Position paper – ‘Het jonge kind’
Rondetafelgesprek commissie SZW van de Tweede Kamer, 4 oktober 2022
Thomas van Huizen, Universiteit Utrecht
In de wetenschap en beleid is er veel aandacht voor investeringen in de jonge kindertijd. Twee
hoofdargumenten onderschrijven het belang van beleid voor het jonge kind. Ten eerste laten veel
studies zien dat er grote verschillen zijn in de sociaalemotionele en cognitieve ontwikkeling tussen
kinderen die opgroeien in kansrijke en kansarme gezinnen. Deze verschillen zijn - ook in Nederland zichtbaar ver voordat kinderen met school beginnen.1,2,3 Ten tweede, het brein ontwikkelt zich
razendsnel in de eerste levensjaren: ervaringen in de jonge kindertijd beïnvloeden de cognitieve en
sociaalemotionele ontwikkeling en werken zo door in de verdere levensloop.4 Beleid gericht op het
jonge kind kan daarom een belangrijke bijdrage leveren aan de ontwikkeling van kinderen en het
vergroten van kansengelijkheid.
In dit position paper ga ik vooral in op de rol van voorschoolse voorzieningen. Het Nederlandse
voorschoolse stelsel bestaat uit verschillende typen voorzieningen: kinderopvang, gastouderopvang,
peuteropvang en voorschoolse educatie.5 Werkende ouders hebben recht op een tegemoetkoming
in de kosten van voorschoolse voorzieningen (de kinderopvangtoeslag vanuit het Rijk). Ouders
zonder recht op kinderopvangtoeslag kunnen gebruik maken van peuteropvang of van voorschoolse
educatie (wanneer het kind een VVE-indicatie heeft). Deze twee voorzieningen worden hoofdzakelijk
bekostigd vanuit gemeentelijke middelen. Sinds de harmonisatie zijn peuteropvang en voorschoolse
educatie formeel ook kinderopvang geworden: deze voorzieningen worden aangeboden door
kinderopvangaanbieders en worden ook deels gefinancierd via de kinderopvangtoeslag.

Wat zijn de effecten van voorschoolse voorzieningen op de ontwikkeling van kinderen?
Er is veel onderzoek gedaan naar de effecten van voorschoolse voorzieningen op de ontwikkeling
van kinderen en op uitkomsten in latere levensfases (o.a. onderwijs, arbeidsmarkt, gezondheid). Elke
uitspraak over effecten van beleid is een relatieve uitspraak: effectief ten opzichte van wat? In de
context van voorschoolse voorzieningen is dit een belangrijk gegeven. Kinderen ontwikkelen zich ook
wanneer ze niet (of later) deelnemen aan een voorschoolse voorziening; de vraag is daarom of de
ontwikkeling meer wordt ondersteund in de formele opvang ten opzichte van de thuissituatie (of
informele opvang).
Voor Nederland ontbreekt vooralsnog onderzoek waarmee sterke causale uitspraken kunnen
worden gedaan over de effecten van deelname aan voorschoolse voorzieningen op ontwikkeling. De
conclusies uit methodologisch sterk internationaal onderzoek kunnen als volgt worden samengevat.
Het bewijs voor breder toegankelijke (universele) kinderopvang is niet eenduidig: er worden vaak
positieve en nul-effecten gevonden, maar soms ook negatieve effecten.6,7 De positieve effecten zijn
geconcentreerd binnen de groep kinderen uit kansarmere gezinnen. Ook wanneer er gemiddeld
geen baten zijn, worden voor deze groep kinderen vaak wel positieve effecten gevonden. Dit is
consistent met het overwegend positieve bewijs omtrent de effecten van doelgroep-voorzieningen
(voorschoolse educatie).8,9 De negatieve effecten worden vooral gevonden bij vroege deelname van
kinderopvang, en deze effecten zijn sterker bij kinderen uit kansrijke gezinnen.10,11 Omdat
voorschoolse voorzieningen positieve effecten hebben kinderen uit kansarme gezinnen en meestal
neutrale effecten op kinderen uit kansrijke gezinnen kunnen investeringen in voorschoolse
voorzieningen een belangrijke bijdrage leveren aan het vergroten van kansengelijkheid. Tenslotte
speelt de kwaliteit van de voorziening een cruciale rol voor de effecten op ontwikkeling.6,12
Op basis van de wetenschappelijke literatuur kunnen twee kerndoelstellingen worden geformuleerd
die bepalend zijn voor de maatschappelijke waarde van voorschoolse voorzieningen13: 1) Vergroot

de deelname van kinderen uit meer kansarme gezinnen. Deze groep kinderen neemt minder vaak of
op latere leeftijd deel aan een voorschoolse voorziening, terwijl juist zij baat hebben bij (eerdere)
deelname; 2) Investeer in kwaliteit en de gelijke toegang tot hoge kwaliteit. Wanneer de toegang tot
hoge kwaliteit voorzieningen afhankelijk is van de sociaaleconomische status van ouders zal de
bijdrage aan kansengelijkheid beperkt zijn en bestaat het risico dat het stelsel kansenongelijkheid
vergroot.

Aanbevelingen voor een efficiënter en rechtvaardiger stelsel
Het kabinet beoogt de vergoeding voor kinderopvang te verhogen naar 96%14, onafhankelijk van het
inkomen van ouders. Deze vergoeding wordt direct uitgekeerd aan kinderopvanginstellingen. De
arbeidseis wordt aangepast maar blijft bestaan. Ook is afgesproken de deelname aan voorschoolse
educatie te stimuleren en de kwaliteit te versterken. Hoe verhouden het Nederlandse voorschoolse
stelsel en de kabinetsplannen zich met de hierboven geformuleerde kerndoelstellingen? Hieronder
doe ik vier aanbevelingen.
1) Reguleer in het nieuwe stelsel de prijs van kinderopvang.15 De verwachting is dat de hogere
vergoeding de prijzen omhoog zal stuwen, waardoor kinderopvang netto wel goedkoper wordt
voor de hogere (en midden) inkomensgroepen, maar juist duurder voor de lagere
inkomensgroepen. Ook bestaat er een risico op verdere marktsegmentatie, met een kwalitatief
lager aanbod voor lagere inkomensgroepen en een kwalitatief hoger aanbod (en kortere
wachtlijsten) voor hogere inkomensgroepen. Deze risico’s kunnen gepareerd worden door de
prijs te reguleren. Zonder prijsregulatie is de verhoging van de vergoeding naar 96% strijdig met
de genoemde kerndoelstellingen en de zelfverklaarde ambitie van het kabinet om
kansengelijkheid te vergroten.
2) Zorg voor een efficiëntere verdeling van kindplaatsen met genereuzer ouderschapsverlof. De
kinderopvangsector kampt op dit moment met ongekende personeelstekorten en met de forse
toename van de vergoeding zal de vraag verder oplopen. Lange wachtlijsten zullen het gevolg
zijn. Een uitbreiding van ouderschapsverlof is hier om verschillende redenen een kansrijke
strategie. Betaald ouderschapsverlof is op dit moment nog beperkt (9 weken) en de uitkering
van 70% relatief onaantrekkelijk wanneer kinderopvang bijna gratis is. De effecten van
genereuzer ouderschapsverlof (vooral in het eerste levensjaar) op de capaciteit zijn potentieel
groot omdat het mes aan twee kanten snijdt. Naast het directe effect op de capaciteit (door
verlaging van de vraag) is er ook een indirect effect omdat pedagogisch medewerkers meer
kunnen worden ingezet op groepen met oudere kinderen. Gegeven een beroepskracht-kindratio
van 1 op 3 is babyopvang duur en vraagt het veel capaciteit (de ratio is 1 op 8 voor peuters); bij
gelijkblijvende capaciteit levert elke verplaatsing van een pedagogisch medewerkers van een
babygroep naar een peutergroep 5 extra kindplaatsen op. Een ander argument voor uitbreiding
van ouderschapsverlof is dat intensief gebruik van babyopvang potentieel negatieve effecten
heeft op de ontwikkeling.10,11 Een versoepeling van de beroepskracht-kindratio in de babyopvang
is onverstandig omdat het deze risico’s vergroot. Tenslotte, recent onderzoek uit Denemarken
laat bovendien zien dat langer betaald ouderschapsverlof kan bijdragen aan de
sociaalemotionele ontwikkeling en het welbevinden van kinderen.16 Deze maatregel lijkt
laaghangend fruit: de baten van een uitbreiding van ouderschapsverlof zijn potentieel groot
terwijl de additionele publieke lasten beperkt zijn wanneer er minder beroep wordt gedaan op
bijna volledig publiek gefinancierde kinderopvang.
3) Introduceer op korte termijn een universeel recht op kinderopvang vanaf 2 jaar voor 16 uur per
week.17 Dit recht kan stapsgewijs worden uitgebreid naar 2 dagen/20-22 uur per week en naar
een jongere leeftijd. Het volledig loslaten van de arbeidseis is op korte termijn onwenselijk
2

gegeven de beperkte capaciteit. Op dit moment hebben peuters met een VVE-indicatie vanaf 2,5
jaar al recht op 16 uur voorschoolse educatie per week (960 uur tussen 2,5-4 jaar). Daarnaast
hebben alle gemeenten een aanbod van peuteropvang van vaak 8 uur per week en soms ook 16
uur per week. En in veel gemeenten kunnen peuters al voor 2,5 jaar starten in de peuteropvang
of voorschoolse educatie. Een universeel recht voor 16 uur per week vanaf 2 jaar zal daarom
maar beperkte additionele capaciteit vragen en juist daar waar het bereik toeneemt zijn de
baten voor kinderen het grootst. Een belangrijk voordeel is ook dat het stelsel hiermee kan
worden vereenvoudigd. De huidige uitvoering en financiering van peuteropvang en voorschoolse
educatie is complex is en zal waarschijnlijk complexer worden met het loslaten van de koppeling
van gewerkte uren.18 Gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid blijft ook bij een universeel
recht essentieel voor de toeleiding, wegnemen van financiële drempels en
kwaliteitsinvesteringen. Een belangrijk succes van het huidige stelsel is dat er een hoge kwaliteit
voorschools aanbod is voor peuters met een hoog risico op taal- of onderwijsachterstand.19
4) Investeer in kwaliteit door te experimenten. Sinds 2019 is de inzet van pedagogisch
beleidsmedewerkers (pbm’ers) in de kinderopvang verplicht (Wet IKK) en sinds dit jaar is er een
extra wettelijke norm voor de inzet van deze professionals in de voorschoolse educatie. De
pbm’ers (meestal hbo-geschoolde medewerkers) dragen bij aan de versterking van de kwaliteit
via coaching en beleidsontwikkeling. Er is echter nog weinig zicht op hoe pbm’ers effectiever
kunnen worden ingezet. Een systematische implementatie- en evaluatie van kansrijke
interventies is wenselijk. Evidence-based interventies kunnen worden ontwikkeld en worden
getoetst met gerandomiseerde experimenten, vergelijkbaar met de NPO effectstudies voor het
primair en secundair onderwijs. Omdat niet extra capaciteit wordt ingezet maar wordt getoetst
hoe de bestaande capaciteit effectiever kan worden ingezet is deze strategie ook in tijden van
personeelstekorten veelbelovend. Succesvolle interventies zijn daarom ook relatief snel op te
schalen en kunnen veel impact hebben op de ontwikkeling van kinderen.

1

Bradbury, B., Corak, M., Waldfogel, J. & Washbrook, E. (2015). Too Many Children Left Behind: The U.S.
Achievement Gap in Comparative Perspective. Russell Sage Foundation.
2
Centraal Planbureau (2020). Ongelijkheid van het jonge kind. CPB Notitie, december 2020.
3
van Huizen, T. (2018). The evolution of achievement gaps from early childhood to adolescence in the
Netherlands. In: G. Passaretta en J. Skopek (red.), Roots and development of achievement gaps: a longitudinal
assessment in selected European countries. ISOTIS Report D1.3. Dublin: Trinity College, p. 50-87.
4
Almond, D., Currie, J., & Duque, V. (2018). Childhood circumstances and adult outcomes: Act II. Journal of
Economic Literature, 56(4), 1360-1446.
5
Voorschoolse educatie wordt vooral aangeboden in de peuteropvang (vaak 4 dagdelen van 4 uur per week)
maar wordt ook aangeboden in de kinderdagopvang.
6
van Huizen, T., & Plantenga, J. (2018). Do children benefit from universal early childhood education and care?
A meta-analysis of evidence from natural experiments. Economics of Education Review, 66, 206-222.
7
Blau, D. M. (2021). The effects of universal preschool on child and adult outcomes: A review of recent
evidence from Europe with implications for the United States. Early Childhood Research Quarterly, 55, 52-63.
8
Blau, D. M. (2022). The case for targeted preschool and childcare subsidies. Journal of Policy Analysis and
Management, 41(3), 929-937.
9
Elango, S., Garcia, J.L., Heckman, J.J. & Hojman, A. (2016). Early childhood education. In: R.A. Moffitt (red.),
Economics of means-tested transfer programs in the United States, deel 2. NBER, 235–297.
10
Baker, M., Gruber, J., & Milligan, K. (2019). The long-run impacts of a universal child care program. American
Economic Journal: Economic Policy, 11(3), 1-26.
11
Fort, M., Ichino, A., & Zanella, G. (2020). Cognitive and noncognitive costs of day care at age 0–2 for children
in advantaged families. Journal of Political Economy, 128(1), 158-205.

3

12

OECD (2021), Starting Strong VI: Supporting Meaningful Interactions in Early Childhood Education and Care,
Starting Strong, OECD Publishing, Paris
13
Van Huizen, T. & Plantenga, J. (2017). Het maatschappelijk rendement van voorschoolse voorzieningen.
Economisch Statistische Berichten, 102 (4747), 106-108.
14
In het Regeerakkoord is opgenomen om de vergoeding te verhogen naar 95%, in de Miljoenennota 2023 is
dit percentage verhoogt naar 96%.
15
Plantenga, J., van Huizen, T en Leseman P. (2022). Het maatschappelijk belang van kinderopvang vereist
prijsregulering. Economisch-Statistische Berichten, 107(4810).
16
Houmark, M. A., Jørgensen, C. M. L., Kristiansen, I. L., & Gensowski, M. (2022). Effects of extending paid
parental leave on children’s socio-emotional skills and well-being in adolescence. IZA Discussion paper No.
15421.
17
Zie ook de SER adviezen ‘Gelijk goed van start’ (2016) en ‘Een kansrijke start voor alle kinderen’ (2021).
18
In (nagenoeg) alle gemeenten geldt sinds de harmonisatie dat ouders die recht hebben op
kinderopvangtoeslag gebruikt moeten maken van dat recht (in plaats van de eenvoudigere gemeentelijke
regeling) wanneer hun kinderen deelnemen aan reguliere peuteropvang of voorschoolse educatie. Ouders
kunnen worden afgeschrikt door de hoge bruto kosten, onzekere netto kosten en de complexiteit van het
toeslagenstelsel. Dit kan ontmoedigd werken. Wanneer de koppeling met gewerkte uren wordt losgelaten zal
de groep die recht heeft op kinderopvangtoeslag toenemen en wordt dit probleem groter.
19
Leseman, P., Mulder, H., Verhagen, J., Broekhuizen, M., van Schaik, S., & Slot, P. (2017). Effectiveness of
Dutch targeted preschool education policy for disadvantaged children: Evidence from the pre-COOL study. In
H. P. Blossfeld, N. Kulic, J. Skopek & M. Triventi (Eds.), Childcare, early education, and social inequality – An
international perspective (pp.173-193). Cheltenham, UK: Edward Elgar.

4