MM

Maatschappelijk Impact Team

> Retouradres; Postbus 687, 2501 CR Den Haag

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Drs M. van Wallenburg, secretaris generaal
Parnassusplein 5
2509 LV Den Haag

Datum
Betreft

Maatschappelijk Impact
Team
Postbus 687,
2501 CR Den Haag
info@mit-team.nl

22-02-2023
MIT-advies 2023-2
Afschaling resterende COVID-19 adviezen

Geachte mevrouw van Wallenburg,
Hieronder treft u het aangevraagde advies van het Maatschappelijk Impact Team
over de afschaling van de resterende COVID-19 adviezen.
Aanleiding
Op 7 februari 2023 heeft het Maatschappelijk Impact Team (MIT) een
adviesaanvraag ontvangen van de waarnemend secretaris-generaal van het
ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). De adviesaanvraag
betreft de omgang met en de eventuele afschaling van de basisadviezen om thuis
te blijven bij klachten en een zelftest te doen, en om in isolatie te gaan bij een
positieve test.
Het MIT is gevraagd om in algemene zin de sociaalmaatschappelijke en
economische impact van de eventuele afschaling te beoordelen en hierover te
adviseren. Aanvullend heeft het MIT een aantal deelvragen gekregen over
draagvlak voor de basisadviezen, generiek of specifiek beleid voor bepaalde
groepen, het verstrekken van persoonlijke beschermingsmiddelen en zelftesten,
algemeen geldende voorschriften voor infectieziekten en de internationale context.
Daarnaast is het MIT gevraagd of de adviezen ook van toepassing zijn op de BESeilanden. Het MIT kan op dit moment onvoldoende beoordelen of de adviezen voor
Europees Nederland ook relevant zijn voor Caribisch Nederland. 1
Adviezen
Op basis van de kennis die het MIT heeft verzameld vanuit wetenschap en
praktijk, geeft het MIT aan het kabinet de volgende adviezen.
Advies 1. Schaal basisadviezen pas af als COVID-19 endemisch is
Afschaling van de basisadviezen is wat het MIT betreft pas aan de orde als de
situatie in Nederland – of nog liever: in Europa 2 of mondiaal - endemisch wordt
verklaard en COVID-19 daadwerkelijk als ‘een van de vele virussen’ kan worden
Zie bijlage 1, toelichting en verantwoording adviezen
Bij voorkeur voert Nederland samen met de andere EU-lidstaten beleid in Europees verband, zoals ook is
gebeurd met de maatregelen voor reizigers uit China: Infectieziektenbestrijding | Tweede Kamer der
Staten-Generaal
1
2

Pagina 1 van 43

MIT advies 2023-2

gezien. Tot die tijd zijn er nog te veel onzekerheden, onder andere over Long
Covid. 3 Het valt te verwachten dat het vertrouwen bij medisch kwetsbare groepen
zou kunnen afnemen op het moment dat de overheid deze onzekerheden niet
(h)erkent. 4

Datum
22-02-2023

Tegelijkertijd signaleert het MIT dat een groot deel van de bevolking zich al
gedraagt alsof de situatie endemisch is. Het besluit tot afschaling kan dan worden
geïnterpreteerd als het moment waarop de pandemie definitief voorbij is. 5 Als na
afschaling blijkt dat het virus toch weer oplaait en maatregelen opnieuw moeten
worden ingevoerd, dan zou dit het draagvlak voor deze maatregelen kunnen
verkleinen. 6 Het voorkomen van onnodige op- en afschaling is belangrijk om het
beleid voorspelbaar te houden voor de samenleving.7
Advies 2. Zorg voor veiligheid kwetsbare groepen
Een groot deel van de bevolking leeft – met of zonder inachtneming van de
basisadviezen – nu al zonder of met weinig beperkingen in het dagelijks leven.
Maar dat geldt niet voor medisch kwetsbare groepen die een hoger risico lopen na
afschaling. 8 Voor groepen met een verhoogd risico gelden nu al aanvullende
adviezen bovenop de basisadviezen. 9 Het MIT acht het belangrijk dat persoonlijke
beschermingsmiddelen, zelftesten én vaccinaties voor deze groepen optimaal
toegankelijk blijven. Ook vertegenwoordigers van werknemers met fysieke
beroepen noemen de toegankelijkheid tot deze middelen belangrijk. Mensen die
zichzelf zien als risicogroep voor besmettingen willen over het algemeen zelf voor
een vaccinatie kunnen kiezen, ongeacht hun medische conditie.
Het MIT vraagt tevens aandacht voor de situaties waarin werkgevers hun
werknemers vragen om bij een positieve test en (milde) klachten toch te komen
werken. Dit betreft vooral werknemers in fysieke beroepen zoals zorg, onderwijs,
openbaar vervoer en contactberoepen; soms gaat het om mensen in een
kwetsbare sociaaleconomische positie, bijvoorbeeld werkzaam in
productiebedrijven en distributiecentra. Als besmette mensen naar het werk
komen, staat ook de gezondheid en veiligheid van collega’s op het spel. Vanwege
acute continuïteitsvraagstukken zijn in de zorg protocollen ontwikkeld waarbij het
zorgpersoneel onder specifieke condities ook bij een positieve zelftest kan blijven
werken. 10 Als deze continuïteitsproblemen ook spelen in andere sectoren, dan
zouden daar vergelijkbare afspraken kunnen worden gemaakt tussen werkgevers
en werknemers.
Advies 3. Communiceer over de gewenste normen
Gelet op de afnemende risicoperceptie acht het MIT het verstandig om de
pandemische paraatheid in de samenleving te versterken, en adviseert het kabinet
hierover het gesprek aan te gaan met sectoren en met burgers. Daarbij past dat
mensen hun gezondheid blijven beschermen én voor elkaar blijven zorgen in
Het MIT neemt zich voor een advies uit te brengen over de maatschappelijke impact van Long Covid.
Zie bijlage 4, samenvatting gesprekken praktijkkringen
5
Zie bijlage 2, kennisnotitie SCP (8 februari 2023), pagina 3; zie bijlage 3, kennisnotitie RIVM
Gedragsunit of Naleving van en draagvlak voor de basis gedragsregels | RIVM voor cijfers of over afname
van naleving, afnemende zorgen en toegenomen sociale activiteiten; zie bijlage 4, samenvatting
gesprekken praktijkkringen
6
Zie bijlage 4, samenvatting gesprekken praktijkkringen
7
Zie Kennisnotitie SCP (8 februari 2023), pagina 2
8
Zie bijlage 4, samenvatting gesprekken praktijkkringen
9
Adviezen aan mensen die kwetsbaar zijn | RIVM
10
Update COVID-19 leidraad Testbeleid en inzet zorgmedewerkers in het ziekenhuis | Federatie Medisch
Specialisten (demedischspecialist.nl); Uitgangspunten testbeleid en inzet zorgmedewerkers buiten het
ziekenhuis | LCI richtlijnen (rivm.nl)
3
4

Pagina 2 van 43

MIT advies 2023-2

kwetsbare situaties. Gezien de ernst van de huidige pandemie en mogelijk
toekomstige pandemieën is er behoefte aan een duidelijke norm.

Datum
22-02-2023

‘Blijf thuis als je ziek bent’ is in praktijk een gangbare sociale norm, die mensen
geacht worden te hanteren zowel voor hun eigen gezondheid als – uit solidariteit –
voor de gezondheid en veiligheid van anderen.11 Dit valt samen met het
basisadvies om thuis te blijven bij klachten. Over het basisadvies ‘Test jezelf bij
klachten en blijf thuis als je een positieve test hebt’ lopen de opvattingen meer
uiteen, zo blijkt uit de cijfers over naleving en de gesprekken met de praktijk.
Deze norm is niet meer bij iedereen gebruikelijk. Het MIT adviseert het kabinet
om over de basisadviezen te (blijven) communiceren zolang deze van kracht zijn.
Daarbij moet ook duidelijk zijn in welke situaties maatwerk mogelijk is, zoals in
het eerdere voorbeeld van de zorgsector.
Ook bij mogelijke afschaling, als COVID-19 endemisch is, adviseert het MIT om de
norm ‘Blijf thuis als je ziek bent’ te blijven communiceren, en daarbij aandacht te
vragen voor solidariteit. De norm geldt voor alle besmettelijke infectieziekten met
maatschappelijke impact. Hantering van deze norm is belangrijk voor de
bescherming van medisch kwetsbare groepen en in situaties waarbij de kans op
besmettingen, ziekteverzuim en zorgbehoefte toenemen. Daarnaast vindt het MIT
hantering van de norm van belang om de pandemische paraatheid op peil te
houden.
Toelichting adviezen
In bijlage 1 worden de adviezen van het MIT nader toegelicht en verantwoord.
Daarnaast zijn de kennisnotities van de expertleden SCP (bijlage 2) en RIVM
Gedragsunit (bijlage 3) bijgevoegd, alsmede een samenvatting van gesprekken
met de praktijk (bijlage 4).
Hoogachtend,

Jolande Sap
Voorzitter Maatschappelijk Impact Team

11

Mariëtte van der Voet
Secretaris Maatschappelijk Impact Team

Zie bijlage 4, samenvatting gesprekken praktijkkringen
Pagina 3 van 43

MIT advies 2023-2

Bijlage 1 – Toelichting en verantwoording adviezen
Werkwijze
Het MIT heeft zich voor dit advies gebaseerd op de kennisnotities van de
expertleden SCP (bijlage 2) en RIVM Gedragsunit (bijlage 3), beleidsinformatie,
literatuur en artikelen. Daarnaast heeft het MIT zich gebaseerd op kennis en
ervaring uit de praktijk (bijlage 4).

Datum
22-02-2023

Aan de hand van een matrix (onderaan bijlage 1) met maatschappelijke thema’s
enerzijds12 en kwetsbare groepen anderzijds 13 heeft het MIT de meest relevante
sociaalmaatschappelijke en economische effecten in kaart gebracht. Praktijkkennis
is vervolgens opgehaald door gesprekken te voeren met vertegenwoordigers van
groepen die met deze positieve of negatieve effecten te maken kunnen hebben:
medisch kwetsbare groepen, sociaaleconomische kwetsbare groepen, werknemers
en werkgevers, zelfstandigen en jongeren. 14
Situatie in Europa
Er zijn geen Europese richtlijnen op het gebied van thuisblijven, testen en
isoleren; dit is het domein van de afzonderlijke lidstaten. Het MIT heeft gekeken
welke adviezen van kracht zijn in de ons omringende landen (België, Duitsland,
Verenigd Koninkrijk, Frankrijk). Isolatieadviezen gelden op moment van schrijven
ook in België (minimaal 7 dagen isolatie), Frankrijk (7 dagen) en het Verenigd
Koninkrijk (5 dagen).15 In de Duitse deelstaten die aan Nederland grenzen,
Nedersaksen en Noordrijn-Westfalen, is per 1 februari 2023 de isolatieplicht na
een positieve coronatest komen te vervallen. 16 Wel gelden daar nog strikte regels
voor de omgang met kwetsbare groepen; na een positieve test mogen
werknemers en bezoekers vijf dagen lang geen zorginstellingen betreden.
Situatie in Nederland
De plaats die de Covid-19-pandemie in de samenleving en in het maatschappelijk
debat inneemt wordt kleiner. De pandemie is inmiddels één van de problemen die
burgers zien en niet meer het grootste probleem. 17 Ook maakt slechts nog een
klein deel van de Nederlanders zich nog (veel) zorgen om het virus. 18 Voor veel
mensen is de pandemie minder urgent geworden. 19
Maatschappelijke indicatoren zijn gebaseerd op het concept ‘brede welvaart’. Zie bijvoorbeeld Monitor
brede welvaart (cbs.nl) en het werk van de gezamenlijke planbureaus Verankering van brede welvaart in
de begrotingssystematiek | Rapport | Sociaal en Cultureel Planbureau (scp.nl)
13
Een vierdeling in kwetsbare groepen is opgenomen in het MIT-advies ‘Fit voor het najaar’: medisch
kwetsbaar, kwetsbaar voor besmettingen, economisch kwetsbaar en sociaal kwetsbaar. Fit voor het
najaar (overheid.nl); Infectieziektenbestrijding | Tweede Kamer der Staten-Generaal
14
Uitgaande van de mogelijke gevolgen van afschaling van de basisadviezen zijn de volgende organisaties
geraadpleegd uit de ‘praktijkkringen’ van het MIT: Patiëntenfederatie, Samenwerkende
Gezondheidsfondsen, Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland (V&VN), Iederin, Pharos, FNV, CNV,
Algemene Onderwijsbond (AOB), VNO-NCW/MKB-Nederland, Evenementensector, Algemene Vereniging
van Schoolleiders (AVS), Vereniging Zelfstandigen Nederland (VZN) en de Nationale Jeugdraad
15
Coronatesten en quarantaine | Vlaanderen.be; Les règles d'isolement face au Covid-19 |
Gouvernement.fr; What to do if you have coronavirus (COVID-19) or symptoms of COVID-19 - NHS
(www.nhs.uk)
16
Corona-Vorschriften | Portal Niedersachsen; Corona-Virus in Nordrhein-Westfalen | Land.NRW. In
andere deelstaten was dit al het geval: Vier Duitse deelstaten schaffen isolatieplicht af - Duitsland
Instituut
17
Zie Kennisnotitie SCP (8 februari 2023), pagina 2
18
Volgens het laatste trendonderzoek maakt 12% van de bevolking zich nog zorgen om het coronavirus.
Daarbij zijn kleine verschillen naar leeftijdscategorieën (van 8,7% onder jongeren van 16-24 jaar tot
14,9% bij 70-plussers). Naleving van en draagvlak voor de basis gedragsregels | RIVM
19
Het OMT/RIVM beoordeelt de situatie rond COVID-19 tot nu toe niet als ‘endemisch’. Wel spreekt het
OMT/RIVM sinds het voorjaar van 2022 over een ‘transitiefase’. Kamerbrief bij 144e advies OMT en
maatschappelijk beeld en uitvoeringstoets | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl. Ook de WHO spreekt nog niet
over een endemisch situatie: https://www.who.int/news/item/30-01-2023-statement-on-the-fourteenth12

Pagina 4 van 43

MIT advies 2023-2

Het MIT signaleert tegelijkertijd dat patiënten met een hoog medisch risico20 inclusief hun gezinnen en mantelzorgers - nog steeds geconfronteerd kunnen
worden met de gevolgen van de pandemie. Patiëntenorganisaties noemen dat
deze patiënten voorzorgmaatregelen moeten nemen om besmetting te
voorkomen. 21

Datum
22-02-2023

Ook onder mensen die beroepsmatig meer bloot staan aan het virus (zorg,
onderwijs, openbaar vervoer, publieke diensten, contactberoepen) leven zorgen,
vooral over Long Covid. Van Long Covid zijn steeds meer gevallen bekend 22 die
ook nog kunnen ontstaan door de huidige virusvarianten. 23
Werkgevers maken zich zorgen over het hoge ziekteverzuim in sommige sectoren,
in combinatie met de krapte op de arbeidsmarkt. 24 Het ziekteverzuim is echter
naar alle waarschijnlijkheid maar beperkt toe te schrijven aan (de acute en
langdurige gevolgen van) COVID-19. 25
Situatie op de BES-eilanden26
Covid-19 speelt volgens verschillende bronnen geen rol meer in het dagelijks
leven op Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Het aantal besmettingen is laag (voor
zover er nog getest wordt) en de lokale maatregelen zijn grotendeels ingetrokken
– al zijn er verschillen tussen de eilanden. 27 Er is geen rioolsurveillance om de
verspreiding van het virus te monitoren. De vaccinatiegraad verschilt tussen de
eilanden.
De BES-eilanden zijn vanwege het kleine aantal inwoners grotendeels afhankelijk
van ziekenhuizen op Sint Maarten en in Colombia. Dit maakt de eilanden medisch
gezien kwetsbaar.
De sociaalmaatschappelijke en economische verschillen met Europees Nederland
zijn groot. Zo zijn de economieën van de BES-eilanden afhankelijk van toerisme
en biedt de arbeidsmarkt minder zekerheden. Eventuele beperkingen voor
internationale reizigers hebben daardoor meteen gevolgen voor de economie en
de bestaanszekerheid van de bewoners.
De grote verschillen tussen de BES-eilanden en Europees Nederland maken dat
het MIT op dit moment onvoldoende kan beoordelen of de adviezen voor Europees
Nederland ook relevant zijn voor Caribisch Nederland.

meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-coronavirusdisease-(covid-19)-pandemic
20
Risicogroepen en COVID-19 | RIVM
21
Zie figuur 3 uit bijlage 3, kennisnotitie Gedragsunit RIVM (7 februari 2023)
22
Omdat in Nederland geen registratie plaatsvindt van Long Covid, moeten aantallen worden geschat. In
het Verenigd Koninkrijk gaat het om 3,4% van de bevolking (omgerekend naar Nederland zou het dan
gaan om 600.000 mensen). Presentatie Mevrouw Jolande Sap – Voorzitter van het Maatschappelijk
Impact Team (MIT) | Tweede Kamer der Staten-Generaal; Prevalence of ongoing symptoms following
coronavirus (COVID-19) infection in the UK - Office for National Statistics (ons.gov.uk)
23
Long COVID: major findings, mechanisms and recommendations | Nature Reviews Microbiology
24
Ziekteverzuim (cbs.nl); Werknemers relatief lang afwezig bij verzuim door werkdruk (cbs.nl)
25
De Arbo unie becijfert het ziekteverzuim door (Long) Covid op dit moment op 6% van het totale
geregistreerde ziekteverzuim (bij de bedrijven die bij hen aangesloten zijn).
26
Voor de situatie op de BES-eilanden baseert het MIT zich op gesprekken met deskundigen van de
departementen van SZW, EZK en BZK en het CIb-Cariben van het RIVM.
27
Maatregelen - Crisiswebsite van het openbaar lichaam Bonaire (bonairecrisis.com), Covid-19
Information | Public Entity Saba (sabagov.com), No more entry policy, tests and EHAS form required
Statia calls off COVID-19 measures | News item | St. Eustatius (statiagovernment.com)
Pagina 5 van 43

MIT advies 2023-2

Duiding basisadviezen
De basisadviezen om thuis te blijven bij klachten, te testen bij klachten en bij een
positieve test in isolatie te gaan, zijn de laatste COVID-19-adviezen die nu nog
gelden naast de hygiëne-, ventilatie- en vaccinatie-adviezen. 28 Het gaat om
adviezen en niet om (handhaafbare) maatregelen, zoals eerder in de coronacrisis
wel het geval was. 29 Het MIT gaat er op basis van de beschikbare kennis en
ervaringen uit de praktijk vanuit dat thuisblijven en testen bij klachten in het
algemeen niet als belastend worden ervaren. Het isolatie-advies - minimaal vijf en
maximaal tien dagen - is in lichte mate vrijheidsbeperkend, maar de duur hiervan
is niet zodanig dat hiervan een effect valt te verwachten voor het welbevinden van
mensen. 30 Wel zou het ziekteverzuim door isolatie van de éne werknemer kunnen
leiden tot oplopende werkdruk voor de andere werknemer. Vanwege acute
continuïteitsvraagstukken in de zorg zijn protocollen voor het zorgpersoneel
ontwikkeld waarbij zij onder specifieke condities ook bij een positieve zelftest
kunnen blijven werken. 31

Datum
22-02-2023

Bij een meerderheid van de bevolking bestaat nog steeds draagvlak voor de
basisadviezen. 32 Wel nemen in de tijd het draagvlak voor en de naleving van de
basisadviezen onder de bevolking gestaag af. 33 Uit de gesprekken met de praktijk
krijgt het MIT een wisselend beeld over naleving en draagvlak. Alle
gesprekspartners benadrukken echter dat met de huidige basisadviezen goed te
leven valt. 34
Hoewel een groot deel van de samenleving inmiddels lijkt te leven zonder grote
zorgen over COVID-19, signaleert het MIT tegelijkertijd dat er ook groepen zijn
die nog wel geconfronteerd worden met de pandemie en de gevolgen daarvan. 35
Er leven vooral zorgen bij mensen die medisch kwetsbaar zijn, en binnen deze
groep met name bij de medisch kwetsbaren met een hoog risico. Patiënten die
problemen hebben met hun immuunsysteem - en hun gezinnen en mantelzorgers
– lopen risico’s en nemen de nodige voorzorgmaatregelen. Ook sommige mensen
in beroepen die meer bloot staan aan het virus (zorg, onderwijs, openbaar
vervoer, publieke diensten, contactberoepen, productie, distributie) voelen zich
nog niet veilig en blijven voorzichtig. Bij patiënten en mensen in fysieke beroepen
die zich niet veilig voelen speelt niet zozeer de zorg om de acute verschijnselen
van besmetting met het virus, maar veel meer de angst voor het ontwikkelen van
Long Covid. Van Long Covid zijn steeds meer gevallen bekend 36 die ook kunnen

Adviezen om corona te voorkomen | Coronavirus COVID-19 | Rijksoverheid.nl
Thuisblijven bij klachten en isolatie bij een positieve (GGD-)test zijn al vrijwel aan het begin van de
coronacrisis (maart 2020) ingevoerd als maatregelen en twee jaar later als adviezen in gebruik gebleven.
Vanaf december 2021 is de zelftest ingevoerd. Coronavirus tijdlijn | Rijksoverheid.nl
30
Henssler et al. (2020) laten in een overzicht van de wetenschappelijke literatuur zien dat na
quarantaines die langer dan een tot twee weken duren verhoogde risico’s optreden voor de mentale
gezondheid
31
Update COVID-19 leidraad Testbeleid en inzet zorgmedewerkers in het ziekenhuis | Federatie Medisch
Specialisten (demedischspecialist.nl); Uitgangspunten testbeleid en inzet zorgmedewerkers buiten het
ziekenhuis | LCI richtlijnen (rivm.nl)
32
Zie de Kennisnotitie Gedragsunit RIVM (7 februari 2023), paragraaf 2.
33
Zie figuur 1 uit de Kennisnotitie Gedragsunit RIVM (7 februari 2023). Volgens de Gedragsunit van het
RIVM (ronde 34, nog te publiceren) doet 53% van mensen met klachten een coronatest en gaat 53% van
de mensen met een positieve testuitslag in isolatie (82% als we mensen meerekenen die alleen een frisse
neus gaan halen). Combineren we deze cijfers dan ligt het percentage van de mensen met een
symptomatische coronabesmetting dat in isolatie gaat rond de 28% (43% bij “isolatie plus frisse neus”).
Meer informatie over vorige rondes: Naleving van en draagvlak voor de basis gedragsregels | RIVM
34
Zie bijlage 4, samenvatting gesprekken praktijkkringen
35
Zie figuur 3 uit bijlage 3, kennisnotitie Gedragsunit RIVM (7 februari 2023)
36
Omdat in Nederland geen registratie plaatsvindt van Long Covid, moeten aantallen worden geschat. In
het Verenigd Koninkrijk gaat het om 3,4% van de bevolking (omgerekend naar Nederland zou het dan
gaan om 600.000 mensen). Presentatie Mevrouw Jolande Sap – Voorzitter van het Maatschappelijk
28
29

Pagina 6 van 43

MIT advies 2023-2

ontstaan door de huidige virusvarianten. 37 Afschalen van de basisadviezen kan bij
bepaalde groepen tot extra zorgen leiden en bij medisch kwetsbaren met een
hoog risico tot meer isolement.

Datum
22-02-2023

Het MIT kan geen harde uitspraken doen over positieve of negatieve impact op de
economie bij afschaling van de basisadviezen. Doorwerken bij een positieve test
(zonder of met milde klachten) zou een kleine bijdrage kunnen leveren aan de
reductie van het ziekteverzuim. Maar het loslaten van de basisadviezen zou ook
kunnen leiden tot meer besmettingen op de werkvloer en juist een toenemend
kort- of langdurend ziekteverzuim (Long Covid).
Sociaalmaatschappelijke effecten
In algemene zin geldt dat het loslaten van vrijheidsbeperkende maatregelen, zoals
isolatie, positieve gevolgen heeft voor het welbevinden van mensen. Deze
positieve effecten zullen bij afschaling van de basisadviezen waarschijnlijk gering
zijn, omdat er geen sprake is van een dwingende maatregel maar van een advies.
Het gaat bovendien om een relatief korte isolatieperiode (vijf tot maximaal tien
dagen) zonder langdurige gevolgen voor het welzijn.
Afschaling van het basisadvies over isolatie zal naar verwachting wel een negatief
effect hebben op het welbevinden van medisch kwetsbare groepen die zich door
afschaling genoodzaakt zien om meer in isolement te leven. Patiëntenorganisaties
melden dat dit bij afschaling in toenemende mate het geval zal zijn, niet alleen
voor patiënten maar ook voor hun naasten en mantelzorgers.38 Het gaat mogelijk
om grote aantallen. 39 Patiëntenorganisaties geven aan dat medisch kwetsbare
groepen bij afschaling van basisadviezen meer stress en angst ervaren. 40 Ook
voorspellen zij het opnieuw oplaaien van het debat tussen medisch kwetsbaren en
minder kwetsbaren in de samenleving. Dit wordt onderschreven door het SCP. De
vrijheid van de ene groep raakt hier aan de vrijheid van de andere groep. 41
Bij medisch kwetsbare groepen maar ook bij de groepen die in de ‘frontlinie’
staan, zal afschaling van de basisadviezen afbreuk kunnen doen aan hun
vertrouwen in de overheid. Voor de overige groepen is dit neutraal, mits
afschaling een permanent karakter heeft en maatregelen niet even later toch weer
teruggedraaid moeten worden doordat het virus oplaait.
In het algemeen geldt dat spaarzaam moet worden omgegaan met momenten van
op- en afschaling, zeker als hiermee belangrijke waarden gepaard gaan. Het SCP
wijst in dit verband op het belang van voorspelbaar beleid. 42 Het (opnieuw)
verliezen van vrijheden weegt waarschijnlijk zwaarder dan de positieve ervaring
bij het herwinnen van vrijheden. Negatieve gevoelens bij verlies zijn veel groter
dan positieve gevoelens bij winst. 43

Impact Team (MIT) | Tweede Kamer der Staten-Generaal; Prevalence of ongoing symptoms following
coronavirus (COVID-19) infection in the UK - Office for National Statistics (ons.gov.uk)
37
Long COVID: major findings, mechanisms and recommendations | Nature Reviews Microbiology
38
Ook uit eerder onderzoek bleek dat medisch kwetsbare groepen zich isoleren: Mensen in sociale isolatie
als gevolg van de coronacrisis | RIVM
39
Ter vergelijking: 6,9 miljoen mensen kregen in 2021 een uitnodiging voor een griepprik, hiervan
hadden 4,2 miljoen mensen een medische indicatie, de overige mensen hadden een indicatie alleen op
basis van leeftijd (bron: Monitor Vaccinatiegraad Nationaal Programma Grieppreventie (NPG) 2021. |
Nivel; Risicogroepen en COVID-19 | RIVM). De groep met een medisch hoog risico (door ernstige
afweerstoornissen) wordt door de Patiëntenfederatie, RIVM en VWS geschat op enkele honderdduizenden.
40
Zie ook bijlage 3, kennisnotitie Gedragsunit RIVM (7 februari 2023), paragraaf 2
41
Zie Kennisnotitie SCP (8 februari 2023), pagina 3
42
Zie Kennisnotitie SCP (8 februari 2023), pagina 2
43
Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk - JSTOR
Pagina 7 van 43

MIT advies 2023-2

Economische effecten
Werkgevers beschouwen afschaling van de basisadviezen als neutraal tot
gematigd positief. Ook voor zzp’ers kan afschaling in principe gunstig zijn; en
hetzelfde geldt voor studenten en scholieren, in verband met de continuïteit van
het onderwijs. Werknemers, zzp’ers en studenten met een positieve test maar
zonder klachten kunnen blijven werken en studeren. Het positieve effect geldt met
name in sectoren waarbij fysieke aanwezigheid vereist is; voor de sectoren waar
werknemers thuis kunnen werken heeft de afschaling van de huidige
basisadviezen minder impact. Werkgevers geven tegelijkertijd aan dat afschaling
van basisadviezen niet dé oplossing is voor de krapte op de arbeidsmarkt, de
oplopende werkdruk en het hoge ziekteverzuim. 44

Datum
22-02-2023

Werkgevers stellen als belangrijke voorwaarde dat de afschaling duurzaam moet
zijn, en dat er niet binnen de kortste keren weer sprake is van opschaling. Het
grillige beleid van op- en afschaling wordt genoemd als een van de grootste
pijnpunten voor werkgevers uit de voorbije jaren.
Werknemers zien de afschaling van de basisadviezen als (gematigd) negatief. Hun
voornaamste pijnpunt is dat de gezondheid en veiligheid op de werkplek onder de
huidige maatregelen al niet altijd gegarandeerd worden, laat staan als de
basisadviezen worden afgeschaald. 45 De druk van werkgevers op besmette
werknemers om met (milde) klachten op de werkvloer te verschijnen, zal na
afschaling – als het ware gelegitimeerd door de overheid – toenemen. Voor de
medisch kwetsbare collega’s kan dit niet alleen leiden tot hogere
gezondheidsrisico’s, maar mogelijk ook tot arbeidsconflicten of zelfs tot verlies van
werk en inkomen.

Ziekteverzuim (cbs.nl); Werknemers relatief lang afwezig bij verzuim door werkdruk (cbs.nl).
Ziekteverzuim ten gevolge van COVID-19 maakt op dit moment waarschijnlijk nog maar een klein aandeel
uit van het totale ziekteverzuim (6% bij de Arbo unie). De gesprekspartners geven aan dat in deze winter
vooral ‘de griep’ heerst, en ziekteverzuim door COVID-19 hieraan ondergeschikt is.
45
Zie bijvoorbeeld het kort geding dat FNV en CNV hebben aangespannen tegen de staat vanwege de
onveiligheid voor het zorgpersoneel: Kort geding tegen Staat om long covid slachtoffers uit zorg gaat
definitief door - FNV
44

Pagina 8 van 43

MIT advies 2023-2

Matrix

Datum
22-02-2023

Pagina 9 van 43

MIT advies 2023-2

Bijlage 2 – Kennisnotitie SCP

kennisnotitie
Datum

8 februari 2023

Onderwerp

Input SCP voor MIT-advies over afschalen van twee basisadviezen

Datum
22-02-2023

Kennisnotitie SCP: input voor MIT m.b.t. advies over afschalen van twee
basisadviezen
In deze kennisnotitie geeft het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) input aan het
Maatschappelijk Impact Team (MIT) met betrekking tot het verzoek van het
ministerie van SZW over de sociaalmaatschappelijke en economische impact bij
het afschalen van de volgende basisadviezen:
1. blijf thuis bij klachten en doe een zelftest;
2. ga in isolatie bij een positieve test.
Het SCP heeft tijdens de coronapandemie, samen met de andere planbureaus en de Raad voor
Volksgezondheid & Samenleving (RVS), meerdere keren advies gegeven over het instellen van en
versoepelen van coronamaatregelen. Deze adviezen zijn te vinden op: Adviesbrieven SCP
Maatschappelijke effecten corona | Brief | Sociaal en Cultureel Planbureau. Enkele adviezen gaan
specifiek in op wijzigingen in coronamaatregelen, zoals:
-

Briefadvies SCP. 12 januari 2022. Sociaal maatschappelijke reflectie mogelijke maatregelen
Covid-19
Briefadvies SCP. 11 februari 2022. Sociaal maatschappelijke reflectie mogelijke maatregelen
Covid-19
Briefadvies SCP. 10 mei 2022. Rondetafelgesprek over het lange termijn coronabeleid
Briefadvies Sociaal en Cultureel Planbureau en Raad voor Volksgezondheid &

Samenleving. 25 januari 2022 Onderzoek van het SCP met inzichten over het instellen en/of
afschalen van maatregelen zijn:
-

-

Continue onderzoek
burgerperspectieven (COB):
Burgerperspectieven bericht 2 2022
Burgerperspectieven bericht 4 2021
Burgerperspectieven bericht 2 2021
Burgerperspectieven bericht 4 2020
SCP Dossier maatschappelijke effecten corona
Een jaar met corona. Ontwikkelingen in de maatschappelijke gevolgen van corona.
Sociaal en Cultureel Planbureau. Den Haag, maart 2021

Ook wijzen we op:
-

RIVM Corona Gedragsunit | Welbevinden en leefstijl

Pagina 10 van 43

MIT advies 2023-2

Vraag 1. Welke sociaalmaatschappelijke en economische impact treedt op bij
afschaling van de afzonderlijke en de gebundelde basisadviezen? Welke
positieve en negatieve effecten verwachten de expertleden? Is hierover
onderzoek bekend en/of zijn er gegevens beschikbaar, bijvoorbeeld in
eerdere fasen van afschaling?
•

•

-

-

-

-

Datum
22-02-2023

Welke sociaalmaatschappelijke en economische thema’s
(indicatoren) zijn hierbij met name relevant? Welke
onderwerpen springen eruit als het gaat om positieve dan wel
negatieve effecten? Zie ook de matrix op de tweede bladzijde.
Welke (kwetsbare) groepen binnen de samenleving krijgen vooral
met de gevolgen van afschaling te maken? Bij wie slaan de positieve
of negatieve effecten vooral neer? Zie ook de matrix op de tweede
bladzijde.
Het SCP heeft geen specifieke, actuele gegevens over de gevolgen voor burgers van het
afschalen van de gebundelde basisadviezen (thuis blijven bij klachten en het doen van een
zelftest en in isolatie gaan bij een positieve test). Bovendien is het lastig om op basis van
inzichten uit onderzoek dat tijdens de pandemie heeft plaatsgevonden in te schatten wat de
effecten op dit moment zullen zijn en bij welke groepen die zullen plaatsvinden. We
bevinden ons nu immers in een andere fase van de pandemie dan de laatste keer dat
maatregelen werden afgeschaald.
We weten uit onderzoek in het eerste jaar van de pandemie dat de steun voor naleving van
maatregelen en adviezen hoger is als mensen ervaren dat dit in het collectief belang van de
samenleving is. Uit het meest actuele Continue Onderzoek Burgerperspectieven (COB) van
het SCP blijkt dat corona voor veel burgers op dit moment geen urgent thema meer is.
Ondanks het feit dat sommige groepen ook nu nog gevolgen ondervinden van corona, zoals
jongeren met onderwijsachterstand of personen met langdurig gezondheidsklachten, gaan
veel mensen weer gewoon verder met hun leven. Uit het onderzoek van het SCP tijdens de
eerste fase van de coronapandemie kwam naar voren dat burgers soms voorzichtiger zijn
dan de voorschriften van de overheid. Dit geldt vooral voor mensen met een kwetsbare
gezondheid en hun mantelzorgers. Echter, in de huidige situatie test ongeveer de helft van
de mensen bij klachten, zo blijkt uit cijfers van de RIVM gedragsunit.
Het SCP gaf tijdens de pandemie en ook in eerdere adviezen aan het Maatschappelijk Impact
Team (MIT) aan dat het belangrijk is om een visie te ontwikkelen op de kwaliteit van de
samenleving. En om hierbij in kaart te brengen en te doordenken wat mogelijke gevolgen
voor burgers en sectoren zijn van een (toekomstige) pandemie. Gevolgen die snel of pas
later ontstaan of zichtbaar worden. Die verschillend kunnen zijn voor groepen of sectoren.
Ons advies is ook om een afwegingskader te ontwikkelen waarmee het kabinet de belangen
van groepen mensen kan wegen. Gebruik dit kader voor een fundamentele
waardenoverweging, bijvoorbeeld bescherming van volksgezondheid, vrijheid, recht op
onderwijs en solidariteit.
Op basis van deze eerdere adviezen vraagt het SCP om aandacht voor de volgende punten bij
het afschalen van basisadviezen:
o Eenmaal afgebouwde maatregelen zullen moeilijker worden geaccepteerd als ze
opnieuw worden ingevoerd. In de periode van herstelbeleid wees het SCP ook op
het belang om een betrouwbare overheid te zijn. Het belang van het ontwikkelen
van een visie en werken vanuit een langtermijnperspectief werd daarbij
onderstreept. Ook in tijden die gekenmerkt worden door onzekerheid. Bijvoorbeeld
door een onzeker verloop van de coronapandemie of toekomstige
virusbedreigingen, zoals in het licht van recente zorgen over mpox
(apenpokkenvirus) of vogelgriep. Goede uitleg is hier nodig, zie ook onze
antwoorden op de laatste vraag over communicatie.
Pagina 11 van 43

MIT advies 2023-2

o

De gevolgen van afschaling kunnen verschillen tussen groepen en sectoren. Er
kunnen zowel positieve als negatieve gevolgen zijn. Het afschalen van
basisadviezen kan door mensen gezien worden als een signaal dat de pandemie
voorbij is. Dit heeft mogelijke gevolgen voor het gedrag van burgers, maar vanuit
SCP hebben we geen recente kennis over hoe de balans zal uitvallen. Het kan zijn
dat:

Mensen op de hoogte van de basisadviezen zijn en deze blijven opvolgen,
bijvoorbeeld door gewenning of het willen beschermen van kwetsbare
naasten.

Mensen waren al niet (meer) op de hoogte van de basisadviezen. Voor
deze groepen verandert er waarschijnlijk niet veel. Of mensen volgen
basisadviezen na afschaffing niet meer op, met het risico dat
besmettingen weer toenemen.

Bij afschaling van vrijheidsbeperkende maatregelen, bijvoorbeeld het
advies over zelfisolatie, steeg het welbevinden onder burgers in
Nederland. Het SCP onderzocht het mentaal welbevinden en
eenzaamheid van burgers tijdens de coronapandemie. Dit onderzoek laat
veranderingen in de tijd zien in gevoelens van eenzaamheid en een lager
psychisch welbevinden die mee bewegen met de strengheid van de
maatregelen tegen verspreiding van het coronavirus. We wijzen hier ook
op de (meer gedetailleerde) informatie van de Gedragsunit van het
RIVM.

Het opheffen van thuisblijven kan positief werken voor leerlingen die
eindexamen moeten doen of een toetsweek hebben; dan thuis moeten
blijven kan leiden tot extra stress (ondanks herkansingsmogelijkheden).

Ook kan het positief bijdragen aan het reduceren van ziekteverzuim in
sectoren als de zorg, onderwijs en het openbaar vervoer, doordat
personeel kan werken na een positieve test uitgaande van geen of weinig
klachten. Echter, het schrappen van isolatie advies na een positieve test
kan ook leiden tot extra besmettingen op de werkvloer en extra
ziekteverzuim (bij meer klachten).

Effecten van afschalen zullen ook bij mensen met kwetsbare gezondheid
plaatsvinden. Het SCP wees eerder op verschillende belangen en
mogelijk spanningen en verharding van het debat tussen groepen in de
samenleving, bijvoorbeeld tussen medisch-kwetsbaren en niet
kwetsbaren. De vrijheid van de ene groep raakt de vrijheid van de andere
groep. Door het niet meer testen of isoleren bij een besmetting kan de
ene groep meer vrijheid ervaren, maar de andere groep minder
gevoelens van vrijheid ervaren. Ook bleek uit onderzoek van het SCP dat
mensen met een meer kwetsbare gezondheid minder sociaal vertrouwen
in andere mensen hadden. Personen die bang zijn voor de gevolgen voor
hun eigen gezondheid, zoals ouderen of personen met een
afweerstoornis, of hun huisgenoten of mantelzorgers, verminderen
mogelijk sociaal contact. Bijvoorbeeld omdat zij zich minder veilig op hun
werk voelen, meer thuiswerken, of bezoek thuis verminderen of
drukkere plekken buiten meer gaan mijden. Sociaal contact is van belang
voor het welbevinden van mensen. Bij medisch kwetsbare groepen
kunnen ook positieve effecten plaatsvinden, bijvoorbeeld omdat
verpleeghuizen minder strenge regels kunnen hanteren en
verpleeghuisbewoners niet meer in afzondering hoeven blijven op hun
eigen kamer bij een vermoeden van een besmetting.

Datum
22-02-2023

Pagina 12 van 43

MIT advies 2023-2

Vraag 2. Welk ziekteverzuim hangt op dit moment samen met klachten/thuisblijven en positieve
test/isolatie door Covid-19? In welke sectoren speelt dit vooral? Is bekend hoe werkgevers,
werknemers en zzp-ers hiermee omgaan?
-

Datum
22-02-2023

Het SCP heeft geen recent onderzoek gedaan naar ziekteverzuim en COVID-19.

Vraag 3. Wat is er op dit moment bekend over het draagvlak voor en de naleving van de
basisadviezen in algemene zin, en onder specifieke (kwetsbare) groepen? In hoeverre zijn de
geldende basisadviezen de (sociale) norm geworden? In hoeverre wijken deze basisadviezen af van
algemeen gangbare sociale normen in het geval van infectieziekten?
-

Het SCP heeft geen recente gegevens over draagvlak van maatregelen. Recente gegevens
over naleving van maatregelen zijn beschikbaar via de RIVM Gedragsunit.

Vraag 4. In hoeverre zou afschaling door de bevolking kunnen worden geïnterpreteerd als een
cesuur of omwenteling in de coronapandemie? Wat is er bekend over voorwaarden bij op- en
afschaling van basisadviezen en maatregelen, bijvoorbeeld in relatie tot mogelijke onrust in de
samenleving, vertrouwen in de overheid en polarisatie tussen groepen?
-

Zie ook ons antwoord op de eerste vraag over sociaalmaatschappelijke en economische
impact.
Tijdens de coronapandemie heeft het SCP via het Continue Onderzoek Burgerperspectieven
(COB) onderzoek gedaan naar onder andere sociaal en politiek vertrouwen onder burgers.
Tijdens de start van de pandemie was het politiek vertrouwen relatief hoog (rally around the
flag-effect). Dit vertrouwen nam later in de coronacrisis af. Het sociaal vertrouwen was
stabieler. Dit onderzoek laat eveneens zien dat mensen verschillende meningen hebben over
de coronapandemie en maatregelen. Dit kon tot spanningen tussen groepen in de
samenleving leiden. Zo was er verschil in belangen tussen jongeren en ouderen, en medischkwetsbaren en niet-kwetsbaren (zie ook vraag 1). Recent onderzoek wijst erop dat mensen
zich meer zorgen maken om verharding en het domineren van discussies door “extreme”
groepen in het publieke debat, maar dat er geen aanwijzingen zijn voor toename in
polarisatie in de Nederlandse samenleving. Er kan meer ongemak gevoeld worden om te
spreken over corona en veranderingen in maatregelen en advies in eigen kring.

Vraag 5. Wat is er bekend over basisadviezen of maatregelen die op dit moment in omliggende
landen, EU en internationaal gelden? Zijn ook andere landen bezig met afschaling?
-

Het SCP heeft geen recente gegevens over basisadviezen of maatregelen die op dit moment
gelden in andere landen.

Vraag 6. Welk flankerend beleid zou kunnen worden getroffen om negatieve effecten te dempen, of
om positieve effecten te versterken?
-

Zie vraag over communicatie.

Vraag 7. Wat is bekend over de (overheids)communicatie rondom afschaling? Aan welke
voorwaarden moet deze communicatie in ieder geval voldoen? Op wie moet de communicatie zich
vooral richten?
-

Het SCP stelt dat het belangrijk is om duidelijk toe te lichten waarom basisadviezen op dit
moment afgeschaald zouden worden. Houd er hier ook rekening mee dat niet iedereen
(meer) op de hoogte is van de huidige adviezen. Het is daarom goed om toe te lichten welke
adviezen nu gelden en welke afgeschaald worden. Denk ook na hoe de boodschap helder
gegeven kan worden aan mensen die wel op de hoogte zijn van de basisadviezen, maar deze
(mogelijk al langere tijd) niet meer volgen. Onderbouw ook waarom twee specifieke vormen
van basisadviezen (testen en thuisblijven bij klachten en isolatie na een positieve test)
afgeschaald worden. Leg uit welke – en waarom – andere basisadviezen blijven gelden, zoals
Pagina 13 van 43

MIT advies 2023-2

-

-

-

-

de hygiënemaatregelen regelmatig handen wassen en ventilatie. Bijvoorbeeld vanwege het
belang van deze hygiënemaatregelen voor infectieziekten, zoals corona maar ook andere
virusinfecties, zoals influenza.
Wees open en helder over de voor- en nadelen van het afschalen van basisadviezen. En leg
duidelijk uit hoe nadelige effecten en risico’s, bijvoorbeeld bij kwetsbare groepen, zijn
afgewogen tegen voordelen van het afschalen van de basisadviezen, zoals bij jongeren.
Licht toe welke risico’s en gevoelens van onveiligheid er nu kunnen zijn voor kwetsbare
groepen. Neem hierbij in ogenschouw dat de risico’s niet voor alle kwetsbare groepen
hetzelfde zijn. Informeer mensen over hun eigen gezondheidsrisico bij een besmetting met
het virus. Wijs mensen met een kwetsbare gezondheid op de maatregelen die zij zelf kunnen
nemen. Dit hoeft niet hetzelfde te zijn voor alle personen met onderliggend lijden of
bewoners van een instelling. Bijvoorbeeld het vragen aan bezoek om eerst te testen, afstand
te houden of een mondkapje te dragen.
Besteed aandacht aan solidariteit en de verantwoordelijkheid die mensen (willen) hebben
voor hun eigen gezondheid en die van anderen. Wijs ook niet-medisch kwetsbare groepen
op mogelijkheden om anderen in hun omgeving te kunnen blijven beschermen. Daarnaast
verdient het de aanbeveling in de communicatie voldoende aandacht te besteden aan de
betekenis van de gedeelde (en eigen) verantwoordelijkheid van mensen voor hun
gezondheid en die van anderen. Bijvoorbeeld door het doen van een zelftest bij klachten
voor bezoek aan een familielid met een kwetsbare gezondheid.
Het SCP heeft in eerdere adviezen gewezen op het risico dat het opnieuw invoeren van
maatregelen minder snel geaccepteerd kan worden. Naast duidelijke en transparante uitleg
en onderbouwing van de voor-en nadelen van het afschalen op dit moment is het ook van
belang om mensen te infomeren over onzekerheid: zowel over de kennis over de gevolgen
van afschaffing als over het verloop van de pandemie. En over pandemische paraatheid voor
andere infectieziekten, zoals mogelijke toename in verspreiding van mpox (apenpokkenvirus)
of vogelgriep onder mensen. Communiceer duidelijk over het risico op zwaardere
coronascenario’s of vogelgriep onder mensen. Communiceer duidelijk over het risico op
zwaardere coronascenario’s of andere virologische bedreigingen en de mogelijkheid dat er
nieuwe maatregelen of adviezen overwogen kunnen worden. Dit draagt bij aan het voor
burgers meer voorspelbaar maken van het corona- en pandemische beleid.
Heb aandacht voor hoe informatie iedereen bereikt. Houd in communicatie rekening met
verschillende groepen die op verschillende manieren kunnen reageren op afschaling van
basisadviezen. Bijvoorbeeld met gevoelens van verbazing dat deze basisadviezen nog golden,
gevoelens van opluchting, angst, onzekerheid of van afkeer.

Datum
22-02-2023

Pagina 14 van 43

MIT advies 2023-2

Bijlage 3 – Kennisnotitie RIVM/Gedragsunit

Meest recente gedragsinzichten m.b.t. aanpassingen maatregelenpakket

Datum
22-02-2023

Op 7 februari is vanuit het MIT het verzoek gekomen om een kennisnotitie te maken
i.v.m. voorgenomen besluitvormingen aangaande aanpassingen in het
maatregelenpakket. Hierbij was het verzoek om waar mogelijk in te gaan op
kwetsbare groepen in de samenleving die onderscheiden worden door het MIT
(medisch kwetsbaren, mensen aan de frontlinie, sociaal en economisch
kwetsbaren). Het gaat hierbij om de volgende opties:
•
•

thuisblijven bij klachten en doen van een zelftest;
In isolatie gaan bij een positieve test.

Deze kennisnotitie is gebaseerd op resultaten uit het gedrags-wetenschappelijk
onderzoek van het RIVM en de GGD’en en een quick scan van beschikbare
literatuur.
Kernbevindingen:
Naleving, draagvlak, en verwachte impact van afschaling
-

T.a.v. medisch kwetsbare groepen (in ons onderzoek
geoperationaliseerd als mensen die een onderliggende aandoening
hebben waardoor het risico op ernstig verloop van een covid-infectie
groter is):
o Onder mensen met een medische kwetsbaarheid, in vergelijking
met de algemene populatie, is het draagvlak voor de huidige
maatregelen hoger, en maakt een groter gedeelte (20 %) zich
zorgen over het coronavirus.
o Onder mensen met een medische kwetsbaarheid is het aandeel
dat vindt dat er op dit moment te weinig maatregelen gelden
hoger dan in de algemene populatie
o Onderzoek uit maart ’22 (na afschaling van veel maatregelen in
feb ’22) liet zien dat een klein deel van de bevolking zich sociaal
isoleerde uit angst voor besmetting. Dit kwam meer voor onder
mensen met een medische kwetsbaarheid. Mensen die zich
sociaal isoleerden gaven aan vooral behoefte te hebben aan
begrip en mogelijkheden om voorzorgsmaatregelen te nemen
(bijv. mondkapje dragen, afstand houden). Ook zagen we een
mogelijke rol voor zorgverleners, zowel in het bieden van
informatie aan deze groepen om hen te helpen een individuele
risico-afweging te maken als in het signaleren van potentiële
mentale gevolgen zoals eenzaamheid.

-

T.a.v. sociaal kwetsbare groepen (in ons onderzoek geoperationaliseerd
als mensen die eenzaam zijn):
Pagina 15 van 43

MIT advies 2023-2

o
o

-

Onder mensen die aangeven eenzaam te zijn, is de naleving van
thuisblijven bij klachten lager dan in de algemene populatie.
Onder mensen die aangeven eenzaam te zijn is het aandeel dat
vindt dat er op dit moment te weinig maatregelen gelden hoger
dan in de algemene populatie

Datum
22-02-2023

T.a.v. economisch kwetsbare groepen (in ons onderzoek
geoperationaliseerd als mensen die een minder dan modaal inkomen
hebben)
o Geen verschillen in draagvlak en naleving

Vertrouwen in de overheid
-

Vertrouwen in het beleid van de overheid is in de loop van de pandemie
gedaald. Bij besluitvorming is ervaren procedurele rechtvaardigheid van
belang voor draagvlak en vertrouwen. Dat wil zeggen: transparante
processen en communicatie, waarbij duidelijk is hoe verschillende
perspectieven en belangen zijn afgewogen. Voor verschillende
doelgroepen moeten daarbij verschillende communicatievormen
worden gebruikt.

Onderzoeksgegevens draagvlak en naleving
Naleving
Uit het trendonderzoek van de RIVM gedragsunit 46 blijkt dat op dit moment
ongeveer de helft van de mensen zich houdt aan de drie maatregelen (testen bij
klachten, thuisblijven bij klachten, isolatie na positieve test) (figuur 1). Eerder in de
pandemie was het aantal mensen dat deze maatregelen volgde maximaal 6 van de
10 (met uitzondering van testen, waarvan de naleving hoger werd toen zelftesten
mochten worden gebruikt vanaf dec’ 21 en weer daalde toen de GGD teststraten
sloten in april ‘22). De naleving van testen bij klachten verschilt niet tussen groepen.
De naleving van thuisblijven bij klachten is hoger onder mensen met een medische
kwetsbaarheid en lager onder mensen die eenzaam zijn (als proxy voor sociale
kwetsbaarheid). Naleving van thuisblijven bij klachten verschilt niet significant
tussen mensen met een lager inkomen (als proxy voor economische kwetsbaarheid)
en de algemene populatie. Verschillen in naleving van isolatie na positieve test zijn
niet getoetst vanwege te kleine aantallen deelnemers met positieve testuitslag.
Draagvlak
Het draagvlak voor de maatregelen, met name voor isolatie na positieve test, is
hoog (figuur 2). Wel is er een lichte daling zichtbaar in de afgelopen maanden. Het
draagvlak voor de drie maatregelen is hoger onder mensen met een medische
Dit is een vragenlijstonderzoek waarvoor elke ronde een steekproef wordt getrokken (n ≈ 5000) uit een
panel dat op demografische kenmerken representatief is voor de Nederlandse bevolking. De meest
recente meting heeft plaatsgevonden tussen 16 en 23 januari 2023. Zie: Naleving van en draagvlak voor
de basis gedragsregels | RIVM
46

Pagina 16 van 43

MIT advies 2023-2

kwetsbaarheid en mensen ouder dan 70 jaar. Mensen met een laag inkomen en
mensen die eenzaam zijn hebben op dit moment geen significant hoger of lager
draagvlak voor deze maatregelen dan de algemene populatie.

Datum
22-02-2023

Figuur 1: Naleving van maatregelen thuisblijven en testen

Naleving van maatregelen
100,0%
90,0%
80,0%
70,0%
60,0%
50,0%
40,0%
30,0%
20,0%
10,0%
0,0%

Okt '22

Nov '22

Thuisblijven bij klachten

Dec '22

Testen bij klachten

Jan '23
Isolatie na positieve test

Figuur 2: Draagvlak voor maatregelen thuisblijven en testen

Draagvlak voor maatregelen
100,0%
90,0%
80,0%
70,0%
60,0%
50,0%
40,0%
30,0%
20,0%
10,0%
0,0%

Okt '22
Thuisblijven bij klachten

Nov '22

Dec '22

Testen bij klachten

Jan '23
Isolatie na positieve test

Pagina 17 van 43

MIT advies 2023-2

2

Zorgen en voorkeuren van burgers

Datum
22-02-2023

Zorgen over het coronavirus
In het trendonderzoek zien we dat op dit moment weinig mensen zich zorgen
maken over het coronavirus (1 op de 10) (figuur 3). De zorgen over het coronavirus
zijn wel wat hoger onder mensen met een medische kwetsbaarheid en mensen die
eenzaam zijn (respectievelijk 20% en 21 %). Nog 40% van de mensen geeft aan dat
ze hun best om te voorkomen dat ze besmet raken. Mensen met een medische
kwetsbaarheid en mensen ouder dan 70 jaar geven vaker aan hun best te doen om
te voorkomen dat ze besmet raken.
In maart 2022 hebben we onderzoek gedaan naar mensen die zichzelf sociaal
isoleerden in de periode na afschaling van veel maatregelen in februari 2022.
Sociale isolatie kwam vaker voor onder mensen met een medische kwetsbaarheid.
Zij vermeden contacten uit angst om besmet te raken. Een belangrijke bevinding
was dat zij vooral behoefte hadden aan begrip van anderen en mogelijkheden om
zelf nog wel voorzorgsmaatregelen te nemen (bijv. een mondkapje dragen of
afstand houden). Daarnaast signaleerden we een belangrijke rol voor betrokken
zorgverleners bij deze groepen, zowel voor het bieden van informatie (wat kan in
mijn geval wel en niet veilig, gegeven de actuele risico’s en de persoonlijke
gezondheidssituatie) als voor het zicht houden op mogelijke mentale gevolgen van
sociale isolatie, zoals eenzaamheid.
Figuur 3: Aandeel mensen dat zich zorgen maakt over het virus

Zorgen
100,0%
90,0%
80,0%
70,0%
60,0%
50,0%
40,0%
30,0%
20,0%
10,0%
0,0%

Okt '22

Nov '22

Dec '22

Jan '23

Ik maak me (veel) zorgen over het coronavirus
Ik doe erg mijn best om te voorkomen dat ik besmet raak (percentage (helemaal)
mee eens)
Pagina 18 van 43

MIT advies 2023-2

Vertrouwen in het coronabeleid van de overheid
Uit het trendonderzoek blijkt dat meer dan een derde (37%) van de mensen redelijk
veel tot heel veel vertrouwen heeft in het coronabeleid van de overheid, nog een
ruime derde (37%) heeft een beetje vertrouwen en een kwart (26%) heeft weinig
tot helemaal geen vertrouwen in het coronabeleid. Het vertrouwen in het
coronabeleid is lager onder mensen met een medische kwetsbaarheid en mensen
die eenzaam zijn (respectievelijk 32% en 21% hebben redelijk/heel veel
vertrouwen). Ongeveer 20% van de mensen vindt dat er op dit moment (veel) te
weinig maatregelen zijn (74% ‘voldoende maatregelen’ en 6% ‘(veel) te veel’).
Mensen met een medische kwetsbaarheid en mensen die sterk eenzaam zijn, zijn
het meer eens met dat er te weinig maatregelen zijn (respectievelijk 28% en 30%).

Datum
22-02-2023

Vertrouwen
100,0%
90,0%
80,0%
70,0%
60,0%
50,0%
40,0%
30,0%
20,0%
10,0%
0,0%

Okt '22

Nov '22

Dec '22

Jan '23

Hoeveelheid maatregelen (percentage (veel) te weinig)
(Redelijk / heel) veel vertrouwen in coronabeleid van de overheid

In een eerder gepubliceerde memo van de gedragsunit (november 2021) hebben
we onderzoek gepresenteerd naar draagvlak en vertrouwen. De conclusie destijds
was: “Hoewel er geen beleidskeuzes mogelijk lijken waarmee iedereen tevreden is,
lijken de volgende punten van belang voor de ervaren rechtvaardigheid van beleid,
en dus draagvlak en vertrouwen: 1. Perspectieven en expertise van burgers,
organisaties en experts in de brede zin aan de voorkant meenemen in een
transparant proces van beleidsvorming en communicatie daarover. 2. Maatregelen
die onevenredig één groep treffen dan wel negatieve (langetermijn)effecten
opleveren waar mogelijk vermijden; en beleid maken om de negatieve impact te
dempen. 3. Voorkomen van te snelle versoepelingen en beleid weer terug moeten
draaien. 4. De onderbouwing van beleidskeuzes en dilemma’s helder en transparant
uitleggen.”
Pagina 19 van 43

MIT advies 2023-2

Tot slot hebben we een quick scan gedaan van beschikbare literatuur naar studies
over vertrouwen in het coronabeleid van de overheid en wat zou kunnen bijdragen
aan herstellen hiervan47..

Datum
22-02-2023

Een grote internationale vragenlijststudie (178 landen, N=111.196, voorjaar 2020)
concludeert dat transparantie en waarheidsgetrouwheid in officiële communicatie
naar burgers belangrijk is voor publiek vertrouwen in de overheid (Liu et al., 2022).
Ook structurele openheid en de perceptie van burgers dat zij mogelijkheden hebben
om betrokken te worden in de democratische besluitvorming komen naar voren als
factoren die bijdragen aan vertrouwen (Schmidthuber et al., 2020). Een OECDrapport gebaseerd op onderzoek in 22 landen (OECD, 2021a) gaat in op
competenties (d.w.z. responsiviteit, betrouwbaarheid) en waarden (d.w.z.
integriteit, openheid, eerlijkheid) van openbare instellingen. Responsiviteit kan
bijvoorbeeld bevorderd worden door te zorgen voor contact en samenwerking met
burgers, zodat beleid en diensten kunnen worden aangepast aan hun behoeften en
voorkeuren. Ook hier komt transparantie en procedurele rechtvaardigheid
nadrukkelijk naar voren.
In bijlage 1 is meer achtergrondinformatie opgenomen over de artikelen waarnaar
wordt verwezen.

Studies zijn beoordeeld op kwaliteit en alleen stukken van minstens gemiddelde kwaliteit zijn
opgenomen. Rapporten kunnen niet op dezelfde manier beoordeeld worden als studies maar we noemen
die rapporten waarin resultaten onderbouwd worden met literatuur.
47

Pagina 20 van 43

MIT advies 2023-2

Bijlage 1:
overheid

Vertrouwen in het coronabeleidbeleid van de

Datum
22-02-2023

Hieronder wordt een overzicht gegeven van een snelle scan van de literatuur over
vertrouwen in coronabeleid en factoren die hierbij een rol spelen. Bij het onderdeel
“achtergrond” wordt de gevonden literatuur weergegeven in meer detail.
Opgenomen studies zijn beoordeeld op kwaliteit en enkel stukken van minstens
gemiddelde kwaliteit zijn opgenomen. Rapporten kunnen niet op dezelfde manier
beoordeeld worden als studies maar we nemen enkel rapporten op waarbij claims
onderbouwd worden met literatuur.

1. Wetenschappelijke publicaties
Een internationale vragenlijststudie () onderzocht de samenhang tussen publiek
vertrouwen in de overheid en de publieke overtuiging in de waarheidsgetrouwheid
van de overheid, met betrekking tot de maatregelen die genomen werden om
COVID-19 te beschrijden (Liu et al., 2022). Gesteld wordt dat de
verantwoordingsplicht en transparantie van overheidsinstellingen en hun vermogen
om aan de verwachtingen van het publiek te voldoen, van fundamenteel belang zijn
voor het kweken van publiek vertrouwen. Benadrukt wordt het belang van
transparantie en waarheidsgetrouwheid in officiële communicatie met burgers. De
vaak herhaalde mantra ‘We zitten allemaal in hetzelfde schuitje’ mag nooit worden
vergeten, en de geest van communitarisme die hieruit voortkomt, moet de basis
worden voor gecoördineerde internationale reacties op pandemieën.
Een studie die gebruik heeft gemaakt van vragenlijstdata op individueel niveau (21
landen, N=26.248) en landelijke data (17 landen), heeft gekeken naar openheid van
de overheid en vertrouwen (Schmidthuber et al., 2020). Resultaten tonen aan dat
structurele openheid over het algemeen positief geassocieerd is met meer
vertrouwen door het publiek. Dit effect wordt gedeeltelijk gemedieerd door de
perceptie van een individu om zinvolle mogelijkheden te hebben voor politieke
participatie. Als overheden zich richten op het voldoen aan burgerverwachtingen
rondom mogelijkheden van betrokkenheid bij democratische besluitvorming, leidt
dat waarschijnlijk tot meer vertrouwen van burgers. Het verbeteren van het gevoel
van empowerment van burgers om overheidssystemen te beïnvloeden, helpt
daarmee openheid om te zetten in een groter niveau van vertrouwen.
Een literatuurreview aangevuld met inductieve content analyse komt met een
geïntegreerd raamwerk voor het beoordelen van pandemische veerkracht van
gemeenschappen (N=115 studies, november 2021) (Suleymany et al., 2022). Hieruit
komen vijf dimensies naar voren: institutioneel (waaronder vertrouwen), sociaal,
economisch, infrastructuur en demografisch. Daarmee is weerbaarheid van de
gemeenschap tegen pandemieën een multidimensionale benadering met meerdere
criteria en factoren. Gesteld wordt dat overheidsinstellingen zorgvuldig moeten
Pagina 21 van 43

MIT advies 2023-2

plannen voor mogelijke omstandigheden, en situaties en mogelijke risico’s moeten
monitoren om een veerkrachtige gemeenschap tegen pandemieën op te bouwen.
Daarbij is het belangrijk dat deze stappen samen met burgers moeten worden
genomen, om het tempo en de efficiëntie te verhogen.

Datum
22-02-2023

Een Delphi-studie met multidisciplinair panel van 386 academische, gezondheids-,
(niet) overheids- en andere COVID-19 experts (112 landen en gebieden),
ontwikkelde een reeks van 41 consensusverklaringen en 57 aanbevelingen aan (o.a.)
regeringen. Dit betreffen aanbevelingen om COVID-19 te helpen eindigen een
publieke bedreiging te zijn (Lazarus et al., 2022). Instellingen en individuen moeten
het publieke vertrouwen bevorderen door zich te trainen in het opbouwen van
vertrouwen en het ontwikkelen van communicatie strategieën gericht op
vertrouwen (zie Tabel 4 in het artikel voor details). Ook moeten samenwerkingen
met gemeenschapsleiders en de wetenschappelijke gemeenschap worden
uitgebreid, evenals het samenwerken met individuen en organisaties die reeds
vertrouwen in een gemeenschap hebben opgebouwd. Unaniem wordt aanbevolen
verschillende communicatiemiddelen voor verschillende doelgroepen te gebruiken,
om het vertrouwen verder te winnen.

2

Beschikbare rapporten

Het OECD heeft enkele rapporten gepubliceerd, waaronder een publicatie van hun
vragenlijstonderzoek ‘Drivers of Trust in Public Institutions’ onder 22 landen
(N=50.000). Hieruit komt naar voren dat vertrouwen vooral gedreven wordt door
competenties (d.w.z. responsiviteit, betrouwbaarheid) en waarden (d.w.z.
integriteit, openheid, eerlijkheid) van openbare instellingen (2021a). Uit meerdere
OECD-rapporten, gepubliceerd tussen 2017 en 2021 volgen aanbevelingen aan de
overheid over hoe deze competenties en waarden kunnen worden geïntegreerd in
de manier waarop regeringen overheidsbeleid maken en uitvoeren, om het
publieke vertrouwen te verbeteren (of te behouden).
Responsiviteit
•

•

•

Verbetering van openbare diensten, in termen van toegang, kwaliteit en
responsiviteit, speelt een belangrijke rol bij het versterken van het
vertrouwen in de overheid. Een beter begrip van de behoeften, ervaringen
en voorkeuren van burgers kan leiden tot beter gerichte diensten, ook voor
achtergestelde bevolkingsgroepen, vaak tegen weinig extra kosten. (OECD,
2017);
Beter in contact komen en samenwerken met burgers bij het ontwerpen,
uitvoeren en hervormen van beleid om de responsiviteit te verbeteren
(responsief zijn naar burgers hun zorgen en naar wat belangrijk voor hen is)
(OECD, 2021a).
Effectieve communicatie kan helpen om specifieke subgroepen te bereiken,
en het kan voor dialoog met burgers zorgen, zodat beleid en diensten
Pagina 22 van 43

MIT advies 2023-2

aangepast kunnen worden aan hun noden en verwachtingen (OECD, 2020)
.

Datum
22-02-2023

Integriteit
•
•

Investeren in publieke integriteit, want de publieke perceptie van de
integriteit van de overheid is essentieel (OECD, 2021a)
Integriteitsprincipes definiëren en naleven en het aangrijpen van kritische
kansen om integriteit in de praktijk te tonen (OECD, 2017);

Openheid en transparantie
•

•
•

Van wetgeving tot budgettering en dienstverlening, inspanningen voor
meer openheid zijn een duidelijk signaal van de toezegging van een regering
om te investeren in vertrouwen en tegelijkertijd de kwaliteit van de
genomen beslissingen te verbeteren. (OECD, 2017);
Het verbeteren van transparantie en communicatie naar burgers rond
beloften en resultaten (OECD, 2017).
Politieke leiders die het goede voorbeeld geven (met betrekking tot
openbaarmaking van activa, transparantie, enz.) (OECD, 2017);

Eerlijkheid, participatie en representatie
•
•

•

•

•

Het ontwerpen van beleid en openbare diensten met en voor mensen
OECD (2017).
Het beschermen en verbeteren (bijv. met nieuwe vormen van participatie
en vertegenwoordiging) van de mogelijkheid voor mensen om een
effectieve politieke stem uit te oefenen, door participatie en representatie
te stimuleren voor iedereen, ook groepen die minder participatie en
representatie hebben of ervaren (OECD, 2021a; 2021b; 2021c) en
kwetsbare en gemarginaliseerde groepen (OECD, 2021a).
Daarnaast is het van cruciaal belang om vertegenwoordiging en participatie
op een eerlijke en transparante manier te versterken (bv transparantie over
lobbyen: Overheden moeten ook zorgen voor een gelijk speelveld bij
lobbyen. Minder dan de helft van de OECD landen heeft
transparantievereisten hierbij.) (OECD, 2021b).
De publieke perceptie van rechtvaardigheid, zowel in het proces als in de
uitkomst, is een kritieke dimensie van vertrouwen. Mensen moeten het
gevoel hebben dat ze een echte stem hebben; met respect behandeld
worden; en de nodige uitleg krijgen (OECD, 2017).
Deugdelijk gebruik van overheidsgeld is een ander belangrijk domein waarin
het vertrouwen gemakkelijk verloren kan gaan. Overheden moeten ervoor
zorgen dat het besluitvormingsproces over de begroting zelf open is en

Pagina 23 van 43

MIT advies 2023-2

zorgt voor een inclusief, participatief en realistisch debat over
begrotingskeuzes, en niet alleen toegang tot informatie verschaffen zodra
de uitgavenbeslissingen zijn genomen (OECD, 2017).

Datum
22-02-2023

Daarnaast kwamen de volgende aanbevelingen nog naar voren uit meerdere
rapporten:
Misinformatie
•
•

Het is essentieel is om mis- en desinformatie tegen te gaan (OECD, 2021b;
2021c).
Effectieve communicatie kan helpen om burgers hun vertrouwen en
engagement met beleid te verhogen. Het is ook essentieel in de strijd tegen
mis- en desinformatie. Hierbij is het belangrijk om te investeren in de
gezondheidskennis (health literacy) van burgers (OECD, 2020).

Monitoring
•
•

Toezicht houden op toenemend wantrouwen en verminderd engagement
(OECD, 2021c) .
Continu meten en verbeteren van openbare dienstverlening (OECD, 2021a).

Pagina 24 van 43

MIT advies 2023-2

Achtergrond

Datum
22-02-2023

1. Studies
Liu, J., Shahab, Y., & Hoque, H. (2022). Government response measures and
public trust during the COVID‐19 pandemic: Evidence from around the
world. British Journal of Management, 33(2), 571-602.
Survey
•

•

•

•

•

This international study (178 countries) examines public trust in government
and public belief in its truthfulness in respect of the measures it is taking to
combat COVID-19.
Our study provides the first evidence that integrated government
response policies, underpinned by economic subsidies and containment
health measures, are vital for winning public trust.
Our further analysis of systems of national governance demonstrates that
the accountability and transparency of government institutions, and
their ability to meet public expectations, are fundamental to
engendering trust in government.
Most significantly, the strength of our results emphasizes the
overwhelming importance of transparency and truthfulness in official
communications with citizens. Public information and campaigns are
decisive in allaying people’s fears and enlisting public support in the fight
against COVID, which is crucial to the management of the crisis and the
economic aftermath.
To overcome the global nature of the crisis and stimulate economic
recovery, nations must work together openly and honestly, with politicians
evincing unprecedented levels of fiduciary and mutual trust. The often
repeated mantra ‘We are all in this together’ must never be forgotten, and
the spirit of communitarianism this invokes must become the foundation
for coordinated international responses to pandemics.

Suleimany, M., Mokhtarzadeh, S., & Sharifi, A. (2022). Community resilience to
pandemics: An assessment framework developed based on the review of COVID19 literature. International Journal of Disaster Risk Reduction, 103248.
Literature review & inductive content analysis
•
•

This study aims to propose an integrated framework for assessing the
pandemic resilience of communities.
Based on the related literature, we developed an assessment framework for
community resilience to pandemics. Table 3, as the output of this study, is
an integrated checklist that includes criteria and factors of a resilient

Pagina 25 van 43

MIT advies 2023-2

•

community to pandemics in five dimensions institutional (among which
trust), social, economic, infrastructural, and demographic.
Community resilience to the pandemics is a multidimensional approach
with multiple criteria and factors. This suggests that government
institutions must carefully plan for possible conditions and manage the
community by monitoring the situation and potential risks to build a more
resilient community to pandemics. Governments must take these steps in
partnership with citizens to increase the pace and efficiency of their
programs.

Datum
22-02-2023

Schmidthuber, L., Ingrams, A., & Hilgers, D. (2021). Government openness and
public trust: The mediating role of democratic capacity. Public Administration
Review, 81(1), 91-109.
Findings indicate that structural openness is, in general, positively associated with
higher trust. Further, the effect of openness on public trust is partially mediated by
an individual's perception that they have meaningful opportunities for political
participation.
•

•

•

Cross-national evidence shows that, in general, European countries
investing in government openness benefit from a higher level of citizen
trust in the public system.
If governments focus on satisfying citizens’ expectations regarding
democratic decision-making possibilities, they are likely to reap more
rewards in terms of greater citizen trust.
Improving citizens' sense of empowerment to influence governmental
systems helps translate openness reforms into greater levels of citizen trust.

Lazarus, J. V., Romero, D., Kopka, C. J., Karim, S. A., Abu-Raddad, L. J., Almeida,
G., ... & El-Mohandes, A. (2022). A multinational Delphi consensus to end the
COVID-19 public health threat. Nature, 1-14.
•

•

•

In this Delphi study, a diverse, multidisciplinary panel of 386 academic,
health, non-governmental organization, government and other experts in
COVID-19 response from 112 countries and territories to recommend
specific actions to end this persistent global threat to public health. The
panel developed a set of 41 consensus statements and 57 recommendations
to governments.
Recommendations with at least 99% combined agreement advise
governments and other stakeholders to improve communication, rebuild
public trust and engage communities in the management of pandemic
responses.
Institutions and individuals should advance public trust by seeking training
on building trust and developing trust-oriented communication strategies,
expanding collaboration with community leaders and the scientific
community, and working with individuals and organizations that have
Pagina 26 van 43

MIT advies 2023-2

established trust in communities. Using the preferred means of
communication for different populations was unanimously recommended
to further earn trust.
Communicatie (Tabel 4 artikel)

Datum
22-02-2023

•

Community leaders, scientific experts and public health authorities should
collaborate to develop public health messages that build and enhance
individual and community trust and use the preferred means of access and
communication for different populations.
• Public health authorities should partner with individuals and organizations
that are trusted within their communities to provide accurate, accessible
information about the pandemic and inform behaviour change.
• Public health professionals and authorities should combat false information
proactively based on clear, direct, culturally responsive messaging that is
free of unnecessary scientific jargon.
• Institutions and individuals that wish to advance public trust should: (1)
draw on evidence about how trust is created and restored; (2) provide
training and professional development emphasizing skills and
competencies that convey trustworthiness; and (3) develop, implement and
assess communication strategies that are highly likely to create or restore
trust.
• Multidisciplinary researchers should assess the impact of the ‘infodemic’ on
health behaviours and outcomes in specific populations of all countries.
• Research funders should commission more scoping, narrative and
systematic reviews to synthesize, evaluate and disseminate COVID-19related evidence.
• Governments should determine which agencies are or should be
accountable for monitoring health information and develop monitoring
tools to identify false information.
• Social media companies should engage transparently with researchers and
developers, who are free of a direct conflict of interest, to implement
controls for their platforms that reduce publication and dissemination of
false health information.
• Governments, industry and non-governmental organizations should
actively identify and expose individuals and networks that promote false
health information about the COVID-19 pandemic.
• Governments should consider holding publishers of false health
information liable, while balancing civil liberties.
Health system (Tabel 4 artikel)
•
•

The volume and velocity of information during the COVID-19 pandemic
have made it difficult for people to assess the accuracy of information.
Public health authorities contribute to the dissemination of false
information when their communications do not reflect current scientific
understanding that transmission of SARS-CoV-2 is primarily airborne.

Pagina 27 van 43

MIT advies 2023-2

•
•
•
•
•

Governments have inconsistently counteracted false information in the
context of the COVID-19 pandemic.
Sources of false information undermine the social cohesion needed for an
effective public health response.
During the pandemic, public health officials have ineffectively engaged
populations that have low levels of trust in government.
Blaming unvaccinated individuals for continuation of the pandemic shifts
attention away from government accountability.
A government’s decision to reduce COVID-19 pandemic control measures
does not mean that the threat to public health has ended.

Datum
22-02-2023

2. Rapporten
Building Trust to Reinforce Democracy - Main Findings from the 2021 OECD Survey
on Drivers of Trust in Public Institutions Rapportenreeks: Building Trust to Reinforce
Democracy
Main Findings from the 2021 OECD Survey on Drivers of Trust in Public Institutions
What drives trust in government? This report presents the main findings of the first
OECD cross-national survey on trust in government and public institutions,
representing over 50 000 responses across 22 OECD countries (Australia, Austria,
Belgium, Canada, Colombia, Denmark, Estonia, Finland, France, Iceland, Ireland,
Japan, Korea, Latvia, Luxembourg, Mexico, The Netherlands, New Zealand, Norway,
Portugal, Sweden and the United Kingdom). The survey measures government
performance across five drivers of trust – reliability, responsiveness, integrity,
openness, and fairness – and provides insights for future policy reforms. This
investigation marks an important initiative by OECD countries to measure and
better understand what drives people’s trust in public institutions – a crucial part of
reinforcing democracy.
‒ Governments could do better in responding to citizens’ concerns and tackling
issues that are important to them, like climate change: While 50.4% think
governments should be doing more to reduce climate change, only 35.5% are
confident that countries will actually succeed in reducing their country’s
contribution to climate change. Less than a third of citizens feel they have a say in
what government does (30.2%).
Strengthening confidence in government’s ability to address global challenges is a
priority. Governments face new threats in the form of
disinformation/misinformation, unequal opportunities for representation and
participation, and intergenerational, global, and existential crises like climate
change.
‒ Generational, educational, income, gender and regional gaps in trust indicate
that progress can be made in enhancing participation and representation for
Pagina 28 van 43

MIT advies 2023-2

all: Disadvantaged groups with less real or perceived access to opportunity and
voice have lower levels of trust in government. Women and people with less
education and lower incomes tend to trust the government less. Younger people
also have lower trust in government than older ones, with an almost ten percentage
point trust gap in surveyed OECD countries. These gaps may reflect the negative
impact that wider societal inequalities are having on public trust and their role in
fuelling partisanship and polarisation. The report shows, for example, that people
who did not vote for their country’s incumbent government are far less likely to
trust it.

Datum
22-02-2023

‒ Public perception of government integrity is an issue: Slightly less than half of
citizens(47.8%), on average across countries, think a high-level political official
would grant a political favour in exchange for the offer of a well-paid private sector
job. Around a third (35.7%) think that a public employee would accept money in
exchange for speeding up access to a public service.
These results serve as a call to action for OECD governments. Governments must
continue improving their reliability and preparedness for future crises, designing
policies and public services with and for people, enhancing transparency and
communications to citizens around promises and results. To meet their citizens’
evolving expectations, OECD governments will need to
•

connect and engage better with citizens in policy design, delivery and
reform;

•

safeguard and enhance people’s ability to exercise effective political voice;

•

invest in public integrity/ensure the integrity of elected and high level
officials;

•

continuously measure and improve public service delivery;

•

and ensure the inclusion of vulnerable and marginalised groups

OECD - Government at a glance (2021)
Fine-tuning consultation and engagement practices could improve transparency
and trust in public institutions
• In 2020, 27 of 32 (85%) of OECD countries had government-wide participation
portals, where all central/federal ministries publish consultation and
engagement opportunities. 38% of OECD countries had several portals, and
47% had a single portal.
• The use of virtual consultations in regulatory policy-making has increased since
2017; from 35% to 62% of OECD countries for early-stage consultations, and
from 41% to 57% of countries for late-stage consultations.
• In 92% of OECD countries, policy makers consult early on draft regulations with
selected groups; open consultations are more common only at a late stage.
• In 2020, 20 of 24 (87%) of OECD countries had a strategy to mitigate public
integrity risks, particularly corruption. However, only 8 of 20 (40%) of integrity
Pagina 29 van 43

MIT advies 2023-2

strategies underwent inter-governmental and public consultation. Less than
half of countries have transparency requirements covering most of the actors
that regularly engage in lobbying.

Datum
22-02-2023

Een samenvatting die hierbij verscheen:
Government at a Glance 2021 says that one of the biggest lessons of the pandemic is
that governments will need to respond to future crises at speed and scale while
safeguarding trust and transparency.
Countries have introduced thousands of emergency regulations, often on a fast
track. Some alleviation of standards is inevitable in an emergency, but must be
limited in scope and time to avoid damaging citizen perceptions of the competence,
openness, transparency, and fairness of government.
Governments should step up their efforts in three areas to boost trust and
transparency and reinforce democracy:
•

Tackling misinformation is key. Even with a boost in trust in government
sparked by the pandemic in 2020, on average only 51% of people in OECD
countries for which data is available trusted their government. There is a
risk that some people and groups may be dissociating themselves from
traditional democratic processes.

•

It is crucial to enhance representation and participation in a fair and
transparent manner. Governments must seek to promote inclusion and
diversity, support the representation of young people, women and other
under-represented groups in public life and policy consultation. Fine-tuning
consultation and engagement practices could improve transparency and
trust in public institutions, says the report. Governments must also level the
playing field in lobbying. Less than half of countries have transparency
requirements covering most of the actors that regularly engage in lobbying.

•

Strengthening governance must be prioritised to tackle global challenges
while harnessing the potential of new technologies. In 2018, only half of
OECD countries had a specific government institution tasked with
identifying novel, unforeseen or complex crises. To be fit for the future, and
secure the foundations of democracy, governments must be ready to act at
speed and scale while safeguarding trust and transparency.

An updated OECD framework on drivers of trust in public institutions to meet
current and future challenges | OECD Working Papers on Public Governance | OECD
iLibrary (oecd-ilibrary.org) (Rapport, 2021)
•

This paper discusses the main determinants of people’s trust in public
institutions and their measurement, in times of crisis as well as for a longterm, strong, inclusive and green recovery.

Pagina 30 van 43

MIT advies 2023-2

•

•

•

•

•

•

•

•

•
•

OECD evidence shows that a government’s competence – i.e. its
responsiveness and reliability in delivering public services and anticipating
new needs as they arise – together with the level of integrity, fairness and
openness of its institutions is a strong predictor of public trust (OECD,
2017[1]).
While many factors influence people’s trust and therefore policy outcomes,
including the economic situation, culture, and personal characteristics and
preferences, institutional settings, OECD evidence show that the
performance and reputation of institutions are important and independent
factors contributing to trust (Bouckaert, 2012[8]; Van de Walle and
Migchelbrink, 2020[9]; OECD, 2021[4]; OECD/KDI, 2018[3]; OECD, 2017[1]).
When these rules disproportionately target specific groups or places, that
can lead to a reduction of trust in government since people expect
government institutions to be fair, inclusive and operating in an open and
transparent way (OECD, 2017[1]). (p14)
P16: Maintaining public trust during prolonged periods of crisis: 1) Engaging
citizens in consultations and focus groups, 2) Bringing the scientific
community into the communication process, 3) Delivering communication
that is frequent, transparent and inclusive, 4) Adhering to high ethical
standards despite accelerated processes and reduced public or legislative
oversight
A focus on government support to people and businesses hit hard by the
pandemic, targeted in particular to the young, the less-skilled and other
vulnerable groups, can not only strengthen the economic recovery but
also avoid a downturn spiral of disengagement, polarisation and social
unrest. (p18)
Evidence from the Latinobarometro shows, for example, that reforms
aimed at redistributing power and wealth and mitigating social
inequalities were effective mechanisms for building trust in the long
term in some Latin American countries. (p18)
trust plays a double role as countries move into the recovery. First, a high
degree of trust is necessary to ensure public institutions’ ability to
implement ambitious and effective policies that are necessary to rebuild
and enhance resilience for future crises. Second, lack of trust compromises
the willingness of citizens and business to respond to public policies and as
such is a source of instability for a resilient recovery, such willingness could
be monitored alongside other non-economic risk factors (p18)
In Norway for example, the current government has pledged a “trust
reform” of the public administration, to enhance innovation and
experimentation in the civil service as a way to rebuild trust and increase
effectiveness of policies and maintain citizens’ trust (OECD, forthcoming
2022[5]) (p23)
Trust varies across demographic and socio-economic characteristics (p23 en
verder)
The OECD consultative process “Building a new paradigm for public trust”
(see Box 6) informed three key “lessons learned” from the crisis in terms
of ensuring public trust in institutions: (p29)

Datum
22-02-2023

Pagina 31 van 43

MIT advies 2023-2

o

•

•

•

• understanding citizens’ views on the credibility and effectiveness
of government action on intergenerational and global challenges
o • examining forms of, and access to, political participation and
monitoring political attitudes
o • monitoring increasing levels of distrust and disengagement.
The OECD Reinforcing Democracy Initiative builds on three pillars:
preventing and addressing mis- and disinformation; enhancing new modes
of participation and representation; and building greater capacity for
national governments to address global challenges
A recent study with data from European countries found that the positive
effect of government’s openness on public trust is affected by people’s
perception that they can participate and influence political systems
(Schmidthuber, Ingrams and Hilgers, 2020[130]). Findings from the OECD
Drivers of Trust Survey show that if people’s feelings of having a say in what
government does increased by 1 standard deviation point, trust in
government is estimated to increase by 0.18 and 0.23 points in Norway and
Finland, respectively (OECD, 2021[4]; OECD, forthcoming 2022[5]). (p37)
OECD (2021), The Drivers of Trust in Public Institutions in Finland.; p45;
Countries have implemented recommendations and reforms based on
results of the OECD Trust Survey

Datum
22-02-2023

Building resilience to the Covid-19 pandemic: the role of centres of government |
OECD Policy Responses to Coronavirus (COVID-19) | OECD iLibrary (oecdilibrary.org) (2020)
•

•

•

•

This paper discusses the high-level institutional arrangements put in place
by governments to manage policy responses to the pandemic, with a special
focus on CoG’s leading or supporting role in three main dimensions:
coordination and strategic planning, the use of evidence to inform
decisionmaking, and communicating decisions to the public
According to the Edelman Trust Barometer, although survey respondents in
11 countries showed a rise in government trust of 65% ‒ the all-time highest
‒ with trust in business decreasing, they also claimed to prefer hearing
advice from doctors (80%), scientists (79%), and national health officials
(71%), rather than local government leaders (61%) and leaders of their
countries (57%) (Edelman Trust Barometer, 2020[60]) p13
Lessons from previous outbreaks have highlighted the importance of
sharing data and publications in order to build and maintain trust between
agencies, create preparedness and response systems, and pre-define
responsibilities of stakeholders (OECD, 2020[39]). (p13)
Effective communication can help strengthen citizens’ trust in, and
engagement with, public policies. It is fundamental in the fight against
disinformation and misinformation (OECD, 2020[61]) and (OECD,
2020[62]). Finally, it can help reach specific segments of the population and
facilitate dialogue with citizens to ensure that policies and services are
adapted to their needs and respond to their expectations. (p14)
Pagina 32 van 43

MIT advies 2023-2

•

•

•

•

•

The spread of on- and off-line misinformation, disinformation can reduce
compliance with the emergency measures being enacted, thereby
threatening their efficacy and public trust in the response. The OECD has
proposed key actions to counter this issue, such as supporting a
multiplicity of independent fact-checking organisations, ensuring experts
are in place to follow-up technological solutions, and improving users’
media, digital and health literacy skills (OECD, 2020[61]). (p15)
o When feasible, governments are similarly undertaking efforts to
“pre-bunk”, rebut and correct disinformation that could undermine
trust and induce the public to harmful or counterproductive actions
o Educating citizens about consuming and sharing content
responsibly has also been an example of CoG use of public
communication to counteract disinformation. In the UK, a “don’t
feed the beast” campaign promotes the use of a checklist before
sharing information that can be misleading (Government of United
Kingdom, 2020[67]).
Beyond communications, the level of health literacy of populations is a key
issue to keep in mind with regard to tackling disinformation and an
important element to consider for building trust. Given gaps in the public’s
health knowledge, investing in health literacy is paramount to consider even
before a crisis emerges. (p15)
social media has emerged as a useful tool for crisis communication, with
the potential to support two-way crisis communication at a low cost, and
maintain trust in government by developing a more direct relationship with
citizens (OECD, 2015[68]). (p15) (zie tekst voor voorbeelden uit landen)
A fourth takeaway is that evidence matters; The governance of evidence
and the way in which information is processed, in terms of transparency and
accessibility to citizens, is now part of the public debate. It requires serious
questions, if governments want to be able to reap the trust dividends that
will be critical for shaping successful policy outcomes and for organising a
timely and effective economic recovery (p18)
A fifth takeaway is that guaranteeing openness in decision-making by
ensuring that public communication is regular, transparent, compelling and
based on audience insights is fundamental as governments work on
catching citizens’ attention in a crowded media ecosystem (p18)
o Providing clearer and information based on evidence is also crucial
in the fight against disinformation, in addition to educating citizens
about consuming and sharing content responsibly.

Datum
22-02-2023

OECD How better governance can help rebuild public trust (2017)
Het rapport stelt dat vertrouwen in de eerste plaats wordt gedreven door
competenties (d.w.z. responsiviteit, betrouwbaarheid) en waarden (d.w.z. openheid,
integriteit, eerlijkheid) van openbare instellingen (OECD, 2017).

Pagina 33 van 43

MIT advies 2023-2

In proposing a framework for understanding trust in public institutions, the report
places the emphasis on two principal drivers of trust: competence and values. These
drivers encompass a range of qualities and attributes that have been shown to
inspire trust – in particular reliability, integrity, responsiveness, fairness and
openness. The report explores how these attributes can be better integrated into
how governments make and implement public policies.

Datum
22-02-2023

Key findings
•

•

•

•

Two different but complementary components matter in understanding
and analysing trust: i) competence or operational efficiency, capacity
and good judgement to actually deliver on a given mandate; and ii)
values or the underlying intentions and principles that guide actions and
behaviours. Responsiveness and reliability are critical dimensions of
competence; with regard to values, citizens expect integrity, openness
and fairness.
With regard to values, four policy levers are particularly powerful in
influencing trust:
• governments defining and adhering to integrity
principles;
• seizing critical opportunities to demonstrate
integrity in practice, such as large public
infrastructure projects and major events;
• political leaders leading by example (with regard to
asset disclosure, transparency, etc.);
• ensuring common standards and behaviours at all
levels, since state and local authorities often
interact more closely with citizens than do central
government civil servants.
Improving public services, in terms of access, quality and
responsiveness, plays an important role in strengthening trust in
government: service performance, citizen satisfaction and public trust
are closely connected. Better understanding citizens’ needs, experiences
and preferences can result in better targeted services, including for
underserved populations, often at little extra cost.
Citizens’ perception of fairness, in process as much as in outcome, is a
critical dimension of trust. People must feel they have a real voice; are
treated with respect; and receive necessary explanations. Positive
perceptions of fairness lead to greater acceptance of decisions, better
compliance with regulations, and more co operative behaviour in
dealing with agents of the government. The reverse also holds: some
citizens will even prefer negative consequences for themselves, such as
financial penalties over compliance, if they perceive that they have been
treated unfairly. In general, low trust generates extra transaction costs
for citizens, businesses and government.

Pagina 34 van 43

MIT advies 2023-2

•

•

•

•

Sound use of public money is another important domain in which trust
can be easily lost. Governments need to ensure that the budget
decision-making process itself is open and provides for an inclusive,
participative and realistic debate on budgetary choices, and not simply
provide access to information once spending decisions have been
made. Tools to promote fiscal transparency include the Citizen’s
Budget, which presents key public finance information for a general
audience, and independent bodies responsible for oversight of fiscal
policy (independent fiscal institutions or IFIs).
From law-making to budgeting and service delivery, efforts towards
greater openness send a clear signal of a government’s commitment to
invest in trust while improving the quality of the decisions made. The
current move towards concepts of ‘open government’ and the even
more ambitious ‘open state’ are positive signs that governments are
trying to strengthen dialogue with citizens, even if in some cases this
openness illuminates facts that generate distrust.
According to the Edelman Barometer 2016, which looked at customer
behaviour, almost 70% of respondents chose to buy a product because
they trusted the company. The private sector has shown that, with the
right groundwork and preparation, the behaviour of individuals can be
strongly influenced by perceived trustworthiness. Companies
understand that there are two separate dimensions at play: cognitive
(rational or experience-based) trust and affective (emotional) trust.
They therefore tend to use an integrated approach in establishing trust
with their different stakeholders. While the emotional dimension can be
linked to, for example, brand loyalty, the rational will value such
attributes as reliability and quality. For a public institution, developing a
reputation for reliability and quality will bring tangible benefits, such as
easier acceptance of new services, procedures or regulations.
Justice is perhaps the public service that most directly depends on a
strong trust relationship between public institutions and citizens. There
are various empirical, conceptual and institutional challenges in
understanding the links between trust and justice; large gaps remain in
the literature and in empirical research on trust in civil (as opposed to
criminal) justice. Clearly however, the tools that matter most with
regard to legal and justice services are similar to those discussed above
with respect to other public services, such as reliability, responsiveness
and fairness. Trustworthiness derives from understanding users’ needs
and the pathways people in different situations use to access services,
as well as integrating these services with other social services (e.g.
health, employment).

Datum
22-02-2023

Pagina 35 van 43

MIT advies 2023-2

3. Mogelijk nog interessant

Datum
22-02-2023

Mercuri, M., & Baigrie, B. (2022). The brave new world of pandemic
resilience. Journal of Evaluation in Clinical Practice, 28(3), 347.
Editorial
•

•

•

•

In this editorial, we highlight some issues that will need to be addressed if
we are to learn from our experience and build a society that is resilient to
future threats from infectious disease.
There is the question of who participates in how we determine or define
resilience. Involving nongovernmental stakeholders, not only the healthcare
workforce, but also civil society and local communities would strengthen
the response to an emergency through the formulation of acceptable
policies and interventions. In turn, that would help build public trust in
recommended emergency measures and reach marginalized communities.
It is difficult to see how resilience can be achieved without buy‐in for
policies by a wide section of community stakeholders.
If we are to achieve resiliency, we need both to have ways to assess and
reflect on what is being communicated and its impact and to change course
without fear of undermining authority or expertise on a matter. If we are
not sensitive to such issues, we risk causing additional strain on the public
and our institutions, for example, through loss of trust.
Achieving resilience may require that we have responsible government and
that those entrusted with institutions that play an important role in our
ability to sustain functioning during a pandemic (e.g., public health officials,
healthcare professionals, researchers, etc.) are working in the best interest
of the defined goals of the community. Were such stakeholders to act out of
some other interest or were failing in meeting their responsibilities, it is
reasonable to have concern that our ability to ‘absorb strain’ may be
compromised. The ability to hold people accountable may help to ensure
that those the public relies on are acting in the public's interest.

Bavel, J. J. V., Baicker, K., Boggio, P. S., Capraro, V., Cichocka, A., Cikara, M., ... &
Willer, R. (2020). Using social and behavioural science to support COVID-19
pandemic response. Nature human behaviour, 4(5), 460-471.
Literatuuroverzicht, gaat meer over hoe tijdens de pandemie het vertrouwen op te wekken dat
nodig is voor naleving.
•

Economic position and racial inequality are also associated with levels of
trust in social institutions, including the healthcare system. Racial and ethnic
minority communities, in particular, have both historical and contemporary
experiences of discrimination, leading to distrust70,71,72,73,74. Members of
these communities may be more likely to be wary about the public health
information they receive, less willing to adopt recommended safety
Pagina 36 van 43

MIT advies 2023-2

•

•

measures and potentially more susceptible to ‘fake news’. This suggests
the need for more targeted public health information and for
partnerships between public health authorities and trusted
organizations that are internal to these communities.
Reliable information and public health messages are needed from national
leaders and central health officials. But local voices can amplify these
messages and help build the trust that is needed to spur behavioural
change.
Experimental studies clarify what leaders can do to promote trust leading to
cooperation. A priority for leaders is to create a sense of shared social
identity amongst their followers199. A large body of research suggests
that people tend to prefer leaders who cultivate a sense that ‘we are all in
this together’200. In part, such leadership gives people a sense of collective
self-efficacy and hope201. More importantly, though, it provides a
psychological platform for group members to coordinate efforts to tackle
stressors202. Without leadership, there is a risk that people will avoid acts
of citizenship and instead embrace a philosophy of ‘everyone for
themselves’.

Datum
22-02-2023

Habersaat, K. B., Betsch, C., Danchin, M., Sunstein, C. R., Böhm, R., Falk, A., ... &
Butler, R. (2020). Ten considerations for effectively managing the COVID-19
transition. Nature human behaviour, 4(7), 677-687.
Literatuuroverzicht, gaat meer over hoe tijdens de pandemie het vertrouwen op te wekken dat
nodig is voor naleving.
Transparent communication of what is known, what is not known and what
efforts are being taken to learn more can contribute to building a sense of
trust65,66,67. Knowing the rationale for decisions makes it easier for people to
internalise them into mechanisms of intrinsic motivation68, so scientific advice to
governments should be transparent and not subject to political or government
influence.
Stakeholder coordination also contributes to trust as it generates consistency and
reinforcement of messages65. Governments can obtain the support of individuals
or groups who enjoy high levels of trust to communicate important messages or
to reach more population groups in culturally and linguistically diverse populations
(for example, religious leaders, former politicians and public figures from the arts,
culture and sports). Moreover, robust democratic infrastructures for community
voices and pathways for these voices to be translated into decision-making can
help to maintain trust69.
Open access to relevant information expressed in culturally sensitive language
can also contribute to a transparent system70.
Community engagement can demonstrate that the population is being heard
and that their views are being considered by decision-makers71,72 and promote
trust.

Pagina 37 van 43

MIT advies 2023-2

Surveys and other opportunities to monitor and detect possible shifts in trust and
understand how this may be related to new events or new restrictions can enable
decision-makers to respond accordingly.

Datum
22-02-2023

Build, strengthen, and maintain trust
•

•

•
•

•

Conduct research to understand trust in specific institutions, spokespersons
and influencers and to detect possible shifts in this area and how such shifts
may be related to new events or new restrictions; use this research to
inform planning
Organise daily media briefings in which trusted spokespersons, identified
through population surveys, are clear, humble and empathetic and people
feel part of the process instead of feeling as if they are being lectured
Explain how evidence from population surveys are being considered as the
voices of populations
Acknowledge uncertainty, be transparent about unanswered questions and
balance the need for clarity with acknowledgement of uncertainty about the
evolution of the outbreak
Respect all voices and respond to all questions

Pagina 38 van 43

MIT advies 2023-2

Bijlage 4 – Samenvatting gesprekken praktijkkringen
Het MIT heeft zich voor het advies ‘Afschaling basisadviezen’ mede gebaseerd op
kennis en ervaring uit de praktijk. Praktijkkennis is opgehaald door gesprekken te
voeren met vertegenwoordigers van patiënten, sociaaleconomische kwetsbare
groepen, werknemers- en werkgeversorganisaties, zelfstandigen en jongeren.

Datum
22-02-2023

Uitgaande van de mogelijke gevolgen van afschaling van de basisadviezen (de
matrix in bijlage 1) zijn de volgende organisaties geraadpleegd uit de
‘praktijkkringen’48 van het MIT: Patiëntenfederatie, Samenwerkende
Gezondheidsfondsen, Iederin, Pharos, FNV, CNV, Algemene Onderwijsbond (AOB),
VNO-NCW/MKB-Nederland, Evenementensector, Algemene Vereniging van
Schoolleiders (AVS), Vereniging Zelfstandigen Nederland (VZN),
beroepsvereniging Verzorgenden & Verpleegkundigen (V&VN) en de Nationale
Jeugdraad. Het MIT heeft een gedeeltelijk gestructureerd interview afgenomen bij
deze organisaties. In de interviews is gevraagd naar de betekenis van de
basisadviezen in hun praktijk, de mogelijke gevolgen van afschaling en hun
behoefte aan flankerend beleid en overheidscommunicatie.
Algemeen beeld
Gesprekspartners geven aan dat de huidige basisadviezen over het algemeen niet
als beperkend worden ervaren, of dat hiermee zelfs prima valt te leven.
De gesprekspartners geven een wisselend beeld van de mate waarin de huidige
basisadviezen nog worden opgevolgd. Volgens de werkgevers worden de
basisadviezen in de meeste sectoren nageleefd. Andere organisaties geven aan
dat mensen de basisadviezen min of meer zijn vergeten, of dat de basisadviezen
niet, matig of in wisselende mate worden nageleefd. In veel sectoren spelen
andere problemen, waaronder inflatie, energie en de krapte op de arbeidsmarkt.
Tekenend is bijvoorbeeld het aantal zelftesten dat nog voor het onderwijs wordt
aangevraagd: van 6 miljoen per week in hoogtijdagen tot 30.000 nu.
In tegenstelling tot het algemene beeld, geven patiëntenorganisaties en
verpleegkundigen/verzorgenden aan dat de huidige basisadviezen nog steeds
relevant zijn. Hun achterban en hun naasten doen er alles aan om geen
besmettingen op te lopen en houden zich nog strikt aan de basisadviezen.
Positieve en negatieve effecten
Vertegenwoordigers van werkgevers zien overwegend positieve gevolgen van
afschaling vanwege toenemende inzetbaarheid van werknemers. Daarbij maken zij
zelf de kanttekening dat het ziekteverzuim deze winter vooral door ‘gewone‘ griep
wordt veroorzaakt en niet zozeer door COVID-19. Bij geen van de gesproken
organisaties zijn cijfers beschikbaar over ziekteverzuim ten gevolge van (Long)
COVID.
Er zijn geen signalen dat zelfstandige ondernemers belemmerd worden door de
huidige basisadviezen. Een deel van de zelfstandigen verkeert door de coronacrisis
nog in een slechte financiële positie en heeft alle mogelijke inkomsten nodig.
Misschien is voor hen afschaling van het isolatie-advies gunstig. Voor jongeren
kan afschaling gunstig zijn doordat zij hun opleiding niet hoeven onderbreken.

48
In de startnotitie is de werkwijze van het MIT beschreven. Het MIT baseert zich zowel op wetenschap
als op praktijk: Startnotitie Maatschappelijk Impact Team | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

Pagina 39 van 43

MIT advies 2023-2

Vertegenwoordigers van werknemers en patiëntenorganisaties zien vooral
negatieve effecten. Door krapte op de arbeidsmarkt is de druk op werknemers
groot. Werknemersorganisaties schatten de gevolgen voor ziekteverzuim negatief
in: als mensen gedwongen worden na een positieve test of met klachten op het
werk te verschijnen, blijven ze uiteindelijk langer ziek en steken ze mogelijk meer
andere mensen aan.

Datum
22-02-2023

Patiëntenorganisaties geven aan dat bij afschaling kwetsbare mensen in de kou
worden gezet. De omgeving wordt voor kwetsbare mensen onveiliger en mensen
zullen zich isoleren, zoals eerder tijdens de coronacrisis ook het geval was.
Medisch kwetsbare werknemers durven mogelijk niet meer naar het werk te
komen. Hierdoor kunnen arbeidsconflicten ontstaan, of kan zelfs ontslag kan
volgen. Verpleegkundigen en verzorgenden wijzen erop dat zorginstellingen en
zorgpersoneel altijd hun verantwoordelijkheid zullen blijven nemen om kwetsbare
groepen te beschermen.
COVID-19 is geen griep
Gesprekspartners zijn niet zozeer beducht voor de acute klachten ten gevolge van
COVID-19, maar vooral voor de restklachten (Long Covid). Meerdere
gesprekspartners geven aan dat er nog veel te weinig bekend is over Long Covid.
Dit gaat gepaard met onzekerheid en daardoor ontstaan zorgen en angst.
Patiëntenorganisaties en werknemersorganisaties geven aan dat de overheid te
weinig doet aan registratie en onderzoek van Long Covid.
Kwetsbare groepen
Medisch en sociaal kwetsbaar
Patiëntenorganisaties benadrukken het belang van de huidige basisadviezen. De
groep ‘medisch kwetsbaren’ was voor de coronacrisis al gewend om voor zichzelf
voorzorgmaatregelen te treffen. Tijdens de coronacrisis werd er meer rekening
gehouden met hen, maar na de crisis voelen patiënten zich opnieuw in de steek
gelaten. Ze missen solidariteit in de samenleving, en empathie en ondersteuning
van de overheid.
De gevolgen van afschaling van de basisadviezen voor medisch kwetsbaren (en
hun naasten en mantelzorgers) kunnen volgens patiëntenorganisaties groot zijn.
Zij zijn al gewend om de nodige voorzorgmaatregelen te nemen, maar kunnen
zich genoodzaakt zien (meer) in isolement te gaan leven. Vaak stapelen de
gevolgen zich op: langdurig gezondheidsverlies, terugval door vermoeidheid,
minder werk, minder inkomen, minder sociale contacten, mindere kwaliteit van
leven. Mensen zonder partner en éénoudergezinnen die ziek worden, worden
genoemd als extra risicogroep. Werknemersorganisaties melden van hun kant ook
dat met kwetsbare (oudere of chronisch zieke) werknemers op de werkvloer vaak
geen of onvoldoende rekening wordt gehouden.
De organisaties geven aan dat de groep ‘medisch kwetsbaren’ groot is als
iedereen met een verminderde afweer (ouderen, onderliggend lijden) wordt
meegerekend. Daarvoor kunnen de cijfers van de griepprik worden gebruikt. De
groep met een hoog medisch risico (waaronder bijvoorbeeld oncologische en
hematologische patiënten) wordt geschat op enkele honderdduizenden.
Kwetsbaar voor het virus en economisch kwetsbaar
Gesprekspartners geven aan dat er vooral gevolgen zijn voor mensen met fysieke
beroepen die niet kunnen thuiswerken en vaak ook geen afstand kunnen houden
Pagina 40 van 43

MIT advies 2023-2

op het werk, zoals in de zorg, het onderwijs, het openbaar vervoer, bij
productiebedrijven en in distributiecentra. Mensen die een fysiek beroep vervullen,
hebben een grotere kans om met het virus in aanraking te komen. Een deel van
de fysieke beroepen wordt vervuld door mensen in een sociaaleconomisch
kwetsbare positie, zoals arbeidsmigranten, flexwerkers en zzp’ers. Zij zullen er
veel aan doen om te kunnen doorwerken, ook als zij klachten hebben.

Datum
22-02-2023

Werknemers dringen aan op een veilige werkplek. De sectorplannen borgen dit
volgens hen onvoldoende. In sommige sectoren hebben werknemers niet
meegetekend. Op basis van de Arbowetgeving zijn werkgevers verplicht een
risico-inventarisatie en -evaluatie te maken, en in afstemming met medewerkers
een plan van aanpak om risico’s te voorkomen en in te dammen. Volgens de
werknemersorganisaties zijn deze risico-analyses en plannen door lang niet alle
organisaties gemaakt. De afschaling van basisadviezen zou moeten leiden tot een
hernieuwde risico-inventarisatie.
Moment van afschaling
Zolang de risico’s nog niet voorbij zijn, is eigenlijk geen van de gesprekspartners
voorstander van afschaling. Het is voor alle gesprekspartners begrijpelijk dat
zolang de pandemie er nog is, de basisadviezen blijven gelden. Bijna alle partijen
waarschuwen niet te vroeg af te schalen. Als de pandemie echt weg is, is het wel
het goede moment voor afschaling. Dit leidt waarschijnlijk tot opluchting bij een
groot deel van de samenleving.
Er kan wat patiënten- en werknemersorganisaties betreft pas sprake zijn van
afschaling van de basisadviezen als het zeker is dat corona even mild is als
verkoudheid of griep. Duidelijk moet zijn dat de kans op Long Covid aanzienlijk is
verminderd. Maar afschaling is volgens hen vooralsnog niet wenselijk. Met
afschaling verdwijnt de ruggensteun van de rijksoverheid om voorzichtig om te
gaan met COVID-19.
Voor werkgevers is voorwaarde dat de afschaling niet binnen de kortste keren
weer wordt teruggedraaid. Twee jaar coronabeleid hebben geleerd dat
ondernemers geraakt worden door (voortdurend) op- en afschalen. Ondernemers
hebben vooral last gehad van onduidelijkheid en onzekerheid. Ook jongeren geven
aan dat met name de onvoorspelbaarheid van de maatregelen traumatisch is
geweest. Werknemers- en patiëntenorganisaties vrezen juist dat er geen weg
terug is bij het verlaten van de basisadviezen.
Flankerend beleid
Werkgevers denken dat er bij afschaling van de basisadviezen geen flankerend
beleid nodig is. De schoolleiders zijn van mening dat – gelet op de sterk
afgenomen vraag - de regeling voor zelftesten niet hoeft te worden gecontinueerd.
Werknemers willen inzetten op het reguliere instrumentarium: risico-inventarisatie
en -evaluatie, de bijbehorende plannen en toezicht door de arbeidsinspectie.
Daarnaast zien werknemers wel meerwaarde in het gratis aanbieden van
mondneusmaskers en zelftesten door werkgevers of anders via de gemeente, GGD
of huisarts. Ook de toegankelijkheid tot vaccinaties noemen werknemers
belangrijk – als eigen keuze, ook als zij strikt genomen niet tot de risicogroep
behoren. Voor het onderwijspersoneel en voor zzp’ers in de zorg wordt het belang
van een aanvullende inkomensverzekering respectievelijk compensatieregeling

Pagina 41 van 43

MIT advies 2023-2

genoemd. Ventilatie in schoolgebouwen is ook belangrijk; hieraan wordt al
gewerkt.

Datum
22-02-2023

Jongeren signaleren dat de mogelijkheden voor het online volgen van onderwijs
fors zijn afgenomen. Die voorzieningen zijn wel nodig bij handhaving van de
basisadviezen. De ouderwetse participatieplicht geldt weer en thuisblijven met een
positieve test wordt snel gezien als een smoes. Schoolleiders melden terzijde dat
OCW de examen- en toetsregeling weer heeft teruggebracht op het niveau van
vóór corona. In het onderwijs is niemand daar blij mee; de pandemie mag dan
(bijna) zijn afgelopen, maar de gevolgen nog (lang) niet.
Registratie van en onderzoek naar Long Covid wordt door meer partijen genoemd
als noodzakelijk flankerend beleid om de onzekerheid weg te nemen.
(Sociale) norm
Zolang COVID-19 een risico is, zouden de basisadviezen de norm moeten zijn. Het
is belangrijk rekening te houden met elkaar en dus ook met kwetsbare groepen in
de samenleving. In zorginstellingen geldt dit met name (de norm wordt daar
discipline genoemd). Dit vinden de meeste gesprekspartners als het om COVID-19
gaat. Ook uit oogpunt van pandemische paraatheid zouden de basisadviezen als
de norm moeten worden gehandhaafd. Tegelijkertijd zien partijen dat deze norm
op dit moment onder druk staat en door velen niet wordt nageleefd. Werkgevers
vinden dat, zodra dit verantwoord is, gezond verstand de boventoon moet voeren,
en werkgevers en werknemers in overleg moeten treden bij ziekteverzuim.
Desgevraagd is de norm volgens de meeste partijen voor besmettelijke
infectieziektes in het algemeen: wie ziek is, blijft thuis. Dit is voor thuiswerkers
sowieso geen probleem, en bij milde klachten kan soms ook wel in fysieke
beroepen worden doorgewerkt. In de onderwijssector is dit volgens de
schoolleiders alweer gangbaar.
Patiëntenorganisaties zien graag dat alle geldende basisadviezen de norm worden,
niet alleen voor COVID-19 maar ook voor andere besmettelijke infectieziektes:
hygiëne en vaccineren, zelftesten en isoleren, maar wat hen betreft ook geen
handen schudden en (enige) afstand houden. De zelftest voor COVID-19 zien zij
liefst worden uitgebreid tot een multi-test die ook de heersende griepvirussen
identificeert. Zij wijzen erop dat eventuele afschaling van basisadviezen het
moeilijker maakt voor kwetsbare mensen om anderen te vragen rekening met hen
te houden.
Jongeren constateren dat de norm bij corona - maar daardoor ook bij andere
infectieziekten - is verschoven. Het is egoïstisch (asociaal) om je ziek in een
mensenmassa te begeven. Bij afschaling van de basisadviezen vrezen zij dat
wellicht de discussies over solidariteit en (a)sociaal gedrag weer gaan spelen. Dit
heeft in het verleden tot fricties geleid.

Communicatie
De overheid moet in haar communicatie over coronamaatregelen duidelijk
aangeven welke risico’s van COVID-19 er nog zijn. Alle partijen stellen
duidelijkheid op prijs. Als de basisadviezen gehanteerd blijven, dan moet duidelijk
zijn hoe belangrijk die nog zijn. Als wordt afgeschaald, dan moet duidelijk zijn dat
er geen risico’s meer zijn. De overheid zou dan de norm “wie ziek is, blijft thuis”
Pagina 42 van 43

MIT advies 2023-2

moeten benadrukken en daarbij een beroep doen op solidariteit met medisch
kwetsbare mensen.

Datum
22-02-2023

Communicatie moet zich richten op de gehele bevolking en handvatten bieden hoe
om te gaan met kwetsbare groepen. Duidelijke uitleg is essentieel: denk ook aan
anderstaligen en laagopgeleiden. Voor patiëntengroepen is het daarnaast
belangrijk te weten wat afschaling van de basisadviezen voor hen betekent.
Patiënten moeten voldoende informatie krijgen om zelf een risico-afweging te
kunnen maken. Tijdens de coronacrisis was er veel onduidelijkheid over
gezondheidsrisico’s, ook omdat artsen/specialisten het nationaal en internationaal
soms onderling niet eens waren over richtlijnen. Een centrale website (via Vilans)
heeft uitkomst geboden, maar deze is weer on hold gezet.

Pagina 43 van 43