Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

32 140

Herziening Belastingstelsel

Nr. 68

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 21 februari 2020
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Staatssecretaris van Financiën over het rapport
van de Algemene Rekenkamer van 26 juni 2019 over «Forfaits in het
belastingstelsel; Een overzicht van fiscale forfaits en hun bijdrage aan de
uitvoerbaarheid van het belastingstelsel» (Kamerstuk 32 140, nr. 53).
De vragen en opmerkingen zijn op 29 augustus 2019 aan de Staatssecretaris van Financiën voorgelegd. Bij brief van 20 februari 2020 zijn de
vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
De adjunct-griffier van de commissie,
Schukkink

kst-32140-68
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het rapport van de Algemene Rekenkamer «Forfaits in het belastingstelsel». De leden spreken hun dank uit naar de Rekenkamer voor het
onderzoek en het overzicht van de verschillende forfaits. De leden hebben
naar aanleiding van dit rapport een aantal vragen.
De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het onderzoek van de Algemene Rekenkamer naar forfaits in fiscale
wetgeving.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van het rapport van
de Algemene Rekenkamer over forfaits. Naar aanleiding van het rapport
hebben deze leden een aantal vragen.
De leden van de fractie van GroenLinks hebben met interesse kennisgenomen van het rapport van de Rekenkamer. Deze leden constateren dat
het kabinet de conclusies van de Rekenkamer onderschrijft en zij kijken
dan ook uit naar de uitkomsten van het voorgenomen onderzoek.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van het rapport van de
Algemene Rekenkamer over forfaits.
Samenvatting
In de reactie van de Staatssecretaris lezen de leden van de VVD-fractie dat
hij voornemens is te onderzoeken welke in het rapport opgenomen
forfaits voor actualisatie in aanmerking kunnen komen. Kan de Staatssecretaris aangeven welke randvoorwaarden hij aan dit onderzoek heeft
meegegeven of gaat meegeven? Is de Staatssecretaris het met de
Rekenkamer en de leden van de VVD-fractie eens dat doelmatigheid
belangrijk is maar tegelijkertijd ook geborgd moet zijn dat forfaits wel de
werkelijkheid (daarmee de eerlijkheid en effectiviteit) benaderen? Zo nee,
waarom niet?
De Rekenkamer heeft 17 Rijksbelastingwetten onderzocht. Heeft de
Staatssecretaris een overzicht van andere wetten waar met forfaits
gewerkt wordt? Zo ja, kan hij hiervan een overzicht geven? Zo nee, is de
Staatssecretaris bereid dit in kaart te brengen, zo vragen de leden van de
VVD-fractie.
De leden van de fractie van de VVD vragen zich af of het kabinet zich
herkent in de belangrijkste bevindingen van de Rekenkamer. Worden
forfaits inderdaad niet stelselmatig geëvalueerd en zo ja, waarom niet?
Wat zegt deze bevinding over de actualiteit van de 48 forfaits in de 17
onderzochte Rijksbelastingwetten? Het valt de leden van de VVD-fractie op
dat sommige forfaits al bijna 40 jaar niet zijn bijgesteld. Kan het kabinet
toelichten waarom hij het niet noodzakelijk acht de forfaits te actualiseren? Is het kabinet bereid deze forfaits nu alsnog te actualiseren? Zo
nee, waarom niet? Hoe staat het kabinet tegenover een periodieke
quickscan van alle forfaits?
Voorts vragen de leden van de VVD-fractie wat het kabinet gaat doen met
de bevindingen en aanbevelingen van de Rekenkamer. Op welke manier
gaat het kabinet de forfaits in de toekomst wel stelselmatig (periodiek)
evalueren en hoe wordt ook de Kamer hierin meegenomen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

2

Hoofdstuk 1: aanleiding, context en opzet onderzoek
Onderschrijft de Staatssecretaris de definitie van een forfait zoals de
Rekenkamer deze gehanteerd heeft, zo vragen de leden van de
VVD-fractie. Zo ja, kan de Staatssecretaris een overzicht geven van
regelingen waarbij een «forfait» gebruikt wordt die niet onder de
gehanteerde definitie valt? Kan de Staatssecretaris daarbij tevens
aangeven of deze «forfaits» wel periodiek geëvalueerd zijn?
Voorts vragen de leden van de VVD-fractie of het kabinet kan toelichten
waarom de Rekenkamer in 2017 een onderzoek is gestart naar de forfaits
in het belastingstelsel.
De leden van de CDA-fractie hebben zich er eerder al over verwonderd dat
er veel fiscale regelingen in de vorm van een forfait gebaseerd zijn op de
werkelijke rente, maar dat deze rente nooit wordt aangepast wanneer de
werkelijke rente structureel daalt. Deze problematiek is natuurlijk het
meest voelbaar in box 3, maar in de schenk- en erfbelasting is de rente
zelfs nog hoger vastgezet op 6%. De leden van de CDA-fractie vragen de
Staatssecretaris daarom of de constatering van de Algemene Rekenkamer
klopt dat alle fiscale forfaits periodiek zouden moeten worden onderzocht
op grond van de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek, maar dat dit in
de praktijk niet gebeurt. Zijn er wel forfaits onderzocht? En zo ja, wat was
daarvan de uitkomst?
De Algemene Rekenkamer geeft verder aan dat keuzeforfaits en
weerlegbare forfaits bijdragen aan de rechtvaardigheid van het forfait,
maar dat zij vanuit doelmatigheidsoogpunt administratief bewerkelijker
zijn of lijken. De leden van de CDA-fractie vragen of de Staatssecretaris
kan aangeven hoe de doelmatigheid van de keuzeforfaits en de
weerlegbare forfaits in de praktijk ervaren worden door de Belastingdienst.
Hoofdstuk 2: forfaits in het Nederlandse belastingstelsel
Forfaits zijn geïntroduceerd om op een doelmatige wijze te komen tot een
waardering of waardebepaling van een object van heffing, zo stellen de
leden van de VVD-fractie vast. Kan de Staatssecretaris ingaan op de
definitie doelmatig in relatie tot het niet evalueren van de forfaits? In
hoeverre mag je spreken bij het hanteren van niet geëvalueerde forfaits
van een doelmatige wijze? Heeft de wetgever dat bij de invoering van de
betreffende wet ook op deze wijze bedoeld?
De leden van de VVD-fractie vragen of het kabinet van mening is dat de
verschillende forfaits in het belastingstelsel op een wenselijke manier
worden gebruikt. Anders gezegd: bereiken de huidige forfaits de beoogde
beleids- en doelmatigheidsdoelstellingen? Zo ja, waarom? Zo nee,
waarom en welke forfaits niet, en wat is dan het nut van deze specifieke
forfaits?
Kan de Staatssecretaris ingaan op de opmerking van de Rekenkamer dat
het instrument van keuzeforfait en of weerlegbare forfaits administratief
bewerkelijker lijken? Op basis waarvan wordt het onderscheid gemaakt
tussen een forfait, een keuzeforfait en een weerlegbaar forfait? Wat zijn de
voordelen en nadelen van een forfait ten opzichte van een keuzeforfait en
een weerlegbaar forfait, zo vragen de leden van de VVD-fractie.
Voorts vragen deze leden of de Staatssecretaris kan bevestigen dat de
forfaits een belangrijk onderdeel zijn van het bouwstenenonderzoek naar
vereenvoudiging van het belastingstelsel. Deelt de Staatssecretaris de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

3

mening dat bij de vereenvoudiging van het belastingstelsel doelmatigheid, rechtvaardigheid en transparantie belangrijke uitgangspunten
zijn? Zo ja, op welke manier wordt dit geborgd in de verschillende
bouwsteenonderzoeken? Zo nee, waarom niet?
De leden van de VVD-fractie vragen of de Staatssecretaris het gegeven
deelt dat, als een forfait niet de werkelijkheid benadert, dit zal leiden tot
veel bezwaar- en beroepsprocedures, zoals we gezien hebben bij de
vermogensrendementsheffing. Wordt in het geval van het gehanteerde
forfait bij de vermogensrendementsheffing rekening gehouden bij de
inkomsten met de werkzaamheden (kosten) van het aantal bezwaar- en
beroepsprocedures? Deelt de Staatssecretaris de mening dat bij aanpassingen van forfaits niet alleen gekeken dient te worden naar de gewijzigde
inkomsten, maar ook naar de kosten van de Belastingdienst voor
bijvoorbeeld bezwaar- en beroepsprocedures? Zo nee, waarom niet?
De Rekenkamer haalt in het rapport een voorbeeld aan van het rekening
houden met de verschillende levensverwachting van mannen en
vrouwen, waarbij in de inkomstenbelasting wel rekening wordt gehouden
met de verschillende levensverwachting, maar bij de successiewet
bijvoorbeeld niet. Kan de Staatssecretaris in dit voorbeeld ingaan op het
gehanteerde verschil en het doel van de wetgever, zo vragen de leden van
de VVD-fractie. Is de Staatssecretaris van mening dat dit onderscheid te
rechtvaardigen is? Zo ja, op welke argumenten?
De Rekenkamer constateert dat de variabelen waarop een aantal forfaits
gebaseerd is grote wijzigingen hebben ondergaan, zo stellen de leden van
de VVD-fractie vast. Dit geldt bijvoorbeeld voor de waardering van de
genotsrechten en periodieke uitkeringen in de successiewet en inkomstenbelasting. De waardebepaling is gebaseerd op, onder meer, de levensverwachting en rentevoet. Deze variabelen hebben sinds het moment van
invoering of de laatste bijstelling van het forfait aanmerkelijke wijzigingen
ondergaan, zo lezen deze leden in het rapport. Kan de Staatssecretaris
ingaan op deze voorbeelden en de «aanmerkelijke» wijzigingen zoals de
lage rentestand en een stijgende levensverwachting? Is de Staatssecretaris bereid om inzichtelijk te maken wat de ontwikkelingen de afgelopen
jaren op deze voorbeelden zijn geweest en wat de consequenties zijn voor
de mensen die hiermee te maken hebben?
Is de Staatssecretaris het met de leden van de VVD-fractie eens dat forfaits
consistent moeten zijn en dat daarmee een eerlijker systeem ontstaat? Zo
nee, waarom niet? Kan de Staatssecretaris een overzicht geven van de
inconsistente forfaits?
De leden van de CDA-fractie zijn geschrokken van de constatering van de
Algemene Rekenkamer dat de Belastingdienst in de eerste elf maanden
van 2018 al 16.463 uren heeft ingezet voor het behandelen van bezwaaren beroepsprocedures. Hiermee wordt onmiskenbaar aangetoond dat een
onhoudbaar forfait niet alleen tot veel meer uitvoeringskosten leidt, maar
ook een steeds groter beslag legt op de uitvoeringscapaciteit van de
dienst. De leden van de CDA-fractie kijken in dit kader met bijzonder veel
interesse uit naar de brief van de Staatssecretaris over een aanpassing
van box 3 die voor Prinsjesdag is toegezegd. Deze leden vragen de
Staatssecretaris of bij het in kaart brengen van mogelijke aanpassingen
van box 3 en de uitvoerbaarheid daarvan ook rekening wordt gehouden
met het feit dat het huidige forfait van box 3 ook niet uitvoerbaar is.
De leden van de CDA-fractie vragen de Staatssecretaris te reageren op de
constatering van de Algemene Rekenkamer dat forfaits niet worden
aangepast aan een verandering van de levensverwachting en dat een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

4

aanpassing van het tarief niet doorwerkt in een corresponderend forfait
van een belastinglatentie. Een forfaitaire benadering brengt met zich mee
dat een forfait niet bij elke incidentele wijziging hoeft te worden
aangepast. Dit is echter anders wanneer sprake is van een structurele
wijziging van de variabelen waar een forfait op gebaseerd is. De leden van
de CDA-fractie merken op dat het nog opvallender is dat de wetgever een
forfait niet aanpast wanneer hij zelf die variabelen aanpast, zoals bij een
tariefswijziging. Zij achten het dan ook een redelijke aanbeveling van de
Algemene Rekenkamer om de forfaits drie- of vijfjaarlijks te evalueren. De
Staatssecretaris heeft in zijn reactie aangegeven de komende periode de
in het rapport van de Algemene Rekenkamer opgenomen forfaits te willen
onderzoeken. Kan hij ook toezeggen of dit op structurele wijze herhaald
zal worden, zo vragen de leden van de CDA-fractie.
De leden van de D66-fractie vragen per wanneer de forfaits die al sinds
2010 niet meer zijn geëvalueerd worden geactualiseerd.
De leden van de D66-fractie vragen of het kabinet kan bevestigen dat in
het persbericht van de Algemene Rekenkamer wel degelijk een aanbeveling is opgenomen, namelijk om de forfaits periodiek te toetsen. Op
welke wijze geeft het kabinet invulling aan deze aanbeveling? Kan de
Staatssecretaris nader ingaan op de suggestie van de Algemene Rekenkamer om driejaarlijkse of vijfjaarlijkse quickscans te laten uitvoeren?
Deelt de Staatssecretaris de mening dat het goed kan zijn om dergelijke
quickscans uit te voeren en daarbij gebruik te maken van de vragen, zoals
gesuggereerd door de Algemene Rekenkamer: «Benadert het forfait nog
de (gemiddelde) waarde in het economische verkeer? Zijn er structureel
gewijzigde omstandigheden en/of is er sprake van gewijzigde fiscale weten regelgeving? En levert het verkiezen van een forfait boven de werkelijke waarde nog steeds doelmatigheidswinst op?» Op welke wijze neemt
de Staatssecretaris deze vragen mee bij verdere quickscans en evaluaties
van forfaits?
De leden van de D66-fractie vragen in hoeverre en op welke manier
andere landen gebruikmaken van forfaits. Is het aantal van 48 forfaits in
17 verschillende wetten gangbaar, veel of weinig?
De leden van de D66-fractie vragen welke mogelijkheden digitalisering
biedt in de context van forfaits. Zou verbeterde toegang tot informatie,
uiteraard met inachtneming van de Algemene verordening gegevensbescherming aanleiding kunnen geven tot verminderd gebruik van forfaits?
De leden van de D66-fractie vragen op welke manier het kabinet bij het
evalueren en actualiseren van forfaits de onderlinge samenhang met
andere forfaits beoordeelt, onder andere om te borgen dat de onderliggende aannames en/of argumentatie consistent is.
De leden van de fractie van GroenLinks constateren dat omvangrijke
afwijkingen van het werkelijk genoten rendement in box 3 bij individuele
belastingplichtigen niet in aanmerking worden genomen. Zou het kabinet
kwalitatief en kwantitatief in kaart kunnen brengen wie hiervan profiteren?
Wat zijn de gederfde inkomsten van de belastingplichtigen die de
afgelopen jaren de hoogste rendementen hebben gehaald? Hoeveel
belastingplichtigen hadden een rendement (ver) boven 4%–5%? In
hoeverre heeft dit forfaitaire systeem bijgedragen aan de toename van de
vermogensongelijkheid in de afgelopen tijd?
De leden van de SP-fractie zijn onaangenaam verrast door de constateringen van de Algemene Rekenkamer dat er geen kennis was op het
Ministerie van de hoeveelheid forfaits en dat de forfaits – ondanks

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

5

wettelijke voorschriften – niet geëvalueerd zijn. De leden vragen de
Staatssecretaris uitgebreid te beantwoorden hoe dit is ontstaan binnen
het Ministerie van Financiën. Waarom houdt het ministerie zich niet aan
de wet? Waarom had het ministerie geen zicht op welke forfaits er
bestaan? Hoe wordt voor de toekomst voorkomen dat er wederom
langdurig een blinde vlek ontstaat voor een (groot) onderdeel van het
beleid? Zijn er mogelijk andere onderdelen van de belastingwetgeving die
op eenzelfde wijze behandeld worden? Kan de Staatssecretaris hierop
ingaan?
De leden zijn verwonderd over het feit dat enerzijds forfaits zijn ontstaan
om de belasting doelmatiger te maken, maar dat er anderzijds niet
geëvalueerd wordt of die beoogde bedoeling ook gehaald is met de
invoering van het forfait. Hoe kijkt de Staatssecretaris hier tegenaan?
De leden van de SP-fractie willen graag een overzicht van de reden van de
invoering van ieder afzonderlijk forfait, het financiële beslag ervan, de
reikwijdte (hoeveel mensen, bedrijven maken gebruik van het forfait) en
een oordeel of het forfait nog noodzakelijk is. Wanneer heeft het ministerie dit klaar en hoe voorkomt zij dat de forfaits wederom een blinde vlek
worden?
Hoofdstuk 3: reactie van Staatssecretaris en nawoord Algemene
Rekenkamer
De leden van de VVD-fractie vragen of de Staatssecretaris kan aangeven
waarom forfaits niet periodiek geëvalueerd zijn. Kan hij hierbij ook ingaan
op andere domeinen binnen de rijksoverheid waar gewerkt wordt met
forfaits? Worden op andere terreinen de forfaits wel periodiek geëvalueerd? Kan de Staatssecretaris een uitgebreide toelichting geven?
De leden van de VVD-fractie vragen voorts of de Staatssecretaris kan
toelichten wat hij bedoelt met forfaits die zich onderscheiden van fiscale
regelingen door de doelmatige heffingswijze.
In zijn reactie geeft de Staatssecretaris aan dat het forfaitoverzicht een
bijdrage kan leveren aan het debat over de vereenvoudiging van het
belastingstelsel. De leden van de VVD-fractie vragen of de Staatssecretaris
kan toelichten wat hiermee wordt bedoeld.
II Reactie van de Staatssecretaris
Ik heb met interesse kennisgenomen van de vragen van de leden van de
fracties van de VVD, het CDA, D66, de SP en GroenLinks. Ik beantwoord
de vragen zoveel mogelijk in de volgorde waarin ze gesteld zijn, met dien
verstande dat ik gelijkluidende of in elkaars verlengde liggende vragen
tezamen beantwoord.
Samenvatting
De leden van de fractie van de VVD vragen welke randvoorwaarden ik aan
het toegezegde onderzoek naar forfaits heb meegegeven. Ze vragen of ik
de mening deel dat doelmatigheid belangrijk is maar tegelijkertijd ook
geborgd moet zijn dat forfaits wel de werkelijkheid benaderen. De door
mijn ambtsvoorganger voor het eerste kwartaal van 2020 toegezegde
inventarisatie is in eerste instantie bedoeld om in kaart te brengen welke
forfaits niet meer in overeenstemming zijn met het beoogde doel en de
oorspronkelijke onderbouwing. Vervolgens zal ik in het tweede kwartaal
uw Kamer informeren welke mogelijkheden er zijn voor actualisatie van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

6

forfaits. Doelmatigheid en rechtvaardigheid zijn beide belangrijke
aspecten en worden per geval afgewogen.
De leden van de fractie van de VVD vragen naar een overzicht van andere
wetten waar met forfaits gewerkt wordt. De Algemene Rekenkamer (ARK)
heeft 48 forfaits in de Rijksbelastingwetten aangetroffen. Het is denkbaar
dat er in andere rijkswetten of bij de belastingen van de provincies en
gemeenten ook forfaits voorkomen. De Rijksbelastingwetten vallen onder
mijn verantwoordelijkheid. Voor andere wetten verwijs ik naar de
betreffende verantwoordelijke bewindspersonen.
De leden van de fractie van de VVD en van de fractie van het CDA vragen
of het kabinet zich herkent in de constatering van de ARK dat alle fiscale
forfaits periodiek zouden moeten worden onderzocht op grond van de
Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek, maar dat dit in de praktijk niet
gebeurt. Deze leden vragen voorts of het kabinet bereid is verschillende
forfaits te actualiseren en/of een periodieke quickscan of evaluatie van
forfaits te doen. De leden van de fractie van de VVD vragen daarbij of op
andere terreinen binnen de rijksoverheid waar gewerkt wordt met forfaits,
deze wel periodiek worden geëvalueerd. Deze leden vragen voorts of ik
kan toelichten wat ik bedoel met forfaits die zich onderscheiden van
fiscale regelingen door de doelmatige heffingswijze. De leden van de
fractie van D66 vragen of het kabinet kan bevestigen dat in het persbericht
van de ARK wel degelijk een aanbeveling is opgenomen, namelijk om de
forfaits periodiek te toetsen. Deze leden vragen op welke wijze het kabinet
invulling geeft aan deze aanbeveling en hoe ik sta tegenover het idee van
periodieke quickscans, uitgaande van de door de ARK geopperde vragen.
De leden van de fractie van het CDA vragen welke forfaits wel zijn
onderzocht en wat daarvan de uitkomsten waren. Het kabinet is de ARK
erkentelijk voor de gemaakte inventarisatie welke forfaits er in het
belastingrecht zijn met daarbij een duiding van de aard van die forfaits. Er
zijn tal van manieren om het belastingstelsel te bezien, dit is er één van.
Zowel in het rapport als het persbericht worden geen expliciete aanbevelingen gedaan. Het belang van periodieke toetsing wordt wel benadrukt.
Het kabinet onderschrijft het belang van het onderbouwen en accuraat
houden van de hoogte van de forfaits. De invoering van een forfait
verdient onderbouwing, met betrekking tot de verwachte doelmatigheidswinst in verhouding tot andere effecten. Het niet invoeren van een forfait
is echter evengoed een beleidskeuze in het licht van doeltreffendheid en
doelmatigheid. Aangezien het praktisch onuitvoerbaar is om elke
wetsbepaling periodiek te evalueren, bepleit ik een pragmatische aanpak,
waarbij de nadruk ligt op het actueel houden van de forfaits. De opvatting
van de ARK dat alle forfaits onder de evaluatieverplichting vallen, deel ik
niet. De evaluatieverplichting op grond van de Regeling Periodiek
Evaluatieonderzoek ziet op de verplichting om de doeltreffendheid en
doelmatigheid van beleid periodiek te onderzoeken. Forfaits zijn bedoeld
om een doelmatige belastingheffing mogelijk te maken, maar zijn op
zichzelf geen instrumenten van het beleid. Er zijn forfaits die wel het
karakter hebben van een fiscale regeling zoals die zijn opgenomen in
bijlage 9 en 10 van de Miljoenennota (Kamerstuk 35 300, nrs. 1 en 2),
aangezien deze ook een beleidsdoel hebben zoals verduurzaming of
stimuleren van ondernemerschap. Deze worden wel geëvalueerd. Dit
betreft bijvoorbeeld de tonnageregeling en de verlaagde bijtelling voor de
auto van de zaak. De uitkomsten van deze onderzoeken hebben niet zo
zeer betrekking op het forfaitaire karakter van de regelingen, maar op
beleidsrelevante aspecten, zoals de effectiviteit. Periodiek worden ook
belastingwetten of het belastingstelsel als geheel geëvalueerd, zoals in
het verleden in de rapporten van de commissie Van Dijkhuizen of Van
Weeghel. De herziening van de forfaits in box 3 in 2017 en de verdere
aanpassing van box 3 waarvan de contouren in de brief van mijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

7

ambtsvoorganger van 6 september 20191 zijn ontvouwd, zijn daar
voorbeelden van. Zoals toegezegd, zal ik een onderzoek doen om te
achterhalen welke forfaits in het belastingstelsel voor actualisatie in
aanmerking komen en de Kamer hierover informeren. Hierbij zal ik
gebruik maken van de genoemde vragen van de Rekenkamer. Afhankelijk
van de uitkomsten kan vervolgens een periodieke quickscan overwogen
worden. Bij forfaits die jaarlijks geïndexeerd worden ligt een periodieke
quickscan niet voor de hand. Een overzicht van alle forfaits binnen het
hele domein van de rijksoverheid valt buiten het bestek van dit onderzoek.
Hoofdstuk 1: aanleiding, context en opzet onderzoek
De leden van de fractie van de VVD vragen of ik de door de ARK gehanteerde definitie van een forfait onderschrijf. De ARK gebruikt als definitie
van een forfait: «een regeling die een vaste waarde toekent aan een
genoten voordeel of geleden nadeel. Deze vaste waarde komt of kan
komen in de plaats van het werkelijke voordeel of nadeel». Deze definitie
sluit aan bij de door de Vereniging voor Belastingwetenschap gehanteerde definitie van een forfait. Dit lijkt me dan ook een alleszins adequate
definitie van een forfait hoewel ook andere definities denkbaar zouden
zijn. Inherent aan elke definitie is dat deze een afbakening kent. Zo wijst de
ARK er terecht op dat sommige grenzen in de belastingwetgeving in het
spraakgebruik ook als forfaits worden aangeduid, maar dat is geen reden
om deze ook als forfaits te beschouwen.
De leden van de fractie van de VVD vragen of het kabinet kan toelichten
waarom de ARK in 2017 een onderzoek is gestart naar de forfaits in het
belastingstelsel. De ARK heeft de aanleiding voor dit onderzoek toegelicht
in haar rapport (p. 8). Het betreft een vervolg op het eerdere onderzoek
naar belastingverlichtende regelingen.
De leden van de fractie van het CDA vragen of de Staatssecretaris kan
aangeven hoe de doelmatigheid van de keuzeforfaits en de weerlegbare
forfaits in de praktijk ervaren wordt door de Belastingdienst. Keuzeforfaits
en weerlegbare forfaits maken de uitvoering voor Belastingdienst en
belastingplichtige doelmatiger ten opzichte van het altijd moeten hanteren
van de werkelijke waarden. Het gaat vaak om regelingen waarbij het
administratief heel bewerkelijk is om alle werkelijke gegevens vast te
leggen, maar waarbij de wetgever wel de mogelijkheid open heeft willen
houden deze werkelijke gegevens te hanteren. Dit is bijvoorbeeld het
geval bij de 30%-regeling en de artiesten/beroepssportersregeling. Het is
voor Belastingdienst en belastingplichtige dan ook doelmatig dat de
mogelijkheid er is zich te beroepen op het forfait in het geval van een
keuzeforfait en dat het forfait de standaard is in het geval van een
weerlegbaar forfait. Dit scheelt hen immers veel administratief werk. Dit
voordeel blijkt dan ook uit, bijvoorbeeld, de evaluatie van de
30%-regeling.2 Voor degene die zich op de werkelijke gegevens wil
beroepen is er echter geen administratief voordeel. Deze persoon moet,
om zich te beroepen op het meerdere boven het forfait, alsnog de gehele
administratieve last dragen. Keuzeforfaits en weerlegbare forfaits zijn dus
doelmatiger dan géén forfait maar minder doelmatig dan een verplicht
forfait.

1
2

Kamerstuk 35 026, nr. 74.
Kamerstuk 34 552, nr. 84.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

8

Hoofdstuk 2: forfaits in het Nederlandse belastingstelsel
De leden van de fractie van de VVD vragen of ik in kan gaan op de
definitie doelmatig in relatie tot het niet evalueren van de forfaits. Ze
vragen of de huidige forfaits de beoogde beleids- en doelmatigheidsdoelstellingen bereiken. De leden van de fractie van de SP vragen hoe ik
ertegen aankijk dat enerzijds forfaits zijn ontstaan om de belasting
doelmatiger te maken, maar dat er anderzijds niet geëvalueerd wordt of
die beoogde bedoeling ook gehaald is met de invoering van het forfait.
Het hanteren van een forfait is eenvoudiger dan het bepalen van de
werkelijke waarde van een object van heffing. Wanneer de werkelijke
waarde niet bepaald kan worden (zoals bij het eigenwoningforfait), kan
een forfait zelfs het enige alternatief zijn. Forfaits dragen altijd bij aan de
doelmatigheid van de belastingheffing, waarbij de mate waarin kan
verschillen. Er is geen absolute maatstaf waaraan de doelmatigheid wordt
afgemeten.
De leden van de fractie van de VVD vragen of ik kan ingaan op de
opmerking van de Rekenkamer dat keuzeforfaits en weerlegbare forfaits
administratief bewerkelijker lijken. Deze leden vragen op basis waarvan
het onderscheid wordt gemaakt tussen een forfait, een keuzeforfait en een
weerlegbaar forfait en wat de voordelen en nadelen van de verschillende
opties zijn. Het klopt dat een keuzeforfait of een weerlegbaar forfait
administratief bewerkelijker is dan een «gewoon» forfait. De functie van
een forfait is de uitvoering en handhaving van een regeling in de praktijk
te vergemakkelijken. Een forfait is met andere woorden ingegeven door
doelmatigheidsoverwegingen. Zonder forfaits is de belastingwetgeving
niet (goed) uitvoerbaar. Inherent aan een forfait is dat met verschillen op
individueel niveau geen rekening wordt gehouden. Indien een forfait al te
zeer gaat afwijken van de feitelijke situatie kan dat tot gevolg hebben dat
het forfait niet meer als rechtvaardig wordt ervaren. Het is dan ook
noodzakelijk om een goede balans te vinden tussen de doelmatigheid en
rechtvaardigheid wanneer een forfait wordt geïntroduceerd. Daarbij is een
belangrijke vraag hoe hoog een forfait moet worden vastgesteld en in
welke situaties het forfait van toepassing is. In theorie zou de hoogte van
het forfait zodanig moeten worden vastgesteld dat deze uitkomt op de
mediaan van de werkelijke waarden. In de praktijk wordt de hoogte van
het forfait naar redelijkheid bepaald op basis van de beschikbare
gegevens. Ook het evenwicht qua fiscale behandeling van andere situaties
speelt daarbij mee. Het is onder meer afhankelijk van de variaties in de
praktijk en het aantal gevallen of het wenselijk is om een weerlegbaar
forfait of keuzeforfait in te voeren. Het invoeren van een weerlegbaar
forfait of een keuzeforfait kan de rechtvaardigheid en daarmee ook de
aanvaardbaarheid van het forfait vergroten. Een forfait kan als een
«weerlegbaar forfait» worden gedefinieerd, overeenkomstig het rapport
van de ARK, wanneer de belastingplichtige of de inspecteur in plaats van
het forfait het werkelijke voordeel of nadeel kan toepassen of juist in
plaats van het werkelijke voordeel of nadeel een forfait kan toepassen
indien aan nadere voorwaarden is voldaan. Kenmerkend voor een
weerlegbaar forfait is dat de belastingplichtige of de inspecteur bewijs
moet leveren dat aan de nadere voorwaarden is voldaan. Daarbij kan de
zwaarte van de bewijslast nog verschillen tussen doen blijken, dat is
overtuigend aantonen, en aannemelijk maken. Een forfait kan overeenkomstig het rapport van de ARK worden gedefinieerd als een «keuzeforfait» wanneer het forfait alleen van toepassing is als de belastingplichtige daarvoor kiest. De belastingplichtige heeft daarmee de keus om
belasting te laten heffen op basis van het werkelijke voordeel of nadeel, of
belasting te laten heffen op basis van forfaitaire bedragen of percentages.
Voor de belastingplichtige zijn het twee gelijkwaardige opties die, zonder
aanvullende voorwaarden, kunnen worden gekozen. Anders dan bij het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

9

weerlegbare forfait speelt bij een keuzeforfait de bewijslast niet. Een
weerlegbaar forfait en een keuzeforfait hebben beide als bezwaar dat deze
leiden tot meer regelgeving, hogere administratieve lasten en hogere
uitvoeringslasten/handhavingslasten voor de Belastingdienst. Een
voorbeeld van een weerlegbaar forfait is de bijtelling voor de voor
privégebruik ter beschikking gestelde auto van de zaak. Het is ondoenlijk
om de werkelijke hoogte van dit voordeel in natura op individuele basis
vast te stellen. Daarom is ervoor gekozen om deze inkomsten in natura te
belasten via het autokostenforfait, dat een bepaald percentage van de
catalogusprijs van de auto is. Deze forfaitaire vaststelling van het voordeel
is voor werkgever, werknemer en Belastingdienst eenvoudiger dan het
bijtellen van het werkelijke voordeel. Alleen voor situaties waarin een auto
van de zaak niet meer dan 500 kilometer voor privédoelen wordt gebruikt,
is de bijtelling een weerlegbaar forfait.
De leden van de fractie van de VVD vragen of ik kan bevestigen dat de
forfaits een belangrijk onderdeel zijn van het bouwstenenonderzoek naar
vereenvoudiging van het belastingstelsel. Deze leden vragen of ik de
mening deel dat bij de vereenvoudiging van het belastingstelsel doelmatigheid, rechtvaardigheid en transparantie belangrijke uitgangspunten
zijn. Doelmatigheid, rechtvaardigheid en transparantie zijn inderdaad
belangrijke uitgangspunten bij vereenvoudiging van het belastingstelsel.
Bij het bouwstenenonderzoek zullen beleidsopties onder andere op deze
aspecten getoetst worden. Het gebruik van forfaitaire regelingen kan een
element zijn dat bijdraagt aan vereenvoudiging.
De leden van de fractie van de VVD vragen of ik het gegeven deel dat, als
een forfait niet de werkelijkheid benadert, dit zal leiden tot veel bezwaaren beroepsprocedures, zoals we gezien hebben bij de vermogensrendementsheffing. Zij vragen of ik de mening deel dat bij aanpassingen van
forfaits niet alleen gekeken dient te worden naar de gewijzigde inkomsten,
maar ook naar de kosten van de Belastingdienst voor bijvoorbeeld
bezwaar- en beroepsprocedures. De Belastingdienst beoordeelt nieuwe
wetgeving, en wijzigingen in bestaande wetgeving, door middel van een
uitvoeringstoets. Daarin is het mogelijk dat elementen uit de nieuwe
wetgeving die voor belastingplichtigen moeilijk te begrijpen zullen zijn of
die niet nauw aansluiten bij de door de belastingplichtige ervaren
werkelijkheid, tot specifieke aandachtspunten leiden. Een forfait dat voor
een deel van de belastingplichtigen niet aansluit op hun rechtvaardigheidsbeleving zal leiden tot aanvullende impact bij het toetsonderdeel
klantinteractie, vanwege meer telefonie en ander klantcontact. Daarnaast
is er aanvullende impact bij het toetsonderdeel toezicht en handhaving, in
verband met extra toezicht voor personen die het forfait proberen te
omzeilen en vanwege extra bezwaarbehandeling. Wanneer de verwachte
impact groot is, wordt deze aanvullende inzet ook geraamd en in de toets
in beeld gebracht. Ik deel dus inderdaad de mening dat de uitvoeringsimpact meegewogen moet worden bij het bepalen of veranderen van
forfaits.
De leden van de fractie van de VVD noemen een voorbeeld in het rapport
waarbij voor de inkomstenbelasting wel rekening wordt gehouden met de
verschillende levensverwachting van mannen en vrouwen en bij de
schenk- en erfbelasting niet. Deze leden vragen naar het doel van de
wetgever met dit verschil, of dit verschil naar mijn mening te rechtvaardigen is en zo ja, op welke argumenten. Zoals mijn ambtsvoorganger
heeft toegezegd, wordt onderzocht welke van de door de ARK genoemde
forfaits voor actualisatie in aanmerking kunnen komen en informeer ik uw
Kamer over de uitkomsten hiervan in het eerste kwartaal van 2020. Daarbij
zal ik ook ingaan op deze vragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

10

De leden van de fractie van de VVD constateren dat de variabelen die aan
een aantal forfaits ten grondslag liggen zoals bijvoorbeeld de levensverwachting en rentevoet grote wijzigingen hebben ondergaan. Zij vragen of
ik bereid ben inzichtelijk te maken wat de ontwikkelingen de afgelopen
jaren zijn geweest en wat de consequenties zijn voor de mensen die
hiermee te maken hebben. Zoals hiervoor is aangegeven, zou de hoogte
van een forfait in theorie zodanig moeten worden vastgesteld dat deze
uitkomt op de mediaan van de werkelijke waarden. Indien de levensverwachting een relevante variabele voor de hoogte van het forfait is, en
sprake is van een hogere (statistische) levensverwachting, heeft dat
gevolgen voor de werkelijke waarde van genotsrechten en periodieke
uitkeringen. Een lagere rentestand leidt er, ceteris paribus, toe dat de
waarde van deze genotsrechten en periodieke uitkeringen in werkelijkheid
afneemt voor de genieter. Het voorgaande geldt bijvoorbeeld voor de
waardering van de genotsrechten en periodieke uitkeringen in de
inkomstenbelasting en in de schenk- en erfbelasting. Het is duidelijk dat
de forfaitaire waardering voor deze situaties actualisatie behoeft. Hierop
zal ik nader ingaan in de voor het eerste kwartaal van 2020 toegezegde
brief. Zoals mijn ambtsvoorganger in de bestuurlijke reactie op het
onderzoek van de ARK heeft toegezegd, wordt onderzocht welke van de
door de ARK genoemde forfaits voor actualisatie in aanmerking kunnen
komen en informeer ik uw Kamer over de uitkomsten hiervan in het eerste
kwartaal van 2020.
Voorts vragen deze leden of ik het met hen eens ben dat forfaits
consistent moeten zijn en dat daarmee een eerlijker systeem ontstaat en
zo nee, waarom niet. Ook vragen deze leden een overzicht te geven van
de inconsistente forfaits. De leden van de fractie van D66 vragen op welke
manier het kabinet bij het evalueren en actualiseren van forfaits de
onderlinge samenhang met andere forfaits beoordeelt, onder andere om
te borgen dat de onderliggende aannames en argumentatie consistent
zijn. Uiteraard streef ik naar zoveel mogelijk consistentie in belastingweten regelgeving. Dat geldt ook voor de 48 forfaits in de 17 onderzochte
rijksbelastingwetten die de ARK heeft genoemd. Consistentie kan
bijdragen aan een betere begrijpelijkheid, juridische houdbaarheid,
eenvoud en uitvoerbaarheid. Anderzijds kunnen er goede redenen zijn om
te kiezen voor verschillende begrippen en definities. Ik noem als
voorbeeld het partnerbegrip dat niet alleen voor verschillende belastingwetten verschillend is maar ook daarbuiten. Met het voorgaande wil ik
aangeven dat er ook bij de forfaits in de verschillende belastingwetten
goede redenen kunnen zijn voor verschillen in de achterliggende
variabelen. Indien sprake is van dergelijke verschillen, moeten deze
idealiter wel worden toegelicht. Bij elke mogelijke aanpassing in de
belastingwet- en regelgeving wordt nagedacht of die mogelijke
aanpassing relevant kan zijn voor andere bepalingen in dezelfde
belastingwet- of regelgeving of voor bepalingen in andere belastingweten regelgeving. Dit is niet anders waar het gaat om forfaits.
De leden van de fractie van het CDA vragen de Staatssecretaris of bij het
in kaart brengen van mogelijke aanpassingen van box 3 en de uitvoerbaarheid daarvan ook rekening wordt gehouden met het feit dat het
huidige forfait van box 3 niet uitvoerbaar is. In de Kamerbrief
«Aanpassing box 3» van 6 september 20193 heb ik de contouren geschetst
van een nieuw box 3-stelsel, waarin belastingplichtigen met vooral of
uitsluitend spaargeld tegemoet worden gekomen. Bij het tot stand komen
van dit voorstel zijn uitvoerbaarheid en uitlegbaarheid van het stelsel
belangrijke aspecten geweest. Ook bij de uitwerking van het wetsvoorstel
tot aanpassing van box 3 zijn deze aspecten van belang. Net als in het
3

Kamerstuk 35 026, nr. 74.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

11

huidige stelsel van box 3, zullen ook in het nieuwe stelsel de forfaitaire
rendementen over spaargeld en over beleggingen worden gebaseerd op
werkelijke rendementen.
De leden van de fractie van D66 vragen per wanneer de forfaits die al
sinds 2010 niet meer zijn geëvalueerd worden geactualiseerd. Mijn
ambtsvoorganger heeft toegezegd te inventariseren welke forfaits voor
actualisatie in aanmerking komen en de Kamer hierover te informeren in
het eerste kwartaal van 2020. In het tweede kwartaal zal ik de Kamer
informeren welke mogelijkheden er zijn voor actualisatie van forfaits en
per wanneer.
De leden van de fractie van D66 vragen in hoeverre en op welke manier
andere landen gebruikmaken van forfaits. Voorts vragen deze leden of 48
forfaits in 17 belastingwetten gangbaar, veel of weinig is. Ik heb geen zicht
op het gebruik van forfaits in andere landen, maar wat andere landen
doen is hier wat mij betreft ook minder relevant. Van belang is of de
forfaits in de belastingwet- en regelgeving hun functie om die wet- en
regelgeving beter uitvoerbaar te maken, nog steeds goed vervullen in
relatie tot de gewenste rechtvaardigheid.
De leden van de fractie van D66 vragen welke mogelijkheden digitalisering biedt in de context van forfaits en of verbeterde toegang tot
informatie, uiteraard met inachtneming van de Algemene verordening
gegevensbescherming, aanleiding zou kunnen geven tot verminderd
gebruik van forfaits. Wanneer gegevens betrouwbaar voor de Belastingdienst beschikbaar (kunnen) komen die voldoende dekkend zijn om een
bestaand forfait overbodig te maken, verdient dit de voorkeur. Bij
bestaande forfaits zal dit in de praktijk niet snel mogelijk zijn. Bijvoorbeeld
in het geval van de technische staat van een voertuig (BPM), de levensverwachting van een individu (waardering periodieke uitkeringen) en kosten
gemaakt door belastingplichtige is niet goed denkbaar dat de werkelijke
gegevens kunnen worden ingewonnen. Toch kunnen zich kansen
voordoen.
De leden van de fractie van GroenLinks vragen wie ervan profiteren dat
omvangrijke afwijkingen van het werkelijk genoten rendement in box 3 bij
individuele belastingplichtigen niet in aanmerking worden genomen. Ook
vragen deze leden naar de gederfde inkomsten van de belastingplichtigen
die de afgelopen jaren de hoogste rendementen hebben gehaald, het
aantal belastingplichtigen dat een rendement had van (ver) boven 4%-5%
en de bijdrage van dit forfaitaire systeem aan de toename van de
vermogensongelijkheid in de afgelopen tijd. De Belastingdienst heeft geen
gegevens over de werkelijke rendementen over vermogens in box 3.
Alleen de omvang van het vermogen op peildatum 1 januari van de
afgelopen jaren is bekend op basis van de ingediende aangiftes. Daardoor
is het ook niet mogelijk om vast te stellen wie een hoger werkelijk
rendement heeft behaald dan het forfaitaire rendement en wie een lager
werkelijk rendement heeft behaald. Het is daarom niet mogelijk om vast te
stellen in hoeverre het forfaitaire stelsel bijdraagt aan (het tegengaan van)
vermogensongelijkheid.
De leden van de fractie van de SP vragen waarom het ministerie geen
zicht had op welke forfaits er bestaan en hoe voor de toekomst wordt
voorkomen dat er wederom een blinde vlek ontstaat voor een onderdeel
van het beleid. De typering van «blinde vlek» deel ik niet. Elke wetsbepaling bevat een keuze om al dan niet een forfait toe te passen. Daarmee
is in wezen de wet zelf het overzicht. Volgens deze benadering is elke
afzonderlijke wetsbepaling een vorm van beleid, die afzonderlijk geëvalueerd zou moeten worden. Naar de mening van het kabinet schrijft de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

12

wet dit niet voor. Het kabinet volgt een pragmatische benadering welke
regelingen worden geëvalueerd.
De leden van de fractie van de SP vragen om een overzicht van de reden
van invoering van ieder afzonderlijk forfait, het financiële beslag ervan, de
reikwijdte en een oordeel of het forfait nog noodzakelijk is. Mijn ambtsvoorganger heeft toegezegd te inventariseren welke forfaits voor
actualisatie in aanmerking komen en de Kamer hierover te informeren in
het eerste kwartaal van 2020. Wat betreft het financiële beslag merk ik op
dat er geen financieel beslag is als forfaits de werkelijkheid benaderen.
Forfaits die naast doelmatigheid ook een beleidsmatig doel hebben, vallen
in de categorie «fiscale regelingen». Het financiële beslag van die
regelingen is opgenomen in bijlage 9 van de Miljoenennota.
Hoofdstuk 3: reactie van Staatssecretaris en nawoord Algemene
Rekenkamer
De leden van de fractie van de VVD vragen wat ik ermee bedoel dat het
forfaitoverzicht een bijdrage kan leveren aan het debat over de vereenvoudiging van het belastingstelsel. Wanneer het debat wordt gevoerd over
vereenvoudiging, speelt de uitruil tussen eenvoud en eerlijkheid een rol.
Het rapport van de Rekenkamer biedt wat betreft de forfaits een overzicht
van dit soort uitruilen. Dit kan helpen wanneer wordt nagedacht over
opties tot vereenvoudiging, zoals het introduceren van een forfait.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 140, nr. 68

13