Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 242

Wijziging van de Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 2017

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
Algemene toelichting
1. Aanleiding
Op 21 maart 2018 vond een raadgevend referendum over de Wet
inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017) plaats. 49,44% van de
kiezers heeft tegen de wet gestemd, 46,55% voor en 4,03% blanco.
Daarmee is er sprake van een afwijzende uitspraak. De regering heeft
conform de Wet raadgevend referendum de uitslag in overweging
genomen. Bij brief van 6 april 20181 aan beide kamers der StatenGeneraal zijn wij ingegaan op de door de regering aan de uitslag van het
raadgevend referendum verbonden gevolgen en het resultaat van de
heroverweging op grond van artikel 12, tweede lid, Wet raadgevend
referendum.
Deze heroverweging heeft de regering ertoe gebracht om de waarborgen
van de wet op onderdelen te verduidelijken en de ruimte die de wet in de
uitvoeringspraktijk biedt zo nodig in te perken. Daartoe hebben –
vooruitlopend op de evaluatie van de wet – de ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en van Defensie op 25 april 2018
beleidsregels vastgesteld, die op 1 mei 2018 in werking zijn getreden.2 De
inhoud van twee van deze beleidsregels, te weten die inzake de zo gericht
mogelijke inzet van bijzondere bevoegdheden en die met betrekking tot de
versnelde weging van samenwerking met buitenlandse diensten, zijn in
het onderhavige wetsvoorstel opgenomen, zoals aangekondigd in de
eerdergenoemde brief van 6 april 2018. Zie daartoe artikel I, onderdelen B
en C, onderscheidenlijk onderdeel Y, van het wetsvoorstel. In het
wetsvoorstel is tevens voorzien in een aanpassing van de samenloopregeling met de Wet open overheid. Van de gelegenheid wordt gebruik
gemaakt om tevens een aantal voornamelijk redactionele onvolkomenheden in de Wiv 2017 te corrigeren en om te voorzien in de mogelijkheid
tot benoeming van plaatsvervangende leden van de Toetsingscommissie

1
2

kst-35242-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Kamerstukken I 2017/18, 34 588, G; Kamerstukken II, 2017/18, 34 588, nr. 70.
Stcrt. 2018, 24397.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

1

inzet bevoegdheden die ingeval van verhindering of ontstentenis van een
van de leden deze kunnen vervangen.
2. Adviezen en internetconsultatie
Een concept van het wetsvoorstel is in de periode juli-augustus 2018 aan
internetconsultatie onderworpen. Dat heeft tot circa 50 reacties geleid van
burgers en organisaties, die binnen de consultatietermijn commentaar
hebben geleverd. Enkele van de respondenten hebben ervoor gekozen
hun reactie niet openbaar te maken. De rest van de reacties is te
raadplegen op www.internetconsultatie.nl. Tevens zijn de Toetsingscommissie inzet bevoegdheden (TIB) en de Commissie van Toezicht op de
Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) geconsulteerd over het
concept-wetsvoorstel.
Enkele van de reacties van burgers geven blijk van teleurstelling over het
feit dat de regering naar hun mening met het concept-wetsvoorstel
onvoldoende tegemoet was gekomen aan de bezwaren van de tegenstanders van de Wiv 2017. Ook zijn sommige reacties gericht tegen het
bestaan en functioneren van inlichtingen- en veiligheidsdiensten als
zodanig. In het merendeel van de reacties wordt aandacht gevraagd voor
de bezwaren die tegen de Wiv 2017 als zodanig kunnen worden
ingebracht en die in de discussie tijdens de parlementaire behandeling
van het wetsvoorstel dat heeft geleid tot de Wiv 2017, alsmede in de
maatschappelijke discussie in de aanloop naar het raadgevend
referendum van 21 maart 2018 een rol hebben gespeeld. Het gaat dan met
name om bezwaren tegen de inzet van onderzoeksopdrachtgerichte
(OOG) interceptie in verband met de vrees dat stelselmatig en op
grootschalige wijze communicatie wordt verworven van burgers die niet
in onderzoek zijn van de diensten. Ook verdient bijzondere vermelding de
zorg van veel respondenten over de uitwisseling van ongeëvalueerde
gegevens met buitenlandse diensten.
Wat betreft de OOG-interceptie is het van belang te benadrukken dat het
wetsvoorstel ertoe strekt om in de wet het gerichtheidscriterium te
verankeren. Daarmee wordt in de wet neergelegd dat de uitoefening van
een bevoegdheid tot het verzamelen van gegevens (onder meer door
OOG-interceptie) dient te voldoen aan het gerichtheidscriterium en voorts
dat dit in de toestemmingaanvraag dient te worden beargumenteerd. De
TIB toetst de rechtmatigheid van de verleende toestemming en de CTIVD
houdt toezicht op de uitvoering. Daarmee wordt zoveel mogelijk
voorkomen dat gegevens worden verworven met betrekking tot burgers
die niet in onderzoek zijn van de diensten.
Ofschoon samenwerking met buitenlandse diensten essentieel is voor de
goede taakuitvoering van de diensten, heeft het wetsvoorstel ook ten
aanzien van de uitwisseling van ongeëvalueerde gegevens met buitenlandse diensten tot doel de waarborgen te versterken. Zo is bepaald dat in
het geval ongeëvalueerde gegevens met buitenlandse partnerdiensten
worden uitgewisseld er een meldplicht aan de CTIVD geldt, ongeacht de
bevoegdheid waarmee die gegevens zijn verworven. Daarmee wordt de
meldplicht aan de CTIVD aanzienlijk uitgebreid, zodat zij effectief toezicht
kan houden op alle vormen van ongeëvalueerde gegevensverstrekking
aan buitenlandse diensten waarmee een samenwerkingsrelatie bestaat.
De regering meent met deze aanpassingen op een evenwichtige en
verantwoorde wijze tegemoet te komen aan de zorgen die in de samenleving bestaan ten aanzien van deze twee onderwerpen en zoals deze ook
in de consultaties zijn verwoord, terwijl tegelijkertijd ook in ogenschouw is
genomen dat de maatregelen werkbaar blijven voor de diensten.
Uiteraard zal de werking van deze bepalingen onderdeel uitmaken van de
evaluatie van de Wiv 2017 die uiterlijk twee jaar na (volledige) inwerkingtreding van de wet – te weten voor 1 mei 2020 – zal beginnen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

2

Een aantal organisaties en particulieren, alsmede de TIB en de CTIVD
richten zich in hun commentaren op de concept-wetsteksten zelf en
hebben enkele tekstsuggesties gedaan. Bijzondere vermelding behoeven
de reacties van Bits of Freedom, Amnesty International Nederland en het
Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten (NJCM) alsmede
enige particulieren, die onder meer kritiek hebben geuit op de wijze
waarop in het concept-wetsvoorstel het gerichtheidscriterium was
gecodificeerd. Ook de CTIVD en de TIB gaan in hun adviezen uitgebreid in
op dit criterium en de manier waarop dat een plaats had gevonden in het
concept-wetsvoorstel. Deze commentaren hebben aanleiding gegeven tot
aanpassing van de concept-wetstekst en de concept memorie van
toelichting. Ook de wijze waarop de meldplicht aan de CTIVD bij
verstrekking van ongeëvalueerde gegevens aan buitenlandse diensten in
de Beleidsregels Wiv 2017 is neergelegd, ontmoet kritiek van onder meer
bovenvermelde organisaties en van de CTIVD zelf. Naar aanleiding van dit
commentaar is het concept-wetsvoorstel aangepast in die zin dat nu ook
de laatstgenoemde categorie van verstrekkingen onder de meldplicht
vallen, zoals hiervoor al werd vermeld. Tenslotte hebben TIB en CTIVD
enkele suggesties gedaan met betrekking tot de toepassing van de Wet
open overheid, de waarborgen ten aanzien van advocaten en journalisten,
alsmede de noodzaak te voorzien in de mogelijkheid van plaatsvervangend lidmaatschap van de TIB. In de artikelsgewijze toelichting wordt
daarop bij de desbetreffende onderdelen nader ingegaan.
3. Gevolgen
Het wetsvoorstel heeft geen gevolgen voor burgers, bedrijven, overheid
en milieu. De voorgestelde maatregelen zijn reeds in gang gezet en
neergelegd in beleidsregels van 25 april 2018 van de Ministers van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en van Defensie (Stcrt. 2018,
24397), die vanaf de inwerkingtreding van de wet per 1 mei 2018 worden
toegepast. De regeling inzake de verhouding tussen de Wiv 2017 en de
Wet open overheid heeft evenmin gevolgen, nu het buiten toepassing
verklaren van de Wet open overheid tevens impliceert dat de daaruit
voortvloeiende lasten zich niet realiseren. Het Adviescollege toetsing
regeldruk (ATR) heeft aangegeven zich te kunnen vinden in de analyse en
conclusies ten aanzien van de gevolgen voor de regeldruk.
Artikelsgewijze toelichting
ARTIKEL I
Onderdeel A
In artikel 20, vierde lid, is bepaald dat indien met betrekking tot de voor
vernietiging in aanmerking komende gegevens een aanvraag tot
kennisneming als bedoeld in artikel 76 is gedaan, de vernietiging van de
desbetreffende gegevens wordt opgeschort tot ten minste het moment
waarop het besluit op de aanvraag onherroepelijk is geworden. Met de
onderhavige wijziging wordt beoogd het vierde lid mede van toepassing
te doen zijn ingeval een aanvraag tot kennisneming van andere gegevens
dan persoonsgegevens is gedaan, te weten gegevens als bedoeld in
artikel 80 van de wet. Daarnaast bleek het vijfde lid aanleiding te geven tot
misverstanden als gevolg van het feit dat het laatste zinsdeel slechts
betrekking leek te hebben op onderdeel b van het vijfde lid. Door dit
zinsdeel op een nieuwe regel te laten beginnen, is duidelijk dat dit mede
betrekking heeft op onderdeel a.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

3

Onderdeel B en C
In het nieuwe vijfde lid van artikel 26 en in artikel 29, tweede lid, wordt de
motie Recourt3 gecodificeerd. Hiermee wordt in de wet vastgelegd dat de
inzet van bevoegdheden in het kader van het verzamelen van gegevens
door de diensten zo gericht mogelijk dient te zijn. Bij de inzet van
bevoegdheden zal nadrukkelijk aangegeven moeten worden op welke
wijze aan de eis van gerichte inzet van de desbetreffende bevoegdheid
invulling zal worden gegeven. Dit criterium heeft zelfstandige betekenis en
komt derhalve bovenop de in artikel 26 neergelegde wettelijke eis dat de
uitoefening van een bevoegdheid noodzakelijk, proportioneel en
subsidiair dient te zijn. De gerichtheidseis ziet zowel op de uitoefening van
algemene als van bijzondere bevoegdheden tot gegevensverzameling.
Ook voor het stelselmatig verzamelen van gegevens uit open bronnen
(artikel 38) en voor het raadplegen van informanten (artikel 39) geldt dus
dat de diensten deze bevoegdheid zo gericht mogelijk moeten inzetten.
Hiermee worden het advies van de CTIVD en de suggesties van verschillende burgers en organisaties, waaronder Amnesty International
Nederland en Bits of Freedom op dit punt overgenomen. Voor zover het
gaat om de inzet van bijzondere bevoegdheden zal de voor de desbetreffende dienst verantwoordelijke Minister bij de beoordeling van het
verzoek om toestemming, waaraan artikel 29, tweede lid, van de wet
enkele minimumeisen stelt, zich ervan dienen te vergewissen of aan de
eis van gerichtheid, zoals neergelegd in artikel 26, op adequate wijze is
voldaan. Tevens wordt van de gelegenheid gebruik gemaakt om in artikel
29, tweede lid, ook vast te leggen dat in het verzoek om toestemming
dient te worden ingegaan op het proportionaliteits- en subsidiariteitscriterium.
Met de voorgestelde bepaling wordt niet beoogd om aan de motie
Recourt een uitbreiding te geven en het gerichtheidscriterium van
toepassing te verklaren op alle vormen van gegevensverwerking. Volgens
artikel 1, onder f, van de wet betreft gegevensverwerking elke handeling
of elk geheel van handelingen met betrekking tot gegevens, waaronder in
ieder geval het verzamelen, vastleggen, ordenen, bewaren, bijwerken,
wijzigen, opvragen, raadplegen, gebruiken, verstrekken door middel van
doorzending, verspreiding of enige andere vorm van terbeschikkingstelling, samenbrengen, met elkaar in verband brengen, alsmede het
afschermen, uitwissen of vernietigen van gegevens. Eisen dat aan al deze
handelingen het vereiste van gerichtheid wordt gesteld en dat dit steeds
bij iedere handeling wordt gemotiveerd, wordt problematisch geacht,
deels vanwege het gebrek aan toegevoegde waarde bij een aantal van de
hierboven genoemde handelingen, deels vanwege de beperking van de
slagkracht van de diensten en de disproportionele bureaucratisering van
het werk van de diensten.
De TIB stelt in haar advies terecht, dat de meerwaarde van de toepassing
van het gerichtheidscriterium afhankelijk is van het type bevoegdheid dat
wordt ingezet. Zo zal het plaatsen van een telefoontap op een specifiek
telefoonnummer, of het wegnemen van een koffiebeker ten behoeve van
DNA-onderzoek, veelal niet gerichter kunnen plaatsvinden. Bij de inzet van
onderzoeksopdrachtgerichte interceptie heeft het toepassen van het
criterium echter een belangrijke meerwaarde, omdat het hier gaat om het
vergaren van gegevens van vele personen, die voornamelijk niet in
onderzoek zijn bij de diensten.
De TIB hanteert bij haar beoordeling in gevallen waarbij de gerichtheid
een rol speelt het criterium «in hoeverre is bij verwerving sprake van het
3

Kamerstukken II 2016/17, 34 588, nr. 66.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

4

tot een minimum beperken van niet strikt voor het onderzoek noodzakelijke gegevens, gelet op de technische en operationele omstandigheden
van de casus.» De regering acht dit een bruikbaar criterium, en zal
hieronder zo concreet mogelijk een nadere invulling geven aan het begrip
«zo gericht mogelijk».
De diensten doen wat redelijkerwijze in hun vermogen ligt om reeds bij
verwerving van gegevens de niet voor het onderzoek noodzakelijke
gegevens tot een minimum te beperken en motiveren dit in hun aanvraag
tot de inzet van een bevoegdheid. De diensten moeten zo goed als
redelijkerwijs mogelijk is (en voor zover van toepassing) in het verzoek om
toestemming de eis van gerichtheid invullen door de te vergaren
gegevens af te bakenen: geografisch, naar tijdstip, naar soort data/type
verkeer, naar object/target, naar gedraging of anderszins. Daarbij moet
onder meer rekening worden gehouden met de inlichtingencontext
waarin juist naar de tot dan toe ongekende dreiging moet worden
gezocht, met de fase waarin het onderzoek zich bevindt, met de noodzaak
tot falsificatie, met het tijdselement en de reële technische mogelijkheden.
Inlichtingenonderzoek kenmerkt zich niet alleen door onderzoek naar
bekende, maar vaak ook naar onbekende dreigingen waarbij op voorhand
slechts een indicatie is te geven van wie de dreiging uitgaat, waartegen
die dreiging is gericht en hoe die dreiging zich precies manifesteert. De
«mate van gerichtheid» dient daarom altijd te worden beschouwd in de
context van de grotere mate van onzekerheid en onbekendheid van de
fenomenen, actoren, betrokkenen en activiteiten waarop inlichtingenonderzoek zich richt.
Bij het beoordelen van de gerichtheid is in ieder geval medebepalend in
welke fase het onderzoek zich bevindt. Grondslag voor de verwerking van
gegevens door de diensten vormt de aan hen opgedragen taken en de in
de op basis van artikel 6 van de wet vastgestelde geïntegreerde
aanwijzing opgenomen specifieke uitwerking (onderzoeksthema’s,
onderzoeksdoelstellingen) voor de specifieke inlichtingen- en veiligheidstaken van de diensten. Deze thema’s en onderwerpen worden door
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten vertaald in meer concrete
onderzoeksvragen. Om deze onderzoeksvragen te beantwoorden, zal het
in eerste instantie (veelal) onvermijdelijk zijn om bevoegdheden breder in
te zetten dan op potentiële targets alleen (voor zover reeds bekend).
Immers op dat moment is misschien in algemene zin wel duidelijk naar
wie of wat wordt gezocht, maar zijn meer exacte identificerende gegevens
nog niet voorhanden. Met name in de verkennende fase van de beantwoording van onderzoeksvragen hebben de diensten slechts een
algemene notie van de potentiële targets of kennen zij weliswaar de
potentiële targets, maar ontbreken de identificerende kenmerken. Juist
het onderkennen van tot dan toe onbekende targets die zich verborgen
trachten te houden (target discovery) is een wezenskenmerk van het
inlichtingenwerk en waarmee bij de invulling van de eis van gerichtheid
rekening dient te worden gehouden. Al naar gelang de vorderingen in het
onderzoek kan dan ook de gerichtheidseis bij de inzet van bevoegdheden
steeds scherper worden ingevuld.
Een ander wezenlijk element van het inlichtingenwerk waarmee rekening
moet worden gehouden bij het stellen van het vereiste van de gerichtheid
vormt de mogelijkheid tot falsificatie. De inzet van een bevoegdheid kan
gegevens opleveren die juist laten zien dat een persoon X in tegenstelling
tot het bij de diensten aanwezige vermoeden niet betrokken is bij
activiteiten die een dreiging betekenen. Of de inzet kan opleveren dat een
bepaald land in tegenstelling tot bepaalde berichten in de media geen
aanval op een naburig land voorbereidt. Inlichtingenwerk omvat dus ook
het uitsluiten van mogelijke oplossingsrichtingen, waardoor het
onderzoek en de daarin toe te passen bevoegdheden gaandeweg steeds
gerichter kunnen worden ingezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

5

Een ander element dat moet worden betrokken bij de afweging of
redelijkerwijs is gekomen tot voldoende gerichtheid is het tijdselement. Bij
gevallen van acute dreiging zal met betrekking tot de gerichtheid een
andere inspanning van de diensten worden gevraagd dan indien er geen
sprake is van een acute dreiging. De diensten moeten in een dergelijke
situatie de inspanning plegen die gezien de operationele en technische
omstandigheden op dat moment redelijkerwijs van hen kan worden
gevergd. Dat kan inhouden dat de inzet van een bevoegdheid wellicht wat
breder plaatsvindt, dan onder «normale» omstandigheden het geval zou
zijn. Dat moet uiteraard wel verantwoord worden in het verzoek om
toestemming.
Tot slot zullen beperkingen in de techniek relevant zijn. Indien het
technisch niet mogelijk is om een bepaalde «knip» aan te brengen in de
dataset die wordt verworven, terwijl in die set zich data bevindt die voor
de uitvoering van de taak noodzakelijk is, moet worden geconcludeerd dat
een gerichter inzet eenvoudigweg niet mogelijk is. In het vervolgproces
zal dan echter bij gegevens vergaard met de inzet van bijzondere
bevoegdheden, conform de wettelijke plicht daartoe, getoetst dienen te
worden welke gegevens voor het onderzoek relevant zijn en dienen de
niet relevante gegevens te worden vernietigd. Op dit uitvoeringsaspect
kan de CTIVD toezien.
De TIB staat in haar reactie ook stil bij de financiële aspecten, met name
waar het gaat om de werking die het gerichtheidsaspect kan hebben op de
afweging ten aanzien van de uitgaven die gepaard gaan met de te
hanteren of aan te schaffen interceptieapparatuur. Van de diensten mag
worden verlangd dat ze de beschikbare financiële middelen op een
efficiënte manier besteden. Dat kan inhouden dat, zoals de TIB ook
signaleert, de aanschaf van apparatuur die breder ingezet kan worden de
voorkeur heeft boven apparatuur die uitsluitend geschikt is voor een
specifieke gerichte inzet. Ongeacht de technische mogelijkheden die de
desbetreffende apparatuur biedt (breed of smal inzetbaar) zal uiteraard –
rekening houdend met de technische kenmerken van die apparatuur – de
inzet zo gericht als mogelijk moeten zijn.
De TIB wijst in haar reactie erop dat het door haar gehanteerde, en door
de regering onderschreven, criterium ruimte laat om de verwerving onder
omstandigheden breder en minder gericht te laten plaatsvinden. Zij vraagt
zich dan wel af welk waarborgenregime van toepassing zou moeten zijn.
Aan de hand van het door de TIB genoemde voorbeeld, nl. het binnendringen in een geautomatiseerd werk, wordt het volgende opgemerkt. Er
kunnen zich inderdaad operationele omstandigheden voordoen die, zoals
de TIB zelf aangeeft, met zich kunnen brengen dat (veel) gegevens worden
vergaard van personen of instanties die niet in onderzoek zijn bij de
dienst. Operationele overwegingen, zoals het voorkomen van onderkenning dat is binnengedrongen in een geautomatiseerd werk of op welke
gegevens specifiek de aandacht van de dienst is gericht, kunnen daartoe
immers noodzaken. Indien relevant zal in de aanvraag voor toestemming
dan ook verantwoord moeten worden om welke reden in dat geval voor
een minder gerichte inzet is gekozen. In een dergelijke situatie zullen aan
de eisen die bij de verdere verwerking van de aldus verkregen gegevens
in acht genomen moeten worden, bijzondere betekenis worden
toegekend. Dat geldt – naast de algemene eisen die aan verwerking
worden gesteld (zie de artikelen 18 tot en met 20 van de wet) – met name
voor de toets op relevantie, zoals neergelegd in artikel 27 van de wet.
Voorts heeft de TIB in haar advies aandacht gevraagd voor de situatie dat
bij de bevoegdheid tot binnendringen van een geautomatiseerd werk
sprake is van een bredere verwerving dan strikt noodzakelijk is. Het is dan,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

6

aldus de TIB, van belang aan te geven hoe de niet direct voor het
onderzoek relevante gegevens worden beschermd. Daarbij gaat het de TIB
vooral om waarborgen die gelden voor het binnendringen van een
geautomatiseerd werk dat gegevens bevat van zeer grote hoeveelheden
personen, alsmede vervolghandelingen als geautomatiseerde
data-analyse. In de gevallen die de TIB beschrijft, zal in de motivering bij
de aanvraag overtuigend moeten worden uitgelegd waarom het
onderzoek niet kan worden uitgevoerd indien de hoeveelheid te
verwerven gegevens (waarvan een deel dus niet inhoudelijk noodzakelijk
is voor het onderzoek zelf) kleiner wordt gemaakt, terwijl de extra
gegevens die worden verworven niet noodzakelijk zijn voor het
onderzoek. Hoewel bij deze inzet ook (veel) gegevens worden vergaard
van personen of instanties die niet in onderzoek zijn bij de diensten, is er
in die gevallen wel degelijk een noodzaak om gegevens in die vorm te
vergaren. Operationele argumenten (zoals het voorkomen van onderkenning) kunnen daartoe immers noodzaken. Bij het uitwerken van het
vereiste van gerichtheid kunnen dezelfde elementen worden betrokken die
hierboven over de eis van gerichtheid worden genoemd. Tevens zal in de
aanvraag moeten worden beschreven welke maatregelen worden
genomen ter bescherming van die gegevens die niet inhoudelijk noodzakelijk zijn voor het onderzoek. Dat zijn aspecten die in de uitvoeringssfeer
van de verleende toestemming zitten en waar de CTIVD toezicht op kan
houden.
De TIB zal het gerichtheidscriterium bij haar rechtmatigheidstoets
betrekken en de CTIVD heeft aangegeven om hierover te zullen rapporteren.4 Vanzelfsprekend zal het effect van deze bepaling ook in de
wetsevaluatie worden meegenomen, die uiterlijk twee jaar na inwerkingtreding van de wet, dus per 1 mei 2020, zal beginnen.
Onderdeel D
In de voorgestelde wijziging van artikel 33 worden twee zaken geregeld.
De TIB heeft in haar advies over het concept-wetsvoorstel aandacht
gevraagd voor een knelpunt dat zich in de uitvoeringspraktijk sinds de
inwerkingtreding van de Wiv 2017 per 1 mei 2018 blijkt voor te doen. De
TIB moet 52 weken per jaar besluiten om de operaties van de diensten
mogelijk te blijven maken. Doordat de mogelijkheid van benoeming van
plaatsvervangend leden in de Wiv 2017 ontbreekt en in redelijkheid niet
verwacht kan worden dat de leden van de commissie alle 52 weken van
het jaar beschikbaar zijn, is het onontkoombaar dat de TIB thans een
aanzienlijk aantal weken per jaar in een beperktere samenstelling besluit
overeenkomstig de bepalingen van het reglement van orde van de TIB5.
De TIB wijst erop dat dit nog voorbij gaat aan de situatie dat één van de
leden van de TIB langdurig ziek wordt of de TIB onverwacht zou verlaten.
Gelet op de lange procedure van werving, selectie en benoeming zou de
TIB dan langdurig besluiten moeten nemen in een beperkte samenstelling. Met het oog op het belang van de rechtmatigheidstoets van de
TIB alsmede op het belang van operationele voortgang bij de diensten,
meent de regering het signaal van de TIB ter harte te moeten nemen en in
de wet te voorzien in de mogelijkheid om plaatsvervangende leden in de
TIB te benoemen, die bij verhindering of ontstentenis van één of meer van
de leden deze kunnen vervangen. De voorgestelde wijzigingen van het
eerste en derde lid van artikel 33 voorzien hierin. De bepalingen met
betrekking tot onder meer de benoembaarheid, de benoemingsprocedure,
de benoemingsduur, de benoemingsvereisten en de onverenigbaarheid
met andere functies van de leden van de TIB, zijn van overeenkomstige
toepassing op de plaatsvervangende leden.
4
5

Brief CTIVD aan Voorzitter Tweede Kamer van 26 april 2018, nr. 2018/0086.
Stcrt. 2018, nr. 26358.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

7

Uitgangspunt blijft collegiale besluitvorming door een commissie van drie
leden, waarbij elke van de leden zich bij verhindering en ontstentenis door
een plaatsvervangend lid kan laten vervangen. De capaciteit van de TIB
wordt niet uitgebreid, maar er wordt een voorziening getroffen om te
voorkomen dat zich in de operationele voortgang knelpunten zouden
kunnen voordoen. Van ontstentenis is sprake als het commissielid niet
langer in functie is. De oorzaak daarvan kan bijvoorbeeld gelegen zijn in
overlijden, ontslag of aftreden. Bij ontstentenis is er dus een vacature voor
de desbetreffende functie. Verhindering ziet op de tijdelijke onmogelijkheid van een lid om de functie uit te oefenen. Deze kan haar oorzaak
vinden in ziekte, schorsing of om andere redenen, waaronder ook verlof
kan worden begrepen. In het Rechtspositiebesluit TIB en CTIVD zal de
vergoedingssystematiek voor plaatsvervangend leden worden geregeld.
Anders dan de leden van de TIB, die voor een vast aantal uren per week
zijn benoemd, zullen de plaatsvervangend leden een vergoeding
ontvangen voor elke afzonderlijke gelegenheid dat zij de leden vervangen.
Bij het ad hoc karakter van het plaatsvervangerschap past immers een
benoeming en beloning voor een vast aantal uren per week niet, ook al
omdat verhindering en ontstentenis in beginsel, met uitzondering van
verlofperioden, niet voorzienbaar en in te plannen zijn.
De wijze waarop in de vervanging van de leden en in het voorzitterschap
bij verhindering en ontstentenis van de voorzitter wordt voorzien, betreft
de werkzaamheden van de commissie als bedoeld in artikel 35, eerste lid,
van de wet en wordt geregeld in het reglement van orde van de TIB.
Daarnaast worden in het vierde lid enkele bepalingen die van toepassing
zijn op de leden en het secretariaat van de CTIVD van overeenkomstige
toepassing verklaard op de TIB. Abusievelijk is niet voorzien in van
overeenkomstige toepassing verklaring van artikel 104 van de wet.
Ingevolge artikel 104 van de wet is artikel 14, eerste en tweede lid, van
overeenkomstige toepassing op de leden en het secretariaat van de
CTIVD. Het gaat hier om de toepassing van de zogeheten reis- en
verblijfsbeperkingen. Het is evident dat die regeling – met inbegrip van de
Regeling aanwijzing risicolanden – ook op de leden en het secretariaat van
de TIB van toepassing dient te zijn. Met de onderhavige wijziging wordt
deze omissie hersteld.
Onderdeel E
In artikel 38, tweede lid, laatste zin, is bepaald dat de artikelen 29 en 30
van overeenkomstige toepassing zijn op het stelselmatig vergaren van
gegevens omtrent personen uit voor een ieder toegankelijke informatiebronnen. De verwijzing naar artikel 30 betreft echter een omissie, die is
ontstaan in de fase waarin het wetsvoorstel Wiv 20. (dat heeft geleid tot
de Wiv 2017) gewijzigd is naar aanleiding van het advies van de Afdeling
advisering van de Raad van State. Daarbij is het oorspronkelijk aan de
Raad van State voorgelegde artikel 29 gesplitst in twee nieuwe artikelen
(29 en 30) en ten onrechte is in artikel 38 een verwijzing naar artikel 30
opgenomen. Bedoeld is evenwel het stelselmatig vergaren van gegevens
als bedoeld in artikel 38 onder het toestemmingsregime van artikel 29 te
brengen. Anders dan de CTIVD, het NJCM en de Nederlandse Orde van
Advocaten veronderstellen, is er niet beoogd om de procedure van artikel
30 van toepassing te doen zijn op artikel 38. De reikwijdte van het
toestemmingsvereiste van de rechtbank Den Haag is immers beperkt tot
de inzet van bijzondere bevoegdheden en omvat niet de inzet van
algemene bevoegdheden, zoals onder meer blijkt uit de paragrafen
3.3.2.3. en 3.3.2.5.3. van de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

8

dat heeft geleid tot de Wiv 20176. De aanleiding om de verzwaarde
procedure van artikel 30 in de wet op te nemen was gelegen in de
ontwikkelingen in de jurisprudentie die zien op de inzet van bijzondere
bevoegdheden jegens advocaten en journalisten7. Om die reden was ook
de Tijdelijke regeling onafhankelijke toetsing bijzondere bevoegdheden
Wiv 2002 jegens advocaten en journalisten, die vooruitlopend op de
totstandkoming van de Wiv 2017 ter zake een tijdelijke voorziening bood,
uitsluitend van toepassing op de inzet van bijzondere bevoegdheden. Het
is nooit de intentie van de regering geweest om algemene bevoegdheden
van de diensten, zoals het stelselmatig onderzoek uit open bronnen of het
raadplegen van informanten, aan het toestemmingsregime van artikel 30
te onderwerpen. Toepassing van dit regime op de algemene bevoegdheid
tot stelselmatig onderzoek in open bronnen dan wel het raadplegen van
informanten, waar het gaat om gegevens die zicht geven op de bronnen
van een journalist dan wel de vertrouwelijke communicatie tussen een
advocaat en cliënt, is onwenselijk, onnodig en leidt tot extra lasten voor
de diensten. Indien een dienst uit open bronnen (voor een ieder toegankelijke websites, kranten en tijdschriften e.d.) informatie kan ontlenen
omtrent de bron van een journalist, dan kan iedereen dat; de gegevens
zijn immers openbaar. Dit is evenzeer het geval waar het gaat om
communicatie tussen een advocaat en cliënt: als die reeds in open
bronnen is gepubliceerd. Hetzelfde geldt voor het raadplegen van
informanten. Die verstrekken immers uitsluitend op vrijwillige basis
informatie aan de dienst; indien zij bereid zijn gegevens over een bron te
verstrekken, dan vindt de schending van het recht op bronbescherming
niet door de dienst maar door de informant plaats. Deze is en blijft
immers zelf verantwoordelijk voor zijn keuze voor eventuele
medewerking. Dat is niet anders indien gegevens worden verstrekt inzake
vertrouwelijke communicatie tussen een advocaat en cliënt. Het in die
gevallen verzoeken om toestemming aan de rechtbank Den Haag zou tot
een onevenredig zware procedure leiden. De verwijzing naar artikel 30
wordt daarom geschrapt.
Onderdeel F
In artikel 43, achtste lid, van de wet is de grondslag gegeven voor het
stellen van nadere regels bij algemene maatregel van bestuur ten aanzien
van het verrichten van DNA-onderzoek, het verwerken van DNA-profielen,
waaronder begrepen de inrichting, het beheer en de toegang tot deze
gegevens, en de omgang met celmateriaal, waaronder begrepen
voorwerpen met daarop mogelijk celmateriaal. Aan deze bevoegdheid is
uitvoering gegeven door het vaststellen van het Besluit DNA-onderzoek
Wiv 2017. Daarin is onder meer voorzien in de regeling voor de registratie
van DNA-profielen van medewerkers van de diensten die bij de uitvoering
van DNA-onderzoek fysiek in aanraking kunnen komen met het celmateriaal dat zij onderzoeken. De Afdeling advisering van de Raad van State
heeft in haar advies over het ontwerpbesluit aangegeven dat verdedigd
kan worden dat deze zogenoemde «eliminatiedatabank», evenals een
databank met DNA-profielen van «targets», bedoeld is voor het identificeren van personen of voor het vaststellen van hun identiteit8 en dat
daarom artikel 43, achtste lid, als adequate grondslag voor deze materie
kan dienen. Niettemin heeft de regering aan de Tweede Kamer toegezegd9
om bij een eerstvolgende wijziging van de wet te voorzien in een
expliciete delegatiegrondslag voor de regeling van deze databank. De
voorgestelde wijziging voorziet daarin.
6

Kamerstukken II, vergaderjaar 2016/17, 34 588, nr. 3, p. 43 en 47
ECLI:NL:RBDHA:2015:7436 en ECLI:NL:GHDHA:2015:2881.
8
Advies van 1 maart 2018, W04.17.0403/I, Stcrt. 2018, nr. 27274.
9
Kamerstukken II 2017/18, 31 415, nr. 19, p. 7.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

9

Onderdelen G tot en met J, onderdeel L en onderdelen N tot en met V.
In deze onderdelen worden redactionele onvolkomenheden in de wet
gecorrigeerd.
Onderdeel K
In onderdeel K wordt voorzien in een herzien artikel 64. Het artikel is ten
opzichte van het thans geldende artikel 64 in een aantal opzichten
aangepast. Allereerst is de bevoegdheid van de diensten om in het kader
van een goede taakuitvoering op grond van een dringende en gewichtige
reden gegevens te verstrekken aan een dienst van een ander land
waarmee geen samenwerkingsrelatie bestaat als bedoeld in artikel 88,
eerste lid van de wet, aangevuld met de mogelijkheid om ook gegevens te
kunnen verstrekken aan een dienst van een ander land, waarmee wel een
samenwerkingsrelatie bestaat, maar ten aanzien waarvan uit de weging,
bedoeld in artikel 88, tweede lid, is vastgesteld dat daaraan regulier
(onder normale omstandigheden) geen gegevens mogen worden
verstrekt. In artikel 64 was abusievelijk niet in laatstgenoemde
mogelijkheid voorzien, hetgeen de merkwaardige situatie opleverde dat
ingeval van een uitzonderingssituatie – waar artikel 64 betrekking op heeft
– wel gegevens aan een buitenlandse dienst waarmee geen samenwerkingsrelatie bestaat zouden kunnen worden verstrekt, maar niet aan een
buitenlandse dienst waarmee wel een samenwerkingsrelatie bestaat. De
verstrekking van gegevens kan betrekking hebben op zowel geëvalueerde
als ongeëvalueerde gegevens. In haar advies heeft de Afdeling advisering
van de Raad van State gevraagd naar de verhouding tussen artikel 2 van
de beleidsregels en artikel 64 van de wet. Ingevolge artikel 2 van de
beleidsregels mogen er geen ongeëvalueerde gegevens verkregen uit
OOG-interceptie worden verstrekt aan een dienst zonder dat er een
wegingsnotitie als bedoeld in artikel 88 is opgesteld, terwijl artikel 64 –
nota bene bij een dienst waarmee geen samenwerkingsrelatie bestaat –
dat wel toestaat. Erkend wordt dat beide bepalingen met elkaar in
tegenspraak lijken te zijn, maar hieruit moet niet de conclusie worden
getrokken dat dus bij verstrekkingen op grond van artikel 64 dus nimmer
dergelijke gegevens verstrekt zouden mogen worden. Een dergelijke
benadering doet geen recht aan de strekking van artikel 64 van de wet, dat
juist voor uitzonderingsgevallen – er moet immers sprake zijn van een
dringende en gewichtige reden voor verstrekking – toch de mogelijkheid
tot verstrekking (ongeacht de soort gegevens) – open moet houden.
Zonder deze mogelijkheid bestaat immers het risico dat, gelet op het
gesloten karakter van het verstrekkingenstelsel in de Wiv 2017, er in
dergelijke situaties geen gegevens verstrekt zouden mogen worden. Dat
hiertoe niet lichtvaardig kan worden overgegaan blijkt daaruit dat in alle
gevallen toestemming van de Minister (zonder mogelijkheid van mandaat)
nodig is.
Van een verleende toestemming tot verstrekking van ongeëvalueerde
gegevens dient voorts de CTIVD terstond op de hoogte te worden gesteld.
De beperking die in de huidige meldplicht is opgenomen, namelijk dat dit
slechts plaatsvindt voor zover sprake is van verstrekking van ongeëvalueerde gegevens die zijn verworven met toepassing van de bevoegdheid,
bedoeld in artikel 48, eerste lid, van de wet (OOG-interceptie) wordt
geschrapt en aldus wordt overeenkomstig het advies van de CTIVD
alsmede het commentaar van onder meer Amnesty International
Nederland en van Bits of Freedom deze plicht uitgebreid tot elke
verstrekking van ongeëvalueerde gegevens aan een buitenlandse dienst,
ongeacht de bevoegdheid waarmee deze zijn verworven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

10

Onderdeel M
De voorgestelde wijziging van artikel 89, tweede lid, strekt ertoe de
meldplicht van de Minister aan de CTIVD bij verstrekking van ongeëvalueerde gegevens aan buitenlandse diensten op eenduidige wijze te
regelen. Overeenkomstig het advies van de CTIVD voorziet deze wijziging
in een meldplicht aan de CTIVD bij elke verstrekking van ongeëvalueerde
gegevens aan een buitenlandse dienst, ongeacht de bevoegdheid
waarmee die gegevens zijn verworven. De CTIVD wordt van de toestemmingsverlening tot verstrekking terstond op de hoogte gesteld, zodat zij
hier effectief toezicht op kan houden. Dit vormt een uitbreiding van de
waarborg die in artikel 89, tweede lid, van de wet is opgenomen en die
een verplichting inhoudt om de CTIVD te informeren over de toestemming
tot verstrekking aan buitenlandse diensten van ongeëvalueerde gegevens
afkomstig uit de inzet van de bevoegdheid van onderzoeksopdrachtgerichte interceptie.
Onderdelen W en X
In onderdeel W wordt een nieuw artikel 156a ingevoegd, dat ertoe strekt
om na totstandkoming en inwerkingtreding van het bij de Eerste Kamer
aanhangige initiatiefwetsvoorstel voor een Wet open overheid (Woo)
(Kamerstukken I, 33 328, A), in het als gevolg daarvan aangepaste artikel
84, zoals voorzien in artikel 157 van de wet, een redactionele onvolkomenheid te corrigeren (onderdeel A). Voorts wordt na artikel 157 een
nieuw artikel 157a ingevoegd, waarin op een eenduidige wijze wordt
bepaald dat de Wet open overheid niet van toepassing is op de gegevens
verwerkt in het kader van de uitvoering van de Wiv 2017 en de Wet
veiligheidsonderzoeken (onderdeel B). Daarmee wordt voor een andere
benadering gekozen dan bij de totstandbrenging van de Wiv 2017 is
gevolgd, waarbij – zoals in de memorie van toelichting (Kamerstukken II
2016/17, 34 588, nr. 3, p. 265 e.d.) is uiteengezet – aangesloten is bij de
gekozen opzet van het initiatief-wetsvoorstel dat met zich meebrengt dat
deze zich in beginsel ook uitstrekt over de informatie die bij de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten berust, zij het dat ingevolge artikel 8.8
van dat wetsvoorstel de aldaar genoemde artikelen niet van toepassing
zijn op informatie waarvoor een bepaling geldt die is opgenomen in de
bijlage bij die wet. Daarvan is waar het gaat om de Wiv 2017 sprake
volgens de bijlage bij het initiatiefwetsvoorstel. De reden voor de hiervoor
genoemde uitzonderingen is gelegen in het feit dat de Wiv 2017 – evenals
de Wiv 2002 – onder meer voorziet in een eigen, uitputtende regeling voor
de kennisneming van gegevens, maar ook voor de verstrekking van
gegevens. De Wet openbaarheid van bestuur is thans niet van toepassing
op de gegevens die in het kader van de Wiv 2017 worden verwerkt.
Datzelfde effect is beoogd te realiseren binnen de structuur van het
initiatiefwetsvoorstel voor een Wet open overheid door de in artikel 158,
onderdeel B, van de Wiv 2017 opgenomen samenloopbepaling. Naar het
oordeel van de regering kan dit materieel beoogde effect echter helderder
worden bewerkstelligd door de Wet open overheid (na diens totstandkoming en inwerkingtreding) niet van toepassing te verklaren op de
gegevensverwerking in het kader van de uitvoering van de Wiv 2017 en de
Wet veiligheidsonderzoeken (nieuw artikel 157a). Dat komt de rechtszekerheid bij zowel de toepassing van de Wiv 2017 (en de Wet veiligheidsonderzoeken) alsmede de Wet open overheid ten goede.10 Over deze
10

De uitzondering geldt ook voor de gegevens inzake de bedrijfsvoering van de diensten, de
coördinator, de TIB en de CTIVD. Waar het gaat om de TIB en de CTIVD wordt verwezen naar
hetgeen zij ter zake in hun reactie op het ontwerpwetsvoorstel beargumenteerd hebben
gesteld. Daarnaast is ook de advisering in de lijn tussen de diensten en de Minister waar het
gaat om de uitvoering van de Wiv 2017 en de Wet veiligheidsonderzoeken uitgezonderd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

11

benadering is naar aanleiding van het advies van de Raad van State
overleg gevoerd met de initiatiefnemers van de Woo, aangezien de Raad
van State terecht heeft geconstateerd dat deze benadering een andere is
dan in het voorstel voor een Wijzigingswet Woo (Kamerstukken II 2018/19,
35 112, nr. 2), dat op het moment van advisering over het voorstel tot
wijziging van de Wiv 2017 eveneens bij de Raad van State voorlag. Daarin
wordt namelijk niet gekozen voor een algehele uitzondering van de
werking van de Woo op de Wiv 2017, maar voor een gedeeltelijke
toepassing daarop van de Woo. Het overleg met de initiatiefnemers van
de Woo heeft ertoe geleid dat de in onderhavig wetsvoorstel neergelegde
benadering – de Woo is niet van toepassing op de gegevens verwerkt in
het kader van de Wiv 2017 en de Wet veiligheidsonderzoeken – wordt
gevolgd. De in onderhavig wetsvoorstel neergelegde bepalingen – waar
nodig aangepast in verband met het voorstel voor een Wijzigingswet Woo
– worden dan ook gehandhaafd. In het voorstel van Wijzigingswet Woo zal
aan de overeengekomen benadering uitwerking worden gegeven en in
een samenloopregeling worden voorzien.
De voorgestelde aanpassing van artikel 158 Wiv 2017 (onderdeel X) hangt
samen met de introductie van het nieuw voorgestelde artikel 157a.
Onderdeel Y
In de eerdergenoemde brief van 6 april 2018 alsmede in het daarover
gevoerde debat met de Tweede Kamer is aangegeven dat de termijn voor
de afronding van zogeheten wegingsnotities zal worden ingekort; voor
alle buitenlandse diensten waarmee gegevens worden gedeeld zal in 2018
nog een wegingsnotitie worden opgesteld. Dit is inmiddels ook gebeurd.
Zoals in de brief is uiteengezet zal de Wiv 2017 daartoe worden gewijzigd.
Dat betekent dat artikel 166 van de wet, waarin thans de verplichting tot
het opstellen (en voorhanden hebben van een) wegingsnotitie voor een
periode van twee jaar na inwerkingtreding van de wet buiten toepassing
is verklaard, wordt aangepast in die zin dat dit artikel per 1 januari 2019
komt te vervallen. Daarmee zullen reeds per die datum de in artikel 166
genoemde bepalingen in werking treden en effectief per die datum (ook)
voor de bestaande samenwerkingsrelaties wegingsnotities voorhanden
zijn, hetgeen ook per 1 januari 2019 daadwerkelijk het geval was. Voor
nieuwe samenwerkingsrelaties gold die verplichting reeds onverkort.
De CTIVD heeft aangegeven te zullen rapporteren over de afronding en de
werking van de wegingsnotities en de uitwisseling van ongeëvalueerde
gegevens.11 In dit verband is het van belang te melden dat bij brief van
6 februari 2019 de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
en de Minister van Defensie het CTIVD-toezichtrapport nr. 60 inzake
wegingsnotities voor de internationale samenwerking met de Counter
Terrorism Group en Sigint-partners, voorzien van hun beleidsreactie
daarop, aan de Tweede Kamer hebben aangeboden.12 Daarnaast zijn de
wegingsnotities tevens onderdeel van de wetsevaluatie.
ARTIKEL II
De inwerkingtreding van de wet zal worden bepaald bij koninklijk besluit.
Beoogd is de wet voor 1 januari 2019 in werking te doen treden. Voor het
geval dat deze wet niet voor die datum tot stand zou komen en zou
worden bekend gemaakt, is bepaald dat in het inwerkingtredingsbesluit
kan worden bepaald dat deze wet terugwerkt tot en met een in dat besluit
te bepalen tijdstip, dat voor de verschillende artikelen of onderdelen
11
12

Brief CTIVD aan Voorzitter Tweede Kamer van 26 april 2018, nr. 2018/0086.
Kamerstukken II, 2018/19, 29 924, nr. 17.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

12

daarvan verschillend kan worden vastgesteld. Daarbij kan met name
worden gedacht aan onderdeel Y, dat met ingang van 1 januari 2019 van
toepassing dient te zijn.
Deze toelichting wordt medeondertekend door de Minister-President,
Minister van Algemene Zaken, de Minister van Defensie en de Minister
van Justitie en Veiligheid.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 242, nr. 3

13