– 10.000
– 10.276

Extra capaciteit TNO rapport 2

102.836

In het tweede rapport van TNO en in de bestuurlijke afspraken wonen
voor ouderen zijn de investeringen voor instandhouding niet meegenomen. Bij deze investeringen zijn onderwerpen als beschikbaarheid van
grond, betrokkenheid van gemeenten en ontwikkelen van nieuwe
initiatieven niet aan de orde. Het is onderdeel van de reguliere activiteiten.
Tegen deze achtergrond zijn dan ook de cijfers uit de bestuurlijke
afspraken (zonder toevoeging van de instandhoudingsinvesteringen)
uitgangspunt voor mijn beleid. Dit geldt ook voor de nultredenwoningen
16

TNO 17-12-2019: «Prognose verpleeghuiszorg»; TNO 28-7-2020: «Prognose verpleeghuiszorg,
fase II».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

10

en de geclusterde woningen voor ouderen. In tabel 4 worden de ambities
voor de verschillende onderdelen weergegeven.
In het TNO-rapport gaat het om tijdvakken van 5 jaar waarin de zorgvraag
is weergegeven. Omdat de bestuurlijke afspraken over wonen voor
ouderen zijn gemaakt in 2021 hebben de ambities betrekking op de jaren
2026 tot en met 2031.
Tabel 3 Ambities bestuurlijke afspraken wonen voor ouderen
Bestuurlijke afspraken 2021
Nultredenwoningen ouderen
Geclusterde woningen ouderen
Verpleegzorgplekken

2026

2031

40.000
20.000
25.000

110.000
50.000
50.000

TNO heeft verder aangegeven dat in 2040 ruim 100.000 extra verpleegzorgplekken nodig zijn. In het rapport17 waarop de opgaven in de
bestuurlijke afspraken wonen en zorg zijn gebaseerd, staat verder dat het
aantal benodigde geclusterde woonvormen in 2040 82.500 zal bedragen
en het aantal nultreden woningen 225.000.
Het kabinet is van mening dat deze opgave op lokaal niveau nader moet
worden ingevuld. Gemeenten hebben hierin een regierol, maar hebben
daarbij de hulp nodig van ouderen, woningcorporaties, zorgaanbieders,
projectontwikkelaars en zorgkantoren om deze goed in te vullen. Het
maken van een woonzorganalyse, woonzorgvisie, prestatieafspraken en
een uitvoeringsprogramma zijn daarbij planmatige stappen die invulling
een stap dichterbij brengen. Het rapport «Een thuis voor iedereen» van de
Interbestuurlijke werkgroep versterking beleid huisvesting aandachtsgroepen bevat concrete aanbevelingen waarmee een nieuw kabinet vorm
kan geven aan integraal beleid gericht op de huisvesting van aandachtsgroepen en zo kan werken aan het realiseren van de ambitie die door de
werkgroep is gesteld.18 Het kabinet gaat zo snel als mogelijk met alle
betrokken partijen in gesprek in hoeverre en hoe we invulling kunnen
geven aan de uitwerking van de aanbevelingen.
Met de partijen van de bestuurlijke afspraken wordt op dit moment de
governance nader ingevuld om ervoor te zorgen dat de lokale invulling
kan worden gemonitord en zo nodig kan worden bijgestuurd.
Daarnaast heeft de Minister van BZK met de medeoverheden afgesproken
om samen de regie op de woningbouw te versterken, ook met betrokkenheid van woningcorporaties. Zij denkt daarbij aan wederkerige
afspraken over het aantal te bouwen woningen, betaalbaarheid en het
wegnemen van knelpunten. Voldoende passende woningen voor ouderen
maken daar onderdeel van uit.
– De commissie heeft een reactie gevraagd m.b.t. de motie van het
lid Ellemeet c.s. die uitspreekt dat de regering de uitvoering van de
bestuurlijke afspraken wonen en zorg niet moet laten belemmeren
door de formatie.19 Op dit moment zijn we conform de bestuurlijke
afspraken bezig met de voorbereidingen om ervoor te zorgen dat er
meer locaties beschikbaar komen voor de zorg en dat financiering
meerjarig kan worden verstrekt door zorgkantoren. Mochten we van
mening zijn dat gewenst is de wet aan te passen, dan zullen we
conform de motie dit in gang gaan zetten. M.b.t. de financiering van de
Wet langdurige zorg zijn de middelen van de middellange termijn
planning van het Centraal Planbureau richtinggevend. Hiermee is er
geen financieel beletsel voor de uitvoering van de bestuurlijke
17

Verkenning wonen met zorg 2019–2040, ABF.
Kamerstuk 32 847, nr. 808.
19
Kamerstuk 31 765, nr. 563.
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

11

–

–

–

–

afspraken m.b.t. verpleegzorg. Andere punten van de randvoorwaarden vragen een bredere afweging. Dit gaat bijvoorbeeld over het
sturingsvraagstuk m.b.t. woningbouw en de middelen voor het sociaal
domein. Ik betrek hierbij de eerdergenoemde rapportage van de
interbestuurlijke werkgroep «Versterking beleid huisvesting aandachtsgroepen» die uw Kamer op 8 juli jl. heeft ontvangen.20
De motie van de leden Tellegen en Koerhuis gaat over de inzet
van specifieke expertise over seniorenhuisvesting om gemeenten te
ondersteunen.21 Bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO) is het Ondersteuningsteam Wonen en Zorg ondergebracht. Het
team richt zich op opdrachten die gekoppeld zijn aan het maken van
woonzorgvisies, prestatie-afspraken en uitvoeringsprogramma’s. De
focus is de afgelopen tijd geweest op het maken van woonzorgvisies
en zal de komende tijd naar verwachting gaan verschuiven naar het
maken van prestatieafspraken en uitvoering programma’s. Hierbij zal
zo nodig ook de verbinding worden gezocht met het Expertteam Bouw
dat ook bij de RVO is ondergebracht.
De motie van het lid Den Haan c.s. verzoekt de regering, om
gemeenten ertoe aan te zetten om samen met relevante organisaties
met betrekking tot onder meer zorg, welzijn en onderwijs voor eind
2021 een integrale woonleefvisie op te stellen en daarin prestatieafspraken te laten opnemen met corporaties en zorgorganisaties.22 In
bijgaande voortgangsrapportage laten we zien dat bijna alle gemeenten in een visiedocument aandacht hebben voor wonen en zorg van
ouderen, maar dat de slag naar concrete doelen in veel gemeenten
nog moeten worden gemaakt. De Taskforce gaat kijken of ze gemeenten op maat kunnen helpen met het verbreden en verdiepen van de
aandacht voor wonen en zorg en de vertaling naar concrete doelen en
prestatieafspraken.
De motie van het lid Bikker c.s. verzoekt de regering te onderzoeken welke aanvullende (zo nodig wettelijke) instrumenten nodig zijn
om de afspraken over de woonzorgvisie en de prestatieafspraken te
halen, deze instrumenten in te zetten en de Tweede Kamer hierover dit
najaar te informeren.23 Op verschillende manieren wordt de komende
maanden gewerkt om de afspraken te halen en de governance rond
het maken van afspraken voor de toekomst te verbeteren. De Taskforce
bekijkt de komende maanden of het gemeenten op maat kan helpen
met het verbreden en verdiepen van de aandacht voor wonen en zorg
en de vertaling naar concrete doelen en prestatieafspraken. Daarnaast
is zoals hierboven aangegeven de Minister van BZK samen met de
medeoverheden om de regie op de woningbouw te versterken. In
beide trajecten zal worden bekeken of het huidige instrumentarium
voldoende is.
De motie Werner verzoekt de Minister, het uitgangspunt van
voorzieningen in de buurt bij de verdere uitwerking van bouwplannen
te betrekken en met het veld, zoals woningbouwcorporaties, hierover
in gesprek te gaan.24 Ik zal zowel de Taskforce als het ondersteuningsteam Wonen en Zorg vragen bij hun gesprekken met gemeenten dit
onderwerp nadrukkelijk aan de orde te brengen. Ik zal hen daarbij
wijzen op de producten die vanuit het door de Ministeries van VWS en
BZK gefinancierde innovatieprogramma Langer thuis – Inclusieve wijk
van Platform31 zijn ontwikkeld. Een van de opgeleverde producten is
de handreiking Ontwerp voor ontmoeten: Hoe de gebouwde omgeving
kan uitnodigen tot contact.

20

Kamerstuk 32 847, 808.
Kamerstuk 31 765, nr. 583.
Kamerstuk 31 765, nr. 577.
23
Kamerstuk 31 765, nr. 586.
24
Kamerstuk 31 765, nr. 580.
21
22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

12

–

Per brief van 12 juli jl. heeft de vaste commissie voor Volksgezondheid,
Welzijn en Sport de Minister van VWS gevraagd om de Kamer vóór
Prinsjesdag een overzicht te sturen van de laatste stand van zaken
betreffende het opstellen van deze woonzorgvisies door de
gemeenten.

De Taskforce heeft in het voorjaar van 2021 opdracht gegeven aan
SiRM/Finance Ideas om onderzoek te doen naar de aandacht voor wonen
en zorg in gemeentelijke beleidsvisies. Alle 352 gemeenten zijn in het
onderzoek meegenomen. De analyse bestond uit de beoordeling van twee
factoren: breedte en diepgang. De breedte betreft vier thema’s: langer
zelfstandig thuis wonen; doorstromen; innovatie en vernieuwing;
samenwerking wonen en zorg. De diepgang gaat over de mate waarin een
gemeente aandacht besteedt aan het thema: geen aandacht; benoemen of
procesafspraken; onderzoek; concrete doelen (en monitoring). Een
overzicht per gemeente per thema staat op de website van de Taskforce
Wonen en Zorg (www.taskforcewonenzorg.nl/stand-van-nederland/themalanger-zelfstandig-thuis).
Het onderzoek laat zien dat het overgrote deel van alle gemeenten (346
van 352) het thema «Langer zelfstandig thuis wonen» mee heeft genomen
in een visie op wonen en zorg. Ook de thema’s «Doorstromen» en
«Innovatie en vernieuwing» worden vaak benoemd en komen bij
driekwart van de gemeenten terug. Terwijl aan de ene kant hiermee
wonen en zorg in veel meer gemeenten (breed) op de agenda staat, heeft
slechts 45% van de gemeenten een concreet doel daarbij opgenomen. De
aandacht voor verschillende thema’s en de uitwerking daarvan in concrete
doelen laten nog grote verschillen zien. De Taskforce gaat de komende
maanden met de ambassadeurs in gesprek over de resultaten van het
onderzoek. Ook bekijkt het of het aan de hand hiervan gemeenten op maat
kan helpen met het verbreden en verdiepen van de aandacht voor wonen
en zorg en de vertaling naar concrete doelen en prestatieafspraken.
– Ik heb u daarnaast toegezegd een reactie te geven op het onderzoek
van France Portrait en Xander Koolman (VU Amsterdam) waarin de
conclusie wordt getrokken dat ouderen die thuis verpleging ontvangen
langer leven dan ouderen die in een verpleeghuis deze zorg ontvangen. Het onderzoek bestond uit het volgen van 2100 ouderen gedurende een periode van 4 jaar. In het onderzoek wordt gesproken over
de kwaliteit van leven, de levensduur en de zorgkosten. De onderzoekers hebben de doelgroep ouderen met een zorgzwaartepakket 4, 5 en
6 gekozen. Ze geven in hun onderzoek aan dat met name mensen met
een lager zorgzwaartepakket meer baat kunnen hebben bij een
Volledig Pakket Thuis (VPT).
De onderzoekers geven aan dat verschillende gezondheidskenmerken
niet zijn meegenomen in dit onderzoek. Zulke achtergrondkenmerken
verklaren mogelijk een deel van het gerapporteerde sterfteverschil.
Ook Pieter Bakx, gezondheidseconoom aan de Erasmus Universiteit in
Rotterdam, geeft in reactie op het onderzoek aan dat het waarschijnlijk
vaker de «relatief gezonde ouderen» zijn die zullen kiezen voor
verpleegzorg thuis en dat het daarmee logisch is dat deze groep een
lagere sterftekans heeft. We nemen kennis van de voorlopige
bevindingen van het onderzoek van de VU. Uitgebreider onderzoek is
nodig om de bevindingen te staven en in perspectief te plaatsen ten
aanzien van kwaliteit van leven en het effect op mantelzorgers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

13

Slot
Als bijlage bij deze brief treft u ook een infographic (bijlage 4)25. Daarin is
op een overzichtelijke manier het gerealiseerde ondersteuningsaanbod
vanuit het programma Langer Thuis in beeld gebracht. Op deze manier
willen we het ondersteuningsaanbod toegankelijker maken voor professionals, zodat zij de ondersteuning en zorg aan ouderen met behulp
hiervan verder kunnen verbeteren.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

25

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 765, nr. 607

14