5
Dieren in de veehouderij
Aan de orde is het debat over dieren in de veehouderij.
De voorzitter:
We gaan in één vloeiende beweging door met het volgende
debat, want de woordvoerders zijn er al en het is 11.00 uur
geweest. Dat is het debat over dieren in de veehouderij.
Wij hebben acht deelnemers van de zijde van de Kamer,
die allemaal zes minuten spreektijd hebben. De eerste
spreker is mevrouw Ouwehand van de fractie van de Partij
voor de Dieren. Het woord is aan haar.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Dit debat gaat over het lijden en
sterven van dieren in de veehouderij. Het zou een fundamenteel debat moeten zijn. Helaas zie ik van alle partijen
alleen de landbouwwoordvoerders zitten. Dat zou niet zo'n
probleem zijn, want dat is het gebruik in de Kamer dat alleen
de woordvoerders de debatten doen waar het over gaat.
Maar deze Kamer telt 85 zetels van partijen die achttien,
negentien jaar geleden al beloofd hebben dat uiterlijk in
2022 het perspectief van het dier leidend is in de veehouderij, dat het systeem is aangepast aan het dier en niet het
dier aan het systeem en dat dieren hun natuurlijke soorteigen gedrag kunnen vertonen in de veehouderij. We hebben
nog maar drie jaartjes tot aan die deadline, en de VVD, D66
en de Partij van de Arbeid — maar die laatste partij regeert
op dit moment even niet — zijn er eigenlijk al overheen.
Want de belofte was: uiterlijk 2022, laten we niet al te
onredelijk zijn, laten we de sector de gelegenheid geven
om om te schakelen. Het goede nieuws vandaag is dus
eigenlijk dat we het eens zijn: de intensieve veehouderij
zoals die bestaat, de manier waarop dieren daar worden
gefokt, gebruikt en gedood is moreel onacceptabel, vindt
deze Kamer. Maar als je vervolgens vraagt om die belofte
gestand te doen, als je een motie indient waarin de regering
wordt gevraagd duidelijk te maken hoe we dat beloofde
doel voor de dieren gaan halen, dan stemmen partijen
tegen. De VVD wilde niet voor stemmen, het CDA niet, D66
niet, de partijen die nu de macht hebben, inclusief de
ChristenUnie. Ook onder Balkenende IV was het de belofte.
Gerda Verburg nam vijftien jaar de tijd en had ook 2022 als
deadline. Het natuurlijk gedrag wordt leidend.
We zijn verre van dat natuurlijk gedrag. We moeten het
hebben van activisten die in stallen vastleggen wat de
dagelijkse realiteit nog altijd is. En dan springen de tranen
je in de ogen. Varkens, sociale dieren, vast tussen stangen,
moeten toezien hoe hun biggen worden gemutileerd. Dat
is niet representatief, zegt de minister dan. Maar kan zij
bevestigen dat wat we zien op die beelden is toegestaan
volgens haar eigen wet? Varkentjes zonder verdoving de
staartjes afknippen, varkentjes de tandjes afvijlen, de zeug
houden zoals we zagen op die beelden. Waarom schiet de
minister in de ontkenningsreflex als haar eigen regels dit
allemaal toestaan? Vorig jaar kwam Varkens in Nood met
beelden naar buiten van een varkensstal en ook toen deden
de politiek en de sector wat zij altijd doen: ontkennen,
bagatelliseren en de boodschapper demoniseren. Het was
niet representatief. De toezichthouder werd erop afgestuurd,
er werden passende maatregelen genomen en er was niks

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

aan de hand. Animal Rights heeft diezelfde stal een jaar
later bezocht en het was een drama, terwijl de toezichthouder is langs geweest.
Voorzitter. De minister moet uitleggen waarom het legaal
is wat we op deze beelden zien. Als zij een wet moet verdedigen waarin staat dat de intrinsieke waarde van het dier
wordt erkend, dan moet zij verdedigen dat er ook passende
beleidsmaatregelen worden genomen om recht te doen
aan die wet. Vervolgens worden er in lagere regelgeving
allerlei uitzonderingen gemaakt. De intrinsieke waarde van
het dier wordt wel erkend, maar niet als het een productiedier is en we er geld aan kunnen verdienen. Wat je met een
hond niet mag doen en waar je terecht een forse boete of
straf voor krijgt, vinden we wel goed als het om varkens,
koeien, geiten en kippen gaat. De minister creëert haar
eigen fundamentele spagaat. Het Planbureau voor de
Leefomgeving heeft al gezegd: je kunt ervoor kiezen om
aan dit systeem vast te houden, maar dan moet je accepteren dat de maatschappij daar andere waarden tegenoverstelt. Natuurlijk doet zij dat, want dieren zijn levende wezens
met bewustzijn en gevoel. Als mensen een kijkje krijgen in
de dagelijkse realiteit van de veehouderij, dan zien ze meteen dat die moreel volstrekt verwerpelijk is.
Voorzitter. Het goede nieuws is dat we het erover eens zijn
dat dieren intrinsieke waarde hebben. Het andere goede
nieuws is dat 85 zetels in deze Kamer — daar kan ik
GroenLinks, de SP en de Partij voor de Dieren gewoon bij
optellen — dus een hele, hele ruime meerderheid, vindt dat
uiterlijk in 2022 het perspectief van het dier leidend moet
zijn en dat er een einde moet zijn gekomen aan de intensieve veehouderij, die al in 2001 door Wijffels moreel problematisch werd genoemd. De minister kan handelen en
ervoor zorgen dat ze dat doel gaat halen of ze kan kiezen
voor dit model, waarin het CDA en de VVD de hele tijd
kunnen doen alsof boeren in een hoek worden gezet — nee,
het systeem staat ter discussie — waarin mensen voortdurend moeten worden wakker geschud door beelden van de
echte realiteit en waarin een toezichthouder onder vuur
komt te liggen. De minister moet de dieren beschermen
naar hun aard. Daar is zij voor aangenomen. Als de Partij
voor de Dieren een motie indient over die beloftes in 2022,
dan vind ik het stuitend dat de minister zegt: ik ontraad die.
Zij kan de VVD en het CDA omzeilen door te zeggen: we
laten het oordeel aan de Kamer, want de Partij voor de
Dieren heeft gelijk; dit is de dieren beloofd en het is aan de
huidige Kamer om te laten zien dat ze die belofte aan de
dieren nakomt. Als ze dat niet doet, dan voorspel ik een
groeiend activisme, want mensen zijn niet gek en dieren
verdienen de bescherming die wij hier wettelijk aan ze
beloofd hebben.
Dank u wel.
(Applaus op de publieke tribune)
De voorzitter:
Ik wil niets horen van de publieke tribune. De heer Geurts.
De heer Geurts (CDA):
Ik heb deze intro even beluisterd. De Partij voor de Dieren
heeft in het verleden bevestigd dat ze minimaal 70% —
maar het streven is 100% — van de veehouderij in Nederland wil laten verdwijnen. Ik vraag me dan ook af welke

24 januari 2019
TK 45

45-5-1

boodschap mevrouw Ouwehand namens de Partij voor de
Dieren nu geeft. De pluimveehouderij laat dieren op basis
van dierenwelzijn zo veel mogelijk buiten lopen. Zegt u dan
tegen de pluimveehouderij: het is aardig dat u dat gedaan
heeft, maar u moet verdwijnen uit Nederland?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Wat de Partij voor de Dieren tegen de boeren zegt, is dat
ze beter niet meer kunnen stemmen op partijen die ze in
dit huidige systeem houden, want het systeem is niet alleen
moreel failliet maar ook financieel. Dat weet de heer Geurts
best. Ik noem het systeem van schaalvergroting. Zijn eigen
landbouwministers hebben na afloop van hun termijn,
waarin ze dingen hadden kunnen veranderen, zelfs gezegd
dat de toekomst van de intensieve veehouderij problematisch is en dat we het waarschijnlijk niet gaan redden. En
waarom niet? Zelfs als het je niet om de dieren te doen is,
dan kun je niet concurreren op de wereldmarkt. Veel voor
weinig is een model dat boeren niet volhouden in Nederland. De praktijk bewijst dat, want we raken iedere dag
zeven boeren kwijt. Dus zegt de Partij voor de Dieren: kies
nou voor het voedsel van de toekomst, schakel om, zet al
dat geld, al die honderden miljoenen euro's, die per jaar
naar de veehouderij gaan, in voor de transitie naar het
voedsel van de toekomst, naar een plantaardiger samenleving.
De heer Geurts (CDA):
Kortom, het maakt niet uit wat de veehouderij doet; zij moet
verdwijnen in de ogen van de Partij voor de Dieren. Dan
even een ander punt. Ik heb net genoteerd dat mevrouw
Ouwehand aangaf: het systeem staat ter discussie, en het
gaat niet zozeer over de boeren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat klopt.
De heer Geurts (CDA):
Letterlijk zei ze: "Het systeem staat ter discussie". Ze heeft
hier ook aangekondigd dat het activisme zal gaan groeien.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Zeker.
De heer Geurts (CDA):
Ik heb een artikel uit het Nederlands Dagblad van woensdag
16 januari, waarin een woordvoerder van Animal Rights
aangaf: "Wij vinden het niet zo belangrijk wat wel en niet
mag". Steunt mevrouw Ouwehand zo'n quote? Als mevrouw
Ouwehand aangeeft dat het activisme gaat groeien, betekent dat dan dat alles mag, buiten en binnen de wet?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik ben blij dat de heer Geurts en het CDA in elk geval een
beetje luisteren naar wat activisten te zeggen hebben. Wat
Animal Rights hier zei was: het maakt niet zo veel uit of het
wettelijk is toegestaan of niet. Ook als het wettelijk is toegestaan in die stallen, is het een drama voor de dieren. Dus
daar zit de discussie niet. De politiek verschuilt zich al

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

jarenlang, en blijft dat doen, achter: ja maar, de boeren
houden zich aan de regels. Dat zijn twee fouten. Eén: de
boeren worden niet aangevallen, ú wordt aangevallen,
omdat u de regels zo ruim laat dat dit is toegestaan. Twee:
die regels stellen dus niks voor. Als je mensen wilt sussen,
dan kun je dat doen, maar mensen worden bedrogen. Want
er wordt gesuggereerd dat de regels in orde zijn en dat die
recht doen aan dierenwelzijn, maar dat is gewoon niet het
geval. De regels staan toe dat je biggetjes van een paar
dagen oud zonder verdoving de staart afknipt.
De heer Geurts (CDA):
Ik vind dat nogal wat: "Boeren worden niet aangevallen".
Nee, het zal wel. Ga eens kijken wat er in de werklijn
gebeurt. Zelfs uw partij staat gewoon op het erf te demonsteren bij bedrijven die een hele moeilijke afweging moeten
maken rondom fipronil en die afscheid moeten nemen van
hun dieren. Ook stuurt u die mensen kaarten en beelden.
Ik zie activisten die boeren bedreigen. En dat accepteert u
allemaal in het kader van "het moet allemaal anders"? Ik
vind het echt onacceptabel en ik hoop dat de Partij voor de
Dieren zich straks ook uitspreekt tegen deze bedreigingen
richting onze boeren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Bedreigingen zijn nooit in orde, en daar heeft de Partij voor
de Dieren altijd al afstand van genomen. Maar het spelletje
dat het CDA speelt, is vreedzaam en noodzakelijk activisme
in een democratische rechtsstaat — noodzakelijk voor de
veranderingen die een democratie altijd moet doormaken
— wegzetten als extremisme. Dat vind ik zeer kwalijk. Ik zou
het CDA dus willen uitdagen om in zijn spreektijd in te gaan
op de rechtsstaat die het voor zich ziet. Want je kan niet
zomaar boodschappers van slecht nieuws demoniseren en
wegzetten, terwijl zij eigenlijk doen wat de minister nalaat:
mensen eerlijk informeren over waar hun voedsel vandaan
komt.
De voorzitter:
Helder. De heer De Groot van de fractie van D66.

De heer De Groot (D66):
Dank u wel, voorzitter. Tijdens de campagne voor de
Tweede Kamerverkiezingen van 2017 — ik heb het hier al
eens gememoreerd — was er een bijeenkomst in Deurne,
waar honderden bewoners aanwezig waren, die zich zorgen
maakten over hun gezondheid, en een aantal honderden
boeren, die overigens niet waren uitgenodigd. De spanning
was zo hoog opgelopen dat de politie eraan te pas moest
komen om dit debat in goede banen te leiden. Op dat
moment besefte ik: we hebben het als politiek laten gaan.
We hebben gepapt en natgehouden en we hebben de
belangen van zowel dieren als bewoners uit het oog verloren. Daarom is het goed dat dit kabinet inzet op de krimp
van de varkensstapel, juist in die gebieden waar overlast
wordt veroorzaakt. Daarom is het ook goed dat nu al acht
provincies nee hebben gezegd tegen een verdere groei van
de geitenhouderij. Daarom is het goed dat deze minister
nu eindelijk werk maakt van stalbranden, al wil ook de
fractie van D66 nu wel weten wat de volgende stappen zijn.
En daarom is het goed dat dit kabinet, ook onder aanvoering

24 januari 2019
TK 45

45-5-2

van D66 — wij hebben ons daar hard voor gemaakt — inzet
op een echte transitie van de veehouderij en onze voedselproductie onder de noemer van kringlooplandbouw. Het
kabinet heeft daar een mooie visie over gepresenteerd.
Voorzitter. Tot zover het goede nieuws. We zijn er namelijk
nog niet, omdat we toch keer op keer worden geconfronteerd met zaken die de sector niet aanpakt. De varkenssector
spant de kroon in het niet nakomen van afspraken. Deze
week kwam er een rapport in de publiciteit waaruit zou
blijken dat er 2 miljoen illegale varkens in Nederland zijn.
Dat is niet bevorderlijk voor het dierenwelzijn. D66 heeft
eerder al vragen gesteld over het illegaal houden van geiten.
Dan antwoordt de minister: ik controleer niet de milieuvergunning; dat is aan de gemeenten. Maar deze minister is
wel verantwoordelijk voor het totale aantal dieren en de
milieubelasting daarvan in Nederland. Daarover moet er
dus toch een uitwisseling zijn. Graag een reactie van de
minister op het bericht over die illegale varkens.
Een ander voorbeeld. Tien jaar geleden zou de varkenssector de biggensterfte terugbrengen tot 10,5%, wat overigens
nog best veel is. Een LTO-bestuurder noemde dit in een
uitzending van Nieuwsuur onlangs te ambitieus, en deed
geen enkele belofte meer. En dat begrijp ik, want LTO en
POV kunnen immers geen beloftes nakomen. De sector
geeft de opdracht terug aan de overheid. Ook bij het couperen van biggenstaarten komt de sector afspraken en ambities niet na. Moeten we hier dan issue voor issue regels
gaan stellen, waarbij de overheid dan ook weer verantwoordelijk is voor het toezicht en de controle op de naleving
daarvan? Dan hebben we zo langzamerhand drie NVWA's
nodig en op elke boer een controleur.
D66 zegt nee. We moeten het anders gaan aanpakken. We
moeten stoppen met het maken van afspraken met alleen
vertegenwoordigers van de primaire sector. Daar zit de fout
die keer op keer wordt gemaakt. De minister heeft in haar
beleidsbrief dierenwelzijn aangegeven dat zij ook met
ketenpartijen tot afspraken wil komen, en dat ze met ketens
bezig is om die kringlooplandbouwvisie te realiseren en
daarin ook dierenwelzijn wil laten meenemen. Deze Kamer
heeft een motie van D66 aanvaard die de minister opdraagt
om met vertegenwoordigers van het Normenkader Holland
Varken, waar de verwerkers een prominente rol in spelen,
in gesprek te gaan om tot een ambitieuzer en werkend
normenkader te komen. We hebben hier niets meer over
gehoord. Blijft deze minister afspraken maken met de LTO's
van deze wereld, of pakt zij een keer de verwerkers bij de
ballen? Verwerkers verschuilen zich nu al te gemakkelijk
achter de boer, en de boer is hier de dupe van.
Voorzitter. Dan de slacht van drachtige koeien. We hebben
daar vanochtend een petitie over ontvangen. Het is niet
toegestaan om koeien in de laatste fase van de dracht nog
te vervoeren, maar ze worden kennelijk nog wel geslacht.
Volgens mij is dat iets wat niemand wil. In de derde fase
van de dracht moet je koeien gewoon niet meer aanbieden,
of moeten verwerkers of slachterijen ook verantwoordelijkheid nemen en zeggen: die accepteren we niet meer. Dan
houdt het ook gewoon op. Daar hoef je misschien niet eens
wetten voor te maken, maar ik wil wel horen wat de minister
hieraan gaat doen en hoe zij met die slagerijen als goed
voorbeeld een keer laat zien dat je wel degelijk afspraken
kunt maken met die sector om tot verbetering van dierenwelzijn te komen. Graag een reactie van de minister, en ook
nog een verklaring waarom die eerder aangenomen motie

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

over het ambitieuzer Normenkader Holland Varken nog niet
is uitgevoerd, althans voor zover ik weet.
En als u dan toch met die verwerkers aan de slag gaat over
de talloze dierenwelzijnsissues die er zijn, zoals het afvijlen
van tanden, het dichtschroeien van hoorns en het couperen
van staarten, bespreek dan ook of zij hun verantwoordelijkheid willen nemen voor het aantal dieren dat in hun keten
wordt gehouden. En o ja, de pluimveehouderij. Bij 44% van
de bedrijven worden overtredingen geconstateerd. Dan kan
ik niet anders dan constateren dat het toch een beestenboel
is. Hoe kan dat? D66 wil niet elk issue apart gaan regelen,
maar wil dat er geïntegreerde ketens komen die verantwoordelijkheid nemen en niet de overheid met elk probleem
opzadelen.
Voorzitter. Ik kom op de verschrikkelijke beelden die regelmatig opduiken over de toestanden in de stallen. D66 heeft
daar eigenlijk maar één vraag over: waarom ziet de NVWA
dat niet? Wat is er mis met de risicoanalyse van de NVWA
dat ze kennelijk dit soort stallen niet ziet? Ik heb die beelden
ook gedeeld met een bevriende kippenhouder — er zijn wel
degelijk kippenhouders, zelfs in meerderheid, die goed
zorgen voor de dieren — en die sprak er vol afschuw over.
Dus hoe kan het dat de NVWA dat niet ziet?
Voorzitter, tot slot. De overheid heeft zich jarenlang laten
foppen met valse beloftes.
De voorzitter:
U bent wel door uw tijd heen inmiddels.
De heer De Groot (D66):
Een laatste zin nog. Maak met die partijen — dat zijn de
verwerkers — afspraken die ze daadwerkelijk moeten kunnen nakomen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel voor de medewerking.
Ik wil even een soort ordedebatje inlassen — daar mag u
ook aan meedoen, meneer De Groot — want ik wil een
afspraak met u maken over de aantallen interrupties. Anders
wordt het nachtwerk. Mijn voorstel zou zijn om de interrupties in tweeën te doen en voor deze termijn, de termijn van
de Kamer, drie interrupties per fractie af te spreken.
Mevrouw Ouwehand, toon even uw enthousiasme.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, daar wil ik als eerste op reageren. Ik ga daar niet
mee akkoord. Drie interrupties in tweeën is wat we in een
normaal debat met vier minuten spreektijd afspreken. We
hebben er heel hard en lang voor moeten vechten om hier
een debat met zes minuten spreektijd van te maken, omdat
er veel aan de hand is. Het heeft anderhalf jaar geduurd
voordat het werd ingepland.
De voorzitter:
Maar u hebt zes minuten, hè. Wat is uw voorstel?

24 januari 2019
TK 45

45-5-3

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Mijn voorstel is om vier interrupties in drieën te doen of
twaalf vragen in totaal.
De voorzitter:
Dan gaat het heel erg laat worden vandaag. Ik stel vast dat
u al zes minuten spreektijd heeft. Wilt u er iets over kwijt,
meneer De Groot? Want u staat hier ...
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Maar daar hoort bij dat we ook extra interruptietijd hebben.
De heer De Groot (D66):
U bent de voorzitter. Ik denk dat u het debat in goede banen
moet leiden.
De voorzitter:
Ik zou zeggen: vier in tweeën. Maar ik ga het rijtje even af.
Meneer Geurts, wat kunnen we doen?
De heer Geurts (CDA):
Ik steunde uw eerste voorstel al, maar als u in uw wijsheid
beslist om vier in tweeën te doen, dan ga ik u ook daarin
steunen. Ik neem aan dat we vanaf nu op nul beginnen.
De voorzitter:
Nee. Uw vorige interruptie telde zelfs voor drie.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik steun uw eerste voorstel. We hebben zes minuten
spreektijd. Dat is al ruimhartig.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Voorzitter, ik ga voor uw tweede voorstel.
De heer Futselaar (SP):
Vier in tweeën lijkt mij redelijk.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ook ik kan me daarin vinden.
De voorzitter:
Vier in tweeën.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik kan me vinden in uw voorstel.
De voorzitter:
Nou, dan doen we dat. Ik moet het helaas met een meerderheid doen. Vier interrupties in tweeën.

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

Nou, dan mag u als eerste dat betrachten, mevrouw
Ouwehand. Het woord is aan u.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Even de statistieken: zes minuten spreektijd
betekent dat we per minuut meer dan 100 miljoen van de
dieren behandelen die we jaarlijks in Nederland fokken,
gebruiken en doden.
Voorzitter, mijn vraag aan D66. De tranen sprongen me
vanochtend in de ogen toen ik zag dat Jan Terlouw opnieuw
lijstduwer is voor de D66-lijst voor de Europese verkiezingen. Jan Terlouw, die iedereen opriep om na te denken
over de vraag waarom we denken dat we dit dieren kunnen
aandoen! En dan nu de koers van de huidige D66-fractie
onder het landbouwwoordvoerderschap van de heer De
Groot. D66 was het met de Partij voor de Dieren eens dat
de overheid moet zorgen voor een einde aan het fokken op
extra hoge worpen en extra spenen bij zeugen. Dat is het
fundamentele probleem bij de biggensterfte. Nou komt de
sector na tien jaar zijn afspraak niet na. Wat is het antwoord
van D66 daarop?
De heer De Groot (D66):
We delen absoluut het feit dat dat gewoon niet kan. Als
vertegenwoordiger van de sector, van de primaire sector,
van de boeren kun je geen afspraken maken: je hebt niets
te vertellen over degenen die je vertegenwoordigt. Dat blijkt
ook, want in een interview onlangs in Nieuwsuur trok de
betrokken bestuurder haar handen ervan af. Ze zei: het is
te ambitieus. Dan is het dus opnieuw aan de overheid. Het
valt D66 op dat keer op keer afspraken worden gemaakt
met vertegenwoordigers van de primaire sector die gewoon
geen afspraken kunnen nakomen. En dan staan wij hier
weer en dan moeten wij het oplossen. Er zijn ook zo veel
issues. Elke boer werkt voor een zuivelonderneming of
levert aan een slachterij. Die heeft het contact met de markt.
Die moet gewoon eisen stellen, samen met de supermarkten. Daar gaat het over. Daar moet de verantwoordelijkheid
worden genomen. Tot nu toe hebben ze zich heel gemakkelijk kunnen verschuilen achter de boeren. Ze komen er heel
makkelijk mee weg. Daaraan wil D66 een halt toeroepen.
Dat is veel effectiever voor het dierenwelzijn. Dat is toch
ook wat u zou moeten willen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik ben vooral benieuwd waar D66 dan een keer haar verantwoordelijkheid voor dieren laat gelden, want we zijn het
erover eens dat je bij die afspraken met de sector van
tevoren al weet: dat wordt niks. En tussentijds zei D66 dat
de overheid dus wettelijke normen moet stellen: niet doorfokken op extra hoge worpen en niet doorfokken op extra
tepels bij zeugen. Nou heeft de Partij voor de Dieren, toen
bleek dat die sectorafspraken natuurlijk niet werden nagekomen, een nieuwe motie ingediend met dezelfde strekking.
Toen wilde D66 tegenstemmen. Ik vraag me af of er wel
discussie wordt gevoerd in de fractie van D66. Of mag de
heer De Groot het als landbouwwoordvoerder in z'n dooie
uppie bepalen?

24 januari 2019
TK 45

45-5-4

De heer De Groot (D66):
U stelt heel veel vragen, maar het gaat erom dat wij bij D66
altijd kijken naar het hele speelveld, en dan kijken wat het
meest effectief is om te doen. Het is heel makkelijk om mee
te gaan in de getuigenis van meer regels, meer controle
enzovoorts. Die is ook makkelijk te begrijpen. Maar het is
zo langzamerhand zo gek geworden dat voor elk issue de
overheid aan zet is. En vervolgens is het issue handhaving,
en dan krijgen we het niet voor elkaar. D66 staat dus voor
dierenwelzijn en voor oplossingen, terwijl u toch sterk de
indruk wekt dat u gewoon alleen het probleem wilt aankaarten. Prima, daarin hebben we een gemeenschappelijk vertrekpunt, en wij hebben daar natuurlijk zeker discussie over
in de fractie. Ik ben onlangs ook bij Jan Terlouw geweest
en heb met hem een heel goed gesprek gehad over een
effectieve manier om dierenwelzijn aan te pakken. Ik weet
dus niet wat u daarover wil zeggen, maar het interview in
Trouw was weer prachtig vanochtend.
De voorzitter:
Mevrouw Bromet.

De heer De Groot (D66):
Dit is een manier van debat voeren die werkelijk alle perken
te buiten gaat. Ik heb net aan de minister gevraagd wat ze
gaat doen met de slechte bedrijven. Ik denk dat het effectief
is om met de slachterijen afspraken te maken om het
slachten van drachtige koeien in de derde fase van de dracht
gewoon te stoppen. Dat kan met een simpele afspraak. Als
dat niet werkt, moeten er regels worden gesteld. Je kunt
nou eenmaal wel afspraken maken met zo'n sector als die
wil. Dat wil ik ook graag van de minister horen. Maar het
is niet heel erg slim om in de eerste plaats al om regels te
roepen, want dan krijg je ook weer de controle en alles wat
erachteraan komt. Je moet kijken wat effectief is. D66 en
de Partij voor de Dieren hebben vaak hetzelfde uitgangspunt, alleen is het verschil dat D66 ook zaken aanpakt. Dat
doen we nu door voor kringlooplandbouw te gaan. Eerder
deden we dat door de legbatterijen te verbieden. Wat heeft
de Partij voor de Dieren ooit écht voor de dieren gedaan?
Helemaal niks!
(Onrust op de publieke tribune.)

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik wil graag doorgaan, voorzitter.
De voorzitter:
Nee, nee, ik ga naar mevrouw Bromet luisteren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Maar voorzitter, ik wil graag mijn tweede interruptie hiervoor inzetten.

De heer De Groot (D66):
Alleen maar agenderen. D66 lost op.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik laat ...
De voorzitter:
Eén seconde, mevrouw Ouwehand. Ik wil niets horen van
de publieke tribune. Het is heel simpel. Ik wil niets horen
van de publieke tribune.
Het woord is aan u, mevrouw Ouwehand.

De voorzitter:
O, dat is prima. Gaat uw gang.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ja, want ik vraag me dan toch af wat er bij D66 gebeurd is.
De dieren mogen dus op geen enkele bescherming rekenen.
Eerst krijgt de sector tien jaar de tijd. Dan is dat niet gelukt
en zegt D66: nee, kijk, de oplossing is dat we met méér
partijen moeten praten. En dat terwijl D66 eerder erkende
dat het doorfokken van dieren een groot probleem is. Vanochtend kregen we die petitie over de slacht van hoogdrachtige dieren. Degene die de petitie aanbood, vertelde dat dat
in Duitsland sinds 2017 verboden is. En weet je wat? Het
werkt; het gebeurt nauwelijks meer, een enkele uitzondering
daargelaten. Wat zegt D66? Weet je wat het probleem is
voor de dieren? Al die regels die ze moeten beschermen.
We moeten het niet zoeken in regels die dieren beschermen.
De heer De Groot (D66):
Ik heb hier echt bezwaar tegen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Waarop baseert de heer De Groot dat regels niet helpen
om dieren te beschermen in de veehouderij?

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, ik rond deze interruptieronde met D66 af. Ik heb
een laatste punt, de stalbranden. Ook daar trokken D66 en
de Partij voor de Dieren samen op. De heer De Groot zei
zojuist: ik ben blij dat er eindelijk wat gebeurt met de stalbranden. We hebben het hele pakket aan evaluatiemaatregelen gezien en de minister zegt op alle voorstellen die écht
iets zouden kunnen doen: nee. En D66 is het daarmee eens.
D66 is van een partij die vond dat dieren wettelijke
bescherming verdienen, verworden tot een convenantenpartij, die wil praten met de partijen. D66 is een CDA in
schaapskleren.
De heer De Groot (D66):
Met de stalbranden is het zo gegaan. Er is een motie
geweest van D66 en de Partij voor de Dieren, die toenmalig
staatssecretaris Van Dam opriep om er echt werk van te
maken. Dat heeft hij toen gedaan. Hij is toen met een
actieplan stalbranden gekomen, op aandringen van D66 in
samenwerking met de Partij voor de Dieren. Vervolgens
hebben we in het regeerakkoord afspraken gemaakt over
volgende stappen. Heeft de Partij voor de Dieren dat in het
regeerakkoord geschreven? Nee. Wat gebeurt er nu? In de
private kwaliteitssystemen zit een periodieke elektrakeuring
en er komt nu een aanpak tegen knaagdierbestrijding. Dat
is volgens alle deskundigen het meest effectief om te gaan

24 januari 2019
TK 45

45-5-5

doen. Er gebeurt dus wel degelijk wat. Bovendien heeft de
minister nu laten onderzoeken of het mogelijk is om in het
bouwbesluit voor bestaande stallen nog iets te doen. De
Partij voor de Dieren suggereert hier gewoon onwaarheden.
Er gebeurt wel degelijk heel veel en dat doet D66 en niet
de Partij voor de Dieren.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik zou de heer De Groot graag een vraag willen stellen over
aantallen dieren, want hij geeft hoog op over het regeerakkoord waarin gesproken wordt over een gedeeltelijke
sanering van de varkenshouderij. Ook geeft hij complimenten aan provincies waar het aantal dieren bij geitenhouderijen gestopt worden. Wat is het eindbeeld van D66 voor
wat betreft het aantal dieren in Nederland? Is dat na deze
exercitie voltooid of denkt D66 dat er nog wel wat meer
ingrepen nodig zijn?
De heer De Groot (D66):
Waar het om gaat is dat je via de transitie naar kringlooplandbouw tot een ander verdienmodel komt, dus dat je als
boer uiteindelijk met minder productie meer kunt verdienen.
Dat is de sleutel om echt te komen tot een kleinere dierhouderij. Wat we nu doen en waar D66 voor pleit is de aanpak
van de acute problemen ten aanzien van de intensieve
veehouderij. Vervolgens gaan we een transitie in. Dan zul
je minder dieren overhouden, omdat je eigenlijk net zo veel
dieren gaat houden als je nodig hebt voor je mest en je
plantaardige productie. Dat is een andere verhouding,
omdat je niet meer grote hoeveelheden graan en andere
grondstoffen gaat invoeren vanuit de hele wereld. Dat wordt
dus een andere verhouding. Dit is nu bedoeld om acuut
stappen te zetten en de transitie naar kringlooplandbouw
is bedoeld om uiteindelijk een andere verhouding tussen
de dierlijke en de plantaardige productie te krijgen.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Op zich klinkt dat GroenLinks als muziek in de oren, want
dat betekent dat er in Nederland gewoon veel en veel minder vee zal zijn in de toekomst. Op welke termijn denkt de
heer De Groot van D66 dat dit staat te gebeuren?
De heer De Groot (D66):
Die ambitie staat voor 2030. Dat lijkt nog ver weg, maar we
maken ons op dit moment wel zorgen over het tempo
waarmee die transitie vanuit de overheid wordt ingezet.
We hebben nu gelukkig net een brief gehad met eerste
aanzetten, maar voor D66 mag het veel sneller. We kunnen
niet heel erg lang wachten met de eerste stappen, want die
zijn makkelijk te zetten. Waarin D66 verschilt van mening
met GroenLinks is dat we niet beginnen met de discussie
over het aantal dieren, zo van: het verminderen van het
aantal dieren is een oplossing voor de problematiek. Het
nadeel daarvan is dat je eigenlijk hetzelfde systeem overhoudt en dat is slecht voor dierenwelzijn. Bovendien is het
kostprijsgedreven en slecht voor de boer en voor de aarde.
Je gaat dan heel veel kosten maken om het dierenaantal
naar beneden te brengen en dat is niet heel erg effectief.

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

De heer Futselaar (SP):
Ik kon een heel eind meegaan met de woorden van de heer
De Groot. Hij zei eigenlijk dat de sector de afgelopen tijd
gefaald heeft qua afspraken en dat het dan terugkomt bij
de overheid. Ik kon meegaan tot het moment waarop de
heer De Groot zei: we moeten bij een andere sector zijn,
want daar kunnen we wel slagen maken. Ik verschil daarover van mening met de heer De Groot — dat zal hem niet
verbazen — want ik denk dat de overheid die rol nu wel
moet pakken. Als je de richting ingaat die de heer De Groot
wil, is mijn vraag eigenlijk hoelang je dan nog bereid bent
om te werken aan afspraken. De minister kan opnieuw met
mensen om tafel gaan en dan komt er inderdaad weer een
convenant. Dat wordt uitgewerkt en dan komen er zo veel
jaren om veranderingen te maken. Ik ben zo bang dat de
heer De Groot over twee, zes of twaalf jaar weer bij een
verkiezingsdebat in Deurne staat en dan moet constateren
dat er eigenlijk niets veranderd is. Ik vraag me af hoe de
heer De Groot dat ziet.
De heer De Groot (D66):
Als minister ben je niet een normale partij. Je kunt namelijk
dingen regelen als de sector niet meewerkt. Het gaat erom
dat je kijkt naar de keten. De boeren zelf kunnen geen
afspraken nakomen, want die zijn gewoon gebonden aan
de verwerker. Het is dus veel slimmer om met die verwerker
aan tafel te gaan zitten. Het is een soort flessenhals. Het
verleden heeft ook laten zien dat het wel degelijk kan, bijvoorbeeld met afspraken over antibioticareductie. Je kunt
wel degelijk afspraken maken met de sector en dan gaat
het ook heel hard. Daarom is het effectief. Maar u heeft
gelijk over wat je moet doen als dat niet mogelijk blijkt. In
de gesprekken die de minister voert met de partijen die
afspraken wel kunnen nakomen, moet ze wel degelijk wetgeving achter de hand houden. Maar het is niet zo effectief
om dat op voorhand te zeggen.
De heer Futselaar (SP):
Het is niet op voorhand; het is na tien jaar. Een wapen dat
je nooit gebruikt, wordt heel makkelijk bot. Ik wil wel deze
voorspelling doen. Ik begrijp best het verhaal van de heer
De Groot dat je naar de verwerkers moet. Maar dan zitten
we hier over tien jaar en constateren we dat de verwerkers
ook grote druk ervaren en krappe marges hebben en dat
we bij de supermarkten moeten zijn. Zo zal er altijd wel
weer een andere sector zijn. Misschien komen we op een
gegeven moment wel bij de veevoederindustrie uit, die iets
zou moeten doen. Er is altijd wel iemand waarvan je hoopt
dat die het kan oplossen, in een sector waarin de marges
gewoon heel erg klein zijn. De fundamentele vraag aan de
heer De Groot is: denkt hij niet dat je bij een sector waarin
de marges zo klein zijn en waaraan zulke grote vragen
worden gesteld op het gebied van veiligheid en dierenwelzijn, meer een discussie moet voeren over de toekomst van
die sector in het algemeen?
De heer De Groot (D66):
Jazeker. Je kunt twee dingen doen. Je kunt doorgaan op
de huidige manier, zoals de politiek het tot nu toe heeft
gedaan. Er komen issues. Er is grote ophef. Er komen
moties en er is onmacht bij de overheid. Dat is het proces
dat we nu al veel te lang hebben gezien. Of je kunt fundamenteel anders gaan kijken naar onze voedselproductie.

24 januari 2019
TK 45

45-5-6

D66 is groot voorstander van het idee van kringlooplandbouw, omdat je dan uit het kostprijsdenken komt. Je denkt
dus niet meer vanuit de kostprijs. Dan komt er inkomenstechnisch weer wat vlees op de botten van de boeren, om
dan ook weer wat beter voor de dieren te zorgen. Dat is een
fundamentele oplossing. Want het gaat niet werken als we
zo doorgaan, met elke keer dat ritueel van verontwaardiging, moties en regels. Dat gaat niet werken zolang de
sector zelf niet de transitie inzet, onder leiding van de
minister.
De voorzitter:
Heel goed. Nog een vraag van de heer Moorlag.
De heer Moorlag (PvdA):
De heer De Groot prees zo-even een achttal provincies die
harde begrenzingen stellen aan het houden van geiten en
dus wel regels stellen. Mijn vraag aan de heer De Groot is
heel concreet: is hij bereid om zo'n regel ook op landelijke
schaal te steunen?
De heer De Groot (D66):
Als die provincies niet met deze plannen waren gekomen
om de groei van de geitenhouderij een halt toe te roepen,
was het inderdaad helemaal niet zo verkeerd geweest om
het landelijk te doen. Ik denk dat die noodzaak er nu niet is,
tot mijn eigen verrassing. Er was ooit een Wet veedichte
gebieden. Daar was D66 voorstander van. Maar als het niet
nodig is, als blijkt dat de provincies zelf maatregelen kunnen
nemen — dat is het geval — hoeven we zo'n wet niet in te
voeren.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik verschil op dat punt van mening met de heer De Groot.
Waarom is de gezondheid in de ene provincie iets meer
waard dan in de andere provincie? Zouden we niet een
landelijke norm moeten stellen en zouden we het uitbreiden
van het houden van geiten niet gewoon moeten verbieden?
Daarbij merk ik op dat we ook moeten zien te voorkomen
dat kringlooplandbouw gaat verworden tot in kringetjes
ronddraaien.
De heer De Groot (D66):
Er zijn natuurlijk provincies zonder geiten of zonder al te
veel geiten. Daar is het geen probleem. Dan hoef je er ook
geen halt aan toe te roepen. Zo simpel is het.
De voorzitter:
Dank u wel. Mevrouw Bromet van de fractie van GroenLinks.

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Voorzitter. Deze commissie en de minister waren vorige
week op werkbezoek in Duitsland. Onderdeel van het programma was een ontmoeting met onze collega-landbouwwoordvoerders in de Bondsdag. Het gesprek ging onder
andere over hoe de Duitsers aankijken tegen het Nederlandse landbouwbeleid. Een van de Duitse parlementariërs
was een geboren Nederlander, Kees de Vries. Hij zit in de

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

Bondsdag namens de zusterpartij van het CDA, de CDU.
Hij zei: er zijn te veel dieren in Nederland. Nederland is na
de Verenigde Staten de een na grootste landbouwexporteur
ter wereld en daar kunnen we trots op zijn, maar alleen als
we vergeten welke prijs we hiervoor betalen. Want ondanks
jarenlange inspanningen van veel grondgebruikers gaat
het niet goed met de natuur in Nederland. Ook in de landbouwvisie van minister Schouten wordt dat erkend.
In de Klimaatwet die door de grote meerderheid hier in de
Kamer wordt gesteund, hebben we afgesproken dat in 2050
95% van de CO2-uitstoot is afgenomen. Ik vertelde dat laatst
aan een paar boeren en ze keken me met hele grote ogen
aan; ze konden het amper geloven. Want ja, die 95% geldt
ook voor de agrarische sector.
Het gaat niet goed met de natuur. We moeten de klimaatverandering stoppen en we hebben een visie van de
minister die stelt dat de Nederlandse landbouw een kringlooplandbouw moet worden. Voor GroenLinks leiden deze
gegevens naar slechts een toekomst voor de Nederlandse
landbouw, eentje met veel en veel minder dieren. En nee,
dan bedoelen we niet in eerste instantie de koeien in de
wei in ons oer-Hollandse landschap, maar wel de varkens
en de kippen die nooit daglicht zien en zo snel mogelijk
vetgemest moeten worden om opgegeten te kunnen worden. Ik heb de minister al eerder gevraagd hoe de enorme
dierenaantallen in Nederland zich verhouden met de
kringlooplandbouw en ze antwoordde toen, net als de heer
De Groot van D66, dat de discussie over dierenaantallen
niet begint met dierenaantallen maar slechts een uitkomst
kan zijn. Vraag aan de minister: acht zij het voorstelbaar
dat de dierenaantallen in Nederland zullen dalen als we de
kringlooplandbouw serieus nemen?
De weigering van de minister en de coalitie om nu al werk
te maken van de vermindering van het aantal dieren in
Nederland doet me denken aan de discussie over het klimaatbeleid. Al 30 jaar roept GroenLinks vaak als roepende
in de woestijn dat er maatregelen moeten komen en pas
nu, de laatste maanden, komt er beweging. Het verminderen
van het aantal dieren in Nederland is niet geregeld van
vandaag op morgen; je moet er de tijd voor nemen. Je moet
aansluiten bij natuurlijke momenten, zoals bedrijfsoverdracht, en je moet boeren erop voorbereiden. Je moet
sociale regelingen maken en die langjarig in stand houden.
Nu is er geen plan en boeren wordt voorgehouden dat het
aantal dieren in Nederland hetzelfde zal blijven. Dat is niet
eerlijk en zal in mijn overtuiging later leiden tot pijnlijke
maatregelen. We hebben de fosfaatrechtendiscussie nog
vers in ons geheugen. De minister heeft in deze kwestie
een harde grens moeten trekken door slechte beslissingen
van haar voorgangers. Wil zij haar opvolgers hetzelfde
aandoen?
Voorzitter. Ik was een paar weken geleden op bezoek bij
Mark Brantjes in Beverwijk, een gemengd bedrijf in NoordHolland. De boer liet me trots zijn stal zien. Onlangs was
hij van reguliere kippen overgestapt naar eensterkippen
van het Beter Leven-keurmerk. De helft minder kippen, een
meer langzaam groeiende kip en ander voer. Natuurlijk, hij
had een investering moeten doen in een uitloopstal met
meer daglicht maar het kon gewoon in de bestaande stal
en omdat de kiloprijs die hij kreeg voor zijn nieuwe kippen
veel hoger was, deden de investeringen geen pijn. Hij was
een blijere boer geworden, zei hij. Hij genoot van de rond-

24 januari 2019
TK 45

45-5-7

lopende kippen en had tot zijn eigen verbazing helemaal
geen antibiotica hoeven gebruiken.
Toen we vorige week in Duitsland waren, bezochten we
ook een gemengd bedrijf. De koeien stonden in een hele
oude stal die ingericht was als potstal. De boer vertelde dat
hij tot voor kort de koeien nog ouderwets vastgebonden
had staan in de stal, maar dat hij in de bestaande stal de
koeien had losgemaakt en elke twee dagen een nieuwe laag
stro aanbracht. Hij had er eigenlijk niet echt voor hoeven
te investeren.
Ik vertel deze verhalen omdat GroenLinks gelooft in kleine
stappen die een hoger liggend doel, namelijk een echt
duurzame en diervriendelijke veehouderij, dichterbij kan
brengen, stap voor stap. Sommige partijen zeggen: je moet
niet investeren in die kleine stapjes, want dat is verspilling
van tijd en moeite. Maar ik geloof er wel in. Albert Heijn
heeft veel werk gemaakt van het sterrenkeurmerk voor
vlees. Hoe kan de minister ervoor zorgen dat supermarkten
alleen nog maar producten met een of meer sterren gaan
verkopen? Oftewel: hoe kan de ondergrens omhoog? Wat
is de stand van zaken rondom de Wet ruimte voor duurzaamheidsinitiatieven?
Tot slot. De vorige sprekers hadden het er ook al over:
dinsdag lazen we in het nieuws dat uit onderzoek van Varkens in Nood zou blijken dat er miljoenen niet-geregistreerde varkens in Nederland zijn. Zoals vandaag al door
mij betoogd, vindt GroenLinks dat er al veel te veel officiële
varkens zijn. Kan de minister aangeven of zij denkt dat het
waar is wat Varkens in Nood beweert?
De heer Geurts (CDA):
Ik heb het algemeen overleg over de brexit van de week
gevolgd en daarin kwam de heer Van Raan met het onzalige
voorstel namens de Partij voor de Dieren om een algemeen
fokverbod in Nederland af te kondigen. Toen vroeg ik mij
af hoe andere partijen daarop zouden reageren. Ik zag toen
in de media dat GroenLinks, de Partij van de Arbeid en de
SP dat initiatief zouden willen gaan ondersteunen. Klopt
dat?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik heb het daar nog niet met mijn collega Bram van Ojik
over kunnen hebben, maar GroenLinks is niet alleen een
groene partij maar ook een sociale partij. Wij zijn geen
partij die mensen aan de bedelstaf wil brengen. Dus het
zou kunnen dat een fokverbod kan leiden tot minder dieren
in Nederland maar dan hoort er altijd een regeling bij
waardoor mensen niet van de ene op de andere dag hun
bedrijf kwijt zijn.
De heer Geurts (CDA):
Dan is het toch een totaal ongeloofwaardig verhaal dat er
net gehouden is: u moet dit en u moet dat, maar eigenlijk
moet u verdwijnen en dan op de manier zoals op dit
moment bij de nertsenhouderij. Zonder vergoeding, gewoon
keihard, rücksichtslos, ijskoud, verlaat Nederland. Wat is
dan de waarde van de bijdrage van de GroenLinksfractie
als ze aan de andere kant een fokverbod op basis van de
brexit en de gevolgen daarvan in Nederland wil gaan toestaan?

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dan heeft het CDA helemaal niet geluisterd naar mijn verhaal, want ik vraag juist om een plan omdat het heel veel
tijd kost om te komen tot een veehouderij met minder dieren en het ook sociaal moet gebeuren. Dan helpt het niet,
zoals het CDA wel doet, om net te doen alsof alles bij het
oude zal blijven, wetende dat alle ontwikkelingen in de
maatschappij ertoe zullen leiden dat er in Nederland minder
dieren komen. Dan moet je vroeg beginnen en dan moet
je de tijd nemen. Als je dat niet doet, moet je op het allerlaatste moment met hele rigoureuze maatregelen komen.
En dat is juist iets wat pijn doet.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan mevrouw Dik-Faber van de fractie van de
ChristenUnie.

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Dank u wel, voorzitter. De ChristenUnie hecht aan de
intrinsieke waarde van dieren. Dieren zijn waardevol als
deel van de schepping, los van hun waarde voor mensen.
Die intrinsieke waarde is een begrip uit de Wet dieren, dat
sinds enige tijd op initiatief van de ChristenUnie ook is
vastgelegd in het Burgerlijk Wetboek. Daarin staat dat dieren
geen zaken zijn. Je kunt ze wel bezitten, maar je moet in je
handelen steeds rekening houden met de omstandigheid
dat je te maken hebt met een levend wezen. Dit moet de
basis zijn van onze visie op het houden van dieren in de
veehouderij.
Het houden van dieren voor onze voedselconsumptie roept
veel dilemma's op. Nederland heeft een goede naam als
het gaat om dierenwelzijn, maar hoe kunnen we die koploperpositie behouden en er tegelijkertijd voor zorgen dat
boeren een eerlijk inkomen verdienen? Hoe gaan we om
met de wensen van de burger omtrent dierenwelzijn en de
keuzen van de consument, die niet altijd bereid is om te
betalen voor meer dierenwelzijn? Hier ligt een grote uitdaging, die veel verder reikt dan het verbieden van bepaalde
ingrepen. Het gaat over een fundamentele discussie over
het verdienmodel in de veehouderij en over de wijze waarop
de overheid de juiste randvoorwaarden kan creëren voor
het verbeteren van dierenwelzijn.
De zorg voor dieren in de veehouderij is primair een taak
van boeren, maar vraagt betrokkenheid en verantwoordelijkheid van alle schakels in de keten, dus ook de voerleverancier, de levensmiddelenindustrie, supermarkten en de
consument. Met de overvloed die wij in ons land kennen,
lijken we weleens te vergeten dat voldoende goed voedsel
niet vanzelfsprekend is. Voedsel is een primaire levensbehoefte en eigenlijk is het te gek voor woorden dat boeren
in dit systeem prijsnemer zijn. Welke maatregelen gaat de
minister nemen om de positie van de boer in de keten te
versterken?
Dierenwelzijn is een onderdeel van de landbouwvisie. De
minister werkt samen met de verschillende sectoren hard
aan verdere verbeteringen van het dierenwelzijn. Ik lees
over de transportduur, stalbranden, ingrepen zoals snavelkap, sterfte onder jonge dieren et cetera. Maar dit kan niet
zonder maatschappelijke veranderingen. In een kostprijsgedreven voedselsysteem kan het perspectief op de intrinsieke

24 januari 2019
TK 45

45-5-8

waarde en het natuurlijk gedrag van dieren gemakkelijk
ondergesneeuwd raken. De mechanisatie heeft de
opbrengst van het boerenbedrijf verhoogd, maar tegelijkertijd zijn er daardoor steeds minder mensen actief betrokken
op het boerenerf en is voedselproductie als het ware anoniem geworden. Ik zie er dan ook naar uit om met de Kamer
en de minister mijn initiatiefnota over het verbinden van
boeren en burgers te bespreken. In dat verband ben ik blij
met de actie Boeren houden van dieren. Als u kijkt naar het
filmpje van Jos Tolboom, kunt u zien dat dieren ook van
boeren kunnen houden.
Voorzitter. Ik wil nu graag een aantal punten langslopen,
te beginnen met het internationaal transport. Hoe verlopen
de gesprekken met diverse partijen over het verbeteren van
de condities tijdens het transport en het beperken van
transportafstanden? Ik heb begrepen dat Europese wetgeving geen mogelijkheid biedt om internationaal vervoer
van dieren te begrenzen, maar ziet de minister dan wel
mogelijkheden om afspraken te maken met een Europese
kopgroep of met de ons omringende landen over de duur,
condities en handhaving van transport?
Dan de stalbranden. Die zijn dramatisch, niet alleen voor
de dieren maar ook voor de boer en zijn gezin. Helaas heeft
het Actieplan Stalbranden 2012-2016 niet geleid tot minder
stalbranden. In het nieuwe actieplan worden de sectoren
zelf nadrukkelijker aangesproken. Er zijn afspraken gemaakt
over een periodieke elektrakeuring en het bestrijden van
knaagdieren. In aanvulling daarop worden nu ook brand-,
rook- en waterdetectiesystemen geplaatst in de technische
ruimte. Dit wordt opgenomen in de private kwaliteitssystemen Wanneer is dit gerealiseerd, vraag ik aan de minister,
en kan de Kamer van de voortgang op de hoogte worden
gehouden?
Voorzitter. De sterfte onder jonge dieren is te hoog en
helaas is het nog niet gelukt om die omlaag te brengen.
Niet alleen het aantal biggen per worp is toegenomen, maar
ook de biggensterfte, ondanks grote inzet van de sector. En
nu? De minister zet in op een benchmark, omdat er goede
resultaten zijn behaald in de afname van antibioticagebruik.
Ik denk dat benchmarken kan werken, maar ik signaleer ook
dat varkenshouders minder open zijn geworden in het delen
van data- en managementprogramma's, omdat getallen
soms door derden uit hun context worden gehaald. Hoe
wil de minister dit dilemma doorbreken? En staat biggensterfte ook op de Europese agenda?
Voorzitter. In 2016 verscheen in opdracht van het ministerie
het onderzoek Mest nader onder de loep genomen, waarin
gewezen werd op het risico dat er meer varkens en pluimvee worden gehouden dan toegestaan. In de media bestaat
nu onrust over het aantal varkens in Nederland en de
gevolgen daarvan voor de volksgezondheid. Ik denk dat het
goed is om hier de feiten op tafel te krijgen en vraag aan
de minister of zij dat wil uitzoeken.
Een ander punt betreft de slacht van drachtige koeien. Eerder heeft de ChristenUnie zich daar al tegen uitgesproken.
Koeien mogen bij een dracht van zes maanden of langer
niet geslacht worden, en toch gebeurt het nog. Hoe verlopen
de gesprekken met de sector hierover? En waarom geen
drie maanden in plaats van zes maanden?

dat houderijsystemen aan de behoefte van dieren worden
aangepast en niet andersom. Ik heb vorig jaar een werkbezoek gebracht aan konijnenhouders. Zij hebben een traject
in gang gezet om het dierenwelzijn te verbeteren, maar
willen nu verder. Waar het aan ontbreekt, is een Europese
norm op basis waarvan zij zich kunnen onderscheiden en
een plus op dierenwelzijn in de markt kunnen terugverdienen. Wil de minister zich hiervoor in Europa hardmaken?
Er zijn al Europese richtlijnen, maar deze zijn zo minimaal
dat vrijwel elke vorm van huisvesting voldoet. Door deze
Europese route in te zetten, kan ook het dierenwelzijn in
Zuid-Europese landen verbeterd worden.
Voorzitter. Mijn laatste punt — en ik heb ook echt geaarzeld
om dat hier vandaag in te brengen, maar ik doe het toch —
is de wolf. Primair een verantwoordelijkheid van de provincies en ik zie dat alle provincies nadenken over beleid, maar
als we weten dat een wolf in één nacht 50 kilometer loopt,
is het dan niet goed als de Rijksoverheid hierin een coördinerende rol op zich neemt? Dank u wel.
De voorzitter:
Dank voor uw bijdrage. Een vraag nog van mevrouw
Ouwehand.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ja, voorzitter, ik ga een poging doen, en ik dacht: ik doe dat
bij de ChristenUnie, want dat is een partij die openstaat
voor nadenken over morele problemen. De intrinsieke
waarde van een dier wordt erkend, zei mevrouw Dik-Faber
zojuist en uitgangspunt is dat het natuurlijke gedrag van
dieren centraal staat. Nu heb ik eventjes een onafhankelijke
bron erbij gezocht, want anders wordt de Partij voor de
Dieren weer verweten dat we sentimenteel zijn. Daarin staat
bij het woord zoogdier: "dat is een dier dat zijn jongen
zoogt". Dat is dus een onafhankelijke definitie. Als we kijken
wat we in de veehouderij met zoogdieren doen — koeien,
geiten — dan is dat ze drachtig maken, een jong laten baren
en dat meteen bij ze weghalen, omdat die melk door mensen wordt opgeëist. Daardoor worden die jongen ziek en
sterven, en die moeders kunnen niet voor hun eigen jongen
zorgen. Vindt de ChristenUnie dat nou echt passen bij de
intrinsieke waarde van het dier en bij een morele omgang
met dieren?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik dank de Partij voor de Dieren voor die vraag. Ik herinner
mij aan een manifestatie een paar jaar geleden hier op het
Plein. Misschien was mevrouw Ouwehand daar ook al bij
aanwezig. Het was een bijeenkomst met allemaal boerinnen
die hier naartoe waren gekomen en die ons ook vertelden
hoe zij aankijken tegen die dilemma's. Zij vertelden mij stuk
voor stuk: we hebben het wel geprobeerd, maar het lukt
gewoon niet. Daar zaten ook biologische boerinnen tussen,
boerinnen met een biologisch bedrijf. Die zeiden: wij hebben
geprobeerd dit in te passen in onze bedrijfsvoering, maar
het lukt ons gewoon niet. Ik zou mevrouw Ouwehand willen
uitnodigen om in gesprek te gaan met de sector en dit soort
maatregelen te bespreken met de boeren en met de boerinnen, om te horen waar zij tegenaan lopen. Wij kunnen hier
wel het mooie ideaal schetsen, maar de praktijk wijst helaas
anders uit.

Voorzitter. Ik ben bijna klaar met mijn betoog. Ik zie een
interruptie, maar ik maak het even af. Het uitgangspunt is

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

24 januari 2019
TK 45

45-5-9

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
En dit is dus het probleem dat onder anderen het Planbureau voor de Leefomgeving schetst: als je kiest voor dit
model, dan zal de samenleving daar andere waarden
tegenoverzetten, want de samenleving snapt dat een
zoogdier een dier is dat zijn jongen zoogt. De samenleving
snapt dat een dier wil zorgen voor haar jong. De samenleving snapt dat een kalfje zijn moeder nodig heeft en dat
een lammetje zijn moeder nodig heeft. De hoge sterfte
onder die dieren heeft daar alles mee te maken. Lammetjes
mogen niet eens de biest drinken bij hun eigen moeder.
Als je dan zegt: "ja, ja, natuurlijk, het is belangrijk dat we
goed voor dieren zorgen, maar niet als het economisch niet
uit kan", dan organiseer je toch je eigen verzet? Dan organiseer je toch groeiend verzet tegen dit systeem, waarover
de ChristenUnie ook heel regelmatig klaagt, omdat ze het
dan zielig vinden dat de boeren in de hoek worden gezet?
Wij hebben hier toch de verantwoordelijkheid om te zorgen
dat het systeem aansluit bij de morele opvattingen in de
samenleving?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Zeker, de Tweede Kamer heeft hierin een grote verantwoordelijkheid en deze minister ook. Tegelijkertijd zie ik dat we
te maken hebben met dilemma's. Het antwoord dat de
Partij voor de Dieren hierop geeft, is echt even te makkelijk.
Ik zou willen dat het zo werkt, maar zo is het niet. We hebben in ons land een samenleving die vragen stelt bij het
houden van dieren in ons land. En terecht, die vragen
mogen ook gesteld worden. Ik zie trouwens ook dat boeren
heel erg hun best doen om die vragen te beantwoorden.
Tegelijkertijd is er een consument die vervolgens niet bereid
is om daar de prijs voor te betalen. Ik kom regelmatig bij
boeren in de stal. Dan zeggen ze tegen mij: "Haal de helft
van de dieren maar weg. Laten we deze maatregelen treffen
voor meer dierenwelzijn. Prima, we gaan het morgen realiseren! Maar ik heb ook nog een gezin te voeden. Dus als ik
met die maatregelen mijn inkomen op peil houd, ben ik
bereid die stap te zetten." Dat hebben wij niet morgen
geregeld. Wat is dan het antwoord van de ChristenUnie op
dit dilemma? Stap voor stap met de boeren deze weg gaan.
Kijken wat we in Nederland kunnen realiseren. Consumenten en burgers aanspreken op hun koopgedrag. Kijken wat
we in Europa kunnen realiseren. Dan gaan we misschien
niet zo snel als de Partij voor de Dieren zou willen, maar
we gaan er wel komen. Stap voor stap, en niet tégen de
boeren maar mét de boeren.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan gaan we luisteren naar de heer Geurts van
de fractie van het CDA.

De heer Geurts (CDA):
Voorzitter. Driekwart van onze bevolking beoordeelt de
agrarische ondernemers positief. Het algemene beeld dat
de Nederlander heeft van de agrarische ondernemer is
neutraal tot zeer positief. Echter, een klein gedeelte ziet de
agrarische sector als het grootste morele kwaad van deze
tijd. Om dit verschil wat te illustreren, wil ik iets vertellen
over een werkbezoek dat mevrouw Ouwehand en ikzelf
enige jaren geleden in Brabant hebben gehad. We waren
bij een varkenshouder op bezoek. Mevrouw Ouwehand en

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

ik keken door hetzelfde stalraam en zagen beiden iets heel
anders. Ik zag een goed doorvoede, gezonde zeug met
biggen, gehouden in een moderne stal, ten opzichte van
andere landen. Collega Ouwehand ziet daar een dier in de
grootst denkbare ellendige omstandigheden. Heb ik dat zo
goed samengevat, mevrouw Ouwehand? Dat is uitlokking,
voorzitter.
De voorzitter:
Dat moet u echt niet gaan doen, want zo blijven we aan de
gang. U heeft het ongetwijfeld heel goed gedaan, en in haar
eigen bijdrage rectificeert zij wel. Eén zinnetje, mevrouw
Ouwehand.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Deze mag niet tellen als interruptie. Feitelijk ...
De voorzitter:
Eén zin.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Feitelijk zei de heer Geurts: ik zie hier dat de melkbar open
is. En ik zag een moederdier dat vastlag tussen stangen en
moest toezien hoe haar eigen jongen voor haar ogen werden gemutileerd.
De voorzitter:
Heel goed.
De heer Geurts (CDA):
Voorzitter, ik vond het wel zo eerlijk dat mevrouw Ouwehand haar beeld er ook bij zette en dat de bevolking dan
kon zien dat dat niet klopt.
Zij en een kleine groep anderen in onze samenleving vinden
dat dieren zo kwaad wordt gedaan. Zij willen uit principe
geen veehouderij en zullen alles gebruiken om het houden
van dieren in een kwaad daglicht te stellen. In woorden is
dat nog tot daar aan toe, maar ook worden regelmatig
boeren en hun families bedreigd en worden boerenerven
illegaal betreden, of worden beelden gemaakt onder valse
voorwendselen. Dat terwijl boeren gewoon op een legale
manier en met goede zorg voor hun dieren een boterham
proberen te verdienen. Vlees en producten van zuivel en ei
liggen ook gewoon in alle supermarkten en worden door
het overgrote deel van onze samenleving gekocht. Dan
moeten dus ook onze boeren deze producten kunnen maken
zonder te worden neergezet als dierenbeulen.
Voorzitter. Vooropgesteld: boeren zorgen voor ons voedsel,
en zonder voedsel kunnen we niet. We leven nog steeds
niet van tubes zeewierpasta met toegevoegde mineralen
en aroma's, en als het aan mij ligt gaat dat ook nooit
gebeuren, ook niet door een klimaatakkoord van Parijs, dat
nu ook nog als argument wordt gebruikt om alles wat met
de veehouderij te maken heeft weer een keer in een kwaad
daglicht te stellen. Onze boeren komen in verweer, voorzitter, met woorden. Zelfs het PBL heeft in reactie daarop al
aanpassingen moeten doen in zijn publicaties. In tegenstelling tot veel dierenactivisten doen boeren iets nuttigs voor
onze samenleving. Binnen de wettelijke kaders die tot stand

24 januari 2019
TK 45

45-5-10

komen in deze Kamer houden zij met heel veel goede zorg
dieren. Waardering voor onze boeren is op z'n plaats. Zij
doen met veel passie hun werk tegen een vaak laag inkomen om ons van voedsel te voorzien.
Voorzitter. Houden van dieren doen mensen al duizenden
jaren. Koeien in het veenweidegebied horen ook al zolang
het bestaat bij Nederland. Natuurlijk worden dieren nu
anders gehouden. Ik kan u verzekeren dat het nu beter is
dan honderd jaar geleden met stallen waarin het klimaat
gereguleerd is en dieren meer bewegingsvrijheid hebben.
Daarnaast wordt er continu aan gewerkt om dieren gezond
te houden en ziektes te voorkomen. Daar is de sector ook
zelf hard mee bezig, zoals we zien met het sectorplan voor
een vitale varkenshouderij en het plan van de geitenhouderij
voor een gezonde opvang van lammeren.
Boeren verdienen dus waardering en bescherming. Waar
wij ons als Kamer echt over dienen uit te spreken zijn
degenen die veehouders en hun families bedreigen, degenen die het boerenerf onder valse voorwendselen of midden
in de nacht betreden en ook degenen die dit goedpraten.
Daar moeten we keihard tegen zijn. Met dat doel zal ik straks
een motie indienen om daarover een uitspraak van de
Kamer te krijgen. Daarnaast vraag ik aan de minister hoe
het staat met haar aanpak van criminele activisten. Hoe
staat het met de gesprekken met de minister van Justitie
om dit keihard aan te pakken, vraag ik via de voorzitter aan
de minister. Kan daarvoor ook aangesloten worden bij de
samenwerking tussen LTO, POV en politie waarmee recent
gestart is?
Natuurlijk moeten we blijven zoeken naar manieren om het
houden van dieren te verbeteren. Onder andere moet
voorkomen worden dat stalbranden ontstaan. Stalbranden
zijn een drama voor de dieren, maar ook een heel groot
leed voor de houder en zijn familie. Daarom ben ik blij met
het plan van aanpak dat de minister aan de Kamer heeft
gestuurd waarin is afgesproken dat de meest voorkomende
oorzaak, disfunctionerende elektra in bestaande stallen,
wordt aangepakt met periodieke controle of keuring.
Ik merk ook weer vandaag dat diverse partijen oproepen
om boeren allerlei zaken te verplichten zonder daarbij te
kijken naar het terugverdienen van investeringen door
boeren en het inkomen voor boerenfamilies. Daarom richt
het CDA zich op de rol van de regering bij het helpen van
ondernemers om stalbranden te verminderen. Daartoe
overweeg ik in tweede termijn met een motie te komen die
het kabinet vraagt om in kaart te brengen welke snelle
detectiesystemen er mogelijk zijn in technische ruimtes van
veehouderijbedrijven en welke kosten daarmee gemoeid
zijn. Ik vraag het kabinet ook om te bekijken hoe we boeren
hierin kunnen ondersteunen met een financiële zet in de
rug. Graag hoor ik nu alvast de reactie van de minister op
het voorstel dat ik in tweede termijn in een motie wil gieten.

De heer Moorlag (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. In deze Kamer is er een breed
draagvlak om te komen tot een andere werkwijze en een
andere productie in de landbouw. Het concept van kringlooplandbouw is breed omarmd en dat moet, zeker op
langere termijn, zorgen voor betere inkomens voor de
boeren, een beter houdbaar verdienmodel, maar ook voor
meer kwaliteit en verbetering van het dierenwelzijn. Dat
streven verdient steun. Tezelfdertijd hebben we op de korte
termijn een aantal grote vraagstukken die het dierenwelzijn
raken. Daar wil ik in mijn bijdrage met name aandacht voor
vragen.
Het eerste punt zijn de stalbranden. De heer Geurts refereerde daar al aan. Die zijn een groot drama voor boeren.
Het Algemeen Dagblad kwam vandaag met het overzicht
dat er in een jaar tijd meer dan 100.000 kippen, meer dan
6.000 varkens en honderden koeien in vlammen zijn opgegaan. Dat is gewoon te veel. De Partij van de Arbeid vindt
dat er scherpere eisen moeten komen voor agrarische
gebouwen waar grote aantallen dieren worden gehouden,
scherpere eisen voor nieuwbouw. In de onderzoeken die
verricht zijn, wordt al een aantal aanbevelingen gedaan:
compartimentering van de bedrijfsgebouwen, bliksemafleiders en sprinklers. Mijn vraag aan de minister is heel concreet: is zij bereid om in samenwerking met haar collega's
in het kabinet het Bouwbesluit op die punten aan te passen
voor de nieuwbouw van stallen? De tweede vraag is of zij
ook bereid is om in overleg met de sector te kijken hoe
verbeteringen in bestaande gebouwen aangebracht kunnen
worden.
De heer De Groot (D66):
Nog even een correctie. In 2010 is collega Graus al met deze
problematiek begonnen. Mede naar aanleiding daarvan is
in 2014 het Bouwbesluit al aangepast en zijn er voor
nieuwbouwstallen extra eisen gesteld. Het gaat er nu over
om ook voor bestaande stallen extra eisen te stellen. Hoe
staat de PvdA daartegenover?
De heer Moorlag (PvdA):
Ik pleit voor een dubbele aanpak: verscherping van de eisen
voor nieuwbouw en verder kijken hoe je in bestaande
gebouwen tot verbeteringen kunt komen. In de brief van
de minister worden daar wel stappen toe gezet, maar het
gaat mij erom dat in overleg met de brancheorganisatie
maar ook met de verzekeraars en met vertegenwoordigers
uit de bouw wordt gekeken hoe je nog een aantal slagen
kunt maken in bestaande gebouwen om het aantal stalbranden terug te brengen.

De voorzitter:
Dank u wel. Dan de heer Moorlag van de fractie van de
Partij van de Arbeid.

Het tweede punt dat ik concreet wil noemen voor de korte
termijn is het stalklimaat. De stichting Wakker Dier toont
zich daar zeer bezorgd over en is ook kritisch. Die stelt dat
het klimaat in stallen en in slachterijen te wensen overlaat.
Uit onderzoek blijkt dat er heel veel borstvliesontstekingen
voorkomen bij varkens, 17%. Klopt dat cijfer en vindt de
minister zo'n hoog percentage acceptabel? De stichting
Wakker Dier stelt ook dat het door de Wageningen Universiteit ontwikkelde protocol om een slecht stalklimaat te
detecteren afwijkend wordt toepast door de Nederlandse
Voedsel- en Warenautoriteit. Mijn vraag is of het klopt dat
de NVWA de maatlat van de Wageningen Universiteit niet

Tweede Kamer

24 januari 2019
TK 45

Het regeerakkoord en de landbouwvisie stellen dat er een
beter verdienmodel voor boeren moet komen. Laten we als
Kamer daarin vooropgaan en dit mogelijk maken. Dank u
wel.

Dieren in de veehouderij

45-5-11

consequent toepast. Wat denkt de minister daarvan? Vindt
de minister dat de maatlat die de Wageningen Universiteit
heeft ontwikkeld maatgevend moet zijn voor het beoordelen
van het stalklimaat?
Het derde punt is de Dierenbescherming, die een groot
aantal verbeterpunten onder de aandacht van Kamerleden
heeft gebracht. Het voert veel te ver om dat hier allemaal
op te noemen. De Dierenbescherming is een constructieve
organisatie die op een realistische wijze probeert om het
leven van dieren in de agrarische sector te verbeteren. Een
van de punten die de Dierenbescherming noemt, zijn
maatregelen om plaagdieren en maagzweren onder varkens
te verminderen. Mijn vraag aan de minister is of zij bereid
is om met de Dierenbescherming in overleg te treden. Bent
u bereid om de voorstellen van de Dierenbescherming —
het is een groot scala — met welwillendheid tegemoet te
treden?
Voorzitter. Een andere organisatie die aandacht vraagt voor
problemen op de korte termijn is de stichting Dier&Recht,
die vanmorgen een petitie heeft aangeboden. Ik kon daar
helaas niet bij zijn. De heer De Groot noemde ook al dat we
de slacht van hoogzwangere dieren eigenlijk moeten gaan
uitbannen. Anders dan de heer De Groot geloof ik wel in
regels. Ik meen dat het mevrouw Ouwehand was die stelde
dat dat in Duitsland zeer effectief is geweest. Mijn vraag
aan de minister is heel concreet of zij bereid is om een
verbod uit te vaardigen.
Voorzitter. Bij interruptie liet ik al blijken dat ik vind dat er
grenzen moeten worden gesteld aan de geitenhouderij. De
gezondheidsrisico's zijn te groot. De Partij van de Arbeid
vindt dat het voorzorgsprincipe goed moet worden toegepast: als er enkel al reden is voor twijfel of een activiteit
schadelijk is voor de gezondheid, dan sta je het niet toe.
Provincies nemen concrete stappen. Voor de Partij van de
Arbeid zijn verschillen tussen de provincies niet aanvaardbaar. Is de minister bereid om landelijk een verbod te stellen
op het nieuw vestigen van geitenhouderijen en is zij ook
bereid om een verbod op uitbreiding te realiseren? Ik heb
daar meer vragen, waaronder schriftelijke, over. Ik krijg
graag een reactie van de minister, waarbij de door mij
ingediende schriftelijke vragen als leidraad kunnen worden
gebruikt.
Voorzitter. Wat deze week ook naar buiten kwam, is het
verontrustende bericht dat er veel meer varkens worden
gehouden dan volgens het systeem van dierrechten is toegestaan. Tezelfdertijd is er draagvlak in deze Kamer om te
komen tot een sanering. Maar ja, is het geen dweilen met
de kraan open als er in strijd met de dierrechtenvergunningen veel meer dieren worden gehouden? Wat is de opvatting van de minister daarover? Heeft zij inmiddels een
indruk of en in welke mate die overschrijding voorkomt?
Als sprake is van overschrijding, is ze dan bereid om stappen te zetten?
Ten slotte zal ik de heer Geurts enigszins tegemoet komen.
De Partij van de Arbeid vindt dat boeren gewoon een fatsoenlijke boterham moeten kunnen verdienen. Als ze dat
kunnen, hebben ze ook de investeringscapaciteit om te
voldoen aan de eisen die de maatschappij stelt. Dus de
Partij van de Arbeid is voor een ketenaanpak en vindt dat
met dierenwelzijnsorganisaties, natuur- en milieuorganisa-

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

ties en de agrarische sector gekomen moet worden tot een
brede aanpak. Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is er nog een vraag van de heer De Groot.
De heer De Groot (D66):
Ik probeer toch enige consistentie te ontdekken in het
betoog van de heer Moorlag. Met veel ben ik het eens, maar
hij zei: de PvdA gelooft in een ketenaanpak om tot afspraken
te komen over verbetering van dierenwelzijn. En u gelooft
in meer regels. Wat wordt het nou? Gaan we nou een
daadwerkelijk effectieve ketenaanpak doen, waarvoor D66
pleit of gaat de PvdA op voorhand meer regels stellen?
De heer Moorlag (PvdA):
Volgens mij is dat geen of-of-verhaal. Mijn stelling is dat
de overheid drie sturingsinstrumenten heeft: koffie, geld
en regels. Koffie staat voor overleg, voor ons beroemde
poldermodel, geld is grensgedrag subsidiëren en stimuleren
en ongewenst gedrag financieel afstraffen en het stellen
van regels. Gewoon simpelweg gebieden en verbieden.
Dat is een klassieke overheidstaak. Ik vind niet dat je daarmee moet gaan beginnen. Maar waar problemen echt
jarenlang hardnekkig aanhouden, moet je als overheid een
duidelijke norm stellen. Je moet zeggen: zo kan het niet
langer, wij gaan gewoon bepaalde zaken gebieden en verbieden. Het is niet of-of.
De heer De Groot (D66):
Mooi. Dus u probeert eerst nog in ketens tot daadwerkelijke
effectieve afspraken te komen en als dat niet lukt, houd je
regelgeving achter de hand. Dank u wel.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik stelde het iets anders. Want we zijn al jaren aan het praten
over heel veel zaken. Er zijn heel veel mensen en organisaties die zich terecht zorgen maken over de kwaliteit en de
wijze waarop wij dieren houden. Ik vind dat wij tezelfdertijd
moeten praten, maar ook niet moeten schromen om regels
te stellen om uitwassen uit te bannen.
De heer Geurts (CDA):
Ik dank de PvdA-fractie voor haar ondersteuning om een
goed verdienmodel voor boeren te bewerkstelligen. Ik had
in een interruptie op GroenLinks al een voorwaarschuwing
gegeven richting de heer Moorlag: ik begrijp dat de PvdA
een fokverbod in Nederland wil ondersteunen. Dat bleek
althans uit berichtgeving over het algemeen overleg brexit.
Is de heer Moorlag die mening ook toegedaan?
De heer Moorlag (PvdA):
De heer Geurts vraagt wel een beetje naar de bekende weg.
We hebben in deze Kamer veel debatten gevoerd. De Partij
van de Arbeid vindt dat wij de omvang van de veestapel
moeten gaan terugbrengen. We moeten in dit land ophouden met het torenhoog opstapelen van varkens en kippen.
Daar moeten we echt mee gaan stoppen. Maar een abrupt
fokverbod, dat weet de heer Geurts ook, is niet de methode

24 januari 2019
TK 45

45-5-12

om tot sanering van de veehouderij te komen. Ik heb hier
een- en andermaal gepleit voor een zachte sanering. Dat
kan ook, er zijn veel ondernemers die stoppen. Je moet nu
het momentum gebruiken. Ik snap ook wel dat de heer
Geurts ergens een draadje heeft gevonden waar hij even
aan wil gaan trekken.
De heer Geurts (CDA):
Nou, als de heer Geurts een draadje heeft gevonden waar
hij aan wil trekken, dan zou hij echt veel te weinig interrupties hebben bij de PvdA-fractie. Maar de heer Moorlag geeft
geen concreet antwoord op mijn vraag. Naar aanleiding
van het algemeen overleg over de brexit is naar buiten
gekomen dat de PvdA het onzalige voorstel van de Partij
voor de Dieren wil gaan steunen om te komen tot een fokverbod naar aanleiding van de brexit. Klopt het verhaal dat
de PvdA-fractie dat steunt? Ja of nee? Zo simpel is het.
De heer Moorlag (PvdA):
Uit mijn antwoord blijkt klip-en-klaar dat de PvdA voor een
zachte sanering van de intensieve veehouderij is.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan de heer Futselaar van de fractie van de SP.

De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. Een dier moet meer zijn dan alleen een
gebruiksproduct. De intrinsieke waarde van dieren gaat
verder dan de simpele economische productiewaarde. Dat
is voor de SP een uitgangspunt. We zien dat die waarden
zeer onder druk komen te staan als dieren onderdeel zijn
van een industrieel massaproductieproces, waarin zo veel
mogelijk produceren tegen een zo laag mogelijke kostprijs
de norm is en waar in de praktijk elke extra investering in
welzijn of veiligheid de marges, die toch al heel beperkt
zijn, omzet in verlies en dus als onwenselijk of onhaalbaar
wordt neergezet, met nodeloos dierenleed als consequentie.
Ik zal het vandaag specifiek hebben over biggensterfte, over
stalbranden en over de kwestie van varkensaantallen. Als
eerste het hardnekkige probleem van de hoge biggensterfte.
Dat staat al tien jaar op de agenda van de politiek en de
sector, maar we moeten na die tien jaar constateren dat er
feitelijk alleen sprake is van een achteruitgang. Tien jaar
geleden lag het sterftepercentage net onder de 13%, maar
nu zit het ruim daarboven. Het is de sector niet gelukt om
dit percentage zelfstandig omlaag te krijgen en dus zal de
overheid moeten ingrijpen. Ik had hier de zin staan dat zelfs
aan het schier oneindige geloof van de meerderheid van
deze Kamer in de sector nu toch wel een einde zou moeten
komen, maar uit het interruptiedebatje met de heer De
Groot heb ik opgemaakt dat dat helaas nog niet het geval
is. Wij denken daar anders over.

tegen het wettelijk beperken van het aantal biggen per worp;
dat zeg ik er eerlijk bij. Ik zou daarom de minister willen
vragen om een andere strategie te onderzoeken. Op
bedrijfsniveau kan men meerjarig bijhouden wat het percentage biggensterfte is. Er zitten enorme verschillen in de
sector als je dit per bedrijf bekijkt. Bij een structureel hoge
sterfte moet er ingegrepen worden. Dan bedoel ik niet eens
automatisch met boetes en sancties, maar bijvoorbeeld
door een verplicht plan te maken in samenwerking met een
dierenarts om te proberen de sterfte omlaag te krijgen. Dan
kun je altijd nog een stok achter de deur houden. Graag
een reactie van de minister. Daarmee haal je ook de prikkel
om dieren zo veel mogelijk biggen te laten werpen uit de
sector en wordt er misschien ook op wat andere dingen
gefokt.
Een andere mogelijke route is om te proberen de biggensterfte een rol te laten spelen bij het Beter Leven keurmerk,
maar dan kom je toch weer bij de sector terecht. Ik zie daar
minder in, omdat je dan bijvoorbeeld de export niet meekrijgt en dat is een groot deel van de Nederlandse sector.
Maar ik kan me toch voorstellen dat het enig verschil kan
maken, dus ik wil ook daar een reactie op van de minister.
Dan stalbranden. Ik wil eerst nog iets positiefs zeggen. Het
lijkt erop dat 2018 het eerste jaar in meerdere jaren is waarin
we geen record breken als het gaat om het aantal dode
dieren door stalbranden. Dat is goed nieuws. Het zijn nog
steeds heel erg veel dieren, maar dat de stijging lijkt te zijn
tegengehouden, is goed nieuws. Ik ben ook niet blind voor
de stappen die zijn gezet. De periodieke elektriciteitscontrole
is bijvoorbeeld een langgekoesterde wens van mijn partij.
Het is goed dat die nu eindelijk is doorgevoerd. Ik moet wel
toegeven dat de voortvarendheid waarmee het gebeurt mij
naast blijdschap ook enige schrik aanjaagt. Als ik lees dat
bijna alles al is gecontroleerd, dan vraag ik mij af wat daar
dan uitgekomen is. Wordt daar dan ook opvolging aangegeven? Je kunt zeggen "er is wat mis met je elektriciteit",
maar het is de vraag of er vervolgens ook iets gebeurt.
Andere zaken zijn wel erg teleurstellend. We weten dat de
compartimentering van elektrische ruimtes in stallen de
kans op dierlijke slachtoffers substantieel verkleint. De
minister stelt dat zij dit vanwege de hoge kosten niet wil
invoeren in stallen. Ik zou toch willen vragen of zij dat wil
heroverwegen, in ieder geval voor de pluimveesector en
de varkenssector, waarin het aantal dierlijke slachtoffers
relatief hoog is. Iets vergelijkbaars geldt voor bliksemafleiders. Het is duidelijk dat blikseminslagen hierbij een rol
spelen. Ik wil absoluut niet beweren dat een bliksemafleider
gratis is, maar in vergelijking tot sommige andere maatregelen is het relatief goedkoop. Zouden we dan niet op z'n
minst op de grote pluimveestallen moeten overgaan tot de
verplichting van bliksemafleiders, zo vraag ik de minister.
Anders heb ik natuurlijk een motie achter de hand, want ik
mag wel graag dingen regelen, meneer De Groot.

Een algemeen erkende oorzaak van de stijgende biggensterfte is dat door fokprogramma's het aantal biggen per
worp steeds groter wordt, waardoor biggen relatief zwakker
worden en moeilijker toegang hebben tot moedermelk. Dat
is het gevolg van een bewust fokprogramma. Als we de
sterfte omlaag willen krijgen, dan zal de fokkerij ook een
andere kant op moeten. Ik zie echter praktische bezwaren

Voorzitter. Er wordt opnieuw ingezet op voorlichting aan
de sector. Ik wil dat niet afdoen als onzin, want dat is heel
belangrijk, maar toch denk ik ergens: als je nu nog niet naar
zo'n bijeenkomst bent geweest als veehouder, dan ga je
ook niet meer. Zou je dat bijvoorbeeld niet moeten koppelen
aan die periodieke elektriciteitscontrole? Zou je niet moet
zeggen: als jij een negatief oordeel krijgt, moet je misschien
eens verplicht naar zo'n voorlichtingsbijeenkomst? Ik wil
voorkomen dat steeds dezelfde mensen in zaaltjes naar
hetzelfde verhaal zitten te luisteren. Want het zijn de mensen
die niet gaan, die je moet hebben.

Tweede Kamer

24 januari 2019
TK 45

Dieren in de veehouderij

45-5-13

Dan het rapport van Varkens in Nood. Ik ben niet de eerste
die dat hier aanhaalt. Zij menen meer dan 2 miljoen illegale
varkens in Nederland uit de cijfers op te maken. Al klopt
dat maar voor de helft, dan nog is dat heel erg veel. We
weten uit NVWA-controles dat het fenomeen "meer dieren
dan je mag hebben" in de praktijk bestaat. Er is eigenlijk
ook niemand die ontkent dat we op z'n minst een administratief gat hebben. De Duitsers zien meer import vanuit
Nederland dan dat de Nederlanders export naar Duitsland
registreren. Ik ken de Duitsers niet als een volk dat als het
om de cijfers gaat, enorm slordig is. Dus wat is de verklaring
van de minister daarvoor? Dat is niet iets wat boven de
sector moet blijven hangen. Of het nou waar is of niet, er
moet gewoon duidelijkheid komen over die aantallen.
Daarom zou ik specifiek willen voorstellen dat de NVWA in
samenwerking met omgevingsdiensten, met gemeentelijke
controleurs, simpelweg in de komende maanden alle varkens gaat tellen in stallen, en de uitkomst vervolgens vergelijkt met de omgevingsvergunningen. Dan hebben we
een heel duidelijk beeld van hoeveel we er hebben, dan
weten gemeentes ook welke stallen boven hun vergunning
zitten, en dan kunnen we daarop handhaven. Dan blijkt of
we geen probleem hebben, een groot probleem hebben of
een beetje een probleem hebben, en dan kunnen we
handhaven.
Voorzitter, mijn laatste zin: Varkens in Nood pleit expliciet
voor een aangescherpt I&R-systeem, met een individuele
registratie van varkens en het verschillend koppelen van
bestanden. Zou de minister erop in kunnen gaan hoeveel
zij daarin ziet?
De voorzitter:
Dank voor uw bijdrage. Mevrouw Bromet.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik heb een vraag aan de heer Futselaar over het Beter Leven
keurmerk. Ik begreep niet zo goed wat hij bedoelde.
Bedoelde hij te zeggen dat het Beter Leven keurmerk alleen
voor stallen kan gelden waar Nederlands vlees geproduceerd wordt? Je zou ook, zoals GroenLinks, kunnen zeggen:
in heel Nederland staan alleen stallen die minimaal voldoen
aan de eisen zoals gesteld door het Beter Leven keurmerk.
De heer Futselaar (SP):
Laat ik duidelijk zijn: ik ben een voorstander van het stellen
van hoge wettelijke eisen. Maar ik probeer ook ergens iets
binnen te halen. Als jij een varkenshouder bent, kan het zijn
dat je je richt op het Beter Leven keurmerk, dat je daar zo
goed mogelijk in scoort en dat je daar alles op aanpast.
Maar het kan ook zijn dat je je op de Duitse markt richt,
waar andere eisen gelden. Ik zoek naar een manier om
biggensterfte ergens vast te leggen, om ergens een haakje
te krijgen. Als dat via een keurmerk kan, dan moet dat maar;
ik zie meer in wetgeving. Ik denk niet dat het Beter Leven
keurmerk dekkend is voor heel Nederland. Het is natuurlijk
ook geen overheidskeurmerk. Het is van onder andere de
Dierenbescherming.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Maar je zou natuurlijk heel goed de eisen die gesteld worden door de Dierenbescherming aan het Beter Leven keur-

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

merk om kunnen zetten in wettelijke regelingen. Dan heb
je het wel voor elkaar.
De heer Futselaar (SP):
Daar ben ik een groot voorstander van. Maar ik vermoed
dat de heer De Groot zo meteen zal zeggen dat hij daar geen
voorstander van is, en dan komt die meerderheid zo in de
knel, zeg ik tegen mevrouw Bromet.
De heer De Groot (D66):
De heer Futselaar noemt allerlei hele goede voorbeelden,
bijvoorbeeld over stalbranden, waarover in ieder geval met
een aantal wel relevante partijen toch afspraken zijn
gemaakt. Het is dus heel goed dat u dat ook ziet; interessant.
U heeft ook goede suggesties om die biggensterfte aan te
pakken, zonder meteen dingen te regelen. Wat het Beter
Leven keurmerk betreft: ook in de Duitse markt komt nu
zo'n Beter Leven keurmerk op, waardoor allerlei extra eisen
worden gesteld aan dierenwelzijn. Ook is er een extra prijs
voor de boer. Waarom moet je het nog wettelijk regelen
als het werkt?
De heer Futselaar (SP):
Laten we beginnen met de fundamentele discussie. Ik ben
sceptisch over het maken van afspraken met de sector. Ik
denk dat dat uit zowel mijn interruptiedebat met de heer
De Groot als mijn eigen betoog duidelijk is geworden. Onder
andere de biggensterfte tot nu toe heeft laten zien dat dat
lastig is. Ik zie verder dat bepaalde sectoren, specifiek de
varkenssector, voor een groot deel eigenlijk al jaren financieel verliesgevend zijn. De marges zijn dus gewoon heel
erg klein, wat je ook wil, linksom of rechtsom. Als je bijvoorbeeld zegt "aan dit deel van de sector gaan we hogere eisen
stellen", dan denk ik dat een groot deel van de producenten
zal zeggen: "Dan gaan we daarheen, want dat is wat wij
met onze beperkte marges nog kunnen doen. Die extra
investering in de stal die nodig is voor dat keurmerk, die
red ik namelijk niet, want ik lijd al vijf jaar verlies. Ik zal dus
iets moeten doen." Ik vind keurmerken beter dan niks; laat
dat helder zijn. Daarom ben ik er zelf ook over begonnen.
Maar ik denk dat als je daaraan hangt, het slechtste deel
van de sector elders op de wereldmarkt zal gaan proberen
te leveren om te voorkomen dat ze die aanpassing moeten
doen. Daarom vind ik het heel duidelijk een second best
optie.
De heer De Groot (D66):
Het leuke van keurmerken is dat een product daarmee ook
tegen een extra hoge prijs in de markt kan worden gezet,
en dat de boer dus wordt beloond voor die extra inspanningen. Daar kijken andere boeren ook weer naar. Het heeft
dus een aanzuigende werking. De boeren die op het minimum blijven zitten, zullen op den duur verdwijnen. Dat is
dus nog veel effectiever. Maar ik ben in ieder geval blij met
de voorbeelden die u noemt van zaken die goed worden
geregeld. Ik zeg tegen een andere partij: dan horen ze het
eens van een ander. Een mooi betoog, dank u wel.
De heer Futselaar (SP):
Ik ben het helemaal eens met het laatste wat de heer De
Groot zei, namelijk dat boeren die zich niet aanpassen op

24 januari 2019
TK 45

45-5-14

termijn zullen verdwijnen. Het probleem is dat dat jaren
kan duren. Een deel van die markt lijdt gewoon financieel
verlies, meerjarig et cetera, maar houdt vol zonder die
investering te doen, omdat er misschien betere tijden
komen, omdat er geen alternatief is, omdat iemand het
bedrijf misschien gaat overnemen, et cetera. Maar wij
kunnen het ons niet veroorloven om twintig jaar te wachten
tot dat deel van de sector uit zichzelf failliet is. Ik begrijp
dat het kabinet gaat voor een warme sanering; dat is mooi.
Maar dat gaat op een paar plekken iets doen, en verder blijft
het z'n gang gaan. Ik wil dan ook vragen wat voor toekomstbeeld de minister nog heeft bij een specifieke sector die
financieel zo onder druk staat en waaraan tegelijkertijd zulke
eisen worden gesteld, maatschappelijk, maar ook hier. Hoe
ziet de minister dat eigenlijk? Ik zeg in alle eerlijkheid: ik
denk niet dat we het redden met alleen een positief verhaal
over kringlooplandbouw. Je moet ook zeggen hoe we wat
gaan financieren. Ik zie dat op dit moment niet heel positief
in.
De voorzitter:
Dank u wel. We gaan richting de lunch, maar eerst gaan
we nog even luisteren naar mevrouw Lodders. Daarna
schors ik een halfuur voor de lunch, dan hebben we de
stemmingen, dan de regeling en daarna gaan we luisteren
naar de minister. Maar eerst is het woord aan mevrouw
Lodders.

Mevrouw Lodders (VVD):
Voorzitter, dank u wel. De meeste mensen eten graag een
eitje bij het ontbijt, een boterham met kaas of ham voor de
lunch, of een stukje vlees bij de aardappelen of pasta. Wat
is het dan goed om te weten dat we boeren hebben die dit
voedsel produceren, boeren die kippen, varkens en koeien
houden, deels voor de eieren en de melk en deels voor het
vlees. Deze boeren staan elke dag, zeven dagen in de week,
voor dag en dauw op om ons voedsel te produceren. Daar
ben ik hartstikke trots op. Onze boeren produceren kwalitatief goed voedsel tegen een betaalbare prijs. Het zijn hardwerkende boeren die met veel passie hun vak uitoefenen.
Voorzitter. Dat wordt deze week wat mij betreft extra kracht
bijgezet door de actie die LTO op social media is gestart:
#boerenhoudenvandieren. Boeren hebben hart voor hun
dieren. Zij hebben als geen ander baat bij een gezonde en
goed verzorgde veestapel. Het is namelijk hun inkomen,
hun werk, hun pensioen, hun vrijetijdsbesteding en de plek
waar zij vaak met het gezin wonen. Boeren- en andere
bedrijven, zoals de slachterijen en de bedrijven die vlees
verwerken, dienen goed en met respect voor deze dieren
te zorgen. Gelukkig — of misschien kan ik beter zeggen:
vanzelfsprekend — gaat dit over het algemeen goed. Dat
maakt dat men vanuit de hele wereld met bewondering
kijkt naar Nederland en de wijze waarop onze veehouderij
plaatsvindt. Mochten er incidenten plaatsvinden, of mocht
het dierenwelzijn of de dierengezondheid structureel onder
de maat zijn, dan moet de NVWA optreden. Het is namelijk
niet acceptabel als er gesold wordt met dieren en er
gerommeld wordt met strenge eisen.
Voorzitter. Dat gezegd hebbende: het is ook niet acceptabel
dat bepaalde clubs — ik denk aan organisaties als Konijn
in Nood of Animal Rights — menen zich boven de wet te

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

kunnen stellen. Er zijn organisaties die zich toegang verschaffen tot andermans eigendom, illegaal en soms
gemanipuleerd beeldopnames maken, vernielingen aanbrengen, dieren in gevaar brengen of doodsbedreigingen
sturen aan het adres van een veehouder. Het zijn acties met
als doel om de veehouderij uit Nederland te verbannen en
het eten van vlees of dierlijke producten te stoppen. Ook
deze acties zijn ongehoord. Mensen zijn heel goed in staat
om zelf keuzes te maken in wat zij eten. Daar hebben ze
deze clubs niet voor nodig.
Voorzitter. Eind november heb ik samen met mijn collega
Antoinette Laan schriftelijke vragen gesteld aan deze
minister en haar collega op Justitie. Helaas zijn die vragen
nog niet beantwoord. Dat is jammer voor de balans in het
debat. Ik kijk uit naar de beantwoording van de vragen,
maar zeker ook naar de acties die de ministers van Landbouw en Justitie zullen ondernemen om dit extremisme te
stoppen. De minister is het toch eens met de leden van de
VVD-fractie dat acties waarmee onze boeren te kampen
hebben, onacceptabel zijn? Ik hoor graag haar reactie. En
kan de minister ingaan op de noodzaak dat mensen en
ondernemers die door deze acties getroffen worden, aangifte doen bij de politie en op de wijze waarop de aangiftebereidheid kan worden verhoogd?
Voorzitter. Een ander punt waarbij ik wil stilstaan, zijn de
stalbranden. Het is natuurlijk verschrikkelijk om toe te
moeten kijken als je stal in vlammen opgaat. In de eerste
plaats is het verschrikkelijk voor de dieren. Maar dat is het
ook voor de boer en het gezin: je bedrijf, soms overgegaan
van generatie op generatie, en levenswerk is van het ene
op het andere moment weg. En ga dat maar eens opnieuw
opbouwen. De verzekering zal de bouwkosten wel voor
haar rekening nemen, maar de dieren, de fokkerijlijn krijg
je niet terug. De oorzaken van stalbranden zijn divers. Het
is goed dat de minister en de sector met elkaar in gesprek
zijn over bewustwording, over het delen van risico's en
over goede voorbeelden die werken om het aantal stalbranden terug te dringen, het liefst tot nul. Maar we moeten ook
realistisch zijn. In een digitale wereld, waarin automatisering
niet meer is weg te denken, lopen we meer risico op kortsluiting. In het regeerakkoord hebben we afgesproken dat
met verzekeringsmaatschappijen afspraken worden gemaakt
over een periodieke keuring van de elektra. Ook hebben we
afgesproken dat er meer ruimte voor ondernemers moet
komen om ongedierte in stallen te bestrijden. Het gaat dan
om ongedierte dat aan elektriciteitskabels knaagt. Mijn
vraag aan de minister is hoever het staat met de aanpak
van deze punten, die kunnen bijdragen aan het terugdringen
van stalbranden.
Voorzitter. Boeren houden van dieren. Deze ondernemers
hebben ervoor gezorgd dat Nederland een echt landbouwland is. We zijn relatief klein in oppervlakte, maar groots in
het produceren van voedsel en toonaangevend in innoveren
en duurzaam produceren. Kan het beter? Waarschijnlijk
wel. Elke dag wordt gewerkt aan nieuwe technieken, nog
diervriendelijkere stallen en een nog hogere kwaliteit van
ons voedsel. Het helpt dan niet om tegenover deze boeren
te staan. Nee, laten we zij aan zij staan en deze boeren de
ruimte geven om te ondernemen en om te innoveren. Want,
nogmaals, boeren houden van dieren.
De voorzitter:
Dank u wel.

24 januari 2019
TK 45

45-5-15

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Het verbaast me niet dat de VVD, net als het CDA, vreedzaam activisme op één hoop gooit met extremisme en dat
ze daarmee mensen die een waardevolle bijdrage aan onze
democratie leveren, in de hoek zet en demoniseert.
Mijn vraag is de volgende. Mevrouw Lodders heeft het over
strenge regels. Bijvoorbeeld in de legkippenhouderij
behelzen die dat een dier hooguit één keer per dag door de
houder wordt gecontroleerd. Als zo'n houder ziet dat een
dier ziek is, hoeft hij er niet de dierenarts bij te halen. Die
komt één keer in de twee weken langs. Dus ofwel een dier
dat aan het sterven is, wordt door de houder gevonden en
apart gelegd of door de houder zelf gedood — kop afhakken
mag niet, nek breken mag wel — ofwel het dier wordt
afgezonderd en moet dan misschien twee weken wachten
tot een dierenarts komt, niet om voor een dier te zorgen,
want we gaan niet proberen het dier beter te maken en het
zorg te verlenen, maar om het dood te maken. Kan
mevrouw Lodders erkennen dat dat de realiteit is van de
wetgeving in Nederland?
Mevrouw Lodders (VVD):
Nee, dat kan ik niet erkennen. En ik herken het ook niet. Ik
doe ontzettend veel werkbezoeken. Ik spreek heel veel met
mensen die een bedrijf voeren, met dierenartsen die deze
bedrijven bezoeken en met de voerleveranciers, die ook
vaak op het bedrijf aanwezig zijn. Ik herken dit gewoon niet.
Nogmaals, boeren houden van dieren. Ik vind het beeld dat
mevrouw Ouwehand schetst, echt volstrekt bezijden de
waarheid. Het zou ook verwerpelijk zijn als het zo zou zijn
dat een boer één keer per dag in de stal komt. Mevrouw
Ouwehand, dat is echt niet de werkelijkheid. Boeren staan
voor dag en dauw op om die stal in te gaan, om die dieren
te bezoeken en om te kijken hoe hun stal is. Dat doen ze
niet één keer. Dat kan namelijk niet. Wij eten zelf namelijk
ook twee, drie en misschien wel vier keer per dag. Dat doen
die dieren ook en daar is een ondernemer bij.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dit is dan toch wel grappig, want dit heb ik natuurlijk eerder
aan de minister gevraagd. Hoe vaak moet een houder nou
eigenlijk in zijn stal zijn? Eén keer per dag. De reactie op de
beelden was: ja, jullie filmen 's nachts, terwijl wij 's ochtends alle dooie kippen uit die stallen halen; het is dus niet
eerlijk dat jullie die kippen filmen terwijl ze dood in die
stallen liggen, want wij doen ze eigenlijk iedere ochtend
netjes in de kadaverbak. Wettelijk gezien is toegestaan wat
ik zojuist schetste. De NVWA controleert 3% van de stallen
per jaar. Dat betekent dat je één keer in de 33 jaar een controle zou kunnen verwachten. Dit is de definitie die de AIVD
hanteert van extremisme: voorbeelden van niet gewelddadige maar wel ondemocratische middelen zijn haatzaaien,
het verspreiden van angst en het verspreiden van desinformatie. Volgens mij is mevrouw Lodders hier zelf de extremist.
Mevrouw Lodders (VVD):
Nogmaals, het beeld dat mevrouw Ouwehand schetst, is
verre van de waarheid. Een boer, een ondernemer, heeft
geen regels nodig om hem te verplichten om drie, vier of
vijf keer of zo vaak als nodig de stal in te gaan. Zo gaan
ondernemers, zo gaan boeren, niet met hun dieren om.

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

De heer Geurts (CDA):
Ik hoorde bij de vorige interruptie praten over vreedzaam
activisme. Laat ik die vraag eens aan mevrouw Lodders
stellen. Verstaat mevrouw Lodders onder vreedzaam activisme mensen die 's nachts een bedrijf bezoeken of mensen
die onder valse voorwendselen het boerenerf betreden?
Mevrouw Lodders (VVD):
De voorbeelden die de heer Geurts noemt, zijn onacceptabel. Wij accepteren het niet als er iemand 's nachts bij mij
of bij u het huis binnenloopt. Dat doe je ook niet in een stal
vol met dieren, waar je met allerlei andere risico's te maken
hebt. Daar blijf je dus van weg.
De heer Moorlag (PvdA):
Kan mevrouw Lodders zich voorstellen dat je én hartstikke
trots kunt zijn op de boerenstand in Nederland en respect
kunt hebben voor alle inspanningen die boeren plegen —
mevrouw Lodders zei al dat ze voor dag en dauw opstaan
en keihard werken — én tezelfdertijd kritiek kunt hebben
op het niveau van dierengezondheid en dierenwelzijn in
Nederland? Kan mevrouw Lodders zich ook voorstellen dat
het legitiem is om ervoor te pleiten om daarin verbetering
na te streven?
Mevrouw Lodders (VVD):
Uit de vraag van de heer Moorlag maak ik op dat hij
eigenlijk tegenóver de boeren gaat staan. En ik zou zo graag
náást de boeren willen staan. Op het moment dat we zeggen
dat we kritiek kunnen hebben op de dierenwelzijnseisen ...
Ik wil de heer Moorlag er graag aan herinneren dat we
nergens ter wereld zulke hoge eisen stellen aan de veehouderij als in Nederland. Ik heb in eerdere debatten al eens
de varkenshouderij aangehaald als voorbeeld. Een varken
in een Nederlandse stal is echt beter af dan een varken in
België, in Duitsland of waar dan ook, omdat varkens hier
meer ruimte hebben. Dan heb ik liever dat de producten
die we consumeren in Nederland geproduceerd worden,
juist vanwege de strenge eisen op het gebied van dierenwelzijn. Mag ik ook de strenge eisen op het gebied van
diergezondheid delen met de heer Moorlag? Kijk naar de
antibioticareductie die het afgelopen jaar heeft plaatsgevonden. Dat zijn allemaal hele strenge eisen. Ga naast die boer
staan, roep ik in de richting van de heer Moorlag, in plaats
van tegenover die boer.
De heer Moorlag (PvdA):
Volgens mij creëert mevrouw Lodders hier een valse
tegenstelling. Het mag zo zijn dat het in Nederland op veel
terreinen beter is gesteld dan in het buitenland, maar dat
neemt niet weg dat je ambities kunt hebben om het niveau
nog beter te maken en om ervoor te pleiten om ook praktijken te beëindigen als het knippen van staarten en het vijlen
van tanden en kiezen van varkens en andere uitwassen, en
ziekten onder dieren naar een laag niveau te brengen. Ik
vind dat hier echt een oneigenlijke tegenstelling wordt
gecreëerd.
Mevrouw Lodders (VVD):
Ik constateer dat de heer Moorlag de tegenstelling creëert
door die eerste vraag aan mij te stellen. De heer Moorlag

24 januari 2019
TK 45

45-5-16

suggereert dat de afgelopen jaren helemaal niets is
gebeurd. Ik mag verschillende portefeuilles uitvoeren in
deze Kamer. Ik zit inmiddels ook al acht jaar in deze Kamer
en dat vind ik een voorrecht. De sector waar we het over
hebben, de Nederlandse land- en tuinbouw, is in de afgelopen jaren als geen ander bezig om zich constant verder te
ontwikkelen. Kijk wat er is gebeurd op het gebied van dierenwelzijn, aanpassing van stalsystemen en innovaties. Er
is heel veel gebeurd ten behoeve van dierenwelzijn en op
het vlak van diergezondheid enzovoorts, enzovoorts.
De heer Moorlag (PvdA):
Voorzitter, dit wordt misschien mijn laatste of voorlaatste
interruptie. Nogmaals, ik vind dat mevrouw Lodders hier
een kunstmatige tegenstelling creëert. Ik heb diep respect
voor de boeren in dit land. Het zijn gewoon hardwerkende
mensen die gevangen zitten in het productiesysteem. Dat
leidt ook tot uitwassen. Ik vind het terecht dat je dat politiek
mag agenderen. Een aantal fracties heeft dat gedaan in
verschillende bewoordingen. Naar mijn smaak hoeven wij
ons als Tweede Kamer niet op te stellen als een stichting
blijvend applaus voor de situatie die er nu is. Ik vraag
mevrouw Lodders of ze met mij deelt dat we toch ambities
mogen hebben om de situatie van de dieren in dit land te
verbeteren.

De voorzitter:
Prima.
De beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Om 13.10 uur gaan wij stemmen. Daarna hebben we de
regeling van werkzaamheden. Daarna gaan we luisteren
naar de minister voor de antwoorden op de gestelde vragen.
Tot die tijd schors ik voor de lunch. Dus ik schors tot 13.10
uur en dan hebben wij stemmingen.
De vergadering wordt van 12.39 uur tot 13.10 uur geschorst.
Voorzitter: Arib

Mevrouw Lodders (VVD):
Ik heb gezegd wat ik heb gezegd in de richting van de heer
Moorlag. In mijn spreektekst heb ik net gevraagd: kan het
beter? Het kan altijd beter, maar kijk ook wat er de afgelopen
jaren is gedaan. Kijk wat er alsnog op de agenda staat. Er
wordt constant gewerkt aan innovaties. Nederland is toonaangevend in de wereld op het gebied van dierenwelzijn
en diergezondheid. Ik weet niet of u het VSO hebt gezien
dat we vanmorgen over de Landbouw- en Visserijraad
hebben gehad. Ik pleitte er toen ook weer voor om Nederland toonaangevend te laten zijn bij de aanpak van de
antibioticaresistentie, want op dat vlak heeft Nederland heel
grote stappen gezet. Dan helpt het niet om tegenover de
boer te staan en te zeggen: het is nog steeds niet ver
genoeg. Nee, ik ga naast de boer staan om te zeggen: we
hebben de afgelopen jaren ontzettend veel gedaan. Waar
het beter kan, sluiten we onze ogen niet. Maar laten we wat
er gebeurd is, ook een keer waarderen.
De voorzitter:
Afrondend, kort.
De heer Moorlag (PvdA):
Naar mijn smaak kunnen én waardering voor de inspanningen van de sector én de lat hoger leggen heel goed met
elkaar samengaan. Ik vind de tegenstelling die hier wordt
gecreëerd gewoon misplaatst.
Mevrouw Lodders (VVD):
Nogmaals, de heer Moorlag is volgens mij zelf begonnen
met het creëren van de tegenstelling. Dat vind ik ontzettend
jammer. Nogmaals, het kan hier en daar wellicht beter,
maar laten we vooral ook beseffen dat het in heel veel
stallen vanzelfsprekend goed gaat.

Tweede Kamer

Dieren in de veehouderij

24 januari 2019
TK 45

45-5-17