Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

31 532

Voedingsbeleid

Nr. 169

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARISSEN VAN ECONOMISCHE
ZAKEN EN VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 september 2016
Als ouder wil je je kinderen het beste geven. Een goede start in het leven,
met de beste kansen voor een mooie toekomst. Goed en gezond eten is
daarvoor belangrijk. Steeds meer ouders weten dat, maar het lukt niet
altijd. Bijna alle kinderen eten minder groenten en fruit dan aanbevolen.
Sommige ouders willen graag, maar zien zich dagelijks geconfronteerd
met de beroemde kinderlijke koppigheid: «Dat lust ik niet!» Andere ouders
weten zelf ook niet goed wat gezonde voeding is. Eten lijkt steeds meer
een vanzelfsprekendheid. Wie weet nog waar eten vandaan komt, wat de
ingrediëntenlijst precies betekent, hoe kaas, appelmoes, boterhamworst
of stroop gemaakt wordt? Zelf vers eten klaarmaken krijgt lang niet
iedereen meer van thuis uit mee en op latere leeftijd kom je er niet meer
aan toe om het nog te leren.
Met eten is het net als met al die andere belangrijke vaardigheden in het
leven: jong geleerd is oud gedaan. Eten kennen en herkennen, proeven,
waarderen, weten waar het vandaan komt en hoe het tot stand komt,
koken en klaarmaken, het vergt allemaal een leerproces. Daarom slaan wij
de handen ineen om kinderen al jong te leren (over) eten. Om bewuste en
gezonde keuzes te kunnen maken, samen met hun ouders of als ze later
groot zijn. Weten over eten helpt om gezond te eten, en het draagt ook bij
aan waardering voor boeren en voedselondernemers en aan de populariteit van primaire en ambachtelijke producten. Met deze brief lanceren wij
de aanpak «Jong Leren Eten».
Aanleiding
Gezond eten is een essentieel onderdeel van een gezonde leefstijl.
Daarom heeft het thema gezondheid veel aandacht gekregen in de
Voedselagenda voor veilig, gezond en duurzaam voedsel die het kabinet u
oktober vorig jaar heeft toegezonden (Kamerstuk 31 532, nr. 156). Gezond
eten en gezonde mensen zijn ook goed voor de samenleving als geheel:

kst-31532-169
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 532, nr. 169

1

het voorkomen van ziekten is beter en goedkoper dan het genezen van
patiënten. Bovendien zijn vitale mensen productiever.
Nederlandse kinderen eten echter niet zo gezond: minder dan 1% van hen
eet de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid groente en minder dan 5% de
aanbevolen twee stuks fruit per dag. Meer dan één op de tien kinderen
tussen de 4 en 20 jaar heeft overgewicht, 3% binnen deze leeftijdsgroep is
obees (CBS, 2015). Veel kinderen weten bovendien niet waar hun eten
vandaan komt, hoe het geproduceerd wordt, wat pure smaak is en hoe zij
eten kunnen bereiden en bewaren.
Kinderen lopen daardoor niet alleen gezondheidsrisico’s die hun
ontwikkeling en leerprestaties belemmeren, ook leren zij niet om bewuste,
gezonde en duurzame keuzen te maken. Als ze dat niet jong leren, doen ze
dat later ook niet: consumenten komen meer op afstand te staan van (de
betekenis en herkomst) van hun eten en realiseren zich mede daardoor
vaak onvoldoende wat de effecten van hun (menu)keuze betekenen voor
hun gezondheid en de natuurlijke omgeving. We moeten daarom de
afstand verkleinen en de bewustwording vergroten.
Dat begint bij kinderen: het is belangrijk dat zij kennis over gezonde en
duurzame voeding met de paplepel krijgen ingegoten. Uit onderzoek1
blijkt bovendien dat kennis over voedsel en voeding het best beklijft bij
een integrale aanpak (niet alleen educatie, maar ook aandacht voor
gedrag) en als meer concrete activiteiten als school- en moestuinen,
kooklessen, boerderij-educatie en bedrijfsbezoeken worden ondernomen.
Jong Leren Eten
Met Jong Leren Eten leggen we de koppeling tussen voedsel en voeding
en tussen theorie en praktijk. We creëren voor de scholen een samenhangend totaalpakket aanvullend op bestaande programma’s, waarbinnen
groente en fruit in de klas (EU-schoolfruit), smaak- en kooklessen,
schooltuinen, bedrijfsbezoeken, lespakketten een logische verbinding met
elkaar aangaan en elkaar versterken. Bovenop de bestaande smaaklessen
zorgen we dat scholen hun leerlingen ook kooklessen kunnen gaan
aanbieden. En omdat het belangrijk is dat kinderen besef krijgen van waar
het eten vandaan komt en met hoeveel zorg het wordt geproduceerd,
breiden we de mogelijkheden voor bedrijfsbezoeken uit. Vanzelfsprekend
trekken we hierin samen op met het bedrijfsleven.
Jong Leren Eten vormt een aanvulling op bestaande structuren als
Gezonde School, Duurzaam Door, Smaaklessen en EU-schoolfruit. We
brengen meer samenhang aan tussen de instrumenten zodat het effect
van de inzet ervan groter wordt. We maken het aanbod toegankelijk met
één loket waar scholen terecht kunnen: een internetportal, jonglereneten.nl, waar ze zelf de volle breedte en variatie aan mogelijkheden
kunnen vinden. Zo kunnen scholen zien welk aanbod er (in hun regio) is,
aangeven van welke mogelijkheden zij gebruik wensen te maken en
kunnen zij advies en ondersteuning krijgen bij het organiseren van de
activiteiten die zij willen realiseren. Regionaal werkende «makelaars»
gaan hen helpen de weg te vinden door de vragen en wensen van scholen
te koppelen aan het (landelijke en lokale) aanbod (zie hieronder).

1

Effectiveness of Nutrition education in Dutch primary schools: M. Battjes-Fries, 2016 (WUR);
Evaluatie programma Voedselwijs Amsterdam: C. Dijkstra; J. Seidell, 2016 (VU)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 532, nr. 169

2

Extra inzet, meer bereik
Het aanbod, dat bestaat uit een combinatie van nieuwe en bestaande
activiteiten, zal gebundeld worden op de portal van Jong Leren Eten.
Scholen kunnen zelf het door hen gewenste pakket samenstellen. Om dit
aanbod voor scholen vindbaar te maken wordt in ieder geval gebruik
gemaakt van bestaande portals, die al een groot bereik hebben in het
onderwijs zoals gezondeschool.nl. Via de inzet van Gezonde School is de
afgelopen jaren al veel bereikt. Door gezamenlijke inspanningen vanuit
zowel partijen uit de gezondheidswereld als uit het onderwijs zelf is
inmiddels een derde van alle scholen (po, vo en mbo) bereikt. Het is
belangrijk om deze structuren goed te benutten en aan te sluiten bij de
behoefte van het onderwijs. Op de successen van Gezonde School wordt
daarom voortgebouwd met het extra aanbod van Jong Leren Eten.
Daarnaast wordt waar mogelijk aangesloten bij gemeenten en bedrijven
in programma’s als Jongeren op Gezond Gewicht (JOGG), projecten rond
moestuintjes, schooltuinen en boerderijeducatie. Via jonglereneten.nl
wordt ook het regionale en lokale aanbod van activiteiten en programma’s
ontsloten. Cruciaal is dat we hiermee het bereik van scholen enorm
vergroten.
We trekken voor Jong Leren Eten jaarlijks 5,7 miljoen euro uit. Daarmee
stellen we (met provinciale cofinanciering) provinciale uitvoeringsbudgetten beschikbaar, gericht op concrete lokale en regionale activiteiten
zoals bedrijfsbezoeken, boerderijeducatie, schooltuinen en kooklessen. We
investeren in landelijke onderwijsondersteuning via nascholingsvouchers
voor docenten. We ondersteunen de ontwikkeling en het aanbod van
smaaklessen, een onderwijsloket voor de schoolfruitregeling, gezonde
schoolkantines, projecten kinderopvang en consultatiebureaus, schooltuinieren, boerderij-educatie en kooklessen, en vernieuwing van lopende
voedselprojecten. Daarnaast vragen we aan het bedrijfsleven een
bijdrage, bijvoorbeeld door excursies voor scholen mogelijk te maken via
vouchers. Hiervoor worden PPS- constructies opgezet. En een belangrijke
rol is voorzien voor provinciale makelaars, die eveneens met cofinanciering door provincies aan de slag gaan, aanvullend op de bestaande
inzet van Natuur- en Milieueducatie (NME) en GGD.
In verbinding met wat zijn waarde bewezen heeft
Vanuit GGD (gezondheid) en NME-organisaties (groen en voedsel) zijn
adviseurs het eerste inhoudelijk aanspreekpunt voor scholen voor advies
en stimulering. GGD en NME beschikken over goede regionale netwerken,
zijn ingevoerd in het actorennetwerk en hebben actieve toegang tot de
scholen. Uit deze kring van adviseurs (maar ook uit andere kringen) willen
wij het landelijk dekkende net van makelaars opleiden en aanstellen:
mensen die extra bekendheid kunnen geven aan het aanbod van Jong
Leren Eten en scholen stimuleren om dit thema op te pakken.
Vanaf januari 2017 zullen deze makelaars vragen van scholen inventariseren en hen adviseren van welke ondersteuning zij gebruik kunnen
maken. Ze kunnen door scholen en andere geïnteresseerde organisaties
benaderd worden als een soort helpdesk en wegwijzer, zodat vanuit de
individuele behoeften en wensen van de scholen een passend aanbod
wordt verzorgd en daardoor meer kinderen worden bereikt met informatie
en activiteiten over voedsel en voeding. Op de Nationale Onderwijs
Tentoonstelling eind januari 2017 zullen zij zich presenteren aan het
onderwijsveld.
Naast aandacht voor de schoolsituatie is het van belang dat ouders goed
worden aangesloten op wat kinderen op school aan kennis en kunde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 532, nr. 169

3

hebben opgedaan. Zo kunnen opgedane handelingsvaardigheden ook in
de thuissituatie worden toegepast en kunnen de school en ouders elkaar
versterken bij het creëren van een gezonde leefstijl. Het RIVM heeft
onderzoek gedaan naar werkzame elementen van ouderbetrokkenheid en
heeft in samenspraak met leefstijlinstituten tips voor scholen verzameld.2
In aanvulling op het ondersteuningsaanbod voor scholen die aan de slag
gaan met de Gezonde School-aanpak worden regiobijeenkomsten
georganiseerd waar deze tips en goede voorbeelden over ouderbetrokkenheid worden gedeeld. Maatschappelijke initiatieven gericht op het
verder vergroten van de kinder- en ouderparticipatie bij dit thema
moedigen wij verder aan.
Ambitie in cijfers
Met het plan Jong Leren Eten wordt geïntensiveerd op reeds bestaande
inzet op gezonde voeding in het onderwijs. Er is de afgelopen jaren al veel
gedaan: een derde van alle scholen is via Gezonde School bereikt, met als
resultaat onder meer dat 750 scholen een vignet Gezonde School hebben
behaald. Het streven is het aantal vignetten op voeding jaarlijks met 5% te
laten groeien.
Het percentage scholen in het primair onderwijs dat heeft deelgenomen
aan smaaklessen ligt nu op 60%; het streven is 75%. Dat is haalbaar
doordat wij de komende jaren deze projecten structureel versterken en
aan meer scholen kunnen aanbieden.
Met de EU-Schoolfruitregeling bereiken wij nu 30% van het primair en
10% van het voortgezet onderwijs; dit willen wij brengen naar respectievelijk 60% en 20%. Dat doen we door volgend jaar de
EU-Schoolfruitregeling en de EU-Schoolmelkregeling samen te voegen en
substantieel te versterken.
Het is belangrijk dat wanneer een school in het vo of mbo inzet op
educatie over gezonde voeding, dit ook doortrekt in het eigen beleid en
het aanbod van de schoolkantine. Een aantal jaren terug was een gezonde
kantine immers nog echt een uitzondering. Door middel van expertise van
het Voedingscentrum (via het programma De Gezonde Schoolkantine) en
nauwe betrokkenheid van het onderwijs zijn alle scholen benaderd en
geadviseerd. Dit heeft er toe geleid dat ongeveer een derde van de
schoolkantines in het vo een gezonder aanbod heeft. Resultaten die zijn
behaald ten aanzien van de gezonde schoolkantines zijn eerder dit jaar
toegelicht in de brief d.d. 9 mei 2016 (TK 31 899, nr. 27). Maar we zijn er
nog niet: daarom zal ook hierop inzet gecontinueerd en versterkt worden.
Uiteindelijk met het doel om in alle (school)kantines een gezond aanbod
de normaalste zaak van de wereld te maken.
Gezondheidsbevordering in breder perspectief
Zoals toegezegd in de brief van 21 oktober 2015 en tijdens het algemeen
overleg Preventiebeleid van 31 maart jl. zal de Staatssecretaris van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) uw Kamer dit najaar een brief
doen toekomen over de beleidsinzet die na 2016 zal plaatsvinden op
gezondheidsbevordering in breder perspectief in de kinderopvang en in
het onderwijs (po, vo en mbo) via de Gezonde School en Gezonde
Kinderopvang. Momenteel bevindt de planvorming door de PO-Raad,
VO-raad, MBO Raad, het RIVM Centrum Gezond Leven en GGD GHOR
2

Zie: https://www.gezondeschool.nl/primair-onderwijs/een-gezonde-school-worden/draagvlaken-participatie/ouderbetrokkenheid voor deze tips voor het primair onderwijs, in het najaar van
2016 zullen deze worden ontsloten voor het voortgezet onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 532, nr. 169

4

Nederland zich in de afrondende fase. De ministeries van VWS,
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), Economische Zaken (EZ) en
Sociale Zaken en Werkgelegenheid zijn hier allen nauw bij betrokken. In
deze brief zal nader worden toegelicht hoe het aanbod van Jong Leren
Eten aansluit bij en samenhangt met het aanbod dat voor en door het
onderwijs – in het plan Gezonde School 2017–2020 – ontwikkeld is.
Natuur- en Milieueducatie in perspectief van duurzaamheid.
Motieven voor een meer duurzame keuze op het gebied van voedsel en
voeding hangen ook samen met onderwerpen als klimaat, biodiversiteit,
water en dierenwelzijn. Het thema voedsel, maar ook andere natuur-,
milieu- en duurzaamheidsthema’s, krijgen vorm en uitvoering via het
programma DuurzaamDoor 2017–2020. EZ is hierin leidend, met betrokkenheid van de Ministeries van Infrastructuur en Milieu, OCW, provincies,
gemeenten en waterschappen. Samen met hen wordt het programma
DuurzaamDoor momenteel breder ingevuld. De besluitvorming hierover
zal voor het eind van dit jaar afgerond kunnen worden, waarna de
Staatssecretaris van EZ uw Kamer ook hierover nader zal informeren.
Tot slot
We willen zoveel mogelijk kinderen voedsel laten proeven, ervaren en
beleven. Zo verbeteren we de gezondheid van kinderen én hun leerprestaties, en groeit een nieuwe generatie op die de gezonde en duurzame
voedselkeuze makkelijker en vanzelfsprekender weet te maken.
De Staatssecretaris van Economische Zaken,
M.H.P. van Dam
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M.J. van Rijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 532, nr. 169

5