Verslag 2017

2017

Content

2

Content

In memoriam Henk Koning
Op 31 december 2016 is Henk Koning op 83-jarige leeftijd overleden. Koning was
president van de Algemene Rekenkamer van 1991 tot 1999.
Henk Koning begon zijn loopbaan eind jaren vijftig buiten de politiek: als
belastinginspecteur. Zijn fiscale achtergrond heeft nadien een rol gespeeld in veel van de
politieke functies die hij bekleedde. Hij was lid van de Provinciale Staten van Zuid-Holland
(1966–1968), lid van de Tweede Kamer der Staten-Generaal (1967–1977) en lid van de
gemeenteraad van Rotterdam (1971–1974). Henk Koning was in de Tweede Kamer de
fiscaal specialist van de VVD-fractie en vervolgens staatssecretaris van Binnenlandse Zaken
(1977–1981). Daarna heeft hij als staatssecretaris van Financiën (1982–1989) een
belangrijk aandeel gehad in de belastingherzieningen die door de kabinetten-Lubbers
werden doorgevoerd.
In 1991 werd hij benoemd tot president van de Algemene Rekenkamer.
Als president van de Algemene Rekenkamer ging hij anders dan de traditie tot dan toe,
confrontaties met het kabinet niet uit de weg. De standpunten die hij innam namens het
college bij de Rekenkameronderzoeken naar bijvoorbeeld overheidssteun aan grote
ondernemingen (de zogenaamde ‘technolease’) en de aankoop van het schilderij ‘Victory
Boogie Woogie’ van Mondriaan, veroorzaakten discussie in media en politiek.
Tegelijkertijd werd in de periode-Koning veel invloedrijk werk verricht door de Algemene
Rekenkamer. Henk Koning had daarbij scherp oog voor de ministeriële verantwoordelijkheid,
de inrichting van het binnenlands bestuur en juridische zuiverheid.
Collega’s hebben Henk Koning leren kennen als een karaktervol man die hard en zakelijk
kon zijn, die een welhaast encyclopedische kennis had van Haagse omgangsvormen en een
grote inzet toonde voor de publieke zaak.

3

Content

4

Content

In memoriam Saskia J. Stuiveling
Op 20 april 2017 is drs. S.J. (Saskia) Stuiveling (1945) op 71-jarige leeftijd overleden. Saskia
Stuiveling was lid van de Algemene Rekenkamer van 1984 tot 2015; de laatste 16 jaar als
president.
Saskia Stuivelings reputatie snelde haar vooruit toen zij in 1984 werd benoemd in het
college van de Algemene Rekenkamer. Haar werkzaamheden voor de parlementaire
enquête naar het Rijn-Schelde-Verolme-concern (1983–1984), haar Eerste Kamer­
lidmaatschap voor de PvdA (1981) en haar staatssecretariaat bij Binnenlandse Zaken
(1981–1982) hadden haar al bekendheid in het openbaar bestuur opgeleverd.
In 1999 werd Stuiveling de eerste vrouwelijke president van de Algemene Rekenkamer.
Binnen de organisatie viel zij op door haar perfectionisme en haar oog voor detail,
eigenschappen waarmee zij veel medewerkers inspireerde en anderen soms tot wanhoop
bracht. Zij was creatief en wist verbanden en denkrichtingen te ontwikkelen ver voordat
anderen die op het spoor kwamen.
Van meet af aan heeft Stuiveling aandacht gehad voor het functioneren van de overheid en
voor de verantwoordelijkheid van de overheid voor zwakkeren in de samenleving. Met het
college richtte zij de koers van de Algemene Rekenkamer op onderzoek naar het presteren
van de publieke sector op de terreinen onderwijs, zorg en veiligheid.
Stuiveling had een goed gevoel voor de sociale en politieke verhoudingen en nam
veelvuldig het initiatief tot nieuwe activiteiten. Uitzonderlijk was haar inzet binnen de
internationale gemeenschap van rekenkamers. Zij stond aan de wieg van baanbrekende
initiatieven, die het werkveld van rekenkamers verbreedde en dichter bij de leefwereld van
gewone mensen bracht. Zo richtte ze in 1992 de INTOSAI Environmental Auditing
werkgroep op en in 2002 de EUROSAI IT Working Group over IT governance. Na de
tsunami in 2004 nam ze het initiatief voor meer transparantie van hulpmiddelen. Ook zette
ze met ‘IntoSAINT’ de integriteit van het openbaar bestuur en de rol van rekenkamers
daarbij op de kaart. Het waren niet alleen deze eigenschappen die werken met en voor
Saskia Stuiveling bijzonder maakten. Op onverwachte momenten kon zij met een
relativerende opmerking of een anekdote de spanning breken. In kleine kring verraste ze
mensen vaak door haar persoonlijke aandacht.

5

Content

Voorwoord
Bewogen en in beweging
Het afgelopen jaar was eerst en vooral een bewogen jaar. Om diverse redenen moesten we
afscheid nemen van dierbare personen. Het jaar begon met het bericht van overlijden van
Henk Koning, president van 1991 tot 1999, op 83-jarige leeftijd. En zijn opvolger Saskia
Stuiveling, president tot 2015, overleed totaal onverwacht in april op 71-jarige leeftijd.
Waar de één broos en van respectabele leeftijd was, leefde de ander nog actief, vitaal en
was ze vol plannen. Met vele medewerkers en oud-collega’s namen we afscheid van hen en
keken we via hun werk en leven terug op een lange periode in de geschiedenis van ons
instituut. In dit jaarverslag vindt u voor beiden een In Memoriam.
Er waren meer afscheidstoespraken, maar gelukkig van andere aard. Collegelid
Kees Vendrik en secretaris Ellen van Schoten verlieten de Rekenkamer, omdat ze ieder in
2017 kozen voor een nieuwe wending in hun loopbaan, na respectievelijk 6 en 11 jaar de
organisatie vooruit te hebben geholpen. Voor hen persoonlijk was dit een zelf gekozen,
goed moment. Ze keken optimistisch en constructief terug en vooruit.
De term ‘zelf gekozen moment’ was niet altijd van toepassing bij het vertrek van de tien­
tallen andere collega’s die de Algemene Rekenkamer in 2017 ook verlieten. Daar moeten
we eerlijk over zijn. Als gevolg van een reorganisatie werden functies opgeheven en
formatieplaatsen boventallig verklaard. De organisatie moest krimpen en daarom kozen
sommige collega’s voor een van-werk-naar-werk-traject. Voor andere was dit het moment
om te kiezen voor een carrièrestap die toevallig samenviel met de reorganisatie. De uit­
stroom werd daardoor groter dan noodzakelijk en gewenst.
Medio 2017 stond er een nieuwe organisatiestructuur na een intensieve periode van
overleg en besluitvorming. Een wijziging van de inrichting volgens het principe ‘structure
follows strategy’. Gedreven door ambitie en geënt op het leveren van kwaliteit en inhoud,
maar ook wendbaar en zakelijk. Dat is het motto achter de veranderingen. De strategie
2016-2020 ‘Inzicht als basis voor vertrouwen’ was leidend en richtinggevend. De nieuwe
organisatie-inrichting ondersteunt de principes waarvoor in de strategie is gekozen. De
Algemene Rekenkamer koos voor een strategie met scherpe focus op inhoudelijke thema’s
waarin maatschappelijk belang, risico’s voor de publieke zaak en een groot financieel beslag
terugkomen. Dit resulteert in langjarige programma’s waarin we focus kunnen aanbrengen
en ons kunnen verdiepen. En we kozen voor de wereld van nieuwe technologie, dataanalyse en daarbij horende methodologie.
6

Content

Het personeelsbeleid ondersteunt en stimuleert die verdieping en professionalisering. We
zien aan het einde van het jaar een flexibeler organisatie met minder managementfuncties
en meer onderzoekers. Onderzoekers bij de Algemene Rekenkamer hebben door de
reorganisatie de mogelijkheid door te groeien naar een salarisniveau dat voorheen alleen
haalbaar was in een managementfunctie. Persoonlijke ontwikkeling is daarmee gedefinieerd
als inhoudelijke ontwikkeling in een vakgebied of specialisatie. De onderzoeksdirecteuren
staan midden in het proces van het onderzoek en dichter op de inhoud ervan. Het leiden
van een project is niet meer voorbehouden aan een vaste groep, maar een rol die alle
onderzoekers van tijd tot tijd op zich kunnen nemen. We investeren in de mensen, in focus
en in verdieping.
Wie naar de publicaties van 2017 kijkt, ziet een lagere productie. De oorzaak wordt deels
gemaskeerd door de verkiezingen en de lange kabinetsformatie, een periode waarin de
Algemene Rekenkamer altijd minder rapporten uitbrengt. We kozen er echter bewust voor
onze reorganisatie met deze traditioneel rustige periode samen te laten vallen. Omdat de
spreekwoordelijke winkel open moet blijven tijdens de verbouwing.
Een reorganisatie met personeelsverloop van deze omvang kon namelijk niet anders dan
minder rapporten tot gevolg hebben. Van 269 mensen (exclusief college) begin 2017 zijn
er 64 vertrokken en dat kan niet zonder tastbare gevolgen blijven. En aangezien we niet
kunnen en niet mogen inboeten op kwaliteit, moeten de gevolgen kwantitatief van aard
zijn. Dus minder onderzoek, minder rapporten. De retorische vraag is of dat gewenst is.
Niet voor niets hebben we de ons opgelegde financiële taakstelling als ‘niet verantwoord’
bestempeld.
Het jaar 2017 was daarmee een jaar met twee gezichten. Bewogen vanwege het vertrek van
velen. En in beweging vanwege de ingezette veranderingen. In 2018 staat een kleinere,
vernieuwde organisatie met onverminderd hoge ambities waar het gaat om kwaliteit en
relevant onderzoek. Bovendien is op 1 januari 2018 de nieuwe, geactualiseerde
Comptabiliteitswet in werking getreden.
Memorabel is dat het in 2018 precies 30 jaar geleden is dat de Algemene Rekenkamer voor
het eerst haar onderzoek bij de Rijksrekening publiceerde, de bundeling van rapporten bij
de jaarverslagen. Dat was indertijd de kroon op de ‘Operatie Comptabel Bestel’ waarin
Algemene Rekenkamer, Tweede Kamer en Minister van Financiën samen optrokken om
de cyclus van begroten en verantwoorden op hoger niveau te krijgen. Dát jaar (1988)
toonde de Tweede Kamer zich overigens nog verontrust toen ze in het jaarverslag lazen

7

Content

over een afname van personeel met 3 man, van 297 naar 294. Thans gaat het dus om 64
medewerkers die sinds het begin van 2017 vertrokken zijn dan wel aangegeven hebben te
vertrekken.
Van het bewogen jaar 2017 bewegen we ons dus verder naar een jubileumjaar. We gaan
voort met een kleinere, vernieuwde organisatie die net als voorheen hoge ambities heeft.
Mocht het parlement bij het lezen van dit jaarverslag net als 30 jaar geleden verontrust zijn
over die financiële en personele ontwikkelingen, dan is het college graag bereid daarover in
gesprek te gaan.
Arno Visser
president Algemene Rekenkamer

8

Content

drs. A.P. (Arno) Visser
President

drs. F.C. (Francine) Giskes
Collegelid

drs. P.W. (Paul) Doop
Collegelid in buitengewone dienst

prof. dr. M.J.W. (Mark) van Twist
Collegelid in buitengewone dienst

9

drs. E. (Ewout) Irrgang
Collegelid

Content

Inhoud
2017 in het kort

12

1

Over de Algemene Rekenkamer
1.1 Waar staat de Algemene Rekenkamer voor?
1.2 Meerwaarde voor belanghebbenden in onze omgeving

19
19
21

2

Ons onderzoek: resultaten, methoden, en kwaliteit
2.1 Programma ‘Verantwoordingsonderzoek’
2.2 Meerwaarde door thematische focus

25
26
29

2.3 Nieuwe methoden en technieken voor onderzoek
2.4 Kwaliteit van ons werk

37
42

3

Internationale en nationale samenwerking
3.1 Internationale samenwerking
3.2 Nationale samenwerking

45
45
49

4

Onze organisatie
4.1 Reorganisatie
4.2 Medezeggenschap
4.3 Bedrijfsethiek
4.4 Vertrouwenspersonen

51
51
57
57
58

5

Onze governance
5.1 Ons bestuur
5.2 Audit Advisory Committee

59
59
60

6

Onze bedrijfsvoering
6.1 Sturing en beheersing
6.2 Financiën
6.3 Duurzaamheidsdoelstellingen

64
64
68
81

10

Content

7

Over het Verslag 2017

84

Bijlage 1 Publicaties 2017
Bijlage 2 Overige activiteiten 2017
Bijlage 3 Nevenfuncties
Bijlage 4 Afkortingen

85
88
91
95

11

Content

2017 in het kort
Reorganisatie en publicatieluwe periode
Om de doelstellingen uit onze strategie te realiseren én invulling te geven aan de financiële
taakstelling die ons door het kabinet en parlement is opgelegd, hebben wij in het
verslagjaar een ingrijpende reorganisatie uitgevoerd. De doelstellingen uit de strategie
– zakelijkheid, kwaliteit, en wendbaarheid – vergden ook aanpassingen in de
formatieopbouw. Enerzijds om zwaardere inhoudelijke functies te creëren, anderzijds om
meer ruimte te maken voor tijdelijke inzet van specialistische kennis van buiten voor
specifieke onderzoeksprojecten en -programma’s.

Verloop taakstellingen kabinet-Rutte/Verhagen en kabinet-Rutte/Asscher
over de periode 2013 tot en met 2018 (in euro’s)
3.076.000
2.829.000

3.000.000
2.230.000

1.176.000

1.008.000

504.000

2.000.000
1.600.000
1.000.000

1.726.000

1.821.000

1.900.000

1.100.000
800.000

0

2013

2014

2015

2016

2017

kabinet-Rutte/Verhagen

kabinet-Rutte/Asscher

2018

structureel

De (aangekondigde) reorganisatie heeft in 2017 geleid tot het vertrek van een absoluut en
relatief groot aantal medewerkers. Omdat voorzien was dat dit zou leiden tot een tijdelijk
verlies aan onderzoekscapaciteit, vond de reorganisatie bewust plaats in de publicatieluwe
periode rond de verkiezingen van maart 2017 en de daar opvolgende kabinetsformatie.

12

Content

Afname van het aantal medewerkers in 2017
Verdeling man/vrouw blijft gelijk

2017

117

115

135

2016

134

148

2015
0

100

141
200

300

De Algemene Rekenkamer prefereert doorgaans om voorafgaand aan, tijdens en na de
Tweede Kamerverkiezingen tot het aantreden van een nieuw kabinet een publicatieluwe
periode in te lassen. Door het verlies aan onderzoekscapaciteit als gevolg van de
reorganisatie en de publicatieluwe periode hebben we in 2017 minder publicaties
uitgebracht dan in voor­gaande jaren (zie grafiek hieronder).

13

Content

Aantal publicaties in 2017 afgenomen
21
2017

6

17

17

40

22
27

2016

6

21

54

23
18

2015
0

9

21

20

48

40

rapport

brief

webdossier

deelrapporten VO

60

Een overzicht van al onze publicaties in 2017 is opgenomen in bijlage 1

Door natuurlijk verloop en als gevolg van gestimuleerde externe mobiliteit in verband
met de reorganisatie zijn meer medewerkers vertrokken dan noodzakelijk was. Om de
onderzoeksc­apaciteit zo snel mogelijk weer op niveau te krijgen, heeft de werving en
selectie van nieuwe medewerkers vanaf de tweede helft van 2017 de hoogste prioriteit
gekregen. Daarbij wordt bekeken welke kennis, expertise en functie­niveau nodig zijn voor
een organisatie die zowel in kwantiteit als kwaliteit het gewenste niveau heeft.
In 2017 heeft zich weliswaar een lichte verbetering voorgedaan in de beheersing van
onderzoeksprojecten in termen van doorlooptijden en capaciteit (onderzoeksdagen), maar
de projectbeheersing binnen de Algemene Rekenkamer ligt nog niet op het gewenste
niveau. Verdere verbetering van de beheersing van projecten is noodzakelijk en blijft een
serieus aandachtspunt in de bedrijfsvoering.

14

Content

Aandachtsgebieden in strategische periode 2016–2020
In de strategie van de Algemene Rekenkamer voor de periode 2016-2020 hebben we een
aantal terreinen en thema’s aangewezen waar we ons onder meer via meerjarige
onderzoeksprogramma’s op richten. In 2017 zijn binnen al deze programma’s onderzoeken
gepubliceerd. Bij een aantal van deze onderzoeken wordt in dit Verslag iets uitvoeriger
stilgestaan vanwege de impact die ermee is bereikt of vanwege het innovatieve karakter
van de onderzoeksmethode. Opvallend waren bijvoorbeeld onze onderzoeken naar het
toezicht op banken, het passend onderwijs, het Europese systeem van CE-markeringen,
het inburgeringsbeleid en de behandeling van aangiftes bij de politie.
Om te kunnen bepalen of wij de rijksrekening en de rijkssaldibalans kunnen goedkeuren
zoals voorgeschreven in de Comptabiliteitswet doen wij jaarlijks onderzoek naar het
gevoerde financieel en materieel beheer; de ten behoeve van dat beheer bijgehouden
administraties; de financiële informatie in de jaarverslagen; de departementale saldi­
balansen; de totstand­koming van de informatie over het gevoerde beleid en de bedrijfs­
voering; de centrale administratie van ‘s Rijks schatkist; het Financieel jaarverslag van het
Rijk; en de Saldibalans van het Rijk (artikel 82 en 83 Comptabiliteitswet 2001). Voor een
overzicht van ons verantwoordingsonderzoek zie de infographic op pagina 16.
Daarnaast bouwen we in het verantwoordingsonderzoek voort op de uit de voorgaande
strategische periode komende rijksbrede onderwerpen personeelsbeleid, ICT, en
vastgoedbeheer.
In het afgelopen jaar hebben we in het verantwoordingsonderzoek wederom een hoog
niveau van rechtmatigheid van de rijksuitgaven vastgesteld en de rijksrekening goed­
gekeurd. Ons rechtmatigheidsoordeel over de uitgaven heeft betrekking op de uitsnede
van de totale collectieve uitgaven in 2016 (€ 231,1 miljard van de totale collectieve
uitgaven van € 304,1 miljard).
In het verantwoordingsonderzoek zijn diverse problemen vastgesteld in de bedrijfsvoering
van ministeries. Deze hadden vooral betrekking op de ICT, beveiliging van informatie, de
inkoop, en de mate waarin het management ‘in control’ is.
Jaarlijks stellen wij zogenoemde begrotingsbrieven op met aandachtspunten die de
Staten-Generaal kan gebruiken bij het beoordelen van de ontwerpbegrotingen. Een
goede begroting legt immers de basis voor een goede uitvoering en verantwoording.

15

Content

De Algemene Rekenkamer onderzoekt en beoordeelt het Financieel Jaarverslag
van het Rijk en de jaarverslagen van de ministeries
Rijk:
verantwoording

Algemene Rekenkamer:
onderzoek naar verantwoording

Financieel Jaarverslag
van het Rijk
Uitgaven en ontvangsten
Rijk en saldibalans Rijk
Nederlandse economie en
het budgettaire beleid

Staat van de
rijksverantwoording

Algemene
Rekenkamer
onderzoekt en
beoordeelt

Financieel management

Oordeel over Rijksrekening
en saldibalans
Rijksbreed beeld
financiële informatie
Rijksbreed beeld
bedrijfsvoering ministeries
Rijksbreed beeld van
beleidsresultaten

Worden samengevat
tot een rijksbreed beeld
Jaarverslag van het
Ministerie van …

Resultaten
verantwoordingsonderzoek 2016

Financiële informatie
Niet-financiële informatie:
• informatie over
bedrijfsvoering
• informatie over beleid

Algemene Rekenkamer onderzoekt
en beoordeelt de
jaarverslagen en
de bedrijfsvoering
van ministeries

16

Oordeel over het jaarverslag:
• financiële informatie
• niet-financiële informatie
Beoordeling van:
• bedrijfsvoering
• totstandkoming van
beleids- en bedrijfsvoeringsinformatie

Content

Behalve aan het verantwoordingsonderzoek hebben we in 2017 overeenkomstig de
strategie in het bijzonder aandacht besteed aan: (1) de toekomstbestendigheid van de
overheidsfinanciën in de Europese context, (2) het scherper belichten van de begrote en
gerealiseerde rijksinkomsten, (3) het geven van meer inzicht in de premiesectoren zorg en
sociale zekerheid, (4) het investeren in nieuwe onderzoeksmethoden en -technieken en (5)
het verrichten van onderzoeken op het gebied duurzaamheid en veiligheid.
Internationale en nationale samenwerking
In juni 2017 heeft de Algemene Rekenkamer het voorzitterschap van EUROSAI, de
samenwerkingsorganisatie van rekenkamers in Europa, overgedragen aan de rekenkamer
van Turkije. Tijdens ons driejarig voorzitterschap hebben we de rol en invloed van het
bestuur beter gestalte gegeven en zijn er enkele nieuwe onderzoeksprojecten opgezet,
onder meer op het gebied van open data en gezondheidszorg. Ook is een uitgebreide
zelfevaluatie uitgevoerd door de 50 leden van EUROSAI. Dit heeft geleid tot een
toekomstvisie die is opgenomen in de nieuwe EUROSAI-strategie 2017–2023.
Op 14 december 2017 is een gezamenlijk onderzoek gepubliceerd van de ‘Task Force
bankenunie’ van het Contactcomité van rekenkamers binnen de EU, waarvan wij samen
met de Duitse rekenkamer voorzitter zijn. In dit onderzoek is gekeken door de nationale
rekenkamers van Nederland, Duitsland, Cyprus, Finland en Oostenrijk hoe de nationale
toezichthouders toezicht uitoefenen op de middelgrote en kleine banken. Een belangrijke
gezamenlijke conclusie was dat er een groeiende leemte is in de controle op het publieke
toezicht op banken in de eurozone.
De Algemene Rekenkamer hecht ook groot belang aan goed functionerende lokale en
regionale rekenkamer(commissie)s in Nederland. Omdat beleid, taken en bevoegdheden
van het Rijk en decentrale overheden steeds meer in elkaar overlopen, is het voor een
goede uitvoering van onze controlerende taak van belang dat de ‘checks en balances’ ook
op lokaal en provinciaal niveau voor de besteding van publiek geld goed zijn geregeld.
Waar mogelijk doen we gezamenlijk onderzoek met lokale en provinciale rekenkamer­
(commissie)s. In 2017 hebben we ons gezamenlijk onderzoek naar het sociaal domein
– waar taken op het gebied van zorg en sociale zekerheid zijn overgeheveld van het Rijk
naar gemeenten – afgerond met onze publicaties in het verantwoordingsonderzoek en
onze begrotingsbrieven.
Uitgaven en inkomsten
Voor 2017 was een bedrag van € 28.906.000 begroot. Ter voorbereiding op de uitvoering
van de reorganisatie is met een kasschuif € 1,2 miljoen naar 2018 overgeheveld. Van de

17

Content

resterende € 27.706.000 is € 353.000 minder uitgegeven dan begroot. Door de eindejaars­
marge van € 280.000 die kan worden doorgeschoven naar 2018 resteert er € 73.000 die
terugvloeit in de staatskas.
Onze ontvangstenbegroting voor 2017 was € 1.217.000. Dit bedrag is met € 1.152.000
bijna gerealiseerd. De ontvangsten waren € 65.000 lager dan begroot.

Minder uitgaven en ontvangsten dan begroot
Ontvangsten (x € 1.000)

Uitgaven (x € 1.000)
30.000

1.500
28.822 28.836

28.906 28.553

20.000

1.000

1.217

1.217

1.152

801
10.000

0

500

2016
begroting

0

2017

2016
begroting

realisatie

18

2017
realisatie

Content

1

Over de Algemene Rekenkamer

1.1 Waar staat de Algemene Rekenkamer voor?
Missie

Taak

Onderzoeksveld

De Algemene Rekenkamer

Het doen van rechtmatigheids-

Het Rijk en de daarmee

controleert of het Rijk geld int

en doelmatigheidsonderzoek

verbonden instellingen

en uitgeeft en beleid uitvoert
zoals het de bedoeling was

2016
2020

Strategie

Strategie
Inzicht als basis voor vertrouwen

Figuur 1 Missie en strategie Algemene Rekenkamer

1.1.1 Strategie
In de strategie van de Algemene Rekenkamer voor de periode 2016-2020, getiteld Inzicht
als basis voor vertrouwen, is vastgelegd dat we nadrukkelijker dan voorheen inzicht willen
bieden in publieke geldstromen. Het belang hiervan groeit, nu in de sterk veranderende
samenleving de besteding van gemeenschapsgeld steeds moeilijker te volgen is. Wij
streven ernaar om hierin met onze onderzoeken helderheid te scheppen, om zo de maat­
schappelijke impact van beleidskeuzes en uitgaven zichtbaar te maken. Op die manier
willen we de democratische verantwoording over de inning en besteding van belastinggeld
en andere inkomsten van het Rijk ten behoeve van het democratisch proces mede
bevorderen. Dit is essentieel voor het vertrouwen dat de maatschappij in de overheid
heeft.
In onze strategie hebben we een aantal terreinen en thema’s aangewezen waar we ons
onder meer via meerjarige onderzoeksprogramma’s op richten (zie hoofdstuk 2).
1.1.2 Onderzoek
Om onze taken – het doen van rechtmatigheids- en doelmatigheidsonderzoek – te kunnen
uitvoeren, beschikt de Algemene Rekenkamer over bijzondere wettelijke bevoegdheden.
Zo zijn wij bevoegd om bij alle dienstonderdelen van het Rijk goederen, administraties,
19

Content

documenten en andere informatiedragers te onderzoeken. Dat is vastgelegd in de
Comptabiliteitswet 2001. Per 1 januari 2018 is deze wet vervangen door de
Comptabiliteitswet 2016 (Comptabiliteitswet 2016). De Comptabiliteitswet 2016 omschrijft
nog duidelijker tot welke informatie de Algemene Rekenkamer toegang heeft bij ministeries
en andere (rijks)organisaties. Ook verruimt de nieuwe wet onze bevoegdheden om onder­
zoek te doen bij organisaties die in opdracht van de overheid publieke taken uitvoeren.
Op eigen initiatief of op verzoek
Wij bepalen als Algemene Rekenkamer zelf wat wij onderzoeken en op welke manier we
dat doen. Het parlement en de regering kunnen bij ons een verzoek indienen voor een
onderzoek, bijvoorbeeld als ze behoefte hebben aan een onafhankelijk, deskundig oordeel
over een bepaald onderwerp. Wij maken vervolgens een eigen afweging over het
honoreren van zo’n verzoek.
Onderzoek naar rechtmatigheid
Rechtmatigheidsonderzoek gaat over de vraag of de rijksoverheid het publieke geld
volgens de regels heeft ontvangen en uitgegeven.
We onderzoeken of de verantwoording aansluit op de begroting en de afspraken met het
parlement. Als alles in orde is, geven we een goedkeurende verklaring af bij de rijksrekening.
De resultaten van het rechtmatigheidsonderzoek publiceren we op Verantwoordingsdag,
de derde woensdag in mei.
Onderzoek naar doelmatigheid en doeltreffendheid
In ons doelmatigheids- en doeltreffenheidsonderzoek gaan we na of de rijksoverheid en de
daarmee verbonden organen de doelen van het beleid hebben bereikt en of dit op een zo
efficiënt mogelijke manier is gebeurd. We beoordelen dus of het beleid de gewenste
resultaten heeft opgeleverd (oftewel: of het beleid doeltreffend was) en of de rijksoverheid
en de daarmee verbonden organen het geld zinnig en zuinig hebben uitgegeven (oftewel:
of de uitvoering doelmatig was), zodat de burgers waar voor hun geld hebben gekregen.
We kijken daarbij ook naar de uitvoering: zijn de juiste instrumenten ingezet, passen de
gekozen maatregelen bij het beleidsdoel?
1.1.3 Onze ijkpunten
De onderzoeksresultaten van de Algemene Rekenkamer moeten van onbetwiste kwaliteit
zijn. Alleen dan leveren we een optimale bijdrage aan het functioneren en presteren van de
rijksoverheid. We hanteren hiertoe bij onze werkzaamheden drie ijkpunten:

20

Content

•
•
•

Kwaliteit: bewezen kwaliteitsstandaarden en een gedegen werkwijze vormen de basis
voor elk product.
Technologie: we verkennen de mogelijkheden die ontwikkelingen in de ICT en (andere)
technologische innovaties (zoals blockchain) ons bieden.
Samenwerking: om effectief te zijn werken we samen met collega-rekenkamers (ook in
het buitenland), andere Hoge Colleges van Staat en (publieke) kennisinstituten.

1.2 Meerwaarde voor belanghebbenden in onze omgeving
1.2.1 Onze prestaties en toegevoegde waarde
De Algemene Rekenkamer wordt gefinancierd met gemeenschapsgeld. We vinden het dan
ook van belang om transparant te zijn over onze eigen prestaties en over onze toegevoegde
waarde voor de samenleving. Om hierin goed inzicht te bieden gebruiken we een model
van ‘waardecreatie’ (zie pagina 22). Dit model toont de samenhang tussen:
• de inzet van onze financiële en niet-financiële middelen (geld, personeel) in onze
kernactiviteiten;
• de financiële en niet-financiële prestaties die we met onze kernactiviteiten leveren;
• de impact die we zo willen bereiken voor onze belanghebbenden; en
• de toegevoegde waarde die we uiteindelijk met ons werk nastreven: bijdragen aan het
vertrouwen in de democratie.

21

Inhoud

* Vliegreizen

* Bedrijfsvoering

* Man-vrouwverhouding

* Medewerkers

* Reputatie

* Internationale netwerken

* Relaties kennisinstituten en Rijk

* ISSAI standaarden

* Grondwet en CW2001

projecten

* Vergoedingen internationale

* 0,011 % Rijksbegroting

3. Samenwerking

2. Technologie

1. Kwaliteit

Samenwerkingsprojecten

Doen van
onderzoek

Opbouwen
en delen van
kennis

Kernactiviteiten

Figuur 2 Model van waardecreatie Algemene Rekenkamer

Natuurlijk

Menselijk

Sociaal

Intellectueel

Geproduceerd

Financieel

Inputs

Model van waardecoratie

22

Natuurlijk

Menselijk

Sociaal

Intellectueel

Geproduceerd

Financieel

energieverbruik en papierverbruik

* Minder vliegkilometers,

* Minder CO2

* Diversiteit

* Hoog opgeleid personeel

* Samenwerkingsprojecten

* Bijdrage aan maatschappelijk debat

* Kennis delen en uitwisselen

* Goedkeurende verklaring Rijksrekening

* Kwaliteitspublicaties, onderzoeken

* Efficiëntere bedrijfsvoering

Outputs

management in partnerlanden

7. Bijdragen aan sterk financieel

van rekenkamers

6. Collegiale institutionele versterking

voering inzichtelijk

5. Inefficiënties in beleidsregels & bedrijfs-

beleid

4. Zicht op maatschappelijke resultaten van

inkomsten Rijk

besteding van belastinggeld en andere

verantwoording over inning en

3. Bevorderen van democratische

publieke debat stimuleren

2. Onderwerpen agenderen en

geldstromen

1. Verbeteren inzicht in publieke

Impact

Toegevoegde
waarde

Vertrouwen in
onze democratie

Content

1.2.2 Onze omgeving
We zoeken actief en structureel de dialoog met onze omgeving. We vinden het belangrijk
te weten welke behoeften er leven bij de instellingen en personen die kennisnemen van
ons werk. Welke ideeën en vraagstukken houden hen bezig en wat verwachten ze van de
Algemene Rekenkamer? Als we hier goed zicht op hebben, kunnen we met ons werk
toegevoegde waarde blijven leveren.
Het is onze ambitie om het hierboven beschreven model van waardecreatie de komende
jaren verder uit te werken en toe te passen op onze organisatie. In 2018 organiseren we
daarom een dialoog met partijen in de samenleving die betrokken zijn bij ons werk. We
stellen de vraag centraal op welke thema’s we naar het oordeel van onze gesprekspartners
de meeste toegevoegde waarde leveren.
We noemen hier een aantal van de instellingen en personen die betrokken zijn bij ons werk
en de manier waarop we met hen actief en structureel de dialoog voeren:
• Parlement en regering
Wij verschaffen het parlement en de regering informatie die is gebaseerd op
onderzoek: bevindingen, oordelen en aanbevelingen over de organisatie en het
(financieel) beheer bij ministeries en andere dienstonderdelen, en over het gevoerde
overheidsbeleid. In afzonderlijke briefings lichten we desgewenst de uitkomsten van
onze onderzoeken toe aan (vaste)commissies in de Tweede en Eerste Kamer en/of
aan betrokken bewindspersonen.
• Hoge Colleges van Staat en kennisinstituten
We voeren regelmatig overleg met andere Hoge Colleges van Staat zoals de Raad van
State, de Nationale ombudsman en de Tweede Kamer, met kennisinstituten, met
onafhankelijke adviesorganen, met planbureaus van de rijksoverheid en met
universiteiten. Daarbij zoeken we naar mogelijkheden om gezamenlijk op te trekken.
•

•

Rekenkamers in binnen- en buitenland
Om effectief te blijven is samenwerking met rekenkamers in binnen- en buitenland
voor ons van groot belang. Door met onze collega’s kennis uit te wisselen, gezamenlijke
standaarden voor onderzoek te ontwikkelen en samen te werken, kunnen we de
kwaliteit van ons werk vergroten. In hoofdstuk 3 gaan we hierop uitgebreider in.
Media en geïnteresseerde burgers
We vinden het belangrijk dat burgers weten waar de Algemene Rekenkamer voor staat
en waarvoor ze bij ons terecht kunnen. Ons werk staat immers in dienst van de
samenleving. Daarom maken we onze onderzoeksbevindingen publiek toegankelijk op
onze website. We onderhouden contacten met de media om de uitkomsten van ons
onderzoek te delen met het publiek en om onze rol en positie toe te lichten.
23

Content

Nieuwe website afgestemd op gebruikers
De website van de Algemene Rekenkamer (www.rekenkamer.nl) is in 2017 vernieuwd. Met
de vereenvoudigde navigatie- en informatiestructuur is het gemakkelijker om informatie te
vinden. Daarnaast is de site nu ook geschikt om te bekijken op tablet en telefoon.
Deze veranderingen zijn mede dankzij de inbreng van gebruikers van onze website tot
stand gekomen. Aan hen hebben we de vraag gesteld of zij onze nieuwe site een
verbetering vinden. Dat was het geval. De aanpassingen die in het bijzonder worden
gewaardeerd zijn:
• verbeterde vindbaarheid en toegankelijkheid;
• meer ruimte voor beeld (fotografie, datavisualisatie, video);
• vernieuwde presentatie van onze publicaties op de website.

24

Content

2

Ons onderzoek: resultaten, methoden, en kwaliteit
In onze strategie voor de periode 2016–2020 hebben we een aantal terreinen en thema’s
benoemd waar we ons onder meer via meerjarige onderzoeksprogramma’s op richten:
• Programma ‘Verantwoordingsonderzoek’: het jaarlijkse verantwoordingsonderzoek
waarin we ook voortbouwen op rijksbrede onderwerpen zoals personeelsbeleid, ICT,
en vastgoedbeheer uit de voorgaande strategische periode;
• Programma ‘Toekomstbestendigheid overheidsfinanciën’: het analyseren van de
toekomstbestendigheid van de overheidsfinanciën (met name in de Europese context);
• Programma ‘Ontvangsten Ontcijferd’: het scherper belichten van de begrote en
gerealiseerde rijksinkomsten;
•

Programma ‘Zorg en Sociale Zekerheid’: het geven van meer inzicht in de
premiesectoren zorg en sociale zekerheid.
Ook investeren we – via het programma Verantwoordingsonderzoek met het onderdeel
doorontwikkeling VO en het programma DOEN – in nieuwe onderzoeksmethoden en
-technieken. Daarnaast gaat onze bijzondere aandacht uit naar de thema’s duurzaamheid
en veiligheid.
De strategische onderzoeksprogramma’s worden na enkele jaren geëvalueerd om te zien in
hoeverre de doelstellingen ervan zijn gerealiseerd en of bijstelling of continuatie gewenst
is. Zo is in december 2017 de evaluatie besproken van het programma Zorg en Sociale
Zekerheid. Dit is gebeurd in een organisatiebrede ‘strategische dialoogsessie’ (zie kader).
Op basis van de evaluatie en de bespreking daarvan heeft het college besloten het
programma voort te zetten en daarbij het programmaplan te herijken. In 2018 zullen de
programma’s ‘Toekomstbestendigheid overheidsfinanciën’ en ‘Ontvangsten Ontcijferd’ op
vergelijkbare wijze worden geëvalueerd.
Strategische dialoogsessies
Strategische dialoogsessies worden sinds 2017 maandelijks binnen de AR georganiseerd.
Medewerkers, management en college bespreken in deze sessies het starten, voorzetten en
eventueel beëindigen van onderzoeksprojecten. Aspecten die daarbij worden gewogen zijn de
strategische meerwaarde, de inhoudelijke en methodische kansen en de kosten van een project.
De uitkomsten van deze sessies gebruikt het college in zijn besluitvorming over het
werkprogramma.

25

Content

In het vervolg van dit hoofdstuk lichten we de onderzoeksprogramma’s toe waaraan in
2017 is gewerkt. We bespreken de voortgang en de behaalde resultaten. Bij een aantal
onderzoeken die we in 2017 hebben gepubliceerd staan we iets uitgebreider stil. Voor deze
onderzoeken beschrijven we in een tekstkader de impact die ermee is bereikt.

2.1 Programma ‘Verantwoordingsonderzoek’
Het programma Verantwoordingsonderzoek richt zich op de continue verbetering van de
jaarlijkse controle van de rijksrekening.
Verantwoordingsonderzoek over 2016
Op 17 mei 2017, de derde woensdag in mei, hebben we de resultaten gepresenteerd van
onze controle van de rijksrekening over 2016. In dit verantwoordingsonderzoek hebben
we, net als in voorgaande jaren, vastgesteld dat verreweg de meeste uitgaven van het Rijk
rechtmatig waren. We hebben de rijksrekening dan ook goedgekeurd. Deze goedkeuring
hebben de Tweede en Eerste Kamer nodig om decharge te kunnen verlenen aan de
ministers.
Het oordeel dat geld op rijksniveau rechtmatig is uitgegeven, vertelt niet het hele verhaal.
Het bereiken van beoogde effecten is vaak lastig te beoordelen. Dat heeft te maken met
het feit dat uitvoering, budgetten en taken in toenemende mate zijn overgeheveld naar
bestuurslagen en -organen buiten de rijksoverheid. Daar vindt de werkelijke besteding plaats.
Om de beperkte reikwijdte van ons jaarlijkse oordeel over de rijksrekening scherp in beeld
te brengen hebben we in ons rapport Staat van de rijksverantwoording 2016 (eveneens
uitgebracht op de derde woensdag in mei) gevisualiseerd en toegelicht hoe de
rijksrekening (ter grootte van € 231,1 miljard) zich verhoudt tot de totale collectieve
uitgaven (ter grootte van € 304,1 miljard (volgens de EMU-definitie)). Zo hebben we
duidelijk gemaakt dat ons oordeel over de rechtmatigheid bij de rijksrekening betrekking
heeft op een uitsnede van de totale collectieve uitgaven. Ook hebben we in beeld gebracht
welke typen uitgaven binnen de rijksrekening over 2016 vallen en hoeveel geld daar
naartoe is gegaan. We hebben daarbij onder meer onderscheiden:
• de directe bestedingen (zoals uitgaven aan personeel, specifieke uitkeringen en
toeslagen);
• de rijksbijdragen;
• de sociale fondsen;
• de bekostiging van instellingen op afstand; en
• de decentrale overheden.

26

Content

Daarmee is ook in beeld gebracht dat de finale besteding van op rijksniveau geïnd geld
buiten de rijksoverheid gebeurt.
Wij moeten ook onderzoek doen naar de totstandkoming van de informatie over het
gevoerde beleid en de bedrijfsvoering. In ons verantwoordingsonderzoek over 2016
hebben we diverse problemen (‘onvolkomenheden’) gesignaleerd in de bedrijfsvoering
van de ministeries. Deze problemen hebben betrekking op de ICT en de beveiliging van
informatie, op de inkoop en de mate waarin het management in control is. De meeste
problemen zijn geconstateerd bij het Ministerie van Financiën, vooral rond de aansturing
en vernieuwing van de Belastingdienst.
Problemen in de informatiebeveiliging constateerden we ook bij acht andere ministeries én
bij de Tweede Kamer. Naar aanleiding hiervan heeft de Tweede Kamer een motie aangenomen
waarin de regering wordt verzocht zich maximaal in te spannen om de onvolkomenheden
vóór eind 2017 weg te werken. Ook is de regering verzocht om de Tweede Kamer vóór
eind 2017 te informeren over wat er nodig is voor een goede toekomstbestendige
informatiebeveiliging bij overheden en daaraan gelieerde instellingen. We zullen daarover
rapporteren op 16 mei 2018 als we het verantwoordingsonderzoek over 2017 publiceren.
Het verantwoordingsonderzoek over 2016 wees verder uit dat het Rijk kampt met een
krapte aan specifieke deskundigheid op diverse terreinen. Vooral het tekort aan financieel
specialisten, ICT-deskundigen en cyberexperts loopt op. De signalen over hoge werkdruk
als gevolg van deze tekorten nemen toe. Bij de politie leidt de onderbezetting bijvoorbeeld
tot verminderde capaciteit voor de bestrijding van financieel-economische en cyber­
criminaliteit, twee rechercheterreinen waarvan het belang juist sterk groeit. Bij de
ministeries zijn er onvoldoende financieel specialisten. Tegelijkertijd is er bij de rijks­
overheid sprake van een dreigend overschot aan middelbaar administratief personeel.
Ook hebben we in ons verantwoordingsonderzoek over 2016 specifiek onderzoek gedaan
naar het beleid op het gebied van passend onderwijs, luchtkwaliteit en drie revolverende
fondsen die worden beheerd door de Nederlandse ontwikkelingsbank FMO van de
minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (fondsen waarbij het
uitgeleende geld weer terugkomt en dan beschikbaar wordt gesteld voor nieuwe leningen).
In deze verdiepende onderzoeken constateerden wij dat van veel beleidsmaatregelen die
het kabinet heeft genomen onduidelijk is wat de effecten voor burgers en bedrijven zijn.
Soms is onbekend welk doel een minister wil bereiken of waar het geld is gebleven.

27

Content

Gegevens daarover zijn nogal eens versnipperd, waardoor het parlement er moeilijk wijs uit
kan worden. In andere gevallen is de bestemming van het belastinggeld wel duidelijk, maar
niet welke effecten er zijn bereikt. Deze conclusies sluiten aan op soortgelijke bevindingen
in de jaren ervoor.
Impact onderzoek ‘Passend onderwijs’: verbeterd inzicht in
publieke geldstromen

Projectleider Marlies Alberts
‘Verantwoordingsonderzoek gaat nog meer leven als het ook,
zoals in deze beleidscasus, gaat over wat met al dat geld is gedaan.
We hebben daarvoor alle relevante data die we bij OCW konden
vinden – uit jaarverslagen van schoolbesturen maar bijvoorbeeld ook over leerlingstromen –
binnenstebuiten gekeerd.’
In 2017 deden we onderzoek naar het geld voor passend onderwijs. Passend onderwijs is in 2014
van start gegaan. De beleidsintentie is dat leerlingen in het onderwijs extra ondersteuning krijgen
als zij die nodig hebben. Ook een reden om passend onderwijs in te voeren was, dat er behoefte
bestond aan meer inzicht in de doelmatige besteding van de gelden voor leerlingenondersteuning.
Onderwijsgeld gaat grotendeels als lumpsum naar (samenwerkingsverbanden van) schoolbesturen.
De schoolbesturen mogen het naar eigen inzicht besteden aan onderwijs en verantwoorden zich
daar op hoofdlijnen over. In 2016 gaf het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
€ 2,4 miljard uit aan passend onderwijs. Onze onderzoeksvraag was, waaraan het primair en
voortgezet onderwijs deze financiële middelen besteden.
Uit ons onderzoek kwam naar voren dat het moeilijk te zien is hoe het geld wordt ingezet.
Ook is niet bekend hoeveel leerlingen extra ondersteuning nodig hebben en of ze die ook
krijgen. Samenwerkingsverbanden en schoolbesturen hebben soms te maken met een stapeling
van financiële problemen die het voor hen lastig maakt passend onderwijs goed vorm te geven.
Dit kan het risico met zich meebrengen dat zij in strijd met de doelstellingen van passend
onderwijs handelen, door bij besluiten over de extra ondersteuning financiële overwegingen
zwaar te laten meewegen.
Het Ministerie van OCW heeft inmiddels, in overleg met het veld, een richtlijn opgesteld die het
voor samenwerkingsverbanden en schoolbesturen duidelijker moet maken, wie zich op welke
wijze moet verantwoorden over de inzet van middelen voor passend onderwijs.

Brieven met aandachtspunten bij de begrotingen 2018
Een goede begroting legt de basis voor een goede uitvoering en verantwoording. Daarom
stellen we elk jaar brieven voor het parlement op met aandachtspunten bij de ontwerp­
begrotingen.
In 2017 hebben we in deze begrotingsbrieven verwezen naar de resultaten van onze
zogenoemde Opvolgmonitor, die we eind september hebben gepubliceerd op de website.

28

Content

Hierin is terug te vinden hoe de ministers opvolging hebben gegeven aan de aan­
bevelingen die in de voorgaande vijf jaar zijn gedaan door de Algemene Rekenkamer.
Rijksbrede onderwerpen in het verantwoordingsonderzoek
We continueren rijksbrede onderzoeken op onderwerpen als personeelsbeleid, ICT en
vastgoedbeheer, die voortkomen uit de vorige strategische onderzoeksperiode van de
Algemene Rekenkamer. Vanwege de grote impact op het functioneren en presteren van de
rijksoverheid de afgelopen jaren streven we ernaar ze onderdeel van het reguliere
verantwoordingsonderzoek te laten zijn.
Impact conferentie ‘Toekomst publiek vastgoed’: agenderen
en publiek debat stimuleren
Projectleider Lieke van der Sanden
‘Het mooie aan dit project is dat het echt het resultaat is van
samenwerking. Extern, met ons opgebouwde vastgoed­netwerk en
via de sprekers en workshop­leiders. En intern waren diverse
collega’s betrokken, zowel inhoudelijk als facilitair.’
Op 16 november 2017 organiseerde de Algemene Rekenkamer als afsluiting van het
onderzoeksprogramma ‘Publiek vastgoed’ een conferentie over vastgoed in de (semi-)publieke
sector. Met ons vastgoedonderzoek leveren we al ruim 5 jaar een bijdrage aan verantwoord
beheer van vastgoed dat met publiek geld wordt gefinancierd.
Het doel van de conferentie was om opgedane inzichten uit te wisselen met ons netwerk en
andere vastgoedprofessionals én om op een inspirerende manier vooruit te blikken: hoe ziet de
toekomst van het publiek vastgoed eruit en hoe kan de Algemene Rekenkamer ook de komende
jaren bijdragen aan een verantwoord vastgoedbeheer in de publieke sector?
Met de conferentie hebben we 150 vastgoedprofessionals bereikt. De deelnemers waren
afkomstig van ministeries, toezichthouders, uitvoeringsorganisaties, onderwijsinstellingen,
adviesorganen, adviesbureaus en banken. Hiermee hebben we nog een belangrijk doel van de
dag bereikt: het stimuleren van het debat tussen vastgoedprofessionals in de (semi)publieke
sector. In 2 plenaire sessies en 9 parallelle workshops discussieerden zij over de thema’s
‘financiering’, ‘innovatie & data’, ‘checks & balances’, ‘strategie & sturing’ en ‘publiek-private
samenwerking’. Daarnaast hebben we de Handreiking Basisprincipes Vastgoedmanagement
gepubliceerd. Deze handreiking biedt denkkaders en redeneerlijnen die behulpzaam kunnen zijn
bij een goede sturing en beheersing van vastgoedprojecten bij het Rijk en organisaties op afstand
van het Rijk.

2.2 Meerwaarde door thematische focus
We hebben ervoor gekozen om in onze onderzoeksagenda voor de periode tot en met
2020 het zwaartepunt te leggen op drie inhoudelijke thema’s met de volgende programma’s:
29

Content

•
•
•

Programma Toekomstbestendigheid overheidsfinanciën (zie § 2.2.1);
Programma Ontvangsten Ontcijferd (zie § 2.2.2);
Programma Zorg en Sociale Zekerheid (zie § 2.2.3).

We volgen en onderzoeken deze thema’s gedurende verscheidene jaren in vaste teams.
Op die manier verdiepen we onze kennis en zijn we ook beter in staat om flexibel in te
spelen op actuele ontwikkelingen en nieuwe onderzoeksvragen die daaruit voortkomen.
Daarnaast gaat de komende jaren onze bijzondere aandacht uit naar het verrichten van
onderzoeken op het gebied van duurzaamheid en veiligheid (zie § 2.2.4).
2.2.1 Programma ‘Toekomstbestendige overheidsfinanciën’
Vanaf de financiële crisis in 2008 hebben de Nederlandse overheidsfinanciën onder grote
druk gestaan. Er zijn sindsdien, zowel nationaal als in EU-verband, maatregelen genomen
om de financiën weer gezond te maken en de risico’s beter te beheersen. In het programma
Toekomstbestendige overheidsfinanciën richten we ons op de vraag wat deze inspanningen
opleveren en wat er nog beter kan. In 2017 zijn in het kader van dit programma de
volgende onderzoeken gepubliceerd:
•

Onderzoek naar meerjarenramingen. Bij de kabinetswisseling in 2012 (overgang van het
eerste naar het tweede kabinet-Rutte) liet de navolgbaarheid van de financiële
informatie in de bepalende documenten (regeerakkoord, startnota, begroting) te
wensen over. Onder navolgbaarheid verstaan we dat duidelijk is waarop financiële
meerjarencijfers zijn gebaseerd (de onderbouwing) en hoe ze worden verwerkt in de
reguliere begrotingsstukken (de aansluiting). Op basis van dat gegeven hebben we
aandachtspunten geformuleerd die we in de brief aan het parlement van 5 oktober
2017 bij de ontwerpbegroting 2018 hebben opgenomen. Uit de startnota van 3
november 2017 van het derde kabinet-Rutte blijkt dat er met name op het punt van
de aansluiting van de financiële informatie in de begrotingsstukken verbeteringen zijn
gerealiseerd. Hiermee krijgt het parlement beter zicht op de samenhang van de
geplande uitgaven die in het regeerakkoord, de startnota en de begrotingsstukken
staan vermeld. Hieruit blijkt dat de financiële informatie beter navolgbaar is geworden.

•

Onderzoek naar het bankentoezicht. Eind september 2017 brachten we een rapport uit
over het toezicht dat De Nederlandsche Bank (DNB) houdt op kleine en middelgrote
banken in Nederland (zie voor uitkomsten het kader hierna). In december publiceerden
we in het verlengde van dit onderzoek een internationaal vergelijkend rapport over het

30

Content

bankentoezicht in de lidstaten van de EU. In dat rapport hebben wij laten zien dat
binnen het gemeenschappelijk toezichtmechanisme het toezicht op banken in
verschillende landen verschillend wordt uitgevoerd. Daarnaast hebben we de
gebrekkige toegang van rekenkamers tot de toezichtdossiers aan de orde gesteld,
evenals de controlebevoegdheden van de Europese Rekenkamer op het toezicht van
de Europese Centrale Bank (ECB) op grote banken. We hebben de suggestie gedaan
om de bevoegdheden van de Europese Rekenkamer gelijk te trekken met het mandaat
dat de verschillende rekenkamers in de eurozone hadden bij hun nationale toezicht­
houders op banken vóór 2014 (toen het Europese bankentoezicht van start ging).
Impact onderzoek ‘Toezicht op banken’: zicht krijgen op
maatschappelijke resultaten van beleid
Projectleider Peter van Roozendaal
‘We hebben in dit onderzoek voor het eerst onze nieuwe
onderzoeksbevoegdheden om vertrouwelijke toezichtinformatie
bij DNB in te zien gebruikt. Dat maakt het onderzoek complex en
soms lastig, maar ook zeer uitdagend en stimulerend.’
Tijdens de financiële crisis moest de overheid banken redden met publiek geld. Eén van de
problemen was tekortschietend toezicht door nationale toezichthouders in de EU. Sindsdien zijn
regels aangescherpt en oefent de Europese Centrale Bank (ECB) het toezicht op de grootste
banken uit. Toezicht op middelgrote en kleinere banken wordt uitgeoefend door De
Nederlandsche Bank (DNB). Wij zijn nagegaan hoe DNB dat doet, en hoe de minister van
Financiën toezicht houdt op de publieke taak van DNB.
We hebben vastgesteld dat DNB de banken intensief en streng beoordeelt. DNB legt daarbij
hogere kapitaaleisen op dan op basis van Europese regels minimaal verplicht is. Andere
maatschappelijke belangen, zoals een efficiënt bankwezen, betrekt DNB niet zichtbaar in de
beoordeling. We hebben daarom aanbevolen om dit beter inzichtelijk te maken.
We hebben daarnaast vastgesteld dat de minister van Financiën zijn toezicht op DNB beperkt en
weinig proactief invult.
Het onderzoek is gepresenteerd in de Tweede en Eerste Kamer en heeft de nodige aandacht in
de pers gekregen. DNB heeft toegezegd om meer inzicht te gaan geven in zijn werkwijze. De
minister van Financiën heeft beloofd dat hij zijn toezichtrol beter zal invullen.

•

Rapport bij de Nationale verklaring. In ons verantwoordingsonderzoek kijken wij jaarlijks
ook naar het functioneren van de beheers- en controlesystemen van de in Nederland
bestede Europese subsidies. We doen dit in ons rapport bij de zogeheten ‘Nationale
verklaring’. In deze verklaring legt Nederland ieder jaar verantwoording af over het
beheer en de rechtmatigheid van de uitgaven die ons land in Brussel heeft gedeclareerd
voor Europese projecten op het terrein van onder meer landbouw, visserij,
31

Content

werk­gelegen­heid en migratie. Een dergelijke controle op wat er binnen een lidstaat
precies gebeurt met EU-subsidies bestaat op dit moment maar in drie landen. Naast
Nederland zijn dit Denemarken en Zweden. Wij oordeelden in 2017 dat de Nationale
verklaring van Nederland een goed beeld geeft van het financieel beheer. Wel hebben
we aangegeven dat meer aandacht wenselijk is voor de resultaten die worden bereikt
met het bestede EU-geld.
•

Resultaten structuurfondsen. Naast het zojuist besproken jaarlijkse rapport bij de
Nationale verklaring publiceerden wij in 2017 samen met tien andere Europese
rekenkamers een onderzoek naar de resultaten die op het terrein van werkgelegenheid
worden bereikt met het geld uit de Europese structuurfondsen. We zijn nagegaan in
hoeverre de landen op koers liggen met het realiseren van de doelstellingen voor 2020.
Op basis van de bevindingen concluderen de deelnemende rekenkamers in het
internationale rapport dat de operationele programma’s zodanig zijn ontworpen dat zij
kunnen bijdragen aan het bereiken van de Europese werkgelegenheidsdoelen. Dat
geldt ook voor Nederland. Uit het internationale rapport blijkt verder dat de systemen
van indicatoren en bijbehorende doelen over het algemeen een goede basis vormen
voor monitoring, maar dat er op het gebied van transparantie, bruikbaarheid en
beheersbaarheid verbeteringen nodig zijn. Zo zouden de programma-specifieke
indicatoren in de lidstaten beter in lijn moeten worden gebracht met de gemeen­
schappelijke indicatoren voor de EU. Ook zijn in de nieuwe programmaperiode (20212027) realistische, niet te lage streefwaarden wenselijk voor relevante indicatoren.

•

Afwikkeling steunmaatregelen voor banken. Tot slot hebben we ook dit jaar weer
bijgehouden wat de kosten en opbrengsten zijn van de afwikkeling van de steun­
maatregelen van de overheid en de verkoop van de in de crisis genationaliseerde
banken. De resultaten van het onderzoek hebben we gepubliceerd op onze website.

2.2.2 Programma ‘Ontvangsten Ontcijferd’
De belangrijkste doelstelling van ons programma Ontvangsten Ontcijferd was over 2017:
het verbeteren van inzicht in de ontvangstenkant van de rijksoverheid. Wij hebben in 2017
drie rapporten op dit terrein gepubliceerd.

32

Content

•

In het rapport Zicht op belastingverlichtende regelingen van februari 2017 hebben we een
inventarisatie gemaakt van fiscale regelingen die de belastingontvangsten van het Rijk
beperken: fiscale aftrekposten, vrijstellingen en kortingen. Hiervan was tot dat moment
niet bekend hoeveel dat er waren. We wilden het parlement hier inzicht in bieden
omdat het financieel belang van de belastingfaciliteiten en instrumenten groot is: het
gaat naar schatting om minstens € 97,6 miljard. Met het oog op de parlementaire
controle is het van belang dat de inkomstenderving ten gevolgen van dergelijke
regelingen zichtbaar blijft. Van regelingen die het gedrag van de belastingbetaler
stimuleren of ontmoedigen is het bovendien relevant om te weten of ze effectief zijn.
Van 6 op de 10 van al deze fiscale regelingen, die de belastingontvangsten van het Rijk
verminderen, zijn het resultaat en kosten onbekend. Hierdoor is ook onduidelijk hoe
groot de belastingderving is van het Rijk.

•

In het rapport Niet-belastingontvangsten: raming, beheersing en prikkels van ontvangsten
van ministeries van september 2017 hebben we onderzocht hoeveel de ministeries
ontvangen via niet-belastingontvangsten, voor welke ontvangsten ministers zelf
budgettair verantwoordelijk zijn en hoe ministers hun ontvangsten ramen (zie kader
hierna).

•

In december 2017 hebben we het rapport Schenkingsvrijstelling eigen woning; effecten op
de hypotheekschuld gepubliceerd. De belangrijkste conclusie uit dit rapport was dat het
mogelijk maken van een belastingvrije schenking tot € 100.000 voor de financiering van
een woning heeft bijgedragen aan een lagere totale en gemiddelde hypotheekschuld
van Nederlanders. Er was rekening gehouden met € 104 miljoen minder belasting­
afdracht, het werd € 1.093 miljoen minder, ruim het tienvoudige.
Impact onderzoek naar niet-belastingontvangsten:
bevorderen van democratische verantwoording over
rijksinkomsten

Projectleider Gijs Koop
‘Het leuke aan dit onderzoek was dat we ons op onontgonnen
terrein begaven en met behulp van grootschalige data-analyse
interessante bevindingen hebben gedaan. De motie die de Tweede Kamer aannam naar
aanleiding van het rapport was voor het team de zogenoemde ‘kers op de taart’.’
Naar de raming van alle fiscale regelingen van het Rijk die niet tot de belastingen worden
gerekend, was nog niet eerder onderzoek gedaan. Het gaat daarbij niet alleen om grote bedragen
zoals de opbrengsten van de verkoop van staatsdeelneming ABN/AMRO en de aardgasbaten,
33

Content

maar ook om relatief kleine ontvangsten zoals de opbrengsten van de verkoop van gronden en
van boetes voor te late belastingaangifte. Wij vinden het belangrijk dat het parlement en de
minister van Financiën hier inzicht in hebben, aangezien het bij elkaar om aanzienlijke bedragen
gaat waar de invloed van het parlement op de besluitvorming beperkt is.
Ministeries ontvangen gezamenlijk structureel meer aan deze zogenoemde ‘niet-belasting­
ontvangsten’ dan zij van tevoren ramen. Een substantieel deel van de extra ontvangsten wordt in
de loop van het jaar zichtbaar. Daardoor kan het parlement op de belangrijkste besluit­vormings­
momenten, bij de Miljoenennota en de Voorjaarsnota, niets zeggen over de aanwending van dit
geld. Tussen 2013 en 2016 ging het daarbij gemiddeld om € 678 miljoen per jaar.
Naar aanleiding van het onderzoek heeft de Tweede Kamer een motie aangenomen waarin zij de
regering verzoekt om de manier van begroten van de niet-belastingontvangsten te evalueren en
zo nodig aan te scherpen, zodat de verschillen tussen ramingen en realisaties kleiner worden.
In de motie verzoekt de Kamer de regering ook om de (eventuele) aangescherpte instructies
door te voeren, zodat deze kunnen worden meegenomen in de begrotingscyclus voor het jaar
2019.

2.2.3 Programma ‘Zorg en Sociale Zekerheid’
De zorg en de sociale zekerheid omvatten € 70 miljard respectievelijk € 77,6 miljard
(Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 426, nr. 31), een steeds groter deel van de
collectieve uitgaven. De houdbaarheid en doeltreffendheid van deze grotendeels
premiegefinancierde uitgaven zijn belangrijke aandachtspunten in het programma
Zorg en Sociale Zekerheid. Met de uitvoering van dit programma willen we het inzicht in de
effectiviteit en doelmatigheid verbeteren. Dat doen we op twee manieren. Ten eerste
bieden we inzicht in de vormgeving van de financiering in de zorg en sociale zekerheid.
Ten tweede bieden we inzicht in de werking van (onderdelen van) het beleid in de zorg
en sociale zekerheid.
•

In ons verantwoordingsonderzoek hebben we op hoofdlijnen een beschrijving gegeven
van de begrotings- en verantwoordingssystematiek bij uitgaven voor zorg en sociale
zekerheid. Deze uitgavenkaders (tegenwoordig: ‘uitgavenplafonds’) kennen namelijk
een ander begrotings- en verantwoordingsproces dan de rijksbegrotingscyclus. Dit
mede door de hoeveelheid partijen die betrokken is: zorgaanbieders, zorgverzekeraars,
gemeenten etc.. Ook de betrokkenheid van het parlement bij begroten en verantwoorden
is bij deze uitgaven anders. Met onze beschrijving wilden we bijdragen aan het
verbeteren van de informatiepositie van het parlement. We sloten daarmee aan bij een
Tweede Kamermotie waarin de regering is verzocht om een onderzoek te laten doen
ter verbetering van de informatie over de uitgaven in de premiesectoren, zodat de
Kamer de rechtmatigheid en doelmatigheid van die uitgaven beter kan controleren.

34

Content

•

Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) hebben wij
in 2017 onderzoek gedaan naar de balans tussen de ambities en middelen van het UWV.
Het UWV vervult sinds 2002 een publieke taak: uitkeringen verstrekken en mensen
begeleiden bij het vinden van werk (zie kader hierna). Het UWV is een publiekrechtelijk
zelfstandig bestuursorgaan (zbo) met eigen rechtspersoonlijkheid met een Raad van
Bestuur en een 16.208 fte (april 2016) tellende organisatie. De publieke taken van
UWV worden onder volledige ministeriële verantwoordelijkheid van de minister van
SZW uitgevoerd. De zbo-status van UWV impliceert dat de minister weliswaar
verantwoordelijk is voor het beleid dat UWV uitvoert, maar niet voor de wijze waarop
UWV zijn taken uitvoert.
Impact verzoekonderzoek naar het UWV: inefficiënties in
beleidsregels en bedrijfsvoering inzichtelijk maken

Onderzoeker Gijs Bolte
‘Heel bijzonder aan dit project was de team­samenstelling.
We hebben vanuit veel verschillende achtergronden een heel
divers onderzoeksteam neer kunnen zetten. Ons team werd
daarbij tijdelijk versterkt met een onderzoeker van de accountantsdienst van UWV. Hij heeft
met zijn inzet en kunde een hele grote bijdrage geleverd aan het onderzoek en wij hebben veel
van hem geleerd.’
Uit ons onderzoek kwam naar voren dat het UWV de afgelopen jaren, ondanks vele beleids­
wijzigingen en bezuinigingen, zijn kerntaken adequaat heeft uitgevoerd. Wel had het UWV
moeite om mensen te ondersteunen in het vinden van werk, doordat de politieke ambities
daarvoor per kabinet wisselden.
Wij hebben een aantal aanbevelingen gedaan om het UWV ook op de langere termijn toekomst­
bestendig te maken. Zo zou het UWV de centrale kaderstelling en aansturing moeten
verstevigen, de werkelijke kosten van verschillende producten inzichtelijk moeten maken als ook
een goed werkend model van cost accounting moeten implementeren. Ook bevelen we aan om
inzichtelijk te maken wat de gevolgen kunnen zijn van de resterende taakstelling. Aan de minister
bevelen we aan dat hij voor de aansturing beschikt over voldoende relevante gegevens. De
bestuurlijke dialoog tussen SZW en UWV is niet altijd gebaseerd op dezelfde gegevens en
daarom niet altijd productief. Het UWV zelf moet zijn feitelijke uitvoeringskosten beter kennen,
zodat de minister een juist budget kan vaststellen. We vinden verder dat de minister van SZW
meer helderheid aan het UWV moet geven over de ambities rond de hulp bij het vinden bij werk.
De minister van SZW zag op basis van onze bevindingen ruimte voor verbetering en ook het
UWV is inmiddels met onze conclusies en aanbevelingen aan de slag. De minister houdt het
parlement schriftelijk op de hoogte van de voortgang van de ingezette verbeteringen.

35

Content

2.2.4 Onderzoeken op het gebied van duurzaamheid en veiligheid
De Nederlandse samenleving weet zich de komende jaren geconfronteerd met nieuwe
maatschappelijke vraagstukken die de huidige en de volgende generaties raken. Aan de ene
kant zijn daar cybercrime, het kwetsbare elektronische verkeer en eigendomskwesties
rond de bewaarplaatsen van virtuele data, aan de andere kant uitputting van natuurlijke
hulpbronnen en de transitie naar een andere energievoorziening. Deze problemen en de
aanpak ervan laten zich niet eenduidig definiëren langs klassiek afgebakende en ingevulde
beleidsagenda’s. Daarom kiezen we ervoor onze onderzoekscapaciteit op deze terreinen
flexibel te organiseren om in te kunnen spelen op nieuwe vraagstukken.
Duurzaamheid
Subsidie-instrumenten en fiscale regelingen die tot doel hebben om de duurzaamheid van
de samenleving te verbeteren, vallen direct onder ons blikveld. Private duurzaamheids­
verplichtingen die voortvloeien uit een wettelijk kader kunnen echter buiten onze bevoegd­
heden vallen. Kabinet en parlement dienen daarom van tevoren af te spreken hoe de
voortgang van zulke verplichtingen wordt bijgehouden.
•

We hebben in 2017 onderzocht wat het tweede kabinet-Rutte heeft gedaan om de
realisatie van de duurzame ontwikkelingsdoelen (Sustainable Development Goals (SDG))
van de Verenigde Naties (VN) dichterbij te brengen en om de resultaten hiervan de
komende jaren goed te kunnen monitoren (zie kader). Met dit onderzoek hebben we
gehoor gegeven aan de oproep van de VN aan rekenkamers om een rol te spelen bij de
monitoring van de duurzame ontwikkelingsdoelen, die onder andere (maar zeker niet
alleen) betrekking hebben op klimaatgerelateerde problemen.
Impact duurzame ontwikkelingsdoelen VN: onderwerp
agenderen en publiek debat stimuleren

Projectleider Ronnie Takens
‘Met dit onderzoek naar de aanpak van de duurzame ontwikkelings­­
doelen kijken we eigenlijk aan ‘de voorkant’ naar de vraag of beleid
goed wordt voorbereid in plaats van dat we achteraf terugkijken
naar de uitvoering. Dit is een wat bijzondere rol voor de Algemene Rekenkamer, maar wel eentje
die veel toegevoegde waarde heeft: bijdragen aan de inrichting van monitoring en
verantwoording bij de start, maakt de noodzaak voor correctie halverwege minder’.
De resultaten van ons onderzoek naar de duurzame ontwikkelingsdoelen van de VN hebben we
in september 2017 gepubliceerd. In het rapport stelden we vast dat het tweede kabinet-Rutte
voortvarend van start is gegaan met de doelen. Zo zijn er bij alle ministeries senior

36

Content

beleids­medewerkers aangesteld om de duurzame ontwikkelingsdoelen goed op de agenda te
zetten. Ook heeft de in 2016 speciaal hiervoor aangestelde nationaal coördinator contact gelegd
met relevante partijen zoals het bedrijfsleven, lokale overheden en maatschappelijke organisaties.
Verder is de Nederlandse overheid begonnen met het monitoren van de stand van zaken rond
de VN-doelen.
We hebben de nieuwe Tweede Kamer en de nieuwe regering om aandacht gevraagd voor een
aantal zaken, zoals het waarborgen van een goede coördinatie en afstemming van nieuw beleid
op het gebied van duurzame ontwikkeling en meer aandacht voor de VN-doelen op dit gebied
in de departementale begrotingen en jaarverslagen.

Veiligheid
Ons land heeft met tal van risico’s en bedreigingen te maken, zowel van binnenuit als
buitenaf. Wij kunnen het parlement niet altijd op een transparante manier voorzien van alle
informatie over zulke onderwerpen. Soms omdat de informatie in het private domein ligt,
waardoor wij er geen toegang toe hebben. Soms omdat wij omwille van de staatsveiligheid
niet alles openbaar kunnen maken. Daarin moeten we steeds een verstandige, onafhanke­lijke
afweging maken.
De vraagstukken die in relatie tot veiligheid onze aandacht hebben zijn divers.
Internationale instabiliteit kan grote gevolgen hebben voor de inzet van onze krijgsmacht.
Maar we voorzien ook vraagstukken die verder reiken dan de klassieke operationele
militaire gereedheid, zoals het toenemende belang van cybersecurity. Vraagstukken rond
identiteitsfraude of risico’s verbonden met het ‘internet-der-dingen’ vragen eveneens om
nieuwe antwoorden van de uitvoerende macht en dus ook om een nieuwe aanpak van ons
onderzoek.

2.3 Nieuwe methoden en technieken voor onderzoek
Wij investeren in deze strategische periode extra in de verdere ontwikkeling van onze
organisatie. We verkennen de mogelijkheden die ICT en technologische innovaties ons
bieden.
2.3.1 Programma ‘Verantwoordingsonderzoek’ onderdeel doorontwikkeling VO
In 2017 hebben we binnen het programma Verantwoordingsonderzoek met het onderdeel
doorontwikkeling VO verdere stappen gezet in de richting van een modernisering van
zowel de inhoud, de vorm als de instrumenten van ons verantwoordingsonderzoek.

37

Content

Onderwerpenselectie
Onze ambitie is om in het verantwoordingsonderzoek naast controle op de rechtmatigheid
en de kwaliteit van de bedrijfsvoering jaarlijks relevant onderzoek te doen naar publieke
uitgaven en inkomsten. Dat betekent dat we ons zullen gaan richten op ‘lange lijnen’: trends
en ontwikkelingen die we gedurende verscheidene jaren bij verschillende departementen
volgen. Daarbij bekijken we de rechtmatigheid van de uitgaven, de bedrijfs­voering en de
beleidsresultaten nog meer in samenhang met elkaar. Zo kunnen we meer duiding geven
aan ons oordeel.
Een groot deel van de uitvoering ligt tegenwoordig buiten de rijksoverheid. Inmiddels stelt
de wetgever naar schatting 60% van de rijksuitgaven via de rijksbegroting (exclusief de
aflossing van de nationale schuld) ter beschikking aan medeoverheden, instellingen en
bedrijven. Deze zijn vervolgens in verschillende mate verantwoordelijk voor de recht- en
doelmatige besteding van deze gelden. Zij kunnen daarbij een grote mate van beleids­
vrijheid hebben. Inzicht in de doelmatigheid en effectiviteit van deze geldstromen en het
gevoerde beleid is een vraagstuk dat we aan de orde hebben gesteld.
Instrumenten van onderzoek
Ook voor ons verantwoordingsonderzoek verkennen we nieuwe onderzoeksmethoden.
We zoeken daarbij naar synergie met nieuwe disciplines zoals van data-analyse. Nieuwe
onderzoeksmethoden en nieuwe analysetechnieken – zoals de inzet van ‘big data’ en
geodata – gaan nieuwe inzichten opleveren en de diepgang van ons onderzoek versterken.
Zo hebben we in ons verantwoordingsonderzoek 2016 de beschikbare data beter benut.
Daarmee hebben wij zicht geboden op:
• de resultaten van het beleid voor de begeleiding van Nederlandse gedetineerden in het
buitenland van de minister van Buitenlandse Zaken;
• het beleid rond het sporenonderzoek door het Nederlands Forensisch Instituut van de
•
•

minister van Veiligheid en Justitie;
het beleid rond passend onderwijs van de minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap; en
drie revolverende fondsen die worden beheerd door de Nederlandse ontwikkelingsbank
FMO van de minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.

2.3.2 Programma ‘DOEN’
Ons onderzoeksprogramma DOEN (Doorontwikkelen, Ontcijferen, Experimenteren en
Netwerken) heeft als doel het doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoek verder te
ontwikkelen ten behoeve van goed inzicht in maatschappelijke effecten van beleid in relatie

38

Content

tot de bestede publieke euro. Deze ambitie vullen we in door nieuwe onderzoeksmethoden
te verkennen en door naar synergie te zoeken met uiteenlopende disciplines, van dataanalyse tot psychologie.
In 2017 hebben we vooral geïnvesteerd in het gebruik van data en beeld in onze
onderzoeken. Data helpen ons om nieuwe inzichten te verkrijgen, ons werk efficiënter uit
te voeren en de kwaliteit van ons werk verder te vergroten. Het visualiseren van deze data
ligt in het verlengde van deze ontwikkeling en helpt om een verhaal toegankelijker te
maken en helder uit te leggen. Om onze ambities waar te maken beschikken wij inmiddels
over 5 data-analisten. Ook hebben we een groot deel van de onderzoekers getraind in
datavaardigheid en het werken met diverse methoden en technieken.
Onze investeringen op datagebied hebben geleid tot een reeks publicaties waarin we op
basis van datasets meer zicht hebben geboden op de maatschappelijke resultaten van beleid.
Het gaat om onderzoeken op het terrein van:
• het inburgeringsbeleid (gepubliceerd in januari 2017, zie kader hierna);
• het Europese systeem van CE-markeringen (gepubliceerd in januari 2017, zie kader
op pagina 40);
• het toezicht op banken (gepubliceerd in september 2017, zie § 2.2.1);
• het voorarrest (gepubliceerd in november 2017); en
• de vrijstelling schenkbelasting eigen woning (gepubliceerd in december 2017).
In 2017 hebben we onderzocht hoe het inburgeringsbeleid in de praktijk uitpakt.
Aanleiding was dat de slagingspercentages bij het inburgeringsexamen in juni 2016 tegen­
vielen. Het aantal personen dat binnen de termijn slaagt voor het inburgerings­examen is
onder het huidige stelsel (Wet inburgering 2013) flink afgenomen ten opzichte van het
vorige stelsel (Wet inburgering 2007). Op basis van data-analyse en casus­onderzoek
hebben we de oorzaken in kaart gebracht en aanbevelingen gedaan.
Impact onderzoek inburgering: zicht op maatschappelijke
resultaten van beleid
Projectleider Patrick Antenbrink
‘Het was een verrijking om naast onze analyses op data­bestanden
het land in te trekken en te spreken met de mensen voor wie het
beleid bedoeld is: de inburgeraars zelf.’
Het aantal personen dat binnen de termijn slaagt voor het inburgerings­examen is onder het
huidige stelsel (Wet Inburgering 2013) afgenomen van 80% (onder de Wet Inburgering 2007)
naar 39%. Daar komt bij dat de minister van SZW voor een groot deel van de populatie
39

Content

inburgeraars niet bleek te kunnen zeggen of zij wel bezig waren met inburgeren. Onze conclusie
is dat het uitgangspunt van eigen verantwoordelijkheid vooraf niet goed is onderbouwd en
onvoldoende blijkt te werken in de praktijk. Het merendeel van de inburgeraars heeft onder­
steuning nodig bij de start van een inburgeringstraject.
Ook stimuleert het huidige stelsel onvoldoende om examen te doen op het hoogst haalbare
niveau, wat mogelijk de kans verkleint op participatie. Het verplichte examenniveau is basaal
(taalniveau A2); een hoger examen – bijvoorbeeld het staatsexamen op NT2-niveau – biedt meer
mogelijkheden in de maatschappij. Van de onderzoekspopulatie onder het nieuwe stelsel deed
maar 2% het staatsexamen NT2. In het voorgaande stelsel was dit percentage juist aan het stijgen
naar zo’n 20%.
In het onderzoek hebben we voor het eerst gebruikgemaakt van data-analyse op basis van
grootschalige bestanden. Aanvullend hebben we een casusonderzoek uitgevoerd onder 38
inburgeraars uit beide stelsels die wij persoonlijk hebben bezocht door het land heen.
Impact onderzoek Europese CE-markering: inefficiënties
in beleidsregels en bedrijfsvoering inzichtelijk
Projectleider Diny van Est
‘We hadden een innovatieve aanpak waarbij we met tekst, cijfers
én beeld de boodschap op een heldere manier hebben kunnen
overbrengen. Daarmee is goed onder de aandacht gebracht dat
de Europese CE-markering geen veiligheid van producten garandeert.’
CE-markeringen staan op producten waarmee iedereen dagelijks te maken heeft, zoals
elektrische apparaten en speelgoed. Hiermee verklaart een fabrikant dat een product voldoet
aan de Europese eisen voor veiligheid, milieu en gezondheid. Maar in de praktijk worden er
jaarlijks honderden producten uit de handel genomen omdat ze onveilig blijken te zijn, terwijl
ze toch een CE-keurmerk hebben. Hoe kan dat?
In de zoektocht naar het antwoord troffen we een systeem aan dat niet waterdicht is en
kwetsbaarheden kent. Het systeem moet namelijk economische en publieke belangen dienen,
maar die liggen niet altijd in elkaars verlengde. Verder vertoont het toezicht in de Europese
lidstaten grote verschillen. Alleen al in Nederland zijn er vijf inspecties betrokken bij de controle
op het CE-keurmerk. Verder blijkt de eindgebruiker van producten met CE-markering slecht
geïnformeerd over de betekenis ervan.
We hebben aanbevelingen gedaan om het toezicht te verbeteren door op nationaal en
internationaal niveau data-uitwisseling en samenwerking te bevorderen. In Nederland is hiertoe
een ‘DOE-coalitie CE-markering’ opgezet door de samenwerkende inspecties. De minister van
Economische Zaken en Klimaat (EZK) gaat stappen nemen om de informatie voor de eind­
gebruiker te verbeteren.
Op een internationaal inspectiecongres hebben we een workshop gegeven over de problemen
rond CE-markeringen. Ook hebben we drie expertmeetings gehouden met publieke en private
betrokkenen. Tot slot hebben we een website gemaakt om de methoden en data van dit
onderzoek te delen met andere rekenkamers in Europa.

40

Content

Ook hebben we in 2017 aan onze ambities op het terrein van data-analyse gewerkt door
voor de tweede keer een zogenoemde Accountability Hack te organiseren (zie kader).
Tweede editie ‘Accountability Hack’
Na een succesvolle eerste editie vond in juni 2017 de tweede editie van de Accountability Hack
plaats in het gebouw van de Tweede Kamer. Dit is een initiatief van de Algemene Rekenkamer, de
Open State Foundation, de Tweede Kamer, het CBS en diverse ministeries. Tijdens deze bijzondere
‘hackathon’ gingen bijna 100 programmeurs aan de slag met open overheidsdata, waarmee ze
nieuwe apps of websites ontwikkelden om inzichtelijk te maken hoe publiek geld wordt besteed.
Ook waren er data-eigenaren, beleidsmakers en andere geïnteresseerden aanwezig, die de
gelegenheid benutten om met elkaar in gesprek te gaan over het belang van (open) data.

We hebben in 2017 invulling gegeven aan onze ambitie om sneller onderzoek te doen en
te publiceren, waardoor we kunnen inspelen op actuele vraagstukken. Hiertoe hebben we
een nieuw type onderzoek ontwikkeld: het focusonderzoek. Dit type onderzoek onderscheidt
zich van reguliere onderzoeken door een korte doorlooptijd, een scherp afgebakende
vraagstelling en een rapportage zonder bestuurlijke aanbevelingen. We hebben ons hierbij
laten inspireren door de Britse rekenkamer, waar dit type onderzoek is ontwikkeld. Vlak
voor de jaarwisseling publiceerden wij de eerste van dit type onderzoek: Focus op ‘kansrijke’
aangiften bij de politie (zie kader).
Impact onderzoek kansrijke aangiften bij de politie: zicht
op maatschappelijke resultaten van beleid
Projectleider Jaco Alberts
‘Met dit eerste focusonderzoek hebben we als Algemene
Rekenkamer laten zien dat we in staat zijn om snel op een actueel
thema in te spelen. Het geheim is een klein team met een scherpe
focus dat zich binnen een beperkte periode op een onderzoek kan storten. Wat mij betreft:
missie geslaagd!’
In het voorjaar van 2017 uitten de Commissarissen van de Koning hun zorgen over het ‘politieloze
platteland’ dat een ‘crimineel luilekkerland’ dreigde te worden. Deze noodkreet vormde, samen
met andere signalen over het in het gedrang komen van politietaken, de aanleiding om onderzoek
te doen naar het in behandeling nemen van aangiften.
Omdat dit een ‘focusonderzoek’ betrof beperkte het onderzoek zich tot aangiften waar de politie
al had geoordeeld dat er aanknopingspunten voor opsporing waren of die zo ernstig waren dat ze
in elk geval voor opsporing in aanmerking kwamen. Een klein onderzoeksteam voerde een
data-analyse uit en bezocht lokale politieteams voor duiding van de resultaten.
Uit het onderzoek kwam naar voren dat van de bovengenoemde aangiften 70% binnen tien dagen
door een rechercheur of agent in behandeling was genomen. Op het platteland bleken dergelijke
aangiften sneller te worden opgepakt dan het landelijke gemiddelde.
41

Content

2.4 Kwaliteit van ons werk
De kwaliteit van ons werk is cruciaal voor onze reputatie van onafhankelijkheid, onpartijdig­
heid en deskundigheid. Daarom besteden wij daaraan veel aandacht en hebben wij
kwaliteit ook aangewezen als een ijkpunt in onze strategie voor 2016-2020. Het is
tegelijkertijd een kernpunt in de organisatieverandering die we in 2016 hebben ingezet.
2.4.1 Opzet systeem van kwaliteitsbeheersing
Ons systeem van kwaliteitsbeheersing is gebaseerd op de richtsnoeren en vereisten van de
International Standards for Supreme Audit Institutions (ISSAI) van INTOSAI, de internationale
vereniging van rekenkamers. Wij streven ernaar te voldoen aan deze standaarden, net als
onze internationale collega-instellingen.
De kwaliteit van onze producten en processen wordt primair gewaarborgd door de
professionaliteit en deskundigheid van onze medewerkers. Wij investeren dan ook in het
werven van gekwalificeerd personeel en in de permanente educatie van onze
medewerkers. Wij waarborgen de kwaliteit van ons werk daarnaast door middel van
(verplichte) stappen in ons onderzoeksproces, waaronder:
• het vaststellen van de nota van bevindingen door de onderzoeksdirecteur;
• ambtelijk en bestuurlijk hoor en wederhoor met de gecontroleerde partij(en); en
• vaste evaluatiemomenten.
De verschillende stappen zijn vastgelegd in de zogenoemde ‘onderzoekscirkel’ van de
Algemene Rekenkamer. Deze cirkel is opgebouwd aan de hand van de verschillende fasen
in het onderzoeksproces. Voor elke fase bestaan interne werkinstructies, handleidingen en
checklists.
Door middel van interne kwaliteitstoetsen beoordelen wij gedurende het onderzoeks­
proces of de concept-onderzoeksproducten c.q. -werkzaamheden voldoen aan de interne
kwaliteitscriteria. Periodiek analyseren we de uitkomsten van de uitgevoerde kwaliteits­
toetsen om er lering uit te trekken.
Tot slot hebben wij een kwaliteitsbewakende functie binnen de organisatie. Het doel
daarvan is (a) om ons kwaliteitssysteem periodiek te evalueren en (b) om externe
beoordelingen van de kwaliteit van ons werk te organiseren.

42

Content

Wij vragen sinds 2016 externe deskundigen uit de wetenschap (hoogleraren, docenten en
onderzoekers van Nederlandse universiteiten en onderzoeksinstellingen) om te reflecteren
op de technische en strategische kwaliteit van een selectie van onze publicaties. Begin
2018 zullen wij weer een aantal publicaties door externe deskundigen laten beoordelen
en daar lessen uit trekken.
Omdat wij ook de professionele blik van onze internationale collega-instellingen op ons
werk van groot belang achten, bereiden wij daarnaast een peer review voor. Wij bepalen
het onderwerp van deze peer review op basis van een institutionele risicoanalyse (zie
§ 2.4.2 hierna) en een zelfonderzoek met behulp van het ‘Supreme Audit Institution
Performance Measurement Framework’. Dit is een instrument van INTOSAI waarmee
rekenkamers hun prestaties kunnen meten aan de hand van de internationale standaarden.
Vanwege het capaciteitstekort waarmee onze organisatie op dit moment te kampen heeft
als gevolg van de reorganisatie (zie hoofdstuk 4) en vanwege het beslag dat de peer review
op onze financiën zal leggen, zijn wij hiermee nog niet gestart. Wij verwachten hierover in
2019 te rapporteren.
2.4.2 Aandachtspunten voor kwaliteitsbeheersing in 2017
Uit de evaluaties die in 2017 zijn verricht blijkt dat het kwaliteitssysteem van de
Algemene Rekenkamer over het algemeen goed is opgezet en adequaat functioneert. Er is
wel een aantal zorgpunten naar voren gekomen. Door de relatief grote uitstroom van
medewerkers (zie § 4.1) is het in een aantal gevallen moeilijk geweest om voldoende
capaciteit te vinden voor projecten. Met het vertrek van medewerkers is ook inhoudelijke
expertise en kennis van onze interne processen en werkwijzen uitgestroomd. Het zal enige
tijd en training vergen om deze kennis bij nieuwe medewerkers op te bouwen.
Andere zorgpunten in 2017 betroffen onder meer de planning en beheersing van
onderzoeks­projecten en de grote tijdsdruk op een aantal interne processen. Wij hebben in
2017 bij twee rapporten errata moeten uitbrengen. Het betreft Resultaten verantwoordings­
onderzoek 2016 bij het Ministerie van Financiën en Nationale Schuld en Staat van de rijks­
verantwoording 2016, beide gepubliceerd op 17 mei 2017. De oorzaken van beide errata
zijn intern onderzocht, om herhaling te voorkomen.
2.4.3 Risicomanagement
Medio 2017 is het project ‘Institutioneel Risicomanagement’ van start gegaan. Dit project
moet begin 2018 resulteren in een actuele risicoanalyse voor onze organisatie en
voorstellen voor het versterken van ons risicomanagement. Om de externe en interne
risico’s in kaart te brengen zijn in de tweede helft van 2017 risico-inventarisatiesessies
43

Content

georganiseerd met medewerkers en directeuren van alle directies inclusief de leden van
het college en het Audit Advisory Committee (zie § 5.1). De sessies en interviews zijn ook
gebruikt om het bewustzijn van risico’s voor de organisatie te vergroten en risicopercepties
en -houdingen in kaart te brengen. Het projectteam heeft de risico’s vervolgens gerubriceerd
in risicogebieden. Het college en MT hebben begin 2018 de risico’s gewaardeerd, om te
bepalen wat de toprisico’s zijn voor onze organisatie en de beheersing daarvan te
bespreken.
2.4.4 De ‘Opvolgmonitor’
Sinds 2012 houden we een zogenoemde Opvolgmonitor bij, waarmee we nagaan in
hoeverre bewindspersonen de aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer opvolgen.
Deze informatie is leerzaam, omdat het iets zegt over de bruikbaarheid van onze
aanbevelingen.
We vragen ieder departement aan de Algemene Rekenkamer te rapporteren over de
opvolging van aanbevelingen. Per onderzoeksproduct stellen we een factsheet op met
daarin per aanbeveling de stand van zaken.
Op 28 september 2017 publiceerden wij 96 factsheets met 689 aanbevelingen die wij in de
periode januari 2012 – januari 2017 aan de ministers hebben gedaan. Op 567 (82%) van
deze aanbevelingen hebben de ministers – volgens opgave van de departementen – actie
ondernomen. Op 105 aanbevelingen is geen actie ondernomen, maar was ook geen
toezegging daartoe gedaan. Bij zeventien aanbevelingen is wel een toezegging gedaan maar
(nog) geen actie ondernomen.
De Opvolgmonitor is een webpublicatie, te vinden op de website van de Algemene
Rekenkamer.

44

Content

3

Internationale en nationale samenwerking

3.1 Internationale samenwerking
Zoals vermeld in § 1.1.2 is per 1 januari 2018 de Comptabiliteitswet 2016 van kracht. De
Comptabiliteitswet benoemt nu ook internationale werkzaamheden. Om de missie van de
Algemene Rekenkamer te kunnen vervullen zoeken wij actief internationale samenwerking.
Dit doen wij om te beginnen door in werkgroepen en internationale organisaties waarvan
we lid zijn kennis uit te wisselen, standaarden te ontwikkelen en gezamenlijk onderzoek te
doen. Daarnaast draagt de Algemene Rekenkamer bij aan goed openbaar bestuur en een
verbetering van het financieel beheer van publiek geld in landen en regio’s waar een
samenwerkingsverband is aangegaan met de rekenkamers ter plaatse, onze
‘zusterinstellingen’.
Ons buitenlandbeleid sluit aan bij onze strategie voor de periode 2016–2020 en bestaat uit
de hieronder weergegeven vier pijlers.

Meer toegevoegde waarde onderzoek

Peer-to-peer institutionele

door internationale samenwerking

versterking rekenkamers

Werken aan vertrouwen
en een goed functionerende
presterende overheid

Leren, ontwikkelen en kennis delen via

Bijdragen aan sterk

lidmaatschappen en informele coalities

management in partnerlanden

Buitenlandbeleid Algemene Rekenkamer 2016-2020

Figuur 3 Pijlers van het buitenlandbeleid van de Algemene Rekenkamer voor 2016–2020

Hieronder gaan wij nader in op onze verschillende internationale samenwerkingsverbanden.

45

Content

3.1.1 Lidmaatschappen en informele coalities
De Algemene Rekenkamer is actief in diverse regionale en mondiale koepelorganisaties:
EUROSAI (de vereniging van nationale rekenkamers in Europa), INTOSAI (de vereniging
van nationale rekenkamers wereldwijd) en het Contactcomité (het overlegorgaan van de
presidenten van rekenkamers van EU-landen en de Europese Rekenkamer). Binnen deze
koepelorganisaties wordt in werkgroepverband kennis uitgewisseld en gezamenlijk
onderzoek verricht. Zo hebben wij in december met 4 zusterinstellingen een onder­zoeks­­­
rapport gepubliceerd over het toezicht op middelgrote en kleine banken in 5 Europese
landen.
Terugblik op het EUROSAI-voorzitterschap, 2014–2017
Projectleider Hayo van de Wal
‘Het was een intensieve, interessante tijd, waarbij het vooral
zoeken was naar nieuwe manieren van beter en sneller samen­
werken, bijvoorbeeld in het bestuur van de organisatie. Een goed
voorbeeld daarvan is het door ons opgerichte Young EUROSAI
(YES). Enkele landen vonden dat het bestuur moest beslissen over waar het volgende Young
Eurosai-congres zou worden gehouden, maar wij vonden dat juist een recht van de jonge
medewerkers zelf. Uiteindelijk is het op instigatie van ons opgelost door het bestuur te laten
besluiten dat de jongeren dit voortaan zelf mogen beslissen. Tijdens de laatste YES in Estland in
september 2017 is besloten dat de volgende editie in 2019 in het Verenigd Koninkrijk is.’
In 2014 werd de Algemene Rekenkamer voorzitter van EUROSAI, de samenwerkingsorganisatie
van rekenkamers in Europa. Het Nederlands voorzitterschap werd ingeluid met een congres dat
innovatie als thema had. Dit thema is in de drie jaar voorzitterschap vastgehouden, met de
ambitie om de meerwaarde van EUROSAI als netwerkorganisatie te vergroten.
Tijdens ons voorzitterschap hebben we de rol en invloed van het bestuur op moderne leest
gestalte gegeven. Samen met andere bestuursleden hebben we enkele nieuwe projecten
opgezet, onder meer op het gebied van open data en gezondheidszorgonderzoek. Ook hebben
de 50 rekenkamers die lid zijn van EUROSAI samen een uitgebreide zelfevaluatie uitgevoerd.
Dit heeft geleid tot een toekomstvisie die is opgenomen in de nieuwe EUROSAI-strategie 2017–2023.
Tot slot hebben we ons ingezet voor het formuleren van heldere doelen, het verbeteren van
interne procedures en op het vergemakkelijken van de internationale samenwerking.
In juni 2017 is de voorzittershamer overgedragen aan de rekenkamer van Turkije. De komende
3 jaar zijn we echter nog lid van het EUROSAI-bestuur en kunnen we blijven bijdragen aan de
door ons ingezette cultuurverandering.

We werken ook in informelere coalities samen met onze internationale collega’s. Zo zijn
wij vorig jaar een samenwerking gestart met onze Noorse, Finse en Britse collega’s. Met
hen wisselen wij praktische kennis en ervaring uit op het gebied van data analytics.

46

Content

3.1.2 Samenwerking binnen het Koninkrijk
In 2017 is er regelmatig bestuurlijk en ambtelijk contact geweest met de andere 3
rekenkamers van het Koninkrijk, die van Curaçao, Sint Maarten en Aruba. Deze contacten
hielden onder andere verband met de voorbereidingen van een bestuurlijke bijeenkomst
tussen de 4 Koninkrijksrekenkamers die in november 2017 op Curaçao zou worden gehouden.
Na orkaan Irma in september bleek het onderkomen van de Algemene Rekenkamer op Sint
Maarten verwoest. De bijeenkomst moest worden uitgesteld tot 2018 om ook de collega’s
uit Sint Maarten de kans te geven deel te nemen.
3.1.3 Samenwerking met partnerlanden
Met zusterinstellingen uit verschillende landen en regio’s onderhouden we op hun verzoek
een langdurig institutioneel samenwerkingsverband (zie het overzicht hieronder). Met
andere zusterinstellingen voeren we op incidentele basis samenwerkingsprojecten uit en
delen wij kennis en ervaring.

Langdurige, institutionele

Overige samenwerkings-

samenwerking:

projecten:

• Arabische regio (Sharaka): Algerije,

• Georgië, Moldavië, Montenegro,

Irak, Jordanië, Libanon, Palestijnse

Oekraïne (steun in kiesgroepverband

gebieden, Tunesië en Marokko

bij integreitsbevordering en doelmatig-

• Engelstalig Afrika (AFROSAI-E)

heidsonderzoek)

• Koninkrijk der Nederlanden
(Sint-Maarten, Aruba en Curaçao)
• Tanzania
• Albanië (EU Twinning)

Figuur 4 Overzicht internationale samenwerkingspartners 2017

Met ons Sharaka-programma zijn we sinds enkele jaren actief in de Arabische regio
(zie onderstaand kader).

47

Content

Het Sharaka-programma
Projectleider Abdel Elabassi
‘Met het Sharaka-programma helpen we teams van rekenkamers
van onze partnerlanden in de Arabische regio bij te dragen aan een
goed werkend openbaar bestuur en financieel beheer van hun
land.’
‘Sharaka’ betekent in het Arabisch partnerschap. Het Sharaka-programma is een vijfjarig
samenwerkingsprogramma met onze zusterinstellingen in Algerije, Irak, Jordanië, Libanon,
Marokko, de Palestijnse Gebieden en Tunesië. Het doel van het programma is bij te dragen aan
een goed werkend openbaar bestuur en financieel beheer in de partnerlanden. Het programma
loopt tot en met 2021 en wordt gefinancierd door het Ministerie van Buitenlandse Zaken.
Onder het Sharaka-programma vallen verschillende regionale en bilaterale projecten. De vier
bilaterale projecten (met de rekenkamers van Algerije, Irak, Marokko en Tunesië) zijn gericht op
institutionele versterking op het gebied van bijvoorbeeld onderzoek naar beleid, publiek
financieel management, communicatie en stakeholderrelaties en onderzoek naar ICT.
Het Sharaka-programma is vraaggestuurd en voorziet in maatwerk. Teams van de rekenkamers
voeren zelf onderzoeken en ontwikkelprojecten uit waarbij medewerkers van de Algemene
Rekenkamer hen begeleiden. Waar mogelijk begeleiden de Arabische teams ook elkaar. Zo
kunnen deelnemers van elkaars ervaringen leren. De eerste resultaten van twee regionale
projecten zijn in 2017 zichtbaar geworden:
• Alle rekenkamers hebben op basis van een begeleide zelfevaluatie hun integriteitsrisico’s in
kaart gebracht. Vervolgens hebben zij maatregelen ontwikkeld en ingevoerd om hun integriteit
verder te bevorderen.
• Er wordt een review uitgevoerd van de nationale voorbereidingen voor de implementatie van
de VN-doelen voor duurzame ontwikkeling. In 2017 hebben wij voor de teams verschillende
trainingssessies in Nederland en de Arabische regio georganiseerd. Daarin begeleiden wij hen
tijdens hun review. In de loop van 2018 worden de resultaten gepubliceerd door de betrokken
rekenkamers in de Arabische regio. Daarbij wijzen de rekenkamers in een vroeg stadium op
verbetermogelijkheden. Hun regering kan dan bijsturen om de VN-doelen in 2030 te bereiken.

Daarnaast zijn wij bijvoorbeeld ook – met steun van het Ministerie van Financiën – actief in
zo genoemde kiesgroeplanden (dit zijn landen die door de Staat der Nederlanden worden
vertegenwoordigd in het bestuur van onder meer Wereld Bank en IMF). In 2017 hebben
we collega’s uit Georgië, Montenegro en Oekraïne getraind om als moderator in hun eigen
rekenkamer een zelfevaluatie op het gebied van integriteit te begeleiden. Ze gaan dat
samen doen met een getrainde moderator uit één van de andere landen. De deelnemers
aan deze moderatortraining waren erg tevreden (waardering gemiddeld 9,6). Ze waren
vooral enthousiast over de praktische benadering en concrete voorbeelden en oefen­
situaties. Ook de groepsdiscussies en de proef-zelfevaluatie werden gewaardeerd. De
deelnemers hebben elkaar op een bijzondere manier leren kennen en zijn door deze
48

Content

ervaring een echte groep geworden. Daardoor zullen ze elkaar ook gemakkelijker in
regionaal verband kunnen vinden.
3.1.4 Contactcomité
Binnen de EU werken we samen met de andere nationale rekenkamers en de Europese
Rekenkamer. Het overleg van de presidenten van al deze rekenkamers vindt jaarlijks plaats
in het Contactcomité. Het thema van het overleg in 2017 was de bijdrage die rekenkamers
kunnen leveren aan het herstellen van het vertrouwen van burgers in de EU. President
Arno Visser hield een presentatie over communicatie van onderzoeksresultaten met
stakeholders.
Op 14 december 2017 werd een gezamenlijk onderzoek gepubliceerd van de ‘Task Force
bankenunie’ van het Contactcomité, waarvan wij samen met de Duitse rekenkamer de
voorzitter zijn. In dit onderzoek zijn de rekenkamers van Cyprus, Duitsland, Finland,
Oostenrijk en Nederland nagegaan hoe door de nationale toezichthouders toezicht wordt
uitgeoefend op de middelgrote en kleine banken. Een belangrijke, breed gedeelde
conclusie was dat er een groeiende leemte is in de controle op het publieke toezicht op
banken in de eurozone.
In oktober 2017 werden daarnaast door 2 Contactcomité-werkgroepen waarin wij
participeerden onderzoeken gepubliceerd over de effecten die worden bereikt met
structuurfondssubsidies in de EU-lidstaten en over de vraag in hoeverre EU-lidstaten de
aanbevelingen opvolgen die zij krijgen van internationale instellingen zoals de EU en het
Internationaal Monetair Fonds, ter verbetering van de houdbaarheid van hun overheids­
financiën.

3.2 Nationale samenwerking
De Algemene Rekenkamer hecht veel waarde aan samenwerking met rekenkamers binnen
Nederland. Het gaat dan zowel om lokale rekenkamers en rekenkamercommissies als om
de rekenkamers in het Caribische deel van Nederland.
3.2.1 Samenwerking met lokale rekenkamer(commissie)s
Wij hebben in 2017 diverse activiteiten ondernomen met lokale rekenkamer(commissie)s.
Omdat de taken en bevoegdheden van het Rijk en decentrale overheden steeds meer in
elkaar overlopen, neemt het belang om samen te werken toe. Om onze controlerende taak
goed te kunnen uitvoeren hechten we er groot belang aan dat ook bij deze toenemende
decentralisatie de ‘checks en balances’ op lokaal en provinciaal niveau voor de besteding
van publiek geld goed zijn geregeld. Waar mogelijk doen we gezamenlijk onderzoek met

49

Content

lokale en provinciale rekenkamer(commissie)s. In 2017 hebben we ons gezamenlijk
onderzoek naar het sociaal domein – waar taken op het gebied van zorg en sociale
zekerheid zijn overgeheveld van het Rijk naar gemeenten – afgerond met onze publicaties
in het verantwoordingsonderzoek 2016 en onze begrotingsbrieven. De resultaten van het
onderzoek zijn door de desbetreffende lokale rekenkamer c.q. rekenkamercommissie
gepresenteerd en besproken met de verschillende colleges en gemeenteraden. Daarbij is
stilgestaan bij de informatiepositie van de gemeenteraad in het sociale domein.
3.2.2 Kennisuitwisseling
Gedurende het jaar wisselt de Algemene Rekenkamer ook veelvuldig kennis uit met
rekenkamers en rekenkamercommissies van gemeenten, provincies en waterschappen,
onder andere via de Nederlandse Vereniging van Rekenkamers en Rekenkamercommissies
(NVRR). Ook legt de Algemene Rekenkamer verbindingen tussen het eigen landelijke
netwerk van relevante partijen en de netwerken van zusterinstellingen op lokaal niveau.
We vormen op deze manier gezamenlijk een completer beeld van de gevolgen van
beleidsmaatregelen in de praktijk, bijvoorbeeld op het gebied van decentralisaties. Een vast
moment in het jaar is de samenwerkingsbijeenkomst die de Algemene Rekenkamer en de
Nederlandse Vereniging voor Rekenkamers en Rekenkamercommissies (NVRR)
organiseren. Deze bijeenkomst had in 2017 als thema: Versterk je werk! Daarnaast werd in
november de tweede Spotdag gehouden. Deze dag is opgezet door het bestuur van de
NVRR en de Algemene Rekenkamer. Het doel van de Spotdag is om te leren gezamenlijk
onderzoek te doen op een thema dat inhoudelijk relevant is voor burgers. Verschillende
rekenkamer(commissie)s, ondersteund door de Algemene Rekenkamer, deden samen
onderzoek naar wat nodig is om de burger als ‘armchair auditor’ in positie te brengen:
wat zou de burger willen weten over publieke uitgaven en de resultaten die daarmee
worden bereikt? Op verschillende plaatsen in Nederland zijn enquêtes gehouden, zowel
digitaal als door middel van straatinterviews. De uitkomsten van dit project worden
samengebracht in een factsheet.

50

Content

4

Onze organisatie

4.1 Reorganisatie
De Algemene Rekenkamer opereert in een sterk veranderende samenleving, met grote
opgaven voor het openbaar bestuur op het gebied van zorg, vergrijzing, veiligheid,
financiële houdbaarheid enzovoort. Een samenleving waar technologische ontwikkelingen
een grote impact hebben. De veranderende omgeving vergt een Algemene Rekenkamer
die omgevingsbewust is, responsief en gericht op samenwerking en kennisdeling. We
willen zowel een strategische kennispartner zijn die degelijk, goed onderbouwd
onderzoeksmateriaal levert, als een organisatie die kan inspelen op de vraag van de
buitenwereld om snel te reageren op basis van de meest recente cijfers. De uitkomsten van
ons onderzoek moeten relevant zijn voor democratische besluitvorming. Om de
organisatie toe te rusten op onze strategische ambities én om gehoor te geven aan de
opgelegde financiële taakstelling was een reorganisatie onvermijdelijk.
4.1.1 Drie kernwaarden
Om invulling te geven aan de strategie van de Algemene Rekenkamer ontwikkelt de
organisatie zich aan de hand van drie kernwaarden:
• Zakelijkheid: we zetten onze schaarse middelen optimaal in, reflecteren kritisch op
projecten en trekken daar lering uit.
• Kwaliteit: we brengen producten uit die aan de hoogste kwaliteitscriteria voldoen.
• Wendbaarheid: we spelen tijdig in op actuele vragen en zetten daar en waar nodig de
juiste inhoudelijke expertise in.
Deze kernwaarden vergen aanpassingen zowel qua werkwijze als in de formatieopbouw.
Ook is er behoefte aan meer tijdelijke inzet van kennis van buiten voor specifieke
onderzoeksprojecten en programma’s. Tegelijkertijd werd de Algemene Rekenkamer
geconfronteerd met een financiële opgave als gevolg van de bezuinigingen die door de
verschillende kabinetten-Rutte zijn opgelegd, ter grootte van € 3 miljoen structureel in
2018. In 2016 hebben we die bezuinigingen in een brief aan het parlement als ‘niet
verantwoord’ bestempeld (Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 IIB, nr. 4).
Besloten is om de vaste formatie met 39,41 fte te verminderen van 268,71 naar 229,3 fte
(inclusief secretaris en exclusief college). De vrijgekomen financiën worden deels ingezet
voor de bezuinigingen en deels voor de verzwaring van enkele functies en de inzet van
externen.

51

Content

4.1.2 Van voornemen naar reorganisatiebesluit
In december 2016 zijn door het college in een zogenoemde Contourennota de hoofdlijnen
vastgelegd van hoe de nieuwe organisatie eruit zou gaan zien en welke veranderingen
zouden worden doorgevoerd. De nota is voorgelegd aan de Ondernemingsraad (OR) voor
advies. Vervolgens is het reorganisatiebesluit opgesteld, dat zijn beslag heeft gekregen op
18 mei 2017.
4.1.3 De nieuwe organisatie
Op 1 juli 2017 is de nieuwe organisatie van start gegaan. De managementstructuur is
aangepast om te komen tot een plattere, minder hiërarchische organisatie met kortere
lijnen. Er is geen middenmanagement meer in de onderzoeksdirecties. De aansturing
gebeurt nu door zes onderzoeksdirecteuren. Daarnaast is er één stafdirecteur, onder­
steund door vijf middenmanagers. De nieuwe formatie bestaat uit brede functies en
functiegroepen, zowel in het onderzoek als de staf. De gebondenheid van de medewerkers
aan één directie of organisatieonderdeel vervalt. De medewerkers worden centraal
geplaatst, wat bijdraagt aan ons streven om op het juiste moment de juiste mens op de
juiste plek te hebben. Door de structurele aanpassing van het functiegebouw komen er
bredere functies die de ontwikkelingsmogelijkheden bevorderen van de medewerkers tot
schaal 15. Er is verder gewerkt aan de nieuwe functieprofielen, die eind 2017 zijn
voorgelegd aan de OR voor advies. De human resource-strategie wordt herijkt, een
meerjarige personeelsplanning wordt opgesteld en er komt een nieuw systeem van
functiegesprekken en beoordelen.
4.1.4 Doelformatie
De formatie is van 296 fte in 2010 gekrompen naar 268,71 fte (inclusief secretaris en
exclusief college) eind 2016. De doelformatie is in het reorganisatiebesluit vastgesteld op
229,3 fte. Dit is een krimp van 39,41 fte. Om de doelformatie te bereiken is zoveel mogelijk
gebruikgemaakt van natuurlijk verloop. Het Vrijwillig Van Werk Naar Werk (VWNW)beleid is benut om de mogelijke overbezetting eind 2017 zo klein mogelijk te laten zijn.
Eind 2017 is de vrijwillige fase van het VWNW-traject formeel afgerond. In totaal waren er
69 aanvragen, waarvan 35 voor reguliere trajecten en 34 voor de verkorte regeling in de
vorm van buitengewoon verlof of een stimuleringspremie. Door toepassing van het
VWNW-beleid en de reguliere uitstroom is het aantal medewerkers uiteindelijk onder de
doelformatie uitgekomen. De bezetting per 31 december 2017 was (exclusief college)
210,11 fte. Dat is 19,19 fte onder de doelformatie van 229,3 fte. Door buitengewoon verlof
(VWNW-status) en andere voorziene uitstroom weten we dat in 2018 (e.v.) in ieder geval

52

Content

nog eens 15,86 fte zullen uitstromen. In aantallen medewerkers komt dat neer op 64
medewerkers die sinds 1 januari zijn vertrokken (42 medewerkers in 2017 en 22
medewerkers na 2017).
Vanwege de vacaturestop kon pas in de tweede helft van 2017 worden begonnen met de
werving en selectie. De uitstroom wordt gedeeltelijk opgevangen door de inhuur van
externe deskundigheid.
4.1.5 Diversiteit
Het aantal medewerkers dat bij de Algemene Rekenkamer werkte op 31 december 2017
(exclusief college) is 232. Dit is inclusief 22 medewerkers waarvan bekend is dat zij in 2018
(e.v.) zullen vertrekken omdat zij gebruikmaken van de VWNW-regeling (buitengewoon
verlof (20)) die dan afloopt of via andere voorziene uitstroom (2) zijn vertrokken. Dit is een
verdere daling ten opzichte van voorgaande jaren (in 2015: 289, in 2016: 269).
Verdeling man/vrouw
Van de 232 medewerkers is nagenoeg 50% man en 50% vrouw. Net als voorgaande jaren is
het doel om 30% vrouwen op topposities te hebben en 50% vrouwen op posities in het
midden­management. Er zijn in totaal 8 topfuncties, bestaande uit 1 secretaris en
7 directeuren. Per 31 december 2017 waren er 2 vacatures (voor onderzoeks­directeuren).
Op dat moment was de man-vrouwverdeling van de zittende topposities 4 mannen en
1 vrouw. Dat brengt ons op 20% vrouwen op topposities. Het eerste doel is in 2017 dus
niet behaald, maar er zijn 2 vrouwelijke onderzoeksdirecteuren benoemd die per 1 januari
2018 in dienst traden. Daardoor is per 1 januari 2018 het doel wel bereikt.
In het middenmanagement is het doel van 50% vrouwen niet gehaald. Het aantal functies
het middenmanagement is met de reorganisatie per 1 juli 2017 afgenomen van 14 naar 5,
in verband met het opheffen van de functie van sectormanager in het onderzoek. Op
31 december bestaat de subtop uit 5 stafmanagers waarvan 1 vrouw; dat brengt ons op
20% vrouwen in het middenmanagement.

53

Content

Afname van het aantal medewerkers in 2017
Verdeling man/vrouw blijft gelijk

2017

117

115

135

2016

134

148

2015
0

100

141
200

300

Grafiek 1 Aantal medewerkers en verdeling man/vrouw 2015, 2016, 2017

Leeftijdsopbouw
De gemiddelde leeftijd is gestegen van 47,9 begin 2017 naar 48,1 eind 2017. De opbouw van
het personeels­bestand in leeftijdscategorieën (exclusief stagiairs) is als volgt:

54

Content

Daling aantal medewerkers vooral in leeftijdsgroep 25 - 34 jaar
120
103
91
82

80
61

60

44

44

40 41

41

37
36
4

0

52

2015

35

1

21
1

2016

2017

< 24 jaar

35 - 44 jaar

55 - 59 jaar

25 - 34 jaar

45 - 54 jaar

> 60 jaar

Grafiek 2 Opbouw personeelsbestand naar leeftijd

Participatiewet
Op 1 januari 2015 is de Participatiewet van kracht geworden en moet elke rijksorganisatie,
dus ook de Algemene Rekenkamer, invulling geven aan de wettelijke verplichting om
mensen met een arbeidsbeperking in dienst te hebben. De Algemene Rekenkamer heeft de
opdracht om het gestelde quotum van 252 uren (op jaarbasis) in 2024 te realiseren. De
norm is gebaseerd op het aantal fte van de Algemene Rekenkamer in 2014. Deze norm zal
naar verwachting in 2018 bijgesteld worden door het Ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (BZK).
Vanwege de geringe en krimpende omvang van onze organisatie en het specialistische
karakter van het werk dat bij de Algemene Rekenkamer wordt verricht, zijn de
mogelijkheden voor het bieden van passende arbeid aan zogenoemde ‘participanten’
beperkt. We hebben gekozen voor een meerjarenaanpak waarbij meer sporen tegelijk
worden bewandeld.

55

Content

Spoor 1 is het aantrekken van laagopgeleide participanten voor facilitaire taken. Daartoe is
een contract gesloten met Binnenwerk. Maandelijks worden nu alle toetsenborden schoon­
gemaakt door een team van participanten. Dit levert circa dertien participantenuren op.
Spoor 2 is het binnenhalen van hoogopgeleide participanten met expertise op het gebied
van IT, data en finances. Daartoe is een dienstverleningsovereenkomst gesloten met de
Stichting Studeren en Werken op Maat (SWOM). De SWOM zal na voorbereidend
onderzoek komen met voor ons geselecteerde ‘young professionals’ die kunnen worden
ingezet in het onderzoek. Vanwege gebrek aan instroommogelijkheden en hoge werkdruk
eind 2017, zijn er nog geen plaatsingen gerealiseerd. Hierdoor liggen we achter op de
planning. In 2017 is het aantal uren niet met 48 uur uitgebreid maar met 13 uur, van 32 naar
45 uren. Dit betreft twee medewerkers met een arbeidsbeperking en de uren van het team
van Binnenwerk.
4.1.6 Opleiding en ontwikkeling
De Algemene Rekenkamer is een ‘lerende’ organisatie. We vinden het belangrijk om
voortdurend te investeren in de ontwikkeling van medewerkers. Alle nieuwe medewerkers,
zowel met een vast als een tijdelijk dienstverband, worden verwelkomd met een
introductieprogramma waarin zij op de hoogte worden gesteld van het integriteits- en
beveiligingsbeleid van de Algemene Rekenkamer. Daarnaast krijgen medewerkers een
training over het werk van de Algemene Rekenkamer. In 2017 hebben we € 450.855
uitgegeven (in 2016 € 490.000) aan externe opleidingskosten, externe coachingskosten,
flankerend (VWNW-)beleid en aan organisatieontwikkeling.
Detacheringen en stages
Met detacheringen stimuleren we dat (vak)kennis en deskundigheden intern en extern
worden uitgewisseld. Zo verbeteren we de (loopbaan)ontwikkelingsmogelijkheden voor
medewerkers en halen we gericht (vak)kennis en deskundigheden in huis. In 2017 waren
14 medewerkers gedetacheerd en waren 4 collega’s van externe organisaties gedetacheerd
bij de Algemene Rekenkamer. Daarnaast hebben 24 studenten in 2017 bij de
Algemene Rekenkamer stage gelopen.
4.1.7 Ziekteverzuim
Het ziekteverzuim is gestegen van 3,4% in 2016 naar 4,0% in 2017. Daarmee steeg het
ziekteverzuimpercentage tot boven de Verbaan-norm van 3,8 %. De toename is te wijten
aan twee griepgolven aan het begin en aan het einde van het jaar.

56

Content

4.2 Medezeggenschap
In 2017, het jaar waarin de reorganisatie zijn beslag kreeg, heeft de medezeggenschaps­
functie binnen de Algemene Rekenkamer veel op haar bordje gehad. Zij heeft gefungeerd
als meedenker en waar nodig ook als tegendenker. De onderlinge taakafbakening was
daarbij als volgt:
• De Ondernemingsraad (OR) fungeert als vertegenwoordiger van het personeel en de
behartigt de belangen van medewerkers en organisatie;
• Het Georganiseerd Overleg (GO) fungeert als behartiger van rechtspositionele zaken
van medewerkers.
De inzet van OR en GO was het voorkomen van verplichte uitstroom van medewerkers en
het bewerkstelligen van een optimale ondersteuning om vrijwillige uitstroom van mede­
werkers te bevorderen. Hierbij trokken OR en GO waar nodig en wenselijk gezamenlijk op.
Uiteraard was er regelmatig formeel en informeel overleg met de secretaris. Dit gezamen­
lijke traject leidde ertoe dat:
• er door het college tijdelijk een boventallige bezetting op de nieuwe formatie is
geaccepteerd, onder de voorwaarde van modernisering van het personeelsbeleid;
• de stimuleringspremie uit de VWNW-regeling kan worden omgezet in buitengewoon
verlof voor maximaal 36 maanden;
• meer functiegroepen, waaronder specialisten, zijn aangewezen als kandidaten voor de
vrijwillige fase van VWNW;
• de centrale ondersteunerspool bij de staf als pilot van start is gegaan;
• er een overgangsperiode is ingesteld, met aandacht voor cultuurverandering en
aanpassing van de werkprocessen.

4.3 Bedrijfsethiek
In 2017 is een aantal nieuwe regelingen op het gebied van integriteit formeel in de
organisatie van kracht geworden: de internationale gedragscode voor rekenkamers
(ISSAI 30), de klokkenluidersregeling en de Gedragscode Rijk.
Sinds september 2017 wordt iedere maand een introductie integriteit gegeven voor de
medewerkers, stagiaires, gedetacheerden en ingehuurde krachten die de maand daarvoor
zijn binnengekomen bij de Algemene Rekenkamer.
Veel aandacht is in 2017 uitgegaan naar de voorbereidingen van de zelfevaluaties integriteit
die in 2018 zullen worden gehouden. In 2018 zullen de uitkomsten van deze zelfevaluaties
worden benut bij de verdere uitwerking van het integriteitsbeleid.

57

Content

In december 2017 heeft het jaarlijks overleg van de ‘zorgcirkel’ plaatsgevonden. In dit
overleg bespreken de coördinator, de bedrijfsarts, de vertrouwenspersonen en de bedrijfs­
maatschappelijk werker integriteitsgerelateerde incidenten en bezien of deze incidenten
aanleiding geven tot beleidsmatige actie. Daar bleek dit jaar eveneens als vorig jaar geen
aanleiding voor te zijn.
Met betrekking tot de klokkenluidersregeling is afgesproken dat eventuele meldingen in
het kader van deze regeling vanaf 2017 zullen worden opgenomen in het jaarverslag van de
coördinator integriteitsbeleid. In 2017 waren er in onze organisatie geen meldingen in het
kader van de klokkenluidersregeling.

4.4 Vertrouwenspersonen
Medewerkers van de Algemene Rekenkamer hebben de mogelijkheid om zowel intern als
extern meldingen te doen op het gebied van integriteit en ongewenste omgangsvormen;
onze organisatie beschikt daartoe over 1 externe en 2 interne vertrouwenspersonen.
De vertrouwenspersonen ontvingen in 2017 2 verzoeken voor een gesprek. Dat is minder
dan het aantal verzoeken in 2016 (toen waren het er 4). In 2017 ging het in beide gevallen
om een advies op het terrein van ongewenste omgangsvormen.
Er zijn in 2017, net als in 2016, geen formele klachten of meldingen ingediend.

58

Content

5

Onze governance

5.1 Ons bestuur
Het college vormt het bestuur en telt 3 leden die voor het leven zijn benoemd. Besluiten
kunnen niet door de president alleen of door een afzonderlijk collegelid worden genomen
(collegiaal bestuur). Elk van de collegeleden is rapporteur voor een deel van de onder­
zoeken, maar het college besluit.
Naast de 3 collegeleden zijn er 2 collegeleden in buitengewone dienst. Zij kunnen
onderzoeken begeleiden of een collegelid vervangen. In functie hebben zij dezelfde
bevoegdheden als de vaste collegeleden.
De secretaris van de Algemene Rekenkamer heeft de dagelijkse leiding van de ambtelijke
organisatie, daartoe gemandateerd door het college. De secretaris mandateert vervolgens
de 6 onderzoeksdirecteuren en de directeur Staf. De onderzoeksdirecteuren zijn
eindverantwoordelijk voor het onderzoek en de projecten die binnen hun directie zijn
belegd. Eén van hen vervult tevens de rol van plaatsvervangend secretaris.

Figuur 5 Organogram Algemene Rekenkamer

59

Content

5.2 Audit Advisory Committee
Een ‘Audit Advisory Committee’ met externen brengt sinds 2006 adviezen uit over de
organisatie en de bedrijfsvoering van de Algemene Rekenkamer. Het Audit Advisory
Committee (AAC) adviseert:
• de president bij het toezicht op de werkzaamheden van de organisatie en juiste
toepassing van de Comptabiliteitswet;
• de secretaris bij de dagelijkse leiding van de ambtelijke organisatie, gelet op het
mandaat / de instructies van het college.
Enkele jaren geleden is besloten om het zwaartepunt van de adviezen van het AAC te
verleggen van de ‘smalle bedrijfsvoering’ (waarbij het gaat om beheersing en control)
naar de ‘brede bedrijfsvoering’: de wijze waarop de organisatie en de bedrijfsvoering is
toegesneden op het mandaat, de missie en de strategie van de Algemene Rekenkamer.
5.2.1 Adviezen in 2017
In 2017 adviseerde het AAC onder meer over de reorganisatie, het risicomanagement,
de kwaliteitszorg, de interne accountantscontrole, de controlfunctie (inclusief interne
managementrapportages) en de governance. We lichten de adviezen hieronder toe.
Reorganisatie
De advisering aan de secretaris en de president richtte zich het afgelopen jaar vooral op
het strategisch personeelsbeleid, de gewenste cultuuromslag, het (voorbeeld-)gedrag en
de interne communicatie over de reorganisatie. Het AAC heeft daartoe ook gesproken
met verschillende gremia in de organisatie, waaronder de Ondernemingsraad en het
Gemeenschappelijk Overleg, over de aanpak en uitwerking van de reorganisatie.
Het AAC signaleerde in 2017 net als in het voorafgaande jaar dat de zich opstapelende
bezuinigingen die aan de Algemene Rekenkamer zijn opgelegd door het eerste en tweede
kabinet-Rutte, risico’s met zich meebrengen voor de taakuitvoering van het instituut.
Risicomanagement
Aangespoord door het AAC is de Algemene Rekenkamer in 2017 begonnen met het
project ‘Risicomanagement’. Het AAC heeft geadviseerd over het plan van aanpak en heeft
meegewerkt aan de organisatiebrede risico-inventarisatie. Begin 2018 zullen de resultaten
van het project voor advies aan het AAC worden voorgelegd.

60

Content

Kwaliteitszorg
Het AAC vindt de kwaliteit van ons werk van groot belang voor de positie en het gezag van
ons instituut. Kwaliteitsverbetering en -beheersing komen dan ook periodiek aan de orde in
de vergaderingen van het AAC. Zo heeft het AAC in 2017 met de functionaris kwaliteits­
bewaking gesproken over de jaarrapportage 2016 en het werkplan voor 2017. Ook is naar
aanleiding van kwaliteitsrapportages extra aandacht besteed aan incidentenonderzoek en
het jaarlijkse verantwoordingsonderzoek.
Interne accountantscontrole
Het AAC heeft ook een adviserende rol bij de benoeming, de controleopdracht en het
auditplan van de interne accountant. In 2017 zijn nieuwe afspraken gemaakt over de
afbakening van de werkzaamheden van de interne respectievelijk externe accountant voor
de jaarrekening 2017. Het AAC volgt de uitkomsten van de accountantscontrole en de
opvolging van de aanbevelingen nauwgezet.
Controlfunctie en interne managementrapportages
Net als voorgaande jaren heeft het AAC de controlfunctie en de interne management­
rapportage van de Algemene Rekenkamer over de uitvoering van het werkprogramma
besproken. De controlfunctie binnen de Algemene Rekenkamer heeft een andere plaats in
de organisatie gekregen, waardoor de onafhankelijkheid ervan beter is gewaarborgd. De
inrichting van de controlfunctie blijft een belangrijk aandachtspunt voor het AAC. Het AAC
heeft zijn waardering uitgesproken voor de verbetering van de managementrapportages
(in casu de maand- en viermaandsrapportages).
Governance
De governancestructuur van de Algemene Rekenkamer is eveneens een belangrijk
onderwerp van gesprek geweest, zowel binnen het AAC als ook tussen het AAC, de
president en de secretaris.
5.2.2 Bijeenkomsten in 2017
Het AAC heeft in 2017 5 keer regulier vergaderd met de secretaris van de Algemene
Rekenkamer. Daarbij waren, afhankelijk van het onderwerp, ook steeds anderen betrokken,
onder wie:
• leden van het MT;
• de stafmanagers van Bestuur & Financiën, van Personeel en Organisatie/Facilitaire
Zaken en van Communicatie;

61

Content

•
•
•
•
•

de controller;
de functionaris kwaliteitsbewaking;
de interne accountant;
de externe accountant;
de Ondernemingsraad.

Sinds 2016 voert het AAC aansluitend op iedere vergadering afzonderlijk overleg met de
president. In 2017 heeft het AAC een overleg gevoerd met het voltallige college.
Het AAC vergaderde in 2017 buiten de reguliere vergadering tweemaal: eenmaal met het
MT over het ‘Actieplan Verantwoordingsonderzoek’ en eenmaal gezamenlijk met het met
het college en het MT over sturing, cultuur en gedrag in het licht van de reorganisatie.
5.2.3 Zelfevaluatie
Jaarlijks evalueert het AAC zijn eigen functioneren. Daarvoor leveren het college en
managementteam inbreng. De zelfevaluatie was in 2017 gericht op 3 aandachtspunten:
doel en samenstelling van het AAC, de inbedding in de organisatie en de advies­
onderwerpen. Uit de zelfevaluatie komt het volgende beeld naar voren:
• Doel en samenstelling van het AAC
De (beoogde) verbreding van de rol van het AAC heeft het afgelopen jaar gestalte
gekregen. De daarbij benodigde ervaring/deskundigheid is in het AAC aanwezig. Wel zou
het komende jaar kunnen worden overwogen om het AAC uit te breiden naar 4 leden.
• Inbedding in de organisatie
Door de verbreding van de rol van het AAC is behoefte ontstaan om meer duidelijkheid
te verkrijgen over de vraag hoe het AAC zich verhoudt tot de secretaris en de president,
respectievelijk MT en college. Daarmee moet meer duidelijkheid over de rol van het
AAC komen.
• Adviesonderwerpen
Op zichzelf komen in de adviezen de goede onderwerpen aan de orde. Wel kan zowel
in timing als in wijze waarop de adviezen worden besproken nog verdere meerwaarde
voor de organisatie worden gerealiseerd.
5.2.4 Samenstelling van het Audit Advisory Committee
Het AAC bestond in 2017 uit de volgende leden:
• J.G.P.M. (Jan) Helderman RA was voorzitter van het AAC sinds 1 januari 2012 en is
herbenoemd in 2015. Jan Helderman is registeraccountant en lid van diverse besturen
en raden van toezicht.

62

Content

•
•

Mr. F.J. (Frederieke) Leeflang is lid van het AAC sinds 1 februari 2016. Zij is Special
Advisor bij Dentons Boekel N.V. en bekleedt diverse toezicht en bestuursfuncties.
Drs. Ph.F.M. (Philippe) Raets is lid van het AAC sinds 1 januari 2017. Hij is voorzitter van
het college van bestuur van ROC Zadkine.

De benoemingstermijn van de leden van het AAC is drie jaar. Een lid kan eenmalig voor
maximaal drie jaar worden herbenoemd.
• Eind 2017 heeft de heer J.P.G.M. (Jan) Helderman de maximale zittingstermijn als lid
van het AAC bereikt. Hij is zes jaar lang een zeer gewaardeerd lid en voorzitter geweest
en heeft afscheid genomen per 31 december 2017.
• Per 1 januari 2018 is de heer H. (Hans) van Geloven RC benoemd als lid van het AAC
van de Algemene Rekenkamer.
•

Mevrouw F.J. (Frederieke) Leeflang vervult met ingang van 2018 de rol van voorzitter
van het AAC.

V.l.n.r.: H. (Hans) van Geloven, F.J. (Frederieke) Leeflang, Ph.F.M. (Philippe) Raets

63

Content

6

Onze bedrijfsvoering

6.1 Sturing en beheersing
De minister van BZK is verantwoordelijk voor het beheer voor de begrotingshoofdstukken
van de Staten-Generaal en die van de Overige Hoge Colleges van Staat en Kabinetten van
de Gouverneurs. Ook dat van de Algemene Rekenkamer valt dus onder de verantwoorde­
lijk­heid van BZK. Het beheer over onze begroting voeren we zelf. Over de totstandkoming
van het begrotingsvoorstel bestaan afspraken tussen de minister en de colleges; de
zogenoemde beheersafspraken. Deze worden geacht recht te doen aan de staats­rechtelijke
onafhankelijke positie van de Hoge Colleges van Staat (Comptabiliteits­wet 2001, artikel 19).
De controle op onze jaarrekening is sinds 2017 anders ingericht dan in voorgaande jaren.
Onze interne accountant (afkomstig van een openbare accountantsorganisatie) en de
Auditdienst Rijk (ADR) stellen ieder een controleplan op. De interne accountant
controleert de materiële uitgaven, de ontvangsten en het gevoerde financieel beheer en
materieelbeheer. Hij rapporteert aan de secretaris. De ADR controleert de personeels­
uitgaven, gebruikt de bevindingen van de interne accountant en doet eventueel nader
onderzoek. De ADR geeft een accountantsverklaring af bij de rekening van de Algemene
Rekenkamer. Daarna rapporteert de ADR aan de minister van BZK voor het jaarverslag en
de slotwet. Uiteindelijk beoordeelt de Algemene Rekenkamer alle begrotingshoofdstukken
dus ook het begrotingshoofdstuk waaronder de Algemene Rekenkamer zelf valt. De
controleplannen, het rapport van de interne accountant en het rapport van de ADR worden
ook besproken door het Audit Advisory Committee van de Algemene Rekenkamer.
6.1.1 Bedrijfsvoeringsparagraaf
Op basis van maandelijkse managementinformatie beoordelen we of het primaire proces
en de ondersteunende processen in onze organisatie doelmatig en rechtmatig worden
uitgevoerd. In viermaandelijkse managementrapportages volgen we ook de inhoudelijke
voortgang van het werkprogramma en het bereiken van de doelen van de Algemene
Rekenkamer. Met deze informatie sturen we op de uitvoering van ons werkprogramma
en op verbetering van onze werkzaamheden.

64

Content

Door het verlies aan onderzoekscapaciteit als gevolg van de reorganisatie en de
publicatieluwe periode hebben we in 2017 minder publicaties uitgebracht dan in
voorgaande jaren (zie grafiek hieronder). Ook is besloten het onderzoek Meta-evaluatie
Decentralisaties niet te publiceren.

Aantal publicaties in 2017 afgenomen
21
2017

17

6

17

40

22
27

2016

6

21

54

23
18

2015
0

9

21

20

48

40

rapport

brief

webdossier

deelrapporten VO

60

Grafiek 3 Aantal publicaties in de periode 2015–2017
Een overzicht van al onze publicaties in 2017 is opgenomen in bijlage 1.

In 2017 heeft zich weliswaar een lichte verbetering voorgedaan in de beheersing van
onderzoeksprojecten in termen van doorlooptijden en capaciteit (onderzoeksdagen), maar
de projectbeheersing binnen de Algemene Rekenkamer ligt nog niet op het gewenste
niveau. Verdere verbetering van de beheersing van projecten is noodzakelijk en blijft een
serieus aandachtspunt in de bedrijfsvoering. Het is onderdeel van de ontwikkeling van de
gewenste zakelijkheid binnen de organisatie.

65

Content

6.1.2 Financieel beheer en materieelbeheer
Potentiële risico’s in de bedrijfsprocessen waar we maatregelen op hebben getroffen
hebben betrekking op (a) de controle van de personeelsuitgaven, (b) de budgetbeheersing,
(c) de tijdigheid van de betaling van facturen, (d) het gebied van administratieve gegevens­
verwerking, en tot slot op (e) de informatiebeveiliging.
a. V
 oor de controle op de personeelsuitgaven hebben we voor het jaar 2017 aansluiting
gezocht bij de rijksbrede controle hierop door de ADR.
b. W
 at de budgetbeheersing betreft is het vooral de opeenstapeling van financiële
taakstellingen die risico’s met zich meebrengt voor onze taakuitvoering. Ook in 2017
hebben we invulling gegeven aan de taakstellingen van het kabinet-Rutte/Verhagen en
het kabinet-Rutte/Asscher. Voor 2017 ging het om een bezuiniging van € 2,8 miljoen.
Vanaf 2018 betreft het structureel ruim € 3 miljoen, bijna 11% van het oorspronkelijke
begrotingsbedrag van 2017. De bezuinigingstaakstellingen en de noodzaak om de
organisatie te moderniseren overeenkomstig onze strategie voor de periode
2016–2020, waren aanleiding in 2017 een omvangrijke reorganisatie door te voeren.
Dit had een substantieel lagere personeelsformatie en -bezetting tot gevolg (zie ook
hoofdstuk 4). De stimuleringspremies in het kader van de VWNW-regeling konden
voor een groot deel nog in 2017 worden betaald; een klein deel wordt in 2018 betaald.
Voor de nog doorlopende loonkosten van vertrekkende medewerkers geldt het
omgekeerde: een groot deel daarvan komt ten laste van 2018 en latere jaren. De
kosten van de reorganisatie zijn weergegeven in onderstaande grafiek.

66

Content

Piek in kosten reorganisatie eind 2017 vooral veroorzaakt door buitengewoon verlof
1.200
1.017

800

474
455
400
272

197

129
0

280
59

30
2017

2018

2019

stimuleringspremies

begeleiding

buitengewoon verlof

inhuur deskundigheid

2020

* Voor het jaar 2018 moet nog rekening worden gehouden met een mogelijke naheffing van de Belastingdienst.

Grafiek 4 Kosten van de reorganisatie in de jaren 2017 tot en met 2020 (x € 1.000)
Bovenstaande cijfers zijn voorlopige afwachtende de afronding van de controle.

H
 et personeelsverloop als gevolg van het gebruik van de VWNW-regeling was in 2017
evenals de uitstroom door natuurlijk verloop groter dan verwacht. Dat veroorzaakte
een onderbezetting in de tweede helft van 2017, die leidde tot vrijval in het personeels­
budget. We voorzagen een forse onderuitputting aan het eind van het jaar. In de
Najaarsnota van 2017 hebben we voorgesteld dit deel van de middelen met een
kasschuif (bijna € 1,2 miljoen) over te hevelen naar de begroting 2018. Met de 2e
suppletoire wet heeft het parlement dit voorstel gehonoreerd.
c. D
 e crediteuren zijn voor 90% binnen dertig dagen na factuurdatum betaald. Dat is
weliswaar een verbetering van 5 procentpunt ten opzichte van 2016, maar we voldoen
nog niet aan de rijksbrede doelstelling om ten minste 95% binnen dertig dagen te
betalen. Dit behoeft nadere aandacht in 2018.

67

Content

d. D
 e bestaande samenwerking met de Tweede Kamer op het gebied van het financiële
informatiesysteem is in 2016 geformaliseerd in een samenwerkingsovereenkomst
waarin producten, diensten, rollen en verantwoordelijkheden zijn benoemd. In het
tijdvak 2016-2017 hebben we in een proefproject onderzocht of het uitbesteden van
administratieve taken aan de Tweede Kamer een manier zou kunnen zijn om de
continuïteit van de administratieve gegevensverwerking van de Algemene Rekenkamer
beter te waarborgen. Twee van onze financieel medewerkers werden hiervoor
gedetacheerd bij de Tweede Kamer. De proef is medio 2017 met de Tweede Kamer
geëvalueerd en beëindigd. We hebben om redenen van efficiency besloten niet over te
gaan tot uitbesteding van deze administratieve taken. De overeenkomst voor het
gebruik van het financieel informatiesysteem is gehandhaafd.
e. D
 e vertrouwelijkheid, integriteit en de beschikbaarheid van informatie wordt in onze
organisatie gewaarborgd door middel van maatregelen die op basis van risicoanalyse
worden getroffen. De maatregelen zijn geïmplementeerd conform de Baseline
Informatiebeveiliging Rijksdienst (BIR 2012).
In 2017 hebben zich negen beveiligingsincidenten voorgedaan. Daarbij is het
beveiligings­beleid effectief gebleken in de zin dat de incidenten tijdig zijn gedetecteerd,
gemeld en door de getroffen maatregelen niet tot ernstige gevolgen hebben geleid.
De risicoanalyse wordt in 2018 geactualiseerd. Dan zal ook in kaart worden gebracht
in hoeverre het beveiligingsbeleid moet worden aangepast naar aanleiding van de
BIR 2017.

6.2 Financiën
6.2.1 Taakstellingen
Op 21 september 2016 hebben we in een brief aan het parlement aandacht gevraagd voor
de budgettaire situatie van de Algemene Rekenkamer en deze als ‘niet verantwoord’
bestempeld. De kabinetten-Rutte/Verhagen en Rutte/Asscher hebben in het kader van hun
regeerakkoorden aan de Algemene Rekenkamer gevraagd de hieronder weergegeven
taakstellingen op zich te nemen.

68

Content

Verloop taakstellingen over de periode 2013 tot en met 2018
3.076.000
2.829.000

3.000.000
2.230.000

1.176.000

1.008.000

504.000

2.000.000
1.600.000
1.000.000

1.726.000

1.821.000

1.900.000

1.100.000
800.000

0

2013

2014

2015

2016

2017

kabinet-Rutte/Verhagen

kabinet-Rutte/Asscher

2018

structureel

Grafiek 5 Taakstellingen kabinet-Rutte/Verhagen en kabinet-Rutte/Asscher 2013-2018 (in euro’s)

Het totaal van de taakstellingen loopt structureel op tot bijna 11% van onze oorspronkelijke
begroting voor 2017, te weten € 28 miljoen.
We hebben stevige maatregelen moeten nemen: een korting op ons personeelsbudget en
een sterke versobering van het materiële budget. Daarnaast hebben we afstand gedaan van
een groot deel van de voor ons beschikbare kantoorruimte op de departementen. Dit
leverde een aanzienlijke besparing op voor het Rijk – die niet werd meegerekend in onze
begroting.
De doelformatie (exclusief college) is gedaald van 268,7 fte (vóór de reorganisatie) naar
229,3 fte (na de reorganisatie).
6.2.2 Uitgaven
In 2017 heeft de Algemene Rekenkamer € 353.000 minder uitgegeven dan begroot.
Rekening houdend met het naar 2018 overgehevelde bedrag van € 280.000 resteert
daarvan € 73.000. In verband met de uitvoering van de reorganisatie is daarnaast met de
Najaarsnota 2017 een kasschuif van € 1,2 miljoen naar 2018 overgeheveld (zie § 6.1.2).

69

Content

Minder uitgaven dan begroot in 2017
Uitgaven (x € 1.000)
30.000
28.822 28.836

28.906 28.553

2016

2017

20.000

10.000

0

begroting

realisatie

Grafiek 6 Begroting en realisatie van de uitgaven 2016-2017 (x € 1.000)
De uitgaven zijn voorlopige cijfers afwachtende de afronding van de controle.

Specificatie van de uitgaven
De uitgaven voor ons eigen personeel zijn afgenomen als gevolg van de beoogde toe­
genomen mobiliteit van het personeel. Tegelijkertijd zijn de uitgaven voor inhuur van
externe deskundigheid voor onderzoek toegenomen.

70

Content

Lichte afname van personele uitgaven in 2017

22.901
23.617

Eigen personeel
1.966
1.633

Externe inhuur
81
18
0

Overig personeel

10.000

20.000

30.000

2016
totaal € 25.268

2017
totaal € 24.949

Grafiek 7 Personele uitgaven 2016 en 2017 (x € 1.000)
De uitgaven zijn voorlopige cijfers afwachtende de afronding van de controle.

De bezoldiging van het college wordt vastgesteld volgens de Wet rechtspositie Raad van
State, Algemene Rekenkamer en Nationale ombudsman.
Tabel 1 Beloningen college 2016–2017 (in euro’s)
2016

drs. A.P. (Arno) Visser

2017

beloning

pensioenpremie

totaal

beloning

pensioenpremie

totaal

156.546

15.811

172.357

159.387

18.044

177.431

133.446

15.160

148.606

138.855

17.460

156.315

42.302

5.856

48.158

Lid v.a. 15-1-2013 tot 15-10-2015
President v.a. 15-10-2015

drs. F.C. (Francine) Giskes
Lid v.a. 15-10-2015

drs. E. (Ewout) Irrgang
Lid v.a. 1-9-2017

drs. C.C.M. (Kees) Vendrik

136.813

15.288

152.101

41.049

4.365

45.414

426.805

46.259

473.064

381.593

45.725

427.318

Lid v.a. 15-4-2011 tot 1-4-2017

totaal

De uitgaven zijn voorlopige cijfers afwachtende de afronding van de controle.

71

Content

Bijlage 3 bevat een overzicht van de nevenfuncties van de collegeleden, de leden in
buitengewone dienst en de secretaris.
De bestuurskosten bevatten kosten voor dienstvervoer, buitenlandse reizen en de post
diversen, dat zijn kosten zoals zakelijke lunches en opleidingskosten. Onder ‘college
algemeen’ staan de kosten voor representatieve activiteiten van het college als geheel. In
2017 betrof dit voornamelijk de kosten voor het afscheid van het collegelid Kees Vendrik
en het afscheid van de secretaris Ellen van Schoten.
Tabel 2 Bestuurskosten 2016–2017
2016
totaal

2017
woon- en
werkverkeer

internationale reizen

diversen

totaal

134

39.899

40.032

College algemeen

5.146

drs. A.P. (Arno) Visser

36.136

58.473

4.521

3.812

66.807

6.521

3.313

1.129

137

4.579

315

534

32

881

97

661

43.978

112.961

Lid v.a. 15 -01-2013 tot 15-10-2015
President v.a. 15-10-2015

drs. F.C. (Francine) Giskes
Lid v.a. 15-10-2015

drs. E. (Ewout) Irrgang
Lid v.a. 1-9-2017

drs. C.C.M. (Kees) Vendrik

3.561

564

52.045

62.665

Lid v.a. 15-4-2011 tot 1-4-2017

totaal

6.318

De uitgaven zijn voorlopige cijfers afwachtende de afronding van de controle.

De leden in buitengewone dienst ontvangen een vacatievergoeding op grond van artikel 8
van het Besluit rechtspositie Raad van State, Algemene Rekenkamer en Nationale
ombudsman.

72

Content

Meer beroep gedaan op collegeleden in buitengewone dienst in 2017

drs. P.W. (Paul) Doop

2016

3.810

v.a. 17-8-2004

2017

5.539

prof. dr. M.J.W. (Mark) van Twist

2016

v.a. 17-8-2004

2017

17.760*

0

4.000

8.000

12.000

16.000

20.000

* vergoedingen uit 2015, 2016 en 2017 betaald in 2017

Grafiek 8 Vacatievergoedingen collegeleden in buitengewone dienst 2016–2017 (in euro’s)
De uitgaven zijn voorlopige cijfers afwachtende de afronding van de controle.

De leden van het Audit Advisory Committee ontvangen een vacatievergoeding. Deze is
gelijk aan die van de collegeleden in buitengewone dienst. In 2017 bedroeg deze € 240
exclusief btw per dagdeel.

Omvang uitgekeerde vacatievergoedingen leden,
Audit Advisory Committee gestegen in 2017

J.G.P.M. (Jan) Helderman RA

2016

4.320

Voorzitter v.a. 1-1-2012

2017

4.646

mr. F.J. (Frederieke) Leeflang

2016

5.040

Lid v.a. 1-2-2016

2017

5.227

drs. Ph.F.M. (Philippe) Raets

2016

Lid v.a. 1-1-2017

2017

6.389

0

2.000

4.000

6.000

Vacatievergoedingen
leden Audit
Advisery
Committee
2016-2017
(in euro’s,
exclusief
BTW)
Grafiek 9 Vacatievergoedingen
leden
Audit Advisory
Committee
2016–2017
(in euro’s,
exclusief
btw)

De uitgaven zijn voorlopige cijfers afwachtende de afronding van de controle.
73

Content

In de tabel hieronder staan de beloningen van de ambtelijke top in 2016 en 2017. De Wet
normering topinkomens (WNT) bepaalt dat de bezoldiging en eventuele ontslaguitkeringen
van topfunctionarissen en gewezen topfunctionarissen in de publieke en semipublieke
sector op naamsniveau vermeld moeten worden in het financieel jaarverslag. Deze
publicatieplicht geldt tevens voor topfunctionarissen die bij een WNT-instelling geen
– al dan niet fictieve – dienstbetrekking hebben of hadden. Daarnaast moeten van niettopfunctionarissen de bezoldiging en/of eventuele ontslaguitkeringen (zonder naams­
vermelding) gepubliceerd worden indien deze het wettelijk maximum te boven gaan.
Niet-topfunctionarissen zonder dienstbetrekking vallen echter buiten de reikwijdte van
de wet.
Voor onze organisatie heeft de publicatieplicht betrekking op de secretaris. Het wettelijk
bezoldigingsmaximum bedraagt in 2017 € 181.000. Dit maximum wordt niet over­schreden.
Tabel 3 Beloningen ambtelijke top 2016–2017 (in euro’s)
2016

dr. E.M.A. (Ellen) van
Schoten RA

beloning

onkostenvergoeding

pensioenpremie

131.037

6.496

15.065

152.598

117.060

3.248

14.720

116.647

3.248

92.300
107.369

2017

totaal beloning

onkostenvergoeding

pensioenpremie

totaal

103.104

4.877

16.890

124.872

135.028

118.807

3.251

16.890

138.949

14.691

134.586

9.932

271

1.408

11.611

2.707

12.285

107.292

118.807

3.251

16.890

138.949

3.248

14.399

125.016

108.971

3.251

16.673

128.896

47.989

1.626

7.264

56.879

51.468

1.626

7.829

60.922

Secretaris v.a. 1-3-2009 tot 1-10-2017

drs. C. (Cornelis) van der Werf
Directeur v.a. 1-10-2013 tot 1-12-2017
Wnd. secretaris v.a. 1-10-2017 tot
1-12-2017
Secretaris v.a. 1-12-2017

drs. B. (Barbara) Goezinne
Directeur v.a. 1-1-2012 tot 1-2-2017

drs. S.A.L. (Bas) Wakkerman
Directeur v.a. 1-3-2016

mr. K.Y. (Katinka) Knoop
Directeur v.a. 21-9-2015

drs. M.J.P. (Mark) Smolenaars
Directeur v.a. 1-7-2017

drs. J.F.A. (Joost) van Hofwegen
Directeur v.a. 1-7-2017

totaal

654.520

De uitgaven zijn voorlopige cijfers afwachtende de afronding van de controle.

De materiële uitgaven zijn toegenomen, vooral door inhuur van externe deskundigheid
voor beleids-, juridische- , formatie- en organisatieadvies.
74

661.077

Content

Lichte toename van materiële uitgaven in 2017

436

Inbesteding
Uitbesteding

130
49
789
462

Shared service
organisaties

414
662
597

Diensten en middelen
43
70

Vervoer en verblijf

1.279

ICT

796

Huisvesting
Communicatie

191
335
455
130

Financiële 27
instrumenten 0
0

500

1.000

1.500

2016
totaal 3.261

2017
totaal 3.604
Grafiek 10 Materiële uitgaven 2016 – 2017 (x € 1.000)

De uitgaven zijn voorlopige cijfers afwachtende de afronding van de controle.

Toelichting op de uitgaven
De Algemene Rekenkamer biedt volledig inzicht in de uitgaven via het ‘open spending’bestand dat op Verantwoordingsdag via onze website is te raadplegen. Hieronder lichten
we een beperkt aantal kostencategorieën toe.
• Personele uitgaven
Loonkosten en personele exploitatie maken 80% uit van de totale uitgaven. De personele
exploitatie bevat kosten zoals vergoedingen voor woon-werkverkeer, kosten van nationale
en internationale dienstreizen en kosten van studie en opleidingen. Circa 8% van de
personele uitgaven betreft externe inhuur.
75

Content

• Extra belonen van medewerkers
Binnen de personele uitgaven vallen ook eenmalige beloningen en kosten voor
representatie van eigen personeel. We streven uniformiteit en transparantie na bij het
extra belonen van medewerkers. Daarom passen we sinds 2015 het Beleidskader Extra
Belonen sector Rijk toe. De normen die daarbij horen zijn dat (a) een eenmalige beloning
per schaalcategorie jaarlijks aan maximaal 25% van de medewerkers wordt toegekend; (b)
het percentage per categorie maximaal 5% mag afwijken van het totaalgemiddelde; (c) de
eenmalige beloning minimaal € 750 bedraagt en maximaal één maandsalaris; (d) de ronde
voor eenmalige beloningen twee keer per jaar plaatsvindt.
In 2017 is aan 72 medewerkers een eenmalige toeslag toegekend. Het totaalbedrag was
€ 61.490. Het gemiddelde bedrag per toekenning komt daarmee uit op € 854.
Medewerkers kunnen voor bijzondere inzet of prestaties ook worden beloond met
cadeaubonnen. In totaal is in 2017 € 10.840 aan cadeaubonnen uitgekeerd.
• Externe inhuur
In 2017 is voornamelijk externe expertise ingehuurd binnen het verantwoordings­
onderzoek (expertise op het gebied van accountancy, financiën en administratieve
organisatie) en voor de begeleiding van de reorganisatie (organisatie- en formatieadvies).
Ook zijn enkele uitzendkrachten ingehuurd, met name in de vakantieperioden.

76

Content

Toename van de uitgaven aan externe inhuur in 2017

Interim-management

0
79
74

Organisatieadvies

288
36

Juridisch advies

8
280

Uitzendkrachten

213
204

Advisering ICT

13
18
12

Beleidsadvies

1303

Accountancy en
onderzoeksopdrachten
Communicatieadvies

975
51
45

0

500

1.000

1.500

2016
totaal 1.633

2017
totaal 1.966

Grafiek 11 Specificatie uitgaven externe inhuur 2016 - 2017 (x € 1.000)
De uitgaven zijn voorlopige cijfers afwachtende de afronding van de controle.

Ten opzichte van 2016 zijn de uitgaven voor externe inhuur in 2017 gestegen. Deze stijging
heeft met name betrekking op de inhuur van externe deskundigheid ten behoeve van
onderzoek. De uitgaven zijn bekostigd uit het budget dat is vrijgevallen doordat we in 2017
hebben we gewerkt met een onderbezetting op onze formatie. Het vrijgevallen budget is
aangewend voor de inhuur van tijdelijke onderzoekscapaciteit (zie categorie ‘accountancy,
financiën en administratieve organisatie’). Daarnaast is capaciteit ingehuurd voor de
begeleiding van de reorganisatie (zie categorie ‘organisatie- en formatieadvies’), waaronder
een programmamanager reorganisatie en begeleiding bij de VWNW-trajecten.

77

Content

Kostprijs medewerkers per dag
In grafiek 11 zijn de productieve dagen van onze medewerkers onderverdeeld in drie
categorieën:
• Onderzoeksprojecten. Dit zijn de dagen die we hebben besteed aan onderzoeken. Deze
onderzoeken hebben geleid of zullen leiden tot een externe publicatie.
• Internationale projecten. Dit zijn de dagen die zijn besteed aan samenwerkingsprojecten
met zusterinstellingen in het buitenland en aan onze activiteiten in het Contactcomité,
EUROSAI en INTOSAI. In deze categorie hebben we directe en indirecte dagen bij
elkaar geteld, net zoals in vorige jaren.
• Overige direct productieve activiteiten. Dit zijn de dagen waarop we informatie
verzamelen en risicoanalyses uitvoeren om te bepalen welke thema’s urgent genoeg
zijn om in ons werkprogramma op te nemen. Deze categorie bevat ook dagen besteed
aan vaktechniek, intern gerichte ontwikkelprojecten en aan relatiebeheer.

Daling van het aantal productieve dagen in 2017
Uitgaven gelijk gebleven
Productieve dagen

Uitgaven (x € 1.000)

30.000

30.000

20.000

20.000

10.000

10.000

0

2015

2016

2017

0

2015

2016

onderzoeksprojecten

internationale projecten

overige direct productieve activiteiten

totaal

Grafiek 12 Productiecijfers 2015–2017, in dagen en euro’s (x € 1.000)

78

2017

Content

Stijging van 19% van de kostprijs per dag in 2017
1.400
1.266
1.200

1.000

1.027
975

800

2015

2016

2017

Grafiek 13 Kostprijs per dag 2015–2017 (in euro’s)

De kostprijs per dag van het onderzoek berekenen we door de totale uitgaven van de
organisatie te vergelijken met de productieve dagen. De formatie exclusief college en
secretaris is vastgesteld op 229,3 fte. De feitelijke bezetting lag eind 2017 met 210,11 fte
(vervuld door 232 medewerkers) onder de formatie. In deze 210,11 fte zijn ook 17,71 fte
opgenomen van VWNW-kandidaten. Deze personen staan wel op de loonlijst, maar
werken effectief niet meer. Dit verklaart de toegenomen kostprijs per dag in 2017.
Capaciteit en kostendekkendheid van internationale projecten
Per jaar zetten wij ongeveer 14 fte’s in voor internationale activiteiten. Acht daarvan
worden extern gefinancierd door bijvoorbeeld het Permanent Hof van Arbitrage of de
Europese Unie. Voor institutionele versterkingsprojecten stellen we de eis dat deze
kostendekkend moeten worden gefinancierd. Daarbij hanteren wij voor personeelskosten
de tarieven in de Handleiding Overheidstarieven van het Ministerie van Financiën. Voor de
reis- en verblijfskosten hanteren we de richtlijnen van het Ministerie van BZK.
In 2017 hebben we het externe controleurschap van het Permanent Hof van Arbitrage
afgesloten. Datzelfde geldt voor de samenwerkingsprojecten met de rekenkamers van
Koeweit en Tanzania en het Kiesgroepproject voor de rekenkamers van Moldavië,
Montenegro, Oekraïne en Georgië.

79

Content

Tabel 4 Kostendekkendheid van internationale projecten
KostenFinancieringsbron
dekkendheid
51%
Permanent Hof van Arbitrage

Project
Extern controleurschap van het
Permanent Hof van Arbitrage
Samenwerking rekenkamer Koeweit

99%

Rekenkamer Koeweit

Samenwerking rekenkamer Tanzania

100%

Ministerie van Buitenlandse Zaken

Kiesgroepproject
(rekenkamers Moldavië, Montenegro,
Oekraïne en Georgië)

100%

Ministerie van Financiën

Dit zijn voorlopige cijfers afwachtende de afronding van de controle.

6.2.3 Ontvangsten
Onze ontvangstenbegroting voor 2017 omvatte € 1.217.000; dit bedrag is met € 1.152.000
bijna gerealiseerd. Daarmee waren onze ontvangsten in 2017 € 65.000 lager dan begroot.
Dit hangt onder meer samen met een vertraging in het samenwerkingsprogramma met
rekenkamers in de Arabische regio.

Minder ontvangsten dan begroot
Ontvangsten (x € 1.000)
1.500

1.000

1.217

1.217

1.152

801
500

0

2016
begroting

2017
realisatie

Grafiek 14 Begroting en realisatie 2016–2017 (x € 1.000)
De ontvangsten zijn voorlopige cijfers afwachtende de afronding van de controle.

80

Content

Ontvangsten vallen in 2017 hoger uit dan in 2016

771

2017

416

2016
0

300
internationale projecten

288

97

600
detacheringen

316

65 1.152

801
900

1.200

overige

Grafiek 15 Specificatie ontvangsten 2016–2017 (x € 1.000)
De ontvangsten zijn voorlopige cijfers afwachtende de afronding van de controle.

6.3 Duurzaamheidsdoelstellingen
De Algemene Rekenkamer wil bijdragen aan de internationale doelstellingen voor
duurzame ontwikkeling en wil hierin ook een voorbeeldrol vervullen. Als kantoor­
organisatie kunnen wij in onze bedrijfsvoering de grootste impact bewerkstelligen door
ons te richten op een reductie van CO2-uitstoot en papierverbruik. Onze ambitie is om
minimaal te voldoen aan de zogenoemde 20-20-20-doelstellingen van de EU. Dit houdt in
dat de CO2-uitstoot in het jaar 2020 ten opzichte van 1990 met 20% is afgenomen, dat er
20% minder energieverbruik is en dat het aandeel hernieuwbare energie minimaal 20% is
van het totale energiegebruik.
Om onze CO2-uitstoot verder te verminderen richten wij ons op reductie van vlieg­
kilometers, energiebesparing (stroom en gas) en gebruik van groene stroom. Daarnaast
willen we het papierverbruik drastisch verminderen door digitaal werken zoveel mogelijk
te stimuleren.
6.3.1 Vermindering CO2-uitstoot
Onze CO2-uitstoot wordt voornamelijk veroorzaakt door energieverbruik van ons
kantoorgebouw (stroom en warmte) en vliegkilometers.

81

Content

CO2-uitstoot licht gestegen in 2017 door toename aantal vliegkilometers

103
254

2017
138

249

2016
106

272

2015
0

100
warmte

water

papier

vliegen

200
overig vervoer

300

CO2-uitstoot ná compensatie

Grafiek 16 CO2-uitstoot 2015–2017 vóór en na compensatie (in tonnen)

Sinds 2016 gebruiken we alleen nog groene, in Nederland opgewekte stroom, wat tot een
forse afname van onze CO2-uitstoot heeft geleid. Ten opzichte van 2016 is onze CO2uitstoot echter toegenomen met 7 ton, van 248 ton in 2016 naar 255 ton in 2017. Hiervan
is 151 ton gecompenseerd ten opzichte van 111 ton in 2016 (zakelijk verkeer). De toename
van de CO2-uitstoot is toe te schrijven aan de stijging van het aantal vliegkilometers van
701.664 naar 931.018 km. Een verklaring hiervoor is onze inzet voor het Sharakaprogramma – een vijfjarig samenwerkingsprogramma met zeven Arabische rekenkamers;
zie § 3.1.3 – waarvoor de betrokken medewerkers vaak per vliegtuig hebben gereisd. Om
het aantal vliegkilometers te beperken was tot september 2017 het beleid om voor
afstanden kleiner dan 700 km de trein te nemen. Sinds september volgen we als organisatie
de regeling van het Rijk, die vliegen toestaat bij afstanden vanaf 500 km. Het nemen van de
trein voor afstanden kleiner dan 700 km wordt vanuit de organisatie nog steeds
gestimuleerd, evenals het gebruik van tele-/videoconferenties en reizen met kleinere
delegaties. Het energieverbruik van ons gebouw is in 2017 afgenomen ten opzichte van
2016, zowel wat verbruik van stroom als verbruik van gas/warmte betreft (stroomverbruik
van 889 MWh in 2016 naar 806 MWh in 2017; verbruik van gas/warmte van 3.382GJ in
82

Content

2016 naar 2.696 GJ in 2017). Deze afname komt door aanpassing van instellingen van
installaties en servers en door de plaatsing van slimme meters.
6.3.2 Vermindering papierverbruik
Ons papierverbruik was in 2017 weliswaar lager dan in 2016 (41% respectievelijk 36%
vermindering ten opzichte van 2009), maar nog lang niet laag genoeg om onze ambitieuze
doelstelling van 60% vermindering te halen.

Papierverbruik weer verminderd in 2017, maar doelstelling nog niet gerealiseerd
1.0000

7.500

5.000

2.500

0

2009

2010

2011

verbruik in kilo's

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

streven 2018

Grafiek 16 Papierverbruik in kilo’s, 2009–2017 (en streefgetal 2018)

Door medewerkers te faciliteren en uit te rusten met handzame, mobiele apparatuur
stimuleren wij hen zoveel mogelijk digitaal te werken en zo min mogelijk documenten te
printen. Daarmee blijven we sturen op het realiseren van onze ambitie.

83

Content

7

Over het Verslag 2017
In het Verslag 2017 verantwoorden we ons over onze werkzaamheden in 2017.
We presenteren de grote lijnen van ons beleid en onderzoek en geven inzicht in de
middelen die we daarvoor inzetten.
We willen onze verantwoording moderniseren. Daarom gaan we met het Verslag 2017
verder op de weg die we met het Verslag 2016 zijn ingeslagen in de richting van
geïntegreerde verslaglegging. Dit betekent dat we onze belangrijkste niet-financiële
prestaties presenteren in samenhang met de financiën van het afgelopen jaar. Zo kunnen
we een omvattend beeld geven van de manier waarop en de mate waarin we waarde
leveren voor de belanghebbenden bij onze organisatie.
Naast dit Verslag 2017 brengen we in mei 2018 – net als de departementen – ons financiële
jaarverslag uit.
Verantwoording
Infographics: Corps, Joris Fiselier, Linda Meijer-Wassenaar, Els Wittkämper
Fotografie: Levien Willemse, René Verleg, Jiri Büller, Willy Nihot-Olivier, eigen materiaal
De tekst van het Verslag 2017 van de Algemene Rekenkamer is vastgesteld op 27 maart
2018. Het verslag is op 29 maart 2018 aangeboden aan de voorzitter van de Tweede Kamer.
Contact
We hebben ons Verslag 2017 met zorg samengesteld. Uw vragen of suggesties naar
aanleiding van ons Verslag horen we graag. U kunt een bericht sturen naar
voorlichting@rekenkamer.nl
Algemene Rekenkamer
Lange Voorhout 8
Postbus 20015
2500 EA Den Haag

84

Content

Bijlage 1 Publicaties 2017
Nr. Titel

Publicatiedatum

1

Producten op de Europese markt: CE-markering ontrafeld

19 jan 2017

2

Inburgering; Eerste resultaten van de Wet inburgering 2013

24 jan 2017

3

Bekostiging van de curatieve geestelijke gezondheidszorg

26 jan 2017

4

UWV; Balanceren tussen ambities en middelen

31 jan 2017

5

Zicht op belastingverlichtende regelingen; Een inventarisatie van fiscale regelingen
die de belastingontvangsten van het Rijk beperken

1 feb 2017

6

Brief aan de Tweede Kamer Actualisering website kredietcrisis rekenkamer.nl

9 feb 2017

7

Brief aan de Tweede Kamer reactie op de aan de minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid gevraagde reactie op ons onderzoek ‘Inburgering’

13 feb 2017

8

Verslag 2016

29 mrt 2017

9

Rijk in uitvoering in 18 factsheets

11 apr 2017

10

Brief aan de Tweede Kamer Reactie op rapportage Adviescommissie
Verslaggevingsstelsel rijksoverheid

8 mei 2017

11

Verantwoordingsonderzoek 2016

17 mei 2017

12

Staat van de rijksverantwoording 2016

17 mei 2017

13

Rapport bij de Nationale verklaring 2017

17 mei 2017

14

Brief aan de Tweede Kamer over ontwikkelingen rond interventies kredietcrisis

23 mei 2017

15

Brief aan de Tweede Kamer over webdossier Vervanging F-16/Verwerving F-35

22 juni 2017

16

Op zoek naar inzicht in maatschappelijk verantwoord inkopen bij het Rijk
(+ infographic)

29 juni 2017

17

Brief aan de Tweede Kamer met reactie op de evaluatie van de 30%-regeling voor
experts uit het buitenland

4 sept 2017

18

Brief aan de Tweede Kamer over voorbereiding realisatie van de ‘Sustainable
Development Goals’

13 sept 2017

19

Niet-belastingontvangsten; Raming, beheersing en prikkels van ontvangsten van
ministeries

14 sept 2017

20

Toezicht op banken in Nederland; Uitvoering prudentieel toezicht op middelgrote
en kleine banken door DNB

27 sept 2017

21

Brief aan de Tweede Kamer over aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2018
(hoofdstuk VI) van het ministerie van Veiligheid en Justitie

5 okt 2017

85

Content

Publicatiedatum

Nr. Titel
22

Brief aan de Tweede Kamer over aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2018
(hoofdstuk VIII) van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

5 okt 2017

23

Brief aan de Tweede Kamer over aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2018
(hoofdstuk X) van het ministerie van Defensie

5 okt 2017

24

Brief aan de Tweede Kamer over aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2018
(hoofdstuk IX) van het ministerie van Financiën en de Nationale Schuld en de
Miljoenennota 2018

5 okt 2017

25

Brief aan de Tweede Kamer over aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2018
(hoofdstuk XIII) van het ministerie van Economische Zaken

5 okt 2017

26

Brief aan de Tweede Kamer over aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2018
(hoofdstuk XII) van het ministerie van Infrastructuur en Milieu

5 okt 2017

27

Brief aan de Tweede Kamer over aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2018
(hoofdstuk XV) van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

5 okt 2017

28

Brief aan de Tweede Kamer over aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2018
(hoofdstuk XVI) van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

5 okt 2017

29

Brief aan de Tweede Kamer over aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2018
(hoofdstuk VII) van het ministerie van Binnenlandse Zaken

6 okt 2017

30

Brief aan de Tweede Kamer over aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2018
(hoofdstuk XVII) van de minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

10 okt 2017

31

Brief aan de Tweede Kamer over aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2018
(hoofdstuk V) van het ministerie van Buitenlandse Zaken

10 okt 2017

32

Tussenstand Investeringsagenda Belastingdienst

11 okt 2017

33

Brief aan de Tweede Kamer over actualisering website kredietcrisis.rekenkamer.nl

25 okt 2017

34

Voorarrest: verdachten in de cel; Een kwantitatieve analyse van inverzekeringstelling
14 nov 2017
en voorlopige hechtenis

35

Brief aan de Tweede Kamer naar aanleiding van vraag Tweede Kamer over
toepassing remplaçantenregeling

27 nov 2017

36

EU-gerelateerde aandachtspunten ontwerpbegroting 2018

23 nov 2017

37

Actualisering webdossier EU-governance

23 nov 2017

38

Schenkingsvrijstelling eigen woning; Effecten op de hypotheekschuld

6 dec 2017

39

Brief aan de Tweede Kamer bij rapport rekenkamers Oostenrijk, Cyprus, Duitsland,
Finland en Nederland over toezicht op middelgrote en kleine banken

14 dec 2017

86

Content

Publicatiedatum

Nr. Titel

40

Report of the Task Force on European Banking Union to the Contact Committee of
Supreme Audit Institutions of the European Union and the European Court of
Auditors on prudential supervision of medium-sized and small (‘less significant’)
institutions in the European Union after the introduction of the Single Supervisory
Mechanism

14 dec 2017

Focus op ‘kansrijke’ aangiften bij de politie

19 dec 2017

87

Content

Bijlage 2 Overige activiteiten 2017
Datum

Externe activiteiten

3 jan 2017

Essay in Elsevier van president Arno Visser over de vraag ‘Krijgt u waar voor uw
belastinggeld?’

12 jan 2017

Bijdrage van Cor van Montfort aan expertmeeting bij Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport over de governancerelatie tussen zorginstellingen en het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport

24 jan 2017

Presentaties van Cor van Montfort en Egbert Jongsma over ‘Lessen uit decentralisaties’
bij de bijeenkomst ‘Haagse Kennis en Kunde’ op 24 januari 2017 en een bijeenkomst met
lokale rekenkamers op 26 januari 2017

24 jan 2017

Masterclass over innovatie in audit voor het Centraal orgaan Opvang Asielzoekers door
Diny van Est

26 jan 2017

Persconferentie in Polen door Patrick Antenbrink (samen met president Poolse
rekenkamer) over de internationale audit naar luchtkwaliteit

16 feb 2017

Gastcollege bij Universiteit Nijmegen door Diny van Est en Ineke Boers over publiekprivate samenwerking

16 feb 2017

Bijeenkomst ‘Prinsjesdag op de kaart’, georganiseerd door Egbert Jongsma en
Rudi Turksema, over hoe de jaarlijkse begrotingsbehandeling kan worden ondersteund
door data over maatschappelijke problemen en de middelen die hiervoor worden
ingezet geografisch aan elkaar te koppelen

28 feb 2017

Gastcollege door Diny van Est en Herwig Cleuren aan Universiteit Leiden over de
Algemene Rekenkamer en internationale samenwerking

8 mrt 2017

Tweedaagse workshop voor de ontwikkeling van een nieuwe methode voor de
uitwisseling van data en methoden tussen 8 Europese rekenkamers

14 mrt 2017

Presentatie door Patrick Antenbrink aan de Vlaamse Onderwijsraad over ons onderzoek
naar inburgering

25 mrt 2017

Grondwetdag, een samen met Prodemos georganiseerd evenement met een
scholierenquiz en grondwetwandelingen

11 apr 2017

Masterclass bij het ESAA Erasmus Governance Institute door Diny van Est en
Noortje van Willegen over publieke aandeelhouders

11 apr 2017

Presentatie op congres bij de Inspectieraad door Rudi Turksema en
Linda Meijer-Wassenaar over CODEA en Data Analytics

12 apr 2017

Toezichtslab in samenwerking met de Universiteit Tilburg door Diny van Est en
Cor van Montfort

12 apr 2017

Presentatie door Rudi Turksema en Linda Meijer-Wassenaar op bijeenkomst
‘Datagathering voor Rijksinspecties’ over data en beeld in het onderzoek CE-markering

2 mei 2017

Presentatie door Sanne Trienekens aan interne auditafdeling gemeente Den Haag over
de hoofdtaken van de Algemene Rekenkamer, het onderzoeksproces en het type
onderzoeken dat we doen

88

Content

Datum

Externe activiteiten

17 mei 2017

Toespraak door president Arno Visser in de Tweede Kamer bij de overhandiging van de
resultaten van het verantwoordingsonderzoek 2016

22 mei 2017

Toespraak van collegelid Francine Giskes (samen met Tweede Kamerlid
Pieter Duisenberg) bij de opening en afsluiting van een bijeenkomst (V100) op initiatief
van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer, waar 100 mensen vanuit
burgerperspectief de jaarverslagen van de Ministeries van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap; Sociale Zaken en Werkgelegenheid; Volksgezondheid, Welzijn en Sport;
Veiligheid en Justitie en Economische Zaken mochten controleren, met gebruikmaking
van de kennis van experts van de Algemene Rekenkamer

30 mei 2017

Presentatie op het VN/INTOSAI-symposium door secretaris Ellen van Schoten, tot
1 oktober 2017 secretaris van de Algemene Rekenkamer, over Data Analytics

9 juni 2017

Tweede editie van de ‘Accountability Hack’ in het gebouw van de Tweede Kamer, een
initiatief van de Algemene Rekenkamer, de Open State Foundation, de Tweede Kamer,
het CBS en diverse ministeries, gehouden in de Statenpassage van de Tweede Kamer,
met een eerste prijs voor de app ‘De gemeente deler’ die het mogelijk maakt om
uitgaven en prestaties van gemeenten met elkaar te vergelijken

20 juni 2017

Gastcollege aan het Institute of Social Studies door Diny van Est en Marieke Vennevertloo
over de Algemene Rekenkamer en de duurzame ontwikkelingsdoelen van de Verenigde
Naties

22 juni 2017

Presentatie door president Arno Visser tijdens de UN Public Service Day over hoe data
publieke dienstverlening kunnen helpen verbeteren

29 juni 2017

Presentatie door Patrick Antenbrink bij de Sociaal-Economische Raad over ons
onderzoek naar inburgering

30 aug 2017

Lezing van president Arno Visser op het jaarlijkse congres van de VN-organisatie voor
intern toezicht, deze maal gehouden bij de OPCW te Den Haag, over de thema’s
innovatie in het toezicht, transparantie en integriteit

9 sept 2017

Deelname Algemene Rekenkamer aan Open Monumentendag 2017

11 sept 2017 Paper van Cor van Montfort en Claudia Noort getiteld ‘Public real estate in transition;
The quest for efficiency, flexibility and legitimacy’, voor de conferentie ‘Rethinking urban
global justice’ in Leeds
29 sept 2017 Keynote speech door president Arno Visser bij het afscheid van de Raad voor de
financiële verhoudingen over historische ontwikkelingen en dilemma’s anno 2017
2 okt 2017

Essay in Binnenlands Bestuur van secretaris Ellen van Schoten, tot 1 oktober 2017
secretaris van de Algemene Rekenkamer, getiteld ‘Op les in Oostenrijk’, over wat
Nederland kan leren van een grote hervorming in Oostenrijk om de kwaliteit van
besluitvorming te verbeteren.

5 okt 2017

Jaarlijkse Atriumlezing voor de VNG door president Arno Visser, getiteld ‘Niet alleen
Binnenhof, ook Huis van Thorbecke aan verbouwing toe’.

5 ok t2017

Artikel van Cor van Montfort, Okke van der Maas, Claudia Noort en Lieke van der Sanden
getiteld ‘Vastgoed in de publieke sector; De zorg voor doelmatigheid en draagvlak’, ter
gelegenheid van het congres ‘Barometer Maatschappelijk Vastgoed 2017’

89

Content

Datum

Externe activiteiten

12 okt 2017

Jaarlijkse samenwerkingsbijeenkomst van Algemene Rekenkamer en Nederlandse
Vereniging voor Rekenkamers en Rekenkamercommissies (NVRR) met dit jaar als motto:
Versterk je werk!

31 okt 2017

Eerste van een serie van acht bijeenkomsten bij de Erasmus Universiteit van de ‘honours
class public finance’ die de Algemene Rekenkamer samen met de Erasmus Universiteit
organiseert

1 nov 2017

Tweede ‘Spotdag’, waarop lokale rekenkamer(commissie)s en de Algemene Rekenkamer
samen verkennen wat burgers willen weten over publieke uitgaven van hun gemeente en
de resultaten die daarmee worden bereikt

6 nov 2017

Expertmeeting in het kader van het onderzoek Revolverende Fondsen bij het Rijk (samen
met de Argumentenfabriek)

7 nov 2017

Keynote speech door Diny van Est en Linda Meijer-Wassenaar over CE-markering,
tijdens de jaarbijeenkomst van de Nederlandse Vereniging Certificatie Instellingen

13 nov 2017

Lunchlezing door Rudi Turksema bij het Ministerie van BZK over ‘open spending’

16 nov 2017

Conferentie ‘Toekomst Publiek Vastgoed’ in Utrecht, georganiseerd door de
Algemene Rekenkamer, waar circa 150 deelnemers in negen workshops vanuit
verschillende invalshoeken hebben gereflecteerd op de toekomst en waar de handreiking
‘Basisprincipes Vastgoedmanagement’ is gepresenteerd

17 nov 2017

Dag van de Lokale Democratie, met een workshop door Bettina Anemaet en
Jan de Ridder (NVRR) over de burger als ‘armchair auditor’ – het thema van de NVRR
Spotdag

24 nov 2017

Gastcollege door Bettina Anemaet aan de Universiteit Utrecht over de burger als
‘armchair auditor’

30 nov 2017

Artikel van Claudia Noort, Cor van Montfort en Okke van der Maas, getiteld ‘Algemene
Rekenkamer: informatie maatschappelijk vastgoed kan beter’, in: Bouwstenen voor
Sociaal, In Control!

6 dec 2017

Lezing van president Arno Visser bij de uitreiking van de Van Kemenadeprijs aan de Raad
voor het Openbaar Bestuur (ROB)

11 dec 2017

Expertmeeting in het kader van het onderzoek Revolverende Fondsen (met de
Argumentenfabriek)

13 dec 2017

Gastcollege door Rudi Turksema aan de Universiteit Utrecht over positieve evaluatie

15 dec 2017

Hernieuwde uitgave van de bundel Krijgsmacht, opgebouwd rond drie thema’s: het
bestel van de krijgsmacht, de organisatie van de krijgsmacht en het optreden van de
krijgsmacht, met bij het eerste onderdeel een bijdrage van president Arno Visser over de
wijze waarop Defensie door ons in de loop der jaren werd onderzocht en welke rode
draden daarin zichtbaar zijn

90

Content

Bijlage 3 Nevenfuncties
President drs. A.P. Visser
• Lid Governing Board EUROSAI (met ingang van: mei 2017)
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen
• Voorzitter jury Stuiveling Open Data Award
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen
• Lid stuurgroep van het NWO-onderzoeksprogramma Verbetering van
verantwoording/Calibrating Public Accountability

•

•

Tijdsbeslag: 1 vergadering per jaar
Bezoldiging: geen
Voorzitter raad van toezicht stichting Almere Familie Festival ‘BosBes’
(beëindigd: juni 2017)
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen
Voorzitter Governing Board EUROSAI (beëindigd: mei 2017)
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen

Collegelid drs. F.C. Giskes
• Voorzitter Kwaliteitscommissie Waddenfonds (met ingang van: juli 2017)
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen
• Lid bestuur Nederlandse Vereniging van Rekenkamers en Rekenkamercommissies
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen
• Lid Comité van Aanbeveling Modern Art Register Notary Stichting (Marns)
Tijdsbeslag: geen
Bezoldiging: geen
• Voorzitter lijstadviescommissie kandidaatstelling D66 gemeenteraadsverkiezingen
Den Haag 2018 (september 2017)
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen in september 2017
Bezoldiging: geen

91

Content

•

Lid bestuur INTOSAI Development Initiative (IDI) (beëindigd: maart 2017)
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen

Collegelid drs. E. Irrgang (vanaf 1 september 2017)
• Voorzitter Vereniging van Eigenaren - Koestraat Amsterdam
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen
Collegelid drs. C.C.M. Vendrik (tot 1 april 2017)
• Voorzitter raad van advies van de opleiding Master of Public Management, Universiteit
Twente
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen
• Lid begeleidingscommissie voor het Planbureau voor de Leefomgeving
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen
• Lid raad van toezicht van Stichting Tivoli Vredenburg
Tijdsbeslag: minimaal vier vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen
Secretaris dr. E.M.A. van Schoten RA (tot 1 oktober 2017)
• Lid curatorium van de accountantsopleiding van de Vrije Universiteit
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: vacatiegeld en vergoeding van reiskosten
Secretaris drs. C. van der Werf (vanaf 1 december 2017)
Geen
Lid in buitengewone dienst drs. P.W. Doop
Hoofdfunctie:
• Voorzitter raad van bestuur Haaglanden Medisch Centrum (HMC)
Nevenfuncties:
• Lid raad van toezicht Anne Frank Stichting
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen

92

Content

•

•

•

Lid adviescommissie voor de bezwaarschriften van de Nederlands-Vlaamse
Accreditatie Organisatie
Tijdsbeslag: circa 4 vergaderingen per jaar
Bezoldiging: vast bedrag per vergadering
Voorzitter raad van toezicht van de Nederlandse Reisopera
Tijdsbeslag: circa 10 vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen
Lid raad van commissarissen AMC Medical Research (beëindigd: april 2017)
Tijdsbeslag: enkele vergaderingen per jaar
Bezoldiging: geen

Lid in buitengewone dienst prof. dr. M.J.W. van Twist
Hoofdfunctie:
• Hoogleraar Bestuurskunde, Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR)
Nevenfuncties:
• Lid commissie basisregistratie personen (met ingang van: december 2017)
Tijdsbeslag: circa 20 dagen per jaar
Bezoldiging: vaste vergoeding
• Lid begeleidingscommissie voor het Planbureau voor de Leefomgeving
Tijdsbeslag: circa 5 vergaderingen per jaar
Bezoldiging: vaste vergoeding per vergadering
• Voorzitter raad van advies Inspectie voor de Gezondheidszorg
Tijdsbeslag: circa 5 vergaderingen per jaar
Bezoldiging: vaste vergoeding per vergadering
• Voorzitter raad van toezicht ziekenhuis Rijnstate Arnhem
Tijdsbeslag: circa 15 vergaderingen per jaar
Bezoldiging: vaste vergoeding
• Voorzitter van de raad van commissarissen van de Regionale
ontwikkelingsmaatschappij Drechtsteden
Tijdsbeslag: circa 10 vergaderingen per jaar
Bezoldiging: vaste vergoeding
• Wetenschappelijk directeur van de Erasmus School of Accounting & Assurance (ESAA)
Tijdsbeslag: 20 dagen per jaar
Bezoldiging: op declaratiebasis
• Decaan en bestuurder van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur, Den Haag
Tijdsbeslag: 2 à 3 dagen per week
Bezoldiging: op declaratiebasis
93

Content

•

Lid adviescommissie Nederlandse Vereniging van Toezichthouders in Zorg en Welzijn
(beëindigd: oktober 2017)
Tijdsbeslag: enkele dagen
Bezoldiging: vaste vergoeding

94

Content

Bijlage 4 Afkortingen
ADR
BIR
BKZ
BZK
CBS
CE
DNB
DOEN
ECB

Auditdienst Rijk
Baseline Informatiebeveiliging Rijksdienst
Budgettair Kader Zorg
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Centraal Bureau voor de Statistiek
Conformité Européenne
De Nederlandsche Bank
Doorontwikkelen, Ontcijferen, Experimenteren en Netwerken
Europese Centrale Bank

EMU
EU
EUROSAI
GO
ICT
INTOSAI
ISSAI
MT
NVVR
OR
SZW
UWV
VN
VO
WNT

Europese Monetaire Unie
Europese Unie
European Organisation of Supreme Audit Institutions
Georganiseerd Overleg
informatie- en communicatietechnologie
International Organisation of Supreme Audit Institutions
International Standards for Supreme Audit Institutions
Managementteam
Nederlandse Vereniging voor Rekenkamers en Rekenkamercommissies
Ondernemingsraad
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen
Verenigde Naties
Verantwoordingsonderzoek
Wet normering topinkomens

95

Voorlichting
Afdeling Communicatie
Postbus 20015
2500 EA Den Haag
telefoon (070) 342 44 00
voorlichting@rekenkamer.nl
www.rekenkamer.nl
Omslag
Ontwerp: Corps Ontwerpers
Foto: Jeroen Bouman

Den Haag, maart 2018