Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

31 475

Huis voor democratie en rechtsstaat

Nr. 22

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 oktober 2019
Met deze brief bied ik u twee rapporten over ProDemos aan, met mijn
reactie daarop. Het eerste rapport (bijlage 1) betreft de bevindingen van
de Commissie van onderzoek inzake misstanden ProDemos- Huis voor
democratie en rechtsstaat (hierna: onderzoekscommissie) onder leiding
van de heer Tj.H.J. Joustra1. Het tweede rapport (bijlage 2) betreft de
bevindingen van de visitatiecommissie ProDemos (hierna: visitatiecommissie) onder leiding van de heer R. Bisschop2.
Aanleiding onderzoeken
De Voorzitter van de Tweede Kamer en ik hebben op 20 mei 2019 de heer
Joustra gevraagd om een commissie te vormen voor het uitvoeren van
een extern onafhankelijk onderzoek na meldingen van misstanden bij
ProDemos. Ik heb vervolgens de onderzoekscommissie op 13 juni 2019
ingesteld. Dit onderzoek richt zich vooral op deze meldingen en de cultuur
en algemene werkwijze binnen ProDemos die de context vormen waarin
de vermeende misstanden zijn ontstaan. De onderzoekscommissie is
gevraagd hierover een oordeel te geven en aanbevelingen te doen.
Eerder dit jaar heb ik de visitatiecommissie benoemd. Deze visitatiecommissie heeft de tweede visitatie van ProDemos uitgevoerd. De eerste
visitatie vond in 2014 plaats3. Het onderzoek van de visitatiecommissie is
gebaseerd op het visitatieprotocol. Het richt zich op de relevantie van de
missie en de doelstellingen van ProDemos, de kwaliteit van de organisatie, de wijze waarop ProDemos uitvoering geeft aan de opdracht, de
productiviteit en het publieksbereik en de condities voor continuïteit.

1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
3
Kamerstuk 31 475, nr. 19.
2

kst-31475-22
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 475, nr. 22

1

Bevindingen van de onderzoekscommissie
De commissie heeft onderzoek gedaan naar (de context van) grensoverschrijdend gedrag en de wijze waarop bij ProDemos met de signalen
daarvan is omgegaan. Ook heeft deze commissie bezien of en zo ja, welke
structurele kenmerken hieraan ten grondslag liggen.
De onderzoekscommissie concludeert dat bevlogen en inhoudelijk
gedreven en loyale medewerkers die trots zijn op de organisatie in het
hart van de democratie kenmerkend zijn voor ProDemos.
Kritisch is de onderzoekscommissie over de aanpak van de signalen over
grensoverschrijdend gedrag, de nazorg voor de medewerkers en het
interne onderzoek naar de kwestie van grensoverschrijdend gedrag. Zo
heeft het, volgens de onderzoekscommissie, te lang geduurd voordat de
directie en het MT van ProDemos de signalen over grensoverschrijdend
gedrag hebben opgepakt en is het interne onderzoek onvoldoende
deugdelijk uitgevoerd.
Ook is de onderzoekscommissie kritisch over structurele tekortkomingen
in de organisatie van ProDemos en de werkcultuur, waar volgens de
onderzoekscommissie de grenzen tussen het persoonlijke en het
professionele onvoldoende duidelijk zijn.
Verder meent de onderzoekscommissie dat de Raad van Toezicht van
ProDemos onvoldoende op de hoogte was van de klachten over
ongewenste omgangsvormen en de aanpak daarvan. Voorts meent de
onderzoekscommissie dat de positionering van ProDemos onhelder is,
wegens het dubbele karakter van de relatie met mijn ministerie en de
Tweede Kamer als subsidiegever en opdrachtgever tegelijk.
Op basis van deze conclusies doet de onderzoekscommissie vier
aanbevelingen:
1. Zie erop toe dat het personeelsbeleid van ProDemos op orde komt.
2. Zie toe op versterking van de integriteit.
3. Verduidelijk de positionering van de stichting.
4. Zorg voor versterking van de interne checks en balances met het oog
op een robuust stelsel van kwaliteitsbewaking, controle en
verantwoording.
Bevindingen van de visitatiecommissie ProDemos
Evenals bij de vorige visitatiecommissie komt uit het onderzoek van deze
visitatiecommissie een positief beeld van ProDemos naar voren. Aan de
hand van het visitatieprotocol onderzocht de visitatiecommissie of de
door ProDemos uitgevoerde zelfevaluatie een getrouw beeld geeft van de
werkelijkheid.
Het onderzoek heeft zich, als voorgeschreven, gericht op vier onderdelen:
algemeen, publieksbereik, samenwerking en bedrijfsvoering. Deze vier
onderdelen heeft de visitatiecommissie met het beoordelingskader van
het visitatieprotocol beoordeeld. De beoordelingen variëren van
voldoende tot goed tot excellent. Op geen enkel (sub)onderdeel is de
beoordeling slecht of onvoldoende. De visitatiecommissie heeft zich
nadrukkelijk niet gericht op de meldingen over grensoverschrijdend
gedrag en zaken die hieraan gerelateerd zijn, omdat dit object was van de
onderzoekscommissie.
De visitatiecommissie ziet een inspirerende organisatie. ProDemos heeft
een sterke pioniersmentaliteit en betrokken medewerkers. De organisatie
maakt zich sterk om de concepten die ten grondslag liggen aan de
democratische rechtsstaat te vertalen op een aansprekende manier voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 475, nr. 22

2

een diverse doelgroep. De conclusie van de visitatiecommissie is dat de
organisatie daarin goed slaagt.
De visitatiecommissie voorziet dat de regeerakkoordopgave voor de groei
van het aantal scholieren dat via ProDemos het parlement bezoekt, de
organisatie de komende jaren voor uitdagingen stelt. De renovatie van het
Binnenhof maakt de opgave des te uitdagender. De commissie vraagt
hiervoor aandacht en is nog niet geheel overtuigd dat de groei realistisch
is, gezien de huidige stand van de huisvesting, de renovatie van het
Binnenhof en de werkdruk van het personeel.
Ook beveelt de visitatiecommissie aan om de bedrijfsvoeringaspecten te
versterken. Hierbij heeft de visitatiecommissie vooral het oog op
personele zaken (hoge werkdruk, bovengemiddeld ziekteverzuim) en
kwaliteitszorgprocessen: een professionaliseringslag in de vorm van
standaardisering en procedures, versterking van de onderdelen Human
Resources, ICT en facilitaire zaken, het structureel en op eenduidige wijze
voeren van functionerings- en beoordelingsgesprekken, het actief
organiseren van tegenspraak en een goed functionerend reserveringssysteem dat de groei aankan. De visitatiecommissie constateert tevens dat
de huisvesting aan de krappe kant is.
Samenvattend is de visitatiecommissie positief over de uitvoering van de
primaire taak door ProDemos, maar acht zij verdere professionalisering
van de organisatie nodig op met name personeelsgebied, ICT-gebied en
kwaliteitszorg.
Als gebruikelijk kreeg ProDemos gelegenheid tot wederhoor. Dit
wederhoor maakt deel uit van het rapport. ProDemos geeft aan verheugd
te zijn met de aanbevelingen. Zij gaat de komende tijd de aanbevelingen
van de visitatiecommissie omzetten in concrete maatregelen en beleid, in
samenhang met de (besluitvorming over) de aanbevelingen van de
onderzoekscommissie onder leiding van de heer Joustra.
Reactie op de bevindingen van de onderzoekscommissie en de
visitatiecommissie
Hoewel beide commissies een verschillende opdracht hadden, komen zij
op bepaalde punten tot gelijksoortige opmerkingen en aanbevelingen.
Dit geldt bijvoorbeeld voor de noodzaak voor meer aandacht voor de
bedrijfsvoeringaspecten waaronder de werkdruk van de medewerkers, en
voor de afspraak in het regeerakkoord over de groei van het aantal
scholieren dat via ProDemos het parlement bezoekt in relatie tot wat de
organisatie aan kan.
Onderzoekscommissie
De onderzoekscommissie komt op grond van het onderzoek dat zij heeft
verricht tot stevige conclusies. Ik kan mij hierin vinden. Grensoverschrijdend gedrag is onacceptabel en moet direct op adequate wijze, zoals
omschreven door de commissie, worden aangepakt. Daarbij is een
belangrijke rol weggelegd voor de Raad van Toezicht.
Ik onderschrijf daarom de aanbevelingen van de onderzoekscommissie.
Het zijn aanbevelingen die de organisatie versterken en bijdragen aan een
gezond en veilig werkklimaat. Uitvoering van deze aanbevelingen is nodig
om de voorbeeldfunctie van ProDemos bij het toepassen van democratische waarden te waarborgen. Daarmee kan ProDemos de opdracht om
op onafhankelijke en onpartijdige wijze kennis over de democratische
rechtsstaat over te dragen, vaardigheden om deel te nemen aan democra-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 475, nr. 22

3

tische processen te vergroten en democratisch burgerschap te bevorderen, op de positief gewaardeerde wijze blijven uitvoeren, zoals het al
jaren doet.
Visitatiecommissie
De aanbevelingen die de visitatiecommissie op de vier visitatieonderdelen
doet, zijn praktisch gericht, realistisch en haalbaar. Daarmee biedt de
visitatiecommissie ProDemos goede handvatten om de uitdagingen aan
te gaan en de organisatie zich verder te laten ontwikkelen tot een robuuste
en kwalitatief hoogstaande organisatie, die een cruciale rol vervult op het
terrein van democratie en rechtsstaat. Ik ben blij dat ProDemos de
aanbevelingen van de visitatiecommissie omhelst en heeft aangegeven
deze te zullen omzetten in concrete maatregelen en beleid.
Maatregelen
De afgelopen maanden heeft ProDemos reeds maatregelen genomen naar
aanleiding van het grensoverschrijdende gedrag door een leidinggevende. De onderzoekscommissie noemt in haar rapport enkele van die
door ProDemos al genomen maatregelen. Van de andere door ProDemos
reeds genomen maatregelen heb ik kennisgenomen. Deze zijn een goed
begin.
Ondanks deze inmiddels gezette stappen vind ik, mede op basis van beide
rapporten, dat op korte en lange termijn meer kan en moet gedaan
worden om de achterliggende problemen duurzaam aan te pakken.
Ik ga daarom op de kortst mogelijke termijn met de Raad van Toezicht in
gesprek over de uitvoering van aanbevelingen van beide commissies. De
verdere professionalisering van de organisatie staat daarbij voorop. Ik zal
hen daarom het volgende vragen:
1. Het uiterlijk in april 2020 aan mij voorleggen van een integraal
verbeterplan, waarin de vier aanbevelingen van de onderzoekscommissie voortvarend en ambitieus uitgewerkt worden. Dit met concrete
doelen en stappen, die meetbaar en controleerbaar zijn. Dit verbeterplan moet op steun kunnen rekenen van de medewerkers van
ProDemos, zowel degenen in vaste dienst als diegenen die niet in
vaste dienst zijn. Ook de ondernemingsraad dient dit plan te steunen.
2. Het meenemen van de aanbevelingen van de visitatiecommissie, in het
bijzonder die over de bedrijfsvoering, bij het verbeterplan.
3. Het in kaart brengen van de randvoorwaarden waaronder ProDemos
deze verbeterstappen kan zetten.
4. Het betrekken van de omgeving, waaronder het parlement, bij de
totstandkoming van dit verbeterplan.
5. De voortgang van de implementatie moet extern en onafhankelijk
worden gemonitord. De Raad van Toezicht en directie zullen deze
onafhankelijke en openbare voortgangsrapportage tweemaal per jaar
met mij bespreken.
6. De Raad van Toezicht zal ook een eigen verbeterplan (laten) opstellen,
gebaseerd op de op hen gerichte aanbevelingen. Dit wordt betrokken
in de hiervoor bedoelde voortgangsgesprekken.
7. Vooruitlopend op het verbeterplan zullen de Raad van Toezicht en
directie voor eind november van dit jaar betekenisvolle stappen zetten
om de integriteit en veilige werkomgeving voor de medewerkers
aantoonbaar te verbeteren.
Eén van de aanbevelingen betreft de positionering van de stichting
ProDemos in relatie tot mijn ministerie. Deze aanbeveling neem ik ter
harte en ook hierover ga ik spoedig in gesprek met de Raad van Toezicht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 475, nr. 22

4

van ProDemos. Daarbij worden de verschillende rollen die aan de orde
zijn in de relatie tussen ProDemos en mijn ministerie, alsmede de
invulling daarvan nadrukkelijk betrokken. Zeker in het licht van de verdere
professionalisering van ProDemos is de verhouding tot de subsidiegever
een belangrijk aandachtspunt.
De aanbevelingen en de opvolging daarvan zijn ook van belang voor de
beide Kamers van het parlement. Met hen en met ProDemos bekijk ik hoe
hieraan invulling kan worden gegeven.
Tot slot
Tot slot dank ik de leden en de secretarissen van de onderzoekscommissie
en van de visitatiecommissie hartelijk voor hun werk en voor de intensieve betrokkenheid die zij hebben getoond, alsook voor de nuttige
aanbevelingen die zij hebben gegeven.
Binnenkort spreek ik de Raad van Toezicht en de directie van ProDemos
over de te nemen maatregelen. Van een organisatie als ProDemos mag
een hoge standaard worden verwacht. Het beeld dat de onderzoekscommissie schetst past daar niet bij en noodzaakt tot het snel nemen van
passende maatregelen.
Ik sta voor de belangrijke missie en opdracht die ProDemos heeft in onze
democratische samenleving. Daarbij beschikt ProDemos met zijn
betrokken, inhoudelijk gedreven en loyale medewerkers over belangrijk
kapitaal. Met deze belangrijke pijlers, heb ik er vertrouwen in dat
ProDemos aan de hand van de aanbevelingen van beide commissies de
uitdagingen waarvoor de organisatie staat, goed en voortvarend gaat
aanpakken.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 475, nr. 22

5