Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

31 289

Voortgezet Onderwijs

Nr. 250

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 augustus 2015
In maart 2014 heeft uw Kamer het eindrapport voor de pilots «Leerwinst/
Toegevoegde Waarde Primair Onderwijs» ontvangen (Kamerstuk 33 157,
nr. 59). Begin dit jaar zijn de pilots «Leerwinst/Toegevoegde Waarde
Voortgezet Onderwijs» afgerond. Hierbij stuur ik u het eindrapport over de
vo-pilots1, zoals ik heb toegezegd tijdens de begrotingsbehandeling eind
2013.2 De pilots zijn opgezet om te achterhalen in hoeverre het mogelijk is
om de leerwinst van (groepen) leerlingen en eventueel ook de toegevoegde waarde van de school in beeld te brengen. Bij leerwinst gaat het
om de toename van kennis en vaardigheden van leerlingen tussen twee
meetmomenten. De toegevoegde waarde is de bijdrage van de school aan
deze leerwinst. De gedachte hierachter is dat scholen de informatie
kunnen inzetten bij het datagestuurd onderwijs om zo vorm te geven aan
een ambitieuze leercultuur met de bijhorende goede onderwijskwaliteit.
Binnen de pilots is ook gekeken naar de rol die leerwinst binnen het
toezicht kan krijgen.
Waarom deze pilots?
Datagestuurd onderwijs levert een belangrijke bijdrage aan de verbetercultuur op scholen. Met de juiste data, en analyse daarvan, verkrijgen
scholen inzicht over waar zij hun verbeteractiviteiten op moeten inzetten
om te komen tot de gewenste resultaten en onderwijskwaliteit. Ik
stimuleer daarom datagestuurd onderwijs met diverse projecten.
Bijvoorbeeld de datateams van de Universiteit Twente, de ontwikkeling
van de diagnostische tussentijdse toets (DTT), School aan Zet en diverse
projecten bij de VO-raad. Ook de pilots «Leerwinst/Toegevoegde Waarde
VO» zijn opgezet en uitgevoerd vanuit de wens datagestuurd onderwijs te
stimuleren.

1
2

kst-31289-250
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 33 750 VIII, nr. 13.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 289, nr. 250

1

Een voorbeeld dat illustreert tot welke inzichten het gebruik van leergroeigegevens kan leiden is het volgende. Een deelnemende school kwam op
basis van een analyse van de leergroei van de leerlingen tot het inzicht dat
de resultaten van de leerlingen voor meerdere cohorten achtereen na het
tweede leerjaar vrij sterk achteruit gingen. Dit kon de school direct
herleiden tot de intensieve ondersteuning die de leerlingen de eerste twee
leerjaren ontvingen, maar die voor de inmiddels oudere leerlingen in
laatste twee leerjaren niet langer nodig werd geacht. Op basis van de
analyse in het schoolrapport besloot deze school de ondersteuning voor
de leerling minder snel af te bouwen, zodat de leerlingen meer geleidelijk
hun eigen verantwoordelijkheid konden nemen. De analyse van de
leergroeigegevens leverde hier directe aangrijpingspunten voor een
effectieve verbeteractie. Kortom, inzicht in de leergroei van de leerlingen
kan een belangrijke bijdrage leveren aan de verbetercultuur op scholen en
leidt daarmee tot een betere kwaliteit van de lessen.
Opzet en uitvoering van de pilot
Van najaar 2012 tot najaar 2014 hebben 25 scholen (met één of meer
afdelingen) aan de pilot deelgenomen. Opdat de werkwijze goed in de
staande praktijk op de scholen zou passen is steeds uitgegaan van de
(toets)gegevens die op de scholen al aanwezig waren. De afgenomen
toetsen van Cito, Diataal, TOA Toets, Route VO en Deviant geven een
beeld van de ontwikkeling van de leerlingen in de onderbouw van het
voortgezet onderwijs voor de vakken Nederlands, Engels en wiskunde/
rekenen. Op basis van de toets- en overige leerlinggegevens (lwoo, apcg,
eindtoetsscore etc.) kregen de scholen twee keer een schoolrapportage
van een schoolondersteuningsbureau en een toelichtend gesprek.
Binnen het pilotproject is gekeken naar de mogelijkheden om op basis van
de genormeerde, methode-onafhankelijke toetsen de leerwinst en de
toegevoegde waarde te bepalen. Door scholen op weg te helpen bij de
analyse van de gegevens kunnen zij zich bewust worden van de vele
inzichten die dit kan opleveren. Zo merkte de schoolleider van één van de
deelnemende scholen op dat zijn school jaarlijks de (eind)examenresultaten al analyseerde. De analyse van de leergroei geeft de school nu
echter inzicht in de tussentijdse resultaten van de leerlingen. Door deze
gegevens te betrekken in de analyse kan tijdig worden bijgestuurd.
Belangrijkste bevindingen (opbrengst) van de pilots
De pilots maken duidelijk dat veel scholen de instrumenten voor het in
kaart brengen van de leerwinst (of liever «leergroei») al in huis hebben.
Nu is het zaak dat scholen deze data ook gaan inzetten bij het datagestuurd onderwijs om zo voor de leerlingen het best mogelijke onderwijs
vorm te geven.
De leerwinst, of leergroei, van leerlingen wordt bepaald met behulp van
methode-onafhankelijke toetsen. De informatie die scholen hiermee
verkrijgen over de vorderingen van de leerlingen is bij uitstek geschikt om
in te zetten bij de differentiatie. Scholen kunnen eruit opmaken elke
leerlingen voor welk onderwerp ondersteuning dan wel extra uitdaging
nodig hebben. Waar staan de individuele leerlingen in hun ontwikkeling
en waar kunnen zij nog meer leergroei behalen? Indien leraren deze
informatie inzetten en waar nodig in de klas een gedifferentieerd
lesstofaanbod (dat direct aansluit op de leerbehoeften van de leerlingen)
verzorgen, beïnvloedt dit ook de motivatie van de leerlingen positief. Zo
kunnen leerlingen hun talenten optimaal ontplooien. Voor veel scholen is
het maken van deze vertaalslag de komende jaren de voornaamste
uitdaging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 289, nr. 250

2

De toegevoegde waarde van een school bepalen we door rekening te
houden met allerlei factoren die de leergroei van een leerling
beïnvloeden, maar buiten de invloedssfeer van de school liggen. Te
denken valt dan bijvoorbeeld aan het opleidingsniveau van de ouders of
meer algemeen de thuissituatie. Een maat voor toegevoegde waarde,
waarbij de leergroei van de school is gecorrigeerd voor deze achtergrondkenmerken en het instroomniveau van de leerling, is in deze pilot niet
haalbaar gebleken. Om te komen tot een maat voor toegevoegde waarde
zijn gegevens van veel meer scholen en geavanceerde statistische
modellen nodig. Voor een afzonderlijke school is het daarom niet mogelijk
om zelf precies de toegevoegde waarde, in vergelijking met andere
scholen, te bepalen. En zelfs dan is het nog de vraag of het haalbaar is te
komen tot een maat voor toegevoegde waarde waarin scholen zich
herkennen, zo heeft de OESO terecht opgemerkt3. Daarbij is de gebruikswaarde van een maat voor toegevoegde waarde voor scholen beperkt. De
scholen krijgen hiermee pas achteraf (als de betreffende leerlingen
inmiddels van school zijn) inzicht in hun toegevoegde waarde. Deze
methode levert daarom maar zeer beperkte aanknopingspunten om
tussentijds bij te sturen op het onderwijsleerproces.
In het toezicht zijn er wel kansen om op termijn een maat voor toegevoegde waarde te hanteren bij de risicodetectie. Hierbij kan de inspectie
bijvoorbeeld de examengegevens en de informatie over het beginniveau
van de leerling (eindtoets) aan elkaar relateren. Hoewel dit een weinig
genuanceerde maat voor toegevoegde waarde oplevert, wordt hiermee
wel inzichtelijk of scholen een matige, gemiddelde of bovengemiddelde
leergroei voor de leerlingen realiseren. Voor het toezicht kan dit op den
duur een zinvolle indicatie zijn dat de school kansen laat liggen zodat de
inspectie daarover het gesprek met de school aan kan gaan. Het is dan
aan de scholen om inzichtelijk te maken in hoeverre zij dit zelf ook in de
gaten hebben (bijvoorbeeld door de eigen toetsgegevens te analyseren)
en vooral welke acties zij nemen om de kwaliteit van het onderwijs te
verbeteren.
De pilots tonen aan dat het voor scholen goed mogelijk is om de leergroei
van de leerlingen inzichtelijk te maken op basis van de op scholen
aanwezige toetsgegevens. Voor een deel van de scholen in de pilot was
het analyseren van de tussentijdse toetsgegevens nog relatief onbekend.
Voor hen waren de rapporten en toelichtende gesprekken echt nodig om
de reeds aanwezige data te begrijpen. Tijdens de pilots bleek dat veel
scholen nog geen optimaal gebruik maken van de beschikbare data. Dit
komt deels doordat het analyseren van deze data voor veel docenten nog
ingewikkeld is. We kunnen aannemen dat de docenten van de deelnemende scholen hierin geen uitzondering vormen. Het analyseren van de
data vergt bepaalde vaardigheden die docenten niet altijd tijdens hun
opleiding of «on the job» meekrijgen (bekendheid met de functionaliteiten
van de toetssystemen, inzicht in de omvangrijke tabellen etc.). Dit geldt
zeker ook voor de vervolgstap, de vertaalslag van leerwinstdata naar
concrete acties. Een aantal deelnemende scholen geeft aan dat zij op dit
punt graag ondersteuning voor de docenten en teamleiders zouden
krijgen.
Opvallend veel deelnemende scholen willen ook op het vlak van de
niet-cognitieve vaardigheden de leergroei in kaart brengen. Te denken valt
dan aan de sociale vaardigheden, persoonlijkheidsvorming of creativiteit.
Scholen willen de leerlingen helpen zich in de volle breedte optimaal te
ontwikkelen. Vooralsnog zijn er wel meetinstrumenten beschikbaar om
3

OESO (OECD: Organisation for Economic Co-operation and Development) (2014), OECD
Reviews of Evaluation and Assessment in Education. Netherlands.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 289, nr. 250

3

dergelijke zaken in kaart te brengen. Deze toetsen zijn echter niet
genormeerd en ook (nog) niet geschikt om de leergroei in kaart te
brengen. Toetsmakers zijn aan zet om hun instrumenten verder te
ontwikkelen zodat scholen de leergroei van hun leerlingen op
niet-cognitief vlak op termijn in kaart kunnen brengen.
De ervaringen uit de pilots voeden ook de vormgeving van het toezicht.
Duidelijk is dat indien een school op basis van de bestaande, genormeerde en methode-onafhankelijke toetsen inderdaad de leergroei van de
leerlingen in kaart brengt en deze informatie inzet bij de vormgeving van
het onderwijs, dit voor de inspectie een reden is de kwaliteitszorg positief
te beoordelen. Door hierop in haar toezicht te wijzen verwacht ik dat
scholen zich gestimuleerd voelen dit op te pakken.
Zoals ook blijkt uit het rapport «Informatiegebruik voor kwaliteitsverbetering» dat ik u begin dit jaar heb toegezonden (Kamerstukken II,
2014–2015, 30 183, nr. 29), gebruiken scholen uiteenlopende gegevens bij
de vormgeving van het datagestuurd onderwijs. De genormeerde
methode-onafhankelijke toetsen die in de pilot «Leerwinst/Toegevoegde
Waarde VO» zijn gebruikt zijn daarvan vaak, maar niet altijd, onderdeel. Ik
vind het ook belangrijk dat scholen hierin hun eigen keuzes maken. Een
ambitieus leerklimaat dient tenslotte vorm te krijgen op basis van de
eigen definitie van onderwijskwaliteit. Deze definitie bepalen schoolleiding en docenten binnen de school in gezamenlijkheid. Wat echter
opvalt is dat verbeteracties binnen scholen vaak vooral op schoolniveau
spelen zonder dat dit leidt tot aanpassingen in de klas.4 En zoals gezegd
ligt hier de komende tijd voor veel scholen de uitdaging: in de vertaalslag
naar de vormgeving van het onderwijs in de klas.
Voortgang ontwikkeling leergroeimodule primair onderwijs
Vorig jaar heb ik aan uw Kamer toegezegd om voor het po te streven naar
een «leergroeimodule» waarmee scholen op een eenvoudige manier de
leergroei van alle leerlingen kunnen berekenen op basis van bestaande
toetsgegevens.5
Inmiddels zijn met de scholen, de PO-Raad, het Cito en aanbieders van
leerlinginformatiesystemen afspraken gemaakt over de gewenste
functionaliteit en uitgangspunten van een leergroeimodule voor het po.
Conform deze afspraken vindt nu de ontwikkeling plaats van een module
die naadloos aansluit op de door scholen gebruikte leerlinginformatiesystemen. Zodra de module gereed is zullen de PO-Raad en de inspectie
samen met een aantal schoolbesturen het gebruik van het concept
leergroei in de praktijk verder ontwikkelen. Doel van deze vervolgpilot is
om scholen meer ervaring te laten opdoen met het zelfstandig berekenen
van leergroei en met het analyseren en interpreteren van de resultaten.
Hoe nu verder?
Met de pilots Leerwinst/Toegevoegde Waarde is zowel in het po als het vo
een belangrijke stap gezet in de ontwikkeling van het datagestuurd
onderwijs. Scholen hebben (deels zonder dat zij dit goed beseffen) een
instrument in handen om de aanwezige gegevens zinvol in te zetten bij de
vormgeving van dit onderwijs en daarmee de eigen verbetercultuur.
Zoals gezegd blijft het gebruik van data voor de vormgeving van het
onderwijs in de klas aan (groepen van) leerlingen achter. Ook uit
onderzoek van de Universiteit Utrecht en Universiteit Twente naar
4
5

O.a. uit het Onderwijsverslag 2013–2014.
Kamerstuk 31 293, nr. 204.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 289, nr. 250

4

datagestuurd onderwijs blijkt dat de cyclus «data-interpretatie-handeling»
soms lastig is voor leraren. Naar aanleiding van deze onderzoeksresultaten bieden beide universiteiten op hun lerarenopleiding inmiddels een
module aan waarin datagebruik in de klas centraal staat, zodat toekomstige leraren met meer bagage op dat vlak de lerarenopleiding verlaten.
Een voorbeeld dat de andere lerarenopleidingen de komende jaren
hopelijk zullen volgen.
De VO-raad zet een stimuleringsprogramma op om scholen te ondersteunen bij de versterking van de interne, lerende cultuur; het project
«Naar een ambitieus leerklimaat». Het streven van dit project is scholen te
laten werken aan een ambitieus leerklimaat om zo tot nog beter onderwijs
te komen. Het project wordt in het najaar van 2015 in samenwerking met
zo’n vijftig scholen vormgegeven, zodat in 2016 een aanbod voor alle
scholen met verbeterambities beschikbaar is. In dit project zal ook veel
aandacht zijn voor de vormgeving van het datagestuurd onderwijs bij de
scholen. Ik ondersteun dit project (dat is opgezet in het kader van het
Sectorakkoord 2014–2017) financieel, omdat ik het streven naar een
ambitieus verbeterklimaat op alle scholen van harte onderschrijf.
Ook met de pilot Diagnostische tussentijdse toets (DTT) investeer ik de
komende periode in het datagestuurd onderwijs. De diagnostische
tussentijdse toets is een, voor scholen gratis, adaptieve toets voor
leerlingen aan het einde van de onderbouw vo (vmbo en 3 havo/vwo). De
DTT levert specifieke informatie over de ontwikkelpunten van leerlingen
op. De toets wordt in een pilot samen met scholen ontwikkeld. In die pilot
worden de inzichten uit de pilots «Leerwinst/Toegevoegde Waarde VO»
gebruikt. Er wordt daarbij stevig ingezet op het gebruik van de resultaten
op klasniveau, door samen te werken met de SLO en de Universiteiten
van Maastricht en Twente. In het najaar stuur ik uw Kamer een voortgang
over het verloop van deze pilot, waaraan inmiddels ruim 200 scholen
meedoen. Ik ga dan nader in op de wijze waarop dit project een bijdrage
levert aan meer datagebruik in de klas.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 31 289, nr. 250

5