Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

28 676

NAVO

Nr. 382

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 december 2021
Hierbij bied ik u het verslag aan van de NAVO ministeriële bijeenkomst
van 30 november en 1 december 2021.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
H.P.M. Knapen

kst-28676-382
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 28 676, nr. 382

1

Inleiding
Op 30 november en 1 december 2021 vond in Riga, Letland de bijeenkomst van de NAVO-Ministers van Buitenlandse Zaken plaats. De
Nederlandse Minister van Buitenlandse Zaken nam deel aan deze
vergadering.
De SG NAVO heeft de agenda van de bijeenkomst in het licht van de
actuele ontwikkelingen aangepast nadat u de geannoteerde agenda
ontving.1 Rusland werd een substantieel agendapunt. De Ministers
kwamen gedurende de twee dagen in vijf achtereenvolgende sessies
bijeen. In de eerste sessie werd ingegaan op Rusland, de situatie in
Oekraïne en op wapenbeheersing, ontwapening en non-proliferatie
(hierna: ADN). Tijdens de tweede werksessie in de avond spraken
Ministers met elkaar over het hernieuwde Strategische Concept (hierna:
SC). De derde sessie vond plaats in aanwezigheid van de Ministers van
Buitenlandse Zaken van Oekraïne en Georgië. In de vierde sessie
wisselden de Ministers van gedachten over Afghanistan. Tijdens de vijfde
en laatste sessie spraken Ministers met de EU Hoge Vertegenwoordiger
Borrell en met de Ministers van Buitenlandse Zaken van Finland en
Zweden over de Westelijke Balkan.
Sessie 1: Rusland, Oekraïne en ADN
De Ministers spraken diepgaand over het toenemend agressieve gedrag
van de Russische Federatie. Zij deelden onder meer hun zorgen over de
recente opbouw van Russische troepen aan de grenzen van Oekraïne. De
situatie in en om Oekraïne blijft in beweging en onvoorspelbaar. Bondgenoten waren eensgezind in hun zorgen over de Russische militaire en
hybride acties in en om Oekraïne. Zij herhaalden hun steun aan de
soevereiniteit en territoriale integriteit van Oekraïne. Het is van groot
belang dat de NAVO de situatie nauwlettend blijft volgen, ook met het oog
op de veiligheid van bondgenoten en het Euro-Atlantisch verdragsgebied.
Het tweesporenbeleid van de NAVO van druk en dialoog ten aanzien van
de Russische Federatie blijft ongewijzigd, waarbij het dialoog-spoor zo
mogelijk nog belangrijker is geworden.
Ministers riepen de Russische Federatie op tot de-escalatie, transparantie
en dialoog. Met betrekking tot Oekraïne benadrukten zij het belang vast te
houden aan het proces van Minsk en het Normandie-formaat. Er zullen
economische en politieke consequenties voor Rusland zijn bij verdere
agressie. Daarbij benoemden zij dat de NAVO slechts defensief handelt en
geen bedreiging is voor de Russische Federatie.
Ook Nederland sprak zijn ernstige zorgen uit over het Russische handelen
aan de grenzen van Oekraïne en onderstreepte het belang van het
tweesporenbeleid en de balans tussen het geven van een duidelijk signaal
aan Rusland en het vermijden van verdere escalatie.
Ministers, ook Nederland, spraken hun afkeuring uit over het inhumane en
cynische gebruik dat het Belarussische regime van Loekasjenko maakt van
migratie. De samenwerking tussen de NAVO en de EU om dit verwerpelijke misbruik tegen te gaan werd genoemd als voorbeeld van het belang
van nauwe samenwerking tussen beide organisaties.
Ook spraken Ministers over ADN. Het beeld op het gebied van wapenbeheersing is zorgelijk. Arsenalen worden vernieuwd en uitgebreid, nieuwe
actoren en nieuwe middelen die eerder nog geen deel uitmaakten van de
1

Kamerstuk 28 676, nr. 377.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 28 676, nr. 382

2

staande verdragen spelen in toenemende mate een rol en ten algemene
waren Ministers bezorgd over het afkalven van de wapenbeheersingsarchitectuur, met de recente verlenging van New START en het begin van
een strategische stabiliteitsdialoog tussen de VS en Rusland als positieve
uitzondering. Nederland pleitte voor een ambitieuze rol van NAVO op het
gebied van wapenbeheersing.
Sessie 2: het hernieuwde Strategische Concept
Op de Top van Madrid, in de eerste helft van 2022, zal een hernieuwd SC
worden aangenomen. Een update van het huidige SC, dat dateert uit 2010,
zal de NAVO versterkt in staat stellen nu en in de toekomst het hoofd te
bieden aan nieuwe en hernieuwde dreigingen en uitdagingen.
Deze bijeenkomst bood Ministers van Buitenlandse Zaken de gelegenheid
hun visie op het hernieuwde SC te delen met de SG NAVO, die een eerste
versie van het hernieuwde SC ter onderhandeling aan de bondgenoten zal
voorleggen.
Belangrijke elementen die werden genoemd in de discussie betroffen de
onderlinge verhouding van de kerntaken van NAVO, Rusland, China,
nieuwe en ontwrichtende technologieën (EDTs), de veiligheidsimplicaties
van klimaatverandering, het belang van partnerschappen en de noodzaak
van nauwere samenwerking tussen NAVO en EU.
Nederland gaf aan dat ook in het hernieuwde SC de drie kerntaken van de
NAVO behouden moeten blijven. De rol van Rusland, in sterk negatieve
zin veranderd sinds het SC van 2010, moet helder worden benoemd,
zonder daarbij af te doen aan de bereidheid van de NAVO tot dialoog, juist
in gespannen tijden. Ook China verdient een plek in het SC. Hoewel op dit
moment geen directe militaire dreiging voor het NAVO-verdragsgebied,
zijn er wel veiligheidsimplicaties van het Chinese gedrag, o.a. in het
cyberdomein. Waar in het vigerende SC nog volstaan kon worden met een
beperkte referte aan nieuwe technologieën, stelt de opkomst van EDTs het
bondgenootschap voor fundamentele nieuwe uitdagingen, waaraan
aandacht moet worden besteed in het hernieuwde SC. Dat vraagt
weerbaarheid van bondgenoten die in het nieuwe SC nader moet worden
omschreven. Het hernieuwde SC dient eveneens oog te houden voor de
positieve rol van ADN in het kader van strategische stabiliteit. En tenslotte
is de rol van partnerschappen alleen maar groter geworden. Ook dat
verdient adequate reflectie in het hernieuwde SC, met daarin een speciale
plaats voor nog hechtere samenwerking met de EU.
Sessie 3: gesprek met Ministers van Buitenlandse Zaken van
Oekraïne en Georgië
Deze sessie bood Ministers van Buitenlandse Zaken van Oekraïne en
Georgië de gelegenheid met hun NAVO-collega’s te spreken over recente
ontwikkelingen in hun landen en de regio.
Ook in deze sessie kwam het toenemend agressieve gedrag van Rusland
aan de orde, waaronder het hybride handelen van Rusland (zoals het
verspreiden van desinformatie, pogingen de Oekraïense politiek te
beïnvloeden en tactieken om de EU en de NAVO te verdelen) en de
zorgelijke opbouw van troepen in de buurt van Oekraïne. Bondgenoten
herhaalden hun committering aan de toezeggingen die Oekraïne en
Georgië waren gedaan in 2008. Ministers moedigden beide landen aan
hun inspanningen op het gebied van het versterken van de rechtsstaat, de
bestrijding van corruptie en de hervorming van de veiligheidssector
voortvarend ter hand te (blijven) nemen.Bondgenoten herhaalden ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 28 676, nr. 382

3

hun steun aan de soevereiniteit en territoriale integriteit van Oekraïne en
Georgië.
Voorts werd gesproken over de ondersteuning van NAVO aan beide
landen door informatie te delen, door maritieme steun en door gezamenlijke oefeningen en trainingen. Bondgenoten benadrukten dat een
eventuele Russische aanval op Oekraïne een «swift and meaningful»
reactie zou uitlokken op politiek en economisch gebied. Het was van groot
belang samen waakzaam te blijven en escalatie te voorkomen.
Nederland intervenieerde namens de Benelux, sprak steun uit voor
territoriale integriteit, soevereiniteit en onafhankelijkheid van beide
landen, deelde zorgen over de kwalijke rol van de Russische Federatie in
de regio en sprak over samenwerking met Georgië en Oekraïne binnen
het huidige NAVO-partnerschap. Ook memoreerde Nederland de tragedie
van MH-17.
Sessie 4: Afghanistan
Ministers namen kennis van het lessons learnt rapport dat het resultaat is
van verschillende bijeenkomsten die de afgelopen maanden in
NAVO-verband ter zake plaatsvonden, en waarbij ook externe experts zijn
betrokken. Het rapport is opgesteld door de voorzitter van het comité van
plaatsvervangend permanent vertegenwoordigers met als doel brede
conclusies en aanbevelingen vast te leggen die tijdens dit proces naar
voren kwamen. Het rapport zelf is gerubriceerd maar de belangrijkste
aanbevelingen zijn samengevat in een factsheet2.
Ministers bespraken de belangrijkste lessen. Samen constateerden zij dat
mede door NAVO-inzet er gedurende 20 jaar geen terroristische aanslagen
waren gepleegd vanuit Afghanistan. Maar ook moesten zij vaststellen dat
het ambitieniveau langzaam maar zeker de werkelijke mogelijkheden had
overstegen, en dat de inspanningen van diverse bondgenoten om de
veiligheidssector te versterken, onder andere door corruptie en slecht
leiderschap niet het gehoopte resultaat hadden opgeleverd. Ministers
merkten daarnaast op dat een meer diepgaande discussie over de
overeenkomst van de Verengide Staten met de Taliban in februari 2020
wenselijk was geweest. Nederland benadrukte in zijn interventie het
belang van transparantie en dat het nu zaak is om de lessen in acties om
te zetten zodat deze ook daadwerkelijk geïmplementeerd worden.
De Minister van Buitenlandse Zaken benoemde voorts het belang van
operationele contacten met de Taliban. Hij benadrukte dat dialoog geen
erkenning impliceert en gaf aan, conform motie van het lid Brekelmans
(Kamerstuk 28 676, nr. 380), dat wat Nederland betreft de Taliban niet
namens Afghanistan kan deelnemen aan internationale organisaties. Ten
slotte onderstreepte hij dat Afghanistan geen vrijhaven mag worden voor
terroristische organisaties. De NAVO blijft de veiligheidssituatie hiertoe
nauwlettend in de gaten houden. Onder andere de Ministers van Defensie
spreken hierover in februari verder op basis van het actuele dreigingsbeeld.
Sessie 5: Westelijke Balkan
Samen met de EU Hoge Vertegenwoordiger Borrell en de Ministers van
Buitenlandse Zaken van Finland en Zweden wisselden bondgenoten van
gedachten over de Westelijke Balkan.

2

2112-factsheet-afgh-lessons-en.pdf (nato.int).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 28 676, nr. 382

4

Bondgenoten spraken hun zorgen uit over de oplopende spanningen in de
regio: de etnisch-nationalistische en revisionistische retoriek van
sommige politici, de gespannen situatie in Bosnië-Herzegovina door de
uitspraken van de Bosnisch-Servische leider Dodik die de integriteit en de
soevereiniteit van het land zouden kunnen aantasten en de Kosovo-Servië
relatie (waarin sprake is van stilstand en verzuring van de dialoog) en de
invloed van derde landen in de regio (m.n. de Russische Federatie en in
mindere mate China).
Ministers bevestigden opnieuw dat de toekomst van de landen op de
Westelijke Balkan, voor hen die dat willen, in de verdere integratie in het
Euro-Atlantisch gebied ligt.
Zij onderstreepten het belang dat de NAVO actief blijft in het gebied, met
kantoren in Sarajevo en Belgrado en door de missie in Kosovo (KFOR).
Ministers benoemden ook het belang van de goede samenwerking tussen
de NAVO en de EU.
België intervenieerde namens de Benelux en sprak naast zorg over de
recent oplopende spanningen in de regio, ook nadrukkelijk steun uit voor
het kantoor van de Hoge Vertegenwoordiger in Bosnië-Herzegovina. De
samenwerking tussen NAVO en de EU in het algemeen, en EULEX in het
bijzonder, was een uitstekend voorbeeld hoe de beide organisaties elkaar
kunnen ondersteunen. De ondersteuning door de NAVO van de
EU-geleide dialoog was essentieel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 28 676, nr. 382

5