Analyse visitatierapporten

Kunstvakopleidingen

Analyse visitatierapporten

Kunstvakopleidingen

Inhoud

1 Inleiding

7

1.1 Aanleiding en doel
1.2 Reikwijdte
1.3 Kernvragen
1.4 Werkwijze en rapportage

7
7
7
8

2 Algemene conclusie van de NVAO

11

2.1 Algemeen beeld
2.2 Antwoord op de kernvragen
2.3 Slotwoord

11
11
13

3 Deelrapport Autonome Beeldende Kunst

15

Overzicht van sterke punten en aandachtspunten uit de conclusies
A Conclusies bij de kernvragen
Bachelor

15
16
16

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

16

2 Profilering

17

3 Instroom

17

4 Systematische actualisering

17

5 Trends en ontwikkelingen

18

Master

18

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

18

2 Profilering

18

3 Instroom

19

4 Systematische actualisering

19

5 Trends en ontwikkelingen

19

B Bevindingen bij de kernvragen
Bachelor en master

20
20

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

20

2 Profilering

27

3 Instroom

29

4 Systematische actualisering

31

5 Trends en ontwikkelingen

32

4 Deelrapport Vormgeving

37

Overzicht van sterke punten en aandachtspunten uit de conclusies
A Conclusies bij de kernvragen
Bachelor

37
38
38

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

38

2 Profilering

39

3 Instroom

39

4 Systematische actualisering

39

5 Trends en ontwikkelingen

Master

40

40

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

40

2 Profilering

41

3 Instroom

41

4 Systematische actualisering

41

5 Trends en ontwikkelingen

41

A nalyse visit at ierappor ten Kunst vakopleidingen

3

B Bevindingen bij de kernvragen
Bachelor en master
1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

42

2 Profilering

48

3 Instroom

49

4 Systematische actualisering

51

5 Trends en ontwikkelingen

53

5 Deelrapport Dans

57

Overzicht van sterke punten en aandachtspunten uit de conclusies
A Conclusies bij de kernvragen
Bachelor

57
58
58

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

58

2 Profilering

59

3 Instroom

59

4 Systematische actualisering

60

5 Trends en ontwikkelingen

Master

60

60

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

60

2 Profilering

61

3 Instroom

61

4 Systematische actualisering

61

5 Trends en ontwikkelingen

B Bevindingen bij de kernvragen
Bachelor en master

61

62
62

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

62

2 Profilering

69

3 Instroom

71

4 Systematische actualisering

73

5 Trends en ontwikkelingen

75

6 Deelrapport Theater

79

Overzicht van sterke punten en aandachtspunten uit de conclusies
A Conclusies bij de kernvragen
Bachelor

79
80
80

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

80

2 Profilering

80

3 Instroom

81

4 Systematische actualisering

81

5 Trends en ontwikkelingen

B Bevindingen bij de kernvragen
Bachelor

4

42
42

81

82
82

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

82

2 Profilering

86

3 Instroom

87

4 Systematische actualisering

88

5 Trends en ontwikkelingen

90

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

7 Deelrapport Muziek

93

Overzicht van sterke punten en aandachtspunten uit de conclusies
A Conclusies bij de kernvragen
Bachelor

93
94
94

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

94

2 Profilering

95

3 Instroom

95

4 Systematische actualisering

96

5 Trends en ontwikkelingen

Master

96

96

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

96

2 Profilering

97

3 Instroom

97

4 Systematische actualisering

97

5 Trends en ontwikkelingen

B Bevindingen bij de kernvragen
Bachelor en master

98

98
98

1 Voorbereiding op de beroepspraktijk

98

2 Profilering

110

3 Instroom

113

4 Systematische actualisering

116

5 Trends en ontwikkelingen

118

8 Bijlagen

123

1 Uitwerking van de kernvragen

123

2 Samenstelling van de overlegorganen

125

3 Tijdspad

126

4 Verslagen van de bijeenkomsten met de landelijke Netwerken

126

Netwerk Autonome Beeldende Kunst en Vormgeving

126

Netwerk Dans

131

Netwerk Theater

132

Netwerk Muziek

133

Colofon

134

A nalyse visit at ierappor ten Kunst vakopleidingen

5

Hoofdstuk
1
Inleiding

1.1 ⁄ Aanleiding en doel
In de brief genaamd ‘Kunstvakonderwijs’ dd. 16 maart 2009
van de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aan
de Tweede Kamer wordt aan de NVAO gevraagd om een
analyse te maken van het kunstvakonderwijs op basis van
de beschikbare accreditatiebesluiten of visitatierapporten.
Bedoeling is om de ontwikkelingen in de sector in kaart te
brengen. De volgende thema’s worden in de brief beklemtoond: de selectie van studenten, de aansluiting op de
arbeidsmarkt en het niveau van de afgestudeerden.
Mevrouw M. Sussenbach en de heer E. Slot, coördinerende
beleidsmedewerkers van het ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap directie Hoger Onderwijs & Studie­
financiering en directie Kunsten hebben de vraag van de
minister mondeling toegelicht aan de NVAO op 22 april 2009.
Op basis van deze toelichting heeft de NVAO een plan van
aanpak opgesteld en een extern deskundige aangetrokken.
Het plan van aanpak is besproken met mevrouw Sussenbach
op 2 juni 2009 alsook met de heren Vincent Assink, voorzitter
van het Sectoraal Adviescollege Kunstonderwijs (SAC-KUO)
en Erwin van Braam, hoofd algemeen beleid van de HBO-raad,
op 9 juni 2009. De input van deze gesprekspartners is in overweging genomen en heeft geleid tot de vaststelling van de
reikwijdte, de kernvragen, de werkwijze, het tijdspad en de
overlegorganen voor deze analyse.
Het voorliggende rapport heeft als doel een overzicht te geven
van de trends en ontwikkelingen in het kunstvakonderwijs en
als referentiekader te fungeren met het oog op respectievelijk
het formuleren van een sectorplan door de HBO-raad en de
beoordeling daarvan door het ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap. De commissie Dijkgraaf, die een
adviserende rol vervult in de ontwikkeling van het sectorplan
voor de kunstvakopleidingen, zal van deze informatie gebruikmaken. Dit rapport vormt één van de informatiebronnen
waarop de commissie haar advies kan baseren.

1.2  ⁄   Reikwijdte
Er studeren ruim 20.000 studenten in het hoger kunstvak­
onderwijs (KUO); dat is ruim 4 procent van het aantal studenten
in het hoger onderwijs. De grootste sector in het kunstvakonder­
wijs is vormgeving (design), waar drie van de tien kunststudenten studeren. Ongeveer een kwart van de studenten
studeert aan één van de conservatoria. 15 procent van de
studenten volgt een specifieke opleiding voor docenten in de
kunst. De overige 30 procent van de studenten volgt bijvoorbeeld een theateropleiding, een dansopleiding, een architectuur­
opleiding of een opleiding op het gebied van film en televisie.1 >

Verschillende kunstdisciplines kunnen in aanmerking komen
voor deze sectoranalyse. De vernoemde brief van de minister
gaat in de eerste plaats uitgebreid in op de opleidingen
Beeldende Kunst. In samenspraak met de opdrachtgever is
beslist alle opleidingen te betrekken uit de domeinen van de
Autonome Beeldende Kunst, Vormgeving, Dans, Theater en
Muziek van bekostigde hbo-instellingen. Indien een selectie
is gemaakt, houdt die rekening met de afdekking van het
domein, het studentenaandeel binnen het domein en de
landelijke spreiding. Opleidingen die via de procedure ‘Toets
nieuwe opleiding’ geaccrediteerd zijn, komen niet in aanmerking vanwege het daartoe gehanteerde beoordelingskader.
Dit wijkt op een aantal facetten af van het beoordelingskader
voor bestaande opleidingen.
In totaal zijn 52 opleidingen meegenomen in de analyse.
De uitgebreide en systematische aanpak (zie 1.3 kernvragen
en 1.4 werkwijze en rapportage) garanderen dat het gepresenteerde beeld in deze analyse representatief kan worden
geacht voor de betrokken domeinen. Dit is bevestigd door de
verschillende landelijke Netwerken die hun deelrapport(en)
hebben gevalideerd.

1.3  ⁄ Kernvragen
Aansluitend bij de thema's in de brief ‘Kunstvakonderwijs’ en
in overleg met de opdrachtgever zijn vijf kernvragen geformuleerd. Rond die vijf kernvragen zijn de deelrapporten voor de
disciplines Autonome Beeldende Kunst, Vormgeving, Dans,
Theater en Muziek gestructureerd. De thema’s van de vijf
kernvragen zijn achtereenvolgens ‘voorbereiding op de beroeps­
praktijk’, ‘profilering’, ‘instroom’, ‘systematische actualisering’
en ‘trends en ontwikkelingen’. De vijf vragen luiden als volgt:
1. Op welke wijze worden studenten voorbereid op het
(inter)nationale beroepenveld en is deze voorbereiding
adequaat?
2. Is sprake van profilering / differentiatie in de opleidingen?
3. Hoe functioneert selectie aan de poort en staat deze in
relatie tot de nagestreefde eindkwalificaties en de
kwaliteit van de afgestudeerden?
4. Hoe treden actuele ontwikkelingen / trends op een
systematische wijze binnen in het onderwijs?
5. Van welke trends / ontwikkelingen (nationaal en inter­
nationaal) is sprake in de visitatierapporten en zijn deze
richtinggevend voor de opleidingen?

1 > Alle cijfergegevens zijn aangeleverd door de HBO-raad.

Hoofdst uk 1 – I nle id ing

7

De eerste vier kernvragen vormen een geheel en geven inzicht
in de aansluiting van de opleidingen op de arbeidsmarkt.
De eerste kernvraag over de ‘voorbereiding op de beroepsprak­
tijk’ doorloopt de lijn van doelstellingen, over programma naar
eindniveau. De kernvraag gaat in op de doelstellingen van de
opleidingen en de afstemming ervan met het beroepenveld en
bekijkt hoe de beroepsvoorbereiding verwezenlijkt wordt aan
de hand van het didactisch concept, de aandacht voor het
entrepreneurship en het ambacht, de stagemogelijkheden en
projecten, het (kunst)theoretisch onderwijs en de onderzoeksactiviteiten en lectoraten. Indicaties voor de sterke punten of
de aandachtspunten van de beroepsvoorbereiding zijn onder
andere het niveau van de afstudeerwerken, de inzetbaarheid
van de afgestudeerden, de aansluiting op de arbeidsmarkt en
de zoekperiode naar werk.
In de tweede kernvraag staat de ‘profilering’ van de opleidingen
centraal. De diversiteit in het opleidingenaanbod is van belang
om te kunnen inspelen op de verschillende behoeften van de
instromende studenten en om te kunnen garanderen dat
afgestudeerden met gedifferentieerde afstudeerprofielen de
arbeidsmarkt betreden.
Als derde wordt aandacht besteed aan het instroombeleid.
Dat is een cruciale factor bij het selecteren van de geschikte
kandidaten mede in relatie tot het profiel van de opleiding
en bij het bewaken van het (eind)niveau. De derde kernvraag
betreft de ‘instroom’ en gaat in op de toelatingseisen,
de selectiecriteria, de selectieprocedure, alsook de aanmelding en de aard van de instroom.
Naast de beroepsgerichtheid van de opleiding, de differen­
tiatie van het aanbod en de kwaliteit van de instroom, vormen
de actualiteit en de trends / ontwikkelingen een belangrijke
factor voor een adequate aansluiting op een arbeidsmarkt
die steeds in ontwikkeling is. De vierde kernvraag richt zich
daarom op de wijze waarop opleidingen een systematische
actualisering van hun onderwijs in functie van de arbeidsmarkt borgen. De verbinding van de docenten met de
beroepspraktijk en de betrokkenheid van de alumni en
het beroepenveld bij de kwaliteitszorg van de opleiding zijn
hiertoe een middel. Deze worden in de analyse onder de
loep genomen.
De laatste kernvraag met als thema ‘trends en ontwikkelingen’
staat enigszins los van de eerste vier en beoogt een overzicht
te geven van de huidige trends en ontwikkelingen in de
kunstvakopleidingen. Uitgangspunt hierbij zijn de trends
uit het rapport ‘Beroep kunstenaar’ uit 1999 van de Project­
organisatie Kunstvakonderwijs.
8

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

1.4  ⁄ Werkwijze en rapportage
Het rapport bevat vijf deelrapporten, één per discipline
(Autonome Beeldende Kunst, Vormgeving, Dans, Theater en
Muziek). Elk deelrapport bestaat uit een deel A/conclusies bij
de kernvragen en een deel B/bevindingen. De bevindingen in
deel B zijn citaten uit de visitatierapporten die de conclusies
in deel A onderbouwen. Vooraan in elk deelrapport zijn enkele
cijfergegevens over de discipline en de scores van de geanalyseerde facetten opgenomen. Tevens is een overzicht gemaakt
van de sterke punten en de aandachtspunten uit de conclusies bij de kernvragen.
De algemene conclusie van de NVAO volgt na deze inleiding.
De bijlagen zijn toegevoegd in Hoofdstuk 8.
De visitatierapporten bevatten het meest uitgebreide
materiaal waarover de NVAO kan beschikken en verschaffen
de nodige informatie voor een analyse en een algemene
conclusie als antwoord op de kernvragen.
De opbrengst van alle relevante bevindingen uit de 52
visi­tatierapporten is verzameld onder de subtitels bij elke
kernvraag. Deze subtitels komen overeen met een facet uit
het NVAO-kader of sluiten nauw aan bij een onderliggend
criterium van een facet. Daarnaast verwijzen enkele subtitels
naar aandachtsgebieden waarop de visitatierapporten zijn
gescreend zoals bijvoorbeeld ambacht, entrepreneurship,
lectoraten of zoekperiode naar werk. De aandachtsgebieden
zijn in overleg met de opdrachtgever bepaald. In bijlage 1
‘uitwerking van de kernvragen’ staan per kernvraag de
betrokken facetten en de aandachtsgebieden weergegeven.
Aangezien informatie over de aandachtsgebieden in meerdere
visitatierapporten voorkomt, weegt deze mee in de conclusies
bij de kernvragen. Ook de vaststelling dat een aandachts­
gebied niet of ontoereikend aan bod komt in een visitatie­
rapport krijgt een betekenis. In dat geval verdient het
aandachtsgebied wellicht verdere toelichting of nadere
uitwerking in de opleiding.
Bij de conclusies van elke kernvraag staat telkens vermeld om
welke reden een aandachtspunt is geformuleerd: op basis van
kritische bevindingen uit meerdere visitatierapporten en/of
omdat een aandachtsgebied niet of ontoereikend aan bod
komt in één of meerdere visitatierapporten.
De scores waarnaar in de deelrapporten wordt verwezen,
dienen niet om een onderscheid of ranking tussen de
opleidingen aan te brengen, maar hebben tot doel om de
context te schetsen waarin de citaten van panels kaderen.
Leidend daarbij is dat in het geval van een score ‘onvoldoende’
of ‘voldoende’ panels vaak verbeterpunten noemen, terwijl de
scores ‘goed’ of ‘excellent’ vaak wijzen op punten die sterk

ontwikkeld zijn in de opleidingen. Belangrijk om in dit verband
te vermelden is dat de oordelen voor de verschillende
opleidingen door verschillende panels zijn uitgesproken.
Deze panels werkten tevens in opdracht van verschillende
VBI’s (Visiterende en Beoordelende Instanties) die elk een
eigen operationalisering van de beoordelingsschaal hanteren.
Voorts gaan panels slechts beperkt in op eventuele kwaliteitsverschillen tussen de varianten of locaties van een opleiding.
Daar waar panels wel verschillende scores hebben toegekend,
is de hoogste opgenomen in het overzicht.
Elk deelrapport is intern binnen de NVAO bestuurlijk
besproken. Verder is het ter controle voorgelegd aan een
klankbordgroep bestaande uit vertegenwoordigers van
het Ministerie van OCW en van de HBO-raad. Ook is elk
deelrapport het onderwerp van gesprek geweest en gevalideerd tijdens afzonderlijke disciplinebijeenkomsten met de
landelijke Netwerken van de opleidingen in de domeinen
Theater, Autonome Beeldende Kunst en Vormgeving, Dans en
Muziek. De samenstelling van de overlegorganen staat in
bijlage 2. Het tijdspad is opgenomen in bijlage 3.
De landelijke Netwerken zijn tijdens de disciplinebijeen­
komsten in de gelegenheid gesteld om feitelijke onjuistheden
te melden of verduidelijkingen voor te stellen in de deel­
rapporten. Deze zijn verwerkt in de deelrapporten. Daarnaast
hebben de landelijke Netwerken een aantal inhoudelijke
beschouwingen naar voren gebracht en nadere informatie
verschaft over de actuele stand van zaken. Van de disciplinebijeenkomsten zijn verslagen opgesteld. Die zijn gevalideerd
door de landelijke Netwerken en zijn in bijlage 4 ‘Verslagen
van de bijeenkomsten met de landelijke Netwerken’ opgenomen. Nagekomen stukken die de landelijke Netwerken
hebben overgemaakt zijn hieraan toegevoegd.
Een terugkerende opmerking tijdens de besprekingen met
de landelijke Netwerken betreft de docentenopleidingen.
Deze maken geen deel uit van de analyse. De landelijke
Netwerken dringen er echter op aan om over de docenten­
opleidingen aanvullend te rapporteren. Immers, ze vormen
vaak een eenheid met de kunstvakopleiding en ze vervol­
ledigen het beeld van het kunstvakonderwijs bijvoorbeeld op
het vlak van de maatschappelijke gerichtheid, de regionale
inbedding en de tewerkstelling. Ook vervullen ze een (voortrekkers)rol in de aansluiting op actuele ontwikkelingen.

Hoofdst uk 1 – I nle id ing

9

Hoofdstuk
2
Algemene
conclusie
van
de NVAO

2.1 ⁄ Algemeen beeld
De vraag van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap om de ontwikkelingen in het kunstvakonderwijs te
beschrijven, heeft geleid tot een analyse van 52 visitatie­
rapporten in de disciplines Autonome Beeldende Kunst,
Vormgeving, Dans, Theater en Muziek. Centrale thema’s
daarbij waren: de voorbereiding op de beroepspraktijk, de
profilering, de instroom, de systematische actualisering en
de trends en ontwikkelingen.
Uit die sectorbrede analyse ontstaat een positief beeld over
de kwaliteit van de kunstvakopleidingen. Dit beeld weer­
spiegelt de degelijkheid van de opleidingen en steunt op
een aantal sterke punten zoals de beroepsgerichte aanpak,
de individuele artistieke ontplooiing, de vaktechnische
bekwaamheid, de actuele inbreng van het docentencorps
en hun brede palet aan deskundigheden, de differentiatie
in het aanbod en de strenge selectie aan de poort. Enkele
aandachtspunten met betrekking tot het theorieonderwijs,
de onderzoekscomponent, de voorbereiding op het ‘onder­
nemerschap’ en de formele en structurele betrokkenheid van
de alumni en het beroepenveld wijzen daarnaast op zaken die
met bijkomende inspanningen de kwaliteit van de kunstvakopleidingen kunnen verhogen. Ze vragen om een resultaat­
gerichte aanpak.

2.2  ⁄ Antwoord op de kernvragen
Op basis van de conclusies uit de deelrapporten kunnen
algemene conclusies geformuleerd worden bij de kernvragen
over de disciplines heen.

Voorbereiding op de beroepspraktijk
De eerste kernvraag stelt de wijze waarop studenten worden
voorbereid op het (inter)nationale beroepenveld aan de orde
en peilt naar de adequaatheid van deze voorbereiding.
Het antwoord luidt overwegend positief. Aandachtspunten
betreffen de voorbereiding op het ‘ondernemerschap’,
het theorieonderwijs en in mindere mate de onderzoeks­
component.
De kunstvakopleidingen bieden hun studenten een degelijke
voorbereiding op de beroepspraktijk met behulp van de
actuele, breed geborgde eindkwalificaties die in overeen­
stemming met het respectieve (inter)nationale beroepenveld
tot stand zijn gekomen. De uitwerking en invulling van die
eindkwalificaties in de competentiegerichte opleidings­
programma’s kennen vervolgens een sterk beroepsgericht
karakter. De opleidingen gebruiken realistische leer­
omgevingen. Ze brengen de studenten in aanraking met

de realiteit van de beroepspraktijk via praktijkopdrachten,
projecten, stages en voorstellingen.
Ter ondersteuning van de praktijk bieden de opleidingen een
theoretisch kader aan, steeds vaker en consistenter gevoed
vanuit de lectoraten. Tal van voorbeelden, ook in de de informatie toegestuurd na de bijeenkomsten met de landelijke
Netwerken, laten zien dat lectoraten worden uitgebouwd ter
versterking van het theoretisch kader. Heel wat opleidingen
worstelen echter nog met de actualiteit, de verdieping en de
kwaliteit van het theorieonderwijs of met de verbinding en
integratie tussen de praktijk en de theoretische vorming.
Dat laatste punt kan negatief doorwerken op de kritische
reflectie in de eindwerken. Het theoretisch kader dient in
een aantal opleidingen nog verder te worden uitgebouwd.
Dat geldt ook, zij het minder frequent, voor de nadere explicitering van een onderzoekskader of de verdere uitbouw van
de onderzoekscomponent. De aandacht voor onderzoeks­
vaardigheden en –activiteiten in de kunstvakopleidingen heeft
evenwel over het algemeen een behoorlijke groei gekend en
zet zich waarschijnlijk nog verder door, steeds gericht op de
artistieke ontplooiing van de studenten of van de disciplines
(bijvoorbeeld door middel van ontwerponderzoek, literatuuronderzoek, theoretisch of historisch onderzoek).
De artisticiteit enerzijds en het ambacht en de vaktechnische
bekwaamheid ten behoeve van die artisticiteit anderzijds,
vormen de kern van de opleidingen. Studenten worden
gestimuleerd tot het ontwikkelen van een creatieve, onder­
zoekende attitude. Ze worden gevormd tot ondernemende
en professionele persoonlijkheden die in staat zijn om hun
leerproces in toenemende mate zelf te sturen en om zich
na hun studie staande te houden in een gemengde beroepspraktijk die voortdurend evolueert.
De adequaatheid van de voorbereiding op de beroepspraktijk
komt ook tot uiting in het degelijke eindniveau dat de
opleidingen over het algemeen realiseren. In de eindbeoor­
deling van studenten hanteren werkveldvertegenwoordigers
bewoordingen als origineel, eigenzinnig, breed inzetbaar en
professioneel. De werkveldvertegenwoordigers uiten zich
daarnaast positief over het (hoge) artistieke en vaktechnische
niveau van de afgestudeerden, waarvan ook het aantal prijzen
en rewards getuigen die afgestudeerden behalen. Tevens blijkt
uit enkele vaststellingen in de visitatierapporten dat afge­
studeerden binnen niet al te lange tijd na het afstuderen
werk vinden in hun domein. De aansluiting op de beroepspraktijk verloopt overigens opmerkelijk vlotter, indien een
opleiding kan bogen op een uitgebreid netwerk en haar
studenten daarin introduceert met behulp van de projecten
en de stages.
Hoofdst uk 2 – Al gemene concl usie van de NVAO

11

De kunstvakopleidingen moedigen een ondernemende
attitude bij hun studenten sterk aan. Tevens zijn in de
programma’s en projecten op een al dan niet geïntegreerde
wijze praktische kennis en vaardigheden met betrekking
tot het ondernemerschap verweven. Ook de zakelijke,
commerciële kant van het ondernemerschap komt volgens
de landelijke Netwerken aan bod in de curricula. Dit gebeurt
niet altijd expliciet, maar eerder door het zelfstandig opzetten
van voorstellingen, het ontwikkelen van een proactieve
houding en het leren waar en hoe de nodige informatie of
hulp kan worden verkregen. Toch wijzen de panels op een
gebrek aan doeltreffendheid en missen de studenten en
afgestudeerden een stevige kennisbasis en vaardigheids­
training in communicatieve en zakelijke aspecten. Vaak kan
de competentie ‘ondernemerschap’ niet eenduidig in de
programma’s worden getraceerd vanwege het impliciete
karakter. Hoewel een aantal opleidingen inspanningen levert
om studenten voor te bereiden op het ondernemerschap,
kunnen de meeste op dit gebied nog duidelijk vorderingen
maken. Dat bevestigen de landelijke Netwerken tijdens de
disciplinebijeenkomsten. Daarbij geven ze aan dat de manier
waarop de voorbereiding op het ‘ondernemerschap’ wordt
aangeboden een continue uitdaging vormt, aangezien steeds
een discrepantie bestaat tussen het aanbod en de wijze
waarop studenten de leerstof ervaren of oppikken. Studenten
tonen tijdens hun opleiding namelijk niet veel interesse in die
materie, al beseffen ze na het afstuderen wel de noodzaak
ervan. Dit blijkt uit enquêtes onder alumni. Sommige landelijke Netwerken denken dan ook aan een alumnibeleid dat
ondersteuning biedt in het ondernemerschap, mede in het
kader van Lifelong Learning, om aan die behoefte tegemoet
te komen.

van de individuele artisticiteit. Met name de masteropleidingen worden gekenmerkt door een sterke individuele
gerichtheid en verdieping van de artistieke identiteit.
De analyse geeft inzicht in de waaier aan mogelijke profileringsgebieden aan de hand waarvan opleidingen hun
programma’s kleur geven en hun identiteit gestalte geven.
De verschillende panels en beroepenvelden herkennen de
speerpunten en karakteristieke uitstraling waar de kunstvakopleidingen voor staan. De profilering oefent een aantrekkingskracht uit op potentiële studenten of maatschappelijke
partners en heeft zodoende een concrete impact.

Instroom
De derde kernvraag is gericht op de selectie aan de poort en of
deze in relatie staat tot de nagestreefde eindkwalificaties en
de kwaliteit van de afgestudeerden. Ook hier komt een positief
beeld naar voren.

De tweede kernvraag gaat na of er sprake is van profilering /
differentiatie in de opleidingen. Het antwoord is zonder meer
positief.

De opleidingen en afstudeervarianten gaan op een eigen
wijze, maar over het algemeen zorgvuldig om met de
instroom­­procedure en selecteren uitermate streng. Al bij
de toelatingsproef wordt aan de hand van een veelzijdige
en uitgebreide procedure aandacht geschonken aan de
individuele capaciteiten, motivatie en geschiktheid van
de potentiële studenten. De selectie fungeert ook als een
kwaliteits­­instrument. Steeds vaker vormt de set eind­
kwalificaties de leidraad in de toelatingsproef en vormt de
uitkomst daarvan een nulmeting. De toelatingseisen liggen
wettelijk vast. De opleidingen werken deze eisen verder uit.
Die uitwerking of invulling houdt bijvoorbeeld verband met
de profilering van de opleiding. Bij de selectie houden
bepaalde opleidingen rekening met de (culturele) diversiteit
van de groepssamenstelling van waaruit een inspirerende
werking kan ontstaan. Opvallend in de aanmeldingen is de
grote buitenlandse belangstelling voor de Nederlandse
kunstvakopleidingen.

Het aanbod aan opleidingen binnen de verschillende
disciplines is ruim, landelijk verspreid en zeer divers van aard.
Al dan niet binnen landelijk vastgestelde profielen zoeken
opleidingen/instellingen naar een eigen identiteit die zij hoog
in het vaandel dragen. Die identiteit kan zich uiteenlopend
manifesteren, variërend van een onderscheidende didactische
aanpak, duidelijk bepaalde (artistieke) streefdoelen,
maatschappelijke, regionale of (inter)nationale oriëntaties
tot uitgesproken (non-conformistische) kernwaarden.
De diversiteit van het aanbod komt hiermee tegemoet aan
de verschillende achtergronden, visies, leervragen en
didactische behoeften van de studenten. Overigens hechten
alle opleidingen in het bijzonder belang aan de ontwikkeling

In de selectiecommissies zetelen naast docenten van de
opleiding ook werkveldvertegenwoordigers en/of alumni.
De procedure bestaat uit een reeks praktische proeven die
peilen naar de motivatie van kandidaat-studenten en neemt
één of meerdere dagen in beslag. Kortom, de toelatingsprocedure is grondig, zeer selectief en werkt zonder twijfel kwaliteitsverhogend. Daarnaast hebben de actieve werving van
studenten en de talrijke mogelijkheden tot het volgen van een
vooropleiding een kwaliteitsverhogend effect op de instroom.
De selectie aan de poort borgt dat in de eerste plaats de
potentieel grootste talenten een plaats krijgen aangeboden,
al geven de visitatierapporten geen indicaties over een
verband tussen de selectie en het gerealiseerde niveau.

Profilering

12

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Daardoor valt niet op te maken of de instroomselectie een
aantoonbare garantie biedt op slagen voor de opleiding of
op succes in de latere beroepsuitoefening.

Systematische actualisering
De vierde kernvraag bestudeert hoe actuele ontwikkelingen
op een systematische wijze worden opgenomen in het
onderwijs. Een actualisering van het onderwijs vindt plaats
via verschillende kanalen (docenten, gastdocenten, alumni,
werkveld). Dit proces kan evenwel versterkt worden door de
betrokkenheid van de alumni en het beroepenveld bij de
kwaliteitszorg van de opleidingen te formaliseren. Dat vormt
voor alle disciplines een aandachtspunt.
De docenten staan in de eerste plaats in voor de verbinding
met de beroepspraktijk. Bijna alle docenten in de kunstvak­
opleidingen zijn actief in de (inter)nationale praktijk en
brengen hun ervaring binnen in het onderwijs. Dankzij het
vaak uitgebreide netwerk van de docenten reikt die ervaring
verder dan de individuele werkzaamheden. De docenten
worden dan ook geselecteerd onder meer op basis van hun
toonaangevende werkervaring (naam en faam) en van hun
relatienetwerk. Via dat netwerk kunnen zij studenten laten
kennismaken met het werkveld of gastdocenten aandragen.
De kunstvakopleidingen werken opvallend veel met gastdocenten. Mede dankzij die uitgebreide pool aan gastdocenten
dekken zij een breed palet aan expertises en invalshoeken af
en zorgen zij voor de inbreng van actuele ontwikkelingen en
trends in het onderwijs. De panels prijzen in dit verband de
kwaliteiten van zowel de docenten als van de gastdocenten.
Zonder uitzondering scoort het facet ‘eisen HBO personeel’
het best onder de geanalyseerde facetten. De kunstvakopleidingen zetten hoog in op hun docentencorpsen. Met hun
veelzijdige expertise vormen zij de kracht van de opleidingen.
Daarnaast ondersteunt de noodzakelijke flexibiliteit van het
personeelsbeleid in de kunstvakopleidingen de systematische
actualisering. Die flexibiliteit maakt het mogelijk om snel in te
spelen op waargenomen trends of hierop vooruit te lopen.
De docenten fungeren als klankbord voor de opleidingen.
Ook de alumni die soms als gastdocent worden ingezet,
vervullen die rol. Met tal van initiatieven pogen opleidingen
de band met hun alumni te onderhouden of opnieuw aan te
halen. Hun alumni en (gast)docenten beschouwen zij immers
vaak als belangrijke gesprekspartners om feedback te
verkrijgen uit het werkveld over de actualiteit en de kwaliteit
van de opleiding. Vaak gaat het echter om recent in gang
gezette acties. Nauw contact houden met alumni die internationaal uitzwermen, vormt een hele uitdaging voor de kunstvakopleidingen, niet in het minst op administratief vlak, al volgen
zij uiteraard de carrières van prijswinnaars en kunsticonen in

wording. Ondanks de context van informele relaties en professionele uitwisselingen, scoort het facet over de betrokkenheid
van de alumni en van het beroepenveld het laagst onder de
geanalyseerde facetten over de disciplines heen. Die kritische
beoordelingen duiden niet zozeer op het totaal ontbreken van
relevante input over de kwaliteit van de opleidingen, maar eerder
op het informele en niet-gestructureerde karakter van de
input. De opleidingen toetsen de kwaliteit niet systematisch af
op toegespitste aspecten bij deze gremia. Uit het gesprek met
de landelijke Netwerken blijkt niettemin een toenemend besef
over het nut en de noodzaak van een gestructureerde bijdrage
van die gremia. Sommige opleidingen ontwikkelen momenteel
een alumni­beleid en intensiveren de werking van (onlangs
opgerichte) werkveldcommissies.

Trends en ontwikkelingen
De vijfde kernvraag ten slotte peilt naar de trends/ontwik­
kelingen (nationaal en internationaal) die richtinggevend zijn
voor de kunstvakopleidingen. Hiertoe haakt de analyse in op
de trends die in 1999 zijn vastgesteld door de Projectorganisatie Kunstvakonderwijs. Aan de hand van voorbeelden wordt
in de analyse geïllustreerd dat de huidige ontwikkelingen in
de kunstvakopleidingen aansluiten bij de geschetste trends.
De meest voorkomende of meest opvallende voorbeelden
betreffen het gebruik van nieuwe (media)technieken, de
vergaande interdisciplinariteit en de toenemende inbedding in
maatschappelijke thema’s en evoluties, de brede samenwerkingsverbanden en netwerking en de sterk uitgebouwde internationale gerichtheid.

2.3  ⁄   Slotwoord
De kunstvakopleidingen zijn ambitieus en dat heeft een positief
effect op de kwaliteit die ze neerzetten. Ze hanteren een op de
praktijk afgestemde en didactisch verantwoorde aanpak met
degelijke resultaten tot gevolg. De afgestudeerden zijn sterk
geschoold op artistiek en vaktechnisch gebied. Daarnaast zijn
ze onder meer gevormd in het ontwikkelen van een onderzoekende en ondernemende houding. Dergelijke capaciteiten
vormen troeven bij het betreden van de arbeidsmarkt. De inzet­
baarheid van de afgestudeerden kan nog worden verhoogd
door een versterking van de theoretische vorming en een efficiënte scholing in het ondernemerschap.
De NVAO heeft de medewerking van de kunstvakopleidingen
aan deze analyse bijzonder geapprecieerd. De gesprekken met
de landelijke Netwerken getuigden van een kritische ingesteld­
heid en een niet-aflatende drang om het altijd maar beter te
willen doen.

Hoofdst uk 2 – Al gemene concl usie van de NVAO

13

Hoofdstuk
3
Deelrapport
Autonome
Beeldende
Kunst

Nederland telt acht bachelor- en
vijf masteropleidingen in het domein
Autonome Beeldende Kunst.

3.1
5.3

In 2008 stonden in totaal 2505 studenten
ingeschreven bij Autonome Beeldende
Kunst bij de bacheloropleidingen en
124 bij de masteropleidingen. In het jaar
2008 stroomden 697 bachelor- en 61
masterstudenten in bij de opleidingen
Autonome Beeldende Kunst. In het
cursusjaar daarvoor behaalden 449
bachelor- en 52 masterstudenten daar
hun diploma.

Overzicht van sterke punten en
aandachtspunten uit de conclusies

6.1

Sterke punten bacheloropleidingen
Autonome Beeldende Kunst
> de landelijk vastgestelde eindkwalificaties vormen de basis

van de bacheloropleidingen Autonome Beeldende Kunst
> duidelijke differentiatie binnen de eindkwalificaties en een

Het deelrapport Autonome Beeldende Kunst is gebaseerd op
dertien visitatierapporten van acht bachelor- en vijf masteropleidingen. Bijna alle zijn ze in 2007 geaccrediteerd, één
masteropleiding is in 2005 geaccrediteerd. Opleidingen die
geaccrediteerd werden via de procedure Toets nieuwe opleidingen zijn niet meegenomen in de analyse.
Scores geanalyseerde facetten Autonome Beeldende Kunst
1.1

1.3

2.1

2.2

2.5

Ba1

E

Ba2

G

G

V

G

G

G

G

Ba3

G

G

G

Ba4

G

G

Ba5

V

G

Ba6

G

Ba7

Eisen HBO ‘Personeel’
Betrekken van medewerkers, studenten, alumni en
het beroepenveld
Gerealiseerd niveau

2.7

3.1

5.3

G

E

G

G

E

G

G

G

G

G

G

G

G

G

V

G

V

G

G

G

G

V

V

V

G

G

V

G

V

G

> een (nog) meer specifieke voorbereiding op de aansluiting op

G

G

G

G

G

G

V

G

G

G

V

V

G

G

G

G

V

Ba8

G

G

G

G

G

G

G

G

V

Ma1

G

G

G

G

G

E

G

G

G

Ma2

G

G

G

G

G

G

G

G

G

Ma3

G

G

V

V

G

G

G

G

V

de beroepspraktijk door middel van een effectief programma
op het gebied van het ondernemerschap
> de waarborging van actualiteit en kwaliteit in het theorieonderwijs
> het structureel betrekken van het beroepenveld en de
alumni bij de kwaliteitszorg van de opleiding

Ma4

V

G

V

V

G

G

G

V

V

Ma5

E

E

G

G

G

G

G

V

G

1.1
1.3
2.1
2.2
2.5
2.7

Domeinspecifieke eisen
Oriëntatie HBO
Eisen HBO ‘Programma’
Relatie doelstellingen en inhoud programma
Instroom
Afstemming tussen vormgeving en inhoud

6.1

profilerende werking die uitgaat van de diverse kernwaarden / accenten die opleidingen naar voren schuiven
> competentiegericht onderwijs met toenemende zelfsturing
> sterke beroepsgerichtheid van de realistische taakomgevingen: praktijkopdrachten, stages en projecten spelen een
nadrukkelijke rol in de beroepsvoorbereiding die bacheloropleidingen bieden
> aandacht voor een onderzoekende houding
> strenge, degelijke instroomselectie
> veel mogelijkheden tot vooropleidingen
> de (gast)docenten zijn actief in het werkveld en leggen een
verbinding tussen de opleiding en de beroepspraktijk
> de alumni geven aan over het algemeen snel werk te vinden
binnen hun sector
> de opleidingen spelen in of lopen voorop in de nieuwste
trends

Aandachtspunten bacheloropleidingen
Autonome Beeldende Kunst

Sterke punten masteropleidingen
Autonome Beeldende Kunst
> de eindkwalificaties zijn opgesteld in samenspraak met het

beroepenveld
> verdieping en verbreding van de initiële competenties uit het

bachelortraject vinden plaats
> qua profilering duidelijk meer of op een meer verdiepende

wijze dan de bacheloropleidingen gericht op de artistieke
Hoofdst uk 3 – D eel rappor t Autonome Beeldende Ku n st

15

ontwikkeling  /  identiteit, op onderzoek, op het contact met
het beroepenveld, op sturende capaciteiten en op een
internationale positionering
> competentiegericht onderwijs binnen een beroepsgerichte
context met onder meer praktijkopdrachten, projecten en
stages
> vergaande vraagsturing van het leerproces
> in de afstudeerfase (thesis) gebeurt vaak individuele
afstemming op het vlak van theoretische kennisverwerving
in functie van de leervraag van de student
> strenge, degelijke instroomselectie
> veel interesse van buitenlandse studenten en aandacht
bij de selectie voor (culturele) diversiteit in de studenten­
populatie, waarvan een inspirerende werking uitgaat
> de (gast)docenten zijn actief in het werkveld en leggen een
verbinding tussen de opleiding en de beroepspraktijk
> het (klein aantal) studenten wordt geïntroduceerd in een
ruim netwerk waardoor de overgang naar de beroepspraktijk
meestal soepel verloopt
> de opleidingen spelen in of lopen voorop in de nieuwste
trends

Aandachtspunten masteropleidingen
Autonome Beeldende Kunst
> aandacht voor zakelijke aspecten in het kader van het

ondernemerschap
> het structureel betrekken van het beroepenveld en de
alumni bij de kwaliteitszorg van de opleiding

16

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Autonome Be e l de nde Kunst :

A ⁄ Conclusies bij de
kernvragen
Bachelor
1 ⁄   Voorbereiding op de beroepspraktijk
De bacheloropleidingen hanteren het landelijke opleidingsprofiel Autonome Beeldende Kunst dat in 2002 is ontwikkeld in
samenspraak met het beroepenveld. De aansluiting bij het
landelijke profiel beschouwen de panels als een kwalitatieve
borging van de eindkwalificaties.
De didactische concepten vertonen veel overeenkomsten.
In de opleidingen is sprake van competentiegericht onderwijs
binnen een realistische taakomgeving. Naarmate de opleiding
vordert, werken studenten steeds zelfstandiger. De panels
hebben vertrouwen in de didactische concepten en werkvormen als uitwerking van de doelstellingen.
De opleidingen besteden over het algemeen veel aandacht
aan de voorbereiding op de beroepspraktijk en de arbeidsmarkt. Die beroepsvoorbereiding vindt voornamelijk plaats in
praktijkopdrachten, stages en projecten. Niet in alle programma’s is ruimte voorzien voor stages. Praktijkopdrachten en
projecten kunnen die vorm van beroepsvoorbereiding in dat
geval vervangen. Een andere vorm van beroepsvoorbereiding
bestaat erin deskundigen uit het werkveld uit te nodigen voor
lezingen over talloze onderwerpen die van belang zijn voor de
beginnende kunstenaar. In een meerderheid van de curricula
komt tevens de zakelijke kant van het beroep als beeldend
kunstenaar aan bod. Enkele opleidingen hebben daarvoor
specifieke modules en programma’s ontwikkeld. De panels
hebben evenwel in een aantal gevallen kritiek op de invulling
van die programmaonderdelen. Hoewel de opleidingen zich
veel inspanningen getroosten, verdient het zelfstandig ondernemerschap nadere toelichting of verdere uitwerking in de
programma’s van meerdere bacheloropleidingen en is het om
die reden als een aandachtspunt benoemd.
Daarentegen uiten de panels zich positief over de voor­
bereiding op de ambachtelijke aspecten van het vakgebied.
Het Netwerk Autonome Beeldende Kunst en Vormgeving
nuanceert in dit verband tijdens de disciplinebijeenkomst
dat de focus in de opleidingen niet enkel meer op het
ambacht ligt.

Het theorieonderwijs maakt een belangrijk onderdeel uit van
het leertraject van alle opleidingen. Uit de beschrijvingen van
de panels ontstaat het beeld dat de opleidingen een onderzoekende houding stimuleren, maar dat het theorieonderwijs
in 2007 bij een aantal bacheloropleidingen nog in ontwikkeling was. Meerdere panels plaatsen kanttekeningen bij de
actualiteit of de overzichtelijkheid van de vakliteratuur, bij het
wisselende niveau van de theoretische kennisontwikkeling of
bij de afhankelijkheid van het theorieniveau van individuele
docenten. Om die reden is een aandachtspunt geformuleerd
met betrekking tot het theorieonderwijs.
Het eindniveau van de meeste bacheloropleidingen is volgens
de panels van een goed of excellent niveau. Ze duiden het
eindniveau met de volgende bewoordingen aan: eigenzinnig,
origineel, potentie, degelijk, ambachtelijk. Als panels kant­
tekeningen plaatsen, houdt de kritiek voornamelijk in dat
kritische reflectie en theoretische onderbouwing ontbreken
of dat de voorbereiding op met name de zakelijke aspecten
van de beroepsuitoefening beter kan. Deze elementen
behoren tot de geformuleerde aandachtspunten.
In 2007 gaven alumni aan over het algemeen snel werk te
kunnen vinden binnen hun sector, al hebben ze behoefte aan
voorbereiding op het ondernemerschap.

2  ⁄ Profilering
De gemeenschappelijkheid van de eindkwalificaties voor de
bacheloropleidingen vormt geen belemmering voor profilering
en differentiatie. Opleidingen onderscheiden zich duidelijk van
elkaar door de wijze waarop zij de eindkwalificaties nader
uitwerken, bijvoorbeeld de spreiding van de competenties
over de verschillende leerjaren, een uitwerking naar kunstenaarstypologieën of een uitbouw van diverse afstudeerrichtingen. De opleidingen profileren zich eveneens op basis van
de kernwaarden die ze vooropstellen. Het gaat hierbij om de
mate van conceptuele gerichtheid, beroepsgerichtheid,
toepassingsgerichtheid, interdisciplinariteit, maatschap­
pelijke of culturele oriëntering, regionale of internationale
inbedding of het belang van het onderzoek, het ambacht of
het gebruik van nieuwe media, waadoor de opleidingen zich
een ‘uniek’ profiel aanmeten.

3  ⁄ Instroom
Alle bacheloropleidingen hanteren de wettelijke vooropleidingseisen en aanvullende eisen die via een procedure door
een selectiecommissie worden onderzocht. Ze selecteren
streng, wat blijkt uit enkele vermelde toelatingspercentages
variërend van vijftien tot vijftig procent. Welke maatregelen

opleidingen treffen als het aanbod aan kandidaat-studenten
in kwantiteit en/of kwaliteit terugloopt, is niet duidelijk.
Wel doen alle opleidingen aan (actieve) werving en organiseren
ze vooropleidingen. Deze elementen kunnen de kwaliteit van
de groep kandidaat-studenten bevorderen.
De panels beoordelen de wijze waarop de opleidingen de
selectie organiseren en uitvoeren als goed. De met goed
beoordeelde instroom leidt niet noodzakelijk tot een met goed
beoordeeld gerealiseerd eindniveau van studenten. Op basis
van de oordelen in de visitatierapporten of de onderbouwingen ervan kan dan ook geen eenduidig verband worden
aangetoond tussen de selectie aan de poort en het eindniveau
van de afgestudeerde studenten.

4  ⁄   Systematische actualisering
De opleidingen zetten doelbewust docenten in die naast hun
baan op de academie actief zijn in een voor het onderwijs
relevante beroepspraktijk. Daarnaast vinden de actuele
ontwikkelingen uit het beroepenveld systematisch een weg
naar het onderwijs door docenten deel te laten nemen aan
kenniskringen en praktijkgericht onderzoek, door naast de
docentenkern een grotere, flexibele groep docenten te
rekruteren met een tijdelijk of klein contract en door gast­
docenten in te zetten die verbindingen leggen met actuele
ontwikkelingen.
Alle acht geanalyseerde bacheloropleidingen zijn op het facet
3.1 ‘Eisen HBO personeel’ met goed beoordeeld. Dat toont
aan dat de verschillende panels van mening waren dat het
onderwijs voor een belangrijk deel verzorgd wordt door
personeel dat een verbinding legt tussen de opleiding en
de beroepspraktijk.
Het beroepenveld en de alumni daarentegen werden in 2007
nog niet door alle opleidingen structureel betrokken bij de
kwaliteitszorg. De opleidingen onderhouden wel incidentele
contacten met alumni, maar niet structureel opgezet met als
doel om hen actief te betrekken bij de kwaliteitszorg. In 2007
was een aantal werkveldcommissies net in het leven geroepen
en waren voor de panels de effecten van hun betrokkenheid
nog niet zichtbaar. Om actuele trends en ontwikkelingen via
deze gremia systematisch in de opleiding te brengen, waren
op dat moment nog maatregelen nodig.
Het facet 5.3 ‘betrekken van medewerkers, studenten,
alumni en het beroepenveld’ is het zwakst beoordeeld van
alle geanalyseerde facetten voor de bacheloropleidingen
Autonome Beeldende Kunst.

Hoofdst uk 3 – D eel rappor t Autonome Beeldende Ku n st

17

5  ⁄   Trends en ontwikkelingen
Interessant om vast te stellen is dat enkele onderwijsinstellingen een aantal van de in 1999 door de Projectorganisatie
Kunstvakonderwijs geschetste actuele ontwikkelingen in
hun kernwaarden hebben geaccentueerd zoals innovatie,
mediagerichtheid of interdisciplinariteit. Ook zijn nieuwe
studierichtingen, leerwegen of masteropleidingen opgezet
die aansluiten bij de geschetste trends. Uit de beschrijvingen
van panels die in verband kunnen gebracht worden met deze
trends, kan worden afgeleid dat de opleidingen Autonome
Beeldende Kunst zich ontwikkelen tot hedendaagse instituten
die voorop lopen in de nieuwste trends.

Master
1 ⁄   Voorbereiding op de beroepspraktijk
De masteropleidingen Autonome Beeldende Kunst
beschikken niet over een officieel, landelijk vastgesteld
opleidingsprofiel met een beschrijving van beroepsgerichte
competenties op masterniveau. Zij stellen elk in overleg met
het beroepenveld competenties op die in alle gevallen voortbouwen op de verworven competenties op bachelorniveau.
Het didactisch concept dat de masteropleidingen hanteren,
is net als bij de bacheloropleidingen competentiegericht
en vraaggestuurd. De vraagsturing is soms nog meer door­
gevoerd. De studenten worden in staat gesteld zelfstandig en
gemotiveerd te leren binnen een beroepsspecifieke context.
De masteropleidingen hebben als doel om de beginnende
kunstenaar zich zodanig te laten ontwikkelen dat hij over
voldoende competenties beschikt en weerbaar en professioneel genoeg is om een eigen positie in de kunstwereld in te
nemen. De masteropleidingen bieden daarom autonome
kunstenaars de mogelijkheid tot verdere specialisatie.
Het gaat om verdieping en verbreding van de initiële competenties die in het bachelortraject zijn verworven. Verbreding
houdt in dit geval in het aanleren van nieuwe vaardigheden.
Verdieping verwijst meestal naar theoretische verdieping en
onderzoek. Daarnaast versterken de masteropleidingen de
(ontplooiing van de) artistieke identiteit.
Onderzoek en theorievorming neemt in alle masteropleidingen
een belangrijke plaats in. De masteropleidingen zijn duidelijk
op een meer verdiepende wijze gericht op onderzoek, op het
contact met het beroepenveld, op sturende capaciteiten en op
een internationale positionering dan de bacheloropleidingen.
Wanneer studenten aangeven meer behoefte aan theorie te
hebben, spelen opleidingen daarop in. Het theorieaanbod is

18

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

vaktheoretisch of kunsttheoretisch. In de afstudeerfase
(thesis) gebeurt vaak individuele afstemming op het vlak van
theoretische kennisverwerving in functie van de leervraag van
de student. De beoordelingen van de vakliteratuur zijn overwegend positief. Slechts in een paar gevallen hebben de
panels kritiek op de gehanteerde literatuurlijsten.
Beroepsvorming van de masterstudenten is sterk afhankelijk
van de individuele wensen van studenten en is vooral gericht
op de artistieke ontwikkeling. Tevens bieden praktijk­
opdrachten, projecten of stages studenten de mogelijkheid
om zich voor te bereiden op de beroepspraktijk. De master­
opleidingen blijken in staat om hun studenten in een ruim
netwerk te introduceren en hen een actieve rol te laten spelen
in de praktijk tijdens de opleiding. Hierdoor verloopt de
overgang naar de beroepspraktijk meestal soepeler. In de
visitatierapporten van de masteropleidingen rapporteren
de panels echter nagenoeg niet over aspecten van het ondernemerschap. Daarom is een aandachtspunt geformuleerd.
Toch vormde het ondernemerschap één van de onderwerpen
die de opleidingen in hun zelfevaluatierapporten hebben
uitgewerkt, licht het Netwerk Autonome Beeldende Kunst en
Vormgeving toe. Het ondernemerschap verdient dan ook
nadere toelichting of verdere uitwerking in de programma’s.
Wel rapporteren de panels over de ambachtelijke en
technische vaardigheden en uiten ze zich hierover positief.
De panels waarderen het eindniveau van de masterstudenten.
Ook de alumni en het werkveld spreken zich daarover zeer
positief uit.

2  ⁄ Profilering
De masteropleidingen geven hun opleidingsprofiel vorm in
samenspraak met het beroepenveld. Ze positioneren zich
regionaal door de sterke oriëntatie op het beroepenveld of
internationaal door de aanwezigheid van internationale gastdocenten en door uitwisselingsprogramma’s. Evenals de
bacheloropleidingen onderscheiden de masteropleidingen
zich van elkaar op basis van de kernwaarden die ze voor­
opstellen. Het gaat hierbij om de mate van conceptuele
gerichtheid, beroepsgerichtheid, toepassingsgerichtheid,
inter­disciplinariteit, maatschappelijke of culturele oriëntering,
regionale of internationale inbedding of het belang van het
onderzoek, het ambacht of het gebruik van nieuwe media,
waadoor de opleidingen zich een ‘uniek’ profiel aanmeten.

3  ⁄ Instroom

5  ⁄   Trends en ontwikkelingen

Om toegelaten te worden tot een masteropleiding is een
diploma van een bacheloropleiding Beeldende Kunst een
vereiste. De masteropleidingen hanteren eveneens aanvullende eisen die via een selectieprocedure door een commissie
getoetst worden. Ze selecteren streng en streven bij de
selectie naar gemêleerde groepssamenstellingen, aangezien
diversiteit in de studentenpopulatie van grote waarde is voor
het creatieve proces en de individuele ontwikkeling van de
studenten. Opvallend is dat de masteropleidingen erg veel
buitenlandse studenten aantrekken. Soms is de interesse
vanuit het buitenland zo groot dat deze instroom moet
worden begrensd.

Interessant om vast te stellen is dat enkele onderwijs­
instellingen een aantal van de in 1999 door de Project­orga­
nisatie Kunstvakonderwijs geschetste actuele ontwikkelingen
in hun kernwaarden hebben geaccentueerd zoals innovatie,
mediagerichtheid of interdisciplinariteit.
Ook zijn nieuwe studierichtingen, leerwegen of master­
opleidingen opgezet die aansluiten bij de geschetste trends.
Uit de beschrijvingen van panels die in verband kunnen
gebracht worden met deze trends, kan worden afgeleid dat
de opleidingen Autonome Beeldende Kunst zich ontwikkelen
tot hedendaagse instituten die voorop lopen in de nieuwste
trends.

De panels beoordelen de wijze waarop de opleidingen de
selectie organiseren en uitvoeren als goed. De met goed
beoordeelde instroom leidt niet noodzakelijk tot een met goed
beoordeeld gerealiseerd eindniveau van studenten. Ook voor
de masteropleidingen kan op basis van de oordelen in de visitatierapporten of de onderbouwingen ervan geen eenduidig
verband worden aangetoond tussen de selectie aan de poort
en het eindniveau van de afgestudeerde studenten.

4  ⁄   Systematische actualisering
De meeste docenten zijn naast hun baan op de academie ook
in het werkveld actief. Daarnaast trekken de masteropleidingen veel gastdocenten aan, omdat die een beeldbepalende
rol spelen in een aspect van de kunst, maatschappij of wetenschap of naar aanleiding van een geformuleerde behoefte bij
de studenten.
Alle vijf geanalyseerde masteropleidingen zijn op het facet 3.1
‘Eisen HBO personeel’ met goed beoordeeld. Dat toont dat de
verschillende panels van mening waren dat het onderwijs voor
een belangrijk deel verzorgd wordt door personeel dat een
verbinding legt tussen de opleiding en de beroepspraktijk.
Het beroepenveld en de alumni werden in 2007 nog niet door
alle opleidingen structureel betrokken bij de kwaliteitszorg.
De opleidingen onderhouden wel incidentele contacten met
alumni, maar niet structureel opgezet met als doel om hen
actief te betrekken bij de kwaliteitszorg. In 2007 was een
aantal werkveldcommissies net in het leven geroepen en
waren voor de panels de effecten van hun betrokkenheid nog
niet zichtbaar. Om actuele trends en ontwikkelingen via deze
gremia systematisch in de opleiding te brengen, waren op dat
moment nog maatregelen nodig.

Hoofdst uk 3 – D eel rappor t Autonome Beeldende Ku n st

19

Autonom e B ee l d e nd e K u nst :

B ⁄ Bevindingen bij de
kernvragen
Bachelor en master
1 ⁄ Voorbereiding op de beroepspraktijk

beroeps- en opleidingsprofielen periodiek worden voorgelegd
aan het beroepenveld.
In het Opleidingsprofiel Beeldende Kunst staan de volgende
zeven competenties beschreven:
> creërend vermogen
> vermogen tot kritische reflectie
> vermogen tot groei en vernieuwing
> organiserend vermogen
> communicatief vermogen
> omgevingsgerichtheid

1.1 ⁄    Doelstellingen

> vermogen tot samenwerking

Bachelor

De panels beoordelen de facetten 1.1 ‘Domeinspecifieke eisen’
en 1.3 ‘Oriëntatie HBO’ aangaande de eindkwalificaties op één
uitzondering na minstens met goed. Ze zijn van mening dat
de opleidingen eindkwalificaties op HBO-bachelorniveau
hanteren die aansluiten bij de eisen van het beroepenveld.
Dat opleidingen aansluiten bij het landelijk vastgestelde
opleidingsprofiel beschouwen de panels als een kwalitatieve
borging van de eindkwalificaties. Slechts in een enkel geval
kent een panel de score voldoende toe aan het facet 1.1 met
als kanttekening ‘dat de opleiding zich op een meer expliciete
wijze kan positioneren in de samenleving, met name in de
regio.’ Voorts is dit panel van mening dat binnen de invulling
van de competentieset meer aandacht aan het ondernemerschap van de beeldend kunstenaar besteed kan worden.

Alle bacheloropleidingen Autonome Beeldende Kunst leiden
studenten op tot autonome kunstenaars en hanteren hiertoe
het Opleidingsprofiel Beeldende Kunst uit 2002. De opleidingen
onderschrijven de beroepsvisie die is verwoord in het landelijk
opleidingsprofiel. Volgens die visie geeft de autonome
beeldende kunstenaar zin en betekenis aan het leven door
kunstwerken te maken die een beroep doen op de gevoelens
en reflectieve vermogens van de beschouwer en op diens
kennis van de geschiedenis van de kunsten. In de werken
komt de persoonlijke beeldtaal en de artistieke visie van de
kun­stenaar tot uiting, alsook nieuwe inventies aangaande
het vakgebied van de beeldende kunst.
Het Opleidingsprofiel Beeldende Kunst is tot stand gekomen
ten behoeve van de herstructurering van het kunstvakonderwijs in 2002. Als uitgangspunt en ijkpunt voor dit profiel
dienden de beroepsprofielen en startkwalificaties Beeldende
Kunst en Vormgeving die in 1999 door de Projectorganisatie
Kunstvakonderwijs zijn opgesteld in samenspraak met het
relevante beroepenveld (het rapport ‘Beroep Kunstenaar’
Utrecht, mei 1999).
Het Opleidingsprofiel Beeldende Kunst en de daarin
beschreven kwalificaties van afgestudeerden zijn ter validering voorgelegd aan een vertegenwoordiging uit de beroepspraktijk. De conclusie luidde dat het opleidingsprofiel een
voldoende basis vormde voor de verdere ontwikkeling van de
opleidingen en een voortzetting van de dialoog. Om de dialoog
met de beroepspraktijk structureel te maken is een convenant
afgesloten tussen de HBO-raad (als vertegenwoordiger van de
betrokken hogescholen) en de Federatie van Kunstenaars­
verenigingen (als coördinerend partner voor de vertegenwoordiging van de beroepspraktijk). Het profiel, het onderhoud en
de verdere ontwikkeling ervan wordt voor de HBO-raad
beheerd door de opsteller, het Overleg Beeldend Kunstonderwijs (OBK). In het genoemde convenant is vastgelegd dat de
20

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Master
De masteropleidingen bieden autonome kunstenaars de
mogelijkheid tot verdere specialisatie. Het gaat om verdieping
en verbreding van de initiële competenties uit het bachelortraject. Verbreding houdt hier in het aanleren van nieuwe
vaardigheden. Verdieping verwijst meestal naar theoretische
verdieping en onderzoek. Daarnaast versterken de masteropleidingen, zo nemen de panels waar, de (ontplooiing van de)
artistieke identiteit.
De masteropleidingen Autonome Beeldende Kunst beschikken
niet over een officieel, landelijk vastgesteld opleidingsprofiel
met een beschrijving van beroepsgerichte competenties op
masterniveau.
Eén opleiding noemt en hanteert evenwel een opleidings­
profiel Master Autonome Beeldende Kunst; een profiel dat in
2005 in staat van ontwikkeling was en gebaseerd is op niveauaanduidingen voor een hbo-master in de Dublin-descriptoren
enerzijds en anderzijds op het, op basis van eigen informatie
over ontwikkelingen in de beroepspraktijk, geactualiseerde
beroepsprofiel van de Projectorganisatie Kunstvakonderwijs.

De competenties in het profiel Master Autonome Beeldende
Kunst zijn ondergebracht in acht categorieën: creërend
vermogen, onderzoekend vermogen, vermogen tot kritische
reflectie, vermogen tot groei en vernieuwing, operationaliserend vermogen, communicatief vermogen, omgevingsgerichtheid en vermogen tot samenwerken. In de eindkwalificaties
wordt ervan uitgegaan dat de competenties behorend tot de
bacheloropleiding zijn verworven. De mastercompetenties
hebben betrekking op kennis, inzichten, houdingen en
vaardigheden waarover een kunstenaar moet beschikken om
succesvol te kunnen functioneren. Deze zijn aanvullend en
geven aan waar verdieping en/of verbreding van de bachelorcompetenties heeft plaatsgevonden.
Ook een volgende masteropleiding heeft haar eindkwalifi­caties
beschreven in de vorm van competenties. Daarbij is de keuze
gemaakt om aan te sluiten bij de landelijke kerncompetenties
van de bacheloropleidingen Autonome Beeldende Kunst.
Volgens het panel komt duidelijk naar voren dat de mastercompetenties ‘onderscheidend, verdiepend en op een hoger
niveau professionaliserend’ zijn dan de bachelorcompetenties.
De andere drie geanalyseerde masteropleidingen hebben
ieder een opleidingsprofiel opgesteld en competenties
beschreven in overleg met het beroepenveld. De opgestelde
profielen bouwen eveneens voort op verworven competenties
op bacherlorniveau. Eén van de opleidingen oriënteert zich
daarbij internationaal en hanteert dezelfde mastercompetenties als Universiteit van Plymouth.
De panels beoordelen de facetten 1.1 ‘Domeinspecifieke eisen’
en 1.3 ‘Oriëntatie HBO’ aangaande de eindkwalificaties voor
de masteropleidingen op één uitzondering na minstens met
goed. Ze zijn van mening dat de opleidingen eindkwalificaties
op HBO-masterniveau hanteren die aansluiten bij de eisen
van het beroepenveld. Slechts in een enkel geval kent een
panel de score voldoende toe aan het facet 1.1 met als onderbouwing dat ‘de externe profilering en uitwisseling van de
opleiding krachtiger ingevuld kan worden. Dit geldt zowel voor
de positionering ten opzichte van de Randstad als internationaal. Een referentiekader voor het beroepsprofiel ten opzichte
van andere masteropleidingen is beperkt aanwezig. Het panel
is echter van mening dat vanuit de eigenzinnigheid en eigensoortigheid van de opleiding het beroepsprofiel voldoende
is ingevuld.’

overeenkomsten. Telkens is sprake van competentiegericht
onderwijs in een realistische taakomgeving. Naarmate de
opleiding vordert, neemt de aandacht voor zelfstandig werken
toe en vervullen de docenten een meer coachende rol.
Het accent verschuift duidelijk van docentgestuurd onderwijs
naar zelfsturing.

Master
Ook de masteropleidingen vormen studenten op een
competentiegerichte en vraaggestuurde wijze. De studenten
worden in staat gesteld zelfstandig te leren binnen een
beroepsspecifieke context. Ze worden opgeleid tot zelfstandige professionals met een eigen visie en artistieke identiteit
en met een open oog voor de culturele, maatschappelijke en
economische / commerciële context. Daarbij worden ze op een
intensieve wijze geconfronteerd met de eisen van de beroepspraktijk. Panels constateren in de masteropleidingen dat ‘er
ruimte is voor reflectie, improvisatie en experimenten naast de
zakelijke beroepsvoorbereiding’, dat ‘het integrale werkproces
van de kunstenaar het uitgangspunt vormt in de programma’s,
dat de verschillende aspecten van de realiteit van de (internationale) context / forum als thema’s aan bod komen en dat de
theoretische component gericht is op het ontwikkelen van een
zelfreflectieve, onderzoekende houding en op het verrichten
van zelfstandig theoretisch onderzoek en het overdragen
daarvan.’

1.3  ⁄    Specifieke voorbereiding op de
arbeidsmarkt (ook entrepreneurschip en
ambacht)
Bachelor
In zes van de acht visitatierapporten beschrijven de panels op
welke wijze de bacheloropleidingen aandacht besteden aan
de zakelijke kant van het kunstenaarschap in functie van de
beroepsvoorbereiding op het ondernemerschap. In enkele
gevallen gaat die beschrijving evenwel gepaard met een kanttekening.
> ‘Het onderwijs bestaat voor een groot deel uit het uitvoeren

van praktijkprojecten in studio of werkplaats, waardoor
beroepsvaardigheden worden opgedaan. Onder beroepsvaardigheden wordt verstaan het beheersen van technieken
en het voorbereiden op de zakelijke beroepspraktijk.’
Het panel merkt echter op dat: ‘Afgestudeerden van de
opleiding hebben onvoldoende kennis van hoe zij de
zakelijke kant moeten regelen wanneer zij als zelfstandig
kunstenaar aan de slag willen.’

1.2  ⁄    Didactisch concept
Bachelor
De beschrijvingen van de didactische concepten en de
leerwegen in de bacheloropleidingen vertonen veel

>

‘De beroepspraktijk is al vanaf de propedeuse in het
onderwijs geïntegreerd. Dit gebeurt op tweeërlei wijze:
Hoofdst uk 3 – D eel rappor t Autonome Beeldende Ku n st

21

enerzijds is er de voorbereiding op de professionele uitoefening van het beroep door het oefenen in documenteren,
archiveren en presenteren van eigen werk, door het maken
van een portfolio, het in contact komen met opdrachtgevers
en subsidieverleners, het leren plannen en leren omgaan
met deadlines en financiële restricties; anderzijds is er de
voorbereiding op de zakelijke aspecten van het beroep door
bijvoorbeeld het kennismaken met fondsen en stipendia, het
voeren van een eenvoudige administratie, kennismaking met
BTW, VAR en auteursrecht en het overleggen over tarieven.’
Dezelfde opleiding is voornemens om in hogeschoolverband
een ‘Center for Entrepreneurship in the Arts’ op te richten.
In dit centrum zullen de activiteiten van het Projectbureau
en andere activiteiten op het gebied van de beroepsvoor­
bereiding ten behoeve van de hele hogeschool worden
ondergebracht.
> ‘Als voorbereiding op een professioneel kunstenaarschap

worden in het derde en vierde jaar modules Gemengd Bedrijf
aangeboden. De kern van het onderwijsprogramma is om de
student bewust te maken en vaardigheid bij te brengen in
het uitoefenen van mogelijke nevenfuncties van het
beeldend kunstenaarschap, zoals het functioneren in
commissies, het meedingen naar opdrachten, het kunnen
maken van een schetsontwerp, begrotingen opstellen.’
‘De modules Gemengd Bedrijf worden afgesloten met een
module Zakelijke Kanten van de Beroepspraktijk.’
> Een opleiding voorziet een cursus ‘zakelijke kennis’ aan het

eind van de studie waarin alumni verslag doen van praktijkervaringen en studenten kunnen een ‘Business Art’ stage
volgen van een maand.
> Een opleiding verzorgt workshops, excursies en bijeenkom-

sten van De Zakelijke Kant, een programma over de zakelijke
kanten van de beroepspraktijk, zoals ondernemen, belastingen, beeldrecht en het maken van een portfolio. Verder
‘kunnen studenten in het kader van het eindexamen een
subsidieaanvraag indienen bij een ondersteuningsfonds.
Daarvoor dienen ze een projectbeschrijving en een begroting
te maken. Dit draagt bij aan het simuleren van een reële
praktijksituatie, waarmee de studenten na hun afstuderen
te maken kunnen krijgen. Het blijkt dat een derde van de
eindexamenstudenten een aanvraag indient bij het fonds.’
> Bij een laatste opleiding constateert het panel dat het

curriculum ingaat op het ondernemerschap, maar dat dit erg
vroeg in de opleiding wordt aangeboden. Bovendien zouden
netwerken volgens dat panel een belangrijk onderwerp
moeten zijn.

22

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

In een zevende rapport merkt het panel op dat ‘(…) binnen de
invulling van de competentieset meer aandacht aan het
ondernemerschap van de beeldend kunstenaar besteed
kan worden.’
In de lessen over de oriëntatie op het beroep worden
gastdocenten ingezet, van galeriehouders tot kunstenaars.
Verder geven bijvoorbeeld derdejaarsstudenten presentaties
over hun werk of bouwen studenten een beroepsportfolio op
dat ze mondeling toelichten aan het werkveld.
Eén van de opleidingen kent een speciaal programma voor de
beroepsvoorbereiding met lezingen en cursussen, voorlichting
over exposeren en opdrachten. Een andere opleiding biedt ook
niet-vakgerelateerde technieken aan zoals presentatie,
mondelinge en schriftelijke communicatie. Een panel vindt
dat de ontwikkeling van de beroepsvaardigheden nog verder
ontplooid kan worden door een betere verkenning van de
beroepspraktijk.
Een andere vorm van beroepsvoorbereiding houdt in dat
studenten ambachtelijke aspecten van hun vak ontwikkelen.
Al merkt het Netwerk in dit verband op dat de opleidingen
terecht niet enkel meer de focus leggen op het ambacht.
In meerdere visitatierapporten besteden panels aandacht aan
het ambacht. Ze rapporteren bijvoorbeeld bij een bachelor­
opleiding dat ‘een nadruk ligt op gedegen kennis en omgang
met materiaal waarbij ambachtelijkheid niet wordt geschuwd’
of bij een andere opleiding is sprake van ‘een aanbod van
trainingen en lessen gericht op kunstspecifieke/vakspecifieke/ambachtsspecifieke onderdelen en technieken.’
Bij andere opleidingen constateren de panels respectievelijk
dat ‘de studenten enthousiast zijn over de nadruk op de
ambachtelijkheid van de vakken’ of dat ‘ook de oude
technieken binnen verschillende studierichtingen nog aan
bod komen en dat dit past bij de gedegen inhoudelijke en
technische vakopleiding die deze studierichtingen bieden.’
De panels zijn positief over de voorbereiding op het ambacht.

Master
In de visitatierapporten van de masteropleidingen rapporteren
de panels nagenoeg niet over aspecten van het ondernemerschap. Slechts een enkele maal refereert een panel aan de
zakelijke beroepsuitoefening. Mogelijk ligt de verklaring van
de berperkte aandacht voor zakelijke aspecten in de volgende
uitspraak: ‘De opleiding leidt op tot een vrij beroep waarin de
kunstenaar zelf met zijn eigen pakket aan drijfveren en ideeën
de belangrijkste opdrachtgever is.’
De panels leggen in hun rapportage veeleer de nadruk op de
individuele artistieke ontwikkeling, op het ambacht en de
technische vaardigheden, en op het onderzoek. Wat betreft

het ambacht en de technische vaardigheden noteren
de panels dat ‘technical skills are taken into account’,
dat ‘studenten werken aan de vorming in technieken’, of dat
‘op aanwijzingen van de studenten meer technische lessen
worden aangeboden’. Ten slotte laat een panel zich positief
uit over onder meer ‘het ambachtelijk-technisch niveau van
de afstudeerproducten’.

> ‘Het panel is van mening dat de theoretische onderbouwing

en de koppeling met de praktijk in de opleiding goed naar
voren komt. (…)Toch is het panel van mening dat in de literatuur en theorie meer actualiteit gewaarborgd kan worden,
voorbeelden in de theorie zijn voornamelijk gebaseerd op
actualiteiten van de afgelopen tien jaar.’
> ‘Het niveau van kennisontwikkeling op het gebied van

1.4  ⁄    Stagemogelijkheden en projecten
Bachelor en master
De opleidingen zorgen ervoor dat studenten in aanraking
komen met de beroepspraktijk bijvoorbeeld via stages, via
opdrachten voor organisaties, instellingen of kunstenaars of
via een gevarieerd pakket aan excursies.
Praktijkopdrachten en projecten spelen steeds een nadrukkelijke rol in de beroepsvoorbereiding van bijna alle bachelor- en
masteropleidingen. Zoals een panel aangeeft, worden
‘projecten georganiseerd in de beroepspraktijken van kunstenaars en het culturele veld.’ Stage maakt bij twee van de
masteropleidingen deel uit van het curriculum. Bij twee
andere masteropleidingen is sprake van externe opdrachten
en/of projecten. Bij de bacheloropleidingen is stage voor vier
opleidingen een ‘must’. In de andere bacheloropleidingen zijn
er mogelijkheden binnen het curriculum om daarvoor uren vrij
te maken.

1.5  ⁄    De (kunst)theoretische component
Bachelor
De opleidingen beschouwen theorieonderwijs als een belangrijk onderdeel van het leertraject. Theoretische kennis is nodig
om te kunnen reflecteren op eigen ideeën en werk en op dat
van medestudenten. Theorielessen over onder meer kunst­
geschiedenis, cultuurgeschiedenis, kunsttheorie, (kunst)filosofie, beeldanalyse, ontwerptheorie en ontwerpgeschiedenis
worden gegeven aan de hand van (beeld)materiaal en vakliteratuur. De inhoud van de theorievakken sluit zoveel mogelijk
aan bij de praktijkopdrachten. De theoretische kennis wordt
afzonderlijk getoetst. Twee bacheloropleidingen zijn voor wat
betreft het theorieonderwijs een samenwerking aangegaan
met een universiteit.
De theoretische ontwikkeling en de kennismaking met vakliteratuur wordt met name in facet 2.1 ‘eisen HBO programma’
besproken. Dit facet scoort over de opleidingen heen relatief
laag. Afgezien van het belang dat opleidingen aan de theoriecomponent hechten, plaatsen meerdere panels toch kant­
tekeningen bij de kwaliteit van het theorieonderwijs en geven
hen voor facet 2.1 een voldoende om de volgende redenen:

kunst en cultuur. Deze is bij de opleiding wat mager en
het getoonde niveau is wisselend; de aangetroffen breedte
van de literatuur en de intensiteit waarmee de thema’s kunst
en cultuur aan bod komen is volgens het panel goed, maar
er zou meer aandacht geschonken kunnen worden aan
de kwaliteit van onder meer het kunsthistorisch studie­
materiaal.’
> ‘Het panel vond de literatuurlijst niet overzichtelijk.

Hierdoor is niet duidelijk wat de opleiding als standaard
referentiewerken voor de student beschouwt. Wel is het
panel van mening dat de literatuur die gebruikt wordt om
kunst te beschouwen, adequaat en actueel is. Het panel
vindt daarnaast dat er te weinig onderscheid is tussen
kunstgeschiedenis en kunsttheorie. Over de capita selecta,
waarin meer kunstbeschouwing plaatsvindt, is het panel
positief. Het panel benadrukt het belang van een goede
literatuurlijst, omdat het theorieniveau dan minder
afhankelijk is van de inbreng van de individuele docenten.
Het panel is positief over het instellen van een werkgroep
van theoriedocenten die verbeteringen aanbrengt in het
theorieaanbod en de bijbehorende literatuurlijsten.
Het panel komt tot het oordeel voldoende op grond van
geringe inzichtelijkheid in de gebruikte literatuur.’
> ‘Het theoretisch kader verdient uitwerking: het theorie­

programma is aanwezig, maar kan naar de buitenwereld
toe explicieter worden gemaakt.’
Een voorbeeld van een duidelijk positiever oordeel van een
panel luidt:
> ‘Kennisontwikkeling vindt onder meer plaats door kennis-

overdracht via (vak)literatuur, mediamateriaal en tijdens
colleges. Docenten maken daarvoor gebruik van voorgeschreven en aanbevolen literatuur, variërend van readers
en syllabi tot literatuurlijsten met recente publicaties en
actuele thema-informatie die zij deels zelf samenstellen.
Het panel vindt de literatuurlijsten relevant en actueel.
Het panel is ook positief over de hoeveelheid theorie in het
curriculum. De theorie vormt een behoorlijk onderdeel in
het curriculum in vergelijking met andere opleidingen in
Nederland.’
Hoofdst uk 3 – D eel rappor t Autonome Beeldende Ku n st

23

Master
De theorievorming neemt in alle masteropleidingen een
belangrijke plaats in. Studenten worden tijdens de studie
gewezen op de noodzaak en de mogelijkheid onderwerpen
theoretisch te verdiepen. Wanneer studenten aangeven meer
behoefte aan theorie te hebben, spelen opleidingen daarop in.
Het theorieaanbod is vaktheoretisch of kunsttheoretisch.
De inhoud van het theoretisch onderwijs sluit waar mogelijk
aan bij de praktijk. In een aantal gevallen hebben studenten
toegang tot een Studium Generale of kunnen ze via een
samenwerkingsverband van hun instelling een theorieprogramma volgen aan een universiteit en staan zij zo in contact
met de toekomstige kunsttheoretisch gevormde beschouwers
van hun werk. In de afstudeerfase (thesis) gebeurt vaak
individuele afstemming op het vlak van theoretische kennisverwerving in functie van de leervraag van de student.
De beoordelingen van de vakliteratuur zijn overwegend
positief, zoals geïllustreerd wordt door de volgende panel­
uitspraken: ‘de vakliteratuur is vernieuwend, ook op het vlak
van theorievorming.’, of ‘de vakliteratuur geeft inzicht in
actuele en fundamentele theoretische en praktische kwesties
binnen de internationale beeldende kunstwereld.’, of
‘Elements of theory contain the appropriate professional level
(research) that challenges students in their individual
process.’ Slechts in een paar gevallen vinden panels de kwaliteit van de vakliteratuur wisselend: ‘Het panel is van mening
dat de literatuur voor de eerste twee perioden vrij gedateerd is
en van een (te) hoog abstractieniveau. De literatuur van de
derde periode is actueler. Voor het tweede jaar is zonder meer
sprake van interessante literatuurkeuzes.’ Een ander voorbeeld: ‘De verplichte literatuurlijst maakt weinig inzichtelijk
dat de student inderdaad een brede visie op zijn vakgebied
kan ontwikkelen. Echter door de samenwerking met de universiteit is de theoriecomponent volgens het panel in voldoende
mate afgedekt en via de recent ingevoerde studieovereenkomsten wordt duidelijk dat studenten kennis maken met actuelere literatuur.’

1.6  ⁄    Onderzoeksactiviteiten en lectoraten
Bachelor
Meerdere panels benadrukken dat opleidingen een onder­
zoekende houding stimuleren bij hun studenten.
Een panel drukt dat als volgt uit: ‘De student moet een
permanente onderzoekende attitude ontwikkelen. Deze wordt
enerzijds verworven in het vak ideeontwikkeling (de ontwikkeling van het individuele creatieve proces), anderzijds door
opdrachten in het kader van de theorievakken kunst en
cultuurgeschiedenis. Daar leert de student tevens zijn werk te
plaatsen in de traditie en in de huidige ontwikkelingen. In het
24

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

laatste semester schrijft de student een scriptie (theoretisch
onderzoek) en voert hij één of meer praktijkopdrachten uit.
Hierin kan de student aantonen dat hij beschikt over de
kwalificaties voor een beginnend beroepsbeoefenaar.’ Andere
uitspraken waaruit duidelijk de aandacht voor onderzoek
blijkt, zijn bijvoorbeeld: ‘De vastgestelde criteria bij instroom
hebben betrekking op beeldende en conceptuele vermogens
en een onderzoekende houding’, of ‘Studenten kunnen onderzoek verrichten naar methoden, technieken en materialen
ten behoeve van een adequate uitdrukking van hun werk.’,
of ‘Binnen de studierichting ArtScience komen theorie en
praktijk van een aantal basisthema’s aan de orde in de tien
introductiecursussen en in de zes researchgroepen waarin
o.a. kennis en ervaring wordt opgedaan met betrekking tot
het ontwikkelen van artistieke ideeën, concepten en modellen,
de structurele en contextuele aspecten van kunst en de
potentiële rol van de nieuwe media bij het creëren van nieuwe
synesthetische ervaringen. Studenten zijn (…) niet verplicht
een eindexamenscriptie te schrijven, maar moeten gedurende
de vier jaar studie bij de opdrachten in de researchgroep wel
teksten/toelichtingen schrijven.’, of ‘Zestien getalenteerde
studenten uit het tweede vakjaar van de academie en het
tweede studiejaar van de universiteit werken een jaar lang
gezamenlijk aan artistiek en wetenschappelijk onderzoek,
begeleid door docenten van beide instellingen. De studenten
verwerven kennis en inzicht in de complexe relatie tussen de
kunstpraktijk en de wetenschap. Het programma richt zich
op studenten met meer dan gemiddeld talent en meer dan
gemiddelde motivatie.’
Daarnaast refereren bijna alle panels aan de lectoraten die
verbonden zijn aan de faculteiten. Publicaties en lezingen
vormen eveneens een middel om studenten bij onderzoek te
betrekken. Soms nemen docenten deel aan kenniskringen en
voeren ze binnen het lectoraat toegepast onderzoek uit.

Master
Behoudens één opleiding waar het panel geen visie op kunst
en onderzoek heeft aangetroffen waardoor niet duidelijk is
welke positie die opleiding ‘in de landelijke discussie’ inneemt,
besteden alle masteropleidingen aandacht aan onderzoek
aansluitend bij de onderscheidende competentie ‘onderzoekend vermogen’.
> Het onderzoek in de masteropleidingen is gericht op

‘de bepaling van de eigen positie als kunstenaar in de
kunst­wereld en de maatschappij. Het betreft literatuur­
onderzoek en het onderzoek om te komen tot beeldend
werk.’ of ‘Onderzoek is een voorwaarde voor conceptuele
ontwikkeling. Studenten moeten in staat zijn om hun werk
in een historische context te plaatsen. Onderzoek fungeert

als een spiegel op de hedendaagse maatschappij bekeken
vanuit verschillende invalshoeken.’

> ‘Het panel vindt dat de scripties goed zijn opgebouwd en

laten zien dat studenten in voldoende mate inzicht hebben
in de theoretische context en achtergronden en in de actualiteit in het beroepenveld. Het panel heeft eigenzinnige en
originele werken gezien en is hierover positief, hoewel de
kwaliteit van de werken sterk uiteenloopt.’

> Een ander panel stelt dat ‘de didactiek van de theorie in

het eerste jaar is gericht op het ontwikkelen van een zelf­
reflectieve, onderzoekende houding binnen de context
van de gezamenlijk te initiëren en uit te voeren projecten.
De didactiek van de theorie in het tweede jaar is gericht
op (de voorwaarden van) het verrichten van zelfstandig
theoretisch onderzoek, en op het overdragen daarvan.’

> ‘Het panel is positief over de afstudeerproducten zowel in

artistiek, professioneel als ambachtelijk-technisch opzicht.
De werkstukken weerspiegelen de ernst en de creativiteit
waarmee de studenten tewerk zijn gegaan om tot een
persoonlijke uitdrukking te komen. De thematiek is actueel
voor de kunstbeoefening en kunstbeschouwing, de benadering is persoonlijk en gedegen.’

> Nog een ander panel definieert het onderzoek als ‘een

combinatie van een praktijkgerichte en onderzoeksgerichte
benadering: vragen en opdrachten van de beroepspraktijk
worden vertaald naar onderzoeksvragen.’
> Bij één opleiding treft het panel ‘experimenteel onderzoek

naar mogelijke relaties tussen vorm en inhoud, theorie en
praktijk dat vaak gestalte krijgt in visuele verschijningsvormen’ aan. In dat visitatierapport wordt tevens ingegaan
op artistiek onderzoek dat ‘de studenten de mogelijkheid
biedt om, anders dan bij wetenschappelijk onderzoek,
ambiguïteiten en metaforen respectievelijk te laten bestaan
en in te zetten. Studenten kunnen kennis verwerven en
produceren door zowel feit als fictie als bronmateriaal te
gebruiken. Het resultaat van hun artistiek onderzoek kan
een accumulatie van kennis opleveren waarbij niet alleen
het verstand maar ook de zintuigen en de intuïtie worden
aangesproken.’

De alumni en het werkveld zijn volgens de panels tevreden
over het bereikte eindniveau. De volgende uitspraken
illustreren dit:
> ‘Uit de overzichtslijst van prijzen en nominaties vanaf 2000

en de overzichtslijst van succesvolle studenten in de
beroepspraktijk blijkt, dat de academie in de afgelopen jaren
een aantal zeer goede tot excellente beeldend kunstenaars
heeft opgeleid.’
> ‘Werkveldvertegenwoordigers uiten zich tevreden over het

afstudeerniveau dat naar hun gevoel de laatste jaren is
gestegen. Afgestudeerden zijn volgens het werkveld in het
bijzonder goed in staat om concepten om te zetten in de
praktijk. Ze hebben bovendien potentie om verder door
te groeien.’

1.7 ⁄    Niveau van de afstudeerwerken en
inzetbaarheid van de afgestudeerden
>

Bachelor
De panels beoordelen het facet 6.1 ‘gerealiseerd niveau’ voor
vier van de acht bacheloropleidingen als goed, voor een vijfde
als excellent. Zij verwijzen in hun onderbouwingen enerzijds
naar het niveau van de afstudeerwerken en anderzijds naar
de mening van de alumni en het werkveld over de inzetbaarheid van afgestudeerden op de arbeidsmarkt.

‘Alumni, werkveldcommissie en overige experts vinden dat
het gerealiseerde niveau voldoet in relatie tot de eisen die de
praktijk stelt aan de competenties van een beginnend
beroepsbeoefenaar.’

Over het niveau van de afstudeerwerken valt in de visitatierapporten van deze opleidingen te lezen dat:

Drie van de bacheloropleidingen krijgen een oordeel voldoende
op het facet gerealiseerd niveau, omwille van geconstateerde
zwakke punten in de eindwerken of omwille van een voor
verbetering vatbare voorbereiding op met name zakelijke
aspecten van de beroepsuitoefening. Dit blijkt uit de volgende
motiveringen:

> ‘Op basis van eigen waarneming van het afstudeerwerk

> ‘Doordat er te lang op het procesmatige denken door wordt

en de presentatie daarvan tijdens de examens en het
afstudeerwerk van afgestudeerden van voorgaande jaren
is het panel van mening dat het werk van de studenten van
voldoende tot zeer goed niveau is. De scripties waren van
goed HBO-niveau.’

gegaan, worden studenten verhinderd hun eindproduct te
laten zien. Volgens het panel kan de opleiding het proces­
matige denken beter in het vierde jaar ontwikkelen richting
resultaat en de studenten vrij laten om tot hun eindproduct
te komen. Momenteel komen studenten namelijk vaak tot
fragiele werkstukken en niet tot grote gewaagde stukken
Hoofdst uk 3 – D eel rappor t Autonome Beeldende Ku n st

25

waar bijvoorbeeld een statement mee gezet wordt. (…)
Afgestudeerden van de opleiding hebben onvoldoende
kennis van hoe zij de zakelijke kant moeten regelen wanneer
zij als zelfstandig kunstenaar aan de slag willen.’
> Bij de andere twee bacheloropleidingen vinden de panels

het werk sterk wisselend en missen ze kritische reflectie
en theoretische onderbouwing in het afstudeerwerk van de
studenten. De alumni van één van deze opleidingen vinden
overigens dat zij niet goed genoeg worden voorbereid op het
werken in het beroepenveld.

Master
Drie van de vijf masteropleidingen ontvangen een beoordeling
goed voor het facet 6.1 ‘gerealiseerd niveau’. Over deze masters
schrijven de panels lovend, ook alumni en werkveld zijn zeer
positief. De volgende uitspraken illustreren dit:
> ‘Op basis van de reacties in de pers, nominaties, prijzen

en exposities concludeert het panel dat afgestudeerden
worden geaccepteerd door de kunstwereld en boven­
gemiddelde resultaten behalen.’

van het afstudeerwerk positief. Het panel constateert dat in
het werk een tamelijk naar binnen gerichte houding
merkbaar is. Wellicht kan het inzetten van gastdocenten
studenten prikkelen om zich explicieter tot de buitenwereld
te verhouden. Overigens oordeelt het werkveld positief
over het werk van deze afgestudeerden die zich autonoom
ontwikkelen, eigenzinnig zijn, een brede blik hebben en
ruimtes naar hun hand kunnen zetten. De confrontatie met
de theoretische achtergrond is goed en studenten hebben
een verdiepend vermogen om over het werk te praten.
Ze zijn ook in staat keuzes te verantwoorden.’
> Nog een masteropleiding krijgt een score voldoende voor

het gerealiseerd niveau ondanks de veeleer waarderende
woorden van het panel: ‘De papers, die de neerslag vormen
van het onderzoek in het kader van het theorieprogramma,
zijn van een goed niveau en adequaat beoordeeld. Afgestudeerden en vertegenwoordigers uit het werkveld melden het
visitatiepanel dat zij tevreden zijn over de opleiding en over
het niveau van de afgestudeerden.’ Het panel komt tot het
oordeel voldoende in plaats van goed omdat het eindniveau
nog niet definitief is vast te stellen.

> ‘Afgestudeerden hebben een goed ontwikkeld probleem­

oplossend vermogen en kritische reflectie. (…) Vertegenwoordigers van het werkveld informeren het panel dat de
afgestudeerden goed vertrouwd zijn met het hedendaags
kunstdebat.’

1.8  ⁄    Aansluiting op de arbeidsmarkt en de
zoekperiode naar werk
Bachelor

Voor twee opleidingen beoordeelt het panel de afstudeerwerken van de studenten met een voldoende:

Uit enkele visitatierapporten van de bacheloropleidingen blijkt
dat afgestudeerden snel werk vinden en overwegend actief
zijn binnen het eigen vakgebied. Afgestudeerden geven aan
bijvoorbeeld te werken in een galerie, kunstpraktijk of door te
stromen naar een post-hbo opleiding voor verdere ontwikkeling. Afgestudeerden vinden dat ze zich in de opleiding een
grote mate van zelfstandigheid hebben eigen gemaakt, maar
plaatsen kritische kanttekeningen bij de aansluiting op de
arbeidsmarkt, meer bepaald bij de manier waarop studie­
onderdelen bijdragen aan de beroepsvoorbereiding, bij de
mogelijkheden voor oriëntatie op de internationale arbeidsmarkt of bij de voorbereiding op het zelfstandig uitbouwen
van een atelier. Alumni geven aan te moeten wennen aan de
overgang van de opleiding naar de dagelijkse werkpraktijk
(veelal als zelfstandige). Deze periode van gewenning duiden
de alumni overigens aan als verder leren in de praktijk en
ervaren zij niet als een obstakel.

> ‘Het panel stelt vast dat het meeste afstudeerwerk zich

Master

> Voor een derde masteropleiding geldt: ‘Het panel is positief

over de afstudeerproducten zowel in creatief, artistiek,
professioneel/functioneel als ambachtelijk-technisch
opzicht. De werkstukken weerspiegelen de ernst en de
creativiteit waarmee de studenten tewerk zijn gegaan om
tot een persoonlijke uitdrukking te komen. De thematiek
is in creatief, conceptueel of zakelijk opzicht actueel;
de benadering is persoonlijk en gedegen en getuigt van
een persoonlijke visie en van een meer dan voldoende
theoretische vorming. Alumni, beroepenveld en overige
experts vinden het gerealiseerde niveau goed in relatie tot
de eisen die de praktijk stelt aan de competenties van een
zelfstandig beroepsbeoefenaar.’

kenmerkt door een conceptuele, formalistische benadering.
Het panel begrijpt dat mede doordat deze benadering al veel
verkend is, er snel historische voorbeelden doorklinken in
het werk van de studenten. Het panel is over het merendeel
26

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

De masteropleidingen blijken er overwegend in te slagen de
overgang naar de beroepspraktijk soepel te laten verlopen.
Ten aanzien van de aansluiting op de arbeidsmarkt voor afgestudeerde masterstudenten vormt zich een positiever beeld

dan voor de bacheloropleidingen. Ook hier blijken afgestudeerden over het algemeen in de praktijk aan het werk te zijn.
Zij hebben zich niet alleen inhoudelijk ontwikkeld tijdens hun
opleiding, maar hebben doorgaans al meerdere malen geëxposeerd, gepubliceerd en zelf projecten geïnitieerd. Daarnaast
hebben zij in de loop van hun studie een netwerk opgebouwd
dat ook na hun afstuderen van betekenis is. De studenten
bouwen in de loop van de studie een eigen netwerk op door
de contacten met onder meer gastdocenten en curatoren.
Ook leren de studenten beter te communiceren over hun
werk en leren ze zich als kunstenaar te presenteren. In het
verlengde hiervan ontwikkelen studenten ideeën over hoe zij
als kunstenaar in hun onderhoud kunnen voorzien. Veel afgestudeerden zijn in staat zich een positie te verwerven in
de (inter)nationale kunstwereld: zij werken, exposeren en
verdienen hun geld met verkoop, subsidies, lesgeven, commissiewerk en prijzen. De afgestudeerden functioneren op een
professioneel niveau als zelfstandig opererend kunstenaar.

2  ⁄ Profilering
Bachelor
Alle bacheloropleidingen hanteren het landelijk Opleidings­
profiel Beeldende Kunst (2002). Ze stellen de autonomie van
de kunstenaar centraal, zo blijkt uit de visitatierapporten.
Zij erkennen dat de kunstenaar altijd te maken heeft met de
buitenwereld, maar benadrukken dat bij het maken van autonome beeldende kunst de kunstenaar zich zo weinig mogelijk
moet laten beïnvloeden door andere belangen. Iedere opleiding stelt het net even anders, maar bedoelt hetzelfde: van
‘(…) opleiden tot zelfstandige en zelfbewuste kunstenaars’
en ‘(…) gedreven door een experimentele instelling, een eigenzinnige inbreng hebben in de discipline en de maatschappij’
tot ‘(…) beeldend kunstenaar met een eigen handtekening’ en
‘wij willen eigenzinnig blijven’.
Voorts werken de opleidingen het landelijk profiel nader
uit en scherpen ze het aan. Dat leidt tot eigen profilering en
differentiatie. De opleidingen verschillen bijvoorbeeld wat
betreft de spreiding van de competenties over de verschillende leerjaren. Een opleiding profileert zich met vier
kunstenaarstypologieën. Een andere kiest voor meerdere
afstudeerrichtingen of voor een interfacultaire studierichting
(ArtScience) naast Autonome Beeldende Kunst. Profilering
kan ook tot stand komen door samenwerking met andere
opleidingsinstituten, nationaal of internationaal. In een
aantal gevallen kiezen de opleidingen voor een oriëntatie
op samenwerking met culturele instellingen in de eigen regio.
Ook vanuit de kernwaarden of kernbegrippen die opleidingen
vooropstellen gaat een profilerende werking uit. Uit de

visitatierapporten blijkt dat opleidingen zich van elkaar
onderscheiden door nadruk te leggen op (een combinatie van):
> artistieke en creatieve hoogwaardigheid
> conceptuele gerichtheid
> experiment, research, pionierende houding / onderzoekende,

kritische, innoverende houding, reflectie
> toepassingsgerichtheid
> interdisciplinariteit
> mediagerichtheid
> maatschappelijke betrokkenheid / sociale context / open

houding ten aanzien van de omgeving versus autonoom
handelen / eigenzinnigheid
De bovenstaande bevindingen zijn afgeleid uit de volgende
beschrijvingen van de panels:
> Een bacheloropleiding zegt zelf te kiezen voor een breed

profiel. De opleiding biedt de studierichtingen beeldende
kunst, grafiek en tekenen aan. Binnen de eindkwalificaties
legt de opleiding eigen accenten die in het hedendaagse
beroepenveld een belangrijke rol spelen, onder andere onder
invloed van de digitale media. Het gaat dan met name om
samenwerken en interdisciplinariteit. De opleiding kiest
voor de conceptuele, ideematige kant van het onderwijs in
een proces van experiment en research enerzijds en de
internationale oriëntatie op de beroepspraktijk anderzijds.
De visie van deze opleiding kent vijf kernbegrippen: artistiek
hoogwaardig; toepassingsgericht; internationaal; maatschappelijk betrokken; interdisciplinair en mediagericht.
Vanuit haar internationale gerichtheid heeft deze opleiding
haar eindkwalificaties afgezet tegen die van instituten in
de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en België. Uit deze
vergelijking blijkt dat de competentie ‘organiserend
vermogen’ door deze drie instituten niet wordt genoemd.
De competentie ‘vermogen tot samenwerking’ maakt alleen
bij de opleiding in Groot-Brittannië onderdeel uit van de
eindkwalificaties. De overige competenties worden ook
door de drie buitenlandse instituten gehanteerd.’
> Voor een volgende opleiding zijn belangrijker nog dan de

eindkwalificaties, de doelstellingen, kernwaarden en de
onderwijsvisie: de academie wil studenten opleiden tot
zelfstandige beeldend kunstenaars die op eigen kracht in
de beroepspraktijk functioneren. Daartoe heeft de opleiding
kritische en onderzoekende individuen op het oog die eigenzinnig de maatschappij tegemoet treden en werk maken
dat zich onderscheidt. De kernwaarden zijn: de capaciteiten
en de creativiteit van het individu optimaal tot ontplooiing
brengen; respect voor het individu en voor zijn vrijheid om
een persoonlijke benadering te ontwikkelen en de eigen
Hoofdst uk 3 – D eel rappor t Autonome Beeldende Ku n st

27

toekomst te bepalen; keuze voor onderzoek, experiment en
auteurschap; grote waarde hechten aan een open houding
ten aanzien van de omgeving en pleiten voor betrokkenheid
bij de ander en de maatschappij; eigenzinnig blijven.
> Een andere opleiding benadrukt dat een kunstwerk op

vele manieren tot stand kan komen. Kunstenaars kunnen
afhankelijk van hun karakter en engagement aan verschillende deelaspecten van het scheppingsproces nadruk
geven. Deze deelaspecten, ook (kunstenaars)profielen
genoemd, vormen een richtsnoer bij de ontwikkeling tot
kunstenaar. De opleiding ontwikkelde een profilering in
Nederland en daarbuiten, mede gedragen door het breed
gepubliceerde onderzoek van haar lector, inclusief de
definiëring van vier kunstenaarstypologieën. De vier (kunstenaars)profielen zijn: kunstenaar als maker, de reflecterende
kunstenaar, de autonome kunstenaar en de op context
gerichte kunstenaar. Dit sluit aan bij de visie van de opleiding
op het tot stand komen van een kunstwerk.
> De door de volgende opleiding geformuleerde eindkwalifica-

ties zijn een bewerking van de landelijke competenties en
luiden als volgt: beeldend vermogen, conceptuele gerichtheid, materiële en technische vaardigheden (materiële
kennis en kunde, toepassen), onderzoekende gerichtheid,
beoordelingsvermogen, kunsthistorische en kunsttheore­
tische reflectie, probleemoplossend vermogen en probleemstellend vermogen, maatschappelijke gerichtheid. Ondanks
de ‘Maatschappelijke gerichtheid’ richt een afgestudeerde
van de opleiding zich primair op het maken van beelden van
autonome kwaliteit. De opleiding koppelt dit aspect ook aan
‘autonoom handelen’.
> De zeven eindkwalificaties die een volgende opleiding

hanteert, zijn dezelfde als de landelijke competenties,
maar ze zijn preciezer geformuleerd en hier en daar beter
afgestemd op het werkveld. Deze opleiding biedt twee
studierichtingen aan, beeldende kunst en ‘ArtScience’.
Voor elke studierichting is een beknopt aanvullend beroepsprofiel geformuleerd, een bruikbaar referentiekader voor
de opleiding. Doelstelling van de onderwijsinstelling is
studenten op te leiden tot zelfstandige en zelfbewuste
kunstenaars, die gedreven door een experimentele instelling
een eigenzinnige inbreng hebben in hun discipline en de
maatschappij. De studierichting ArtScience is betrekkelijk
nieuw en komt voort uit de toenemende verwevenheid van
hedendaagse kunst met nieuwe media, nieuwe wetenschapsgebieden en de sociale context in de breedste zin
van het woord. De studierichting streeft er niet naar het
nieuwe domein in kaart te brengen door deelgebieden toe
te schrijven aan de traditionele disciplines, maar zoekt naar
28

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

een meer geëigende manier om het nieuwe domein te
structureren. Het beroepsprofiel dat ArtScience voor ogen
heeft, is dat van scheppend kunstenaar. Dit profiel is wel
voordurend in ontwikkeling, daar de studierichting zich niet
beperkt tot visuele beelden, maar met de nieuwe multi- en
metamediale concepten ook de andere zintuigen aanspreekt
en voortdurend blijft inspelen op actuele vragen / ontwikkelingen vanuit het veld.
> Voor nog een andere opleiding vormt het landelijk profiel

ook de basis van het onderwijs. Zij stelt op drie verschillende
locaties een bepaald thema centraal. Door de keuze voor
een locatie kunnen studenten zich op verscheidene vlakken
oriënteren. De drie thema’s zijn achtereenvolgens ‘ontwerp
en praktijk’ (beroepspraktijk en creative industry), ‘kunst en
experiment’ (pionierend individu) en ‘kunst en betekenis’
(samenleving en reflectie).
> De volgende opleiding bespreekt haar profilerende eindkwa-

lificaties met deskundigen uit de kunstwereld. Tijdens de
jaarlijkse externendag vergaderen de extern deskundigen,
onder voorzitterschap van een lid van de Raad voor Advies
van de onderwijsinstelling, over de kwaliteit van de presentaties en het hieraan ten grondslag liggende programma
en de kwalificaties. Deze vergadering levert een rapportage
op met aanbevelingen en adviezen voor bijstellingen van
of aanvullingen op het programma en de kwalificaties.
Deze opleiding heeft tevens contact met de (beeldende)
culturele instellingen en participeert in inter­nationale
netwerken. Verder heeft de opleiding overeen­komsten
gesloten met buitenlandse kunstvakopleidingen, die het
de studenten mogelijk maken om elders onderwijs te volgen.
> Tot slot zegt een opleiding zich te onderscheiden van andere

autonome beeldende kunstvakopleidingen door studenten
de mogelijkheid te bieden meerdere afstudeerrichtingen te
kiezen. Het aanbod bestaat uit: schilderen, tekenen, grafiek,
fotografie, nieuwe media en beeldhouwen. Voorts definieert
deze opleiding haar opleidingsspecifieke kwalificaties als:
‘de afgestudeerde kunstenaar heeft een overheersend
praktische en tactiele benadering op basis van conceptueel
denken, en ambieert een (inter)nationale toevoeging aan
de beeldcultuur, vanuit een innoverende, initiërende en
artistiek geëngageerde houding.’

Master
Een landelijk opleidingsprofiel voor Autonome Beeldende
Kunst op masterniveau is niet formeel vastgesteld. De masteropleidingen hebben zelf, in samenspraak met het beroepenveld, opleidingsprofielen opgesteld en sluiten daarbij aan op
de verworven bachelorcompetenties. Uit de visitatierapporten

blijkt dat vier van de vijf masteropleidingen naar het oordeel
van het panel een duidelijk en onderscheidend profiel
beschrijven en hanteren. Over een vijfde masteropleiding is
het panel van mening dat de externe profilering krachtiger
ingevuld kan worden, zowel landelijk als internationaal.
De masteropleidingen profileren zich door nadruk te leggen op
(een combinatie van):
> artistieke en creatieve hoogwaardigheid
> conceptuele gerichtheid
> autonomie / eigenzinnigheid
> onderzoek / theorie / kennisinstituut
> ambacht
> toepassingsgerichtheid
> contact met het beroepenveld
> leiding geven

waarover een kunstenaar moet beschikken om succesvol te
kunnen functioneren. Ze zijn aanvullend en geven aan waar
verdieping en/of verbreding van de bachelorcompetenties
heeft plaatsgevonden. Deze opleiding wil kunstenaars
opleiden, en stimuleert daarbij studenten naar buiten te
treden, in contact te komen met het beroepenveld en daar
een eigen plek te veroveren. De opleiding onderneemt
daartoe verschillende activiteiten om studenten de kans te
bieden daadwerkelijk aan de kunstpraktijk deel te nemen.
De opleiding benadrukt verder in het opleidingsprofiel de
eigenzinnigheid van de autonome kunstenaar, het handhaven van een zakelijke en inhoudelijke succesvolle carrière
en een houding die wordt gekenmerkt door ‘fascinatie’.
De opleiding beschouwt de volgende bij het masterniveau
horende vermogens als kenmerkend voor de opleiding:
onderzoekend (probleemstellend, -definiërend, en
-oplossend) en leidinggevend (voortrekkersrol).

> professionele weerbaarheid
> sociaal-ethische implicaties / gerichtheid op het publieke

domein / maatschappelijke betrokkenheid
> gerichtheid op nieuwe media
> internationalisering
Hieronder volgt een opsomming van de profilering van de
masteropleidingen zoals de panels die omschrijven:
> Voor één van de opleidingen constateert het panel dat de

master een meer internationale setting heeft dan de
bachelor. De internationale positie blijkt onder meer uit het
aantal internationale studenten, de studentenuitwisselingen, de excursies en de buitenlandse gastdocenten.’
> Een volgende opleiding sluit in praktijk en theorie aan op

recente, belangrijke (internationale) ontwikkelingen in de
beeldende kunst: de toename van het gebruik van nieuwe
media, heroriëntatie op het begrip autonomie, toename
van onderzoeksgericht werken ten opzichte van (ambachtelijke) productie, de sociaal- ethische implicaties van rela­
tionele kunst, nadruk op multidisciplinaire ontwikkelingen,
en (her)gebruik van performance. Deze ontwikkelingen
zijn in het onderwijsprogramma verwerkt.’ ‘Het doel van
de opleiding is de professionele beroepspraktijk van de
beginnende kunstenaar binnen de werkelijke professionele
omstandigheden te ontwikkelen tot masterniveau, opdat hij
of zij over de competenties beschikt om een eigen koers te
varen binnen de problematiek van het hedendaags kunstenaarschap en om professioneel en weerbaar een eigen
positie in de kunstwereld in te nemen.’
> Bij een andere opleiding hebben de mastercompetenties

betrekking op kennis, inzichten, houdingen en vaardigheden

> De volgende opleiding heeft als centrale ambitie om hét

kennisinstituut van de beeldende kunst te worden in de
regio. De visie van deze opleiding kent vijf kernbegrippen:
artistiek hoogwaardig; toepassingsgericht; internationaal;
maatschappelijk betrokken; interdisciplinair en media­
gericht. Verder heeft de opleiding elf competenties geformuleerd die gelijk zijn aan die van de universiteit van Plymouth.
> Omdat er geen formeel opleidingsprofiel voor een opleiding

Autonome Beeldende Kunst op masterniveau is vastgesteld,
heeft weer een andere opleiding samen met het beroepenveld het beroepsprofiel, de doelstelling en de opleidingscompetenties opgesteld, waarbij de bachelorcompetenties
als uitgangspunt dienen. De opleiding wil haar ambities
realiseren door het programma in te richten rond theorie en
onderzoek; ontwerpen en maken van website; individuele
publicatie en scriptie; transnationale projecten, thesis en
eigen werk. De opleiding kent twee parallelle leerwegen:
één die zich richt op autonoom werkende kunstenaars voor
wie de studio de voornaamste plek is; een andere die
bedoeld is voor geëngageerde kunstenaars voor wie het
publieke domein de voornaamste context vormt.

3  ⁄ Instroom
3.1 ⁄    ToeIatingseisen, selectiecriteria en
toelatingsprocedure
Bachelor
De formele toelatingseisen zijn van toepassing. Voor de
bacheloropleidingen Autonome Beeldende Kunst moet
evenals bij alle andere hbo-bacheloropleidingen worden
voldaan aan de vooropleidingseisen (WHW artikel 7.24).
Hoofdst uk 3 – D eel rappor t Autonome Beeldende Ku n st

29

Dat komt er op neer dat kandidaat-studenten in het bezit
moeten zijn van een diploma havo, vwo of mbo niveau 4.
Buitenlandse studenten dienen een vergelijkbaar diploma te
kunnen voorleggen en in een enkel geval eveneens een NT2
diploma (Nederlands Tweede Taal). Verder kunnen talentvolle
studenten die niet voldoen aan de wettelijke diplomavereisten
worden toegelaten na een test die uitwijst of een hbo-studie
binnen hun bereik ligt.

‘(…) dat studenten goed worden geïnformeerd over wat ze
hebben bereikt met de opdracht, waarom ze wel of niet
worden toegelaten en wat hun competenties zijn.’

Bij ministeriële regeling worden voor de opleidingen op het
gebied van de kunst (en voor de lerarenopleidingen op het
gebied van de kunst) in verband met de organisatie en inrichting van het onderwijs dan wel de kennis of vaardigheden van
de aanstaande studenten en extranei specifieke eisen gesteld
in aanvulling op de eisen, bedoeld in artikel 7.24. De aanvul­
lende eisen die worden gesteld op basis van art. 7.26a van de
WHW, zijn opgenomen in de regeling aanvullende eisen hoger
onderwijs en kunstonderwijs 2007. De aanvullende eisen die
gelden voor de opleiding Autonome Beeldende Kunst zijn als
volgt in de regeling geformuleerd:

Master

artistieke aanleg die blijkt uit
> beeldend vermogen, werken vanuit waarneming en vanuit

fantasie
> gevoel voor kleur, vorm en materiaal
> oorspronkelijkheid en eigenzinnigheid

Alle bacheloropleidingen Autonome Beeldende Kunst stellen
een toelatingsonderzoek verplicht. Hieruit moet de mate van
motivatie, artistieke aanleg en beeldend talent van een
aspirant-student naar voren komen. In de visitatierapporten
staat veelal vermeld dat de studenten een portfolio laten
zien en schriftelijk en/of mondeling hun geschiktheid en
motivatie toelichten. Aanvullende toetsingsmiddelen zijn:
thuisopdrachten; praktijkopdrachten tijdens het toelatings­
onderzoek; lijsten van bezochte tentoonstellingen, voorstellingen en gelezen boeken; een schrijfopdracht (theoretische
reflectie). Eén opleiding voorziet iedere deelnemer van een
uitvoerige individuele rapportage, waarin een sterkte/zwakteanalyse is opgenomen die inzicht biedt in de verworven en nog
te verwerven competenties. In één van de visitatierapporten
staat dat de toetsing van het instroom­niveau gebeurt aan de
hand van zeven competenties die de academie heeft geformuleerd op basis van de zeven landelijke eindkwalifi­caties. Er is
altijd sprake van toelatingscommissies of assessment teams.
De visitatierapporten beschrijven niet altijd de samenstelling
van die commissies, maar over het algemeen nemen naast
docenten van de opleiding soms ook deskundigen uit het veld
of studenten hieraan deel. Over de wijze waarop feedback
wordt gegeven over de selectieprocedure, schrijft een panel:
30

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Alle acht bacheloropleidingen zijn door de verschillende
panels op het facet 5.2 ‘Instroom’ met goed beoordeeld.
De panels zijn overtuigd van de wijze waarop de opleidingen
hun selectie organiseren en uitvoeren.

Een instelling kan zelf bepalen welke toelatingseisen ze stelt
voor een hbo-masteropleiding (WHW artikel 7.30b). Deze eisen
hebben betrekking op kennis, inzicht en vaardigheden die
kunnen zijn verworven bij beëindiging van een bacheloropleiding. De eisen die het instellingsbestuur vaststelt, worden
opgenomen in de onderwijs- en examenregeling.
Voor toelating tot de vijf masteropleidingen is een bachelor­
diploma van een beeldende kunstvakopleiding vereist.
Verder worden per opleiding verschillende eisen gesteld aan
de vooropleiding en worden aanvullende eisen gehanteerd.
De aanvullende eisen zijn sterk afhankelijk van het type
masteropleiding. Eén opleiding zegt dat aspirant-studenten
open moeten staan voor onderwijs in de confrontatie met de
praktijk, ondernemend moeten zijn en de blik naar buiten
moeten willen richten. Een volgende opleiding kijkt tijdens het
toelatingsonderzoek naar het theoretisch vermogen van de
studenten en naar het vermogen van de studenten om kennis
positief in te zetten om het artistiek systeem te verdiepen en
te verrijken. Twee opleidingen hebben als aanvullende eis het
beheersen van het Engels.
Ook voor masteropleidingen is een selectieprocedure van
toepassing. De procedure verloopt min of meer op dezelfde
wijze als bij de bacheloropleidingen. Er is een schriftelijke
aanmelding en er vindt altijd een ‘onderzoek’ plaats in de
vorm van een gesprek. In het toelatingsonderzoek wordt
over het algemeen het werk van de studenten besproken,
hun motivatie, de bachelorthesis en de centrale plaats die
het theorieprogramma inneemt. Voorts noteren panels
occasioneel dat in de toelatingscommissie ook mensen uit
de beroepspraktijk plaatsnemen en dat actieve werving
plaatsvindt door te scouten tijdens eindexamenpresentaties
op de initiële opleidingen in Nederland.
De vijf masteropleidingen zijn door de panels met goed
beoordeeld voor het facet 5.2 ‘Instroom’. De panels zijn
overtuigd van de wijze waarop de opleidingen de selectie
organiseren en uitvoeren.

3.2  ⁄    Aanmeldingen en aard van de instroom
Bachelor
In een paar visitatierapporten staan toelatingspercentages
genoemd waaruit blijkt dat het aantal instromers ongeveer
dertig procent van het aantal aanmeldingen betreft.
Van selectie is dus absoluut sprake. Eén van de opleidingen
geeft aan dat het aantal kandidaat-studenten in het betreffende jaar afneemt, maar dat er geen concessie gedaan
wordt aan de selectiecriteria. Een andere opleiding streeft
naar een studentenpopulatie die de maatschappelijke
omgeving weerspiegelt. Aspirant-studenten met een allochtone achtergrond krijgen daarom extra aandacht.
Om de kwaliteit van de instroom te vergroten, organiseren alle
bacheloropleidingen voortrajecten die aspirant-studenten
kunnen doorlopen. Eén opleiding organiseert bijvoorbeeld een
zaterdagacademie waaruit activiteiten voortvloeien zoals
voorlichting op scholen en open dagen, workshops kennis­
making met kunst- en ontwerponderwijs in samenwerking
met mbo-, havo-, en vwo-instellingen, oriëntatie- en vooropleidingen en professionele selectie-assessments. Een andere
opleiding heeft in samenwerking met een centrum voor de
kunsten een oriëntatiecursus ontwikkeld. Deze halfjarige
cursus heeft een informerende, oriënterende en uiteindelijk
ook een selecterende functie. Andere opleidingen voorzien in
kunstklassen, meeloopdagen en vooropleidingen, al dan niet
in samenwerking met het voortgezet onderwijs in de stad of
regio. Leerlingen kunnen onder begeleiding van academie­
docenten aan hun artistieke ontwikkeling werken. Bij twee
opleidingen biedt een afgeronde vooropleiding toegang tot
de bacheloropleiding Autonome Beeldende Kunst. De opleidingen willen ook de instroom vanuit het mbo bevorderen door
middel van aanvullende programma’s, samen met het mbo
ontwikkeld.

Master
De masteropleidingen selecteren streng: het aantal aanmeldingen ligt beduidend hoger dan het aantal inschrijvingen.
In drie visitatierapporten worden toelatingspercentages
genoemd variërend van vijftien tot vijftig procent. In de
masteropleidingen zijn meer instromers uit het buitenland
afkomstig dan bij de bacheloropleidingen het geval is. Soms is
de interesse vanuit het buitenland zo groot dat deze instroom
moet worden begrensd, tot maximaal vijftig procent bijvoorbeeld. Drie van de vijf masteropleidingen streven bij
de selectie expliciet naar gemêleerde groepen: qua leeftijd,
geslacht, nationaliteit en artistiek profiel. Eén opleiding meldt
dat de multiculturele samenstelling van de studentenpopulatie en de grote verschillen in kennis en ervaring resulteren
in een open klimaat. Een andere opleiding wil graag een

cultureel diverse, internationale populatie omdat die van
grote waarde is voor het creatieve proces en de individuele
ontwikkeling van de studenten. Ten slotte meldt een opleiding
dat studenten die niet openstaan voor het theoriegedeelte
niet worden toegelaten.

4  ⁄   Systematische actualisering
4.1 ⁄    Verbinding van de docenten met de
beroepspraktijk
Bachelor
De panels stellen vast dat de meeste docenten van de
bacheloropleidingen ook in de (internationale) beroeps­
praktijk werkzaam zijn. De visitatierapporten vermelden dat:
> ‘het grootste gedeelte van de docenten werkt in de

beroepspraktijk’
> ‘velen zijn nog werkzaam in het actuele werkveld’
> ‘Het grote merendeel van de docenten heeft een artistieke

beroepspraktijk die relevant is in het kader van het ‘onderwijzen’ aan de opleiding. Zij hebben een conceptuele
instelling en kunnen een bijdrage leveren aan de verdere
verdieping van de opleiding. Dat geldt ook voor theorie­
docenten. Ook zij zijn in principe buiten de opleiding actief
op hun vakgebied.’
> ‘Docenten vervullen een sleutelrol in het leggen van een

permanente verbinding met het werkveld en de ontwikkelingen die daarin gaande zijn. Daarom worden doelbewust
docenten ingezet die zelf actief zijn als professional in de
beroepspraktijk. Docenten brengen hun eigen beroeps­
praktijk mee naar hun lessen en leren studenten in actueel
taalgebruik reflecteren over en in hun discipline.’ en ook
‘Vereiste voor aanname is dat de potentiële docent minimaal
vijf jaar werkzaam moet zijn in de praktijk.’
Verder worden doorheen de visitatierapporten manieren
beschreven waarop de actuele ontwikkelingen uit het beroepenveld systematisch een weg kunnen vinden naar het onderwijs: door docenten deel te laten nemen aan kenniskringen
en praktijkgericht onderzoek; door naast de docentenkern
een grotere, flexibele groep docenten te rekruteren met een
tijdelijk of klein contract en door gastdocenten in te zetten
die verbindingen leggen met actuele ontwikkelingen.

Master
Een Academie heeft conform het hogeschoolbeleid criteria
opgesteld voor het personeelsbeleid om de verbinding tussen
Hoofdst uk 3 – D eel rappor t Autonome Beeldende Ku n st

31

de opleiding en de beroepspraktijk te bewaken. Deze criteria
zijn: docenten hebben relevante actuele werkervaring,
docenten nemen deel aan kenniscirculatie, docenten nemen
deel aan praktijkgericht onderzoek. Ook de andere opleidingen
bewaken die verbinding. Ze zetten bijvoorbeeld vaak gast­
docenten in. Deze gastdocenten zijn bijna zonder uitzondering
afkomstig uit de kunstwereld. Zij combineren het docentschap met het kunstenaarschap of een andere baan.
De gastdocenten worden door de opleiding uitgenodigd naar
aanleiding van een geformuleerde behoefte bij de studenten.
Of ze worden uitgenodigd omdat ze een beeldbepalende rol
spelen in een aspect van de kunst dat belangrijk wordt
gevonden in relatie tot de ontwikkeling van (sommige van)
de studenten of een ontwikkeling in de kunst, maatschappij
of wetenschap. Ook worden gastdocenten uitgenodigd op
voordracht van de studenten.

4.2  ⁄    Betrokkenheid van de alumni
Bachelor en master
De visitaties Autonome Beeldende Kunst vonden, op één
uitzondering na (2005), plaats in 2007. Ten tijde van deze
visitaties werden de alumni in beperkte mate en op een
informele wijze betrokken bij de kwaliteitszorg. Doorgaans
onderhouden docenten individuele contacten met alumni,
worden alumni als (gast)docent ingeschakeld, kunnen alumni
nog gebruikmaken van de faciliteiten en worden alumni ook
ingezet als extern lid bij beoordelingen.
Een vijftal opleidingen is net begonnen of geeft aan nog te
willen beginnen met de formulering van het alumnibeleid.
In drie rapporten geven de panels expliciet aan dat de betrokkenheid van de alumni bij de kwaliteitszorg groter kan worden.
Zo heeft een opleiding een alumnicommissie ingesteld,
maar is de relatie met de kwaliteitszorg volgens het panel
nog beperkt.
Deze bevindingen wijzen op een prille ontwikkeling ten
aanzien van het structureel betrekken van de alumni bij
de kwaliteitszorg.
De visitatierapporten laten verder drie opleidingen zien die
naast de informele contacten ook op een formele, structurele
wijze de betrokkenheid van de alumni borgen via mondelinge
of schriftelijke evaluaties met alumni. Eén opleiding schenkt
veel aandacht aan deze vorm van kwaliteitszorg. Zij vraagt
studenten een half jaar na het afstuderen naar hun tevredenheid over de opleiding en naar de huidige ervaringen in de
beroepspraktijk. Aanwijzingen voor tekortkomingen en
adviezen voor verbetering worden meegenomen in het
verbeterbeleid. Diepte interviews met alumni uit verschillende
studiejaren vormen tevens een gegevensbasis voor het
32

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

verbeterbeleid. Verder ontwikkelde deze opleiding een
alumni-volgsysteem. Twee andere opleidingen melden dat
ze gebruikmaken van de HBO-kunstmonitor 2 > , een landelijk
jaarlijks onderzoek onder alumni van het kunstonderwijs één
jaar na hun afstuderen.

4.3  ⁄    Betrokkenheid van het beroepenveld
Bachelor en master
Iedere opleiding werkt op verschillende manieren samen met
het beroepenveld. In alle visitatierapporten wordt het bestaan
van een werkveldcommissie of beroepenveldcommissie of
-raad genoemd. Een vijftal commissies is evenwel pas opgericht in 2007 en functioneert nog niet of nauwelijks.
Andere opleidingen hebben wel al een werkende commissie
die twee of drie keer per jaar vergadert. De rapporten geven
verder geen informatie over commissie- of raadsleden, maar
maken duidelijk dat het om ‘toonaangevende mensen uit het
werkveld’ gaat.
De panels wijzen er echter op dat het werkveld (en de alumni)
beter benut kunnen worden en dat meer systematiek wenselijk is in het overleg met de werkveldcommissies.
Een enkele keer constateert een panel dat de werkvelddeskundigen worden uitgenodigd om het eindexamenwerk te
beoordelen en zelfs om een oordeel te vellen over de groep als
geheel en over de kwaliteit van het examen en de procedure.
Een ander panel verneemt dat een opleiding jaarlijks een
‘externendag’ organiseert rondom het eindexamenwerk,
bezocht door dertig vertegenwoordigers uit de actuele
beroepspraktijk. Tijdens deze dag vergaderen de externe
deskundigen, onder voorzitterschap van een lid van de Raad
voor Advies van de faculteit, over de kwaliteit van de presentaties en het hieraan ten grondslag liggende programma en
kwalificaties. Deze vergadering levert een rapportage op met
aanbevelingen en adviezen voor bijstellingen en aanvullingen
op het programma en de eindkwalificaties.

5  ⁄   Trends en ontwikkelingen
Hieronder volgen een toelichting of voorbeelden bij de trends
uit het rapport van de Projectorganisatie Kunstvakonderwijs
van 1999. Een nadere omschrijving van die trends staat uitgewerkt in bijlage 1.

2 > De HBO-Kunstmonitor is voor het laatst in 2005 verschenen.

5.1 ⁄    De veranderende relatie tussen kunst en
maatschappij
> Twee onderwijsinstellingen noemen maatschappelijke

betrokkenheid in hun kernwaarden. ‘We hechten grote
waarde aan een open houding tegenover de omgeving en
pleiten voor betrokkenheid bij de ander en de maatschappij.’
> Eén masteropleiding biedt een leerweg aan die zich speci-

fiek richt op geëngageerde kunstenaars voor wie het publieke
domein de voornaamste context vormt. ‘Door middel van
onderzoeksprojecten en praktijkopdrachten biedt deze
leerweg kunstenaars de gelegenheid de verbinding tussen
kunst en het publieke domein te onderzoeken.’

in opdracht en het vervullen van functies in het ruime
culturele werkveld.’
> In de bacheloropleidingen is er aandacht voor het aanleren

van zakelijke en communicatieve vaardigheden. Een onderwijsinstelling wil in 2007 voor de gehele instelling een
‘Center for Entrepreneurship in the Arts’ oprichten. Een
andere opleiding biedt een ‘Business Art’-stage aan in een
maatschappelijke instelling. Communicatief vermogen en
vermogen tot samenwerking, twee consequenties van deze
trend, maken overigens deel uit van de zeven competenties
van het landelijk profiel van de beeldend kunstenaar dat
door alle bacheloropleidingen Autonome Beeldende Kunst
wordt gehanteerd.

> Een andere masteropleiding creëert dwarsverbanden door

> Een aantal opleidingen beschikt over een projectbureau dat

niet alleen aan autonome kunstenaars een podium te
bieden, maar ook aan ontwerpers en radiomakers. Ook een
nieuw initiatief is het ontwikkelen van een kunstnet voor de
mobiele telefoon.

opdrachten van externe opdrachtgevers aanneemt en doorspeelt naar studenten. Eén van de opleidingen heeft een
module ‘Gemengd bedrijf’ ontwikkeld om studenten voor te
bereiden op de ondernemende kant van het vak als beeldend kunstenaar.

> In nog een ander rapport noteert het panel dat de studenten

in projecten werken rond de grootstedelijke buitenruimte.

Een voorbeeld van Interdisciplinaire verwevenheid en
netwerken:

> Ten slotte constateert een panel dat: ‘uit het studiemateriaal

blijkt (…) dat het onderwijs directe verbanden heeft met
actuele ontwikkelingen binnen zowel de maatschappij als
binnen het relevante beeldende vakgebied (…) ’

5.2  ⁄    Kunstenaars in de netwerksamenleving
Enkele bevindingen met betrekking tot zakelijke en communicatieve vaardigheden en de gemengde beroepspraktijk:
> Een opleiding stelt het zo: ‘Het tegenwoordige beroepenveld

is niet meer duidelijk afgebakend; afgestudeerden begeven
zich in verschillende contexten / omgevingen. Ze werken in
dieptepraktijken binnen het culturele veld zoals musea,
galeries en culturele instellingen. Daarnaast zoeken kunstenaars ook nieuwe omgevingen voor hun professionele
bijdragen in economische en maatschappelijke sectoren,
bijvoorbeeld door werk in opdracht te realiseren.’
> Een ander panel formuleert het als volgt: ‘Het instituut wil

kunstenaars opleiden, en stimuleert daarbij studenten naar
buiten te treden, in contact te komen met het beroepenveld
en daar een eigen plek te veroveren. De opleiding onderneemt daartoe verschillende activiteiten om studenten de
kans te bieden daadwerkelijk aan de kunstpraktijk deel te
nemen. Voorts verwacht de overheid van kunstenaars in
toenemende mate een ondernemende houding op de
arbeidsmarkt met als gevolg meer aandacht voor het werken

> Een instelling biedt naast beeldende kunst de studierichting

ArtScience aan. Deze studie komt voort uit de toenemende
verwevenheid van hedendaagse kunst met nieuwe media,
nieuwe wetenschapsgebieden en de sociale context in de
breedste zin van het woord. De studierichting streeft er niet
naar het nieuwe domein in kaart te brengen door deelgebieden toe te schrijven aan de traditionele disciplines,
maar zoekt naar een meer geëigende manier om het nieuwe
domein te structureren. Deze opleiding ArtScience kent
geen jaarklasprogramma’s. Het programma heeft een open
karakter: studenten schrijven zich in voor introductiecursussen, onderzoeksgroepen en projecten, die in principe
door alle studenten van de studierichting gevolgd kunnen
worden. Het programma krijgt daarmee de kenmerken
van een netwerk. Deze netwerkstructuur sluit aan bij het
mediatechnologische werkveld waarop studenten worden
voorbereid.

5.3  ⁄     Verbindingen tussen disciplines
Er zijn meerdere, voorbeelden van verbindingen tussen
opleidingen en tussen kunstdisciplines. Daaruit blijkt
duidelijk dat verbindingen tussen disciplines worden gelegd.
> Eén van de bacheloropleidingen legt nadrukkelijk een sterk

accent op cross-overs / interdisciplinariteit.

Hoofdst uk 3 – D eel rappor t Autonome Beeldende Ku n st

33

> Eén van de academies beschikt over twee interdisciplinaire

platforms (Crosslab en Stadslab), waarin de academie het
traditioneel strikte onderscheid tussen autonoom en
vormgeving opheft. In het StadsLab werken studenten in
interdisciplinaire teams aan praktijkcases uit de stad in
samenwerking met externe partijen. Het staat open voor
studenten uit andere richtingen. Het CrossLab (recent
gestart) ontwikkelt innovatief en technologisch hoogwaardig
mediaonderwijs. Het fungeert als studierichting-overstijgend platform (Lab) en als vast onderdeel van het curriculum.
> Een andere opleiding stelt: ‘A multidisciplinary approach

enables students to rethink and innovate their practice and
to work in various environments.’
> Ook neemt in de beeldende kunst de samenwerking tussen

beroepsbeoefenaren uit verschillende disciplines toe.
Nieuwe technologische ontwikkelingen, in het bijzonder
mediatechnologieën, hebben het arsenaal aan artistieke
middelen namelijk verruimd.

5.4  ⁄    Internationalisering en regionalisering
De panels stellen vast dat meerdere opleidingen zich profileren met een internationale gerichtheid. Net als in andere
sectoren van de maatschappij neemt in de beeldende kunst
de internationalisering toe. Om hun werk te verkopen kijken
kunstenaars over de nationale grenzen heen. De internationalisering is goed merkbaar door het grote aantal buitenlandse
studenten. Daarnaast zijn er uitwisselingsprogramma’s voor
studenten. Voorts worden, voornamelijk in de masteropleidingen, regelmatig buitenlandse gastdocenten uitgenodigd.
Verder organiseren opleidingen veel buitenlandse excursies
en stages en nemen ze deel aan internationale (interdisciplinaire) projecten. Eén van de onderwijsinstellingen werkt
samen met een drietal buitenlandse opleidingen en zet
haar eindkwalificaties af tegen wat buitenlandse collegainstellingen doen. Een aantal opleidingen, voornamelijk
masteropleidingen, heeft als voertaal Engels.
Panels adviseren enkele opleidingen om zich regionaal meer
expliciet te positioneren. Ook worden opleidingen geadviseerd
om intensiever en vergelijkenderwijs het contact aan te gaan
met buitenlandse opleidingen. Bijvoorbeeld door betere
uitwisselingsprogramma’s met buitenlandse instellingen te
organiseren. Door de inzet van meer buitenlandse gast­
docenten kan de internationale uitstraling van opleidingen
groeien.

34

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

5.5  ⁄    Technologisering
Deze trend komt op verschillende wijzen tot uiting in de
opleidingen. Bijvoorbeeld in het lectoraat Computervisualisatie of in de specialisaties Intermedia en Digitale media.
Een instelling stelt het begrip ‘mediagericht’ voorop in haar
kernwaarden. Een andere opleiding beschouwt ICT in relatie
tot beeld en mediacultuur. Nog een onderwijsinstelling
beschikt over ‘The Media Design Research Centre of Excellence’, een centrum dat een onderzoeksprogramma met
betrekking tot traditionele beeldende kunst en vormgeving in
relatie tot onder meer technologie ontwikkelt. In inhoudelijke
zin is de studierichting ArtScience (waarin een verbinding
wordt gelegd tussen beeldende kunst en nieuwe media,
nieuwe wetenschapsgebieden en de sociale context) een
duidelijk voorbeeld van de ‘technologisering’ van de kunst­
disciplines.

5.6  ⁄   Inhoudelijke ontwikkelingen
De inhoudelijke ontwikkeling van de discipline Autonome
Beeldende Kunst kent twee bewegingen. De ene beweging
betreft de artistieke ontwikkeling. Van de talloze voorbeelden
profileert één bacheloropleiding zich als volgt: ‘De ontwikkeling van de student staat centraal. In het onderwijs wordt het
accent gelegd op cross-overs en op de ontwikkeling van idee
tot concept.’ Verder begeven lectoraten zich op het gebied
van de artistieke en conceptuele ontwikkeling, zoals in de
lectoraten Artistiek onderzoek en Kunst en reflectie.
De andere beweging betreft de vaktechnische bekwaamheid.
Ook hiervan zijn, zij het in mindere mate, voorbeelden
te vinden in de visitatierapporten. Eén voorbeeld is een
bacheloropleiding die studenten de mogelijkheid biedt om
zich in meerdere disciplines te bekwamen (schilderen,
tekenen, grafiek, fotografie, nieuwe media, beeldhouwen).
Verder kunnen studenten in diverse bacheloropleidingen
ambachtelijke aspecten van het vak ontwikkelen bijvoorbeeld
door kennis te maken met materialen en ‘oude’ technieken
zoals emailleren.

Hoofdst uk 3 – D eel rappor t Autonome Beeldende Ku n st

35

Hoofdstuk
4
Deelrapport
Vormgeving

Nederland telt tien bachelor- en dertien
masteropleidingen in het domein
Vormgeving.

5.3
6.1

In 2008 stonden in totaal 6.591 studenten
ingeschreven bij de bacheloropleidingen
en 237 studenten bij de masteropleidingen Vormgeving. In het jaar
2008 stroomden 1981 bachelor- en
145 masterstudenten in en behaalden in
het cursusjaar daarvoor 1.002 bacheloren 106 masterstudenten hun diploma.
Het deelrapport Vormgeving is gebaseerd op zestien visitatierapporten (drie daterend uit 2006, de andere uit 2007) van
negen bachelor- en zeven masteropleidingen. Opleidingen die
geaccrediteerd zijn via de procedure Toets nieuwe opleidingen
zijn niet meegenomen in de analyse.
Scores geanalyseerde facetten Vormgeving

Betrekken van medewerkers, studenten, alumni en het
beroepenveld
Gerealiseerd niveau

Overzicht van sterke punten en
aandachtspunten uit de conclusies
Sterke punten bacheloropleidingen Vormgeving
> de landelijk vastgestelde eindkwalificaties vormen de basis

van de bacheloropleidingen Vormgeving
> een ruim aanbod aan afstudeerrichtingen leidt op tot

verschillende beroepen met een duidelijke differentiatie
binnen de eindkwalificaties
> competentiegericht onderwijs met aan de praktijk ontleende
casussen
> ruime aandacht voor de beroepsoriëntatie, ook via de stages
> ruime aandacht voor onderzoeksvaardigheden en het
ontwikkelen van een permanent onderzoekende houding
> veel stagemogelijkheden, ook internationaal
> docenten zijn werkzaam in het werkveld en leggen een
verbinding tussen de opleiding en de beroepspraktijk
> veel mogelijkheden tot vooropleidingen
> strenge, degelijke instroomselectie en veel interesse van
buitenlandse studenten
> de alumni geven aan over het algemeen snel werk te vinden
binnen hun sector
> de opleidingen spelen in op trends en zijn sterk internationaal georiënteerd

1.1

1.3

2.1

2.2

2.5

2.7

3.1

5.3

6.1

Ba1

G

G

G

G

G

G

G

V

G

Ba2

G

G

G

V

G

G

G

V

G

Ba3

G

G

G

G

G

G

G

G

G

Ba4

E

G

V

G

G

E

G

G

E

Ba5

G

G

G

G

G

G

G

V

G

Ba6

G

G

G

V

G

V

G

V

G

Ba7

G

G

V

G

G

G

G

G

V

Ba8

V

G

G

V

G

V

G

G

V

Ba9

G

G

G

G

G

G

E

V

G

Ma1

V

G

V

V

G

G

G

G

V

> het theoretisch onderwijs verder uitbouwen ten aanzien van

Ma2

G

G

G

G

G

G

E

V

E

Ma3

G

G

G

G

G

E

G

G

G

Ma4

G

G

G

V

G

E

G

V

G

Ma5

G

G

G

V

V

G

E

V

G

het theoretisch kader, de aansluiting van theorie en praktijk,
de koppeling van de theorie aan reflectie door de student
> het formeel en structureel betrekken van de alumni en het
beroepenveld bij de kwaliteitszorg

Ma6

E

E

G

G

G

G

G

V

G

Ma7

G

V

V

V

G

G

G

V

V

Aandachtspunten bacheloropleidingen
Vormgeving
> aandacht voor zakelijke aspecten in het kader van het

ondernemerschap

Sterke punten masteropleidingen Vormgeving
> eindkwalificaties zijn opgesteld in samenspraak met het

1.1
1.3
2.1
2.2
2.5
2.7
3.1

Domeinspecifieke eisen
Oriëntatie HBO
Eisen HBO ‘Programma’
Relatie doelstellingen en inhoud programma
Instroom
Afstemming tussen vormgeving en inhoud
Eisen HBO ‘Personeel’

beroepenveld
> gericht op specifieke beroepenvelden
> artistiek-inhoudelijke en theoretische verdieping en verbre-

ding van de initiële competenties uit het bachelortraject;
de masterstudenten moeten dieper gaan dan de bachelorstudenten wat betreft de toepassing van de geïntegreerde
conceptuele en contextuele benadering, ze worden dieper
Hoofdst uk 4 – D eel rappor t Vor mgev i n g

37

intellectueel uitgedaagd en moeten research gedreven zijn
en leiderschap vertonen
> curricula zijn praktijk- en onderzoekgeoriënteerd
> curricula zijn sterk vraaggestuurd waardoor individuele
accenten gelegd kunnen worden
> docenten zijn werkzaam in het werkveld en leggen een
verbinding tussen de opleiding en de beroepspraktijk
> strenge, degelijke instroomselectie en veel interesse van
buitenlandse studenten
> het vermogen om te durven ondernemen wordt vergroot via
de mogelijkheid om zich extern te profileren en via essentiële contacten die in de vormgevingswereld worden gelegd,
wat de slaagkansen van een toekomstige zelfstandige
beroepspraktijk verhoogt
> de opleidingen spelen in op trends, zijn sterk internationaal
georiënteerd en gericht op technologische en/of digitale
ontwikkelingen

Aandachtspunten masteropleidingen
Vormgeving
> aandacht voor zakelijke aspecten in het kader van het

ondernemerschap
> het formeel en structureel betrekken van de alumni en het

beroepenveld bij de kwaliteitszorg

Vormg e ving :

A ⁄ Conclusies bij de
kernvragen
Bachelor
1 ⁄   Voorbereiding op de beroepspraktijk
De bacheloropleidingen zijn gebaseerd op het landelijk
beroepsprofiel en leiden op tot diverse beroepen zoals
Theatervormgever, Interieurarchitect, Stedelijk Interieurarchitect, Industrieel Ontwerper, 3D-ontwerper, Intelligent Product
Ontwerper, Mode Ontwerper, Grafisch Ontwerper, Illustrator,
Fotograaf, Animator, Audiovisuele Media Ontwerper, Beeld- en
Media Technoloog, Ontwerper van sieraden of accessoires.
Uit de visitatierapporten blijkt dat de voorbereiding op de
beroepspraktijk bij de verschillende opleidingen van meet af
aan in de onderwijsprogramma’s geïntegreerd is. De studenten
werken namelijk op een competentiegerichte wijze aan
concrete vraagstukken uit de beroepspraktijk en bijna alle
studenten lopen stage, meestal in een bedrijf of op een
ontwerpbureau. De meeste opleidingen stimuleren stage­
mogelijkheden in het buitenland. Verschillende opleidingen
noemen ook de deelname aan prijsvragen, wedstrijden,
(buitenlandse) excursies en werkbezoeken als mogelijkheden
om de studenten de beroepspraktijk te laten ervaren.
Een aantal opleidingen besteedt via specifieke modules
aandacht aan de voorbereiding op het ondernemerschap.
In meerdere visitatierapporten gaan panels evenwel niet in
op (aspecten van) het ondernemerschap. Daarom is dit als
een aandachtspunt geformuleerd. Toch vormde het onder­
nemerschap één van de onderwerpen die de opleidingen in
hun zelfevaluatierapporten hebben uitgewerkt, licht het
Netwerk Autonome Beeldende Kunst en Vormgeving toe.
Het ondernemerschap en met name de zakelijke aspecten
daarvan, verdient dan ook nadere toelichting of verdere
uitwerking in de programma’s.
Over de voorbereiding op de ambachtelijke aspecten van de
verschillende vakgebieden zijn de panels positief.
Theoretische kennisontwikkeling krijgt een belangrijke,
praktijkondersteunende rol toebedeeld in de onderwijs­
programma’s. Theorie staat ten dienste van de artistiekinhoudelijke verdieping. De studenten worden in staat gesteld
hun werk te plaatsen in een kunsthistorische of theoretische
context en verbanden te leggen met de wetenschap of de

38

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

maatschappij. Daarbij staat het ontwikkelen van een
permanent onderzoekende houding centraal. De lectoraten
stimuleren mede de aandacht voor kennisontwikkeling en
onderzoek. Enkele panels maken evenwel wisselende opmerkingen ten aanzien van de uitwerking van het theoretisch
kader of de theoretische component, de aansluiting van
theorie en praktijk of de koppeling van de theorie aan reflectie
door de student. De diverse kritische opmerkingen van panels
leiden ertoe het theorieonderwijs als een aandachtspunt te
formuleren. Ook omdat een paar panels in hun onderbouwing
van het facet 6.1 ‘gerealiseerd niveau’ herhalen dat het
conceptueel denken of de reflectie in de scripties aandacht
behoeven.
Het gerealiseerde eindniveau van een groot deel van de
bacheloropleidingen is overigens als goed beoordeeld.
De panels constateren dat de afgestudeerden zich artitistiek
hebben ontplooid, zelfstandig, pragmatisch en breed
inzetbaar zijn met de potentie om verder door te groeien.
De opleidingen die volgens de panels voldoende scoren,
krijgen de kritiek dat het niveau van het werk wisselend is en
dat eigenzinnigheid en theoretische reflectie soms ontbreken.
Volgens de Kunstmonitor (2005) is een groot percentage van
de afgestudeerde bachelorstudenten werkzaam binnen het
eigen vakgebied. In enkele visitatierapporten geven afgestudeerden aan snel werk te vinden.

2  ⁄ Profilering
Alle bacheloropleidingen Vormgeving gaan uit van het landelijke beroepsprofiel waarin zij eigen accenten aanbrengen.
Ze differentiëren zich bijvoorbeeld op het vlak van de afstudeerrichtingen. De opleidingen hebben omwille van het brede
werkveld van de vormgever vele afstudeerrichtingen opgericht
die opleiden tot verschillende beroepen.
Daarnaast onderscheiden opleidingen zich van elkaar door
(een combinatie van) onder meer de volgende aspecten te
beklemtonen: conceptuele gerichtheid; brede profilering;
crossovers; samenwerking en interdisciplinariteit; digitale
media; maatschappelijke betrokkenheid; gerichtheid op de
eigen omgeving en het werkveld. De internationale gerichtheid
is over het algemeen via netwerken en partnerschappen
vormgegeven. Uit de (h)erkenning van de panels blijkt dat de
opleidingen er over het algemeen in slagen door middel van
de eigen profilering tevens de gewenste externe profilering
tot stand te brengen.

3  ⁄ Instroom
Alle bacheloropleidingen hanteren de wettelijke vooropleidingseisen en aanvullende eisen. Daarnaast hanteren de
diverse afstudeerrichtingen eigen criteria en selectiemethodes.
De selectieprocedures zijn helder beschreven en veelzijdig.
De selectie verloopt transparant en is streng. Het restrictieve
aannamebeleid fungeert als een kwaliteits­instrument.
Daarnaast bevorderen vooropleidingen voorafgaand aan het
bachelortraject, informatie en voorlichting, actieve werving en
gerichte selectie in functie van nieuwe doelgroepen en de
grote interesse vanwege internationale studenten mogelijk
de kwaliteit van de instroom.
De opleidingen in het domein van de Vormgeving trekken veel
buitenlanders aan vanwege de internationale reputatie van
Nederland op dit gebied.
Het facet 2.5 ‘instroom’ is voor alle geanalyseerde bachelor­
opleidingen Vormgeving met goed beoordeeld. Op basis van
die positieve oordelen en de beschrijving van de manier
waarop de opleidingen de selectie uitvoeren, ontstaat een
beeld van een adequaat georganiseerd selectieproces.
Hoewel de meeste opleidingen met (minimaal) goed zijn
beoordeeld voor zowel het facet 2.5 'instroom' als voor het
facet 6.1 'gerealiseerd niveau' leggen panels geen causaal
verband in hun onderbouwingen van die facetten tussen de
kwaliteit van de instromende studenten en de kwaliteit van
het eindniveau van de afgestudeerden. Eén opleiding heeft in
de jaren voorafgaand aan de visitatie onderzocht of er een
samenhang is tussen de oordelen over de kandidaten bij de
toelating en hun resultaten bij de kerstbeoordeling in het
eerste studiejaar. Samengevat bleek uit het onderzoek dat
een kandidaat de meeste kans op succes in de propedeuse
heeft als in de toelatingsprocedure unaniem positief over de
student is geoordeeld.

4  ⁄   Systematische actualisering
De docenten die zelf actief zijn in het werkveld vormen een
permanente verbinding met de beroepspraktijk en brengen
hun beroepservaring mee naar het onderwijs. Gastdocenten
worden over het algemeen uitgenodigd omdat ze een beeld­
bepalende rol spelen in een belangrijk aspect van de
discipline. Door te kiezen voor docenten met verschillende
opleidingen en praktijkervaringen, zorgen opleidingen ervoor
dat een breed palet aan invalshoeken en nieuwe ontwikkelingen wordt afgedekt.
De panels beoordelen alle geanalyseerde bacheloropleidingen
minstens met goed voor het facet 3.1 'eisen HBO personeel',
wat staaft dat het onderwijs voor een belangrijk deel verzorgd
Hoofdst uk 4 – D eel rappor t Vor mgev i n g

39

wordt door personeel dat een verbinding legt tussen de
beroepspraktijk en de opleiding.
Daarnaast verwerven de opleidingen continu inzicht in de
actuele ontwikkelingen binnen hun domein door veel
contacten te onderhouden met het beroepenveld en de
alumni. Naast de docenten zorgen diverse relaties met deze
gremia ervoor dat actuele ontwikkelingen continu binnenkomen in het onderwijs. De bevindingen tonen aan dat de
opleidingen op diverse manieren contacten onderhouden met
hun alumni en beroepenveld. Evenwel betrekken zij hun
alumni en het beroepenveld over het algemeen niet op een
structurele wijze bij de kwaliteitszorg, maar eerder op een
incidentele, informele basis en over het algemeen niet met als
doel hen actief te betrekken bij de kwaliteitszorg. In 2007 was
een aantal werkveldcommissies net in het leven geroepen en
waren voor de panels de effecten van hun betrokkenheid nog
niet zichtbaar. De systematische inbreng van actuele trends
en ontwikkelingen ten behoeve van de kwaliteitsverbetering
van het onderwijs, was toen voor deze gremia niet geborgd.
De formele en structurele betrokkenheid van de alumni en het
beroepenveld is daarom als een aandachtspunt gemarkeerd.
Het facet 5.3 'betrekken van medewerkers, studenten, alumni
en het beroepenveld' scoort van alle geanalyseerde facetten
het zwakst.

5  ⁄   Trends en ontwikkelingen
De opleidingen Vormgeving leiden op tot beroepen die
toe­gepast werk maken en zijn daardoor per definitie ook sterk
verbonden met ontwikkelingen in de maatschappij. Ze leggen
gemakkelijk interdisciplinaire samenwerkingsverbanden.
Een bijzondere ontwikkeling is de trend rondom het maatschappelijk en ecologisch verantwoord vormgeven. Daarnaast
valt op dat de meeste opleidingen Vormgeving sterk gericht
zijn op de internationale context en dat zij de technologische
en/of digitale ontwikkelingen op de voet volgen.

Master
1 ⁄   Voorbereiding op de beroepspraktijk
Er is geen landelijk vastgesteld profiel voor de masteropleidingen in dit domein. De masteropleidingen bieden studenten
de mogelijkheid tot verdere specialisatie. Het gaat om verdieping en verbreding van het bachelortraject. Talentvolle
ontwerpers ontwikkelen zich tot toonaangevende professionals. De profielen zijn in samenwerking met het beroepenveld
tot stand gekomen.
In het didactisch concept staan zelfstandigheid, eigen keuzes
en flexibiliteit hoog genoteerd. De meeste curricula zijn vraaggestuurd zodat individuele accenten gelegd kunnen worden.
De opleidingen zijn praktijk- en onderzoeksgeoriënteerd.
Didactische principes zoals ‘leren door doen’ en ‘leren in de
groep’ versterken deze praktijkoriëntatie.
De masteropleidingen dragen op verschillende wijzen zorg
voor de beroepsvoorbereiding van studenten. Zij laten de
studenten stage lopen, laten hen reële praktijkopdrachten
uitvoeren of bieden hen de mogelijkheid om hun werk extern
te presenteren. Deze ervaringen versterken de durf van
studenten om te ondernemen, waarbij meer ondersteuning
ten aanzien van het ondernemerschap wenselijk is (genoemd
worden: het beprijzen van producten, opzetten van een eigen
lijn of opzetten van een eigen ontwerppraktijk en ‘meer informatie over ondernemerschap’). Scholing in het ondernemerschap vormt een aandachtspunt.
Over de ambachtelijke vorming in de opleidingen zijn meerdere panels positief.
Theoretische kennisontwikkeling heeft een belangrijke
praktijkondersteunende rol. Daarnaast maakt onderzoek
nadrukkelijk deel uit van de programma’s. De panels noemen
voorbeelden van toegepast onderzoek, historisch en theoretisch onderzoek. Bij de ontwikkeling van de opleidingen en de
wetenschappelijke oriëntatie vervullen de lectoraten een rol.
De panels zijn positief tot zeer positief over de eindresultaten
van de studenten. Ze hanteren onder meer bewoordingen als
top van het vakgebied, professioneel, vakmanschap,
volwassen, eigenheid, eigenzinnigheid, kritische betrokkenheid. Ook over de beroepsperspectieven schetsen de panels
een positief beeld. De alumni bevestigen dat de opleiding hen
een artistieke-theoretische verdieping en verbreding, alsook
essentiële contacten heeft aangereikt waardoor zij de
arbeidsmarkt vanuit een sterkere positie betreden.

40

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

2  ⁄ Profilering
De zeven geanalyseerde masteropleidingen leggen zich met
hun afstudeerrichting(en) toe op specifieke beroepenvelden.
Daarnaast onderscheiden de masteropleidingen zich van
elkaar door de kernwaarden waarvoor zij staan, door een
innovatieve gerichtheid of een specifieke methodiek of door
het accent te leggen op sociale rollen, nieuwe media, autonomie of conceptualiteit. De internationale gerichtheid is over
het algemeen via netwerken en partnerschappen vormgegeven. Gezien de (h)erkenning van de panels lijken de opleidingen erin te slagen door middel van de eigen profilering
tevens de gewenste externe profilering tot stand te brengen.

3  ⁄ Instroom
Elke masteropleiding stelt vooropleidingseisen vast.
Tijdens het selectieproces staan de motivatie van studenten,
hun eigen werk, de kwaliteit van hun ideeën en hun persoonlijke project / doelen centraal. Het restrictieve aannamebeleid
kan als kwaliteitsinstrument fungeren zowel richting student
(geen irreële beloften) als richting opleiding (hoog niveau
en geen concessies om een bepaald volume te bereiken).
Daarnaast bevorderen vooropleidingen voorafgaand aan het
bachelortraject, informatie en voorlichting, actieve werving
en gerichte selectie in functie van nieuwe doelgroepen en de
grote interesse vanwege internationale studenten mogelijk
de kwaliteit van de instroom.
De opleidingen in het domein van de Vormgeving trekken
veel buitenlanders aan vanwege de internationale reputatie
van Nederland op dit gebied. Het aandeel buitenlanders in
de masteropleidingen varieert van éénderde tot zelfs vijfen­
negentig procent.
Het facet 2.5 ‘instroom’ is voor alle geanalyseerde master­
opleidingen Vormgeving, op één na, met goed beoordeeld.
Op basis van die positieve oordelen en de beschrijving van de
manier waarop de opleidingen de selectie uitvoeren, ontstaat
een beeld van een adequaat georganiseerd selectieproces.
Slechts bij één masteropleiding merkt het panel op dat de
selectiecriteria en -methode te vaag en te intuïtief zijn.

4  ⁄   Systematische actualisering

en praktijkervaringen, zorgen opleidingen ervoor dat een
breed palet aan invalshoeken en nieuwe ontwikkelingen
wordt afgedekt.
De panels beoordelen alle geanalyseerde masteropleidingen
minstens met goed voor het facet 3.1 'eisen HBO personeel'
wat staaft dat het onderwijs voor een belangrijk deel verzorgd
wordt door personeel dat een verbinding legt tussen de
beroepspraktijk en de opleiding.
Daarnaast verwerven de opleidingen continu inzicht in de
actuele ontwikkelingen binnen hun domein door veel
contacten te onderhouden met het beroepenveld en de
alumni. Naast de docenten zorgen diverse relaties met deze
gremia ervoor dat actuele ontwikkelingen continu binnenkomen in het onderwijs. De panels stellen vast dat de
masteropleidingen weliswaar op diverse manieren contacten
onderhouden met afgestudeerden en beroepenveld, maar dat
deze activiteiten meestal niet geformaliseerd zijn of kaderen
binnen een systematiek. Bijgevolg is er geen structurele input
gegarandeerd in functie van de kwaliteitsverbetering van
de opleidingen.
Voorts constateren ze dat in 2007 enkele werkveldcommissies
net in het leven waren geroepen en dat de effecten van hun
betrokkenheid nog niet zichtbaar waren. De systematische
inbreng van actuele trends en ontwikkelingen ten behoeve
van de kwaliteitsverbetering van het onderwijs, was toen voor
deze gremia niet geborgd. De formele en structurele betrokkenheid van de alumni en het beroepenveld is daarom als een
aandachtspunt gemarkeerd. Het facet 5.3 'betrekken van
medewerkers, studenten, alumni en het beroepenveld'
scoort van alle geanalyseerde facetten het zwakst.

5  ⁄   Trends en ontwikkelingen
De opleidingen Vormgeving leiden op tot beroepen die toegepast werk maken en zijn daardoor per definitie ook sterk
ver­bonden met ontwikkelingen in de maatschappij. Zij leggen
gemakkelijk interdisciplinaire samenwerkingsverbanden.
Een bijzondere ontwikkeling is de trend rondom het maatschappelijk en ecologisch verantwoord vormgeven. Daarnaast valt
op dat de meeste opleidingen Vormgeving sterk gericht zijn op
de internationale context en dat zij de technologische en/of
digitale ontwikkelingen op de voet volgen.

De docenten die zelf actief zijn in het werkveld vormen een
permanente verbinding met de beroepspraktijk en brengen
hun beroepservaring mee naar het onderwijs. Gastdocenten
worden over het algemeen uitgenodigd omdat ze een beeldbepalende rol spelen in een belangrijk aspect van de discipline.
Door te kiezen voor docenten met verschillende opleidingen
Hoofdst uk 4 – D eel rappor t Vor mgev i n g

41

Vorm g e ving :

B ⁄ Bevindingen bij de
kernvragen
Bachelor en master
1 ⁄   Voorbereiding op de beroepspraktijk
1.1 ⁄   Doelstellingen
Bachelor
Voor het domein Vormgeving bestaat een landelijk vastgesteld
opleidingsprofiel met drie uitstroomprofielen: Visuele communicatie, Productontwerp en Ruimtelijk ontwerp. Alle negen
geanalyseerde bacheloropleidingen hanteren het Opleidings­
profiel Vormgeving uit 2002 waarvan de tekst is opgesteld
door een werkgroep van het Overleg Beeldende Kunst (OBK ),
het netwerk waarin de Nederlandse kunstacademies zijn
vertegenwoordigd. Het is geijkt op de startkwalificaties voor
beroepen Beeldende Kunst en Vormgeving, die in 1999 door
de Projectorganisatie Kunstvakonderwijs zijn opgesteld
(Beroep Kunstenaar, 1999). In het profiel wordt een visie op
de beroepen, het werkveld en de ontwikkelingen in relatie tot
de opleiding beschreven.
Het onderhoud en de verdere ontwikkeling van de opleidingsprofielen is in handen van het OBK. Om de dialoog met de
beroepspraktijk structureel te maken, is een convenant
afgesloten tussen de HBO-raad (als vertegenwoordiger van
de betrokken hogescholen) en de Federatie van Kunstenaarsverenigingen (als coördinerende partner voor de vertegenwoordiging van de beroepspraktijk). In het genoemde
convenant is vastgelegd dat de beroeps- en opleidingsprofielen periodiek worden voorgelegd aan het beroepenveld.
De volgende competenties staan beschreven in het landelijke
opleidingsprofiel:
> creërend vermogen
> vermogen tot kritische reflectie
> vermogen tot groei en vernieuwing
> organiserend vermogen
> communicatief vermogen
> omgevingsgerichtheid
> vermogen tot samenwerking

42

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

De panels beoordelen de facetten 1.1 'domeinspecifieke eisen'
en 1.3 'oriëntatie HBO' aangaande de eindkwalificaties van de
bacheloropleidingen veelal met de score goed.
Uit alle visitatierapporten blijkt dat de opleidingen het
landelijk overeengekomen profiel in het programma hebben
verankerd en daarbij het beroepenveld hebben betrokken.
De panels bevestigen dat ‘Het profiel, dat in nauw overleg met
het werkveld tot stand is gekomen, bevat kwalificaties die
behoren bij het bachelorniveau en die zijn afgestemd op het
niveau van de beginnend kunstenaar of ontwerper.’, dat ‘de
inhoud en het niveau van de eindtermen goed is en corresponderend met dat van een startend kunstenaar of ontwerper’
en dat ‘Periodiek worden de eindkwalificaties voorgelegd aan
(de toonaangevende leden van) het beroepenveld, waardoor
de profielen kunnen worden aangepast aan nieuwe ontwikkelingen’.

Master
Op masterniveau bestaat geen landelijk opleidingsprofiel met
een beschrijving van beroepsgerichte competenties voor de
eindkwalificaties. De zeven geanalyseerde masteropleidingen
hebben afzonderlijk een profiel opgesteld - daarbij weliswaar
voortbouwend op de landelijk vastgestelde domeincompe­
tenties voor bacheloropleidingen - en hebben competenties
uitgewerkt in overleg met het betreffende (inter)nationale
beroepenveld, afhankelijk van het gebied waar de masteropleidingen zich op richten. Ze houden bij de ontwikkeling van de
profielen tevens rekening met competenties die vergelijkbare
of verwante masteropleidingen hanteren en ze baseren zich
op het in de Dublin descriptoren geformuleerde masterniveau.
Eén opleiding is als volgt tewerk gegaan: ‘De competenties in
het profiel zijn ondergebracht in zes categorieën: creërend
vermogen, onderzoekend vermogen, vermogen tot kritische
reflectie, vermogen tot groei en vernieuwing, operationaliserend vermogen en communicatief vermogen. Elke competentie bestaat weer uit een aantal deelcompetenties/
gedragsindicatoren. Op basis van het competentieprofiel en
de niveau-aanduidingen voor de hbo-master in de Dublin
descriptoren zijn elf eindkwalificaties geformuleerd. (…)
Ze zijn aanvullend ten opzichte van de bachelorcompetenties
en geven aan waar verdieping en/of verbreding van de
bachelorcompetenties heeft plaatsgevonden. Daarnaast zijn
vermogens toegevoegd zoals bijvoorbeeld onderzoekende en
leidinggevende vermogens.’ Deze opleiding heeft, niet als
enige overigens, haar profiel gedeeltelijk gebaseerd
op het rapport van de Tijdelijke Adviescommissie Vormgeving
van de Raad voor Cultuur (2001).
Een ander voorbeeld van een competentieset is: ‘research and
analysis, conceptual thinking in context, design, visual and oral
presentation, managerial qualities, growth and renewal.’

Voor één van de opleidingen omschrijft het panel de eindkwalificaties als volgt: ‘the ability to learn independently, the role
of research, the complexity and scope of issues addressed,
the ability to deal with these issues in original ways and the
ability to communicate ideas and decisions underpinning the
work undertaken.’
Uit de weergave of beschrijving van de opgestelde profielen
blijkt dat de zeven masteropleidingen zich een verdere
specialisering tot doel stellen. Het gaat telkens om een
verdieping en verbreding ten opzichte van de competenties uit
het bachelortraject. Dat vatten de volgende paneluitspraken
krachtig samen: ‘De bacheloropleiding leidt talentvolle
studenten op tot modeontwerpers, terwijl de masteropleiding
talentvolle modeontwerpers opleidt tot (internationaal)
toonaangevende professionals (…)’, of ’ De masterstudenten
moeten dieper gaan dan de bachelorstudenten wat betreft de
toepassing van de geïntegreerde conceptuele en contextuele
benadering. Zij worden dieper intellectueel uitgedaagd en
moeten research gedreven zijn en leiderschap vertonen’,
en ook ’(…) naar de mening van het panel komt duidelijk naar
voren dat de mastercompetenties ‘onderscheidend, verdiepend en op een hoger niveau professionaliserend’ zijn dan
de bachelorcompetenties.’
De panels beoordelen de masteropleidingen op de facetten 1.1
'domeinspecifieke eisen' en 1.3 'oriëntatie HBO' aangaande de
eindkwalificaties overwegend met goed. De panels onderbouwen hun oordelen voor het facet ‘Domeinspecifieke eisen’
bijvoorbeeld als volgt: ’de eindkwalificaties van de opleiding
sluiten rechtstreeks aan bij de hoge eisen die op internationaal niveau door vakgenoten binnen het domein worden
gesteld aan een masteropleiding’ of ‘de opleiding heeft in
samenspraak met het beroepenveld een ambitieus, diepgaand,
goed uitgewerkt en samenhangend referentiekader voor haar
programma ontworpen. Een referentiekader dat niet alleen
richtinggevend is voor het opleidingsprogramma, maar ook
-en dat is bijzonder- voor het werkveld zelf. Daarmee overstijgen de opleidings-/eindkwalificaties het ‘normale’ masterniveau.’ Eén opleiding krijgt voor het facet 1.1 een score
voldoende, wegens een waargenomen discrepantie tussen
een schriftelijke doelstelling en de verankering ervan in het
programma.

1.2 ⁄ Didactisch concept
Bachelor
Een deel van de bacheloropleidingen duidt de onderwijs­
kundige leerweg aan als ‘competentiegericht onderwijs met
een sterke oriëntatie op de beroepspraktijk’. Of zoals één van
de panels het beschrijft: ‘competentiegericht onderwijs dat

vakinhoudelijk is geborgd, wat wil zeggen dat het onderwijs
gericht is op inzichten in beroepscontexten en competenties
in de beroepsbeoefening, waarbij niet alleen gedragscompetenties, maar ook specifieke vakkundigheden centraal staan.’
Een ander panel legt het zo vast: ‘competentiegericht
onderwijs betekent leren in een realistische taakomgeving
(ateliersituatie; aan de beroepsbeoefening ontleende
casussen)’. Daarnaast valt de term ‘leren door doen’ in enkele
visitatierapporten, waarmee alweer de interactie met de
(beroeps)praktijk wordt benadrukt. Zoals verschillende panels
opmerken staat ‘het individueel of samen maken van werk
centraal’ en zijn ‘studenten net als in de beroepspraktijk altijd
bezig met het maken van concreet werk en het opdoen van
kennis, inzichten en vaardigheden in dit concrete werkproces.’
Naarmate de opleiding vordert is er meer vrije keuzeruimte
in de programma’s en aandacht voor zelfstandig werken en
‘zelfsturing van het leerproces van de student’ en worden
‘in toenemende mate de persoonlijke ontwikkelingsdoelen
vooraf geëxpliciteerd’, wat bijdraagt aan de ontwikkeling van
de persoonlijke artistieke oriëntatie.

Master
Bij de masteropleidingen staan zelfstandigheid, eigen keuze
en flexibiliteit hoog genoteerd. De opleidingen zijn daarnaast
praktijk- en onderzoeksgeoriënteerd. De meeste curricula zijn
sterk vraaggestuurd, zodat studenten individuele accenten
kunnen leggen.
Een panel merkt als sterk punt aan dat ‘de student eigen
leerdoelen kan formuleren en vervolgens met de docent een
route uitstippelt.’ Een ander panel constateert dat ‘de opleiding conform haar uitgangspunten een sterk beroep doet op
de eigen verantwoordelijkheid van de studenten en diverse en
veelal activerende werkvormen aanbiedt. De werkvormen
stellen de studenten in staat hun persoonlijke doelen te
realiseren en zijn een afspiegeling van de beroepspraktijk.'
En nog een panel schrijft: 'De opleiding werkt niet met een
vast curriculum, maar biedt kaders aan waarbinnen de
student keuzes maakt. Het programma is in hoge mate maatwerk. Elke student maakt zijn eigen programma met individuele doelstellingen en individuele werkbesprekingen. Dit is
vastgelegd in het studieplan dat vooraf goedkeuring door de
opleiding behoeft. De eindkwalificaties geven daarbij een
bepaalde bandbreedte aan.’ Een dergelijke opzet van het
didactisch concept is, zo concludeert een panel ‘passend voor
een masteropleiding waar studenten gericht en geconcentreerd zoeken naar hun eigen profiel als professional’. Eén van
de opleidingen ziet ‘leren in een groep’ als een belangrijke
pijler. ‘De studenten leren van en met elkaar en hebben elkaar
nodig voor de communicatie over hun waarnemingen en interpretaties.’ Deze opleiding heeft een specifieke methode
Hoofdst uk 4 – D eel rappor t Vor mgev i n g

43

ontwikkeld voor design-educatie die gewaardeerd wordt door
het visiterende panel. Een andere opleiding beschouwt dan
weer ‘leren door doen’ als een belangrijke pijler van het
onderwijsconcept. In alle programmamodulen werken de
studenten aan opdrachten en projecten, waarbij zij al doende
de benodigde praktische kennis en vaardigheden kunnen
verwerven.

1.3 ⁄ Specifieke voorbereiding op de
beroepspraktijk (entrepreneurship en ambacht)
Bachelor
Uit de visitatierapporten blijkt dat de voorbereiding op de
beroepspraktijk bij de verschillende opleidingen vanaf het
begin in het onderwijsprogramma geïntegreerd is. ‘De lesinhouden sluiten goed aan bij de ontwikkelingen in de ontwerppraktijk en het proces en de attitudevorming komen goed aan
bod’, rapporteert een panel. Bij verschillende opleidingen
wordt benadrukt dat studenten werken aan concrete vraagstukken uit de beroepspraktijk.

een afstudeerenquête aan dat zij zelf veel moeten ontdekken
over het eigen ondernemerschap.
Daarentegen uiten de panels zich positief over de voorbereiding op de ambachtelijke aspecten van de verschillende
vakgebieden. Ze prijzen opleidingen bijvoorbeeld voor ‘de
aandacht die besteed wordt aan oude technieken en vinden
dit passend bij een gedegen inhoudelijke en technische
vakopleiding’, of voor ‘de nadruk op gedegen kennis en omgang
met materiaal waarbij ambachtelijkheid niet wordt geschuwd’.
Een panel komt tot de conclusie dat de studenten ‘een groot
ambachtelijk bewustzijn hebben’ en wijst erop dat de medewerkers van de werkplaatsen en de technisch onderwijs­
assistenten vakexpert en specialist zijn in één of meer
specifieke vaardigheden en technieken op het gebied van
grafiek, fotografie, metaal, hout, nieuwe media, digitaal
ontwerp, decorbouw etc. Voorts waarderen een paar panels
het ambach­telijk-­technisch niveau in de bespreking van de
afstudeerwerken.

Master
Over de voorbereiding op het ondernemerschap en de
zakelijke aspecten van de beroepsuitoefening rapporteren
de panels het volgende:

Ook de masteropleidingen gaan aan de slag met ontwerp­
opdrachten van bedrijven om studenten de beroepsvaardigheden te laten ontwikkelen die zij nodig hebben voor een
beroepsuitoefening op masterniveau.

> Drie panels maken melding van opleidingen met een

speciaal programma voor beroepsoriëntatie met onderdelen
zoals lezingen, cursussen en workshops of bedrijfs­bezoeken/
werkveldoriëntaties over ondernemen, belastingen,
beeldrecht, het maken van een portfolio, projectmatig
werken (omgaan met planning en deadlines); voorlichting
over exposeren; voorlichting over opdracht- en subsidie­
werving; het voeren van een eenvoudige administratie en
aanwijzingen over werken in het buitenland.
> Eén van deze instellingen is daarnaast van plan om een

“Center for Entrepreneurship in the Arts” op te richten.
Dit centrum moet een verzamelplek worden van activiteiten
voor de zakelijke en professionele beroepspraktijk.
> Een volgende opleiding heeft een theoretisch onderzoek

uitgevoerd in de vorm van practice based research met als
onderwerp Artistiek Ondernemerschap.
> Bij een andere opleiding zijn er lessen over beschouwing van

design in economisch perspectief, inclusief voorbereiding op
een eigen beroepspraktijk c.q. positie op de markt.
In vier visitatierapporten gaan panels evenwel niet in op
(aspecten van) het ondernemerschap. Wel geven studenten in

44

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Uit verschillende visitatierapporten komt evenwel naar voren
dat de masterstudenten in het programma een adequate
voorbereiding op aspecten van het zelfstandig ondernemerschap missen, zoals bijvoorbeeld het beprijzen van producten,
opzetten van een eigen lijn of opzetten van een eigen ontwerppraktijk. Een panel geeft aan dat één van de programma’s zich
richt op alle stadia van het grafisch ontwerpen en dus ook op
de (dienst)relatie van de ontwerper met de klant. Toch wensen
de studenten over het algemeen meer training in en informatie over het ondernemerschap. Hiertoe is een opleiding
bezig met een inventarisatie van de wensen om eventueel
door te kunnen verwijzen naar een instelling waar die
informatie te verkrijgen is.
Verder gaan de panels in de meeste visitatierapporten van
de masteropleidingen niet in op de voorbereiding op het
ondernemerschap.
Wat het ambacht betreft, noemen de panels meermaals
de technische-ambachtelijke basis die opleidingen van
(kandidaat-)studenten eisen. Een opleiding start bijvoorbeeld
haar programma met een ambachtelijke basis, omdat de
studenten van verschillende vooropleidingen komen uit
binnen- en buitenland. Voorts huren de opleidingen, indien
daaraan behoefte is, meesters in voor een bepaald technischambachtelijk aspect van een ontwerpvak. Tevens prijst een

panel een opleiding voor ‘de bijzondere en vakmatige aanpak
(…) die tot voorbeeld kan dienen voor vele andere HBOmasteropleidingen.’

1.4 ⁄ Stagemogelijkheden en projecten
Bachelor
Beroepsvaardigheden en praktische beroepservaring worden
voornamelijk via stage en projecten voor al dan niet betalende
opdrachtgevers aangeleerd en opgedaan. Bachelorstudenten
krijgen hierdoor de mogelijkheid om zich te oriënteren, te
bekwamen en voor te bereiden op de (zelfstandige) beroeps­
uitoefening. De praktijkopdrachten in de vorm van projecten
maken een groot deel uit van de curricula. Een panel geeft aan
dat ‘de opdrachten het gehele creërende proces omvatten met
inbegrip van de conceptuele en theoretische ideeën­wereld
van kunsten en vormgeving’.
Stage is voor alle voltijdse bachelorstudenten een onderdeel
van het curriculum. Voor de deeltijdstudie is een stage niet
altijd verplicht, omdat studenten meestal in de beroeps­
praktijk werkzaam zijn. Stages vinden bij de opleidingen
Vormgeving vooral plaats in bedrijven. De meeste opleidingen
stimuleren stagemogelijkheden en uitwisselingsprojecten in
het buitenland.
Daarnaast noemen verschillende opleidingen de deelname
aan prijsvragen, wedstrijden, (buitenlandse) excursies en
werkbezoeken als mogelijkheden om de studenten de
beroepspraktijk te laten ervaren. Uit de visitatierapporten
valt op te maken dat stages veelal in het vierde studiejaar
doorgaan gedurende drie tot maximaal zes maanden. Al de
genoemde praktijkcomponenten bieden studenten extra
openingen naar de beroepspraktijk.

Master
Bij de masteropleidingen noemen panels eveneens de stages
alsook het uitvoeren van reële praktijkopdrachten en externe
presentaties van eigen werk als voornaamste voorbereiding
op de beroepspraktijk. De masterstudenten beogen hierbij om
zich te profileren in interactie met de beroepspraktijk en om
zich te positioneren binnen de context van het (toekomstige)
werkveld. Het komt overigens niet zelden voor dat master­
studenten reeds actief zijn in de beroepspraktijk, waardoor
studie en praktijk samenvallen. Soms hebben studenten voor
hun afstuderen al werk tentoongesteld of verkocht in een
internationale context.

1.5 ⁄ De (kunst)theoretische component
Bachelor
De theoriecomponent bevat algemene theorie en vaktheorie,
kunstgeschiedenis, kunsttheorie, filosofie over de kunst en

de maatschappij, ontwerptheorie en ontwerpgeschiedenis.
Het theorie-onderwijs wordt overwegend geïntegreerd
aan­geboden, als gereedschap voor de praktijkoefeningen.
In alle opleidingen wordt relevante, actuele vakliteratuur ter
beschikking gesteld. Panels noteren dat ‘theorie het fundament is om te kunnen reflecteren op de ideeën en het werk
van zichzelf en van medestudenten’, of ‘De praktijk vormt het
hart van het onderwijs en is ingebed in historische, vaktheoretische en andere relevante kennis en wordt gebaseerd op
context­relevant onderzoek. De opleiding stelt dat de algemene
theorie aansluit bij thema’s die spelen in de beroepspraktijk
en samenleving. Het panel heeft het studiemateriaal gezien
en concludeert dat de theorie en literatuur actueel genoeg is.’
De panels wijzen echter in meerdere visitatierapporten op
tekortkomingen in het kader van het theorieonderwijs.
> Bijvoorbeeld ten aanzien van ‘het expliciteren van het

theoretisch kader: het theorieprogramma is aanwezig maar
kan naar de buitenwereld toe explicieter worden gemaakt.’
> Bij een andere opleiding is het panel van mening dat

‘het niveau van het verplichte studiemateriaal mager is en
mist enige vakliteratuur. (…) Het panel constateert in het
gesprek met studenten een gebrek aan mogelijkheden tot
theoretische reflectie bij de studenten en mist het maatschappelijk engagement.’ Deze opleiding is voornemens
om de aansluiting van theorie en praktijk te verbeteren.
> Een ander panel constateert ‘een gebrek aan verbinding

tussen theorie en reflectie op de maatschappelijke context’
en vindt voor een faculteit dat ‘minder inzichtelijk is hoe de
theoretische component gestalte krijgt’. In haar oordeel over
de afstudeerwerken herhaalt het panel dat de reflectieve
kant verder ontwikkeld kan worden.
> Nog een ander panel is van mening dat 'de opleiding die een

conceptuele en reflectieve ontwerpaanpak propageert
hieraan meer aandacht kan besteden'. De studenten van
deze opleiding wensen, zo verneemt dit panel, meer theorie
over filosofie, kunstgeschiedenis, materiaalkennis en
schrijfvaardigheden’.

Master
De aansluiting tussen theorie en praktijk is in de master­
opleidingen duidelijker vormgegeven.
De uitwisseling tussen theorie en praktijk vindt, zo noteert
een panel, plaats in elke fase van de opleiding. Panels beoordelen het theoretisch niveau onder andere aan de hand van
beschikbare literatuurlijsten en studie- of onderzoeksmaterialen of op basis van de hantering van relevante literatuur.
Hoofdst uk 4 – D eel rappor t Vor mgev i n g

45

Twee panels rapporteren dat de vakliteratuur niet alleen
actueel, veelzijdig en van redelijk goed tot hoog niveau is,
maar ook - daar waar het gaat om theorievorming - wezenlijk
vernieuwend. De studiematerialen zijn aantoonbaar aan de
praktijk ontleend. Twee andere panels benadrukken dat
studenten vakliteratuur aanwenden om de eigen beroeps­
opvatting, visie en plannen te relateren aan een theoretisch
kader ter onderbouwing van hun eindwerk. Vanwege de sterk
individueel gerichte programma’s worden studenten geattendeerd op voor hen relevante literatuur en wordt literatuur in
functie van hun leerroute beschikbaar gesteld.
Voorts vindt in de masteropleidingen theoretische vorming
plaats door middel van masterclasses, lezingen en theorielessen en vaktheoretische introducties en oefeningen.
De vaktheoretische introducties komen tegemoet aan de
behoefte van een ontwerper om zich permanent te voeden
met betrekking tot de maatschappelijke, economische en
culturele oriëntatie en om zich permanent te scholen in
technologische aspecten van de uitvoeringspraktijk.

> ‘Naast ontwerponderzoek richt de opleiding zich op

1.6 ⁄ Onderzoeksactiviteiten en lectoraten

Master

Bachelor
De meeste bacheloropleidingen besteden aandacht aan
onderzoeksactiviteiten. Slechts in twee van de negen visitatierapporten zijn daarvoor geen aantoonbare verwijzingen
te vinden.
Enkele panels benadrukken dat de opleidingen bij de
studenten een permanent onderzoekende houding willen
ontwikkelen. De panels rapporteren voor de bacheloropleidingen dat:

theoretisch onderzoek in de vorm van practice based
research, met als voorbeeld artistiek ondernemerschap.’
> Verder geeft één van de instellingen aan gekend te willen

worden als expertisecentrum op het gebied van beeldende
kunst en vormgeving en creëert zij een platform voor
professioneel discours en innovatie.
> Ten slotte werkt een opleiding samen met een universiteit

ter stimulering van theorievorming en onderzoek: ‘Samen
met de universiteit wordt in het studiejaar 2006/2007 voor
het eerst een honours-programma aangeboden. (…) Zestien
getalenteerde studenten uit het tweede vakjaar van de
opleiding en het tweede studiejaar van de universiteit
werken een jaar lang gezamenlijk aan artistiek en wetenschappelijk onderzoek, begeleid door docenten van beide
instellingen. De studenten verwerven kennis en inzicht in de
complexe relatie tussen de kunstpraktijk en de wetenschap.’

Alle geanalyseerde masteropleidingen besteden aandacht
aan onderzoeksactiviteiten.
Een panel vat de essentie van onderzoek in de master samen
als volgt:
> ‘Research is a prerequisite for concept development.

Students should be able to place their work in a historical
and contemporary context. Research acts as a mirror on
contemporary society, regarding it from different points
of view.’

> ‘Het onderwijs is erop gericht dat de studenten een eigen

werkproces beginnen te ontwikkelen waarbij zij veel
experimenteren.’

De panels rapporteren verder onder meer dat:
> ‘Studenten passen vormen van toegepast onderzoek toe

> ‘Ontwerponderzoek vormt een intrinsiek onderdeel van het

ontwerpproces. Het is een praktische en persoonlijke vorm
van onderzoek, bedoeld om de ontwerper inzicht te geven in
zaken als materiaal, context, gebruikers en publiek.’

waarbij ze starten vanuit de eigen intuïtie bij het interpreteren van socio-economische, ecologische en sociologische
gegevens.’
> ‘Studenten doen onderzoek naar eigenschappen van nieuwe

> ‘Studenten verrichten onderzoek naar methoden,

technieken of materialen ten behoeve van hun werk.’ en
ook ‘De stu­denten schrijven een scriptie waarin zij hun
werk plaatsen in een wetenschappelijke of kunsthistorische
context.’

materialen, naar de toepassing van nieuwe technieken
en technologieën, naar presentatiewijzen, naar distributiekanalen of doen marktonderzoek, gebruiksgericht onderzoek, historisch onderzoek of theoretisch onderzoek.’
> ‘Op het gebied van theorievorming en onderzoek wordt

> ‘De scriptie is een theoretisch vooronderzoek voor het

afstudeerwerk. De studenten leren hun werk te plaatsen
in de traditie en in de huidige ontwikkelingen.’

46

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

samengewerkt met een lectoraat van een universiteit.’
en ook ‘Studenten verrichten onderzoek aan de hand van
verschillende opdrachten gerelateerd aan bepaalde thema’s.
Dit onderzoek en de resultaten daarvan vormen

een virtueel essay. Het virtueel essay heeft een sterk
onderzoeksgericht karakter.’

Bachelor en master
Uit de visitatierapporten komt naar voren dat de lectoraten –
bijvoorbeeld de lectoraten Modevormgeving, Visuele Retorica,
Duurzaam ontwerp en Ecodesign - een relevante en belangrijke rol spelen in de kennisontwikkeling en het stimuleren van
onderzoek. Zij leggen verbindingen tussen de beroepspraktijk,
theorievorming en onderzoek. In dit verband worden ook de
kenniskringen genoemd rond de lectoraten, die veelal werken
aan vraagstukken die ontleend zijn aan de beroepspraktijk.
Een panel merkt hierover op dat: ‘Kenniskringen hebben
rechtstreeks een verbinding met het onderwijs. Studenten
leveren een bijdrage aan het ontwikkelen van kennis door te
participeren in onderwijsprojecten die gericht zijn op het
aanpakken van reële vragen uit de praktijk’.
De visitatierapporten tonen duidelijk aan dat de lectoraten
specifiek gericht zijn op Vormgeving en dat zij de wetenschappelijke oriëntatie van de opleidingen versterken, bijvoorbeeld
door middel van vaktheoretische bijeenkomsten. Bij de
bepaling van het thema voor een lectoraat wordt veelal
gekozen voor een relatief onontgonnen terrein. In die context
gaat van het lectoraat een innovatieve werking uit.

1.7 ⁄ Niveau van de afstudeerwerken en
inzetbaarheid van de afgestudeerden
De realisatie en de borging van de eindkwalificaties gebeurt
via het programma en de beoordelingen, in het bijzonder de
toetsing op het gerealiseerde eindniveau. De panels verdiepen
zich in de examenprocedure van de opleidingen, bestuderen
feedback van docenten aan studenten, lezen scripties,
beoordelen de kwaliteit van de stages en bekijken zelf
afstudeerproducten alvorens tot een oordeel te komen voor
het facet 6.1 ‘gerealiseerd niveau’. Eveneens noteren ze in
de visitatierapporten de mening van werkveldvertegen­
woordigers met betrekking tot het afstudeerniveau en de
inzetbaarheid van afgestudeerden. Daarnaast blijkt uit de
visitatierapporten dat de opleidingen de vinger aan de pols
houden wat betreft het niveau van de afgestudeerden.
Ze volgen op welke prijzen alumni winnen, welke publiciteit
ze krijgen in kranten en tijdschriften; ook houden opleidingen
bij welke aanvragen tot beurzen en stipendia worden gehonoreerd en volgen ze het aantal afgestudeerden dat wordt
aangenomen bij werkplaatsen of vervolgopleidingen.

Bachelor
Voor de bacheloropleidingen constateren de panels dat:
’Werkveldvertegenwoordigers uiten zich tevreden over het
afstudeerniveau dat naar hun gevoel de laatste jaren is

gestegen. Afgestudeerden zijn volgens het werkveld in het
bijzonder goed in staat om concepten om te zetten in de praktijk. Ze hebben bovendien potentie om verder door te groeien.’
of: ‘In het gesprek dat het panel voerde met de werkveldcommissie noemde deze de output van de opleidingen consistent
hoog, mede door de strenge selectie en de continue aandacht
voor en prioriteit die aan de ontwikkeling van talent wordt
gegeven.’ of:’ de scripties zijn goed opgebouwd en laten zien
dat studenten in voldoende mate inzicht hebben in de theoretische context en achtergronden en in de actualiteit in het
beroepenveld. Het panel heeft eigenzinnige en originele
werken gezien en is hierover positief.’ en ook: ’Men was van
mening dat de afgestudeerden goed inzetbaar zijn in de
arbeidsmarkt.’ De kwaliteiten die het werkveld toeschrijft aan
de afgestudeerden zijn veelal:’breed georiënteerd, praktisch,
pragmatisch, conceptueel, origineel en zelfstandig.’
Het gerealiseerde eindniveau van zes van de negen bachelor­
opleidingen wordt door de panels met goed beoordeeld. Een
zevende krijgt de score excellent met de korte toelichting: ‘Het
eindniveau is uitstekend’. De twee overige bacheloropleidingen
worden met voldoende beoordeeld. Dit wordt in het ene geval
onderbouwd met: ‘Het niveau van het werk van de studenten
is wisselend, zowel wat conceptueel denken betreft als wat
betreft vormgeving, realisatie en afwerking.’ en in het andere
geval met ‘Het werkveld is genuanceerd positief over de
afgestudeerden: ze zijn snel inzetbaar en praktisch ingesteld,
maar het werkveld mist enige eigenzinnigheid. Het panel heeft
een aantal beeldende scripties aangetroffen en ingezien dat
die op zichzelf aardig waren, maar vindt dat de reflectieve
kant verder ontwikkeld moet worden. De scripties voldoen
wel aan de criteria zoals ze opgesteld zijn door de opleiding.
Toch kan het werk winnen aan reflectie en oorspronkelijkheid.’

Master
Vijf van de zeven masteropleidingen krijgen de beoordeling
goed of excellent voor het gerealiseerd niveau. In een paar
gevallen uiten de panels zich zeer lovend over het gerealiseerd
niveau: ‘Afgestudeerden behoren tot de top van het vakgebied,
behalen bovengemiddelde resultaten en vinden aansluiting bij
het werkveld’ en: ‘(…) de bijzondere wijze waarop de opleiding
de studenten opleidt tot een ‘master designer’ met veel
aandacht voor het vakmanschap kan dienen als voorbeeld
voor tal van andere HBO-master (kunstvak)­opleidingen.
De studenten die dit programma hebben gevolgd onderscheiden zich door het hoge niveau dat zij weten te bereiken
op hun vakgebied. Dat afgestudeerden van de opleiding ook
internationaal worden beschouwd als excellente ontwerpers
blijkt uit het feit dat een aantal afstudeerders inmiddels
internationale prijzen hebben gewonnen.’
In andere onderbouwingen van het gerealiseerd niveau
Hoofdst uk 4 – D eel rappor t Vor mgev i n g

47

hanteren de panels onder meer de bewoordingen profes­
sioneel, volwassen, eigenheid, eigenzinnigheid, kritische
betrokkenheid of statement.
De panels zijn positief tot zeer positief over de eindresultaten
van de studenten. Slechts éénmaal plaatst een panel een
kanttekening, omdat de doelstelling om ethische en sociale
implicaties te betrekken bij de ontwikkeling van innovatieve
designoplossingen niet helemaal tot uiting komt in de
eindwerken.

1.8 ⁄ Aansluiting op de arbeidsmarkt en de
zoekperiode naar werk
De opleidingen Vormgeving leiden op tot een aantal specifieke
beroepen. De afgestudeerden komen, voor zover ze niet een
zelfstandige beroepspraktijk beginnen, terecht bij bureaus,
studio’s, werkplaatsen en dergelijke. Een aantal afgestudeerden geeft les aan kunstacademies.

Bachelor
De opleidingen doen zelf niet altijd onderzoek naar de
aansluiting op de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld met behulp van
alumni-enquêtes. Nochtans hebben opleidingen behoefte
aan de input daaromtrent. Wel nemen ze deel aan de Kunstmonitor. Volgens de Kunstmonitor (2005) is een groot percentage van de afgestudeerde bachelorstudenten werkzaam
binnen het eigen vakgebied. In twee visitatie­rapporten staat
dat afgestudeerden snel werk vinden. De andere panels geven
hierover geen aanwijzingen. Wel merken ze op dat afgestudeerden ‘voldoende mogelijkheden hebben gehad voor artistieke ontplooiing’, maar ‘veel zelf moeten ontdekken over het
ondernemerschap.’ Afgestudeerden moeten ‘wennen aan de
overgang van de opleiding naar de dagelijkse werkpraktijk
(veelal als zelfstandige), wat zij weliswaar eerder aanduiden
als verder leren in de praktijk dan als een obstakel.’

Vormgeving. Alumni bevestigen dat zij dankzij de stevige basis
die ze in hun masteropleiding hebben gekregen makkelijker
een eigen positie in het werkveld kunnen innemen en dat ze
een visie, een eigen identiteit hebben verworven die hen in
staat stelt om zelfstandig eigen (soms autonome) producten
te kunnen maken. Alumni stellen dat de opleiding erin slaagt
een artistiek-inhoudelijke en theoretische verdieping en
verbreding van het vak te realiseren. De oriëntatie op de
beroepspraktijk wordt eveneens verdiept en verbreed.
Bovendien versterkt de masteropleiding het vermogen om
kansen te grijpen, zelf zaken te initiëren, te durven ondernemen en het eigen werk te presenteren. De opleiding heeft
volgens de alumni tevens de basis gelegd voor essentiële
contacten in de vormgevingswereld, van belang bij het
uitbouwen van een beroepsactiviteit. Ook in die zin bereidt
de opleiding de studenten voor om als zelfstandige in de
beroepspraktijk aan de slag te gaan. Samengevat leveren de
masteropleidingen een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling tot professioneel vormgever en geven zij impulsen aan de
start van een beroepsloopbaan.

2  ⁄ Profilering
Bachelor
Binnen de drie uitstroomprofielen Visuele communicatie,
Productontwerp en Ruimtelijk ontwerp van het landelijk
vastgesteld opleidingsprofiel richten opleidingen een grote
verscheidenheid aan afstudeerrichtingen in, zoals: Grafisch
ontwerpen, Illustratie, Audiovisuele vormgeving, Animatie,
Interactief ontwerpen, Interactieve multimedia, Fotografie,
Advertising, 3D-ontwerp, Beeld en mediatechnologie, Interieurarchitectuur, Ruimtelijk product, Ruimtelijke communicatie,
Industrieel ontwerp, Modeontwerp, Mode, Lifestyle & Design
en Theatervormgeving. De inhoud van deze afstudeerrichtingen verschilt per opleiding. Elke afstudeerrichting leidt op
tot specifieke beroepen.

Master
De visitatierapporten bevatten geen specifieke informatie
over de zoekperiode naar werk, maar schetsen wel een positief beeld van het beroepsperspectief van de alumni. In één
visitatierapport staat dat er drie typen afgestudeerden zijn:
zij die vooral vrij werk maken (55%), zij die vooral in opdracht
werken (31%) en zij die in dienstverband werken (14%). In een
ander visitatierapport staat dat tachtig procent van de afgestudeerden werk vindt op hbo-masterniveau en bijvoorbeeld
een sleutelpositie als designer bekleedt in het bedrijfsleven,
in het onderwijs of bij de overheid werkt en/of actief is als
zelfstandig designer.
Afgestudeerden blijken daadwerkelijk een bijdrage te kunnen
leveren aan de ontwikkelingen binnen het domein van de
48

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Daarnaast kiezen de opleidingen voor een eigen inkleuring van
het landelijke opleidingsprofiel, veelal vanwege een gewenste
externe profilering. De panels rapporteren uitvoerig over de
profileringen die ze aantreffen. Hierna volgen enkele voorbeelden.
> Een panel stelt vast dat: ‘de opleiding zich profileert door

het concept veel aandacht te geven en een reflectieve
benadering te kiezen.’ Eén opleiding gaat daarin zover dat
‘ze aan de landelijke competenties een nieuwe competentie
‘conceptueel vermogen’ heeft toegevoegd, omdat zij vindt dat
afgestudeerden vooral conceptueel begaafd moeten zijn.’

> Enkele andere opleidingen kiezen voor een breed profiel.

Eén panel schrijft daarover: ‘Studenten worden niet opgeleid
in een bepaalde school, maar worden gestimuleerd zichzelf
en hun eigen handtekening te ontwikkelen. De ontwikkeling
van de student staat centraal. In het onderwijs wordt het
accent gelegd op cross-overs en op de ontwikkeling van
idee tot concept. De opleiding legt hiertoe binnen de
eindkwalificaties het eigen accent op samenwerking en
inter­disciplinariteit, die in het huidige beroepenveld een
belangrijke rol spelen, onder andere onder invloed van
digitale media. De opleiding sluit aan bij de veranderingen
in de beroepspraktijk van de vormgeving. De scheidslijnen
zijn volgens de academie vervaagd tussen de kunsten en
de vormgevingdisciplines onderling, tussen high art en
low culture, tussen kunst en technologie, informatie en
entertainment. Het beroepenveld is nu interdisciplinair en
maakt deel uit van een mondiale beeldcultuur.’

als leidend. Een dynamische uitwisseling tussen studenten
en docenten over de (nieuwe) sociale rollen van de ontwerper
en andere, nieuwe gebieden van design staan tijdens de
opleiding centraal. Zij werken onder meer samen met organisaties als Unicef, Fair Trade en Oxfam-Novib.
> Vijf kernwaarden van waaruit een andere opleiding verder

is vormgegeven zijn: ‘artistic eminence, applicability,
international, socially engaged, interdisciplinary and media
directed’. De opleiding wil ontwerpers opleiden die een
herkenbare stijl ontwikkelen, met oog voor ruimtelijk
ontwerpen en diverse doelgroepen in relatie tot de communicatiestrategie van een bedrijf.
> Een opleiding profileert zich met een analytisch model voor

letterontwerpen dat ook internationaal navolging kent.
> Een andere opleiding profileert zich met de door haar

> In enkele andere opleidingen krijgt de maatschappelijke

plaats van het ontwerpen en vormgeven dan weer prominent
aandacht. Eén panel omschrijft dit als volgt: ’De opleiding
leidt vormgevers op die zich bewust zijn van de maatschappelijke complicaties van hun ontwerpen en oog hebben voor
de mens met al zijn persoonlijke en maatschappelijke
behoeften. Deze ontwerper is in staat op hoog niveau vorm
te geven aan de toekomst van een steeds veranderende
maatschappij.’ Daarnaast komt gerichtheid op de eigen
omgeving en het werkveld ook voor als profilering: ‘De opleiding draagt in de regionale culturele sector bij aan regionale
exposities en culturele manifestaties. De opleiding onderscheidt zich door haar omgevingsgerichtheid, waarbij de
relatie met het werkveld prominent is.’
> Ten slotte toont een panel zich in zijn rapportage enthou-

siast over de manier waarop enkele afstudeerrichtingen erin
slagen zich goed in (inter)nationaal verband te positioneren.

Master
Voor masteropleidingen bestaat geen landelijk profiel.
De zeven geanalyseerde masteropleidingen hebben zelf - in
overleg met het beroepenveld en afgestemd op internationale
ontwikkelingen - opleidingsprofielen opgesteld. Uit de hierna
volgende voorbeelden blijkt dat ook de masteropleidingen in
hun doelstellingen duidelijk aangeven waarvoor zij staan en
waarmee zij zich profileren.
> Een opleiding staat voor een nieuwe houding binnen design:

de academie stimuleert tot ‘hergebruik’ en ‘herontdekken’ in
het zoeken naar iets nieuws, betrekt de sociale context en
het milieu bij het vormgeven, legt de nadruk op inventiviteit
en conceptuele aanpak en ziet vorm of afbeelding niet altijd

ontwikkelde flexibele, ontwerpmethodiek: een scanning- en
interventietechniek, vormgegeven via het ‘visueel essay’,
> Nog een andere opleiding is geheel gericht op nieuwe media.

De opleiding wil ontwerpers opleiden tot zelfstandige initiators die een eigen markt creëren.

3  ⁄ Instroom
3.1 ⁄ Toelatingseisen, selectiecriteria en
toelatingsprocedure
Bachelor
De formele toelatingseisen zijn van toepassing. Voor de
bacheloropleidingen Vormgeving moet evenals bij alle andere
hbo-bacheloropleidingen worden voldaan aan de vooroplei­
dingseisen (WHW artikel 7.24). Dat komt er op neer dat kandidaat-studenten in het bezit moeten zijn van een diploma havo,
vwo of mbo niveau 4. Buitenlandse studenten dienen een
vergelijkbaar diploma te kunnen voorleggen en in een enkel
geval eveneens een NT2 diploma (Nederlands Tweede Taal).
Verder kunnen talentvolle studenten die niet voldoen aan de
wettelijke diplomavereisten worden toegelaten na een test die
uitwijst of een hbo-studie binnen hun bereik ligt.
Bij ministeriële regeling worden voor de opleidingen op het
gebied van de kunst (en voor de lerarenopleidingen op het
gebied van de kunst) in verband met de organisatie en
inrichting van het onderwijs dan wel de kennis of vaardigheden van de aanstaande studenten en extranei specifieke
eisen gesteld in aanvulling op de eisen, bedoeld in artikel 7.24.
De aanvullende eisen die worden gesteld op basis van art.
7.26a van de WHW, zijn opgenomen in de regeling aanvullende
Hoofdst uk 4 – D eel rappor t Vor mgev i n g

49

eisen hoger onderwijs en kunstonderwijs 2007. De aanvullende eisen die gelden voor de opleidingen Vormgeving zijn
als volgt in de regeling geformuleerd:
artistieke aanleg die blijkt uit:

Voor alle bacheloropleidingen beoordelen de verschillende
panels het facet 2.5 'instroom' met goed. De panels oordelen
positief over de wijze waarop de instellingen de toelatings­
procedure organiseren, over de helderheid van de procedureen selectiecriteria en over de garanties ten aanzien van de
objectiviteit van de besluitvorming.

> beeldend vermogen, werken vanuit waarneming en vanuit

fantasie
> gevoel voor kleur, vorm en materiaal
> oorspronkelijkheid en eigenzinnigheid

Daarnaast hanteren de bacheloropleidingen in het domein
Vormgeving extra selectiecriteria, afhankelijk van het
uitstroomprofiel, de aangeboden studierichting of een eigen
profilering. Een voorbeeld van een set selectiecriteria is:
‘kennis van beeldende kunst en vormgeving, beeldende
vaardigheden, productiviteit en creativiteit.’ Zo formuleert elke
opleiding vergelijkbare criteria waarmee wordt vastgesteld of
de kanditaat-studenten over voldoende algemeen beeldend
vermogen beschikken. Daarnaast wordt motivatie als een
belangrijk criterium beschouwd. Toelating geschiedt door
middel van een toelatingsprocedure aan de hand waarvan
deze criteria worden getoetst. Eén van de opleidingen toetst
het vereiste beginniveau met behulp van de zeven landelijk
geformuleerde eindkwalificaties. Binnen deze opleiding
hanteert elke studierichting verder eigen criteria en methodes
om de kandidaten te toetsen. De toelatingsproef bij alle
opleidingen bestaat erin opdrachten te maken of een portfolio
te tonen en een individuele toelichting te geven tijdens een
gesprek. Een toelatingscommissie selecteert en motiveert de
beslissingen.
Diverse vooropleidingstrajecten pogen de aansluiting op
het hoger kunstvakonderwijs te verbeteren. Bijna alle
bachelor­opleidingen kennen voortrajecten in de vorm van
oriëntatiecursussen, samenwerking met scholen in het
voortgezet onderwijs (bijvoorbeeld kunstklassen) en het mbo
in de omgeving van de opleiding. Doorstroming vanuit mbo-4
naar het hoger kunstvakonderwijs blijft achter, zo blijkt uit de
landelijke cijfers. Ter bevordering van de instroom vanuit het
mbo is het initiatief van een hogeschool vermeldenswaard:
het project MUZE, gericht op het ontwikkelen van een regionaal scholingsmodel met kunstvakopleidingen van verschillende niveaus. Enkele projectonderdelen zijn: talentscouting,
informatievoorziening naar ouders en scholen, organiseren
van een docentpool, ontwikkeling van een aan­sluitings­
programma. Het project bevindt zich nog in de pilotfase en
wel in het domein ‘dans’. Het betreffende panel verwacht veel
van dit initiatief ook voor de andere kunst­disciplines.

50

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Master
Een voltooide bacheloropleiding is minimaal vereist om in
te stromen in een masteropleiding. Elke masteropleiding
preciseert welke vooropleidingen in aanmerking komen.
Buitenlandse studenten kunnen instromen met een vergelijkbare graad. Ook aspirant-studenten met een vergelijkbare
ervaring in de beroepspraktijk mogen zich aanmelden.
De selectieprocedure bestaat bij de meeste opleidingen uit
twee fasen. De eerste fase voorziet in het overleggen van
motivatiebrieven, portfolio’s en getuigschriften. Vervolgens
vindt een toelatingsexamen plaats waarvoor eigen werk of
een projectvoorstel moet worden gepresenteerd.
Alle opleidingen werken minstens met één toelatings­
commissie waarin naast docenten al dan niet externen of
alumni zetelen. Selectiecriteria betreffen onder meer de
kwaliteit van de presentatie, ambitie, persoonlijke doelen,
verbeeldingskracht, mogelijkheden tot groei en ontwikkeling,
potentiële kwaliteit van ideeën, concepten en gedachten die
in het masterprogramma kunnen worden verdiept en verrijkt,
beheersing van het Engels, en referenties. Daarnaast moet
uit een motivatietekst of gesprek blijken in welke mate de
kandidaat-student reële verwachtingen heeft van wat de
opleiding te bieden heeft. Bij één van de masteropleidingen
vindt het panel de gehanteerde selectiemethode en -criteria
echter niet helder. ‘Begrippen als motivatie en talent zijn in
de optiek van het panel te vaag en de aanpak is te intuïtief.
Het gevaar van zelfbevestiging is daarom niet ondenkbaar,
vindt het panel en beoordeelt dit facet bij deze opleiding
daarom met een voldoende.’ Verder worden alle opleidingen
met goed beoordeeld op het facet 2.5 'instroom'.

3.2 ⁄ Aanmeldingen en aard van de instroom
Bachelor
Bacheloropleidingen in het domein Vormgeving krijgen meer
aanmeldingen dan ze kunnen honoreren. Twee visitatie­
rapporten bevatten cijfergegevens: bij één opleiding wordt
een derde van het aantal aangemelde studenten toegelaten
en bij een andere opleiding vijfentwintig tot dertig procent.
Voorts melden de panels dat de opleidingen Vormgeving veel
buitenlanders aantrekken vanwege de internationale reputatie van de Nederlandse design. Dat bepaalt mede dat de
opleidingen de beste studenten kunnen selecteren. Een panel

waardeert: ‘de maatregelen die de opleiding neemt om een
kwalitatief goede instroom te borgen. De internationale
profilering werkt in de praktijk voorts kwaliteitsverhogend.’
Een ander panel noteert dat de aspirant-studenten met een
allochtone achtergrond speciale aandacht krijgen: ‘De instelling streeft ernaar dat haar studentenpopulatie een afspiegeling is van de omgeving en wil de werving voor de poort
expliciet richten op het werven van nieuwe doelgroepen en
spoort hiertoe ‘verborgen talenten’ op.’ Actieve werving van
studenten (scouting) en het gericht informeren van geïnteresseerde studenten (bijvoorbeeld via de website) hebben
mogelijk ook een kwaliteits­bevorderend effect.

Master
Bij de zeven masteropleidingen worden in totaal vijf tot dertig
studenten per opleiding per jaar toegelaten. Eén van de
opleidingen meldt te streven naar steeds meer naamsbekendheid, zodat zich jaarlijks meer studenten aanmelden. In het
rapport staat: ‘Dan kan de opleiding strenger gaan selecteren
en kwalitatief steeds betere studenten aannemen.’ In een
ander visitatierapport staat dat: ’er naast gewone aanmeldingen actief wordt geworven door te scouten tijdens eind­
examenpresentaties op initiële opleidingen in Nederland.’
Bij drie masteropleidingen wordt in het dossier het toelatingspercentage genoemd: respectievelijk (vanaf) tien, vijfentwintig
en vijftig procent.
Uit de visitatierapporten blijkt dat de instroom vanuit de eigen
bacheloropleiding miniem is, omdat de eigen afgestudeerden
naar het buitenland trekken voor een vervolgopleiding.
De buitenlanders stromen wel massaal toe, omdat zij willen
kennismaken met de conceptuele wijze van vormgeven die in
hun eigen, veelal een traditionele vooropleiding, niet aan bod
is gekomen. In één van de rapporten wordt genoemd dat
vijfennegentig procent van de studenten afkomstig is uit
het buitenland. Aan een andere masteropleiding bezit bijna
een derde van de studenten de Nederlandse nationaliteit,
een evenredig deel is afkomstig uit de EU en ruim een derde
(38%) van de studenten is van elders afkomstig.
Bij meerdere opleidingen wordt bij het samenstellen van
nieuwe groepen gelet op de beschikbare werkplekken,
de diversiteit en de verhoudingen binnen de groep.
De opleidingen streven naar synergie tussen studenten die
in verschillende disciplines werken, verschillende media
hanteren en uit verschillende culturen afkomstig zijn.
Een groep met een diverse samenstelling is van grote waarde
voor het creatieve proces en de individuele ontwikkeling.

4  ⁄ Systematische actualisering
4.1 ⁄ Verbinding van de docenten met de
beroepspraktijk
Bachelor
Een groot deel van de docenten van de bacheloropleidingen is
naast hun aanstelling actief in de beroepspraktijk. Ze zijn
bijvoorbeeld werkzaam als zelfstandig ontwerper of werken
bij een ontwerpbureau of een ontwerpafdeling van een bedrijf.
De docenten onderhouden zeer frequent en intensief
contacten met het werkveld en leggen door middel van deze
contacten een concrete verbinding tussen werkveld en
programma. Dat geldt a fortiori voor die docenten die zelf in
de beroepspraktijk werkzaam zijn. De verbinding tussen werkveld en programma wordt nog versterkt doordat de opleiding
veelvuldig gebruik maakt van gastdocenten. Een panel merkt
op dat ook de theoriedocenten buiten de academie op hun
vakgebied actief zijn: als criticus, als curator of als organisator. Een score excellent voor een opleiding wordt onder meer
beargumenteerd op basis van het feit dat ‘de gastdocenten de
opleiding niet alleen beschouwen als een plek waar ze les
komen geven, maar ook als een ‘community of practice’ waar
ze met vakbroeders en zusters en met studenten over hun vak
kunnen praten en van elkaar kunnen leren en waar ze
signalen kunnen opvangen van wat er gebeurt in de wereld
van hun vakdomein.’

Master
De masteropleidingen werken met kleine vaste teams en
daarnaast met docenten die tijdelijk als freelancer worden
ingezet. Bij verschillende opleidingen functioneren kernteams
van enkele docenten, die een grotere aanstelling hebben
binnen de academie, met daaromheen professionals met een
beperkte, vaak tijdelijke aanstelling. Deze professionals zijn
voor een groot deel van hun tijd werkzaam in de actuele
beroepspraktijk en zorgen voor actuele inhoudelijke input.
Doelbewuste werving van docenten met een tijdelijke aanstelling maakt inhoudelijke sturing mogelijk. Overigens zijn alle
(gast)docenten actief in het (veelal internationale) werkveld
van de autonome en toegepaste kunst, geschiedenis, cultuur,
architectuur, mode, theater, muziek of (industrieel) design.
Eén masteropleiding selecteert voor het theoretische onderwijs docenten uit het universitaire onderwijs. Die theorie­
docenten verzorgen lessen en begeleiden studenten bij hun
onderzoeksprojecten.
De twee toegekende scores excellent worden als volgt onderbouwd: ‘Het panel stelt op basis van de gesprekken en de
documentatie vast dat het docentenbestand van de opleiding
voorziet in vele gerenommeerde namen met een erkende
Hoofdst uk 4 – D eel rappor t Vor mgev i n g

51

status op het gebied van vormgeving, beeldende kunst en
relevante culturele sectoren. (…) Het panel is van oordeel dat
de opleiding door gebruik te maken van gastdocenten een
zeer duidelijke relatie legt tussen de opleiding en de praktijk.
Gastdocenten maken het bij uitstek mogelijk de praktijk
binnen de opleiding te halen en geven studenten de mogelijkheid tijdens hun studie aan hun netwerk te werken. Ook is de
opleiding vanwege de flexibele contracten in staat in te spelen
op nieuwe ontwikkelingen en de wensen van studenten.’ en
‘Alle docenten behoren tot de internationale top (…) en worden
door de internationale gemeenschap gezien als trendsettend
en toonaangevend en zijn overduidelijk zelf een ‘master’ op
hun vakgebied.’

4.2 ⁄ Betrokkenheid van de alumni
Bachelor
De Kunstmonitor van de HBO-raad voorzag in een structurele
en vergelijkende input van evaluatiepunten voor de opleidingen. De betrouwbaarheid van die informatie was evenwel
beperkt, vanwege de lage respons op de alumni-enquêtes.
Daarnaast constateren de panels dat enkele opleidingen
panelgesprekken, schriftelijke enquêtes of telefonische
interviews voeren, al dan niet voor het eerst. Eén opleiding
heeft dan weer een alumnicommissie ingesteld die twee keer
per jaar bij elkaar komt. Toch is ‘de relatie met het interne
kwaliteitszorgsysteem nog beperkt en te vrijblijvend’, volgens
het panel.
Anderzijds benoemen de panels een heel aantal initiatieven
of contacten als informeel. Bijvoorbeeld de contacten die een
opleiding met de alumni onderhoudt via een bureau dat
workshops en opdrachten voor alumni organiseert. In ruil
hiervoor ontvangt de opleiding informatie van alumni over
de aansluiting van de opleiding op de beroepspraktijk. Andere
voorbeelden om de communicatie te bevorderen zijn: alumniwebsites of alumniverenigingen en -netwerken, gastdocentschappen door alumni, expositiemogelijkheden voor alumni,
refreshment courses en workshops. Opleidingen hopen via die
kanalen en activiteiten inzicht te krijgen in de behoefte aan
(bij)scholing onder alumni en de nodige (eind)competenties.
Daarnaast pogen enkele opleidingen om hun alumnibeleid
uitdrukkelijker gestalte te geven.
Vier van de negen opleidingen scoren een goed en vijf
opleidingen een voldoende voor het facet 5.3 'betrekken van
medewerkers, studenten, alumni en het beroepenveld'.

Master
De zeven masteropleidingen onderhouden eveneens veelal
informele relaties met hun alumni. Alumni worden uitgenodigd op open dagen, eindexamenexposities, presentaties,
52

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

conferenties, voor lezingen of soms als gastdocent.
Opleidingen houden bij welke alumni prijzen en subsidies
krijgen, wie waar exposeert en hoe critici over hen schrijven.
Eén opleiding heeft in april 2006 een tevredenheids- en
loopbaanonderzoek laten uitvoeren onder afgestudeerden
met het oog op de visitatie.
Panels kennen aan vijf van de zeven opleidingen de score
voldoende toe voor het facet 5.3 'betrekken van medewerkers,
studenten, alumni en het beroepenveld'.
Twee opleidingen scoren goed op het formeel betrekken van
alumni bij de kwaliteitszorg. In het ene geval omdat de opleiding de stakeholders (inclusief de alumni) adequaat betrekt
bij de kwaliteitszorg aan de hand van de plan-do-check-act
cyclus. In het andere geval omdat de alumni en het beroepenveld via panelgesprekken en interviews actief worden
betrokken bij de kwaliteit van de eindcompetenties van de
opleiding.
Vier van de zeven masteropleidingen hebben zich in het jaar
van de visitatie voorgenomen om de contacten met de alumni
te verbeteren en te formaliseren.

4.3 ⁄ Betrokkenheid van het beroepenveld
Bachelor
De opleidingen houden continu zicht op de actuele ontwikkelingen via veldraadplegingen, contacten met beroepsverenigingen of met externen in de eindexamencommissies, zij het
op een informele of incidentele wijze.
Naast die informele activiteiten of contacten heeft een aantal
opleidingen een beroepenveldcommissie of werkveldadviesraad, die op een regelmatige basis vergadert en waarin
toonaangevende personen zetelen die de breedte van het
beroepenveld vertegenwoordigen. Deze commissies kunnen
betrokken zijn bij zowel het proces als bij het resultaat van
de opleidingen. Ze fungeren bijvoorbeeld als stagebieder en
als deskundige bij het eindexamen. Verder bespreken ze de
uitkomsten van tevredenheidsonderzoeken, signaleren ze
ontwikkelingen binnen het vakgebied, doen ze aanbevelingen
om de eindkwalificaties of de programma’s bij te stellen en
bewaken ze de aansluiting van het onderwijs op de beroepspraktijk. Vermeldenswaard is de vertegenwoordiging van een
universiteit in een werkveldcommissie, waarmee de opleiding
een goede aansluiting met het wetenschappelijk onderwijs
beoogt te waarborgen.
Voor de meerderheid van de bacheloropleidingen geldt echter
dat de werkveldcommissie pas recent is opgericht, dat de
aanwezige werkveldcommissie niet of op een onregelmatige
basis samenkomt, of dat de opleiding voornemens is een
werkveldcommissie op te richten. Eén van de instellingen acht

een officiële beroepenveldcommissie niet nodig, aangezien
hoofden en docenten van de academie voor het overgrote deel
van hun werktijd direct betrokken zijn bij actuele ontwikkelingen in de beroepspraktijk en zodoende voor de opleiding als
beroepenveldcommissie fungeren. In het overleg dat de
leiding van deze opleiding heeft met de coördinatoren en de
docenten, worden nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen
gesignaleerd en besproken en worden de geldigheid van de
eindtermen en de actualiteit van het curriculum ter discussie
gesteld.

Master
De bevindingen bij de bacheloropleidingen zijn ook van
toepassing op de masteropleidingen. Enkele opleidingen
betrekken het beroepenveld bij de kwaliteitszorg op een
structurele en formele wijze. Deze opleidingen voeren bijvoorbeeld panelgesprekken of houden interviews, waarvan de
resultaten aantoonbaar meegenomen worden in de besluitvorming.
Voor de meeste masteropleidingen zijn de panels evenwel van
oordeel dat de betrokkenheid van het werkveld een formelere
opzet behoeft en dat evaluaties met externen systematischer
moeten worden uitgevoerd.

5  ⁄ Trends en ontwikkelingen
Hieronder volgen een toelichting of voorbeelden bij de trends
uit het rapport van de Projectorganisatie Kunstvakonderwijs
van 1999. Een nadere omschrijving van die trends staat
uit­gewerkt in bijlage 1.

5.1 ⁄ De veranderende relatie tussen kunst en
maatschappij
Vormgevers houden zich per definitie bezig met maatschappelijke wensen en behoeften en ontwikkelen in functie
daarvan producten. De opleidingen willen ontwerpers
opleiden die in staat zijn vorm te geven aan de toekomst van
een steeds veranderende maatschappij. Zo stimuleert een
academie tot ‘hergebruik’ en ‘herontdekken’ in het zoeken naar
iets nieuws en betrekt ze de sociale context en het milieu bij
het vormgeven. Een andere opleiding wil studenten bewustmaken van de sociale en ethische implicaties van het vak.

5.2 ⁄ Kunstenaars in de netwerksamenleving
Enkele bevindingen met betrekking tot de zakelijke en
communicatieve vaardigheden en de gemengde beroeps­
praktijk:

> Een onderwijsinstelling richt in 2007 een ‘Center for

Entrepreneurship in the Arts’ op.
> Een opleiding gaat nadrukkelijk in op de (dienst)relatie van

de ontwerper met de klant.
> Een andere opleiding biedt een ‘Business Art’-stage aan.
> Aanvullend op de landelijke domeincompetenties legt

weer een andere opleiding een bijkomend accent op de
competenties communicatief vermogen en vermogen tot
samenwerken binnen het artistiek domein.
> Een aantal opleidingen beschikt over een projectbureau

dat opdrachten van externe opdrachtgevers aanneemt en
doorspeelt naar studenten.
> Eén van de opleidingen heeft een module ‘Gemengd bedrijf’

ontwikkeld om studenten voor te bereiden op de ondernemende kant van het vak.
> Afgestudeerden begeven zich in verschillende contexten/

omgevingen. Vormgevers werken op toegepaste terreinen
zoals grafisch ontwerpen, ruimtelijk ontwerpen etc.
Ze werken binnen het culturele veld (musea, kunstenaarsboeken, culturele instellingen etc.), maar zoeken ook andere
omgevingen voor hun professionele bijdrage in economische
en maatschappelijke sectoren.
Enkele bevindingen met betrekking tot de interdisciplinaire
verbanden:
> Een masteropleiding Grafische Vormgeving rekent onder

meer de disciplines multimedia design, graphic design en
webdesign tot het werkterrein. Ook worden op het vlak van
technologieën, materialen of toepassingen cross-overs
gemaakt naar de autonome beeldende kunst.
> In de filosofie van één van de opleidingen zijn de scheids-

lijnen vervaagd tussen de kunsten en de vormgevings­
disciplines onderling, tussen high en low culture, tussen
kunst en technologie, informatie en entertainment.
Het beroepenveld is nu immers interdisciplinair en maakt
deel uit van een mondiale beeldcultuur.
> Eén van de academies beschikt over twee interdisciplinaire

platforms (Crosslab en Stadslab), waarin de academie
het traditioneel strikte onderscheid tussen autonoom en
vormgeving opheft. In het StadsLab werken studenten in
interdisciplinaire teams aan praktijkcases uit de stad in
samenwerking met externe partijen. Het staat open voor
Hoofdst uk 4 – D eel rappor t Vor mgev i n g

53

studenten uit andere richtingen. Het CrossLab (recent
gestart) ontwikkelt innovatief en technologisch hoogwaardig
mediaonderwijs. Het fungeert als studierichting-­
overstijgend platform (Lab) en als vast onderdeel van
het curriculum.
> Opleidingen dragen ook bij aan de ontwikkeling van het

vakgebied. Een masteropleiding signaleert dat de ontwerper
in plaats van vormgever van het uiterlijk van communicatie
steeds meer de redacteur en co-auteur van structuur en
inhoud van die communicatie wordt. Daarbij is van belang
dat innovatie steeds meer plaatsvindt binnen samenwerkingsverbanden en netwerken dan dat innovatie tot stand
komt door individuele talenten.

5.3 ⁄ Verbindingen tussen disciplines

zodanig, dat zij mede richting (zullen) geven aan de
ontwikkelingen in het internationale domein.’
> Docenten beschikken over een uitgebreid internationaal

netwerk en zijn op de hoogte van actuele ontwikkelingen.
> Opleidingen Vormgeving profileren zich internationaal op

diverse wijzen. Zo heeft een academie een boek uitgegeven
met een vernieuwende ontwerpmethode, welke inmiddels in
verschillende (inter)nationale onderwijsinstellingen wordt
nagevolgd.
> Studenten van alle opleidingen worden in de gelegenheid

gesteld om buiten Nederland programmaonderdelen,
cursussen, workshops of stages te volgen. Studenten
Vormgeving trekken met excursies naar tentoonstellingen
en werkreizen regelmatig de grens over.

> Eén van de opleidingen brengt verschillende disciplines

onder één noemer die traditioneel als aparte vakgebieden
worden beschouwd, zoals textiel, keramiek, glas en edelsmeden. Ook meubelvormgeving, productvormgeving en
accessoires vallen onder het domein van de opleiding.
> Een andere opleiding stimuleert het werken in een interdis-

ciplinaire context. Studenten werken met en naast studenten
uit andere disciplines aan opdrachten. Bijvoorbeeld:
samenwerking met de Filmacademie in Moskou.
> Twee onderwijsinstellingen werken samen met de universi-

teiten in hun regio voor wat betreft het theoretisch onderwijs. Studenten volgen (kunst)theorie aan de universiteit.

5.4 ⁄ Internationalisering
> De opleidingen onderhouden veel contacten met buiten-

landse academies of instellingen. Een aantal is lid van een
internationaal netwerk.
> Om hun werk aan de man te brengen kijken vrije vormgevers

steeds meer over nationale grenzen heen. Eén van de
bacheloropleidingen meldt dat de alumni overwegend in
het buitenland werk vinden. Ook het aantal docenten en
gastdocenten van buiten Nederland neemt toe.
> De opleidingen en met name de masters toetsen hun eind-

kwalificaties regelmatig aan de internationale netwerken.
Bij één van de opleidingen schrijft het panel: ‘De in samenspraak met het internationale werkveld opgestelde beroepscompetenties zijn, naar het oordeel van het panel, veel meer
dan alleen een goede afspiegeling van de ontwikkelingen
binnen de internationale modevormgeving, zij zijn zelfs
54

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

5.5 ⁄ Technologisering
De opleidingen vormgeving houden zich bij uitstek bezig met
nieuwe technologie bijvoorbeeld in het kader van enkele lectoraten zoals ‘Ecodesign’ en ‘duurzaam ontwerpen’ en ‘Tomorrow
matters’. Het laatst genoemde lectoraat gaat over onderzoek
naar de rol van materialen in een innovatief productontwerp.
Daarnaast vervullen de opleidingen Vormgeving een actieve
rol in de ontwikkelingen op het gebied van de digitale media.

5.6 ⁄ Inhoudelijke ontwikkelingen
De opleidingen Vormgeving besteden alle in meer of mindere
mate aandacht aan het ambacht (zie hiervoor de bevindingen
bij punt 1.3).
Daarnaast beklemtonen meerdere opleidingen in hun
profilering de artisticiteit en/of het conceptuele denken.
Net als autonome beeldende kunstenaars maken veel
ontwerpers ‘vrij werk’ door op eigen initiatief producten te
ontwikkelen. Ze zijn daarmee zelfstandige initiators en
creëren een eigen markt. De grens met autonome beeldende
kunst is daarbij open. In een visitatierapport wordt opgemerkt
dat innovatie steeds meer plaatsvindt binnen samenwerkingsverbanden en netwerken dan dat innovatie tot stand
komt door individuele talenten.

Hoofdst uk 4 – D eel rappor t Vor mgev i n g

55

Hoofdstuk
5
Deelrapport
Dans

Overzicht van sterke punten en
aandachtspunten uit de conclusies

Nederland telt zes bachelor- en vier
masteropleidingen Dans.
In 2008 stonden in totaal 760 studenten
ingeschreven bij de bacheloropleidingen
en 41 studenten bij de masteropleidingen
Dans. In het jaar 2008 stroomden 261
bachelor- en 26 masterstudenten in en
behaalden in het cursusjaar daarvoor
177 bachelor- en 20 masterstudenten
hun diploma.
Het deelrapport Dans is gebaseerd op negen visitatierapporten (één daterend uit 2007, de andere uit 2006) van
zes bachelor- en drie masteropleidingen. Opleidingen die
geaccrediteerd zijn via de procedure Toets nieuwe opleidingen
zijn niet meegenomen in de analyse.
Scores geanalyseerde facetten Dansopleidingen
1.1

1.3

2.1

Ba 1

G

G

V

Ba 2

G

G

V

Ba 3

G

G

G

Ba 4

G

G

Ba 5

G

G

Ba 6

G

V

G

Ma 1

G

G

G

Ma 2

G

G

G

Ma 3

G

G

G

2.2

2.5

2.7

3.1

5.3

6.1

V

V

G

G

V

V

G

G

G

G

V

V

G

G

G

G

V

E

G

G

G

G

G

V

V

G

G

G

G

G

V

G

V

V

G

G

G

V

G

G

G

G

V

V

G

G

G

E

V

G

G

V

G

G

G

V

Sterke punten bacheloropleidingen Dans
> landelijk vastgestelde uitstroomprofielen voor Danser en

Choreograaf vormen de basis voor de bacheloropleidingen
Dans, waardoor de kwaliteit en de actualiteit van de
doelstellingen is geborgd
> diversiteit in het aanbod door het uitgebreide palet aan
accenten die opleidingen leggen
> sterke individuele gerichtheid binnen het competentiegericht leren
> de ambachtelijke, danstechnische scholing vormt de kern
van de opleidingen
> aandacht voor de voorbereiding op de beroepspraktijk,
voornamelijk door middel van stages
> stringent instroombeleid
> aanbod van geïntegreerde en/of niet-geïntegreerde vooropleidingen
> toenemende interdisciplinariteit, diversiteit en gerichtheid
op internationale samenwerkingsverbanden en nieuwe
mediatechnieken
> docenten voldoen aan kwaliteitseisen op het gebied van
werkervaring en leggen een verbinding met de beroepspraktijk
> voorbereiding van studenten op diverse maatschappelijke
rollen en een gemengde beroepspraktijk
> een groot deel van de afgestudeerden vindt werk binnen niet
al te lange tijd

Aandachtspunten bacheloropleidingen Dans
> nader toelichten en verder structureel uitwerken van de

competentie ondernemerschap in de programma’s
> verdere integratie en aansluiting tussen praktijk en

1.1
1.3
2.1
2.2
2.5
2.7
3.1
5.3
6.1

Domeinspecifieke eisen
Oriëntatie HBO
Eisen HBO ‘Programma’
Relatie doelstellingen en inhoud programma
Instroom
Afstemming tussen vormgeving en inhoud
Eisen HBO ‘Personeel’
Betrekken van medewerkers, studenten, alumni en
het beroepenveld
Gerealiseerd niveau

theoretische vorming
> expliciteren van de aandacht voor onderzoeksvaardigheden

of onderzoeksgerelateerde activiteiten in de programma’s
> het formeel en structureel betrekken van de alumni en het

beroepenveld bij de kwaliteitszorg van de opleiding

Sterke punten masteropleidingen Choreografie
> de eindkwalificaties sluiten aan bij het niveau van een

zelfstandig choreograaf die kan functioneren in een
multidisciplinaire omgeving
> de opleidingen profileren zich op het vlak van onderzoek/
compositie, nieuwe technieken/technologieën en samenwerking/interdisciplinariteit

Hoofdst uk 5 – D eel rappor t D a n s

57

> verdieping via theoretische vorming en onderzoek en

versterking van de maturiteit en de artistieke identiteit
> competentiegericht onderwijs waarin de artistieke onderzoeksvraag centraal staat
> integratie van theorie en praktijk door de centrale plaats van
de onderzoeksvraag en de werkervaring van studenten
> aandacht voor het ontwikkelen van zakelijke vaardigheden
> de onderzoeks- en opleidingsvraag van studenten vormt een
essentieel onderdeel van de instroomselectie
> internationale samenstelling van de docententeams
> toenemende interdisciplinariteit, diversiteit en gerichtheid
op internationale samenwerkingsverbanden en nieuwe
mediatechieken
> voorbereiding van studenten op diverse maatschappelijke
rollen en een gemengde beroepspraktijk
> via stages en via de uitgebreide netwerking presenteren
studenten zich aan potentiële werkgevers
> de opleidingen houden in hun instroombeleid rekening met
het beperkte aantal beschikbare arbeidsplaatsen

Aandachtspunt masteropleidingen Choreografie

DANS :

A ⁄ Conclusies bij de
kernvragen
Bachelor
1 ⁄   Voorbereiding op de beroepspraktijk
De bacheloropleidingen Dans zijn gebaseerd op een landelijk
profiel met twee uitstroomprofielen: het profiel Danser en het
profiel Choreograaf. Ze leiden op tot beginnend danser of
beginnend choreograaf. Zij hebben kwalificaties op hboniveau geformuleerd die goed aansluiten bij de eisen van het
beroepenveld. Het hanteren van het landelijk profiel en het
overleg met het werkveld zien de panels als een kwalitatieve
borging van de doelstellingen. Ook waarderen de panels de
inspanningen van opleidingen om de eindkwalificaties actueel
te houden.

> het formeel en structureel betrekken van de alumni en het

beroepenveld bij de kwaliteitszorg van de opleiding

De didactische concepten die de verschillende opleidingen
toepassen zijn competentiegericht. Wel geeft elke opleiding
aan competentiegericht onderwijs een eigen betekenis.
De panels hebben over het algemeen vertrouwen in de
didactische concepten en de werkvormen als uitwerking van
de doelstellingen. De noodzaak tot fysieke ontwikkeling vergt
in alle gevallen een sterke individuele benadering van de
studenten.
Verder vormt de ambachtelijke, danstechnische scholing
de kern van de bacheloropleidingen. Hiervoor is veel tijd
ingeruimd in de curricula.
Uit de visitatierapporten komt naar voren dat de bachelor­
opleidingen Dans veel aandacht besteden aan de voorbereiding en oriëntatie op de arbeidsmarkt door middel van stages
en werkveldoriëntaties. Alle studenten lopen één of meerdere
malen stage als danser bij dansgezelschappen.
Waar op basis van de visitatierapporten minder expliciet
aandacht binnen de onderwijsprogramma’s voor is - terwijl
het wel als competentie in het landelijk beroepsprofiel wordt
genoemd - is scholing in het ondernemerschap, en met name
de zakelijke kant daarvan. Enerzijds gaan niet alle panels hier
nader op in; anderzijds formuleren de panels en het werkveld
kanttekeningen bij de voorbereiding op het ondernemerschap.
Ze vinden bijvoorbeeld dat ondernemerschap structureel of
geïntegreerd dient te worden aangeboden in de programma’s.

58

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Een aandachtspunt is dan ook geformuleerd aangaande
de competentie ondernemerschap. Het lijkt erop dat de
bachelor­opleidingen in de eerste plaats rekenen op de
werkveld­oriëntaties en de stages om studenten de nodige
beroeps­­­voorbereiding mee te geven. Daar leren ze immers op
eigen benen staan, contractgesprekken en functioneringsgesprekken voeren en zakelijke en financiële afspraken maken.
De theoretische scholing van de studenten vinden de panels
over het algemeen relevant en toereikend. Toch merken ze
meermaals op dat de integratie tussen praktijk en theorie
beter kan. Dat vormt een aandachtspunt voor de bachelor­
opleidingen Dans, zeker omdat deze opmerking een keer
terugkomt als kanttekening bij het niveau van de eindwerken.
Op basis van het beperkt aantal bevindingen uit de visitatierapporten is niet duidelijk welk belang de bacheloropleidingen
hechten aan onderzoeksvaardigheden of onderzoeksgerelateerde activiteiten. Daarom is een aandachtspunt geformuleerd. Tijdens het gesprek met het disciplinenetwerk Dans is
bevestigd dat onderzoek in de betekenis van reflectie inherent
aanwezig is in de dansopleidingen. Tevens is aangegeven
dat de opleidingen momenteel bezig zijn met het helder
definiëren van de aandacht voor onderzoek en dit vervolgens
zichtbaar zullen maken in de programma’s. Dit proces is nog
in ontwikkeling.
De lectoraten (vernoemd in deel B/ bevindingen) stimuleren
de uitwerking van een onderzoeksaanpak of de ontwikkeling
van het vakgebied.
De panels zijn voorts van mening dat de studenten de eindkwalificaties bereiken en verwijzen in hun onderbouwingen
van het gerealiseerd niveau naar de professionele attitude,
het creatieve en vrije denken, naar het vakmanschap/artistieke niveau of naar het technische niveau en de individuele
stijl.
Uit onderzoeken en gesprekken bij enkele opleidingen blijkt
dat een groot deel van de afgestudeerden werk vindt binnen
niet al te lange tijd na het afstuderen. De alumni spreken zich
dan ook over het algemeen positief uit over de aansluiting op
de arbeidsmarkt. Wel komt naar voren dat afgestudeerden
nog meer voorlichting over de beroepspraktijk verwachten van
de opleiding. Ze wensen meer aandacht voor het functioneren
in verschillende beroepscontexten en voor het effectief en
efficiënt overbrengen van het eigen handelen, alsook voor het
mondeling en schriftelijk afstemmen en verantwoorden ervan.

2 ⁄   Profilering
Alle bacheloropleidingen hanteren het landelijk profiel voor de
twee uitstroomprofielen ‘Danser’ en ‘Choreograaf’ en werken
op basis daarvan een aanbod aan afstudeerrichtingen/specialisaties uit. Studenten kiezen voor de specialisatie Dans
vanaf het eerste studiejaar; voor de specialisatie Choreografie
vanaf het derde studiejaar (na een tweejarige algemene
dansopleiding). Eén opleiding start vanaf het eerste jaar met
Choreografie.
De profileringen van de opleidingen zijn uiteenlopend van aard
en krijgen vorm door: de diversiteit in mogelijke instroomroutes
en afstudeerrichtingen; de opvatting over dans; de mate van
inter/multidisciplinariteit; de keuze voor bepaalde speerpunten waaronder techniek, danser competenties, topniveau,
het ambacht of de creativiteit; de mate waarin diverse
beroepsrollen of uitstroomprofielen geïntegreerd worden
aangeboden; de gerichtheid op specifieke doelgroepen in
de beroepspraktijk.

3 ⁄   Instroom
Alle bacheloropleidingen hanteren de wettelijke voor­
opleidings­eisen en aanvullende eisen. Zij zetten hiertoe
professionele toelatingscommissies in en hebben over het
algemeen beoordelingscriteria vastgelegd waarop de selectiecommissies hun oordeel baseren. Een panel meldt in dit
verband dat geen gedifferentieerde toelatingseisen voor het
uitstroomprofiel Choreograaf gelden. De communicatie over
of de onderbouwing van de gehanteerde criteria komen een
enkele keer als kanttekening voor.
De opleidingen selecteren een beperkt aantal studenten uit
een groot aantal aanmeldingen, waardoor de studenten­
populatie van hoog niveau is. Tevens waarderen panels de
inspanningen die opleidingen leveren om de kwaliteit van
de toestroom en de Nederlandse selectiebasis of de belangstelling vanuit het vwo actief te verhogen, bijvoorbeeld door al
dan niet geïntegreerde voortrajecten te organiseren en/of hun
relatienetwerk met toeleverende scholen uit te breiden of te
verstevigen. Voorts meldt een panel dat structurele contacten
met toeleverende instellingen worden onderhouden om na te
gaan of de programma’s van de opleidingen aansluiten bij de
voor instromende studenten vereiste kwalificaties.
Behoudens één vermelding over de prognostische dimensie
van het intake-assessment, gaan de panels niet in op de
relatie tussen de selectie aan de poort en het gerealiseerd
niveau.

Hoofdst uk 5 – D eel rappor t D a n s

59

4 ⁄   Systematische actualisering
De panels zijn (uiterst) tevreden over de aansluiting van de
dansopleidingen op de actuele ontwikkelingen in het
beroepenveld via de vaste docenten en de gastdocenten.
De opleidingen stellen kwaliteitseisen aan hun personeel op
het gebied van werkervaring.
Alhoewel niet alle vaste docenten naast hun baan bij de
academies nog in de beroepspraktijk werkzaam zijn, vinden
de panels dat zij wel voldoende mogelijkheden krijgen om op
de hoogte te blijven van de laatste trends en ontwikkelingen
in het vakgebied.
De gastdocenten die opleidingen aantrekken, brengen zeer
specifieke en actuele expertise binnen. Zij kunnen zich
beroepen op (inter)nationale naam en faam.
Een evenwichtige mix in het docententeam tussen ervaren
docenten/coaches en jonge, actieve dansers geeft studenten
de kans zich breed te oriënteren.
Het facet 3.1 ‘eisen hbo personeel’ komt uit de analyse als één
van de sterkste facetten naar voren.
De formele en structurele samenwerking met de alumni en
het werkveld op het gebied van de kwaliteitszorg staat op
het moment van de visitaties in een aantal gevallen nog
grotendeels in de startblokken. Alumni-enquêtes en werkveldonderzoeken staan in de steigers, werkveldcommissies
worden opgericht of uitgebreid.
Het facet 5.3 dat onder meer gaat over het structureel
betrekken van de alumni en het beroepenveld komt uit de
analyse als het zwakste facet naar voren. De panels noemen
als verbeterpunt het (verder) formaliseren van de relaties
met deze gremia op een structurele wijze. Daarbij is van
belang dat opleidingen de rol en de meerwaarde erkennen
van deze stakeholders. Hiervan worden opleidingen zich
overigens steeds meer bewust.

5 ⁄   Trends en ontwikkelingen
Het vakmanschap en de artistieke ontwikkelingen vormen
de pijlers waarop de dansopleidingen zijn gestoeld.
De scheiding tussen de diverse dansvormen wordt steeds
diffuser, alsook het onderscheid tussen dans, theater en
visuele kunst. In dat verband valt op te merken dat de opleidingen mee veranderd zijn met de ontwikkelingen binnen de
‘entertainment’ sector. Niet alleen is in de dansopleidingen
sprake van een toenemende interdisciplinariteit en diversiteit,
maar ook van een algemene gerichtheid op internationale
samenwerkingsverbanden en het internationale werkveld.
Studenten Dans en Choreografie worden voorbereid om een
maatschappelijke positie in te nemen door invulling te geven
aan de verschillende rollen die de kunst in de samenleving
60

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

speelt. Daarnaast worden studenten opgeleid voor een
gemengde beroepspraktijk als danser, choreograaf, docent of
ondernemer. In toenemende mate bedden opleidingen nieuwe
mediatechnieken in het programma in.

Master
1 ⁄   Voorbereiding op de beroepspraktijk
Er is geen landelijk vastgesteld opleidingsprofiel met een
beschrijving van beroepsgerichte competenties voor een
opleiding Choreografie op masterniveau. De drie masteropleidingen Choreografie zijn ontwikkeld en afgestemd tussen
drie onderwijsinstellingen onder de naam ‘Dance unlimited’.
De competenties die de masteropleidingen in overleg met het
beroepenveld hebben opgesteld, bouwen voort op verworven
competenties op bachelorniveau en zijn op internationaal
niveau vergeleken. De eindkwalificaties sluiten volgens de
panels goed aan bij het niveau van een zelfstandig choreograaf, die kan functioneren in een multidisciplinaire omgeving.
De masteropleidingen bieden choreografen of dansers de
mogelijkheid tot verdere specialisatie. Het gaat om verdieping
van de initiële competenties in het bachelortraject van
choreograaf. Verdieping verwijst naar theoretische verdieping
en onderzoek. Daarnaast versterken de masteropleidingen
de maturiteit en de artistieke identiteit en verbreden ze de
reikwijdte van het toepassingsgebied. Tevens hechten deze
opleidingen belang aan het ambacht en de danstechniek.
De kern van deze opleidingen is ‘Choreographic research’ en
daarom staat de artistieke onderzoeksvraag van de student
gedurende de opleiding centraal in het competentiegericht
programma. De integratie van theorie en praktijk lijkt hierdoor
vanzelfsprekender dan in de bacheloropleidingen tot stand te
komen. Ook omdat deze studenten vaak reeds (werk)ervaring
hebben als choreograaf.
Daarnaast komt in het kader van de voorbereiding op het
ondernemerschap bijvoorbeeld het schrijven van projectvoorstellen voor subsidieaanvragen aan bod in de programma’s of
wordt gewerkt aan organisatorische en leidinggevende
competenties. Niettemin merkt het werkveld in een enkel
geval op dat vaardigheden op het gebied van communicatie
meer aandacht behoeven. Voorts leren studenten hoe ze hun
professionele carrière in stand kunnen houden met behulp
van een netwerk.
De panels zijn overtuigd van het masterniveau van de
afgestudeerden en verwijzen in hun onderbouwingen van

het gerealiseerd niveau naar (de aanpak/focus van) het onderzoek of het functioneren in een multidisciplinaire omgeving.

2 ⁄   Profilering
De masteropleidingen Dans situeren zich op het vlak van de
Choreografie. De opleidingen zijn sterk gericht op samenwerking en interdisciplinariteit en weerspiegelen de veelzijdigheid
van de danspraktijk met hun profilering op het vlak van
compositie/onderzoeksthema’s of op het vlak van nieuwe
technologieën/technieken.

3 ⁄   Instroom
Alle opleidingen zetten professionele toelatingscommissies
in en hebben beoordelingscriteria vastgelegd waarop de
selectiecommissies hun oordeel baseren. De opleidingen
selecteren een beperkt aantal studenten, aangezien de
plaatsen op de arbeidsmarkt beperkt zijn. Een essentieel
onderdeel van de selectie is de onderzoeks- en opleidingsvraag van de studenten. Tevens houden opleidingen bewust
rekening met diverse artistieke visies en achtergronden van
studenten.
Eén panel merkt op dat door een steviger marketingbeleid de
toeloop van sterke kandidaat-studenten zou kunnen stijgen.

opleidingen de rol en de meerwaarde erkennen van deze
stakeholders. Hiervan worden opleidingen zich overigens
steeds meer bewust.

5 ⁄   Trends en ontwikkelingen
Het vakmanschap en de artistieke ontwikkelingen vormen
de pijlers waarop de dansopleidingen zijn gestoeld.
De scheiding tussen de diverse dansvormen wordt steeds
diffuser, alsook het onderscheid tussen dans, theater en
visuele kunst. In dat verband valt op te merken dat de opleidingen mee veranderd zijn met de ontwikkelingen binnen de
‘entertainment’ sector. Niet alleen is in de dansopleidingen
sprake van een toenemende interdisciplinariteit en diversiteit,
maar ook van een algemene gerichtheid op internationale
samenwerkingsverbanden en het internationale werkveld.
Studenten Dans en Choreografie worden voorbereid om een
maatschappelijke positie in te nemen door invulling te geven
aan de verschillende rollen die de kunst in de samenleving
speelt. Daarnaast worden studenten opgeleid voor een
gemengde beroepspraktijk als danser, choreograaf, docent of
ondernemer. In toenemende mate bedden opleidingen nieuwe
mediatechnieken in het programma in.

4 ⁄   Systematische actualisering
De panels zijn (uiterst) tevreden over de rol van de docenten
voor de aansluiting van de dansopleidingen op de actuele
ontwikkelingen in het beroepenveld. Alle (gast)docenten
zijn zoveel mogelijk werkzaam als professional in de beroepspraktijk.
De panels waarderen vooral de internationale samenstelling
van de docententeams alsook het reflectieniveau waarvan de
docenten getuigen in het kader van (inter)nationale onderzoeksactiviteiten op het gebied van de artistieke ontwikkeling.
Het facet 3.1 ‘eisen hbo personeel’ komt uit de analyse als één
van de sterkste facetten naar voren.
De formele en structurele samenwerking met de alumni en
het werkveld op het gebied van de kwaliteitszorg staat op
het moment van de visitaties in een aantal gevallen nog
grotendeels in de startblokken. Alumni-enquêtes en werkveldonderzoeken staan in de steigers, werkveldcommisies
worden opgericht of uitgebreid.
Het facet 5.3 dat onder meer gaat over het structureel
betrekken van de alumni en het beroepenveld komt uit de
analyse als het zwakste facet naar voren. De panels noemen
als verbeterpunt het (verder) formaliseren van de relaties met
deze gremia op een structurele wijze. Daarbij is van belang dat
Hoofdst uk 5 – D eel rappor t D a n s

61

DANS :

B ⁄ Bevindingen bij de
kernvragen
1 ⁄   Voorbereiding op de beroepspraktijk
1.1 ⁄   Doelstellingen
Bachelor
De zes geanalyseerde bacheloropleidingen Dans hanteren
de landelijke opleidingskwalificaties, zoals ze zijn vastgesteld
door het Landelijk Netwerk Dans in 2002. Het opleidingsprofiel is gebaseerd op het beroepsprofiel en de startkwalificaties die in 1999 door de Projectorganisatie Kunstvakonderwijs
voor alle kunstdisciplines zijn opgesteld en die door een
vertegenwoordiging uit de dansberoepspraktijk en de
onderwijsinstellingen zijn gevalideerd.
Het opleidingsprofiel Dans kent twee specialisaties/
uitstroomprofielen: Danser en Choreograaf. Voor beide
profielen zijn drie competentiedomeinen geformuleerd:
een artistiek competentiedomein, een vaktechnisch
competentiedomein en een professioneel-maatschappelijk
competentiedomein waarbinnen elf competenties onderscheiden worden voor het uitstroomprofiel Danser en twaalf
voor het uitstroomprofiel Choreograaf.
Het gaat om de volgende competenties:
> visie
> creërend vermogen
> vermogen tot samenwerken
> communicatief vermogen
> analyserend vermogen
> ambachtelijk vermogen
> ondernemerschap
> omgevingsgerichtheid

gedragsindicatoren. Deze beschrijven de competenties in de
vorm van waarneembaar gedrag en in die beschrijving zitten
de benodigde kennis, vaardigheden en attitudes vervat.
Ze vormen een vertaling van de startkwalificaties van de
beginnende danser of choreograaf.
De zes bacheloropleidingen bieden alle het uitstroomprofiel
Danser aan. Vier van deze bacheloropleidingen richten
daarnaast ook de studierichting Choreografie in. Binnen het
uitstroomprofiel Danser organiseren drie onderwijsinstellingen ook andere afstudeervarianten zoals musicaltheater,
musicaldanser, jazz- en musicaldans. In één van de visitatierapporten refereert een dansacademie aan een landelijke
afspraak waarin staat dat de competenties van de afstu­
deervarianten binnen het profiel Dans moeten passen.
Het volgende hoofdstuk gaat nader in op de profilering van
elke opleiding.
Bijna alle bacheloropleidingen Dans worden met de score
goed beoordeeld op de facetten 1.1 ‘domeinspecifieke eisen’ en
1.3 ‘oriëntatie HBO’ voor het formuleren van hun doelstellingen
en eindkwalificaties. De panels verwijzen in hun beoordeling
steeds naar het landelijke profiel en de afstemming ervan met
het werkveld zoals blijkt uit de volgende overwegingen: ‘De op
landelijk niveau overeengekomen en door het werkveld gevalideerde beroepscompetenties zijn, naar het oordeel van het
panel, een goede afspiegeling van de ontwikkelingen binnen
het domein.’ en ‘De competenties van de opleiding zijn geformuleerd in termen van beroepscompetenties die aantoonbaar
in samenspraak met het beroepenveld zijn opgesteld en door
dat beroepenveld zijn gevalideerd, zowel landelijk als (via de
Werkveldcommissie) regionaal. Daarmee is op het niveau
van de opleidingsdoelstellingen de oriëntatie op het werkveld
geborgd.’ Ook waarderen de panels de inspanningen van opleidingen om de eindkwalificaties actueel te houden: ‘De opleiding heeft de actualisering van haar eindkwalificaties en
doelstellingen goed geborgd door partner te zijn in het project
Onderhoud en Kwaliteitsstructuur KUO (Kunstonderwijs), door
het houden van een vierjaarlijks werkveldonderzoek met de
belangrijkste actoren uit het beroepenveld en door bevraging
van gastdocenten en - choreografen en alumni.’

> lerend vermogen
> reflectief vermogen

Master

> innovatief vermogen

De drie masteropleidingen Dans zijn gericht op Choreografie.
De instellingen die de opleiding aanbieden, zijn sinds de start
met elkaar in overleg. Voor alle drie de opleidingen geldt
‘Choreographic Research’ als het gemeenschappelijk fundament. De danssector onderscheidt vier dimensies in het
beroep van de choreograaf: de artistieke, waarin de ontwikkeling van creativiteit en de eigen kunstzinnige identiteit centraal
staat; de technische, met de nadruk op de beheersing van de

> voor het profiel Choreograaf geldt ook een twaalfde

competentie: organiserend vermogen
Deze competenties zijn verder uitgewerkt in drieëntwintig
opleidingskwalificaties voor het opleidingsprofiel Danser en
in dertig opleidingskwalificaties voor het opleidingsprofiel
Choreograaf. De opleidingskwalificaties zijn geformuleerd in
62

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

‘tools’ die nodig zijn om een dansproductie te realiseren; de
theoretische, die gaat over het analytische vermogen; en de
maatschappelijke waarin omgevingssensitiviteit, communi­
catieve en ondernemende vaardigheden de belangrijkste
onderdelen vormen.
Deze vier dimensies hebben de drie opleidingen elk in een
aantal eindkwalificaties uitgewerkt, afgeleid van de behaalde
bachelorkwalificaties. Eén van de opleidingen hanteert
bijvoorbeeld de volgende eindkwalificaties: ‘visie, creativiteit,
ambacht, entrepreneurship, samenwerking en reflectie.’

in de wijze waarop hij zijn praktische ervaringen verbindt met
theoretische kennis en hieruit vervolgens conclusies trekt
voor zijn verdere ontwikkeling. Elke opleiding geeft weliswaar
een eigen betekenis en invulling aan haar competentiegericht
onderwijs. Wel vormt de (individuele) student telkens het
vertrekpunt in dit competentiegericht opleiden en leren.
Diens zelfsturing, zelfverantwoordelijkheid en lerend
vermogen staan centraal in de curricula. Een student-danser
wordt als competent beschouwd wanneer hij probleem­
oplossend kan denken en handelen.

Door alle drie de opleidingen zijn in 2005 en 2006 met nationale en internationale vertegenwoordigers uit het werkveld
gesprekken gevoerd over de actualiteit van de eindkwalificaties en de inhoud van het programma. De belangrijkste
conclusie daaruit is dat de eindkwalificaties nog steeds
actueel zijn. Ze sluiten goed aan bij het niveau van een
zelfstandig choreograaf, die kan functioneren in een multi­
disciplinaire omgeving.
Alumni bevestigen dat de kwalificaties relevant zijn voor hun
beroepspraktijk. Het werkveld merkt in een enkel geval op dat
vaardigheden op het gebied van communicatie meer aandacht
behoeven. Hierbij gaat het in het bijzonder over de wijze
waarop afgestudeerden in staat zijn goede projectvoorstellen
te schrijven voor bijvoorbeeld subsidieaanvragen.
Eén van de instellingen heeft de eindkwalificaties vergeleken
met masteropleidingen op het gebied van de choreografie in
de Verenigde Staten en Groot-Brittannië. Uit deze vergelijking
blijkt dat deze Nederlandse opleiding qua masterniveau
vergelijkbaar is met die buitenlandse masteropleidingen.

Ook noemen de opleidingen zich allemaal beroepsgericht en
ze verwijzen daarvoor naar de gehanteerde werkvormen zoals
producties, workshops, projecten, trainingen, repertoirelessen
en stages. Centraal daarin staat de voorbereiding op het vak
van creatief en uitvoerend danser. Dit betekent dat er in de
opleidingen veel geoefend wordt in danstechnieken.

De eindkwalificaties en de wijze waarop ze tot stand zijn
gekomen, worden voor de drie masteropleidingen met de
score goed beoordeeld. Een panel beargumenteert het oordeel
als volgt: ‘Het panel is van oordeel dat de huidige eindkwalificaties in ruim voldoende mate de visie van het werkveld
op de competenties van ervaren choreografen reflecteren.
Voorts heeft de opleiding haar eindkwalificaties expliciet door
het werkveld laten valideren.’

1.2 ⁄   Didactisch concept
Bachelor
Alle bestudeerde bacheloropleidingen werken op basis van
competentiegericht onderwijs. De competentiegerichte
aanpak gaat uit van een integrale benadering van kennis,
vaardigheden en attitude. Om in de beroepspraktijk bekwaam
te kunnen handelen, moet de dansstudent leren deze
drie handelingsaspecten samenhangend toe te passen.
De leeromgeving moet de aankomende danskunstenaar
stimuleren om door middel van reflectie inzicht te verkrijgen

Eén dansopleiding die het onderwijs in groepslessen verzorgt,
wijst erop dat ze rekening houdt met het feit dat iedere
student een eigen didactische benadering vergt. De fysieke
ontwikkeling van de student vraagt om een op de persoon
toegesneden didactiek. Dit betekent dat binnen het klassikale
groepsonderwijs sprake is van differentiatie en individualisering. De docenten van de opleiding zijn bij hun dagelijks werk
gericht op individualisering binnen het groepsproces.
Een andere opleiding zegt te werken met ‘ervarend leren’.
Vanuit het doen en handelen wordt kennis en kunde opgedaan, gekoppeld aan reflectie, zowel individueel als in samenwerking met anderen. Het onderwijs wordt vormgegeven met
een mix van onderwijswerkvormen, zoals praktijkonderwijs
(praktijklessen, praktijkopdrachten), hoorcolleges, project­
onderwijs en beroepssituaties (stage en voorstellingen).
Nog een opleiding spreekt van kennisontwikkeling door
toepassingsleren. Leren vindt plaats in authentieke beroepssituaties en daarbinnen vindt kennisontwikkeling plaats door
toepassing, ervaring, reflectie en bijstelling.

Master
De didactische concepten van de masteropleidingen zijn
eveneens gebaseerd op competentiegericht onderwijs.
Deze opleidingen leggen voornamelijk de nadruk op artistiek
onderzoek en ontwikkeling. De onderzoeksvraag van de
student is leidend in het verloop van het leerproces. Een panel
illustreert dit als volgt: ‘De student is ondernemend omdat hij
regisseur is van zijn leerproces, waarbij de opleiding in de
eerste plaats onderzoeksbegeleiding en (facilitaire) ondersteuning aanbiedt. De didactiek benadrukt reflectie als
instrument voor verdere groei in de ontwikkeling van de eigen
signatuur als kunstenaar.’

Hoofdst uk 5 – D eel rappor t D a n s

63

1.3 ⁄   Specifieke voorbereiding op de
beroepspraktijk (entrepreneurship en ambacht)
Bachelor
De landelijke uitstroomprofielen voor Danser en Choreograaf
bevatten competenties die betrekking hebben op het ‘entrepreneurship’ en het ‘ambacht’. Deze zijn als volgt uitgewerkt:
ambachtelijk vermogen voor een danser/choreograaf
De choreograaf bezit het vermogen om een breed scala
aan instrumentele vaardigheden en ambachtelijke kennis
vak­bekwaam toe te passen in danskunstwerken.
ondernemerschap voor een danser/choreograaf
De choreograaf bezit het vermogen om zelfstandig vorm
te geven aan een professioneel bestaan binnen de dans­
wereld.
Een aspect van beroepsvoorbereiding ligt in de ambachtelijke
vorming. Bij de scholing van een professioneel danser of
choreograaf komt immers veel techniek kijken. Ambachtelijkheid vormt de basis voor de verdere beroepsontwikkeling van
de studenten. Ambachtelijk vermogen kan dan ook worden
beschouwd als één van de belangrijkste competenties. Alumni
bevestigen dit en beoordelen artisticiteit en ambachtelijkheid
als de belangrijke waarden binnen het dansvak. Het ambacht
en de danstechniek staan centraal in het dansvak. Dat komt in
alle bacheloropleidingen sterk naar voren:
> ‘Studenten krijgen een solide danstechnische basis en

volgen verder een breed programma dat hen voorbereidt op
de overige eisen van de beroepspraktijk.’
> ‘ Dansonderwijs leidt op voor een ambachtelijk beroep en het

onderwijs is dan ook gericht op het aanleren van het
ambacht van de danser.’
> ‘Centraal bij de eindkwalificaties staat het ambachtelijk en

scheppend vermogen van de ‘danser’. De eindkwalificaties
zorgen ervoor dat de danser een technisch uitstekend
danser is, in het bezit van de klassieke techniek en daarbij
de hedendaagse dansvormen beheerst en zich flexibel
beweegt binnen de vele technische benaderingen en stijlen.’
> ‘De eerste twee studiejaren ligt het accent op danstechni-

sche en creatieve aspecten.’
> ‘Het onderwijsprogramma is erop gericht het aanwezige

talent van de student optimaal te stimuleren en te ontwikkelen en de student vakbekwaam te maken. Binnen het
vaktechnisch onderwijs vinden voornamelijk technische
64

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

trainingen plaats waaraan ongeveer vijftien tot achttien
studenten deelnemen. Tijdens de trainingen worden het voor
de opleiding specifieke dansvocabulaire of de vaktechnische
vaardigheden steeds weer geoefend, herhaald, toegepast
etc.’
> ‘Alle studenten starten met een tweejarige basistraining

waarin het ambachtelijk danstechnische fundament wordt
gelegd. Vanuit de fundamentele danstalen (academische
dans en eigentijds – Graham, Limon, Cunningham en Laban)
ontwikkelt de danser zijn danstechniek en zijn visie op de
eigen danstechnische sterktes en zwaktes. Dankzij dit brede
danstechnische fundament is de danskunstenaar in staat
snel en flexibel in te spelen op de actuele eisen van de danspraktijk.’
> ‘Centraal staat het voorbereiden op het vak van creatief en

uitvoerend danser. Dit betekent dat tijdens de opleiding veel
geoefend wordt in danstechnieken.’
In het kader van de beroepsvoorbereiding staat in drie van de
zes visitatierapporten beschreven dat de bacheloropleidingen
aandacht besteden aan de zakelijke kant van het kunstenaarschap. De volgende passages uit de rapporten gaan hierop in,
evenwel niet zonder een kritische noot:
> ‘In verband met de voorbereiding op het beroep van vrij

ondernemer wordt in het programma enige aandacht aan
ondernemerschap besteed (bijvoorbeeld door Kunstenaars
& Co en de Nederlandse Beroepsvereniging van Danskunstenaars). Via een minor kan een student zich daar verder in
verdiepen. Volgens de opleiding vraagt het werkveld om
meer eigen ondernemerschap bij afgestudeerden. Het werkveld is van mening dat ondernemerschap geïntegreerd in de
opleidingen moet worden aangeboden. Het panel onderschrijft deze mening. De opleiding volgt de discussie hierover
en de uitwerking ervan voor de Europese markt. Tegelijkertijd onderzoekt zij de mogelijkheden om het impresariaat
van de onderwijsinstelling richting dans uit te breiden.’
> ‘Naar aanleiding van een werkveldonderzoek zijn de

modules ‘entrepreneurial skills‘ en ‘onderzoeksvaardigheden’
ingevoerd.’
> ‘Alumni en ook studenten die afstuderen zijn kritisch over de

voorbereiding op de zakelijke kanten van de beroepspraktijk.
De opleiding heeft geëxperimenteerd met hoor- en werkcolleges over de zakelijke beroepspraktijk, echter studenten
blijken tijdens de studie niet of nauwelijks gemotiveerd te
zijn voor dit onderwerp. De hogeschool heeft hierop in
samenwerking met Kunstenaars & Co een website geïntro-

duceerd waar studenten informatie kunnen vinden over de
zakelijke kanten van de beroepspraktijk. Het is het panel
niet duidelijk geworden hoe de opleiding ondernemerschap
aan stages en afstudeerprojecten koppelt. Het panel is van
mening dat het aspect ondernemerschap van groot belang
is in verband met de voorbereiding op een vrij beroep.
Ook aandacht voor netwerken acht het van belang. Het panel
is van mening dat ondernemerschap een structurele plaats
in het curriculum moet hebben en op een minder vrijblijvende manier in het tweede deel van de studie onder de
aandacht moet worden gebracht.’

Master
De masteropleidingen Choreografie zijn gericht op het
vergroten van het vakmanschap van de choreograaf.
Een oplei­ding beschrijft vakmanschap op masterniveau als:
‘The choreographer not only applies tools intelligently in his
research but he is able to create other tools and new systems
whenever needed, in an innovative and productive manner.’
Een ander instituut noemt ambachtelijkheid als één van de
basisbegrippen van de masteropleiding.
Daarnaast besteden zij duidelijk aandacht aan vaardigheden
in het kader van het ondernemerschap, zoals blijkt uit de
volgende verwijzingen van panels: ‘Students learn how and
where to apply for subsidies/grants’, of ‘vakliteratuur over
entrepreneurship’, of ‘een module Dance and Production
Management waarin studenten organisatorische en leidinggevende competenties ontwikkelen’, of ‘students successfully
use existing networks and other development platforms to
sustain and implement their professional artistic career’.
Een opleiding beschrijft ‘entrepreneurship’ op masterniveau
als: ‘The choreographer is aware of his living and working
context and is able to successfully use existing networks and
other development platforms to sustain and implement his
professional artistic career.’
Opvallend is dat de masteropleidingen nadrukkelijk belang
hechten aan het gebruikmaken van netwerken en het
schrijven van projectvoorstellen bijvoorbeeld in het kader
van subsidieaanvragen.

1.4 ⁄   Stagemogelijkheden en projecten
Via de invulling van de stages kunnen studenten een eigenheid of een inkleuring geven aan het onderwijsprogramma
binnen de bachelor- en masteropleidingen. Dat kan daarnaast
ook door programmaonderdelen bij andere opleidingen te
volgen of via een uitwisselingsprogramma met vergelijkbare
opleidingen in het buitenland.

Bachelor
Stages nemen een aanzienlijke plek in de curricula van de
bacheloropleidingen Dans in. De studie wordt vaak afgerond
met een verplichte stage. Tevens zijn gedurende de studie
vaak korte stages, zogenaamde ministages of werkveld­
oriëntaties, voorzien. Deze vaststellingen zijn afgeleid uit
de volgende bevindingen:
> ‘De opleiding Dans kent werkveldoriëntaties (tweede en

derde jaar) met hospiteeropdrachten (het bezoeken,
beschrijven en analyseren van voorstellingen) en stages
(vierde jaar). De werkveldoriëntatie geeft de student de
mogelijkheid nader kennis te maken met het vakdomein
van de professionele dans en musical. De oriëntatie mondt
uit in het door de student te formuleren stappenplan voor
de stage. Het buitenschoolse programma dat voornamelijk
bestaat uit de beroepsvoorbereidende stages, heeft doelstellingen die te maken hebben met het zelfstandig ontwikkelen tot beginnend beroepsbeoefenaar van de student.’
> ‘Studenten lopen tijdens de gehele studie korte en lange

periodes stage in het werkveld. Het aantal uren dat
studenten per jaar aan stage besteden loopt op naarmate
de studie vordert.’
> ‘In de opleiding Dans vinden de stages plaats in het domein

Theaterpraktijk. Studenten kunnen zowel in Nederland als
daarbuiten stage lopen en de inhoud van de stage wordt
mede bepaald door het aanbod aan externe en interne
producties en evenementen. De stages bestaan bijvoorbeeld
uit schoolpresentaties, tv-opdrachten, educatieve
opdrachten, evenementenopdrachten en theateropdrachten.
De studenten hebben elk jaar een stageplaats in een
verschillende discipline.’
> ‘In het didactisch concept van de opleiding is veel plaats

ingeruimd voor stages. Zo kunnen studenten in het laatste
jaar in aanmerking komen voor een stageplaats gedurende
een vooraf vastgestelde periode bij een professioneel gezelschap. De stage heeft als doel om alles wat de student tot
dan toe heeft geleerd te toetsen en te ervaren in de confrontatie met de professionele beroepsuitoefening zoals het op
eigen benen leren staan, gesprekken voeren over contract en
functioneren, financiën en het maken van zakelijke
afspraken. Veel van het plannen en organiseren ligt dan in
handen van de student. Vanaf het derde jaar gaan studenten
het werkveld in en gaan ze zich oriënteren bij gezelschappen
en projecten in binnen- en buitenland. In het derde jaar
oriënteren de studenten zich binnen het werkveld voor
eventuele stages in het vierde jaar. In het vierde jaar lopen
studenten stage, als danser of als dansmaker.
Hoofdst uk 5 – D eel rappor t D a n s

65

Zij presenteren en positioneren zich als zelfstandige
danskunstenaars.’
> ‘In het derde jaar krijgen studenten een week ‘werkveld­

oriëntatie van de danser’. Hiervoor moeten studenten een
plan indienen waarin ze aangeven welke dansgezelschappen
of groepen ze willen bezoeken en of ze willen deelnemen aan
lessen/trainingen van deze gezelschappen. Studenten
moeten alles zelf regelen, zoals: contacten leggen, verblijf en
training regelen.’
De realistische werkomgeving van een danser of choreograaf
is de voorstelling. Stages vinden dan ook plaats bij nationale
en internationale dansgezelschappen. Eén opleiding noemt
het Nationale Ballet, Introdans, het Scapino Ballet Rotterdam
en het Internationaal Danstheater als partners voor stages.
In de studierichting musicaltheater lopen studenten specifiek
stage bij musicalgezelschappen in binnen- en buitenland.
De opleiding tot musicaldanser voorziet dan weer stages in
zowel theaterproducties als televisie- en muziekvideoproducties voor schoolpresentaties, tv-opdrachten, educatieve
opdrachten en evenementenopdrachten.

Master
Ook aan de masterstudenten bieden de opleidingen de
mogelijkheid om stage te lopen, hun eigen voorstellingen te
maken of mee te werken aan innovatieve projecten waarin
hun choreografie een betekenisvolle rol speelt. De stage vormt
een uitgelezen manier voor studenten om zich te presenteren
aan potentiële werkgevers. Opleidingen stimuleren studenten
tevens om regelmatig voorstellingen te bezoeken en op die
manier vertrouwd te raken met de kern van de beroeps­
praktijk.

1.5 ⁄   De (kunst)theoretische component
Bachelor
Alle bacheloropleidingen Dans schenken aandacht aan de
theoretische component van het dansvak. Studenten moeten
beschikken over fundamentele, actuele en historische kennis
van het dansvak en over kennis van het functioneren van het
lichaam. Voorbeelden van theoretische/ondersteunende
vakken zijn: muziek, dansgeschiedenis, anatomie (in het kader
van blessurepreventie), partneringtechniek, Pilates, theoretische aspecten van de dans, kennis en inzicht in de andere
kunstdisciplines en van kunst en cultuur in het algemeen.
In de theoretische, ondersteunende vakken krijgen studenten
de mogelijkheid om hun intellectuele en analytische competenties te ontwikkelen. De panels stellen vast dat vrijwel alle
opleidingen gebruikmaken van aan de actuele beroepspraktijk
ontleend studiemateriaal (bewegingsrepertoire en choreogra66

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

fische werkwijzen) zoals opdrachten, voorstellingbezoek,
recente artikelen, actuele vakliteratuur en video’s. Verder
organiseren opleidingen lezingen, masterclasses en forum­
discussies op het gebied van de Dans en de Choreografie.
In een aantal visitatierapporten plaatsen panels echter kanttekeningen bij de relatie tussen de theorie en de praktijk:
‘Het panel heeft literatuurlijsten ingezien en is positief over
de inhoud. Het panel heeft echter niet kunnen vaststellen hoe
de literatuur gebruikt wordt in het onderwijs.’ en ‘Het panel
heeft niet kunnen vaststellen hoe de theoretische vakken
doorwerken in de kennisontwikkeling en de praktische
vorming van studenten.’ Dit panel vindt ook dat de opleiding
de theoretische component in de diverse toetsvormen sterker
mag terug laten komen. Op grond daarvan kent het een score
voldoende toe aan het facet 6.1 ‘gerealiseerd niveau’.
Uit een evaluatie onder studenten bij een andere bachelor­
opleiding blijkt dat de studenten de aansluiting van de theorie
op de praktijk en de verhouding tussen theorie en praktijk vrij
zwak beoordelen.
Ook bij nog een andere opleiding heeft het panel van de
studenten begrepen dat de integratie van theorie en praktijk
nog niet altijd goed genoeg uit de verf komt. Sommige
docenten zijn beter in staat de theorie aan de praktijk te
relateren dan andere docenten, aldus de studenten.

Master
De gehanteerde vakliteratuur in de masteropleidingen is veelzijdig en volgens een panel van een bijna wetenschappelijk
niveau. Wetenschap, cultuur, filosofie, kunst, choreografie,
sociologie, entrepreneurship, theoretisch-historische en
neuro-linguïstische informatie en nieuwe media staan als
voorbeelden van vakliteratuur vernoemd in de verschillende
visitatierapporten.
De integratie van theorie en praktijk lijkt vanzelfsprekender
tot stand te komen in de masteropleidingen Dans. Wellicht
omdat deze studenten vaak reeds (werk)ervaring hebben als
choreograaf en omdat de invulling van de (kunst)theoretische
component voor meer dan de helft afhankelijk is van de
onderzoeksvraag van de individuele student. Er zijn daarnaast
verplichte theoretische onderwerpen, afhankelijk van de
profilering van de opleiding.
De panels constateren dat kennisontwikkeling aantoonbaar
plaatsvindt op basis van vakliteratuur en het gebruik van
actuele, relevante bronnen. De link naar de actualiteit en het
werkveld wordt bijvoorbeeld gelegd in een module ‘Looking at
Dance’ waarbij de studenten actief deelnemen aan het actuele
debat over dans en de plaats daarvan in de maatschappij.
Ze leren ook reflecteren op het eigen standpunt en het
standpunt van anderen.

1.6 ⁄   Onderzoeksactiviteiten en lectoraten
Bachelor

kunstwerk. Ze moeten verschillende benaderingen van
compositie en improvisatie kunnen integreren en eigen
werkstrategieën binnen het dansvak kunnen ontwikkelen.

Panels maken slechts enkele malen kort melding van onderzoeksvaardigheden of onderzoeksgerelateerde activiteiten
van studenten:

1.7 ⁄   Niveau van de afstudeerwerken en
inzetbaarheid van de afgestudeerden

> ‘In de loop van de vier jaar verschuift het accent van primair

Bachelor

kennisoverdracht ( jaar 1), richting zelf onderzoeken (jaar 2),
naar mening- en opinievorming in de specialisatiefase (jaar
3 en 4: kunstbeschouwing).’
> ‘Een aantal docenten en studenten is betrokken bij de

onderzoeksprojecten die door de lectoraten worden georganiseerd en begeleid.’

De onderbouwingen van de scores voldoende voor het facet
6.1 ‘gerealiseerd niveau’ zijn onder meer gebaseerd op de
volgende bevindingen:
> ‘Tijdens het gesprek met afgestudeerden en het werkveld

is gebleken dat de competenties voldoende zijn om als
beginnend beroepsbeoefenaar aan de slag te gaan.’

> ‘Toegepast, actueel onderzoek vindt plaats in het lectoraat.’

> ‘Het werkveld geeft aan dat de vorming als kunstenaar goed

Uit de visitatierapporten blijkt dat de lectoraten de uitwerking
van een onderzoeksaanpak of een ontwikkeling van het
vakgebied stimuleren:

is, met name het creatieve en vrije denken is goed ontwikkeld. Een deel van het werkveld vindt dat de technische
ontwikkeling van twee afstudeervarianten meer aandacht
zou mogen krijgen.’

> ‘Excellence and well-being in the performing arts’. Het lecto-

> 'Het beroepenveld (alumni, stagebiedende gezelschappen/

raat is in 2004 van start gegaan en het houdt zich expliciet
bezig met het optimaliseren van het dansvakonderwijs en
geeft een belangrijke stimulans in artistiek en vakambachtelijk opzicht. Enerzijds is het onderzoek gericht op de
artistieke aspecten, anderzijds op de gezondheids- en
welzijns­aspecten. In de kenniskring verbonden aan het
lectoraat nemen ieder jaar wisselende docenten deel.’
> ‘Een dansacademie heeft een eigen onderzoeksbeleid

uitgewerkt aansluitend bij het onderzoeksbeleid van de
hogeschool dat door middel van drie lectoraten wordt
vormgegeven. De lectoraten zijn ‘kunsttheorie en onderzoek’,
‘kunstpraktijk en artistieke ontwikkeling’, en ‘cultuur en
kunsteducatie’. Thema’s binnen het onderzoeksbeleid vanuit
de dansacademie zijn ‘Dans & Gezondheid’, ‘Artist in Residence’ en ‘Danstheorie’

Master
Onderzoek komt uitgebreid aan de orde in de masteropleidingen Dans, zo blijkt uit de analyse van de visitatierapporten.
‘Choreographic Research’ geldt als het gemeenschappelijk
fundament van de bestudeerde opleidingen. Al bij de selectie
van de studenten staat de onderzoeksvraag centraal.
Studenten moeten onderzoeksvragen kunnen stellen en
uitwerken. Het gaat daarbij niet om wetenschappelijk onderzoek, wel om artistiek onderzoek. Studenten moeten in staat
zijn om snel veranderende structuren en methodologische
debatten in hun domein te begrijpen en toe te passen op hun

ensembles, overige experts) beschouwt het gerealiseerde
niveau als ruim voldoende in relatie tot de eisen die de
danspraktijk stelt aan de competenties van een beginnend
beroepsbeoefenaar. Het panel heeft enkele live-uitvoeringen
gezien en vindt dat over de gehele breedte het gerealiseerd
niveau (artisticiteit, lichaamsgebruik, theatergevoeligheid en
ensemblespel) ruim voldoende is.’
> ‘Het panel heeft dvd’s bekeken en vindt dat de academie

door middel van het eindexamen toetst waar zij voor opleidt.
Het panel stelt vast dat de afgestudeerden voldoende
basiskwaliteit hebben. Wel is het panel van mening dat de
theoretische component in de diverse toetsvormen sterker
mag terugkomen. Op grond hiervan komt het panel tot het
oordeel voldoende’. Dit laatste panel heeft ook gesproken
met vertegenwoordigers van het werkveld Dans. Zij toonden
zich zeer positief over de kwaliteit die de dansers van de
betreffende opleiding laten zien. Specifiek menen zij dat
studenten gedisciplineerd zijn, respect hebben en passie
tonen voor het vak.’
De score goed heeft een panel toegekend op basis van het feit
dat: ’Veel dansers lieten tijdens de eindvoorstellingen zien dat
zij inmiddels een hoog technisch niveau hadden bereikt met
een eigen individuele stijl. Verschillende gevorderde studenten
hebben laten zien dat zij zich hebben ontwikkeld tot excellente dansers/choreografen, die als (dans)kunstenaar een

Hoofdst uk 5 – D eel rappor t D a n s

67

belangrijke bijdrage kunnen gaan leveren aan de huidige
(internationale) danswereld.’
Over de opleiding met een excellent eindniveau oordeelt het
panel als volgt: ‘Het vakmanschap en het artistieke niveau van
de (bijna) afgestudeerden is uitzonderlijk. En dat geldt voor
hun kwaliteit als danser en als theaterpersoonlijkheid.
Samenvattend is het panel van mening, dat het niveau van
de afgestudeerden maar ook van de studenten die nog in
de afstudeerfase zijn, uitzonderlijk hoog is. De twee externe
deskundigen in het panel verklaarden onomwonden, dat de
afgestudeerden zonder meer in aanmerking komen voor een
baan bij gerenommeerde gezelschappen als het Nederlands
Danstheater en het Nationale Ballet (…). De afgestudeerden
hebben hun danstalent tot grote hoogte kunnen ontwikkelen
dankzij hun gedrevenheid en hun bijzondere toewijding, doelgerichtheid, discipline en doorzettingsvermogen: eigenschappen die de basis vormen voor een vruchtbare
danscarrière maar ook -later- voor een maatschappelijke
carrière.’

Master
De drie masteropleidingen Dans scoren respectievelijk
éénmaal goed op het facet 6.1 ‘gerealiseerd niveau’ en
tweemaal voldoende. Een panel onderbouwt de score goed
als volgt:
’De opleiding heeft duidelijk vastgelegd hoe zij het gerealiseerde eindniveau van de studenten borgt. Uit de CV’s blijkt
dat de drie afgestudeerden allen werkzaam zijn in het internationale werkveld als choreograaf. (…) De oud-studenten
geven aan dat zij hun studie en de onderzoekscomponent
daarin als zeer waardevol ervaren voor de verdieping van
hun eigen werk. (…) Op basis van eigen waarneming van de
afstudeerchoreografie van één van de huidige studenten,
concludeert het panel dat deze student zich heeft ontwikkeld
tot een goede choreograaf die kan werken op het gevraagde
masterniveau.’
Uit de visitatierapporten blijkt overigens dat alle panels
overtuigd zijn van het masterniveau en dat zij een duidelijke
verdieping vaststellen ten aanzien van het bachelorniveau.
Naast verdieping van het denkniveau worden ook de maturiteit en identiteit als kunstenaar en de reikwijdte van het
toepassingsgebied genoemd als aanduiding van het masterniveau. De panels baseren hun overtuiging van het master­
niveau op onder meer de volgende bevindingen: ‘Het werkveld
is van mening dat de eindkwalificaties goed aansluiten bij het
niveau van een zelfstandig choreograaf die kan functioneren
in een multidisciplinaire omgeving.’, of ‘De kwaliteit van de
eindwerken is (methodologisch en inhoudelijk) ontegenzeglijk
op masterniveau. De afstudeerwerken geven blijk van een
68

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

gedegen interdisciplinaire onderzoeksaanpak waarbij mede
op basis van helder uitgewerkte (filosofische, artistieke,
socio-economische en culturele) uitgangspunten de
concepten choreografie en choreograaf in een persoonlijke
en in een maatschappelijke context worden beschreven.’
Voor één opleiding stelt het panel vast dat ‘Het werkveld de
studenten erg gefocust vindt in hun onderzoek, maar kritisch
is over de mate van reflectie op sociaal-politiek vlak.’

1.8 ⁄   Aansluiting op de arbeidsmarkt en de
zoekperiode naar werk
Bachelor
In het gesprek met een panel gaven alumni van een opleiding
aan voldoende toegerust te zijn voor de beroepspraktijk.
Ze blijken goed in staat hun weg in de praktijk te vinden.
Ook buitenlandse studenten zijn van mening dat de gevolgde
dansopleiding ruim voldoende aansluit bij de beroepspraktijk
in eigen land. Uit alumnionderzoek van één dansopleiding in
2003 komt naar voren dat zij bovengemiddeld tevreden zijn
over de aansluiting tussen de opleiding en hun ervaringen op
de arbeidsmarkt, maar wel meer voorlichting op de beroepspraktijk verwachten van de opleiding. Uit een ander alumni­
onderzoek dat een opleiding in 2005 heeft uitgezet onder
afgestudeerden blijkt dat alumni meer aandacht wensen voor
het functioneren in verschillende beroeps­contexten. Ook het
effectief en efficiënt overbrengen van het eigen handelen en
het mondeling en schriftelijk afstemmen en verantwoorden
ervan verdienen meer aandacht. Tevens geven de alumni aan
dat het vermogen om relevante omgevings­factoren in de
samenleving te signaleren meer mag worden ontwikkeld.
Drie van de zes visitatierapporten bevatten specifiek
informatie over de zoekperiode naar werk of de graad van
tewerkstelling van afgestudeerden.
Eén bacheloropleiding heeft in 2005 een tevredenheidsonderzoek gedaan. Hieruit blijkt dat tenminste driekwart van
de afgestudeerden binnen anderhalf jaar een baan vindt.
Een andere academie die opleidt voor de pop-, show- en
musicalwereld heeft in het zelfevaluatierapport aangegeven
hoeveel procent van de afgestudeerden direct na de opleiding
een betaalde baan heeft. In 2003 en 2004 bedroeg dit percentage honderd procent, in 2005 tweeënnegentig procent en in
2006 tachtig procent. De opleiding heeft als doel dat zeventig
procent van de afgestudeerden van de bacheloropleiding
Dans binnen het eerste jaar na het afstuderen werkzaam
moet zijn als danser/zanger in het pop/show/musicalwerkveld. Voor nog een bacheloropleiding geldt dat de elf afgestudeerden in 2006 reeds ten tijde van het locatiebezoek al een
contract hadden afgesloten met een gezelschap.

De panels constateren dat stages een uitgelezen kans bieden
voor studenten om in contact te komen met potentiële werkgevers. Voorts is een goed functionerend relatienetwerk
onontbeerlijk voor de werkgelegenheid van afgestudeerden.
Daarom is één van de bestudeerde opleidingen enkele jaren
geleden gestart met een project ‘relatiemanagement’.
Een andere manier om de arbeidskansen van studenten te
vergroten, zit volgens een opleiding in het aanbieden van
geïntegreerd vakonderwijs. Voor grote dansgezelschappen is
het immers belangrijk dat dansers reeds op jonge leeftijd het
arbeidsproces ingaan. Bekend is dat jaarlijks een beperkt
aantal studenten gaat studeren aan een masteropleiding.
Het gaat dan om de studies Dance Unlimited, Theaterwetenschappen, Kunstgeschiedenis of Onderwijskunde. Sommige
studenten kiezen voor de opleiding Fysiotherapie.

Master
Eén masteropleiding Choreografie meldt dat de drie afgestudeerden van het laatste cohort (internationaal) werkzaam zijn
als choreograaf: twee van hen zijn doorgegaan met hun eigen
gezelschap in Zwitserland en met het maken van choreografieën voor andere (internationale) gezelschappen. De derde
afgestudeerde is na haar studie uit Nederland vertrokken en
teruggegaan naar haar geboorteland India, waar zij een
choreografisch centrum voor moderne dans heeft opgezet.
Drie van de vier afgestudeerden van een andere masteropleiding zijn werkzaam in het werkveld als choreograaf. De vierde
afgestudeerde is niet meer werkzaam als choreograaf.

2 ⁄   Profilering
		

Bachelor
Het landelijke opleidingsprofiel Dans kent twee uitstroom­
profielen: het profiel Danser en het profiel Choreograaf.
Voor beide zijn op landelijk niveau eindkwalificaties vast­
gesteld. Deze staan beschreven bij punt 1.1 doelstellingen.
De zes geanalyseerde bacheloropleidingen Dans onderscheiden zich van elkaar door één of beide profielen aan te
bieden. Daarbinnen profileren ze zich met hun afstudeer­
varianten of door welbepaalde accenten te leggen.
Danser
Alle zes geanalyseerde bacheloropleidingen Dans hanteren
het landelijk uitstroomprofiel van ‘Danser’, maar onderscheiden zich van elkaar door de diversiteit in mogelijke
instroomroutes, door de breedte en diepgang van het (dans)
aanbod, door voor bepaalde speerpunten te kiezen waaronder
techniek, topniveau, het ambacht of de creativiteit, en/of door
de mate waarin ze diverse beroepsrollen of uitstroomprofielen
geïntegreerd aanbieden.

> Eén opleiding tot Danser biedt drie afstudeerdifferentiaties

aan: ‘de Nationale Ballet Academie’, de ‘Moderne Theaterdans’, en ‘Jazz- en Musical Dans’. De Nationale Ballet­
academie is één van de twee Nederlandse instituten die
jong talent opleiden tot professionele klassieke dansers.
Moderne theaterdans leidt eigentijdse moderne dansers op
met een sterk technisch niveau en danstheatrale capaciteiten. In Jazz- en Musicaldans worden dansen, zingen en
spelen gecombineerd. Voor de verschillende afstudeer­
differentiaties is een specifiek beroepsprofiel uitgewerkt.
Hieruit blijkt dat ze zich onder meer van elkaar onderscheiden qua niveau van creativiteit en persoonlijkheid van
de danser.
> Een andere academie biedt de afstudeerdifferentiaties

‘Theaterdans Uitvoerend’ en ‘Musicaltheater’ aan. De afstudeerrichting ‘Theaterdans Uitvoerend’ richt zich op het
beroepenveld waar de scheiding tussen klassiek ballet,
moderne dans, danstheater en jazzdans steeds diffuser
wordt. Ook het onderscheid tussen dans, theater en visuele
kunst is steeds kleiner. Met dit profiel worden danskunstenaars opgeleid die aansluiting weten te vinden bij een
segment van het hedendaagse danscircuit. De afstudeerrichting ‘Musicaltheater’ richt zich op de musical als
kunstvorm waarbij afgestudeerden musical performers
worden die goed dansen, zingen en acteren. Ook deze
academie heeft specifieke beroepsprofielen uitgewerkt,
die weliswaar passen binnen het landelijke profiel van
Danser.
> Nog een andere academie leidt dansers op die gespeciali-

seerd zijn in ‘showmusicaldans’ en ‘musical theatre’.
Naast de technieken van de showmusicaldans en musical
theatre, die in het vakkenpakket worden ondersteund door
de klassieke techniek, krijgen de studenten les in onder
andere acteren, acrobatiek, zang en zanginterpretatie.
Bijzonder is dat de academie de mogelijkheid biedt om de
opleiding voor Danser en Docent Danser gelijktijdig af te
ronden. In verband met de relatief korte periode waarin
dansers actief hun beroep kunnen uitoefenen, is dubbel­
diplomering volgens de academie een aantrekkelijke optie
voor studenten. Vermeldenswaard is dat deze opleiding
samenwerkt met een dansschool die een mbo-dansopleiding aanbiedt. Doorstroom van getalenteerde leerlingen
(uit de voor- of recreatieve opleiding) is hierdoor mogelijk.
Het veranderde theaterklimaat in Nederland, dat producenten ertoe brengt grote musicalproducties op de planken
te zetten, de uitbreiding van de televisiezendtijd en de
opkomst van de commerciële zenders hebben ertoe geleid
dat de vraag naar professionele showmusical- dansers
enorm is toegenomen.
Hoofdst uk 5 – D eel rappor t D a n s

69

> Aan een volgende dansopleiding beginnen kinderen vanaf de

leeftijd van tien jaar. De hele opleiding, inclusief twee jaar
HBO-onderwijs, duurt acht jaar en de scholing ligt vooral op
het gebied van klassiek ballet. Afgestudeerden van de dansopleiding zijn gemiddeld 18 tot 19 jaar oud, wat bijzonder is
binnen het Nederlands HBO-stelsel.
> Nog een opleiding stelt het ambachtelijk en scheppend

vermogen van de ‘danser’ centraal binnen de eindkwalificaties. De eindkwalificaties leiden ertoe dat de danser een
technisch uitstekend niveau beheerst, de klassieke techniek
kent en tevens de hedendaagse dansvormen beheerst.
De opleiding besteedt aandacht aan: klassieke dans als
basis; moderne, postmoderne en hedendaagse dans; enkele
niet-westerse dansvormen. De danser beweegt zich flexibel
binnen de vele technische benaderingen en stijlen. Daarnaast kan hij zijn eigen danscomposities creëren en/of
bijdragen aan die van anderen. Tegelijkertijd kan hij
daarvan ook de professioneel-maatschappelijke relevantie
verwoorden. In het programma komen zowel de globalisering
en internationalisering van het werkveld, alsook de toenemende interdisciplinariteit en diversiteit tot uiting. Het doel
is dat de toekomstige danskunstenaar zich kan onderscheiden door juist die combinatie van breedheid én
diepgang, die in het competentieprofiel als noodzakelijk
wordt gezien.
> De laatste academie heeft als missie: het opleiden van de

toekomstige wereldtop aan zelfbewuste danskunstenaars
door het geven van een solide fundament aan eigentijdse
dansvaardigheden en het ontwikkelen van een heldere visie
op het eigen talent. Zij wil een hoogwaardige en duurzame
bijdrage leveren aan de behoefte vanuit de samenleving en
het werkveld aan professioneel opgeleide en fysiek gezonde
dansers. Zij wil daarenboven invulling geven aan de verschillende rollen die de kunst in onze samenleving speelt. Omdat
de academie vindt dat van een rigide scheiding in rollen in de
beroepspraktijk geen sprake meer is, biedt de academie niet
langer parallelle opleidingen Danser/Choreograaf of Docent
Dans aan, maar een geïntegreerde opleiding. Het artistiek
beleid van de academie geeft weer welke trends en ontwikkelingen er zijn binnen het gebied van de eigentijdse dans,
die bepalend zijn voor de opleiding en de beroepvoorbereiding van de studenten op de internationale arbeidsmarkt.
Het onderwijs van deze academie is gericht op het vergroten
van de arbeidsmarktkansen voor de afgestudeerden.
Choreograaf
Vier van de zes geanalyseerde bacheloropleidingen Dans
hanteren naast het uitstroomprofiel Danser ook het landelijk
uitstroomprofiel Choreograaf. Deze opleidingen voor Choreo70

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

graaf onderscheiden zich van elkaar, zo stellen de panels vast,
door de opvatting over dans, door de mate waarin ze nadruk
leggen op de dansercompetenties, door specifiek aandacht te
schenken aan de verschillende beroepsrollen in het vakgebied
of doelgroepen in de beroepspraktijk, of door uiteenlopende
disciplines aan bod te laten komen. Studenten kiezen voor de
specialisatie Choreografie vanaf het derde jaar. Eén opleiding
start vanaf het eerste jaar met Choreografie.
> Een opleiding stelt: ‘Met het uitstroomprofiel Choreograaf

kiezen studenten voor creërend danskunstenaar met het
accent op compositie en choreografie. Centraal staat het
leren vormgeven in dans met een brede opvatting over dans.’
> Een opleiding spreekt van ‘dansmaker’ en niet van choreo-

graaf. ‘De opleiding legt aanzienlijk meer nadruk op de
danser competenties van de dansmaker dan het landelijk
uitstroomprofiel voor Choreograaf doet. De opleiding kiest
bewust voor een uitbreiding hiervan: de afgestudeerde
dansmaker is ook in de rol van danser technisch, artistiek,
fysiek en muzikaal ontwikkeld en kan als danser in een
dansgezelschap onder leiding van een choreograaf dansen
in een presentatie. De opleiding beschouwt daarbij een
gedegen danstechnische ondergrond als essentieel voor
dansmakers en choreografen. Hiermee loopt de opleiding
vooruit op het voornemen van het Netwerk Dans van de
HBO-Raad om de competenties voor een uitstroomprofiel
Dansmaker op te stellen.’
> Een volgende academie die choreografen opleidt, vindt dat

niet alleen dansers, maar ook choreografen en docenten
uitstekende dansers moeten zijn. ‘De praktijk van de dans is
immers dat iedere kunstenaar te maken krijgt met de
verschillende rollen in het vak: als danser, als docent of als
choreograaf. Van een rigide scheiding in rollen is in de
beroepspraktijk geen sprake: een professionele danser geeft
les aan amateurs of belangstellenden, een choreograaf
maakt deel uit van het ‘tableaux de la troupe’ van een gezelschap en de docent is actief als maker of performer in
dansproducties.’
> Een laatste academie noemt haar opleiding voor choreo-

grafie de ‘School voor Nieuwe Dans Ontwikkeling’.
Als ‘choreographic artist’ ben je zowel danskunstenaar als
choreograaf. Omdat deze opleiding veelzijdig inzetbare
‘choreographic artists’ aflevert, werken zij in zeer uiteen­
lopende disciplines en met diverse media, waaronder film
en video. Ook zijn ze actief op het gebied van improvisatie
met dansers en musici, met niet-westerse dansvormen,
dans met gehandicapten of dansvoorstellingen voor
jongeren en kinderen.

Master
Nederland heeft drie masteropleidingen op het gebied van
de Choreografie. De instellingen die de opleiding aanbieden,
zijn sinds de start met elkaar in overleg. Zij bieden de opleiding Dance Unlimited aan, een masteropleiding van twee jaar
die een selecte groep choreografische talenten de mogelijkheid biedt zich verder te ontwikkelen tot choreograaf.
In de programma’s van de opleidingen komen compositie/
technische ontwikkelingen, samenwerking/interdisciplinariteit en onderzoek/theoretische reflectie sterk tot uiting,
zoals blijkt uit de onderstaande beschrijvingen. De studenten
kiezen één van de drie dansacademies als thuisbasis voor
het volgen van een individueel studieplan. De keuze voor de
academie wordt gemaakt voor aanvang van de studie en is
onder meer afhankelijk van de onderzoeksvraag, voorkeur en
geschiktheid van de student.
> Het onderwijs bij één opleiding is gebaseerd op de modules

Open Form Composition en Mind Map/Body Models en heeft
een sterke connectie met de afdeling Vormgeving &
Strategie van de academie. Open Form Composition richt
zich op samenwerking met andere kunstdisciplines zoals
Autonome Beeldende kunst, Muziek en Theater. Studenten
ontwikkelen eigen werkstrategieën binnen het dansvak
en leren onderzoeksvragen te stellen en uit te werken.
Binnen de studie worden verschillende benaderingen van
compositie en improvisatie geïntegreerd.
>

Het onderwijs bij de volgende opleiding is gericht op de
relatie tussen choreografie, performance en nieuwe media
technologieën. Het programma neemt de ontwikkeling van
choreografie als startpunt en betrekt daarbij nieuwe technische ontwikkelingen. Theoretisch en kritische reflectie
ondersteunt de praktijk. Verder legt de opleiding de nadruk
op samenwerking.

> In het onderwijs bij de derde opleiding staan de modules

Laban Movement Analysis, Composition Group Work en
Inter-disciplinary Works centraal. Het leerproces krijgt vorm
door workshops, praktijklessen en de focus op theoretische
onderwerpen.

3 ⁄   Instroom
3.1 ⁄   Toelatingseisen, selectiecriteria en
toelatingsprocedure
Bachelor
Voor de bacheloropleidingen Dans moet evenals bij alle
andere hbo-bacheloropleidingen worden voldaan aan de

vooropleidingseisen (WHW artikel 7.24). Dat komt erop neer
dat kandidaat-studenten in het bezit moeten zijn van een
diploma havo, vwo of mbo niveau 4. Buitenlandse studenten
dienen een vergelijkbaar diploma te kunnen voorleggen en in
een enkel geval eveneens een NT2 diploma (Nederlands
Tweede Taal). Verder kunnen talentvolle studenten die niet
voldoen aan de wettelijke diplomavereisten worden toegelaten na een test die uitwijst of een hbo-studie binnen hun
bereik ligt.
Bij ministeriële regeling worden voor de opleidingen op het
gebied van de kunst (en voor de lerarenopleidingen op het
gebied van de kunst) in verband met de organisatie en inrichting van het onderwijs dan wel de kennis of vaardigheden van
de aanstaande studenten en extranei specifieke eisen gesteld
in aanvulling op de eisen, bedoeld in artikel 7.24. De aanvullende eisen die worden gesteld op basis van art. 7.26a van de
WHW, zijn opgenomen in de regeling aanvullende eisen hoger
onderwijs en kunstonderwijs 2007. De aanvullende eisen die
gelden voor de opleiding Dans zijn als volgt in de regeling
geformuleerd:
technische en fysieke vaardigheid blijkend uit
> basis danstechnische vaardigheden en ontwikkelings­

mogelijkheden
> fysieke mogelijkheden en aanleg
> natuurlijke bewegingscoördinatie

artistieke aanleg die blijkt uit
> zeggingskracht als danser
> creativiteit bij improvisatie
> originaliteit bij het creëren van bewegingsmateriaal
> stijlgevoel en presentatie

Deze technische en fysieke vaardigheden en de artistieke
aanleg alsook de motivatie worden getest door middel van
een auditie. Tijdens een auditie vindt een intakegesprek
plaats, kandidaat-studenten nemen deel aan danslessen en
presenteren in een aantal gevallen een zelfgemaakte solo.
Een instelling die musicaltheater aanbiedt, test tevens de
dramatische kwaliteiten en zangkwaliteiten. Ook deelcompetenties zoals analytisch vermogen, vormbaarheid, beleving,
muzikaliteit, danscreatieve vaardigheden, compositie en
improvisatie kunnen aan bod komen tijdens een auditie.
Audities kunnen overigens in meerdere etappes plaatsvinden,
gespreid over meerdere dagen. De gevoerde gesprekken, de
danstrainingen en/of de reflectieverslagen leiden tot een
selectie van studenten die het best aansluiten bij het profiel,
de missie en het curriculum van de opleiding. Het beheersen
Hoofdst uk 5 – D eel rappor t D a n s

71

van het Engels wordt door een enkele bacheloropleiding als
aanvullende toelatingseis gesteld.
Alle geanalyseerde bacheloropleidingen hebben de selectiecriteria en de bijgaande toetsingsprocedure vastgelegd in
een protocol. Hieruit blijkt inderdaad dat de selectieprocedure
steeds bestaat uit een auditie, geleid door docenten van de
opleidingen. Vaak betrekken opleidingen ook deskundigen
uit het werkveld bij de audities.
De volgende bevindingen maken deel uit van de onderbouwingen van de scores goed, toegekend aan vier van de zes
bacheloropleidingen voor het facet 2.5 ‘instroom’: ‘De opleiding besteedt zeer veel aandacht aan het beoordelen van het
kwalificatieniveau van studenten die in aanmerking willen
komen voor de opleiding. Zij doet dat op professionele wijze.
Enerzijds door meerdere beoordelaars in te schakelen,
anderzijds door het intake-assessment ook een expliciete
prognostische dimensie te geven. Een en ander is vastgelegd
in eenduidige criteria. Het auditteam is daar zeer over te
spreken.’, of ‘Het panel heeft kennisgenomen van de toelatingseisen en is van mening, dat de academie hiermee zorg
draagt dat alleen studenten die in beginsel over voldoende
capaciteiten beschikken worden toegelaten tot de opleiding.’
In twee gevallen kennen de panels een voldoende toe aan het
facet 2.5 ‘instroom’. Hun opmerkingen slaan respectievelijk op
het feit dat niet alle beslissingen duidelijk met argumenten
worden onderbouwd en op het feit dat de vrijstellingscriteria
voor aanvang van de studie niet duidelijk aan studenten
worden gecommuniceerd, zoals blijkt uit de volgende
bevindingen: ‘In alle gevallen is er sprake van een professionele en brede selectiecommissie, bestaande uit vaste
docenten en vertegenwoordigers uit de beroepspraktijk.
Het panel heeft een aantal selectierondes bijgewoond en is
in het algemeen tevreden over de gehanteerde procedures.
De discussies in de selectiecommissies leiden tot een
gezamenlijk oordeel over de geschiktheid van een student.
Het panel heeft geconstateerd dat niet alle beslissingen
duidelijk met argumenten worden onderbouwd.’ en ‘Uit de
Jaarevaluatie 2005 blijkt dat de criteria voor vrijstelling vóór
aanvang niet erg duidelijk zijn. De opleiding heeft een aantal
verbeteracties geformuleerd: (…) de toelatingscriteria worden
duidelijker verwoord en met kandidaten gecommuniceerd.’
De visitatierapporten maken geen melding van gedifferentieerde toelatingseisen voor de bacheloropleidingen die het
uitstroomprofiel Choreograaf aanbieden. In tegendeel, in één
rapport staat dat de aspirant-choreografen het auditie­
programma van de dansers volgen.

72

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Wat betreft de aansluiting op de vooropleiding meldt een
panel dat ‘structurele contacten met toeleverende instellingen
worden onderhouden om na te gaan of de programma’s van de
opleidingen aansluiten bij de voor instromende studenten
vereiste kwalificaties.’

Master
Een instelling kan zelf bepalen welke toelatingseisen ze stelt
voor een hbo-masteropleiding (WHW artikel 7.30b). Deze eisen
hebben betrekking op kennis, inzicht en vaardigheden die
kunnen zijn verworven bij beëindiging van een bacheloropleiding. De eisen die het instellingsbestuur vaststelt, worden
opgenomen in de onderwijs- en examenregeling.
Voor toelating tot de masteropleidingen Choreografie dienen
studenten te beschikken over een diploma Dans, Docent Dans
of een vergelijkbaar buitenlands diploma en/of moeten zij
aantoonbaar beschikken over ten minste drie jaar professionele werkervaring als choreograaf. De selectie en begeleiding
van studenten vindt plaats in samenwerking met de beroepspraktijk. Essentieel onderdeel van de selectie is de onderzoeks- en opleidingsvraag van de studenten.
Voor de drie masteropleidingen gelden min of meer dezelfde
selectieprocedures, aangezien ze gezamenlijk zijn ontwikkeld.
Voorafgaand aan de auditie vindt een voorselectie plaats,
waarbij een toelatingscommissie de formele toelatings­
voorwaarden bekijkt en de artistieke inhoud van het choreografisch materiaal van studenten, alsook hun schriftelijke
motivatie en hun onderzoeksvoorstel beoordeelt. Na deze
voorselectie vindt een ééndaagse auditie plaats. Die bestaat
uit een danstechnisch onderzoek (een moderne les en een les
improvisatie), een choreografieopdracht met dansers en een
presentatie daarvan aan de commissie en een individueel
gesprek.
In de toelatingscommissies zetelen zowel opleidingsvertegenwoordigers als externe werkveldvertegenwoordigers.
Twee van de drie opleidingen scoren goed op het facet 2.5
‘instroom’. De score voldoende voor de derde opleiding is
toegekend vanwege de zwakke marketing. Het panel is van
mening dat de opleiding betere kandidaat-studenten zou
kunnen aantrekken indien zij als een ‘flagschip’ van de instelling naar buiten zou treden.

3.2 ⁄   Aanmeldingen en aard van de instroom
Bachelor
De bacheloropleidingen hanteren een stringent instroom­
beleid: niet noodzakelijk alle aangemelde kandidaten worden
uitgenodigd voor de auditiedagen. Uit de bestudeerde visita-

tierapporten komt tevens naar voren dat de selecterende
functie van de audities bijzonder groot is. De uiteindelijke
toelatingspercentages die in enkele rapporten staan vermeld,
bedragen bijvoorbeeld zes of vijfentwintig procent. In de
studierichting Musicaldanser zijn in 2007 slechts zestien van
de tweehonderddrieënvijftig kandidaat-studenten aangenomen. In totaal stromen jaarlijks variërend per opleiding
tussen de zestien en zestig nieuwe studenten in.
Eén van de onderwijsinstellingen stelde op een gegeven
moment een afnemende belangstelling vast vanuit het voortgezet onderwijs (havo, vwo en gymnasium). Een verbeterde
samenwerking bij de invulling van het vak Culturele en Kunstzinnige Vorming en de Cultuurprofielscholen heeft er volgens
de opleiding toe geleid dat die neerwaartse ontwikkeling in
positieve zin is omgebogen. Een andere academie realiseert
een verhoging van de instroomkwaliteit door verbreding van
de instroom via buitenlandse audities. Met die instroom van
buitenlandse studenten wenst de instelling een mondiaal
milieu te creëren. Eén dansopleiding investeert specifiek in
het aantrekken en begeleiden van jongens tussen de twaalf
tot zestien jaar en levert jaarlijks een tiental professionele
mannelijke dansers af.
Het aantal instromende Nederlandse studenten is overigens
over het algemeen onderhevig aan een dalende trend.
Door voldoende kwalitatieve toestroom vanuit de scholen
uit het relatienetwerk kunnen academies hun Nederlandse
selectiebasis verbreden. Alle opleidingen organiseren zelf een
voortraject of bieden een voortraject aan in samenwerking
met partners. Alle opleidingen kennen niet-geïntegreerde
voor­trajecten. Vier dansacademies organiseren geïntegreerde
voortrajecten. Bijvoorbeeld een geïntegreerd traject in de
vorm van de havo voor Muziek en Dans; integratie wil in dit
verband zeggen dat een curriculum wordt aangeboden in
samenhang met een middelbare school en plaatsvindt in het
gebouw van de dansacademie. Leerlingen die willen doorstromen naar de dansacademie moeten nog wel slagen in
een auditie. Daarnaast werken bijna alle bacheloropleidingen
samen met dansopleidingen op mbo-niveau. Deze studenten
blijken in een aantal gevallen met succes door te kunnen
stromen. Vermeldenswaard is het project ‘de Muze’ dat
getalenteerde jongeren in het vmbo, die formeel niet
toe­laatbaar zijn tot het hbo, toch de kans wil geven om zich
als danser verder te ontwikkelen. Dit project is als pilot
gestart voor de danskunst en zal worden verbreed naar de
andere kunsttakken.

Master
De masteropleidingen Choreografie laten een zeer beperkt
aantal nieuwe studenten toe, voornamelijk vanwege de
beperkte arbeidsplaatsen. De opleidingen selecteren tweejaarlijks drie tot vier kandidaten. Bij de groepssamenstelling
houden opleidingen bewust rekening met diverse artistieke
visies en achtergronden van studenten. Op die manier komt
een interessante groepssamenstelling tot stand van waaruit
boeiende dialogen kunnen ontstaan.

4 ⁄   Systematische actualisering
4.1 ⁄   Verbinding van de docenten met de
beroepspraktijk
Voor alle geanalyseerde bachelor- en masteropleidingen Dans
is het facet 3.1 ‘eisen HBO personeel’ dat gaat over de verbinding van de docenten met de beroepspraktijk minstens met
goed beoordeeld.

Bachelor
Alle bacheloropleidingen hechten in hun aannamebeleid
belang aan werkervaring. Zij zetten (gast)docenten in die als
danser of choreograaf werkzaam zijn of (recent) zijn geweest
in het professionele danswerkveld. Dat blijkt uit de volgende
bevindingen van panels:
> ‘In haar aannamebeleid stelt de opleiding kwaliteitseisen

aan haar personeel en dan niet alleen in termen van
opleiding en scholing (vakkennis, onderwijskundige en/of
organisatorische expertise) maar vooral in termen van
competenties en werkervaring. Daarbij is het panel
gebleken, dat de opleiding in haar aannamebeleid een sterk
accent legt op het werven van praktijkgeoriënteerde
docenten, die naast hun docentschap in de danspraktijk
werkzaam zijn.’
> ‘De sector Dans vindt dat docenten moeten beschikken over

relevante en actuele kennis van het vakgebied waarvoor
wordt opgeleid. De voorkeur gaat uit naar docenten met
een relevante opleiding en ervaring in de beroepspraktijk.
De vakinhoudelijke prioriteit heeft voorrang.’
> ‘De opleiding stelt als voorwaarde voor aanstelling dat

docenten werkzaam zijn (geweest) op het gebied dat zij
verzorgen. Dit is een belangrijke voorwaarde voor het
verbinden van de beroepspraktijk aan het onderwijs.’
> ‘De verbinding tussen opleidingsprogramma en werkveld

wordt nog eens versterkt doordat de opleiding veelvuldig
gebruikmaakt van gastdocenten en repertoiredocenten.’

Hoofdst uk 5 – D eel rappor t D a n s

73

> ‘Het beleid is erop gericht dat de opleiding een sterke verbin-

ding met de beroepspraktijk legt. De academie realiseert dit
onder andere door de inzet van gastdocenten, ook wel
wisseldocenten genoemd.’
> ’De docenten moeten volgens het Personeelsbeleidsplan in

staat zijn een breed aanbod van activiteiten te verzorgen op
het gebied van dans en musical, gericht op het nationale en
internationale werkveld. Zij moeten ook door interactie met
het werkveld een bijdrage leveren aan specialisaties in het
beroep en de wijze waarop voor het beroep wordt opgeleid.’
In de visitatierapporten staan percentages van vijfenveertig,
vierenvijftig of zesenzeventig procent genoteerd met betrekking tot het deel van het docentencorps dat nog actief is in het
werkveld. Dit wordt voornamelijk bewerkstelligd door de groep
gastdocenten. Deze gastdocenten zijn over het algemeen
markante vertegenwoordigers van een bepaalde stijl, genre,
stroming of van een bepaalde methodiek of trend.
Het beroepsactieve percentage louter voor de groep vaste
docenten ligt wellicht lager. Eén panel geeft een percentage
van vijfentwintig procent op. De groep vaste docenten kan zich
uiteraard beroepen op ervaring uit het verleden als danser,
repetitor of choreograaf bij één of meerdere dansgezelschappen.
Een panel constateert bij één van de opleidingen dat actief
wordt gescout naar nieuwe medewerkers, door in het werkveld te kijken naar geschikte mensen die op het punt staan
hun actieve podiumcarrière te beëindigen. Het is overigens
niet vanzelfsprekend voor opleidingen om actieve, professionele dansers als docent aan te trekken. Professionele dansers
zijn namelijk op voorstellingsdagen doorlopend aan het werk
in hun gezelschap. Hierdoor kunnen vaste docenten-begeleiders die aan groepen studenten worden toegekend, praktisch
onmogelijk actief zijn in het werkveld.
Dat de opleidingen desondanks kwaliteitseisen stellen aan
hun personeel op het gebied van werkervaring, achten panels
een sterk punt. Zoals een panel stelt ‘brengen juist die
docenten die naast hun docentschap werkzaam zijn in de
praktijk op een natuurlijke en vanzelfsprekende wijze actuele
expertise en ontwikkelingen binnen het opleidingsprogramma’. Ook duidt dit panel als een sterk punt aan dat
‘om studenten daadwerkelijk de kans te geven zich breed te
oriënteren, de opleiding naar een gevarieerde samenstelling
van het docententeam streeft. Naast dansers met een jarenlange ervaring als docent en als coach, trekt de studieleiding
ook jonge dansers aan die kersvers uit het werkveld komen.’
Een ander panel merkt op dat ‘in de functioneringsgesprekken
74

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

inhoudelijke ontwikkeling en actualiteit van de kennis en
ervaring van docenten één van de gespreksonderwerpen is’.
Nog een ander panel constateert dat ‘de academie probeert
om met docenten die niet langer actief in het werkveld staan
afspraken te maken over de wijze waarop zij voeling kunnen
blijven houden met actuele ontwikkelingen in het werkveld.’
Concreet houdt dit in het bezoeken van lessen van gast­
docenten, deelname aan workshops of deelname aan een
kenniskring. Ook doen veel docenten actuele ervaringen op
doordat zij worden gevraagd als gastdocent bij internationale
‘summerschools’ of doordat zij worden betrokken bij diverse
projecten. Daarnaast komen zij veelvuldig in contact met het
werkveld door studenten tijdens hun stage bij de diverse
dansgezelschappen in Nederland en het buitenland te begeleiden. Voorts gaat een actualiserende impuls uit van de
contacten die de docenten onderhouden met de artistieke
leiders van (inter)nationale dansgezelschappen.

Master
Ook voor de masteropleidingen geldt dat alle (gast)docenten
zoveel mogelijk werkzaam zijn als professional in de beroepspraktijk. Vaak zijn zij erkende autoriteiten in hun vakgebied.
Het docentencorps is tevens internationaal samengesteld.
Eén opleiding geeft aan een strikt aannamebeleid te hanteren
voor het contracteren van gastdocenten. Zo moet de gast­
docent onder andere op hoog niveau kunnen reflecteren op
de relevantie van het werk en het onderzoek in relatie tot
nationale en internationale ontwikkelingen. Bij een andere
opleiding bestaat de kernstaf uit enkele vaste medewerkers
die zich, samen met de lectoren, bezighouden met internationale onderzoeksactiviteiten op het gebied van de artistieke
ontwikkeling.

4.2 ⁄   Betrokkenheid van de alumni
Bachelor en master
Zeven van de negen betrokken bachelor- en masteropleidingen scoren een voldoende op het facet 5.3 ‘betrekken van
medewerkers, studenten, alumni en het beroepenveld’.
Voor deze bachelor- en masteropleidingen geldt dat op het
moment van visitatie het alumnibeleid slechts in beperkte
mate doorgevoerd is. Het beleid is vaak wel op het niveau
van de instelling opgesteld, maar moet nog verder worden
uitgewerkt en geïmplementeerd. Panels vinden dat verdere
formalisering op zijn plaats is. Desondanks onderhouden de
opleidingen wel op allerlei (in)formele manieren contact met
hun alumni. Toch kennen panels vanwege het niet structureel
betrekken van alumni (en ook het werkveld) voor de kwaliteitszorg een score voldoende toe. Daarbij moedigen ze de
lopende projecten aan.

Zo voert bijvoorbeeld één van de opleidingen in het jaar van de
visitatie een alumni-enquête met als doel de resultaten te
analyseren en eventuele verbetertrajecten in gang te zetten.
De afgestudeerden van de laatste vijf jaar (vijfentwintig afgestudeerden) zullen hiertoe worden bevraagd. Op die manier
krijgt de dansopleiding in één keer een goed beeld van hoe
afgestudeerden terugkijken op de opleiding die zij korter of
langer geleden hebben verlaten.
Nog een dansopleiding is ten tijde van de visitatie bezig met
de opzet van een alumnionderzoek. Deze opleiding wil een
beter beeld krijgen van de aansluiting van de opleiding op
de beroepspraktijk, om de huidige studenten te kunnen
informeren over mogelijke stageplaatsen en nascholings­
activiteiten.
Uit het gesprek met afgestudeerden van nog een andere
opleiding blijkt dat studenten zelf veel informeel contact
onderhouden met de opleiding. De opleiding weet ook waar
afgestudeerden terecht komen. Het panel is van oordeel dat
formalisering op zijn plaats is. Inmiddels heeft de opleiding
een alumnibeleid opgesteld. Het panel komt voor deze opleiding tot het oordeel voldoende op het facet 5.3 aangezien de
alumni en (het werkveld) op een meer structurele manier
betrokken kunnen worden bij de kwaliteitszorg.
Eén instelling krijgt voor haar bachelor- en masteropleiding
een score goed op het facet 5.3. Zij organiseert, wisselend
eens in de twee jaar, rondetafelbijeenkomsten met de alumni
(en met het werkveld). In deze bijeenkomsten staat de
aansluiting van de competenties en de eindkwalificaties op de
eisen van het werkveld als een vast onderwerp op de agenda.
De opleiding neemt opmerkingen uit de rondetafelbijeen­
komsten mee om, veelal op langere termijn, te bepalen of
aanpassingen van de eindkwalificaties in de vorm van
gedragsindicatoren nodig zijn.

4.3 ⁄   Betrokkenheid van het beroepenveld
Bachelor en master
Ook aangaande de betrokkenheid van het werkveld bij de
kwaliteitszorg van de bachelor- en masteropleidingen kan
volgens de panels op een meer structurele wijze tewerk
worden gegaan. Mede op basis van die vaststelling kennen
panels de score voldoende toe aan het facet 5.3 ‘betrekken
van medewerkers, studenten, alumni en het beroepenveld’.
Eén van de opleidingen haalt aan dat alle docenten professionals in het werkveld zijn. Vanuit die hoedanigheid en ook
vanuit hun eigen achtergrond kunnen ze meepraten over de
kwaliteit van de opleiding. De opleidingen zijn zich er evenwel
van bewust dat formeel en frequent overleg met het werkveld

een meerwaarde biedt. Hiertoe is één en ander in beweging
gezet ten tijde van de visitaties in 2006.
Zo heeft één van de dansacademies in het jaar van de visitatie
een werkveldcommissie opgericht per studierichting.
Een andere opleiding zoekt op het moment van de visitatie
naar werkveldvertegenwoordigers om te komen tot een breed
georiënteerde werkveldcommissie. Het beroepenveld wordt
reeds actief en frequent betrokken bij de evaluatie van de
opleidingen. In de nabije toekomst zal dat ook worden geformaliseerd via externe onderzoeken en enquêtes.
Nog een andere opleiding heeft een werkveldcommissie die
presentaties en voorstellingen van de opleiding bezoekt en
deelneemt aan de audities. Op basis daarvan adviseert zij de
opleiding bij het aannamebeleid en het leggen van de juiste
accenten in het curriculum. De opleiding geeft aan dat de
werkveldcommissie zo spoedig mogelijk uitgebreid dient te
worden met jong talent uit het internationale circuit van
opkomende choreografen.
Voor nog een andere opleiding stelt het panel vast dat het
werkveld op informele wijze geconsulteerd wordt over de
opleiding. Het werkveld wordt dus wel betrokken, maar dat
zou meer geformaliseerd en vastgelegd kunnen worden.
De opleiding geeft aan dat er viermaal per jaar overleg plaatsvindt tussen de adviesraad en de opleiding om de strategische
doelen van de opleiding te beoordelen in het licht van recente
ontwikkelingen. Naast de schriftelijke werkveldenquêtes
worden vanaf 2007 jaarlijkse panelgesprekken met het werkveld gevoerd als kwalitatieve aanvulling op de enquête. Het
panel komt voor deze opleiding tot het oordeel voldoende op
het facet 5.3 aangezien (de alumni en) het werkveld op een
meer structurele manier betrokken kunnen worden bij de
kwaliteitszorg.
Voor de bachelor- en masteropleiding van een instelling
die op het facet 5.3 met goed gewaardeerd worden, is de
onderbouwing reeds besproken bij het punt 4.2 ‘betrokkenheid van de alumni’.

5 ⁄   Trends en ontwikkelingen
Hieronder volgen een toelichting of voorbeelden bij de trends
uit het rapport van de Projectorganisatie Kunstvakonderwijs
van 1999. Een nadere omschrijving van die trends staat uitgewerkt in bijlage 1.

5.1 ⁄   De veranderende relatie tussen kunst en
maatschappij
Eén van de competenties in het landelijk profiel dans is
‘omgevingsgerichtheid’ waarbij de danser in zijn dansen en
manier van werken een eigen maatschappelijk engagement
Hoofdst uk 5 – D eel rappor t D a n s

75

laat zien. Diverse panels melden dat academies een hoogwaardige en duurzame bijdrage willen leveren aan de behoefte
vanuit de samenleving en het werkveld door bijvoorbeeld
invulling te geven aan de verschillende rollen die de kunst in
de samenleving speelt of door deel uit te maken van
netwerken met dansopleidingsinstituten, met amateur balletscholen, mbo-opleidingen en gemeentelijke voorzieningen op
het gebied van de kunstzinnige vorming. Een actief beleid van
‘relatiemanagement’ selecteert interessante samenwerkingspartners.
De gerichtheid op de maatschappelijke context komt
eveneens tot uiting in de afstudeerwerken van een master­
opleiding, zo merkt een panel op.
Deze bevindingen wijzen op een maatschappelijke verankering van de opleidingen. De maatschappelijke context vormt
een aanwezige factor in de opleidingen. Studenten leren als
professional een positie in de maatschappij in te nemen.
Aan de andere kant dragen werkveldoriëntaties en stages
ertoe bij dat studenten een brede kijk ontwikkelen op de
diversiteit van het werkveld. Zo kunnen ze zich op een bepaald
terrein profileren. Echter, de panels geven niet specifiek aan of
opleidingen de kennismaking met de gedifferentieerde werkterreinen programmeren.

5.2 ⁄   Kunstenaars in de netwerksamenleving
Enkele bevindingen met betrekking tot inter- en multidisci­
plinaire samenwerkingsverbanden, de gemengde beroepspraktijk en zakelijke en communicatieve vaardigheden:

academies niet langer parallelle opleidingen aan, maar een
geïntegreerde opleiding waarbij de keuze voor een specialisatie pas in de tweede helft van de studie wordt gemaakt.
Daarnaast biedt dubbeldiplomering volgens een academie
een antwoord op de nood aan een gemengde beroepspraktijk.
Deze academie biedt studenten de mogelijkheid om twee
diploma’s in vier jaar te behalen: zowel voor Danser als Docent
Dans.
De academies zijn zich ervan bewust dat het werkveld
vraagt om meer eigen ondernemerschap bij afgestudeerden.
De competentie ondernemerschap maakt overigens deel
uit van het landelijke bachelorprofiel voor Choreograaf
en Danser.

5.3 ⁄   Verbindingen tussen disciplines
De visitatierapporten geven duidelijk aan dat de scheiding
tussen de diverse dansvormen steeds diffuser wordt,
alsook dat het onderscheid tussen dans, theater en visuele
kunst steeds kleiner wordt. De dansopleidingen erkennen
deze ontwikkeling. Zo nemen zij in hun auditcommissies
vertegenwoordigers van verschillende disciplines/vakgebieden op.
Kruisbestuiving tussen disciplines en opleidingen vindt
bijvoorbeeld plaats bij het realiseren van theaterproducties.
Eén van de opleidingen laat ‘demonstratiereproducties’
uitvoeren die expliciet zijn gekozen vanuit de interdisciplinaire
invalshoek (muziek, beeldende kunst, theater, mode).

Het aangaan van inter- en multidisciplinaire samenwerkingsverbanden wordt voorbereid enerzijds door studenten te
bekwamen in de technieken van diverse disciplines (bijvoorbeeld zingen of acteren naast dansen), anderzijds door in
de stages en projecten domeinoverschrijdende verbanden
op te zoeken.

Een vergaande vorm van samenwerking gebeurt tussen de
masteropleidingen Choreografie die onder andere de
studenten/choreografen de mogelijkheid bieden om de school
als laboratorium te gebruiken voor hun choreografische
onderzoek.

Voorts erkennen opleidingen de behoefte van dansers en
choreografen aan een gemengde beroepspraktijk om zich
stand te kunnen houden in hun professionele loopbaan en
komen ze hieraan op verschillende manieren tegemoet.
Zo benadrukken dansacademies dat ook choreografen en
docenten uitstekende dansers moeten zijn, aangezien de
praktijk van de dans met zich meebrengt dat iedere kunstenaar te maken krijgt met verschillende rollen in het vak: als
danser, als docent of als choreograaf. Van een rigide scheiding
in rollen is in de beroepspraktijk geen sprake: een professionele danser geeft les aan amateurs of belangstellenden,
een choreograaf maakt deel uit van het tableaux de la troupe
van een gezelschap en de docent is actief als maker of
performer in dansproducties. In een aantal gevallen bieden

Alle opleidingen bieden via hun internationale netwerken aan
studenten de mogelijkheid om stage te lopen, mee te doen
aan internationale projecten, een uitwisselingsprogramma te
volgen, op te treden op podia in het buitenland. Studenten van
alle opleidingen maken gedurende hun opleiding verschillende nationale en internationale excursies naar concerten,
musicals, opera's, musea, toneelvoorstellingen en shows.
Eén van de opleidingen noemt dat in het laatste jaar studenten
een excursie maken naar New York, waar zij theatervoorstellingen bezoeken, lessen volgen en zich oriënteren op internationale mogelijkheden.

76

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

5.4 ⁄   Internationalisering en regionalisering

Het is immers zo dat veel afgestudeerde bachelors na hun
studie terechtkomen in nationale- en internationale dans­

gezelschappen. De afgestudeerden van de masteropleidingen
zijn zelfs allemaal internationaal werkzaam.
Ook de docenten richten zich op de internationale context:
zij begeleiden hun studenten tijdens buitenlandse stages en
treden soms op als docent in internationale summerschools.
De internationalisering van de dansopleidingen blijkt verder
uit de instroom. Buitenlandse studenten stromen in grote
getallen in. De selectieprocedures zijn hier mede op gericht
door ‘audities’ met behulp van een videoband te accepteren.
Eén van de dansacademies noemt dat zeventig procent
van hun studentenpopulatie van buitenlandse afkomst is.
Enkele dansopleidingen stellen als voorwaarde dat studenten
Engels kunnen spreken.
Voor de panels is duidelijk aangetoond in de visitatie­
rapporten dat in de programma’s van de opleidingen zowel
de globalisering en internationalisering van het werkveld,
alsook de toenemende interdisciplinariteit en diversiteit tot
uiting komen. Daarentegen hechten de opleidingen Dans
mogelijk veel minder nadrukkelijk aan een regionale inbedding, wat valt af te leiden uit de afwezigheid van bevindingen
in de visitatierapporten hieromtrent.

ties staat het ambachtelijk en scheppend vermogen van de
danser. De eindkwalificaties zorgen ervoor dat de danser een
technisch uitstekend danser is, die enerzijds de klassieke
techniek beheerst en daarnaast de hedendaagse dansvormen
en die zich flexibel beweegt binnen de vele technische
benaderingen en stijlen. Daarnaast kan hij zijn eigen danscomposities creëren en/of bijdragen aan die van anderen.’
Een bacheloropleiding choreografie benadrukt dat ook de
choreograaf een brede waaier aan technische vaardigheden
en vakmanschap op een professionele manier moet kunnen
aanwenden in zijn choreografieën.
Naast de ambachtelijke ontwikkeling en de beheersing van de
technieken speelt ook de artistieke ontwikkeling een grote rol
van betekenis in de opleidingen. Eén van de academies stelt
nadrukkelijk de artistieke ontwikkeling van de dans centraal.
Twee van de bij de analyse betrokken onderwijsinstellingen
hadden ten tijde van de visitatie een lectoraat op het gebied
van artistieke ontwikkeling. Het ene lectoraat heet ‘kunst­
praktijk en artistieke ontwikkeling’. Het lectoraat van de
andere instelling heet ‘Excellence and well-being in the
performing arts’ en houdt zich expliciet bezig met het optimaliseren van het dansvakonderwijs en geeft hierdoor een
belangrijke stimulans in artistiek en vakambachtelijk opzicht.

5.5 ⁄   Technologisering
De visitatierapporten bevatten met name aanknopingspunten
op het vlak van technologische en (multi)mediatoepassingen.
Eén van de bacheloropleidingen besteedt in het derde en
vierde jaar aandacht aan de verfijning van nieuwe technieken
en nieuwe media zoals video en driedimensionale liveobjecten. In een andere opleiding leren choreografen te
anticiperen op het gebruik van nieuwe media. In het profiel
van één van de masteropleidingen staat dat de opleiding
een verbinding maakt tussen choreografie, performance
en nieuwe media technologieën. Voorts komt in één van de
opleidingen technologiegebruik tot uiting in de modulen
‘Dance and camera’ en ‘Dance and computer’.

5.6 ⁄   Inhoudelijke ontwikkelingen
Alle opleidingen Dans dragen de ambachtelijke ontwikkeling
van het vak hoog in het vaandel. In de artistieke visie van de
dansopleidingen vormt het leren van de techniek de basis voor
de creativiteit. Eén van de opleidingen formuleert dit als volgt:
‘Vanuit de fundamentele danstalen (academische dans en
eigentijds – Graham, Limon, Cunningham en Laban) ontwikkelt de danser zijn danstechniek en zijn visie op de eigen
danstechnische sterktes en zwaktes. Dankzij dit brede danstechnische fundament is de danskunstenaar in staat snel en
flexibel in te spelen op de actuele eisen van de danspraktijk.
Een andere opleiding stelt dat: ‘Centraal bij de eindkwalificaHoofdst uk 5 – D eel rappor t D a n s

77

Hoofdstuk
6
Deelrapport
Theater

Overzicht van sterke punten en
aandachtspunten uit de conclusies

Nederland telt vier bacheloropleidingen
en één masteropleiding in het domein
Theater.

Sterke punten bacheloropleidingen Theater

In 2008 stonden in totaal 589 studenten
ingeschreven bij de bacheloropleidingen
en 20 studenten bij de masteropleiding
Theater. In het jaar 2008 stroomden 160
bachelor- en 9 masterstudenten in.
121 bachelor- en 11 masterstudenten
behaalden hun diploma in het cursusjaar
2007/2008.

> de landelijk vastgestelde beroepsprofielen voor Acteur en

Het deelrapport Theater is gebaseerd op vier visitatierapporten (alle vier daterend uit 2008) van vier bacheloropleidingen. De masteropleiding Theater valt onder de
procedure Toets nieuwe opleidingen en is om die reden niet
opgenomen in deze analyse.
Scores geanalyseerde facetten Theateropleidingen
1.1

1.3

2.1

2.2

2.5

2.7

3.1

5.3

6.1

Ba1

G

G

G

G

G

G

G

V

G

Ba2

G

G

G

V

G

G

G

V

G

Ba3

G

G

G

G

V

G

G

G

V

Ba4

G

G

E

G

G

G

E

G

G

1.1
1.3
2.1
2.2
2.5
2.7
3.1
5.3
6.1

Domeinspecifieke eisen
Oriëntatie HBO
Eisen HBO ‘Programma’
Relatie doelstellingen en inhoud programma
Instroom
Afstemming tussen vormgeving en inhoud
Eisen HBO ‘Personeel’
Betrekken van medewerkers, studenten, alumni en het
beroepenveld
Gerealiseerd niveau

Theatermaker vormen de basis voor de bacheloropleidingen
Theater
> differentiatie/profilering in het aanbod via afstudeerrichtingen en accenten binnen het landelijke vastgestelde
profiel
> competentiegericht onderwijs met toenemende zelfsturing
> sterke beroepsgerichtheid en realistische leeromgevingen:
presentaties, projecten, stages en voorstellingen vormen
de rode draad door de programma’s
> theorie staat ten dienste van de artistiek-inhoudelijke
verdieping en verloopt in samenhang met de praktijk
> aandacht voor een onderzoekende houding
> onderzoeksactiviteiten zijn voor de theateropleidingen van
belang voor de innovatie en zijn altijd gericht op de artistieke
ontwikkeling
> sterk ambachtelijk-technisch niveau van de afgestudeerden:
alle opleidingen leggen expliciet de nadruk op het vakmanschap, het vaktechnisch vermogen ter ondersteuning van
de artistieke ontwikkeling
> degelijke selectie en actieve werving van studenten werkt
kwaliteitsverhogend
> inbreng van actuele ontwikkelingen door docenten die actief
zijn in de beroepspraktijk en door specifieke expertise van
gastdocenten
> een sterke formele en informele relatie met het werkveld
> een grote meerderheid van de studenten is aan het werk
in het gesubsidieerde, maar ook in het commerciële theaterwerkveld
> aandacht voor de ontwikkelingen op het vlak van internationalisering/regionalisering interdisciplinariteit en
intermedialiteit/technologisering

Aandachtspunten bacheloropleidingen Theater
> expliciete aandacht voor de competentie ondernemerschap

in de programma’s
> verder uitbouwen van het alumnibeleid en met name het

formaliseren ervan

Hoofdst uk 6 – D eel rappor t Theate r

79

THE AT E R:

A ⁄ Conclusies bij de
kernvragen
Bachelor
1 ⁄   Voorbereiding op de beroepspraktijk
Als gezamenlijke uitgangspunt hanteren de bachelor­
opleidingen de vastgestelde, landelijke profielen uit 2002
voor Acteur en Theatermaker. De onderwijsinstellingen
hebben een palet aan afstudeerrichtingen ontwikkeld dat
aansluit bij deze beroepsprofielen.
Alle opleidingen werken met competentiegericht onderwijs
dat plaatsvindt in een realistische leeromgeving. Daarbij is
telkens sprake van een leerproces van verkenning naar
verdieping, naar een toenemende zelfstandigheid en het
ontwikkelen van een individuele profilering en visie op het
beroep.
Presentaties, (interdisciplinaire) projecten, (internationale)
stages en voorstellingen vormen de rode draad in de theateropleidingen door de studiejaren heen. Op die manier ontwikkelen studenten hun beroepsvaardigheden en ervaren ze
wat het betekent om een voorstelling zowel inhoudelijk als
productioneel op de planken te krijgen. Eén panel verneemt
in dit verband echter wel dat stageplaatsen soms moeilijk te
vinden zijn en dat gezelschappen (nog) niet altijd bekwaam
zijn in het geven van geschikte feedback in het kader van
een leertraject.
De opleidingen hechten nadrukkelijk belang aan de ambachtelijke scholing die de artistieke ontwikkeling van de acteur
en theatermaker ondersteunt. Tevens onderrichten de
opleidingen hun studenten op het gebied van het cultureel
ondernemerschap. Deze competentie komt evenwel minder
uitdrukkelijk aan bod in de programma’s, zo valt af te leiden
uit de visitatierapporten. Studenten geven aan meer aandacht
te wensen voor ondernemerschap en voor ‘freelancing’.
Ze beoordelen in alumnionderzoek hun scholing op dit gebied
gemiddeld als laag. Expliciete scholing op het gebied van het
ondernemerschap vormt daarom een aandachtspunt.
Studenten melden tegelijkertijd een enkele keer bij een
visitatie dat zij slechts weinig belangstelling hebben voor
ondernemerschap tijdens hun studie.

80

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Over het algemeen krijgt de theoretische kennisontwikkeling
een praktijkondersteunende rol toebedeeld. Theorie staat ten
dienste van de artistiek-inhoudelijke verdieping en verloopt
in samenhang met de praktijk. Daarbij leggen de verschillende
afstudeerrichtingen telkens een eigen focus binnen het
theorieaanbod. Meerdere opleidingen stimuleren een
onderzoekende houding. Onderzoeksactiviteiten zijn voor
de theateropleidingen van belang voor de innovatie en zijn
altijd mede gericht op de artistieke ontwikkeling van de
discipline. Lectoraten bij verschillende onderwijsinstellingen
hebben als thema de ontwikkeling van het theatervak en
leveren een bijdrage aan dit onderzoeksgebied.
Panels oordelen overwegend (zeer) positief over de kwaliteit
van de afstudeerwerken en het artistieke en ambachtelijktechnisch niveau van de afgestudeerden. Het werkveld deelt
dit oordeel. Uit onderzoek door enkele opleidingen blijkt dat
een grote meerderheid van de studenten aan het werk is in
het gesubsidieerde, maar ook in het commerciële werkveld,
zowel voor als achter de schermen. De arbeidsmarkt is in de
afgelopen decennia vergroot met name door film en televisie.

2 ⁄   Profilering
Alle bacheloropleidingen leggen in hun profilering expliciet de
nadruk op het vakmanschap en het vaktechnisch vermogen.
De opleidingen differentiëren zich met hun aanbod aan
afstudeerrichtingen. Dat aanbod verschilt sterk tussen de
kleine ensemble opleidingen en de zeer brede opleidingen.
In totaal worden veertien verschillende afstudeerrichtingen
door vier onderwijsinstellingen aangeboden. Per afstudeerrichting zijn in samenspraak met het beroepenveld de
landelijke competenties verder uitgewerkt. Er zijn opleidingen
die zich beperken tot de uitvoerende disciplines en de
verschillende genres daarbinnen. Andere opleidingen bieden
een veel breder scala theaterdisciplines aan die zich richten
op de vormgevende of technische aspecten en de organisatie
en productie van voorstellingen. Binnen die diversiteit
profileren de opleidingen zich met eigen accenten.
Bijvoorbeeld door nadruk te leggen op: de tekstbehandeling,
het ensemblespel, nieuwe media en het vermogen om intermediaal te werken, het vermogen om interdisciplinair te
werken, de interculturele gerichtheid, gerichtheid op de (inter)
nationale top, de professionele beroepsattitude, de praktijkgerichtheid en het ondernemerschap. Twee instellingen
richten zich op de Nederlandse theaterwereld, de twee overige
oriënteren zich tevens internationaal en werken samen met
buitenlandse organisaties.

3 ⁄   Instroom
Alle opleidingen hanteren de wettelijke vooropleidingseisen
en aanvullende eisen. De panels uiten zich over het geheel
genomen positief. De theateropleidingen selecteren degelijk.
Het gaat telkens om kleine groepen studenten die instromen.
De opleidingen hechten daarbij meer belang aan de kwaliteit
dan aan de kwantiteit. Eén opleiding heeft zelfs het aantal
studenten dat instroomt verlaagd met het oog op het handhaven van de kwaliteit.
Bij één afstudeerrichting blijkt dat bij twijfelgevallen de
criteria niet toereikend zijn om te beslissen of iemand kan
worden toegelaten. Voor deze afstudeerrichting valt het
eindniveau van het spel tegen tijdens de visitatie. Een verband
met de opmerking van het panel bij de instroomselectie,
wordt echter niet gelegd. Dat geldt voor alle opleidingen:
panels spreken zich immers in geen enkel visitatierapport
expliciet uit over mogelijke verbanden tussen de kwaliteit van
de instroom en het niveau van de afgestudeerden. Wel merkt
één panel op dat de bestaande vooropleidingen theater ertoe
bijdragen dat kandidaten meer kans op succes hebben in de
toelatingsproef en dat zij betere resultaten halen in het eerste
jaar van hun studie. Dit valt in de eerste plaats te verklaren
door hun vertrouwdheid met de theatervormen. Voorts blijkt
duidelijk uit de bevindingen dat de opleidingen veel energie
steken in actieve werving van studenten. Zowel de voor­
opleidingen als de wervingsactiviteiten werken kwaliteits­
verhogend en komen de (culturele) diversiteit van de instroom
ten goede.

formele als informele contacten in stand door middel van
regelmatige bijeenkomsten met vastgestelde werkveld/
adviescommissies, door de stakeholders systematisch te
bevragen en/of door middel van dialogen met diverse
contacten en geledingen in hun sector.
Daarentegen wordt in een aantal visitatierapporten opgemerkt dat het alumnibeleid (nog) beter kan uitgewerkt worden.
Alumni worden weliswaar reeds op verschillende manieren bij
de opleidingen betrokken, maar veeleer louter in informeel
verband. Het uitbouwen van een alumnibeleid dat borgt dat
alumni formeel betrokken worden bij de kwaliteitszorg, is
daarom als een aandachtspunt geformuleerd.

5 ⁄   Trends en ontwikkelingen
De trends vastgesteld door de Projectorganisatie Kunstvak­
onderwijs in 1999 komen in min of meerdere mate naar voren
in de visitatierapporten van de theateropleidingen. Het gaat
dan om internationalisering/regionalisering, interdisciplinariteit en intermedialiteit/technologisering. Tijdens de bijeenkomst met het disciplinenetwerk zijn daar nog de volgende
brede actuele trends aan toegevoegd: een open houding naar
de omgeving, interactiviteit met het publiek en het Community
Theatre.

4 ⁄   Systematische actualisering
De theateropleidingen trekken docenten aan die nog actief
verbonden zijn met de beroepspraktijk door hun eigen uitvoerende werkzaamheden of door bepaalde bestuursfuncties
uit te oefenen, bijvoorbeeld als commissielid of bestuurslid.
Bovendien schakelen alle opleidingen structureel gast­
docenten in om specifieke expertise binnen te halen. Op deze
manier borgen de opleidingen een permanente verbinding
met de beroepspraktijk en de actuele ontwikkelingen in het
domein. De opleidingen bewerkstelligen dat docenten actief
blijven in het werkveld, onder meer door parttime aanstellingen aan te bieden. Kleine kernteams en/of artistieke leiders
zorgen voor de inhoudelijke continuïteit van de opleidingen.
Daarnaast garandeert de betrokkenheid van het beroepenveld
bij de kwaliteitszorg dat actuele ontwikkelingen en trends
gesignaleerd worden en op een systematische wijze binnengebracht worden in de opleidingen. Met het werkveld wordt
een sterke relatie onderhouden. De opleidingen houden zowel
Hoofdst uk 6 – D eel rappor t Theate r

81

THE AT E R:

B ⁄ Bevindingen bij de
kernvragen
Bachelor
1 ⁄   Voorbereiding op de beroepspraktijk
1.1 ⁄   Doelstellingen
De eindkwalificaties binnen het domein Theater zijn gebaseerd op landelijk vastgestelde artistieke, vaktechnische en
professioneel-maatschappelijke domeincompetenties.
In 2002 heeft het Netwerk Theater, waarin de vier bestudeerde
bacheloropleidingen zijn vertegenwoordigd, het Opleidingsprofiel Theater met als uitstroomprofielen Acteur en
Theatermaker opgesteld. Deze opleidingsprofielen bevatten
collectieve standpunten over de kwalificaties waaraan
elke afgestudeerde theaterkunstenaar moet voldoen.
De opleidingsprofielen en de daarin opgenomen opleidingskwalificaties zijn sturend en richtinggevend voor de
theateropleidingen bij de vorming van hun curricula.
De landelijke domeincompetenties behelzen tien vermogens
die studenten moeten hebben verworven bij het afsluiten van
de studie, te weten:
> creërend vermogen
> visie
> vermogen tot samenwerking
> communicatief vermogen
> ambachtelijk vermogen
> ondernemerschap
> omgevingsgerichtheid
> lerend vermogen
> reflectief vermogen
> innovatief vermogen

Voor elk van deze tien vermogens zijn in het landelijk profiel
indicatoren geformuleerd waaraan de ontwikkeling van de
studenten getoetst kan worden.
De inhoud en de wijze waarop de opleidingen de eindkwalificaties van beginnend acteur en theatermaker tot stand
hebben laten komen, wordt voor alle opleidingen met goed
beoordeeld. Het volgende citaat is illustratief voor het
soort overwegingen dat panels naar voren brengen ter
onder­bouwing van de score goed: ‘Naar het oordeel van
82

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

het panel heeft de opleiding - in samenspraak met het
beroepenveld- een helder, ambitieus, samenhangend en
werkvelddekkend referentiekader voor haar programma
ontworpen.’
Dit landelijk profiel is voor alle opleidingen de basisset die
zij uitwerken tot operationele en passende competenties en
gedragsindicatoren. Doordat opleidingen verschillende
missies formuleren ontstaat een divers palet aan theater­
opleidingen. Punt 2 Profilering gaat nader in op die diversiteit
in het domein Theater.
De actualisering van de domeincompetenties is formeel
georganiseerd via de landelijke opleidingsoverleggen (LOO’s)
van de HBO-raad. In 2001 is een convenant gesloten tussen
de HBO-raad en de Federatie van Kunstenaarsverenigingen
waarin afspraken gemaakt zijn voor dit gestructureerd overleg
tussen de opleidingen en de beroepspraktijk.

1.2 ⁄ Didactisch concept
Alle theateropleidingen hanteren een didactisch concept dat
gebaseerd is op competentiegericht onderwijs en dat uitgaat
van een integrale benadering van kennis, vaardigheden en
attitude in een realistische leeromgeving. Tevens is het
onderwijs sterk beroepsgericht: het potentiële talent van de
individuele studenten wordt ontwikkeld in het licht van de
toekomstige beroepsuitoefening. Een panel beschrijft dit als
volgt:‘De competentie- en beroepsgerichtheid van het onderwijs wordt vormgegeven in een realistische of gesimuleerde
leeromgeving en is ontwikkelingsgericht. Gedurende vier jaar
voltrekt het onderwijs zich in een omgeving waarin het functioneren in de beroepspraktijk wordt nagebootst aan de hand
van het verrichten van taken, opdrachten, projecten, voorstellingen en stages, waarbij studenten geleidelijk aan moeten
voldoen aan de eisen die gelden in de beroepspraktijk.’
Deze opleiding werkt competentiegericht op basis van
opdrachtgestuurd onderwijs en stimuleert bij studenten
een onderzoeksgericht (artistiek onderzoek) leren door middel
van activerende werkvormen. Ter ondersteuning verzorgt de
opleiding studieonderdelen waarin de theoretische kennis
wordt overgedragen.
Alle opleidingen kennen een opbouw van verkenning naar
verdieping. Van studenten wordt een toenemende zelfstandigheid gevraagd en wordt verwacht dat zij een eigen profilering
en visie op het beroep ontwikkelen. Bijvoorbeeld: ‘Het didactisch concept maakt het mogelijk enerzijds de student te
sturen en anderzijds de ruimte te geven tot eigen ontwikkeling.’ Een andere opleiding gaat verder in het toekennen van
verantwoordelijkheid aan de student: ‘De student is voor een
groot deel zelf verantwoordelijk voor het traject dat hij in zijn

studie doorloopt. De opleiding stelt de kaders waarbinnen de
student kan bewegen. Zo kunnen studenten bijvoorbeeld
gastdocenten aandragen. De persoonlijke ontwikkelingsplannen en portfolio’s ondersteunen de studenten in de
vormgeving van hun eigen traject.’ Nog een andere opleiding
hanteert ‘vraaggestuurd competentiegericht maatwerk­
onderwijs’. Concreet houdt dit in dat de opleiding haar curriculum inricht op basis van de balans tussen de leervragen
en leerbehoefte van de instromende studenten en de eisen
die de beroepspraktijk stelt.

1.3 ⁄ Specifieke voorbereiding op de
beroepspraktijk (entrepreneurship en ambacht)
De landelijke uitstroomprofielen voor Acteur en Theatermaker
bevatten competenties die betrekking hebben op het
‘ambacht’ en op het ‘entrepreneurship’. Deze zijn als volgt
gedefinieerd:
ambachtelijk vermogen
De acteur/theatermaker bezit het vermogen om een breed
scala aan instrumentele en ambachtelijke kennis en
vaardigheden efficiënt en effectief toe te passen in theatrale
producties.
ondernemerschap
De acteur/theatermaker bezit het vermogen om zelfstandig
vorm te geven aan een professioneel bestaan binnen de
theaterwereld.
Alle opleidingen hechten belang aan de competentie
‘ambachtelijk vermogen’. Uit de visitatierapporten blijkt dat
de ambachtelijke ontwikkeling ter ondersteuning van de
artistieke ontwikkeling ruim de aandacht krijgt binnen het
theatervakonderwijs. Dat staat in de volgende bevindingen:
‘Vanaf het begin van de opleiding ligt een grote nadruk op de
integratie van individuele vaardigheden in het acteurschap als
geheel. Van de student-acteur wordt verwacht de vaardigheden voortdurend in de context van het toekomstige beroep
te plaatsen.’, of ‘Het panel stelt vast dat studenten in staat
worden gesteld beroepsvaardigheden op te doen tijdens de
opleiding. Vooral studenten Acting volgen veel praktische
lessen.’, of ‘Het aanbrengen van een degelijke vakmatige
basis speelt een belangrijke rol. Conform de vakvisie van de
opleiding vraagt de individuele artistieke competentie om
een stevig vakmatig instrumentarium waarop de artistieke
competentie tot bloei kan komen.’ Een voorbeeld van invulling
van die vakvisie is stem- en spraaktraining of een training
‘Viewpoint Methode’ die ontleend is aan de klassieke dans­
opleiding.
Tot slot rapporteert een panel als volgt over de visie van een
opleiding op ambachtelijke vorming: ‘De studenten dienen

zich kennis eigen te maken op het gebied van het theater­
repertoire, het theaterlandschap, theatergeschiedenis en
cultuur en zij moeten deze kunnen toepassen in theatrale
producten. De opleiding balanceert tussen traditie en vernieuwing, tussen vakmanschap en kunstenaarschap, tussen het
publiek van vandaag en het publiek van morgen. De opleiding
moet de tegenstellingen hanteren en koesteren en zich laten
leiden door het besef van historie en context, ambachtelijkheid, artisticiteit en maatschappelijke betrokkenheid.’
Wat betreft de competentie ‘ondernemerschap’ spreekt een
aantal panels zich niet expliciet uit over de verankering
daarvan in de programma’s.
Eén panel stelt vast dat studenten in de projecten in
toenemende mate worden aangesproken op diverse vaardigheden op het gebied van cultureel ondernemerschap zoals
bijvoorbeeld het eigen initiatief, het werken met budgetten en
deadlines en het communiceren met opdrachtgevers.
De studenten tonen zich naarmate de studie vordert steeds
meer aan de buitenwereld. Studenten vragen om meer
aandacht voor het zelfstandig ondernemerschap.
Naar het oordeel van een ander panel is de competentie
verbandhoudend met ‘cultureel ondernemerschap’ nog
onvoldoende in het programma terug te vinden. In de buitenschoolse component (bijvoorbeeld de stage) zou daar expliciet
aandacht aan moeten worden besteed.’
Een volgend panel verneemt tijdens het gesprek met vierdejaarsstudenten en recent afgestudeerden dat: ‘Studenten
tijdens hun studie weinig belangstelling tonen voor het ondernemerschap. De onderwijsinstelling bevestigt dat en kiest er
daarom niet voor om aan deze competentie apart in een vak of
blok aandacht te besteden, maar ze geïntegreerd in tal van
vakken, projecten en voorstellingen aan bod te laten komen.
Daarnaast heeft deze onderwijsinstelling samen met Kunstenaars & Co de website Beroepkunstenaar ontwikkeld. Op deze
site kunnen studenten en oud-studenten terecht voor informatie over zakelijke, organisatorische aspecten, maar ook
voor inhoudelijke adviezen ten aanzien van hun ondernemerschap. Daarnaast zijn er diverse lessen, individuele gesrekken
en contactmiddagen met gasten die het onderwerp van
verschillende kanten belichten. Studenten bevestigen dat zij
voldoende worden gewezen op de informatie over ondernemerschap. In het derde jaar kunnen zij bovendien deelnemen
aan ‘Cultureel Ondernemingsplan’, een samen­werkingsproject
met studenten van de opleiding Productie podiumkunsten.
Het panel is van mening dat de instelling hiermee studenten
voldoende mogelijkheden biedt.’
Uit landelijk onderzoek onder alumni (zowel acteurs als
theatermakers) blijkt evenwel dat de scholing op het gebied
van ondernemerschap gemiddeld als laag beoordeeld wordt.

Hoofdst uk 6 – D eel rappor t Theate r

83

1.4 ⁄ Stagemogelijkheden en projecten
Presentaties, projecten, stages en voorstellingen vormen de
rode draad in de theateropleidingen door de studiejaren heen.
Op die manier ontwikkelen studenten hun beroepsvaardigheden en ervaren ze wat het betekent om een voorstelling
zowel inhoudelijk als productioneel op de planken te krijgen.
Een stageperiode bedraagt vaak enkele maanden en
studenten lopen meestal één stage bij een gezelschap of
theater. De opleidingen met een internationale profilering
bieden studenten ook de mogelijkheid om in het buitenland
stage te lopen. Bij een bepaalde afstudeerrichting (Theatre
and Education) is dat zelfs verplicht.
Eén van de onderwijsinstellingen geeft aan dat de contacten
met de beroepspraktijk over stages intensiever zijn geworden.
Toch vergt het vinden van een geschikte stageplaats nog de
nodige moeite. Veel stages worden ingevuld met meespelen
of meewerken aan een voorstelling. De gezelschappen zijn
volgens de instelling nog niet goed ingesteld op het geven van
feedback aan de student.
Voor een aantal afstudeerrichtingen zijn de beschikbare
stageplaatsen groter dan het aantal studenten. Hier hebben
studenten keuzemogelijkheden. Een afstudeerrichting Acting
heeft het verwerven van een stageplaats als een opdracht in
het programma opgenomen. De stageplaatsen liggen hier
niet voor het rapen en het verwerven ervan vergt een onder­
nemende houding van de studenten, net zoals het veroveren
van een plek in de beroepspraktijk. Een andere opleiding
streeft ernaar de studenten naast de stageperiode op andere
manieren aan een gezelschap te verbinden. Ze lopen niet
alleen stage, maar zijn ook bij tekstlezingen aanwezig en
wonen voorstellingen van het gezelschap bij. Alle elementen
van de beroepspraktijk kunnen ook aan de orde komen in
gesimuleerde productiesituaties.
Daarnaast is een belangrijk deel van de opleidingen gewijd
aan projectwerk. Eén van de opleidingen richt zich sterk op
interdisciplinaire projecten, waarbij studenten en docenten
van verschillende afstudeerrichtingen en theaterdisciplines
samenwerken. Deze manier van werken bereidt de studenten
voor op actuele maakprocessen in de beroepspraktijk.
Met het oog op het ontwikkelen van een eigen signatuur
krijgen studenten een substantiële ruimte voor eigen invulling
binnen de opdrachten en stages.

1.5 ⁄ De (kunst)theoretische component
Theoretische kennisontwikkeling krijgt een praktijkondersteunende rol toebedeeld. Theorie staat ten dienste van de
artistiek-inhoudelijke verdieping. De studenten worden in
staat gesteld hun werk te plaatsen in een kunsthistorische of
84

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

theoretische context en verbanden te leggen met de wetenschap of de maatschappij. In één van de opleidingen stellen
de studenten hun persoonlijke canon samen, op basis van
de behandelde lesstof en verkenningen van het werkveld.
Daarbij leggen de studenten relaties tussen ijkpunten uit de
theatergeschiedenis en de actuele theaterpraktijk. Door het
samenstellen van hun persoonlijke canon leren studenten
zich te verhouden tot de actuele theaterpraktijk en ontwikkelen ze een eigen visie op theater.
De theoretische basiskennis betreft over het algemeen
dramaturgie, theatergeschiedenis en een capita selecta van
internationale theatervernieuwers. Daarbij wordt het verband
gelegd met actuele theatervoorstellingen en films. De focus
binnen de diverse afstudeerrichtingen wordt uiteraard
weerspiegeld in het theorie-aanbod. Zo ligt bij Theatre and
Education de nadruk op de theorie van acteren, regie,
dramaturgie, methodiek, didactiek, cultuurgeschiedenis en
productie/pr. De afstudeerrichting Writing besteedt dan weer
voornamelijk aandacht aan tekstanalyse, repertoirekennis en
theorie van de schrijfprocessen.
Doorgaans zijn de panels zeer te spreken over de literatuurlijsten en andere studiematerialen en beoordelen zij de
literatuur als actueel en veelzijdig. Slechts in één geval vindt
het panel de literatuur minder uitdagend en weinig specifiek,
al beantwoordt deze wel aan de basiskwaliteit.
Samengevat blijkt uit de visitatierapporten dat de opleidingen
de theoretische component in voldoende mate hebben
uitgewerkt of versterkt, met accentverschillen tussen de
afstudeerrichtingen. De studenten geven aan dat zij samenhang tussen de theoretische vakken en de praktijkcomponent
ervaren.

1.6 ⁄ Onderzoeksactiviteiten en lectoraten
Eén van de onderwijsinstellingen stelt dat haar onderwijs
gericht is op activerend en onderzoeksgericht leren.
De onderzoeksactiviteiten zijn altijd gericht op de artistieke
ontwikkeling van de discipline en stimuleren tot innovatie.
Ook een andere opleiding koppelt een onderzoekende houding
aan de competentie innovatief vermogen: ‘De acteur bezit het
vermogen om door exploraties en experimenten een bijdrage
te leveren aan de ontwikkeling van zijn vakgebied. Hij laat
in het werk een oriënterende en onderzoekende houding
zien en hij doet research op uiteenlopende kennisgebieden
die dienstbaar zijn aan theater, wat aantoont dat hij de
ontwikkelingen in het hedendaagse theater volgt.’ Nog een
andere opleiding formuleert zijn onderzoeksvisie als volgt:
‘De oriëntatie van het onderzoek is niet wetenschappelijk,
maar beroepsmatig. In de eindkwalificaties ligt het accent

op de ontwikkeling van een onderzoekende houding en het
vermogen tot kritische reflectie in relatie tot het creërend
vermogen. Onderzoek vindt vooral plaats in de vorm van
practice-led research. Dat houdt in dat het onderzoek vooral
is gericht op het oplossen van praktijkproblemen en het
voeden van de beroepspraktijk met de uitkomsten.’
Ten tijde van de visitaties liepen bij twee opleidingen twee
afzonderlijke lectoraten die zich ook op het domein theater
richten: het lectoraat Theatrale Maakprocessen en het lectoraat Kunstpraktijk en artistieke ontwikkeling. Een onderzoek
van het laatst genoemde lectoraat heeft als titel ‘To Pieces:
a structural and practical analysis of contemporary
performance practices’. Dit is een onderzoek naar hybride
theaterpraktijken waarin de grenzen tussen disciplines
vervagen of vervaagd zijn. Studenten van één van de
instellingen hebben hieraan enkele dagen meegewerkt.
Het andere lectoraat, Theatrale Maakprocessen, doet onderzoek naar de actuele praktijk van de (interdisciplinaire en
intermediale) theatermaker, en voedt met zijn resultaten op
verschillende wijzen de inhoud van het programma. Publicaties van het lectoraat (boeken, cahiers, artikelen en dvd’s)
worden in het onderwijs geïntegreerd. Tijdens avondsessies
wordt door theaterprofessionals, docenten en studenten
gereflecteerd op theatrale maakprocessen die door actuele
theatermakers ter plekke volgens het ‘instant composition’principe worden uitgevoerd. Tijdens de studiedagen en de
lezingen van het lectoraat ontmoeten studenten, docenten en
beroepspraktijk elkaar naar aanleiding van actuele thema’s.
Ze vormen een (verplicht) deel van het onderwijsprogramma.
Het lectoraat begeleidt tevens een aantal vierdejaarsstudenten bij hun afstudeeronderzoek naar actuele theatrale
maakprocessen.

1.7 ⁄ Niveau van de afstudeerwerken en
inzetbaarheid van de afgestudeerden
De realisatie en de borging van de eindkwalificaties gebeurt
via het programma en de beoordelingen, in het bijzonder de
toetsing op het gerealiseerde eindniveau. De panels verdiepen
zich in de examenprocedure van de opleidingen, bestuderen
feedback van docenten aan studenten, lezen scripties,
beoordelen de kwaliteit van de stages en bekijken afstudeerproducten alvorens tot een oordeel te komen voor het facet 6.1
‘gerealiseerd niveau’. Eveneens noteren ze in de visitatie­
rapporten de mening van werkveldvertegenwoordigers met
betrekking tot het afstudeerniveau en de inzetbaarheid van de
afgestudeerden.
Het gerealiseerde eindniveau van drie van de vier bachelor­
opleidingen wordt door de panels als goed beoordeeld op
basis van onder meer de volgende argumenten:

> ‘Het panel heeft tijdens het visitatiebezoek diverse voorstel-

lingen bijgewoond en was onder de indruk van de variatie in
aanbod en de geleverde kwaliteit. Het panel heeft over de
bijgewoonde voorstellingen van gedachten gewisseld met
zowel opleidingsmanagement, docenten als met studenten.
Het panel is ervan overtuigd dat de beoordelingen op een
zorgvuldige en correcte wijze tot stand komen.’ Verder
verneemt het panel dat het werkveld het uitstekende
vaktechnische vermogen waarover de afgestudeerden
beschikken en hun professionele houding zeer waardeert.
> ‘De vertegenwoordigers van het werkveld zijn tevreden over

de afgestudeerden. Ze worden gekenmerkt als zelfstandig
en zelfbewust.’ Het panel hoopt dat het werkveld ook in de
toekomst deze hooggekwalificeerde studenten een relevante, leidinggevende functie kan bieden. Over de werkstukken merkt het panel op dat ze over het algemeen van
veel kennis en kunde getuigen, maar in de verschillende
afstudeerrichtingen wisselend van aard zijn. In een aantal
gevallen is het theoretisch gehalte van de werkstukken
minder sterk.
> ‘De informatie laat zien dat het beroepenveld (alumni, andere

professionals uit het netwerk van de opleiding) het gerealiseerde niveau als meer dan voldoende beschouwt in relatie
tot de eisen die de praktijk stelt aan de competenties van
een beginnend acteur. Het panel heeft een gesprek gevoerd
met vierdejaarsstudenten over hun afstudeer­projecten.
Het panel is daar positief over zowel in artistiek, professioneel of ambachtelijk-technisch opzicht. De afstudeerprojecten weerspiegelen de creativiteit en de ernst waarmee de
studenten te werk gaan om tot een persoonlijke uitdrukking
te komen. Ook heeft het panel (at random) een aantal scripties ingezien. Het oordeel daarover is zonder meer positief.
De thematiek is actueel voor de theater­beschouwing en
-praktijk, de benadering persoonlijk en gedegen.’
Het gerealiseerde eindniveau wordt voor één van de opleidingen als voldoende beoordeeld. Hoewel het panel positief
is over de presentaties van alle afstudeerrichtingen, vond het
panel echter tijdens een voorstelling het spel wat tegenvallen.
De opleiding had bij deze voorstelling bewust de keuze
gemaakt om meer aandacht te geven aan stem en minder aan
spel. Het panel daarentegen was van oordeel dat vierdejaarsstudenten als vanzelf een bepaald spelniveau moeten laten
zien. De eindkwalificaties worden door studenten overigens in
voldoende mate behaald volgens het panel. Ook de afstudeerwerken voldoen aan de basiskwaliteit en getuigen van een
onderzoekend karakter.

Hoofdst uk 6 – D eel rappor t Theate r

85

1.8 ⁄ Aansluiting op de arbeidsmarkt en de
zoekperiode naar werk

theatermaker, regisseur, producent podiumkunsten en docent
theatermaker.

Uit een uitgebreid onderzoek (2007) naar de positie van
alumni in de beroepspraktijk concludeert een instelling dat
een grote meerderheid van haar afgestudeerden aan het werk
is in het gesubsidieerde, maar ook in het commerciële werkveld, zowel voor als achter de schermen. De arbeidsmarkt is
vergroot door film en televisie. Uit dit alumnionderzoek blijkt
verder dat alle geformuleerde competenties door alumni
worden herkend en belangrijk tot zeer belangrijk worden
gevonden.

De panels hebben de facetten 1.1 ‘domeinspecifieke eisen’ en
1.3 ‘oriëntatie HBO’ voor alle opleidingen met goed beoordeeld.
Ter onderbouwing van hun oordeel melden de panels dat het
landelijke opleidingsprofiel en de landelijke eindcompetenties
gevalideerd zijn en (h)erkend worden door de landelijke en
regionale beroepspraktijk. Daarnaast spreken ze hun waardering uit voor de gekozen profilering van de opleidingen.

Een andere instelling stelt op basis van een alumni-onderzoek
vast dat verreweg de meeste afgestudeerden werk vinden in
de sector waarvoor zij zijn opgeleid. Het alumnionderzoek
(2007) laat zien dat afgestudeerden positief zijn over de wijze
waarop ze zijn opgeleid in hun vak. Op het moment van
de enquête werkte achtentachtig procent van hen in het
theatervak. Driekwart van de alumni werkt op het niveau van
de opleiding, twintig procent daarboven en tien procent daaronder. Het alumnionderzoek toont weliswaar aan dat de zakelijke voorbereiding op de beroepspraktijk nog voor verbetering
vatbaar is, zeker wat betreft het werken als freelancer.

De panels constateren dat de brede waaier aan afstudeer­
richtingen een grote diversiteit in het aanbod creëert.
Opleidingen kiezen ervoor één of juist het volledige palet aan
theaterdisciplines aan te bieden. Hiervan gaat reeds een
profilerende werking uit. Verder brengen opleidingen binnen
hun aanbod accenten aan. Uit de visitatierapporten blijkt dat
opleidingen zich van elkaar onderscheiden door nadruk te
leggen op (een combinatie van):
> de artisticiteit
> de tekstbehandeling
> het ensemblespel
> de nieuwe media en het vermogen om intermediaal te

Voorts wijst één van de opleidingen erop dat de uitstroom van
studenten niet alleen in Nederland plaatsvindt, maar dat
studenten ook internationaal werkzaam zijn.

werken
> het vermogen om interdisciplinair te werken
> de internationale gerichtheid
> de inbedding in het Nederlandstalig gebied

Het landelijk beeld dat de opleidingen schetsen, wordt bevestigd door de Kunstenmonitor 2006 waaruit blijkt dat slechts
acht procent van de alumni ongeveer een jaar na het afstuderen werkloos is. De afgestudeerden zijn over het algemeen
tevreden over de aansluiting van hun opleiding op de beroeppraktijk. Ze voelen zich sterk geschoold in de competentie
ambachtelijk vermogen. De competentie ondernemerschap
scoort daarentegen gemiddeld laag.

2 ⁄ Profilering
Landelijk zijn er voor de opleidingen Theater twee uitstroomprofielen ontwikkeld: dat van Acteur en dat van Theatermaker.
Alle bacheloropleidingen gaan uit van die landelijke
uitstroomprofielen. Eén opleiding biedt enkel de afstudeerrichting Acteur aan. De andere theateropleidingen bieden
binnen de twee vastgestelde uitstroomprofielen verschillende
afstudeerrichtingen aan. Ze richten respectievelijk acht,
vier en vijf afstudeerrichtingen in. Theater vormt daarbij
steeds de bindende factor. Verder lopen deze afstudeerrichtingen zeer uiteen, van acteur, theatraal performer, cabaretier,
mimespeler en scenograaf (theatervormgever), theater­
kostuumontwerper, theatertechnicus tot dramaschrijver,
86

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

> de interculturele gerichtheid
> de gerichtheid op de (inter)nationale top
> de professionele beroepsattitude
> de praktijkgerichtheid
> het ondernemerschap

Het vakmanschap en het vaktechnisch vermogen komen aan
bod in de profilering van alle opleidingen.
De bovenstaande bevindingen zijn afgeleid uit de volgende
beschrijvingen van de panels:
> ‘De opleiding wil getalenteerde studenten opleiden tot

acteurs (enige afstudeerrichting), die ondersteund door
vakmanschap, vorm kunnen geven aan de eigen en aan
andermans visie en verbeelding binnen de beroepspraktijk
van Nederlandstalig theater, film en televisie. Acteurs met
scheppende kracht, persoonlijkheid en visie en met een
gedegen kennis en vakmanschap. Kenmerkend voor deze
opleiding is, zegt ze zelf, dat zij een groot accent legt op
ensemblespel. Hoewel toneelschoolstudenten een enkele
keer gebruik maken van EU Erasmusregelingen om in
Europa te studeren, richt de opleiding zich vooral op het
Nederlandstalig gebied en kent dus geen specifiek inter­

nationaal beleid. De theatrale beroepspraktijk is nog steeds
sterk nationaal georiënteerd, meent de opleiding.’
> Een volgende onderwijsinstelling profileert zich door afstu-

deerrichtingen in alle theaterdisciplines aan te bieden.
Deze instelling zegt ‘het talent en de aanleg van de student
te ontwikkelen, artistiek en vakmatig, tot een professioneel
niveau dat aansluit bij de bestaande beroepspraktijk en
vindt dat de norm daarvoor de top van de beroepspraktijk is,
zowel nationaal als internationaal. De afstudeerrichtingen
zijn ingebed in de traditie van de Nederlandse theatercultuur. De theatrale beroepspraktijk is sterk nationaal georiënteerd, zegt de instelling. De instelling richt zich daarom
vooral op het Nederlandstalig gebied en kent geen specifiek
internationaal beleid.
> Nog een onderwijsinstelling zegt zich op de volgende

uitgangspunten te richten: vakmatigheid, interdisciplinariteit, praktijkgerichtheid, interculturele en internationale
gerichtheid en ondernemerschap. De opleiding Theater kent
drie richtingen: Acting leidt studenten op tot acteur en
acteur-theatermaker. Writing leidt studenten op tot
dramaschrijven voor theater, film, televisie en nieuwe media.
De afstudeerrichting Theatre and Education leidt op tot
docerend theatermaker in de buitenschoolse kunsteducatie.3>
De opleidingen leggen de nadruk op de ontwikkeling van een
eigen signatuur van de student, een interdisciplinaire
dimensie van het onderwijs, een interculturele en internationale oriëntatie van de opleidingen, en de wisselwerking
tussen de opleidingen en de beroepspraktijk. Voorts voert
de onderwijsinstelling waarbinnen de opleiding wordt
aangeboden een intercultureel beleid. Voorbeelden hiervan
zijn de aandacht voor een fysiek/beeldende theatertaal,
aandacht voor community arts en actieve participatie in
community arts projecten, en samenwerking met inter­
culturele theatergroepen en initiatieven.
> Een vierde onderwijsinstelling leidt op tot Regisseur en

sinds 2008 ook tot Theatervormgever en Theaterkostuumontwerper. Verder biedt deze instelling de afstudeerrichtingen acteur en theatraal performer aan. Deze laatste
richting zoekt de grenzen op tussen theater en andere
kunstvormen en is sterk internationaal georiënteerd.
De instelling zegt zich met haar profiel te onderscheiden
op de volgende punten: vaktechnisch vermogen, tekstbehandeling, professionele beroepsattitude die wordt gekenmerkt
door passie en discipline, vermogen om intermediaal en
3 > Theatre and Education valt onder de opleiding ‘Theater’, uitstroomprofiel
Theatermaker. Deze onderwijsinstelling heeft, net als alle andere Theater­
opleidingen, ook een opleiding Docent Drama die specifiek opleidt voor de
‘binnenschoolse’ kunsteducatie.

interdisciplinair te werken. Onder intermedialiteit wordt
verstaan het vermogen om een vertelling, een theatraal
product of project via verschillende media – toneel, film/
televisie, literatuur, internet – uit te werken en aan te bieden.
Vandaar dat er veel aandacht wordt besteed aan deze media
en aan ‘nieuwe’ media. Onder interdisciplinariteit wordt
verstaan het vermogen om in de ruimte tussen de verschillende kunstdisciplines en in samenwerking met andere
kunstdisciplines nieuwe vormen en andere werkwijzen te
realiseren die kunnen leiden tot nieuwe projecten en kunstzinnige producten.

3 ⁄ Instroom
3.1 ⁄ Toelatingseisen, selectiecriteria en
toelatingsprocedure
Voor de bacheloropleidingen Theater moet evenals bij andere
hbo-bacheloropleidingen worden voldaan aan de vooroplei­
dingseisen (WHW artikel 7.24). Dat komt er op neer dat
kandidaat-studenten in het bezit moeten zijn van een diploma
havo, vwo of mbo niveau 4. Buitenlandse studenten dienen
een vergelijkbaar diploma te kunnen voorleggen en in een
enkel geval eveneens een NT2 diploma (Nederlands Tweede
Taal). Verder kunnen talentvolle studenten die niet voldoen
aan de wettelijke diplomavereisten worden toegelaten na een
test die uitwijst of een hbo-studie binnen hun bereik ligt.
Bij ministeriële regeling worden voor de opleidingen op het
gebied van de kunst (en voor de lerarenopleidingen op het
gebied van de kunst) in verband met de organisatie en
inrichting van het onderwijs dan wel de kennis of vaardigheden van de aanstaande studenten en extranei specifieke
eisen gesteld in aanvulling op de eisen, bedoeld in artikel 7.24.
De aanvullende eisen die worden gesteld op basis van art.
7.26a van de WHW, zijn opgenomen in de regeling aanvullende
eisen hoger onderwijs en kunstonderwijs 2007. De aanvullende eisen die gelden voor de opleiding Theater zijn als volgt
in de regeling geformuleerd:
technische en fysieke vaardigheid blijkend uit
> dramatische technieken, onderverdeeld in ritme, klank,

detail, articulatie, coördinatie, beweging, vermogen tot
transformeren en schakelen
> vermogen tot concentratie, inleving, gevoelsuiting en
observatie
artistieke aanleg die blijkt uit
> creativiteit, inlevingsvermogen, transformeren en samenspel
> zelfacceptatie en authenticiteit, verbeelding en fantasie,

Hoofdst uk 6 – D eel rappor t Theate r

87

verbeelde werkelijkheid en geloofwaardig personage
> klank- en tekstgevoeligheid, muzikaliteit

investeren, zodat het maatschappelijk talent en de studietijd
van jonge mensen goed besteed worden’.

> originaliteit bij improvisatie en presentatie

De panels bevestigen dat de bacheloropleidingen Theater
de wettelijke toelatingseisen hanteren. Toelating tot de
opleidingen volgt alleen na een positieve uitkomst van een
toelatingsproef.
Twee opleidingen hanteren voor de toelatingsproef de competenties uit het opleidingsprofiel, of daarvan afgeleide criteria,
om tot een oordeel te komen. Voor de kandidaten die worden
toegelaten, is de selectieprocedure een soort nulmeting ten
aanzien van de te ontwikkelen professionele competenties.
Een andere opleiding hanteert als enige opleiding in Nederland tijdens de instroomselectie een stemtest. Daarnaast
wordt in de selectieprocedure een fysieke bewegingsles
gegeven. Beide selectie-instrumenten richten zich op het
onderzoeken van voldoende stemtechnisch en fysiek ingangsniveau bij de instromende studenten.
De verschillende afstudeerrichtingen leggen overigens
verschillende accenten binnen de toelatingseisen.
De audities vinden plaats over meerdere dagen. In een aantal
gevallen volgen de kandidaat-studenten enkele lessen,
voeren ze opdrachten uit, voeren ze gesprekken of leveren ze
schriftelijk werk in. De selectiecommissies beslissen op basis
van de vastgestelde selectiecriteria of kandidaten worden
toegelaten. De commissie bestaat bij de ene opleiding uit
minstens vijf docenten, bij een andere uit docenten, vertegenwoordigers uit het werkveld en de artistiek leider van de
theaterafdeling, en bij nog een andere opleiding zijn daarnaast ook alumni en studenten vertegenwoordigd.
De visitatiepanels beoordelen, op één uitzondering na,
het facet 2.5 ‘instroom’ met de score goed.
In één geval uit een panel de kritiek dat voor één afstudeerrichting bij twijfelgevallen de criteria niet toereikend blijken te
zijn om te beslissen of iemand al dan niet kan worden toegelaten. Deze vaststelling leidt mede tot het oordeel voldoende.

3.2 ⁄ Aanmeldingen en aard van de instroom
Voor alle theateropleidingen gaat het om relatief kleine
groepen studenten die worden toegelaten tot de studie.
De aantallen die worden genoemd in de visitatierapporten zijn
tien tot vijftien studenten per afstudeerrichting. In één rapport
is sprake van vijfhonderd aanmeldingen. Deze opleiding geeft
aan dat het aannamebeleid is gericht op kwaliteit en niet op
volume. Een andere opleiding heeft in de voorbije jaren de
instroom verlaagd van twaalf naar tien studenten en zegt
hierover ‘de opleiding levert hiermee een bijdrage aan de
noodzaak om niet in kwantiteit maar in kwaliteit te blijven
88

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Om de kwaliteit van de instroom te bevorderen, besteden
enkele opleidingen aandacht aan gerichte werving.
Een gericht wervingsbeleid zorgt ervoor dat de meest
geschikte kandidaten zich aanmelden door een goed beeld
te schetsen van de verschillende opleidingen en de achter­
liggende beroepspraktijk en draagt bij tot het aantrekken van
een cultureel en maatschappelijk diverse instroom. Enkele
panels uiten zich positief over de aandacht voor culturele
diversiteit van de instroom. Eén opleiding schenkt bij de
selectie extra aandacht aan studenten met een taalachterstand of een gebrek aan reflectieve vaardigheden (met name
bij mbo-instroom).
Alle onderwijsinstellingen hebben een website met informatie
over de opleidingen en organiseren open dagen en oriëntatiedagen. Gerichte werving gebeurt door gebruik te maken van
contacten met theatervooropleidingen en interculturele
jongerentheatergroepen, of met de Landelijke Oriëntatiecursussen Theaterscholen (LOT). De Landelijke Oriëntatiecursus
Theaterscholen Nederland is speciaal bedoeld voor jongeren
die een theateropleiding willen gaan volgen en willen weten
welke opleiding het best aansluit bij de eigen ideeën en mogelijkheden. De cursus wordt gegeven op jeugdtheaterscholen
en centra voor de kunsten. Een LOT cursus is bedoeld als
oriëntatie en geeft dus geen garantie voor de aanname.
De theateropleidingen erkennen het belang van deze cursus
wel. Van de ene kant dragen de bestaande vooropleidingen
theater ertoe bij dat kandidaten meer kans op succes hebben
in de toelatingsproef en dat zij betere resultaten halen in het
eerste jaar van hun studie. Dit valt te verklaren door hun
vertrouwdheid met de theatervormen. Van de andere kant
biedt de opkomst van mbo-opleidingen op het gebied van
Theater vooralsnog geen grote meerwaarde voor de instroom
volgens een panel. Slechts een klein aantal studenten meldt
zich aan en komt door de auditie.

4 ⁄ Systematische actualisering
4.1 ⁄ Verbinding van de docenten met de
beroepspraktijk
De theateropleidingen werken overwegend met docenten die
naast hun onderwijsgevende taken actief zijn in de beroepspraktijk. Deze docenten brengen hun beroepservaring op een
vanzelfsprekende wijze binnen in het onderwijs en vervullen
zodoende een sleutelrol in het leggen van een permanente
verbinding met het werkveld en de ontwikkelingen die daarin
gaande zijn. De docenten zijn in de theaterberoepspraktijk
werkzaam als acteur of theatermaker en een aantal van hen

heeft zitting in adviescommissies, jury’s, raden en besturen
van gezelschappen of theaters. De meeste docenten hebben
internationale ervaring, zo stelt een panel vast. Daarnaast
bezoeken docenten een breed scala aan voorstellingen en
verdiepen ze zich in theaterontwikkelingen waardoor hun
kennisniveau actueel blijft. Eén panel meldt dat tussen
de twintig en vijfentwintig procent van de docenten een
academische opleiding heeft en ruim de helft een relevante
hbo-achtergrond.
Voorts huren de opleidingen structureel gastdocenten in voor
bijkomende expertise. Gastdocenten worden uitgenodigd
omdat ze een beeldbepalende rol spelen in een belangrijk
aspect of omdat ze markante vertegenwoordigers zijn van een
bepaalde stijl, genre, stroming, methodiek, opvatting of trend.
Gastdocenten worden op voorspraak van docenten of soms
ook van studenten uitgenodigd. Eén panel geeft aan dat het
aanstellen van (gast)docenten uitdrukkelijk tot de verantwoordelijkheid van de artistiek leider behoort. Deze persoon
bewaakt of de juiste vakinhoudelijke kwaliteiten aanwezig zijn
in het kernteam. Hiermee drukt de artistiek leider een eigen
stempel op de opleiding.
Door te kiezen voor (gast)docenten met verschillende opleidingen en praktijkervaringen, zorgen opleidingen ervoor dat
een breed palet aan invalshoeken en nieuwe ontwikkelingen
wordt afgedekt.
Omdat het wenselijk is dat docenten in de beroepspraktijk
werkzaam blijven, krijgen zij over het algemeen nooit een
volledige aanstelling. De continuïteit wordt gewaarborgd door
een kernteam van vast aangestelde docenten. Rond die vaste
kern functioneert een aantal medewerkers met een tijdelijk
contract, waaronder ook de gastdocenten. Op die manier
kunnen opleidingen op een flexibele wijze reageren op
ontwikkelingen, die zich zowel binnen als buiten de opleiding
voordoen.
Het facet 3.1 ‘eisen HBO personeel’ is voor alle opleidingen
minstens met de score goed beoordeeld.Dat toont aan dat de
verschillende panels van mening zijn dat het onderwijs voor
een belangrijk deel verzorgd wordt door personeel dat een
verbinding legt tussen de opleiding en de beroepspraktijk.

4.2 ⁄ Betrokkenheid van de alumni
De theateropleidingen onderhouden op verschillende wijzen
contacten met hun alumni. Bij de meeste opleidingen worden
alumni ingezet als gastdocent en vanuit die rol gevraagd naar
feedback op de opleiding. Ook worden ze uitgenodigd om
voorstellingen en presentaties van de opleidingen te bezoeken
en daarover in debat te gaan met studenten, docenten, staf en
directie. Panels signaleren wel dat de borging van de betrok-

kenheid van de alumni bij de kwaliteitszorg in de meeste
opleidingen bijkomende aandacht behoeft. Dat blijkt uit de
volgende bevindingen.
> Eén van de opleidingen kent geen geformaliseerd alumni­

beleid, maar voert regelmatig rondetafelgesprekken met
alumni op basis van voorafgaande schriftelijke enquêtes.
> Een andere opleiding stelt zich tot doel om in de toekomst

iedere drie jaar een alumni-enquête af te nemen. Via informele contacten met docenten, studenten en de studieleiding
dragen de alumni wel bij aan de kwaliteitszorg. De informele
contacten met alumni helpen de huidige studenten met het
vinden van stageplaatsen in de afstudeerfase. Alumni leggen
tevens contacten met potentiële gastdocenten of begeleiders en verzorgen mogelijkheden om intern gemaakt werk
extern te presenteren. Zij worden door de opleiding ook
gevraagd om deel te nemen aan de selectie van nieuwe
studenten.
> Twee opleidingen bevragen de alumni reeds periodiek met

respectievelijk schriftelijke en digitale vragenlijsten waarin
hun mening over de aansluiting tussen de opleiding en de
arbeidsmarkt wordt gevraagd. Eén van die twee opleidingen
wil het alumnibeleid nog uitbreiden, met name door meer
aandacht te besteden aan het doelgericht onderhouden van
contacten via de alumni-enquête en via de projecten­
bureaus. Er worden plannen ontwikkeld voor het starten
van een eigen Career Centre. Een panel concludeert voor
één van deze twee opleidingen evenwel dat de opleiding
verschillende stakeholders betrekt bij het verbeteren van
de kwaliteit, maar dat de contacten met alumni een meer
structurele basis mogen krijgen waardoor zij een continue
factor in het proces van kwaliteitsverbetering zijn.

4.3 ⁄ Betrokkenheid van het beroepenveld
Drie opleidingen hebben een adviescommissie waarin het
werkveld vertegenwoordigd is. Eén opleiding kiest daarbij
bewust voor een faculteitsbrede commissie om synergie
tot stand te brengen tussen de afstudeerrichtingen.
De commissies komen één tot drie keer per jaar bijeen,
ze adviseren de opleidingen gevraagd en ongevraagd en
leveren een formele en structurele bijdrage aan de kwaliteitszorg van de opleiding. Eén van de commissies is net opgericht
ten tijde van de visitatie.
Een vierde opleiding beschikt over een uitgebreid netwerk van
contacten met relevante vertegenwoordigers uit de regionale,
landelijke en internationale beroepspraktijk met wie regelmatig overleg gevoerd wordt over de opleidingsprofielen en
de eindcompetenties.
Hoofdst uk 6 – D eel rappor t Theate r

89

Los van de vaste werkveld/adviescommissies onderhouden
alle opleidingen intensieve, informele contacten met het
werkveld, zo constateren de panels. Het gaat dan om
contacten met gastdocenten, coproducenten, opdrachtgevers
en praktijkbegeleiders van stageverlenende instellingen en
gezelschappen. Opleidingen spreken met hen over de
kwaliteit(en) van studenten en over de aansluiting op de
beroepspraktijk. Ook vinden contacten met het werkveld
plaats via studentenparticipatie in de culturele sector, via
grote werkveldbijeenkomsten/werkveldenquêtes of via
overleg in stedelijk-politiek verband.

tijd en aandacht aan een meer gerichte werving, om zo een
kwalitatief interessante en cultureel en maatschappelijk
diverse instroom aan te trekken. De nadruk tijdens deze
werving ligt op scholieren met een cultureel diverse achtergrond, en op mbo-studenten. Gerichte werving vindt plaats
door middel van contacten met theatervooropleidingen en
interculturele jongerentheatergroepen, de organisatie van
de zogenaamde LOT-dag (Landelijke Oriëntatiecursus
Theaterscholen), het talentontwikkelingstraject PITCH
en Decanendagen’.
> Overigens werken alle onderwijsinstellingen samen

De visitatierapporten scheppen een beeld van een sterke
relatie tussen de theateropleidingen en het werkveld die
(bijna) in alle gevallen naast een informeel ook een formeel
karakter heeft.

5 ⁄ Trends en ontwikkelingen
Hieronder volgen een toelichting of voorbeelden bij de trends
uit het rapport van de Projectorganisatie Kunstvakonderwijs
van 1999. Een nadere omschrijving van die trends staat uitgewerkt in bijlage 1.

5.1 ⁄ De veranderende relatie tussen kunst en
maatschappij
In de visitatierapporten komen veel voorbeelden voor van
brede maatschappelijke samenwerking. Omdat theater
onmiskenbaar gerelateerd is aan het echte leven, spelen
maatschappelijke ontwikkelingen vanzelfsprekend een rol
in deze kunstvorm. De competentie ‘Omgevingsgerichtheid’
krijgt duidelijk gestalte in de opleidingen. Hieronder worden
enkele voorbeelden uitgewerkt.
> Een voorbeeld is de participatie van een opleiding in het

project BoerenErfgoed. Het Boerenerfgoedproject, een initiatief van het Limburgs Museum, Het Huis voor de Kunsten
Limburg en de Toneelacademie Maastricht hebben als doel
het immaterieel erfgoed rondom het veranderende
Limburgse platteland vast te leggen en zichtbaar te maken.
Het probeert de persoonlijke verhalen van de vele betrokkenen ‘los te weken’ en toegankelijk te maken.
> Opleidingen maken verbindingen met maatschappelijke

ontwikkelingen door actief te werven in bepaalde doelgroepen. Eén van de instellingen voert een intercultureel
beleid met aandacht voor een fysiek/beeldende theatertaal,
aandacht voor community arts en actieve participatie in
het project Leven met Verschillen, samenwerking met
interculturele theatergroepen en initiatieven Hollandse
Nieuwe, Likeminds, Dox en 020. ‘De instelling besteedt veel
90

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

met culturele instellingen en festivals in hun omgeving.
In bijvoorbeeld ‘Het Utrechts Model’ hebben Utrechtse
theaters, podia, gezelschappen en theaterproductiehuizen
zich met elkaar verenigd. Samenwerking en diversiteit zijn
de sleutelwoorden van dit verbond. De verschillende groepen
zijn geen concurrenten van elkaar, maar medestanders.
Samen wordt gewerkt aan een beter Utrechts theater­
klimaat.

5.2 ⁄ Kunstenaars in de netwerksamenleving
Enkele vaststellingen ten aanzien van interdisciplinariteit
en intermedialiteit en netwerking in de opleidingen:
In twee visitatierapporten vormen interdisciplinariteit en
intermedialiteit expliciet een speerpunt. Verder heeft een
lector aan één van de opleidingen onderzoek gedaan (met een
theoretisch en een praktisch, toegepast deel) naar hybride
theaterpraktijken waarin de grenzen tussen disciplines
vervagen of vervaagd zijn. Aan het praktische gedeelte deden
studenten van de theateropleidingen mee.
De docenten aan de theateropleidingen zijn vaak nog actief in
de beroepspraktijk en beschikken over een relevant netwerk
in de volle breedte van theater en film in Nederland en Vlaanderen. Docenten zetten hun netwerk actief in om studenten
te laten kennismaken met de gevarieerde beroepspraktijk.
Dat gebeurt informeel door studenten en alumni in contact te
brengen met regisseurs of theatermakers die stage of werkervaringsplaatsen kunnen verzorgen en ook door het bezoeken
van voorstellingen geregisseerd of gespeeld door docenten.

5.3 ⁄ Verbindingen tussen disciplines
> Eén van de onderwijsinstellingen werkt op structurele basis

samen met andere kunstvakopleidingen in dezelfde stad.
Het gaat daarbij om een meerjarig interfacultair project
waar interdisciplinaire projecten ontwikkeld en uitgevoerd
worden door teams van studenten beeldende kunst, theater
en muziek die in hun afstudeerfase zitten.

> Eén van de opleidingen organiseert jaarlijks een week

waarin studenten van de afstudeerrichtingen Mime, Regie
en Theaterdocent samenwerken aan een project over een
actueel thema.
> In de beroepspraktijk blijken theatervormgevers en theater-

kostuumontwerpers steeds intensiever te participeren als
artistieke partners in de theatermaakprocessen. Een instelling heeft dan ook deze twee afstudeerrichtingen onder
hetzelfde uitstroomprofiel ‘Theatermaker’ ondergebracht.
Zij waren daarvoor onderdeel van de Academie voor
Beeldende Kunst en Vormgeving.

5.4 ⁄ Internationalisering en regionalisering
Twee van de vier onderwijsinstellingen die theateropleidingen
aanbieden, oriënteren zich uitgebreid op internationaal
niveau. De andere twee instellingen zijn voornamelijk
nationaal georiënteerd.
> Een panel over één van de onderwijsinstellingen: ‘Hoewel

theater studenten een enkele keer gebruik maken van EU
Erasmusregelingen om in Europa te studeren, richt de
instelling zich vooral op het Nederlandstalig gebied en
kent dus geen specifiek internationaal beleid. De theatrale
beroepspraktijk is, inderdaad, nog steeds sterk nationaal
georiënteerd. Een positiebepaling ten opzichte van internationalisering van de instelling is echter wel op zijn plaats.
Invloeden vanuit het westerse en niet-westerse Europa
nemen toe, Europese grenzen vervagen en de diversiteit
van de studenten en het beroepsveld wordt steeds groter.
Het panel acht het van belang en ook urgent –de culturele
diversiteit binnen Nederland is een belangrijk en rijk
gegeven- dat de onderwijsinstelling haar oriëntatie ook en
uitdrukkelijk richt op die culturele diversiteit.’

5.5 ⁄ Technologisering
Het lectoraat ‘Nieuwe Theatraliteit’, actief tot 2006 en
aangesloten bij één van de onderwijsinstellingen, hield zich
bezig met toegepast onderzoek naar het gebruik en de
interactieve mogelijkheden van AV/ICT in een theatrale
setting. De studenten onderzochten hoe deze middelen de
fysieke ruimte van acteur/performer en de dramaturgie
beïnvloeden. Momenteel loopt nog steeds de module
Technolab waarin onderzocht wordt wat ICT-technologie kan
betekenen voor de ontwikkeling van theater. Experimenten
worden uitgevoerd in een creatieve omgeving.

5.6 ⁄ Inhoudelijke ontwikkelingen
In de beroepsprofielen van Acteur en Theatermaker is de
competentie ambachtelijk vermogen opgenomen: ‘De acteur/
theatermaker bezit het vermogen om een breed scala aan
instrumentele en ambachtelijke kennis en vaardigheden
efficiënt en effectief toe te passen in theatrale producties.’
Panels geven in de visitatierapporten specifieke voorbeeIden
van traditionele/authentieke uitvoeringstechnieken zoals
een trainingsprogramma voor stem- en spraakonderwijs of
een klassieke dansmethode die ruimtegebruik verbetert via
intuïtie en handelen in eerste impuls.
Daarnaast gaat in de opleidingen aandacht uit naar het
onderzoekend en innovatief vermogen dat bijdraagt aan de
ontwikkeling van artistieke concepten. De lectoraten zoeken
aansluiting op dat gebied. Een voorbeeld daarvan zijn de
LELA-avonden (LEctoraal LAboratorium) waarbij theater­
professionals, docenten en studenten reflecteren op theatrale
maakprocessen.

> Eén van de opleidingen heeft contacten met meerdere

internationale samenwerkingspartners. De opleidingen
hebben overeenkomsten gesloten met buitenlandse kunsthogescholen over internationale studentenuitwisseling.
> Een andere opleiding heeft internationaal eveneens veel

contacten. Deze instelling wil een vakopleiding zijn die taalgrensoverschrijdend is. Afgelopen jaren zijn veel projecten
in het Duits gedaan, de komende jaren wordt gewerkt met
Engelstalige projecten. Zij wil opleiden voor Europees niveau
en heeft daarvoor samenwerkingsprojecten opgezet met
internationale scholen om studenten zo hoog mogelijk in te
kunnen zetten. De uitstroom van studenten vindt niet alleen
in Nederland plaats, maar ook internationaal. Studenten
kiezen graag voor internationale stageplaatsen.

Hoofdst uk 6 – D eel rappor t Theate r

91

M
Hoofdstuk
7
Deelrapport
Muziek

M

Overzicht van sterke punten en
aandachtspunten uit de conclusies

Nederland telt negen bachelor- en tien
masteropleidingen in het domein Muziek.

Sterke punten bacheloropleidingen Muziek

In 2008 stonden in totaal 4112 studenten
ingeschreven bij de bacheloropleidingen
en 929 studenten bij de masteropleidingen Muziek. In het jaar 2008
stroomden 1229 bachelor- en 409
masterstudenten in. In het cursusjaar
2007/2008 behaalden 772 bachelor- en
343 masterstudenten hun diploma.

> de bacheloropleidingen baseren hun eindkwalificaties op

Het deelrapport Muziek is gebaseerd op tien visitatierapporten (twee uit 2006, één uit 2007, één uit 2008, de andere
uit 2009) van zes bachelor- en vier masteropleidingen.
Opleidingen die geaccrediteerd werden via de procedure
Toets nieuwe opleidingen zijn niet meegenomen in de analyse.
Scores geanalyseerde facetten Muziekopleidingen
1.1

1.3

2.1

2.2

2.5

Ba1

V

V

G

V

Ba2

V

V

G

V

Ba3

V

G

V

Ba4

G

G

G

Ba5

G

G

Ba6

G

G

Ma1

G

G

Ma2

V

Ma3

G

Ma4

G

1.1
1.3
2.1
2.2
2.5
2.7
3.1
5.3
6.1

2.7

3.1

5.3

6.1

G

V

G

V

E

G

G

G

V

G

G

G

G

G

V

G

V

G

G

G

G

G

V

G

G

V

G

G

G

G

V

G

G

G

G

G

G

V

G

V

G

V

E

G

V

G

V

G

E

O

E

G

V

V

V

G

G

G

V

G

G

G

V

G

G

V

V

Domeinspecifieke eisen
Oriëntatie HBO
Eisen HBO ‘Programma’
Relatie doelstellingen en inhoud programma
Instroom
Afstemming tussen vormgeving en inhoud
Eisen HBO ‘Personeel’
Betrekken van medewerkers, studenten, alumni en het
beroepenveld
Gerealiseerd niveau

een landelijk vastgelegd opleidingsprofiel met drie
uitstroomprofielen
> ruim palet aan onderscheidende elementen in de profilering
van de opleidingen
> beroepsgerichte en realistische leeromgeving
> sterke nadruk op de ambachtelijke vorming
> veel aandacht voor onderzoek(svaardigheden)
> de competentie ondernemerschap komt in bijna alle
opleidingen in een toereikende mate aan bod
> degelijk instroombeleid en uitvoering daarvan
> uitgebreid aanbod aan vooropleidingstrajecten
> toenemende zelfsturing van de studenten en een mix van
didactische methodes
> de reputatie en het netwerk van de (inter)nationale docenten
en gastdocenten vormen troeven voor de opleidingen
> sterke internationale gerichtheid
> aandacht voor de gemengde beroepspraktijk onder meer via
stages en projecten
> de afgestudeerden komen terecht in verschillende posities
binnen hun sector

Aandachtspunten bacheloropleidingen Muziek
> de geformuleerde eindkwalificaties helder en aantoonbaar

laten doorwerken in de programma’s
> verdere actualisering, verdieping en integratie van de

theoriecomponent
> het formeel en structureel betrekken van de alumni en het

werkveld bij de kwaliteitszorg van de opleiding

Sterke punten masteropleidingen Muziek
> de doelstellingen van de masteropleidingen Muziek zijn

gebaseerd op de Kernkwalificaties Master of Music van het
Netwerk Muziek (2003)
> verdieping van de artistieke identiteit staat centraal
> complementariteit tussen de individuele wensen van
studenten en het structureel programma-aanbod
> gedeeltelijke afstemming van de theoretische component
op de individuele behoefte van de studenten
> projecten, opdrachten, stages en andere beroepsvoorbereidende activiteiten vormen een belangrijke structurele
component in de curricula en bieden de studenten de
mogelijkheid zich extern te profileren

Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Mu z i e k

93

> sterk individueel gerichte aanpak van het leerproces en

een mix van didactische methodes
> instroombeleid is afgestemd op de individuele positionering
van de studenten
> de reputatie en het netwerk van de (inter)nationale docenten
en gastdocenten vormen troeven voor de opleidingen
> sterke internationale gerichtheid
> grote aantrekkingskracht op buitenlandse studenten
> aandacht voor de gemengde beroepspraktijk onder meer via
stages en projecten
> de meeste afgestudeerden ontwikkelen een carrière op het
niveau van hun mastergraad

Aandachtspunten masteropleidingen Muziek
> aandacht voor de plaats en omvang van ondernemerschap

in de opleidingen
> verder uitwerken van de onderzoekscomponent
> het formeel en structureel betrekken van de alumni en het

werkveld bij de kwaliteitszorg van de opleiding

M UZ IEK:

A ⁄ Conclusies bij de
kernvragen
Bachelor
1 ⁄   Voorbereiding op de beroepspraktijk
De bacheloropleidingen Muziek baseren hun eindkwalificaties
op een landelijk vastgelegd opleidingsprofiel met drie
uitstroomprofielen: het profiel Musicus, het profiel Muziektechnologie en het profiel Compositie. Ze leiden op tot
beginnend musicus, beginnend muziektechnoloog of beginnend componist. De competenties behelzen drie domeinen:
het artistiek, het vaktechnisch en het professioneel-maatschappelijk domein. De instellingen kunnen de competentie
didactiek facultatief aanbieden. Alle conservatoria toetsen
de landelijk overeengekomen set van competenties aan de
ontwikkelingen in de beroepspraktijk.
Voor de helft van de bacheloropleidingen plaatsen de panels
evenwel kanttekeningen bij de vertaling van de doelstellingen
(eindkwalificaties) naar het programma, omdat de door­
werking van de doelstellingen niet zichtbaar is in de opleiding
of omwille van een onvolledige of weinig expliciete aansluiting
tussen de eindkwalificaties en het programma dat daaruit
volgt. Daarom is een aandachtspunt geformuleerd over de
relatie tussen de doelstellingen en de inhoud van het
programma.
Het competentiegericht, beroepsgericht en/of opdracht­
gestuurd, taakgestuurd onderwijs in de bacheloropleidingen
Muziek vindt steeds plaats in een realistische leeromgeving.
Naast het leermeester-gezel model introduceren opleidingen
andere didactische concepten zoals team teaching of samenwerkend leren. Het didactische principe verschuift in alle
opleidingen van een docentgestuurd naar een student­
gestuurd leerproces. Tijdens de studie krijgen de studenten
in toenemende mate zelf de verantwoordelijkheid over hun
leerproces.
De bacheloropleidingen stellen zich beroepsgericht op.
Ambachtelijkheid vormt daarbij de basis voor de verdere
beroepsontwikkeling van de muziekstudenten. Ambachtelijk
vermogen kan dan ook worden beschouwd als een belangrijke
competentie ten behoeve van de ontwikkeling van de artisti­
citeit, ongeacht de muziekstijl. Reële beroepsactiviteiten zijn:

94

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

spelen in een band, orkest of ensemble en geven van
con­certen. Deze activiteiten lopen als een rode draad door de
opleidingen. Daarnaast komen stages en projecten veelvuldig
aan bod tijdens de opleiding. De meeste opleidingen hebben
oog voor de gemengde beroepspraktijk. Sommige opleidingen
laten de studenten zelfs op uiteenlopende plekken stage
lopen, vanwege de gemengde beroepspraktijk waar studenten
na hun studie mee te maken krijgen.
De visitatierapporten tonen verder uitgebreid aan dat de
competentie ondernemerschap bijna bij alle opleidingen op
een toereikende wijze aan bod komt. De opleidingen bereiden
hun studenten voor op het ondernemerschap aan de hand van
specifieke onderwijsactiviteiten, programmaonderdelen of
verplichte cursussen. Het ondernemerschap komt daarnaast
op een geïntegreerde wijze aan bod in de stages, in de
projecten of in diverse lessen.
Naast waarderende uitspraken over het theorieonderwijs,
plaatsen de panels wisselende opmerkingen bij de theoretische component van meerdere programma’s: de literatuur op
het gebied van muziektheorie actualiseren; de reflectieve,
beschouwende vakliteratuur op een meer kritische wijze bij
studenten onder de aandacht brengen; de muziektheorie in de
praktische component van de opleiding integreren. Die kanttekeningen komen uit meerdere visitatierapporten. Daarom is
een aandachtspunt geformuleerd voor het theorieonderwijs.
Over het algemeen vinden de panels dat de bacheloropleidingen Muziek veel aandacht aan onderzoek(svaardigheden)
besteden. Zij noemen de rol van de lectoraten. Die stimuleren
de onderzoeksvaardigheden doordat studenten er actief aan
deelnemen. Tevens leiden de uitkomsten van de lectoraten tot
aanpassing van de lesinhouden of verbetering van de curricula. Daarnaast constateren de panels dat onderzoeksactiviteiten een ruime plaats innemen in de curricula door een
syste­matische inbedding van onderzoeksvaardigheden, door
de uitbouw van een onderzoeksleerlijn of door de studenten
onderzoeksmethodieken aan te leren en hen desk research,
veldonderzoek of literatuuronderzoek te laten uitvoeren.
Slechts in een enkel geval is een panel van mening dat de
onderzoeksvaardigheden en daaraan gekoppeld het gebruik
van literatuur nog meer uitgewerkt en geïmplementeerd
moeten worden.
Het eindniveau van de bacheloropleidingen is volgens de
panels van een goed tot excellent niveau. Bewoordingen
waarmee panels het eindniveau omschrijven, zijn: volwassenheid en professionaliteit, brede inzetbaarheid, artistieke en
vaktechnische bekwaamheid, hoog niveau. Voorts blijkt uit
een aantal gegevens in de visitatierapporten dat de

afgestudeerden terechtkomen in verschillende posities
binnen hun sector.

2 ⁄   Profilering
Binnen de landelijk vastgestelde uitstroomprofielen bieden
de bacheloropleidingen meerdere afstudeerrichtingen/
specialisaties aan. Het landelijke opleidingsprofiel voor
de bacheloropleidingen Muziek (2002) is op een hoog
aggregatieniveau geformuleerd. Elk conservatorium werkt
het profiel verder uit en legt daarbij eigen accenten. Uit de
visitatierapporten komt naar voren dat opleidingen zich van
elkaar onderscheiden met een palet aan profilerende
elementen op diverse terreinen. De profilering van elke
opleiding staat beschreven in deel B/ bevindingen.

3 ⁄   Instroom
De zes bacheloropleidingen scoren goed op het facet 2.5
'Instroom'. Ze hanteren de wettelijke vooropleidingseisen en
aanvullende eisen en organiseren de selectie van nieuwe
studenten degelijk. Ze werken hiertoe per instrument specifieke toelatingseisen uit met bijbehorende selectiecriteria.
De toelatingsprocedure verloopt in meerdere stappen. De kern
is een toelatingsexamen waarin aspirant-studenten getoetst
worden op hun muzikale talent en theoretische competenties.
De programma’s sluiten vlot aan bij het startniveau van de
instromende studenten. Wellicht is dat mede te danken aan
de brede waaier aan bestaande vooropleidingen voor jonge
musici. Conservatoria investeren zwaar in vooropleidingen.
Enerzijds organiseren ze in eigen beheer opleidingen, anderzijds in samenwerking met partners zoals centra voor de
kunsten en privéscholen. De panels zijn positief over het
uitgebreide aanbod waarmee opleidingen de doorstroming
bevorderen, jong talent begeleiden en zorgen voor een optimale aansluiting van instromende studenten op de inhoud
van de programma’s. Ook experimenteren ze met het scouten
naar nieuwe kandidaten.
Alhoewel de visitatierapporten geen informatie geven over
toelatingspercentages staat in de rapporten wel dat, ondanks
de stijgende toeloop, de opleidingsplaatsen beperkt blijven.
Bij het selecteren van kandidaten houden sommige
opleidingen rekening met de beschikbare plaatsen per
instrument. Dit in verband met ensemblespel.

Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Mu z i e k

95

4 ⁄   Systematische actualisering
De verschillende panels beoordelen het facet 3.1 ‘eisen HBO
personeel’, waarin de verbinding van de docenten met de
(inter)nationale beroepspraktijk centraal staat, als goed. Alle
docenten zijn (bijna full-time) in het beroepenveld werkzaam,
hebben een uitgebreid netwerk en leggen door middel van
deze contacten een concrete verbinding tussen het werkveld
en het programma. Zij vervullen een voorbeeldfunctie als
musicus en trekken met hun reputatie studenten aan.
Opleidingen faciliteren een gemengde beroepspraktijk voor
docenten door aanstellingen met een beperkte omvang aan te
bieden. Dit maakt tegelijkertijd een flexibel personeelsbeleid
mogelijk en creëert de nodige ruimte om een breed palet aan
artistieke, vaktechnische en vakdidactische competenties
binnen te halen. De verbinding met de beroepspraktijk wordt
nog versterkt doordat de opleidingen veelvuldig hooggekwalificeerde gastdocenten inzetten. Gastdocenten brengen de
praktijk en nieuwe ontwikkelingen binnen in de opleiding en
onderhouden op hun beurt een groot netwerk in het werkveld.
Meerdere opleidingen zijn door de panels evenwel met een
voldoende beoordeeld voor het facet 5.3 dat onder meer
ingaat op het systematisch betrekken van de alumni en
het beroepenveld bij de kwaliteitszorg. De opleidingen ontwikkelen weliswaar diverse activiteiten voor en met hun alumni
zoals een jaarlijkse alumnidag, een alumniwebsite, een alumninetwerk, een driejaarlijks alumnionderzoek, telefonische
enquêtes en gesprekken met docenten en opleidingshoofden
of binding van de alumni door hen kandidaat-studenten te
laten voordragen. Een aantal initiatieven is echter net gestart
of bevindt zich nog in een planningsfase. De panels komen tot
de conclusie dat de alumni vaak (nog) niet formeel en traceerbaar betrokken worden bij de kwaliteitszorg van de opleidingen of dat het alumnibeleid nog in ontwikkeling is.
Hetzelfde geldt voor de betrokkenheid van het beroepenveld
bij de kwaliteitszorg. Het werkveld wordt voornamelijk
betrokken via evaluaties van stages en projecten en via de
deelname van werkveldvertegenwoordigers als beoordelaar
bij eindexamens. De panels plaatsen echter kanttekeningen
bij de invulling van de rol van de werkveldadviescommissies
of de mate waarin en de regelmaat waarmee de werkveld­
commissies actief zijn. Daarom is een aandachtspunt
geformuleerd voor het formeel en structureel betrekken van
de alumni en het werkveld bij de kwaliteitszorg.

5 ⁄   Trends en ontwikkelingen
De toekomstontwikkelingen die in het rapport van de
Projectorganisatie Kunstvakonderwijs als belangrijk worden
96

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

aangemerkt, komen terug in de visitatierapporten. De opleidingen Muziek onderhouden een brede maatschappelijke
samenwerking, schenken aandacht aan de gemengde
beroepspraktijk van de musicus en hechten in toenemende
mate belang aan interdisciplinaire en technologische ontwikkelingen. Bovenal tonen de visitatierapporten aan dat de
Nederlandse conservatoria spelers zijn op internationaal vlak.

Master
1 ⁄   Voorbereiding op de beroepspraktijk
De doelstellingen van de masteropleidingen Muziek zijn
gebaseerd op de Kernkwalificaties Master of Music van het
Netwerk Muziek (2003). De masteropleidingen zijn gericht op
verdere verdieping en specialisatie van afgestudeerde
bachelorstudenten uit alle afstudeerrichtingen binnen de
drie uitstroomprofielen van Musicus (uitvoerend musicus),
Componist (scheppend musicus) en Muziektechnoloog.
De programma’s van de masteropleidingen zijn vaak
competentiegericht en gaan uit van realistische beroeps­
situaties. De opleidingen streven naar complementariteit
tussen de sterk individuele wensen van de studenten en het
structureel programma-aanbod. De didactische uitgangspunten van de masteropleidingen zijn grotendeels toegespitst
op de individuele verantwoordelijkheid van de studenten tot
het realiseren van hun opgestelde studieplannen. Daarin
geven zij hun individuele doelstellingen aan voor het hoofdvak
en het onderzoek. De opleidingen bieden een omkadering aan
van ondersteunende vakken om de studenten in staat te
stellen hun individuele doelstellingen te verwezenlijken.
Muzikaal vakmanschap is gebaseerd op de beheersing van
het instrument, de stem of het vak als componist. Studenten
ontwikkelen hun vakmanschap door te interageren met hun
docenten, de praktijk en het publiek. Alle masteropleidingen
besteden uitgebreid aandacht aan de ontwikkeling van het
ambacht van het muziekvak, wat blijkt uit het aanzienlijke
aandeel van de studietijd dat gewijd is aan de verdieping van
het hoofdvak.
Vakmanschap volstaat echter niet om een succesvolle
carrière als musicus uit te bouwen. Ook cultureel onder­
nemerschap is noodzakelijk. Bijna in alle visitatierapporten
benadrukken de opleidingen, de ondervraagde studenten
of het panel het belang van cultureel ondernemerschap.
Slechts voor één opleiding staat in het visitatierapport
vermeld dat zij organisatorische en zakelijke aspecten van
de muziekpraktijk in het programma heeft opgenomen. Van de

andere masteropleidingen is niet bekend of en welke invulling
zij geven aan ondernemerschap. De voorbereiding op het
ondernemerschap behoeft wellicht een (nadere) uitwerking
in de programma’s. De plaats en de omvang van het ondernemerschap is dan ook als een aandachtspunt benoemd.
Dat bevestigt een panel tevens in een onderbouwing van het
oordeel over het gerealiseerd niveau.

2 ⁄   Profilering

Andere beroepsvoorbereidende activiteiten daarentegen,
zoals bijvoorbeeld projecten, opdrachten of stages vertegenwoordigen een belangrijke structurele component in de
curricula van de masteropleidingen. Deze bieden de studenten
veel mogelijkheden om zich buiten het conservatorium te
profileren.

Het aantal studiemogelijkheden is groot. Daarbinnen kan elke
student zich individueel profileren. Het individuele karakter
van de opleidingen manifesteert zich in de profilering van elke
student bijvoorbeeld via zijn repertoire en studieplan en in de
sterk individueel gerichte aanpak van het onderwijs.

Verder neemt de theoriecomponent in alle masteropleidingen
Muziek een belangrijke plaats in. Naast een gemeenschap­
pelijke component is het theorieonderwijs sterk gelieerd aan
het individuele studieplan van de studenten.
Alle masteropleidingen benadrukken het belang van de
onderzoekscomponent en hebben hiertoe een programma
ontwikkeld. Alhoewel onderzoek bij alle masteropleidingen
een rode draad is in de opleidingen, is de kwaliteit van het
onderwijs op dit gebied toch nog niet bij alle masteropleidingen op niveau. Ondanks alle inspanningen maakt een
aantal panels meerdere opmerkingen over de ontwikkeling
van vaardigheden op het gebied van onderzoek. Het verder
uitwerken van de onderzoekscomponent vormt dan ook een
aandachtspunt. Dat bevestigt een panel tevens in een onderbouwing van het gerealiseerd niveau.
Niet alleen de onderzoeksvaardigheden van studenten,
maar ook die van docenten kunnen worden aangescherpt.
Tevens kan het toepassingsgebied van het onderzoek worden
verbreed (bijvoorbeeld naast artistiek onderzoek ook coursework research of practice-based research).
Het eindniveau van de masteropleidingen vertoont een sterk
wisselend beeld: voldoende of excellent niveau. In het laatste
geval waardeert een panel bijvoorbeeld dat studenten een
eigen stijl en ‘sound’ hebben ontwikkeld. In het geval dat
panels kanttekeningen plaatsen, richt hun kritiek zich voornamelijk op de formulering van de onderzoeksvragen of op de
communicatievaardigheden en het entrepreneurship. Deze
elementen komen terug in de geformuleerde aandachtspunten. Voorts blijkt uit enkele visitatierapporten dat de
afgestudeerden veelal een carrière ontwikkelen op het niveau
van hun mastergraad.

Alle masteropleidingen stellen de verdieping van de artistieke
identiteit centraal. Voorts zijn alle opleidingen zich bewust
van het belang van de voorbereiding op een gemengde
beroepspraktijk. Ook de onderzoeksgerichtheid maakt deel uit
van het profiel van alle opleidingen.

Daarnaast profileren de opleidingen zich door specialisaties
binnen de uitstroomprofielen, maar ook aan de hand van (een
combinatie van) kernwaarden die ze vooropstellen of
accenten die ze leggen in hun onderwijs of onderzoek en de
mate waarin ze dat doen. De profilering van de opleidingen
staat beschreven in deel B/ bevindingen.

3 ⁄   Instroom
Over het algemeen vinden de panels dat de instroom­
procedures beantwoorden aan de vereisten voor basis­
kwaliteit. Opvallend gegeven is dat alle masteropleidingen
een studieplan vragen en hanteren vanaf het moment van
aanmelding. Dat maakt het leerproces van de student in de
masteropleiding persoonlijk. Voorts staan in de toelatings­
procedures processen beschreven voor de aanmeldingen,
de intakegesprekken en de audities.
In een enkel geval geeft een panel aan dat de instroomcriteria
niet helder zijn, maar wel impliciet worden toegepast of dat de
indruk bestaat dat er op gevoel beoordeeld wordt. In dat
laatste geval adviseert het panel het conservatorium om de
verwachtingen en het selectieproces transparanter te maken
voor de aspirant-studenten en om buitenlandse studenten te
begeleiden bij het opstellen van een studieplan.

4 ⁄   Systematische actualisering
De verschillende panels beoordelen de verbinding van de
docenten met de (inter)nationale beroepspraktijk als goed
of als excellent. Alle docenten zijn voor een belangrijk deel in
het beroepenveld werkzaam, hebben een uitgebreid netwerk
en leggen door middel van deze contacten een concrete
verbinding tussen het werkveld en het programma.
Deze verbinding wordt nog eens versterkt doordat de
opleidingen veelvuldig gebruikmaken van hooggekwalificeerde gastdocenten. Docenten vormen het belangrijkste
kapitaal van de opleidingen, niet in het minst omdat
Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Mu z i e k

97

studenten kiezen voor een specifiek conservatorium in functie
van een docent.
De meeste opleidingen zijn evenwel door de panels met een
(on)voldoende beoordeeld voor het facet 5.3 dat onder meer
ingaat op het systematisch betrekken van de alumni en het
beroepenveld bij de kwaliteitszorg van de opleiding. De panels
constateren namelijk dat de alumni vaak (nog) niet formeel en
concreet betrokken worden bij de kwaliteitszorg van de opleidingen of dat het alumnibeleid nog in ontwikkeling is. In bijna
alle gevallen is het noodzakelijk alumnibeleid te formuleren
en daarin de rol vast te leggen die de afgestudeerden kunnen
vervullen in de verbetering van de opleidingen.
Hetzelfde geldt voor de betrokkenheid van het beroepenveld
bij de kwaliteitszorg. Alle opleidingen onderhouden weliswaar
via hun (gast)docenten contacten met het beroepenveld. Wat
volgens de panels ontbreekt, is een formele borging waardoor
de feedback van het beroepenveld aantoonbaar een rol vervult
in de kwaliteitsverbetering van de opleidingen. Daarom is een
aandachtspunt geformuleerd voor het formeel en structureel
betrekken van de alumni en het werkveld bij de kwaliteitszorg.

5 ⁄   Trends en ontwikkelingen
De toekomstontwikkelingen die in het rapport van de
Projectorganisatie Kunstvakonderwijs als belangrijk worden
aangemerkt, komen terug in de visitatierapporten. De opleidingen Muziek onderhouden een brede maatschappelijke
samenwerking, schenken aandacht aan de gemengde
beroepspraktijk van de musicus en hechten in toenemende
mate belang aan interdisciplinaire en technologische
ontwikkelingen. Bovenal tonen de visitatierapporten aan
dat de Nederlandse conservatoria spelers zijn op inter­
nationaal vlak.

M UZ IEK:

B/ BEVINDINGEN BIJ
DE KERNVRAGEN
Bachelor en master
1 ⁄ Voorbereiding op de beroepspraktijk
1.1 ⁄    Doelstellingen
Bachelor
De bacheloropleidingen Muziek leiden op tot beginnend
musicus, beginnend muziektechnoloog of beginnend componist. Ze baseren de eindkwalificaties op een in 2002 landelijk
vastgelegd opleidingsprofiel met drie uitstroomprofielen: het
profiel Musicus, het profiel Muziektechnologie en het profiel
Compositie. Uitgangspunt voor het landelijk opleidingsprofiel
zijn de beroepsprofielen en de startkwalificaties Muziek die in
1999 door de projectorganisatie Kunstvakonderwijs werden
opgesteld en vastgelegd in het rapport 'Beroep Kunstenaar'.
Het opleidingsprofiel is gevalideerd door een representatieve
vertegenwoordiging uit de beroepspraktijk.
Het landelijke opleidingsprofiel dat het Netwerk Muziek heeft
opgesteld, bevat de volgende competenties:
> visie/creativiteit
> communicatie
> samenwerking
> ambacht
> analytisch vermogen
> omgevingsgerichtheid
> ondernemerschap
> innovatie
> methodisch handelen
> (didactiek)

Voor elk uitstroomprofiel zijn de competenties ingedeeld in
drie domeinen: het artistiek, het vaktechnisch en het profes­
sioneel-maatschappelijk domein. De competentie didactiek
is als facultatieve competentie opgenomen. Sommige instellingen bieden een programma voor ontwikkeling van deze
competentie aan, omdat het muziekonderwijs een belangrijk
deel van de beroepspraktijk van veel musici vormt.

98

A n alys e vi s i t at i e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

De landelijke eisen zijn bewust op een hoog abstractieniveau
geformuleerd  4 > , zodat elk conservatorium zijn eigen invulling
en aanpak kan kiezen.
Alle bacheloropleidingen hanteren het landelijk profiel voor de
drie uitstroomprofielen. Ze brengen daarin wel eigen accenten
aan. Hierop gaat punt 2 Profilering in.
De conservatoria toetsen de landelijk overeengekomen
kwalificaties aan de ontwikkelingen van de beroepspraktijk.
In 2007 is in het Netwerk Muziek besloten de huidige profielen
te evalueren en deze in 2010 op basis van de evaluaties aan te
passen. Op deze wijze borgen de conservatoria in Nederland
de actualiteit van de competenties.
De eindkwalificaties en de afstemming daarvan door de
opleiding met het (inter)nationale beroepenveld staat in
de visitatierapporten beschreven in de facetten 1.1. 'Domeinspecifieke eisen' en 1.3 'Oriëntatie HBO'. Deze facetten zijn
voor meer dan de helft van de bacheloropleidingen met goed
beoordeeld. Een score goed is bijvoorbeeld als volgt onderbouwd: ‘De internationale contacten vormen een belangrijke
toets voor de eindkwalificaties en het niveau daarvan.’
Daar waar een score voldoende is gegeven, meent een panel
in het ene geval dat een internationale vergelijking ontbreekt.
Een ander panel is van oordeel dat de keuze ten aanzien van
didactiek niet tot uitdrukking komt. De studenten blijven
gericht op hun eigen (solistische) ambitie. Daarnaast vindt dit
panel dat het conservatorium het profiel niet regelmatig
toetst bij haar werkveldcommissie. Voor een andere opleiding
wordt een kanttekening geplaatst bij de uitwerking van het
landelijke profiel. Dit behoeft blijvend aandacht, mede omdat
veel in het conservatorium impliciet gebeurt.
Bij de helft van de bacheloropleidingen worden kant­tekeningen
geplaatst bij de beoordeling van het facet 2.2 ‘Relatie doelstellingen en inhoud programma’. De panels zijn van mening
dat de relatie tussen de eindkwalificaties en de gehanteerde
leerdoelen over het algemeen of voor enkele vakken in het
bijzonder niet helder is, explicieter of scherper gesteld kan
worden. Of ze vinden dat de doorwerking (van een deel) van de
doelstellingen binnen de opleiding nog onvoldoende zichtbaar
is. Er moet dus nog werk worden verzet opdat de studenten
volgens de geformuleerde missie worden opgeleid.

4> Het hoge abstractieniveau van het landelijk opleidingsprofiel is
geconcretiseerd in de Polyfonia descriptoren die zijn ontwikkeld door AEC
(Association Européenne des Conservatoires). Een aantal opleidingen hanteert
deze descriptoren.

Master
De masteropleidingen Muziek worden doorgaans Masters of
Music genoemd. Dit illustreert hun internationale karakter.
Ze zijn gericht op de verdere verdieping en specialisatie van
afgestudeerde bachelorstudenten uit alle afstudeerrichtingen
binnen de drie uitstroomprofielen van Musicus (uitvoerend
musicus), Componist (scheppend musicus) en Muziektech­
noloog.
De doelstellingen van de masteropleidingen Muziek zijn
gebaseerd op de Kernkwalificaties Master of Music van het
Netwerk Muziek (2003) waaraan de competenties ten
grondslag liggen zoals in 1999 geformuleerd door de
Projectorganisatie Kunstvakonderwijs. Deze kernkwalificaties
zijn, evenals voor de bacheloropleidingen Muziek, onder­
verdeeld in drie domeinen: het artistiek competentiedomein,
het vaktechnisch competentiedomein en het professioneelmaatschappelijke competentiedomein.
Voor drie van de vier masteropleidingen staat in de visitatierapporten duidelijk vermeld dat zij deze kernkwalificaties
als uitgangspunt hanteren voor de uitwerking van hun eindkwalificaties. Het gaat om de volgende set kernkwalificaties:
> achieving musically artistic skills in the quest to deepen

individual artistry
> knowledge of and skills in artistic working processes
> judgement about and contribution to professional

developments
> judgement about and direction of personal development
> public responsibility
> communication skills

De panels beoordelen de facetten 1.1 'Domeinspecifieke eisen'
en 1.3 'Oriëntatie HBO' bijna integraal met goed en beamen
hiermee dat zij deze generalistische competenties relevant
vinden. De scores goed zijn bijvoorbeeld als volgt onderbouwd:
‘De competenties zijn geformuleerd in termen van beroepscompetenties die aantoonbaar in samenspraak met het
beroepenveld zijn opgesteld, nationaal maar ook internatonaal. Daarmee is op het niveau van de opleidingsdoelstellingen de oriëntatie op het werkveld geborgd.
De opleiding heeft volgens het panel goed zicht op de ontwikkelingen in de praktijk en ook op de eisen die gesteld worden
aan een innovatief uitvoerend dan wel scheppend musicus
met een eigen signatuur.’, of ‘De eindkwalificaties van de opleiding sluiten rechtstreeks aan bij de hoge eisen die op internationaal niveau door vakgenoten binnen het domein worden
gesteld aan een masteropleiding muziek’ en ‘de (…) beroepscompetenties zijn, naar het oordeel van het panel, een goede
afspiegeling van de ontwikkelingen binnen het (internationale)
Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Mu z i e k

99

muziekdomein.’ Eénmaal wordt een score voldoende toegekend omdat: ’although the final qualifications are highly
relevant and correspond to the requirements set by the
profession in the Netherlands and abroad, they are however
formulated in a general way. A more detailed description is
essential.’

1.2 ⁄    Didactisch concept
Bachelor
Zo goed als alle bacheloropleidingen hanteren een competentiegericht didactisch concept. Tevens is het onderwijs
beroepsgericht en vindt het plaats in een realistische leer­
omgeving. Enkele opleidingen bieden ‘opdrachtgestuurd
onderwijs’ aan. Een andere opleiding omschrijft haar
didactisch concept als volgt: ’In de eerste twee studiejaren
wordt voornamelijk ‘taakgestuurd geleerd’. Door het uitvoeren
van handelingen en het maken van opdrachten demonstreert
de student dat hij de beoogde eindkwalificaties bereikt heeft.
Vanaf het derde en vierde studiejaar wordt hoofdzakelijk
‘praktijkgericht geleerd’. De beroepspraktijk vormt het vertrekpunt van het leerproces en is zichtbaar in het hoofdvak, in de
samenhang tussen het hoofdvak en de muziektheoretische
vorming en in het cultureel ondernemerschap.’
In de opbouw van de verschillende curricula en in het onderwijsleerproces speelt de toenemende zelfstandigheid een
nadrukkelijke rol. Ook leren de studenten te reflecteren op het
eigen handelen en op dat van medestudenten. De conservatoria geven aan dat in de loop van de opleiding het didactische
principe verschuift van een ‘docentgestuurd’ naar een
‘studentgestuurd’ leerproces.
Eén van de popopleidingen gaat zover in de zelfsturing dat ze
binnen het competentiegericht onderwijs de studenten hun
eigen leertraject laat uitzetten. In de leerarrangementen
wordt gewerkt met beroepskenmerkende situaties.
Dat kunnen op de beroepspraktijk gebaseerde opdrachten
zijn, opdrachten van organisaties uit het werkterrein en
opdrachten bij een organisatie in de vorm van stages en afstudeeropdrachten. Per leerarrangement zijn er verschillende
beroepsechte rollen waarop studenten kunnen solliciteren.
Deze opleiding werkt ook met opdrachten en noemt dat de
opdrachten zich gaandeweg ontwikkelen van ‘opleidingsgestuurd’ naar ‘praktijkgestuurd’. Het onderwijs in één van die
leerarrangementen heeft als didactisch uitgangspunt dat de
docent met de studenten een community vormt waarin samen
geleerd wordt. Het panel uit zich positief over deze manier van
werken die aansluit bij de latere beroeppraktijk.
Voorts verwijzen twee opleidingen naar het leermeester-gezel
principe. De ene om er afstand van te nemen: ‘In de opleiding
100

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Muziek heeft een verschuiving plaatsgevonden van een
historisch lineair model van lesgeven, waarbij de leermeestergezel verhouding centraal stond, naar een onderwijsmodel
waarbij de student wordt opgeleid voor een zeer dynamisch
en veelzijdig beroepenveld en vanaf het begin van de studie
al met de samenleving in contact wordt gebracht.’ Een andere
opleiding benoemt het meester-gezel model als leermethode
en onderdeel van haar didactisch concept: ’De meester/
docent formuleert opdrachten om de gezel/student te
confronteren met muzikale problemen. In het meester-gezel
model heeft de docent een voorbeeldfunctie ten aanzien van
de specifieke vakvaardigheden op zowel artistiek als vaktechnisch gebied. De student neemt tijdens de studie steeds meer
initiatief om een eigen stempel te drukken op zijn onderwijsleerproces. De docent coacht het muzikale leerproces van de
student door intensieve feedback te geven en het musiceren
en ontwikkelingsproces kritisch te volgen.’ Deze opleiding
spreekt daarbij ook over ‘samenwerkend leren’: leren van
elkaar (studenten) zoals in de muziekwereld tussen musici
altijd samengewerkt wordt.
Verder hanteert één van de conservatoria het principe van
‘team teaching’, dat zich overigens nog aan het ontwikkelen is.
Team teaching houdt in dat docenten, die hetzelfde ‘vak’
geven, samenwerken in de vorm van lesgeven aan elkaars
studenten en dat ze afspraken maken over de inrichting van
het onderwijs dat ze geven.
De panels gaan bij facet 2.7 ‘Afstemming tussen vormgeving
en inhoud’ in op het didactisch concept van de opleidingen.
Een groot deel van de opleidingen scoren een goed voor dit
facet. Waar dat niet het geval is, is het competentiegericht
curriculum nog niet volledig doorgevoerd of moeten de
docenten nog beter op de nieuwe werkwijze worden voor­
bereid.

Master
De didactische uitgangspunten van de masteropleidingen zijn
grotendeels toegespitst op de individuele verantwoordelijkheid van de studenten tot het realiseren van hun opgestelde
studieplannen waarin zij hun individuele doelstellingen
aangeven voor het hoofdvak en het onderzoek. Studenten in
de masteropleidingen zijn in grote mate verantwoordelijk voor
hun persoonlijke en artistieke ontwikkeling. De panels
brengen dit gehanteerde didactische uitgangspunt van de
masteropleidingen als volgt onder woorden:’The basis of every
student’s individual master’s programme is the study plan
that sets out the aims and objectives the student wants to
realize. Individual initiative and responsibility are the key
concepts of the master’s programme.’, of ’In the individual
student plan, the student elaborates on the personal aims

and objectives regarding the chosen specific domain, related
research, projects, reflection and presentation. The panel has
seen several of these plans and is positive about them.’
en ook: ’Het didactisch concept is gebaseerd op expertleren:
verdiepen, verbreden van competenties vanuit de eigen fascinatie, vanuit opdrachten uit de beroepspraktijk of vanuit
(artistiek) onderzoek.’

coachingsbenadering berust de kracht van de opleidingen ook
op de continue interactie tussen studenten en docenten in
bijvoorbeeld een masterkring.

1.3 ⁄    Specifieke voorbereiding op de
beroepspraktijk (entrepreneurship en ambacht)
Bachelor

De programma’s zijn vaak competentiegericht, gaan uit van
realistische beroepssituaties en worden al dan niet collectief
aangeboden. Om de studenten in staat te stellen hun
individuele doelstellingen te verwezenlijken, bieden de
opleidingen een omkadering aan van ondersteunende vakken.
De opleidingen streven daarbij complementariteit na tussen
de individuele wensen van de studenten en het structureel
programma-aanbod. De volgende tekstpassages tonen
dit aan:

De landelijke uitstroomprofielen voor Musicus, Muziek­
technoloog en Componist bevatten competenties die
betrekking hebben op ‘entrepreneurship’ en ‘ambacht’.
Deze zijn als volgt uitgewerkt:
ambacht
De musicus/componist/muziektechnoloog onderhoudt een
breed scala aan vaktechnische kennis en vaardigheden,
die hem in staat stellen zowel binnen de nationale als de
internationale beroepspraktijk te functioneren.

> ‘The Conservatoire also takes its responsibility in offering a

programme with a wide range of possibilities and facilities.
Focus in the programme is to move up the artistic development of the student, which is expressed in the time reserved
for the main subject (50% of the study load). For other
programme parts a study load is set as well, such as for
Research & Theory, Production and Projects, Masterclasses,
Cross-over, Master Circle and Recitals. The decision about
the contents of these subjects is made in consultation with
the student and main subject teacher.’
> ‘De opleiding kent een gestructureerd programma-aanbod,

deels verplicht met beroepsgerichte colleges en practica,
individuele hoofdvaklessen, groepslessen, werkgroepen of
studiekringen; deels is het programma ingericht conform het
studieplan van de masterstudent met de door de student
zelf geplande studie-, vaardigheids- en onderzoeksthema’s.
Studenten leren in realistische oefensituaties professionele
expertrollen te vervullen, een zelfstandige beroepspraktijk te
voeren, en/of te functioneren in een complexe of multidisciplinaire omgeving.’
Andere didactische principes die de opleidingen hanteren
opdat de studenten zowel de individuele als de collectieve
onderdelen van het programma kunnen waarmaken, bestaan
uit (een mix van) de meester-gezel relatie, de coachende rol
van de docenten, de reflectieve kracht van studiekringen of
de vernieuwende onderwijsmethodes zoals bijvoorbeeld team
teaching. Door team teaching zijn studenten minder afhankelijk van een individuele docent. Hierbij geldt steeds dat de
invloed en de feedback van (gast)docenten, mede­studenten of
externe partijen van wezenlijk belang zijn voor de zeflreflectie
van de studenten. Naast een op studenten toegespitste

Uit de volgende tekstpassages blijkt dat de opleidingen sterk
de nadruk leggen op de ambachtelijke vorming:
> ‘Een aspect van beroepsvoorbereiding van de bachelor­

opleidingen Muziek ligt onmiskenbaar in de ambachtelijke
vorming. Bij de scholing van een musicus, componist en
muziektechnoloog komt immers veel techniek kijken.
Ambachtelijkheid vormt de basis voor de verdere beroepsontwikkeling van de muziekstudenten. Ambachtelijk
vermogen kan dan ook worden beschouwd als een belangrijke competentie ten behoeve van de ontwikkeling van de
artistieke competentie, ongeacht de muziekstijl waar de
opleiding zich op richt.
> ‘Bij de opleidingen klassiek en jazz neemt het hoofdvak

tussen de 50 en 60% van de studielast voor zijn rekening,
de ensembles en projecten ca. 10% en theorie en geschiedenis ca. 20%. Bij een popopleiding ligt die verhouding:
hoofdvak ca. 30%, bands ca. 25%, het cluster compositie
(in de eerste twee jaar)/ productie en organisatie (in derde/
vierde jaar) 20% en theorievakken 25%.’
> ‘Het eerste jaar is oriënterend op het beroep en op de studie,

maar ook op het eigen talent en de eigen positie van het
instrument binnen een grote variëteit aan ensembles en
muziekstijlen. Hierbij is een grote aandacht voor het oefenen
van basisvaardigheden. Het tweede jaar is beroepsvoor­
bereidend met de nadruk op het ambacht. Er wordt zo veel
mogelijk gestudeerd om een zo groot en gedifferentieerd
mogelijk pakket van motorische reflexen aan te leggen.
Ook het derde jaar is beroepsvoorbereidend, maar dan met
meer nadruk op het ontwikkelen van artisticiteit. De student
Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Muz i e k

101

begint een eigen stijl te ontwikkelen en gaat zich aan anderen
toetsen. De student participeert veel in ensembles en bouwt
zijn netwerk uit. Het vierde jaar is gericht op het trekken van
conclusies ten aanzien van de eigen stijl en van het kunstenaarschap. De autonomie neemt toe, wat ook zichtbaar
wordt in de keuzes die door de student gemaakt worden.’
> ‘De nadruk in de opleiding ligt nog steeds op de individuele

artistiek-muzikale ontwikkeling, waarbij de docenten een
belangrijke voorbeeldfunctie vervullen. In de eerste twee
jaar ligt het accent op de ontwikkeling van kennis en
vaktechnische vaardigheden. In het derde en vierde jaar
wordt het handelingsrepertoire verbreed en verdiept.’
> ‘De major is de kern van de opleiding waarin de vaktechni-

sche en artistiek professionele ontwikkeling centraal staat.
In de artistieke en vaktechnische vorming worden de inhoud
van het hoofdvakonderwijs en de opdrachten door de docent
zodanig gekozen dat er sprake is van een toenemende
complexiteit in het te studeren repertoire.’
> ‘In het kernprogramma staat het gekozen hoofdvak centraal

met de daarbij behorende hoofdvakgebonden vakken.’
ondernemerschap
De musicus/componist/muziektechnoloog kan zelfstandig vorm
geven aan een professioneel bestaan binnen de muziekwereld.
De panels behandelen in alle visitatierapporten van de
bacheloropleidingen de voorbereiding op het ondernemerschap of entrepreneurship, zoals blijkt uit de onderstaande
tekstpassages:
> ‘Onderwijsactiviteiten rond ondernemerschap zijn inmiddels

opgenomen in het eerste, derde en vierde leerjaar van de
programmadifferentiatie ‘instrumentaal/vocaal’ en worden
vanaf 2009-2010 in het curriculum opgenomen in de
differentiatie ‘muziektheater’.’ en: ‘Van het werkveld heeft het
panel vernomen dat de popopleiding goed luistert naar
kritiek en aanbevelingen, waardoor bijvoorbeeld het
onderdeel ondernemerschap is aangepast.’
> ‘Voor een optimale voorbereiding op de toekomstige

mogelijkheden van het beroep besteedt de opleiding vanaf
2004 meer aandacht aan het verwerven van vaardigheden
op het gebied van creatief ondernemerschap, onderzoeksvaardigheden en reflectie.’ en: ‘Zo is uit de gesprekken met
het werkveld gebleken dat een ondernemende houding
wordt gevraagd. De academies spelen hierop in door
aandacht te besteden aan creatief ondernemerschap en
onderzoeksvaardigheden. (…) Ondernemerschap komt o.a.
102

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

aan bod in de module ‘Beroep en Beleid’, in de verplichte
cursus ‘Cultureel OnderneMen (COM), waarin aandacht is
voor de ‘musicus/docent als ondernemer’ en in de projectweken.’
> ‘De drie afdelingen binnen de opleiding muziek baseren zich

allemaal op vier pijlers, te weten de beheersing van het
instrument of stem, de ontwikkeling van het kunstenaarschap, aandacht voor didactische vaardigheden en het
stimuleren van het cultureel ondernemerschap. Dit sluit
volgens het panel aan op de visie en doelstellingen van de
opleiding, maar is slechts in beperkte wijze in het
programma terug te zien. Het curriculum richt zich, in
grotere mate dan de missie van de opleiding en de beschrijving van het programma doen vermoeden, op de ontwikkeling van de muzikale vaardigheden van de student en in
mindere mate op de didactische en ondernemende vaardigheden. Het panel is van mening dat deze invulling aansluit
bij de wensen van de studenten, maar is ook van mening dat
het een taak van de opleiding is om de studenten voor te
bereiden op een reële beroepssituatie, waarin het docentschap en ondernemerschap een belangrijkere rol spelen dan
dit nu in het programma en in het uitstroomprofiel krijgt.’
> ‘Docenten van de opleiding participeren in relevante

lectoraten. Een docent is verbonden aan de kenniskring
van het lectoraat Toerisme en Cultuur. Hij houdt zich bezig
met cultureel ondernemen in de directe omgeving. Hieruit is
bijvoorbeeld het programmaonderdeel cultureel onder­
nemerschap voortgekomen.’ en: ‘Het onderdeel cultureel
ondernemerschap bereidt studenten voor op de professioneel-maatschappelijke aspecten van het beroep. Daar de
meeste kunstenaars hun loopbaan zullen starten in een
gemengde beroepspraktijk, kunnen zij zich via de minor
docentschap op dit werkgebied voorbereiden. Naast de
ervaringen in de stages doen veel studenten ook ervaring
op via lessen aan muziekscholen, aan medestudenten en in
een eigen lespraktijk.’
> ‘In januari 2008 is de Hogeschool gestart met het vierjarige

COCI programma (Centrum voor Ondernemerschap in de
Creatieve Industrie). Alle faculteiten van de Hogeschool
hebben binnen COCI hun eigen behoeften en plannen
geformuleerd, gericht op de aanwezige disciplines. In dit
kader wordt het projectonderwijs met betrekking tot ‘cultureel ondernemerschap’ hogeschoolbreed verder ontwikkeld.
Door deze doorontwikkeling komt een samenwerking tot
stand tussen managing professionals (studenten Kunst &
Economie) en de creatieve professionals (waaronder
studenten Muziek: conservatorium en muziektechnologie).’

> ‘Studenten worden gestimuleerd een onderzoekende

houding aan te nemen. Onderzoekscomponenten komen
in een aantal onderwijseenheden aan de orde, zoals in de
Beroepsoriëntatie (eerste studiejaar: interviews, rapportage), in de Oriëntatieweek (eerste studiejaar) en in de
Ondernemende Musicus (derde studiejaar: marktonderzoek
om het eigen artistieke product in de markt te zetten).’
Deze citaten tonen duidelijk aan dat volgens de panels de
competentie Ondernemerschap bijna bij alle opleidingen op
een toereikende wijze aan bod komt. Een panel merkt op dat
één opleiding zich meer richt op de ontwikkeling van de muzikale vaardigheden van de student en in mindere mate op de
didactische en ondernemende vaardigheden. Dat sluit niet
aan bij de missie van de opleiding.

Master
Muzikaal vakmanschap is gebaseerd op de kwaliteit van
de beheersing van het instrument, de stem of het vak als
componist. Uitvoerende artiesten moeten beschikken over
vakmanschap dat past bij de behoefte van het orkest, het
ensemble of bij het solorepertoire op professioneel niveau.
Docenten weten hoe zij instrumentale technieken en stemtechnieken moeten overbrengen. Studenten ontwikkelen
hun vakmanschap door te interageren met hun docenten,
de praktijk en het publiek. Aan de ontwikkeling van het
ambacht van het muziekvak wordt binnen alle master­
opleidingen sterk aandacht besteed. Dat blijkt uit het steeds
aanzienlijke aandeel van de studietijd dat gewijd is aan de
verdieping van het hoofdvak.

Slechts voor één opleiding staat in het visitatierapport
vermeld dat zij organisatorische en zakelijke aspecten van
de muziekpraktijk in het programma heeft opgenomen.
Van de andere masteropleidingen is niet bekend of en
welke invulling zij geven aan de voorbereiding op het onder­
nemerschap.

1.4 ⁄    Stagemogelijkheden en projecten
Bachelor
Alle bacheloropleidingen stellen zich beroepsgericht op.
Reële beroepsactiviteiten die als een rode draad door de
opleidingen lopen, zijn: spelen in een band, orkest of
ensemble en geven van concerten. Daarnaast komen stages
en projecten veelvuldig aan bod gedurende de opleiding.
Enkele opleidingen laten de studenten op uiteenlopende
plekken stage lopen, vanwege de gemengde beroepspraktijk
waarmee zij na hun opleiding te maken krijgen. Dat de meeste
opleidingen oog hebben voor de gemengde beroepspraktijk
blijkt uit de volgende tekstpassages:
> ‘In het tweede jaar geven de studenten gedurende een

half jaar les aan een stageleerling om ook dat deel van
de beroepspraktijk te leren kennen.’
> ‘In het derde jaar kiezen studenten via het gekozen leer­

arrangement voor een stage in onderwijs, techniek of ondernemerschap.’
> ‘Studenten Muziek maken kennis met de beroepspraktijk

Vakmanschap volstaat echter niet om een succesvolle
carrière als musicus uit te bouwen. Ook cultureel ondernemerschap is noodzakelijk. Bijna in alle visitatierapporten
benadrukken de opleidingen, de ondervraagde studenten of
het panel het belang van het cultureel entrepreneurship:
‘Students indicated that the module Vocational Training is
very important for them. The representatives of the professional field confirmed that vocational training is important.
Such training should incorporate a detailed training in entrepeneurship as well.’ en ‘Students stated that while they agree
with the recognition of professional experience as part of the
programme they would like to see a more explicit formalising
of it.’
Uit een enquête van de laatst geciteerde opleiding blijkt dat
alumni de management- en commerciële vaardigheden van
zichzelf met een 5,9 (op een schaal van 1 tot 10) beoordelen.
De opleiding gaf tijdens de visitatie aan dat ze daarom
aanvullende trainingen op het gebied van management
gaat verzorgen.

door middel van stages, projecten en het geven van
concerten. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen
hoofdvak gerelateerde stages en onderwijsstages.
Voor Klassieke Muziek zijn er orkesten koorstages in
het derde en vierde jaar, projecten en producties en
onderwijsstages (interne, externe en projectstages).
> ‘Jazzstudenten doen in alle jaren podiumervaring op (interne

stage), doen projecten en onderwijsstages (interne, externe
en projectstages).’
> ‘Als de student kiest voor de minor instrumentaal/vocaal

docentschap krijgt hij een pedagogisch-didactisch
programma, inclusief stage, aangeboden dat hem
voor­bereidt op de kwalificaties die nodig zijn voor het
ontwikkelen en realiseren van onderwijs in de amateuris­
tische muziekbeoefening.’
> ‘Daar de meeste kunstenaars hun loopbaan zullen starten in

een gemengde beroepspraktijk, kunnen zij zich via de minor
Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Muz i e k

103

docentschap op dit werkgebied voorbereiden. Naast de
ervaringen in de stages doen veel studenten ook ervaring op
via lessen aan muziekscholen, aan medestudenten en in een
eigen lespraktijk.’
> ‘Binnen Kunst, Media en Techniek lopen studenten voor een

deel van het curriculum stage in de beroepspraktijk.
Studenten van het conservatorium doen dit met name
binnen de profilering educatie.’

Tijdens de visitatie heeft het panel diverse tentamens
meegemaakt, waaruit een veelzijdige repertoirekennis van
de studenten bleek. Ook heeft het panel tijdens de visitatie
de literatuur met betrekking tot het theoretische deel van de
opleiding ingezien en is van mening dat ook voor dit deel
adequate literatuur gebruikt wordt.’
> Een panel beoordeelt de afstemming tussen de theoretische

onderdelen en de praktijkgerichte onderdelen op basis van
bestudering van het programma als goed.

> ‘Binnen de stage staat de ontwikkeling van de competenties

in de authentieke beroepssituatie centraal. Vaardigheden
hebben bijvoorbeeld betrekking op ondernemerschap en
didactische vaardigheden.’

Master
Projecten, opdrachten, stages en andere beroepsvoorbereidende activiteiten vormen een belangrijke structurele component in de curricula van de masteropleidingen. Zo constateert
een panel dat: ‘Since the last audit in 2004, the position of the
work placement and internschip in the curriculum has
improved.’ Studenten die aan een masteropleiding beginnen,
hebben soms zelfs al een beroepspraktijk als docent, als freelance scheppend of uitvoerend musicus of zij worden geregeld
gevraagd om te remplaceren. Eén opleiding laat deze echte
activiteiten ook meetellen als invulling van de vrije ruimte’.
Studenten mogen ook masterclasses elders volgen of deelnemen aan een concerttour.
Zij dienen dan wel een rapportage te maken van deze activiteiten en reflecteren daar samen met hun docent op.
Projecten worden veelal uitgevoerd met orkesten, ensembles
of andere muziekorganisaties. Kortom, voor de studenten
worden bijzonder veel mogelijkheden gecreëerd om zich
buiten het conservatorium te profileren via externe projecten,
uitvoeringen, muziekproducties of internships.

1.5 ⁄    De (kunst)theoretische component
Bachelor
De bacheloropleidingen besteden aandacht aan de theoretische
aspecten in het kader van de beroepsvoorbereiding. Om dat te
kunnen beoordelen, bestuderen de panels de gebruikte literatuurlijsten op relevantie en actualiteit, de wijze waarop
theorie aangeboden wordt en de verbinding met de praktijk.
Een aantal panelbevindingen uit de visitatierapporten:
> Een panel gaat in op twee dimensies ten aanzien van de

theoretische component in de opleiding: enerzijds het repertoire, waar iedere musicus op zijn vakgebied mee bekend
moet zijn, en anderzijds de literatuur die gebruikt wordt ter
ondersteuning van het theoretische deel van het curriculum.
104

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

> Een panel stelt dat de opleiding veel gebruik maakt van

vakliteratuur en aan de beroepspraktijk ontwikkeld studiemateriaal. Het te bestuderen materiaal/repertoire op de
literatuurlijst behoort tot de canon van internationale
muziekliteratuur.
> Een panel heeft bij het bestuderen van de verplichte en

aanbevolen literatuur vastgesteld dat deze enigszins
gedateerd is. De aangeboden literatuur voor muziektheorie
is vrij traditioneel. Het materiaal voor Muziektheater zou
geactualiseerd kunnen worden en is nu nog veelal eenzijdig
gericht op entertainment. Uit een studentenenquête bij
dezelfde opleiding blijkt dat de studenten de gebruikte
vak­literatuur wel actueel vinden en ontleend aan de
beroepspraktijk.
> Een panel merkt het volgende op: ‘De vakliteratuur is sterk

gericht op de praktijk en weerspiegelt de actuele stand
van zaken. De literatuur is relevant en van een goed niveau.
Wel wordt weinig gebruikgemaakt van verplichte literatuur.
Uit de gesprekken heeft het panel de indruk dat reflectieve,
beschouwende, vakliteratuur op een meer kritische manier
bij studenten onder de aandacht kan worden gebracht.
Het panel ziet dit als een verder ontwikkelpunt.’ en:
‘Het panel stelt op basis van materiaalbestudering en
gesprekken vast dat er sprake is van een zeer sterke relatie
tussen de theorie en de praktijk. De theorie wordt in directe
interactie met de praktijk aangeboden. Dat geldt voor alle
studierichtingen, in het bijzonder voor jazz omdat een
gedegen kennis van de muziektheorie onontbeerlijk is voor
improvisatie.’
> ‘De muziektheoretische vorming is volgens een opleiding

geïnnoveerd door het invoeren van een pragmatische
werkwijze binnen een pakket van thematisch op elkaar afgestemde vakken. In de diverse auditieve en theoretische
disciplines wordt een teveel aan abstractie vermeden,
maar neemt daarentegen de partituur en de analyse in
samenhang met de uitvoeringspraktijk een centrale plaats
in. Hierdoor is de invloed van analyse ook bij het hoofdvak

aanwezig, zoals met name in het derde jaar blijkt. Het panel
vindt de aanpak interessant, maar voor een echte integratie
is verdere doorontwikkeling nodig.’
Naast hun waardering voor het theorieonderwijs plaatsen de
panels wisselende opmerkingen bij de theoretische component van meerdere programma’s: de literatuur op het gebied
van muziektheorie actualiseren; de reflectieve, beschouwende
vakliteratuur op een meer kritische wijze bij studenten onder
de aandacht brengen; de muziektheorie in de praktische
component van de opleiding integreren.

gemeenschappelijke programma gezocht naar analogie met
de cultureel-maatschappelijke actualiteit. De theoretische
verdieping en verbreding binnen de masteropleiding muziek
staan niet op zichzelf, maar vormen een geïntegreerd onderdeel van het scheppend of uitvoerend proces. Artistieke
autonomie, zelf programmeren, studeren en uitvoeren in
combinatie met zelfreflectie en theoretische verdieping
stimuleert studenten tot het ontwikkelen van een eigen stijl
en bevordert het experimenteren binnen het eigen hoofdvakdomein. Het panel heeft inzage gehad in de literatuur die de
studenten gebruiken tijdens de opleiding. De vakliteratuur is
actueel, veelzijdig en van hoog niveau.’

Master
Studenten van de masteropleidingen gebruiken partituren en
literatuur als ondersteunend schriftelijk materiaal tijdens de
opleiding. Omdat de studieloopbaan van de student tijdens de
tweejarige masteropleiding gebaseerd is op het individuele
studieplan, is dat studieplan sterk bepalend voor de theoretische component die toegevoegd wordt aan de opleiding van
de student.

1.6 ⁄    Onderzoeksactiviteiten en lectoraten
Bachelor
In de meeste visitatierapporten van de bacheloropleidingen
noemen de panels de lectoraten waaraan de opleidingen en
vaak ook hun studenten deelnemen. In een aantal gevallen
lichten panels toe op welke wijze deze lectoraten het onderwijs ten goede komen.5 >

> Bij één conservatorium is deels sprake van verplichte litera-

tuur, maar studenten kiezen afhankelijk van hun individuele
studieplan, in overleg met hun docenten, ook zelf literatuur
uit. Het gebruikte schriftelijke materiaal is afgeleid van het
professionele beroepenveld.
> Bij een ander conservatorium is sprake van scholing in

muziektheorie, muziekgeschiedenis, arrangeren, uitvoeringspraktijk, studio en opnametechnieken als theoretische
scholing gedurende de masteropleiding. Er is een aanbod
met de universiteit ontwikkeld: muziektheorie en onderzoek,
filosofie van muziek, historiografie van muziektheorie,
musicologie. Dit vormt een aparte uitstroomvariant ‘theorie
der muziek’, maar studenten van de masteropleiding Muziek
kunnen ook delen uit dit aanbod toevoegen aan hun eigen
opleiding. Wel merkt het panel over het eindniveau op dat
volgens het beroepenveld meer aandacht zou moeten gaan
naar de geschiedenis van de interpretatie van de muziek.
> Bij nog een ander conservatorium zijn vier theoriemodules

ontwikkeld: ‘Research Methods & Skills’, ‘Techniques’,
‘Theory’, en ‘Contexts’. Het studieplan van de student bepaalt
deels aan welke inhoud aandacht wordt besteed. De module
Research Methods & Skills biedt de student kennis over de
essentiële methodologieën voor toegepast onderzoek.
> Een laatste conservatorium ten slotte is van mening dat een

musicus niet alleen muzikaal vaardig moet zijn, maar zich
tegelijk breed moet oriënteren en informeren om een reflectieve positie in te kunnen nemen. Daarom wordt in het

> Lectoraat ‘Wereldmuziek’ - De lector van dit lectoraat heeft

in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam en
enkele internationale wetenschappelijke instituten een
aantal muzikale tradities beschreven en heeft materiaal
ontwikkeld dat wereldwijd in het onderwijs gebruikt wordt.
Ook de module ‘Muziek Wereldwijd’ en het verbeterde
curriculum voor het uitstroomprofiel Turkse Muziek zijn
een resultaat van dit lectoraat.
> Het Lectoraat ‘Community Arts’ heeft als onderwerp wat een

kunstenaar moet weten en kunnen om succesvol te zijn
in communities. Studenten van de opleiding Docent Dans,
Muziektheater en Docent Muziek hebben actief deel­
genomen aan dit lectoraat.
> Lectoraat ‘Sustainable Performance’ – Dit lectoraat is recent

van start gegaan. Onderzocht zal worden welke competenties nodig zijn om naast een helder bewustzijn van het
lichaam ook een sterke geest te ontwikkelen zodat de
kunstenaar telkens opnieuw de juiste weg weet te bewandelen om topprestaties te leveren.
> Lectoraat ‘Grootstedelijke Educatie’ – Dit lectoraat is in voorbe-

reiding en stelt als doel om de expertise op het terrein van het
groot-stedelijk werkveld en de (nieuwe) eisen die dat werkveld stelt aan de afgestudeerde student, te laten toenemen.
5 > Een geactualiseerde lijst van lopende lectoraten is naar aanleiding van de
disciplinebijeenkomst Muziek nagezonden en is opgenomen in bijlage 4.

Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Muz i e k

105

> Lectoraat Art and Society - Resultaten van studie en

onderzoek binnen dit lectoraat zullen ten goede komen aan
het onderwijs in de vorm van lesinhouden voor met name de
derde- en vierdejaarsstudenten. Daarnaast zijn de studenten
aanwezig bij symposia en discussiemiddagen die leden van
het lectoraat organiseren rondom het thema: de musicus in
het huidige artistieke landschap.
> Lectoraat Communicating Music
> Lectoraat Lifelong Learning in Music & the Arts

Voorts komt uit de visitatierapporten naar voren dat op één
uitzondering na alle bacheloropleidingen studenten diverse
activiteiten aanbieden op het gebied van onderzoek.
Hierna volgen enkele voorbeelden die de aard van die
onderzoeksactiviteiten beschrijven alsook de plaats die ze
innemen in de curricula.
> Eén conservatorium heeft ervoor gekozen om in de

bacheloropleidingen Muziek de basis te leggen voor
onderzoeksvaardigheden. Dat bestaat erin dat studenten
tijdens het scriptieonderdeel desk research doen en
vertrouwd raken met de correcte verwijzing naar bronnen
en geraadpleegde literatuur. Voor diegenen die na hun
bacheloropleiding één van de masteropleidingen van het
conservatorium gaan volgen, vormt dit onderdeel een
essentiële voorbereiding op hun ‘artistic research’.
> Een ander conservatorium heeft met ingang van het studie-

jaar 2008/2009 vanaf het tweede jaar een onderzoekslijn in
het programma opgenomen, waarbij aandacht besteed
wordt aan de methoden van praktijkgericht onderzoek die
binnen de muziek relevant zijn. In het derde jaar passen de
studenten methoden van onderzoek toe door het verrichten
van een beperkt onderzoek binnen het keuzeprogramma
educatie of artistieke verdieping. De onderzoekslijn wordt
afgerond met een onderzoek in het vierde jaar in het kader
van het afstudeerproject.

producten of diensten ontwikkelen waarmee een beginnend
beroepsbeoefenaar zich in de popmuziekwereld kan
manifesteren. De basis hiervoor wordt gevormd door
onderzoek naar relevante theorieën die ze verbinden met
een concreet product of dienst.
> Een volgende conservatoriumopleiding stimuleert studenten

een onderzoekende houding aan te nemen. Onderzoekscomponenten komen in een aantal onderwijseenheden aan de
orde, zoals in de Beroepsoriëntatie (eerste studiejaar: interviews, rapportage), in de Oriëntatieweek (eerste studiejaar)
en in de Ondernemende Musicus (derde studiejaar: marktonderzoek om het eigen artistieke product in de markt te
zetten). Studenten Klassieke Muziek doen onderzoek naar
verschillende uitvoeringspraktijken, studenten Directie Koor
rubriceren tenminste 200 koorwerken en studenten
Compositie doen onderzoek naar de werkmethode van de
componist. Binnen dit conservatorium is een, naar de
mening van het panel, goede ontwikkeling gaande naar
een meer systematische inbedding van onderzoeksvaardigheden in het curriculum.
> Nog een ander conservatorium is met haar opleiding

Muziektechnologie verbonden met de lokale, regionale en
nationale creatieve industrie en participeert in een internationaal netwerk ENERCI (European Network for Education
and Research for the Creative Industry), dat zij heeft
geïnitieerd om nieuwe opleidingsmodellen te ontwikkelen
met het oog op de creatieve industrie. Hierin staat toegepast
onderzoek centraal. Daarnaast heeft deze opleiding, in het
kader van haar internationaliseringsbeleid, een aantal
samenwerkingsvormen ontwikkeld met collega onderzoeksen onderwijsinstituten in Zambia, Litouwen, Tanzania en
Vietnam waar jaarlijks docenten en studenten aan deelnemen. Momenteel wordt de mogelijkheid tot samenwerking
onderzocht met de creative industry in Oost-Europa en
China. Onderzoek vindt bij dit conservatorium plaats in de
vorm van practice-led research. Het onderzoek is vooral
gericht op het oplossen van praktijkproblemen en het
voeden van de beroepspraktijk met de uitkomsten.

> Voorts hecht een popopleiding veel belang aan het uitvoeren

van onderzoek. De studenten krijgen op alle beheersings­
niveaus te maken met concrete opdrachten die een onderzoeksmatig karakter hebben. Studenten komen in aanraking
met drie typen onderzoek: literatuuronderzoek, veldonderzoek (bijvoorbeeld interviews) en onderzoeksmethodiek
afhankelijk van de persoonlijke zoektocht. Het panel is positief over het feit dat het heeft kunnen vaststellen dat
in allerlei opdrachten, ook bijvoorbeeld in het stageverslag,
aspecten van onderzoek zijn terug te vinden. In het
afstudeerproject moeten deze studenten één of meer
106

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Master
Ten tijde van de visitaties waren meerdere lectoraten opgezet,
die volledig of deels betrekking hebben op de muziekopleidingen. De lectoren worden geassisteerd door onderzoeksgroepen, de zogenaamde kenniskringen, waaraan over het
algemeen ook docenten van de masteropleidingen Muziek
deelnemen. Mogelijk staan in de visitatierapporten niet alle
lopende lectoraten vermeld, hieronder volgen een aantal
aangetroffen voorbeelden:

> Lectoraat Onderwijsvernieuwing beeldende kunsten,

muziek en dans
> Lectoraat Kunsttheorie en onderzoek
> Lectoraat kunstpraktijk en artistieke ontwikkeling
> Lectoraat Kunst- en cultuureducatie
> Lectoraat Muziekontwerp
Alle masteropleidingen benadrukken het belang van de
onderzoekscomponent en hebben hiertoe een programma op
het gebied van onderzoek ontwikkeld dat vaak bestaat uit de
volgende etappes: eerst verwerven de studenten inzicht in de
methodologie, vervolgens scherpen studenten hun onderzoeksvraag aan en tot slot schrijven ze een rapport, een thesis
of maken op een andere wijze onderzoeksresultaten zichtbaar. Soms wordt op het vlak van onderzoek de samenwerking
met een universiteit gezocht. Zo kunnen bijvoorbeeld de
studenten van één van de conservatoria deelnemen aan project­
groepen met daarin ook studenten van het universitair onderwijs.
Desondanks maakt een aantal panels meerdere opmerkingen
over de ontwikkeling van vaardigheden op het gebied van
onderzoek. Niet alleen de onderzoeksvaardigheden van
studenten, maar ook die van docenten kunnen worden aangescherpt. Tevens kan het toepassingsgebied van het onderzoek
worden verbreed. Deze vaststellingen komen aan bod in onder
meer de volgende panelbevindingen:
> Uit essays van studenten blijkt dat zij geen goede onder-

zoeksvragen kunnen formuleren. Onderzoek is vooral gericht
op artistiek onderzoek, zoals bij alle masteropleidingen,
maar het zou zich ook bezig kunnen houden met ‘coursework
research’ of ‘practice based research’.

de docenten die betrokken zijn bij de kenniskringen.
Dit vergt aandacht in het personeelsbeleid.

1.7 ⁄    Niveau van de afstudeerwerken en
inzetbaarheid van de afgestudeerden

De realisatie van de eindkwalificaties en de borging daarvan
gebeurt via het programma en de toetsing op het gerealiseerde eindniveau. De panels verdiepen zich in de examen­
procedure van de opleidingen, bestuderen feedback van
docenten aan studenten, lezen scripties, beoordelen de
kwaliteit van de stages en bekijken zelf afstudeerproducten
alvorens tot een oordeel te komen voor het facet 6.1 ‘gerealiseerd niveau’. Eveneens noteren ze in de visitatierapporten de
mening van werkveldvertegenwoordigers met betrekking tot
het afstudeerniveau en de inzetbaarheid van de afgestudeerden.

Bachelor
Het gerealiseerde eindniveau wordt bij alle bacheloropleidingen Muziek minstens met goed beoordeeld. De panels
hebben onder meer afstudeerconcerten bezocht en cd’s
en dvd’s van examens van de afgelopen jaren bestudeerd.
In een visitatierapport licht een panel toe dat in het kader
van de beroepsvoorbereiding studenten een redelijke vrijheid
hebben in de organisatie en de programmering van de afstudeerconcerten. Aan het repertoire worden wel kwaliteitseisen
gesteld. De hoofdvakdocent moet in elk geval goedkeuring
geven aan het examenprogramma.
Hieronder staan de argumenten opgenomen waarmee de
verschillende panels hun oordelen over de afstudeerwerken
en de examinering ervan onderbouwen alsmede op basis van
welk materiaal ze tot deze oordelen zijn gekomen:

> De methodologie in de onderzoeksmodules van een oplei-

ding zou meer aandacht kunnen krijgen. De opleiding zou
daarvoor meer naar internationale ontwikkelingen op
dit gebied moeten kijken.
> In een gesprek met een panel vertellen studenten dat ze

meer ondersteuning wensen in onderzoeksmethodes omdat
het de eerste keer is dat ze zich met onderzoek bezighouden.
Verder ervaren de studenten geen samenhang met de
andere programmaonderdelen binnen de masteropleiding.
Het panel vindt dat de intentie van de opleiding op het
gebied van onderzoek goed is, maar dat de uitwerking nog
in de kinderschoenen staat.
> Een panel merkt op dat er weliswaar docenten getraind

worden in onderzoeksvaardigheden, maar dat dit percentage
in vergelijking met andere landen laag ligt. Extra uren
zouden moeten worden toegekend aan de lectoren en aan

> ‘Het panel is van mening dat er bij de bijgewoonde eind­

examens op hoog niveau gemusiceerd werd en dat de
beoordelingen aansloten bij het niveau van de studenten.
Het panel is van mening dat het uitvoerende eindniveau
van de studenten zich zeer duidelijk laat meten met andere
vooraanstaande conservatoria in Europa. Het bachelorexamen is tevens een niveaubepaling voor de toelating tot
de masteropleiding.’
> ‘Het panel heeft zich op de hoogte gesteld van het eind­

niveau van de studenten door de bestudering van tien afstudeerpresentaties en –producten en door het bijwonen van
enkele eindpresentaties. De gedemonstreerde artistieke en
vaktechnische bekwaamheden zijn van een goed, voor Jazz
van een hoog niveau. De beoordelingen zijn correct, maar
soms aan de hoge kant. Er is sprake van een onderzoekende
attitude waarbij elementaire onderzoeksvaardigheden
Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Muz i e k

107

worden ingezet. De inhoud van de stageverslagen is hoofdzakelijk gebaseerd op de verrichte activiteiten in de stage en
op de reflectieve vaardigheden van de student.
> ‘Het panel heeft ook zelf een steekproef genomen van

de onderzoeksverslagen en komt op grond van eigen waarneming tot de conclusie dat deze verslagen van voldoende
niveau zijn: de studenten laten zien, dat zij beschikken
over de benodigde vaardigheden en een kennisniveau
en analytisch vermogen hebben dat normaliter van een
hbo-student mag en moet worden geëist. Daarnaast heeft
het panel diverse opnamen op dvd van uitvoeringen van
studenten bekeken. Het panel is op grond van hetgeen ze
heeft gezien en gehoord van mening, dat de studenten van
de opleiding Muziek beschikken over een artistiek goed tot
in sommige gevallen excellent niveau.’
> ‘Het panel heeft voorafgaand aan het bezoek dvd’s ontvangen

met daarop voorbeelden van het toelatingsexamen,
het propedeutische examen en het afsluitende examen.
Van het afsluitende examen heeft het panel zeven dvd’s
materiaal ontvangen met daarop het eindexamen van
studenten van verschillende hoofdvakken. Tijdens de
bezoekdag heeft het panel een afsluitend examen klassiek
en een afsluitend examen jazz/pop bijgewoond. Het panel is
aanwezig geweest bij de bespreking van de kandidaat door
de beoordelaars. In beide gevallen blijkt dat er naar het
oordeel van het panel een correcte beoordeling wordt
gegeven. De beoordeling komt op een intuïtieve, holistische
wijze tot stand en wordt vervolgens onderbouwd. De voorzitter noteert de argumenten op het beoordelingsformulier.
Het panel stelt vast dat de procedures goed worden gevolgd.
Het panel is van mening dat afgestudeerden het niveau laten
zien dat van een hbo-bachelor afgestudeerde in muziek
verwacht mag worden. Het panel baseert dit oordeel op de
dvd’s en de twee examens, de positieve waardering van afgestudeerden door het werkveld en het feit dat de meeste
afgestudeerden werk vinden in de muzieksector minimaal
op het niveau van een bachelor muziek. Volgens het panel is
het niveau vergelijkbaar met dat van afgestudeerden van
andere conservatoria. Het werkveld is in het gesprek met
het panel positief over de kwaliteit van de afgestudeerden.
De afgestudeerden van de afdeling jazz/pop blijken breed
inzetbaar te zijn. Ze zijn ondernemend.’
> ‘Het panel heeft uitvoeringen van zowel Instrumentaal /

Vocaal als Muziektheater bijgewoond. In de aanwezige
basiskwaliteit heeft het panel verschillen van voldoende
tot goed geconstateerd. Het panel heeft voorafgaand aan het
bezoek aan het conservatorium ruim tien dvd’s, cd’s en werkstukken bekeken en heeft vastgesteld dat deze voldoen en
108

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

een goed beeld geven van het afstudeerniveau van de
studenten. Het panel is wel van mening dat in het algemeen
de beoordelingen aan de hoge kant zijn.’
> ‘Het panel heeft voorafgaand aan het bezoek aan de

pop­opleiding ruim tien dvd’s, cd’s en werkstukken bekeken.
Het panel is van mening dat het niveau van deze producten
een gemiddeld beeld laat zien van voldoende tot goed.
Het panel heeft vastgesteld dat de beheersing van de skills
zeker een basisniveau heeft. De creatieve aspecten worden
veel sterker ontwikkeld. De beoordelingen zijn naar de
mening van het panel kritisch en niet te hoog.’
> ‘Het panel is in het bijzonder onder de indruk van de presen-

taties van de studenten: het panel beschouwt de presentaties als zeer goede performances. Dit geldt evenzeer voor de
studenten van het conservatorium als voor de studenten van
muziektechnologie. Het panel was onder de indruk van de
volwassenheid en de professionaliteit waarvan de presentaties getuigden. In de afweging van het eindoordeel laat het
panel de bevonden kwaliteit van enkele scripties binnen de
afstudeerrichting educatief daar niets vanaf doen. In de
eerste plaats omdat verreweg de meeste alumni werkzaam
zijn in de muzikale beroepspraktijk, hetgeen aansluit bij de
profielen (musicus/componist, muziektechnoloog).’

Master
Conservatoria houden bij hoe het werkveld hun alumni
beoordeelt, onder andere via recensies en prijzen. Bij enkele
conservatoria zijn de panels zeer onder de indruk van de
carrières die de afgestudeerden maken nadat ze een masteropleiding Muziek hebben doorlopen. Daarnaast vernemen de
conservatoria tijdens eindexamens wat externe deskundigen
van het afstudeerniveau vinden. Externe deskundigen maken
namelijk deel uit van de eindexamencommisie die het afsluitend concert van de studenten beoordeelt.
De scores voor het facet 6.1 ‘Gerealiseerd niveau’ van de vier
masteropleidingen vertonen uitersten. Twee panels beoordelen het eindniveau met excellent en twee panels beoordelen
het eindniveau met voldoende.
De oordelen voldoende zijn als volgt beargumenteerd. In het
ene geval omdat de opleiding bezig is met een curriculum­
innovatie naar competentiegericht onderwijs en dus ook een
nieuw toetsinstrumentarium ontwikkelt. Het panel verwacht
op basis van de ingekeken ‘tussenproducten’ en onderzoeksvoorstellen dat het niveau van de afgestudeerden een hoog
professioneel gehalte zal hebben. In het andere geval beoordeelt het panel het niveau als voldoende met de volgende
argumentaties: ‘The actual professional practice depends on
the choices the student makes from the start of the study

plan. The panel has studied more than ten essays from
students, has heard and seen cd’s and dvd’s. The panel thinks
the essays are substandard because they were deficient in
the formulation of research questions and failed to engage in
critical enquiry. The panel thinks that the traditions of writing
seem to be less developed in Music and need improvement
to match the level of institutions with stronger traditions in
this area.’
De oordelen excellent zijn op basis van de volgende overwegingen toegekend: ‘The panel visited some final examination
recitals of second phase students from almost all other
domains in Music. The panel concludes that the level achieved
is good to excellent and above all that examinators reach
their conclusions in an open discours with each other.
Representatives of the professional field indicated that
the level of students and graduates from the second phase
programme is good. Nevertheless they mentioned some
possible changes in the contents of the programme. Their
advice is to pay more attention to communication skills and
entrepeneurship which in their opinion are both necessary
in the changing world of music.’ En voor een andere opleiding:
‘Representatives of the professional field indicated that the
level of students and alumni is high, in some cases even
excellent. Most alumni have developed their own style and
their own sound.’

1.8 ⁄    Aansluiting op de arbeidsmarkt en de
zoekperiode naar werk

De panels noteren bij het facet 6.1 ‘Gerealiseerd niveau’ ook
bevindingen over de aansluiting op de arbeidsmarkt.
Die bevindingen zijn gebaseerd op onderzoeken onder alumni
of op gesprekken met alumni. Daarnaast geven opleidingen
soms aan hoe snel alumni een baan vinden nadat ze de
hbo-opleiding hebben afgerond. Die informatie is gebaseerd
op enquêtes.

Bachelor
Een conservatorium heeft in 2007/2008 een onderzoek
uitgevoerd onder afgestudeerden. Alle alumni hebben
gereageerd. Uit het onderzoek blijkt dat vijfenzestig procent
van de alumni (afgestudeerd tussen juni 2002 en september
2005) betaald werk heeft. Hiervan is vijfennegentig procent
werkzaam in de muzieksector, eenentachtig procent is werkzaam op hbo-niveau (zesenzeventig procent op hbo-masterniveau).
Bij een ander conservatorium was in 2006 volgens de
Kunstenmonitor vierenzestig procent van de ondervraagde
alumni werkzaam binnen het eigen vakgebied en in 2007
drieëntachtig procent. Landelijk lag dit percentage op zesen-

zestig procent in 2006 respectievelijk tweeënzeventig procent
in 2007.
Geen van de visitatierapporten meldt hoe snel de alumni werk
vinden. Wel staat beschreven dat studenten, afgestudeerden
en docenten diverse prijzen hebben toegekend gekregen.
Ook zien de panels aan de CV’s van de alumni dat veel van hen
in de diverse beroepsorkesten in Nederland werkzaam zijn.
Uit een gesprek dat een panel heeft met studenten komt naar
voren, dat een aantal van hen nog wilde doorstuderen aan een
opleiding Muziek om zich verder te bekwamen als uitvoerend
musicus. Ook wilden deze studenten niet direct fulltime aan
de slag als docent muziek in het onderwijs. Dat is ook het
advies dat het conservatorium hen geeft, omdat de studenten
zo veelzijdig zijn opgeleid dat ze hun dagelijkse bezigheden
afwisselend kunnen invullen. Het betreffende panel vond dit
terecht. Uit een onderzoek naar het carrièreverloop van
alumni over de periode 2003-2008 van een conservatorium
blijkt dat achtentwintig procent doorstroomt naar een Tweede
Faseopleiding Muziek of een Master Muziek elders (ongeveer
zeven procent trekt naar het buitenland).
Om te bevorderen dat afgestudeerden sneller een baan
vinden, heeft een conservatorium een aantal maatregelen
genomen: intensiever samenwerken met werkveldpartners,
invoeren van afstudeerprofielen Performer+ en Performer/
Teacher en meer inzetten op lifelong learning skills. Resultaten van onderwijsevaluaties en panelonderzoek zijn
vertaald in verbeteracties, bijvoorbeeld ten aanzien van de
eenheden Beroepsoriëntatie, Creatief schrijven, Algemene
methodiek en Ondernemende musicus.
Uit het onderzoek door een conservatorium in 2008 onder
alumni van 2004-2006 blijkt dat zij binnen verschillende
contexten en op verschillende posities werkzaam zijn als
orkest-/koormusicus, kamermusicus, in een theater- of
operagezelschap, als solist, musicus in een combo, dirigent,
componist/arrangeur, instrumentaal/vocaal docent, manager
of directeur van een muziekschool of van culturele organisaties, beleidsmedewerker of als programmeur.
Veel afgestudeerden combineren de uitvoerende praktijk met
een docerende praktijk, meent dit conservatorium. Musici
oefenen vaak een gemengde beroepspraktijk uit. Dat kan in
verschillende combinaties: uitvoerend musicus en scheppend
musicus, uitvoerende musicus en docent, uitvoerend musicus
en muziektechnoloog, in een combinatie van autonoom en
toegepast werk.

Master
In gesprekken met panels geven alumni aan dat ze zeer
tevreden zijn met de beroepsvoorbereiding op de conservaHoofdst uk 7 – D eel rappor t Muz i e k

109

toria. Zij beschouwen de opleiding als een goede voorbereiding op hun carrière.
De verschillende alumni noemen een aantal punten die
volgens hen aan het programma kunnen worden toegevoegd:
> meer training voor podiumpresentatie
> meer aandacht voor managementvaardigheden
> meer aandacht voor de muziekindustrie

2 ⁄ Profilering
Landelijk zijn er voor de opleidingen Muziek drie uitstroomprofielen ontwikkeld: dat van Musicus (uitvoerend musicus),
van Componist (scheppend musicus) en van Muziektechnoloog. Binnen deze uitstroomprofielen bieden de diverse
instellingen meerdere afstudeerrichtingen  6 > aan op
bachelor- en op masterniveau.

> meer aandacht voor moderne jazz (volgens studenten jazz)
> bij één opleiding gaven de studenten aan dat ze zeer

Bachelor

geïnteresseerd zijn in het onderzoeksprogramma
Voor wat betreft de aansluiting op de arbeidsmarkt verwijzen
twee conservatoria onder andere naar resultaten van de
Kunstenmonitor, respectievelijk uit 2003 en 2005. Daaruit
blijkt dat alle respondenten in 2003 een beroepscarrière
hebben op masterniveau en in hun gekozen specialisatie.
In 2005 is het grootste gedeelte van de respondenten
werkzaam in het professionele werkveld. Dit beeld wordt
bevestigd door de twee conservatoria.
In 2004 werden door een ander conservatorium de drie
recentste cohorten afgestudeerden telefonisch geïnterviewd.
Ze werden gevraagd naar een evaluatie van hun master­
opleiding en naar hun werk in het professionele werkveld.
Dit onderzoek toont dat de meeste afgestudeerden een
carrière ontwikkelden op het niveau van hun mastergraad.
Ze hebben banen in bekende orkesten, geven concerten met
eigen bands en ensembles, geven les aan conservatoria,
hebben een internationale (solo)carrière of zijn nog verder
gegaan met opleidingen in de muziek. Op één persoon na
verdienen de alumni allemaal hun inkomen met hun
muziekvak. De helft van de respondenten geeft zelf ook les
en een kwart van de respondenten volgt zelf nog steeds les.
Alle respondenten verwachten in de komende vijf jaar ook
nog als professioneel musicus actief te zijn. Alhoewel bijna
iedereen beroepsmatig aan het werk is, beoordelen de alumni
- volgens de uitkomst van een enquête - de beroepsvoorbereiding in de opleiding met een 6,2 op een schaal van 1 tot 10.
Volgens het betreffende conservatorium vraagt deze
voldoende, maar matige beoordeling nog wel nader onderzoek.
Geen van de visitatierapporten weidt uit over de zoekperiode
naar werk.

Uitstroomprofiel		

Afstudeerrichtingen

Musicus 		

directie

				

jazz

				

kerkmuziek

				

klassiek

				

muziek en maatschappij

				

muziektheater

				

oude muziek

				

pop (artiest)

				

theorie der muziek

				

wereldmuziek

Compositie		

compositie en arrangeren

				

sonologie

				

compositie elektronische muziek

				

compositie voor media

				compositie & sound design voor adaptieve systemen
				

compositie, muziek en studioproducties

Muziektechnologie

productie

				

registratie

				

technologie

				

muziekproductie & performance

				

muziektechnologie & performance

Het landelijke opleidingsprofiel voor de bacheloropleidingen
Muziek (2002) is op een hoog abstractieniveau geformuleerd.
Elk conservatorium werkt het profiel verder uit en legt daarbij
eigen accenten. Voorts laten de visitatierapporten zien dat
opleidingen zich niet alleen differentiëren met hun aanbod
aan afstudeerrichtingen, maar zich ook van elkaar onderscheiden door nadruk te leggen op (een combinatie van)
de volgende profilerende elementen:

6 > Deze overzichten zijn aangeleverd door het Netwerk Muziek.

110

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

> individuele gerichtheid en vorming van de individuele

persoonlijkheid
> gerichtheid op het kunstenaarschap en de artisticiteit
> gerichtheid op de vakmatigheid of beheersing van het
hoofdvak
> onderzoekende houding of avontuurlijkheid
> muziekstijlen
> cross-over projecten of interdisciplinariteit
> muzikale diversiteit
> gerichtheid op diverse beroepen, beroepsrollen en breedte
van de inzetbaarheid
> aandacht voor didactische vaardigheden (wel of niet
facultatief)
> aandacht voor communicatieve vaardigheden
> marktgerichtheid
> cultureel ondernemerschap
> gerichtheid op de maatschappelijke omgeving
> internationale gerichtheid
Uit de onderstaande beschrijvingen van panels blijkt op welke
wijze de opgesomde elementen een rol spelen in de profilering
van de bacheloropleidingen:

componist, dirigent of docent muziek zowel uitvoerend als
docerend in staat zijn om zelfstandig als ondernemende,
communicatieve en breed inzetbare professionals in het
beroepenveld te functioneren. Dit conservatorium kent twee
differentiaties: Instrumentaal/Vocaal en Muziektheater.
Het biedt een ‘ontschot’ instrumentaal/vocaal programma
aan zonder strikte scheiding tussen de klassieke en lichte
muziekrichting, en een aantal ontschotte vakken zoals het
ensemble toegepaste theorie en repertoire. De popopleiding
sluit aan bij de profielen muzikant/technicus, muzikant/
ondernemer, muzikant/docent en muzikant/performer.
De afgestudeerden van de popopleiding komen in een viertal
domeinen terecht: Music (actief in het live-circuit, sessiemuzikant, songwriter, componist); Business (manager in
muziek- en entertainmentindustrie, betrokken bij festivals/
poppodia); Education (docent in de eigen discipline in
een eigen lespraktijk of op muziekscholen, centra voor
kunsteducatie, ontwikkelaar van educatieve projecten,
bandcoach); Communication & Technology (sound engineer,
producer, design merchandise/website, communiceren
over muziek).
> Weer een ander conservatorium heeft de landelijke oplei-

> Een conservatorium kenmerkt zich door een brede

oriëntatie op muziekstijlen zoals klassiek, jazz, pop en
wereldmuziek. Dit conservatorium heeft voor alle afdelingen
een specifieke missie aan het algemene, landelijke
opleidingsprofiel toegevoegd. De drie afdelingen (klassiek,
jazz en pop) binnen de opleiding muziek baseren zich
allemaal op vier pijlers, te weten de beheersing van het
instrument of de stem, de ontwikkeling van het kunstenaarschap, aandacht voor didactische vaardigheden en het
stimuleren van het cultureel ondernemerschap.
> Ook een volgend conservatorium zet een brede oriëntatie op

muziekstijlen voorop: klassiek, jazz, pop, muziektheater en
wereldmuziek. Een kenmerk van dit conservatorium is haar
internationale muzikale diversiteit. Alle studenten kunnen
via jaarlijkse cross-over projecten kennismaken met deze
diversiteit onder andere door op vrije podia op diverse
locaties met elkaar samen te spelen. Het curriculum van
elke academie binnen het conservatorium is telkens
opgebouwd op vijf pijlers, die ook in hoofdlijnen de eisen van
de beroepspraktijk weerspiegelen, te weten: vakmatigheid
op muzikaal gebied, diversiteit (openheid naar andere
genres), avontuurlijkheid, vorming van muzikale persoonlijkheid, marktgerichtheid. De verwerving van de competentie
‘didactiek’ is facultatief.

dingscompetenties Muziek per studierichting (klassiek,
jazz, dirigent, compositie, muziek- en studioproducties)
uitgewerkt naar beroepstaken. De competenties zijn verbijzonderd naar de drie beroepsrollen: Performer, Teacher en
Entrepreneur. De opleiding Muziek leidt studenten op tot
onder meer orkestmusicus, jazzmusicus, ensemblemusicus,
dirigent, muziekontwerper, muziekschooldocent en concertorganisator. Studenten Muziek worden voorbereid op het
vervullen van beroepsrollen. Voor Klassieke Muziek en Jazz
zijn dat de rollen van Performer, Teacher en Entrepreneur;
voor Dirigent Koor/HaFaBra de rollen Performer en Entrepreneur; en voor Compositie, Muziek- en Studioproducties
de rollen Muziekontwerper en Entrepreneur.
> Het volgende conservatorium kent twee hoofdrichtingen:

klassiek en jazz/pop. Kenmerkend voor beide richtingen
is het gegeven dat alles in het onderwijs gericht is op de
individuele student, op kwaliteit en op de maatschappelijke
omgeving. Het conservatorium streeft ernaar dat de
bacheloropleiding Muziek door haar vakmatige ambities
een internationale uitstraling heeft. De opleiding Muziek
onderscheidt zich van andere opleidingen door haar
infrastructurele inbedding (met een orkest en een operahuis) en haar inbedding in de euregio.
> De laatste bacheloropleiding richt zich op historische instru-

> Een ander conservatorium leidt studenten op tot kunste-

naars die als musicus, muziektheaterzanger/ performer,

menten, klassieke muziek en jazz, pop en muziektechnologie. Deze opleiding bereidt studenten voor op diverse
Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Muz i e k

111

gebieden zoals muziekuitvoering, compositie, sound design,
muziekeducatie of muziekproductie. Muziektechnologie is
gericht op artistieke en zinvolle toepassingen van muziek en
technologie in contexten als onder andere dans, special
needs, tv, film, games en musea. De opleiding legt in haar
curricula een accent op de ontwikkeling van een onderzoekende houding en het vermogen tot kritische zelfreflectie in
relatie tot het creërend vermogen. De educatieve uitstroomrichting is bedoeld voor doceren aan een Muziekschool of
als privéleraar.

Master
Uitstroomprofiel   7 >

Afstudeerrichtingen

Musicus 		

directie

				

jazz

				

klassiek

				

muziekpedagogiek

				

onderzoek in de kunsten

				

oude muziek

				

pop (artiest)

				

theorie der muziek

				

wereldmuziek

Compositie		

arrangeren/componeren/jazz

				

artscience

				

compositie en arrangeren

				

sound design

component wordt nog versterkt, doordat de masteropleidingen nadruk leggen op het individuele studieplan dat
studenten bij hun aanmelding moeten voorleggen in het kader
van de onderzoekscomponent. De studenten beschrijven
daarin hun beoogd doel ten aanzien van het programma en
de focus die ze willen leggen. De studenten bepalen dus
grotendeels zelf hun programma en moeten tijdens en ook
na de opleiding in staat zijn om hun professionele muzikale
praktijk vorm te geven. ‘At the start, the students write a
personal plan of study containing components which describe
the relation with the professional field. They formulate a
personal profile and vision and describe the steps taken
towards highly qualified and valued work.’ Voor iedere student
heeft de persoonlijke artistieke ontwikkeling dus een eigen
betekenis.
De programma’s van alle masteropleidingen bevatten een
onderzoeksgerichte component. Daarnaast bereiden de
masteropleidingen studenten voor op een gemengde
beroepspraktijk en bieden hen de mogelijkheid zich te richten
op solo-, ensemblespel of zich voor te bereiden op een baan
bij een symfonisch orkest. Andere studenten kiezen voor een
meer pedagogische of academische scholing of meer toegepaste vormen van muziek zoals bijvoorbeeld het componeren
van filmmuziek, terwijl componisten dan weer bepaalde
thema’s kiezen om zich verder in te ontwikkelen.
De opleidingen profileren zich via de aangeboden afstudeerrichtingen/specialisaties binnen de uitstroomprofielen, maar
ook aan de hand van (een combinatie van) kernwaarden die ze
vooropstellen of accenten die ze leggen in hun onderwijs of
onderzoek en de mate waarin ze dat doen, zoals bijvoorbeeld:

Muziektechnologie

productie

				

registratie

				

technologie

				

muziekproductie & performance

> het bevorderen van een muziekgemeenschap

				

muziektechnologie & performance

> nadruk op eigenzinnigheid
> aandacht voor sturende vaardigheden
> aandacht voor cultureel entrepreneurship

Studenten die een bacheloropleiding afronden, kunnen verder
studeren aan een masteropleiding Muziek in het gekozen
specialisme. De masteropleidingen Muziek leiden musici op
tot het hoogste niveau, zowel op technisch als op artistiek
vlak. Studenten kunnen hun artistieke signatuur ontwikkelen
en worden voorbereid op sleutelposities in de (inter)nationale
muziekwereld of worden professionele musici van betekenis.
Het aantal studiemogelijkheden is groot. Daarbinnen kan elke
student zich individueel profileren. Dat leidt mede tot het
individuele karakter van deze opleidingen. Die individuele
7> Daarnaast worden buiten de genoemde uitstroomprofielen de master­
opleidingen Opera en Sonologie aangeboden.

112

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

> internationale gerichtheid
> vakmanschap
> visieontwikkeling
> technologische ontwikkelingen
> samenwerking met een universiteit

De bovenstaande bevindingen zijn gebaseerd op de volgende
tekstpassages uit de visitatierapporten:
> ‘De opleiding is gericht op het bevorderen van een sterke

muziekgemeenschap en van een onderlinge saamhorigheid.
Via een competentiegerichte benadering en stimulerende
interactie met de beroepspraktijk wil de onderwijsinstelling
de zelfstandigheid en eigenzinnigheid van studenten

versterken. Afgestudeerde studenten van deze opleiding zijn
in staat met een zelfstandige beroepspraktijk een autonome
positie in te nemen - op termijn eventueel in een leiding­
gevende hoedanigheid - binnen het brede internationale
vakgebied van muziek en cultuur.’
> ‘Voor iedere student heeft de persoonlijke artistieke ontwik-

keling een eigen betekenis, wat maakt dat deze opleiding
gebaseerd is op een leeromgeving bepaald door een individueel studieplan. De student beschrijft daarin zijn doel met
de opleiding, de focus en het programma. De studenten
bepalen dus zelf en moeten tijdens en ook na de opleiding in
staat zijn om hun professionele muzikale praktijk vorm te
geven. Dit conservatorium stelt ook dat niet alleen vakmanschap leidt tot succes, maar dat cultureel entrepreneurship
ook van groot belang is om succesvol te zijn. Het programma
is deels ontworpen in samenwerking met een universiteit.’
> Een volgende masteropleiding ‘wil studenten opleiden tot

professionele musici van betekenis en legt hiertoe de focus
op de visieontwikkeling en individuele artistieke ontwikkeling van de studenten. Deze masteropleiding kent twee
specialisaties: Performance en Music Design. Binnen de
richting Performance zijn verschillende specialisaties mogelijk: uitvoerend musicus, docerend musicus, kerkmusicus en
beiaardier. Binnen de richting Music Design is specialisatie
mogelijk in Composition, Music Production, Music Technology en Sound Design. Dit conservatorium werkt voor Music
Design samen met een faculteit binnen de hogeschool die
zich bezig houdt met kunst en media en technologische
ontwikkelingen.’
> Een laatste opleiding ten slotte onderscheidt de volgende

domeinen: Oude muziek, Klassieke muziek, Jazz,
Compositie, Art of sound en Art science. Een gedeelte van
het programma is ontwikkeld en wordt aangeboden in
samenwerking met een universiteit. De opleiding kent drie
pijlers: onderwijs, onderzoek en productie.

3 ⁄ Instroom
3.1 ⁄    Toelatingseisen, selectiecriteria en
toelatingsprocedure
Bachelor
De formele toelatingseisen zijn van toepassing. Voor de
bacheloropleidingen Muziek moet evenals bij alle andere
hbo-bacheloropleidingen worden voldaan aan de vooroplei­
dingseisen (WHW artikel 7.24). Dat komt erop neer dat
kandidaat-studenten in het bezit moeten zijn van een diploma
havo, vwo of mbo niveau 4. Buitenlandse studenten dienen

een vergelijkbaar diploma te kunnen voorleggen en in een
enkel geval eveneens een NT2 diploma (Nederlands Tweede
Taal). Verder kunnen talentvolle studenten die niet voldoen
aan de wettelijke diplomavereisten worden toegelaten na een
test die uitwijst of een hbo-studie binnen hun bereik ligt.
Mocht een zeer talentvolle kandidaat onverhoopt niet met
succes door deze test komen, dan bestaat de mogelijkheid om
via een Colloquium Doctum het vereiste niveau aan te tonen.
Bij ministeriële regeling worden voor de opleidingen op het
gebied van de kunst (en voor de lerarenopleidingen op het
gebied van de kunst) in verband met de organisatie en
inrichting van het onderwijs dan wel de kennis of vaardigheden van de aanstaande studenten en extranei specifieke
eisen gesteld in aanvulling op de eisen, bedoeld in artikel 7.24.
De aanvullende eisen die worden gesteld op basis van art.
7.26a van de WHW, zijn opgenomen in de regeling aanvullende
eisen hoger onderwijs en kunstonderwijs 2007. De aanvullende eisen die gelden voor de opleiding Muziek zijn als volgt
in de regeling geformuleerd:
technische en fysieke vaardigheid blijkend uit
> a prima vista spel of zang
> gehoor en vaardigheid in solfège
> het kunnen spelen of zingen van toonladders met

verschillende articulaties
> het beheersen van een aangegeven niveau van repertoire
> vocaal spel (stemmiddelen, intonatie, adembeheersing,

presentatie, talenkennis en ritmiek) of instrumentaal spel
(houding, toonvorming, intonatie, adembeheersing,
dynamiek, frasering, ritmiek en embouchure)
> de dispositie om de instrumentele vaardigheden verder
te ontwikkelen
artistieke aanleg die blijkt uit
> repertoire interpretatie
> expressiviteit in muzikaal spel
> muzikale persoonlijkheid
> toonvorming, dynamiek en timing

De kandidaat-studenten die voldoen aan de formele toelatingseisen kunnen deelnemen aan een toelatingsexamen.
Per instrument werken de opleidingen specifieke toelatingseisen uit met bijbehorende selectiecriteria. Alle opleidingen
hanteren een strenge toelatingsprocedure die in ieder geval
uit verschillende stappen bestaat waarvan de aanmelding,
het toelatingsexamen, een auditie of de vaardigheidstoets
deel uitmaken. Per opleiding is een beperkt aantal opleidingsplaatsen beschikbaar. In verband met het aspect samenspel,
Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Muz i e k

113

proberen sommige opleidingen bij de selectie van kandidaatstudenten rekening te houden met een evenwichtige verdeling
tussen de verschillende instrumenten. Opleidingen werken
hiervoor capaciteitsplannen uit.
Het toelatingsexamen voor de klassieke muziekopleidingen
bestaat meestal uit een praktisch en een theoretisch deel.
Het praktisch deel richt zich op het hoofdvak waar de
kandidaat zich voor aanmeldt. Een enkele keer wordt ook nog
getest op het improviserend vermogen. Tijdens het theoretische deel wordt de student getest op het terrein van solfège
en algemene muziekleer. Daarnaast vinden intakegesprekken
plaats. Tijdens die gesprekken let een opleiding op de mate
van maturiteit van de kandidaten. Dat blijkt uit de manier
waarop zij zich presenteren. Een panel geeft aan hiervan
onder de indruk te zijn.
Voor toelating tot een popopleiding moeten de kandidaatstudenten daarbij nog tenminste één stuk van eigen hand
spelen. Bij een andere popopleiding bestaat het toelatingsexamen uit een ‘portfolio assessment’, een vaardigheidstoets
en een ‘performance assessment’. Nog een andere popopleiding houdt voorafgaand aan de audities eerst een voorselectie
op basis van door de kandidaat-student ingestuurd geluidsen beeldmateriaal.
De audities worden soms in meerdere rondes georganiseerd.
Zo ziet bijvoorbeeld voor een opleiding muziektheater het
toelatingsexamen er als volgt uit: eerste ronde: selectie op
zang; tweede ronde: selectie op drama, solfège en zang; derde
ronde (een dag): selectie op ‘stage-personality’ en expressiemogelijkheden van lichaam en stem. Tevens vindt een bewegingstest plaats waarbij bekeken wordt of er lichamelijke
belemmeringen zijn om te starten met een danstraining.
Vermeldenswaardig is de vernieuwende aanpak met betrekking tot het voordragen van kandidaten. Het betreffende panel
uit zich hierover bijzonder positief. Deze opleiding is gestart
met het verlenen van een licentie aan haar afgestudeerden,
waarmee zij kandidaten voor het toelatingsexamen kunnen
voordragen. Die voorgedragen kandidaten worden dan vrij­
gesteld van de voorselectie en kunnen meteen deelnemen aan
het toelatingsexamen.
Voor de beoordelingen tijdens de toelatingsexamens staat
een commissie in, waarin overwegend docenten zetelen.
Een kandidaat-student die niet door het examen komt,
maar wel voldoende talent heeft, kan worden toegelaten tot
een voor- of basisopleiding. Uit studentenevaluaties van
conservatoria blijkt dat zij tevreden zijn over de voorlichting
en de selectieprocedure.
De panels oordelen voor alle opleidingen positief over de wijze
waarop zij hun instroom organiseren en de toelatingsexamens
114

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

uitvoeren. Het facet 2.5 ‘Instroom’ krijgt in alle gevallen de
score goed toebedeeld. Die score is bijvoorbeeld als volgt
onderbouwd: ‘Op deze wijze borgt de opleiding goed dat alleen
potentieel geschikte kandidaten aan de opleiding mogen
beginnen.’, of ‘Op basis van de informatie over de intake en
het gesprek met de studenten constateert het panel dat de
opleiding inhoudelijk en wat betreft werkvormen aansluit bij
de voorkennis en vaardigheden van de student.’
Voor een optimale aansluiting van instromende studenten
op het programma bieden de opleidingen geïntegreerde
(gekoppeld aan het voortgezet onderwijs) en niet-geïntegreerde voortrajecten aan. Elk conservatorium verzorgt zelf
voortrajecten of werkt samen met partners zoals centra voor
de kunsten of scholen in het voortgezet onderwijs. Panels
treffen voorbeelden van voortrajecten aan die de aansluiting
bevorderen, die de doorstroming bevorderen of die jong talent
ontwikkelen:
bevorderen van de aansluiting
> Een aantal academies van een conservatorium heeft een

eigen vooropleidingstraject voor regulier instromende
studenten om hen goed te kunnen voorbereiden op de
instroomeisen.
> Een Voorbereidende Klas in voltijd en in deeltijd voor wie nog
één of twee jaar nodig heeft om het toelatingsniveau te
bereiken. Het programma bestaat uit koor, ensemble,
gehoortraining en algemene muziekleer.
> Korte cursussen muziektheorie voor de regulier instromende
studenten. Deze cursussen worden gegeven tijdens de
introductieweek voorafgaand aan de start van de studie,
voor die studenten die moeite hebben met het niveau van
de aansluiting. Zo voorkomt men vertraging in het eerste
studiejaar.
> Een Schakelklas: een eenjarig traject waarin gericht wordt
toegewerkt naar de bacheloropleiding.
> Studenten die in principe toelaatbaar zijn tot de propedeuse,
maar een deficiëntie hebben in de artistieke of muziek­
theoretische ontwikkeling, kunnen naast hun opleiding in
het voortgezet onderwijs, toegelaten worden tot de voor­
bereidende klas voor de duur van maximaal twee jaar om
deze deficiënties weg te werken.
> Een vooropleiding van één of twee jaar waarin hoofd­
vaklessen (instrumentaal of vocaal) en theorie- en solfègelessen kunnen worden gecombineerd met school of werk.
Een commissie beoordeelt of er voldoende aanleg en
ontwikkelperspectief is om na één of twee jaar tot het
conservatorium te kunnen worden toegelaten.
> Er bestaan scholingsdagen die aspirant-studenten voor een
deel zelf invullen.

bevorderen van de doorstroming
> Een opleiding havo voor Muziek (en Dans) waarvoor het

conservatorium het onderwijs verzorgt.
> Een conservatorium overlegt samen met een muziekschool

over hun vooropleiding om de potentiële instroom van hun
studenten mogelijk te maken. Tevens proberen ze samen om
jong talent met verschillende culturele achtergronden te
betrekken bij onder meer workshops en masterclasses.
> Onder de titel ‘Artscape Unlimited’ werkt een hogeschool
samen met regionale vmbo’s en mbo’s om een doorgaande
leerweg tot stand te brengen in het kunstonderwijs.
> Docenten van een conservatorium geven les en ondersteuning aan een private opleiding voor strijkinstrumenten.
> Een conservatorium biedt op zes plaatsen een vooropleiding
aan in samenwerking met het voortgezet onderwijs.
Deze vooropleiding is ingebed in het reguliere lesprogramma
van het voortgezette onderwijs en bereidt leerlingen voor op
de toelating voor het hoofdvak, de muziektheoretische
vorming en samenspel (alleen voor jazzafdeling).
> Er bestaat een goed netwerk aan privéscholen en centra
voor de kunsten waar actief met popmuziek wordt gewerkt.

Voor alle masteropleidingen Muziek is als vooropleiding een
bacheloropleiding Muziek of Docent Muziek vereist en de
beheersing van de Engelse taal en/of Nederlandse taal.
Eén van de opleidingen eist een bachelordiploma Muziek met
minimaal een afsluitend cijfer acht. Daarnaast worden aspirant-studenten van alle opleidingen beoordeeld op een
studieplan waarin zij hun motivatie voor, verwachtingen en
ideeën over het te doorlopen programma uiteenzetten. De
kwaliteit van het studieplan vormt een belangrijke graadmeter
om de geschiktheid van studenten te beoordelen. Bijzondere
aandacht gaat uit naar het onderzoeksproject en de gewenste
stage. Studieplannen moeten aan strenge eisen voldoen die
door elke opleiding nauwkeurig zijn uitgewerkt. Bij alle
opleidingen is voor iedereen die zich aanmeldt – tenminste als
de kandidaten aan de criteria voldoen - een intakegesprek en
een praktijkexamen voorzien. Buitenlandse studenten moeten
in eerste instantie een cd of tape met hun muziek toesturen
zodat hun muzikale capaciteiten kunnen worden beoordeeld
alvorens ze worden uitgenodigd voor een gesprek. Bachelorstudenten van de eigen instelling hoeven niet in alle gevallen
een praktijkexamen af te leggen. Tijdens de auditie beoordeelt
een commissie aspirant-studenten op hun motivatie, artistieke kwaliteiten en de visie op hun professionele carrière.

begeleiden van jong talent
> Docenten van een conservatorium geven les aan een

juniorenklas, bestaande uit leerlingen van de middelbare
school die een bovengemiddeld talent hebben en een
opleiding aan het conservatorium ambiëren.
> Een Jong Talentklas voor talentvolle scholieren in het
voortgezet onderwijs vanaf 12 jaar waarin indien mogelijk
wordt samengewerkt met docenten van muziekscholen/
kunstencentra, met privédocenten of met instellingen voor
voortgezet onderwijs.
> School voor Jong Talent.
> Leerlingen die geselecteerd zijn als jong talent komen in
aanmerking voor individuele artistieke vorming en coaching
door docenten van de opleiding.
De panels zijn positief over het uitgebreide aanbod waarmee
opleidingen zorgen voor een optimale aansluiting van
instromende studenten op de inhoud van de programma’s.
Studenten vertellen aan een panel dat zij de doorstroming
naar het conservatorium als vlot ervaren.

Panels vinden de instroomprocedure over het algemeen
adequaat, zoals blijkt uit de volgende onderbouwingen:
'The panel judges this facet as good because of the clear rules
and the fair way they are used.’, of ‘The panel concludes that
the process of intake follows the description.’, of ‘The Conservatorium has a clearly defined selections policy. Admission
procedures and requirements are laid down.’ Voor een vierde
opleiding geldt, afwijkend van de andere masteropleidingen,
het bachelor eindexamen tevens als toelatingsexamen voor
de master. De resultaten die de student haalt alsmede de
kwaliteit van zijn studieplan vormen de basis voor de beslissing om een student al dan niet toe te laten.
In een enkel geval geeft een panel aan dat de instroomcriteria
niet helder zijn, maar wel impliciet worden toegepast of dat de
indruk bestaat dat er op gevoel beoordeeld wordt. In dat
laatste geval adviseert het panel het conservatorium om de
verwachtingen en het selectieproces transparanter te maken
voor de aspirant-studenten en om buitenlandse studenten te
begeleiden bij het opstellen van een studieplan.

Master
Een instelling kan zelf bepalen welke toelatingseisen ze stelt
voor een hbo-masteropleiding (WHW artikel 7.30b). Deze eisen
hebben betrekking op kennis, inzicht en vaardigheden die
kunnen zijn verworven bij beëindiging van een bacheloropleiding. De eisen die het instellingsbestuur vaststelt, worden
opgenomen in de onderwijs- en examenregeling.
Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Muz i e k

115

3.2 ⁄    Aanmeldingen en aard van de instroom
Bachelor
Werving vindt plaats via websites van de conservatoria, via
voorlichtingsbrochures of voorlichtingsbijeenkomsten op
scholen voor voortgezet onderwijs, beurzen en open dagen.
De conservatoria gebruiken deze kanalen om informatie
over het opleidingsprogramma te verspreiden, zodat belangstellende toekomstige studenten zich kunnen oriënteren op
het opleidingsprogramma. Verder stellen jaarlijkse oriëntatiedagen potentiële propedeusestudenten in de gelegenheid om
openbare lessen bij te wonen.
De visitatierapporten bevatten geen nadere informatie over
de aard van de instromende studenten noch over het aantal
aanmeldingen en het aantal studenten dat uiteindelijk wordt
toegelaten (toelatingspercentage). Eén conservatorium geeft
wel aan dat de belangstelling ieder jaar groeit (voor muziektheater) en dat er maar een beperkt aantal plaatsen is,
zodat ‘minder geschikte kandidaten afvallen’. Een ander
conservatorium richt zich met zijn wervings- en voortraject­
beleid specifiek op de instroom van meer Nederlandse
studenten. Enkele percentages van buitenlandse studenten
worden genoemd en situeren zich tussen de vijf en de drieënveertig procent.

Opleidingen vinden het belangrijk dat (hoofd)docenten zich
beroepsmatig verder ontplooien en steunen hen daarin.
Een realistische omvang van de aanstellingen zorgt mede
voor het faciliteren van een gemengde beroepspraktijk voor
docenten. Dit maakt tegelijkertijd een flexibel personeels­
beleid mogelijk en creëert de nodige ruimte om een breed
palet aan artistieke, vaktechnische en vakdidactische
competenties binnen te halen. Een conservatorium hanteert
een maximum aanstelling van 0,4 fte. Een popopleiding stelt
docenten aan op basis van jaarcontracten, zodat de inbreng
van beroepskennis en beroepservaring gewaarborgd is.
De contractdocenten worden door de staf gevraagd om
een bijdrage te leveren aan het bereiken van specifieke
competenties. De opleidingen zetten gastdocenten eenmalig
of regelmatig in een losser of vaster verband in.
Uit een evaluatie onder conservatoriumstudenten blijkt dat zij
tevreden zijn over de docenten, vooral over hun kennis van de
ontwikkelingen in het werkveld. Tijdens een visitatiebezoek
bevestigen de studenten dat hun docenten een voorbeeldfunctie als musicus vervullen. Daarnaast brengen de docenten
opdrachten aan vanuit de praktijk. Deze uitspraken van
studenten tonen aan dat de reputatie van de hoofdvak­
docenten hun meerwaarde bepaalt en een grote aantrekkingskracht uitoefent. Een andere troef vormt het netwerk
dat zij onderhouden in het werkveld.

Master
De aantallen instromende studenten die panels noemen in de
visitatierapporten, variëren tussen zestig en negentig. In de
visitatierapporten staat geen informatie over het aantal
aanmeldingen in verhouding tot de studenten die worden
toegelaten. Wel valt uit de visitatierapporten op te maken dat
de Nederlandse masteropleidingen een grote aantrekkingskracht uitoefenen op buitenlandse muziek­studenten: voor
twee van de vier opleidingen bedraagt het aandeel van buitenlandse studenten veertig tot vijftig procent.

4 ⁄ Systematische actualisering
4.1 ⁄    Verbinding van de docenten met de
beroepspraktijk
Bachelor
Op basis van de CV’s van de docenten stellen de panels vast
dat zij voor het merendeel nog actief zijn in het (inter)nationale beroepenveld: in muziekuitvoerende, componerende of
docerende functies. Hierbij enkele cijfergegevens: vijftig van
de tweeënvijftig docenten van een opleiding zijn actief in
het werkveld, tachtig tot zevenentachtig procent van het
docentencorps van een andere opleiding heeft internationale
podiumervaring.
116

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

De panels concluderen dat de docenten de relatie met de
beroepspraktijk meer dan behoorlijk kunnen leggen en
merken op dat de docenten over het algemeen beschikken
over een ruime onderwijservaring. Voorts versterken
gastdocenten de band met het werkveld en de actualiteit.
Het facet 3.1 'Eisen HBO personeel' is voor alle opleidingen
met de score goed beoordeeld.

Master
Ook voor de masteropleidingen beoordelen de verschillende
panels de verbinding van de docenten met de beroepspraktijk
als goed of als excellent. De alumni en het werkveld bevestigen
dit positieve beeld.
De docenten zijn actief in de beroepspraktijk: sommige zijn
bekend als solist, andere spelen in nationale symfonie­
orkesten. In het geval een docent niet meer als uitvoerend
musicus werkzaam is, stimuleren de conservatoria dat ze
regelmatig contact houden met de beroepspraktijk via studiedagen of conferenties. Daarnaast zetten de conservatoria
nationale en internationale gastdocenten in. Gastdocenten of
meesters voor masterclasses zijn steeds hoog gekwalificeerde musici. Minstens één van de conservatoria vraagt van
(gast)docenten dat zij beschikken over docerende kwaliteiten.

Deze professionals vormen een waardevolle aanvulling op de
vaste staf. Zij bewerkstelligen ook een hechte relatie met
ontwikkelingen in de beroepspraktijk. Overigens onderhouden
de docenten van de opleidingen een groot netwerk, waardoor
een voortdurende uitwisseling van inzichten en nieuwe
ontwikkelingen plaatsvindt.
Studenten kiezen voor een bepaald conservatorium vanwege
bepaalde docenten en niet (uitsluitend) vanwege het aangeboden programma. In sommige opleidingen kunnen studenten
mee de keuze voor een gastdocent bepalen.

4.2 ⁄    Betrokkenheid van de alumni

de eindkwalificaties; in 2008 is een begin gemaakt met het
actief benaderen van de alumni van de opleiding met een
zogenaamd profielonderzoek
> contact met alumni via telefonische enquêtes en gesprekken

met docenten en het hoofd van de opleiding; tevens ontvangt
de opleiding feedback van alumni die zijn doorgestroomd
van de bacheloropleiding naar de master
of Music
Een aantal van de genoemde initiatieven zijn echter net
gestart of bevinden zich nog in een planningsfase. Panels
noteren in dit verband de volgende voornemens of doel­
stellingen van een aantal opleidingen:

Bachelor
Opleidingen doen veelal een beroep op de HBO-Kunsten­
monitor als instrument voor het raadplegen van hun alumni.
In dit verband dient te worden opgemerkt dat de landelijke
uitgave van de Kunstenmonitor de laatste jaren niet meer
is verschenen.
Daarnaast ontwikkelen de opleidingen zelf diverse activiteiten
voor en met hun alumni. Doorheen de opleidingen treffen de
panels aan:

> een conservatorium ontwikkelt haar alumnibeleid, onder

andere met het doel beter zicht te krijgen op de carrière van
oud-studenten in de beroepspraktijk en te bezien in hoeverre
zij wellicht inzetbaar zijn binnen hun oude vakgroep; hiertoe
is de opleiding voornemens om aan het einde van het studiejaar 2008-2009 te starten met het houden van exit-enquêtes
onder afgestudeerden
> een opleiding heeft haar alumnibeleid verder vormgegeven,

waarvan zo’n driehonderd studenten, voornamelijk net
afgestudeerden, gebruikmaken

met nadruk op de uitbouw van het alumninetwerk;
het nieuwe beleid wordt in 2008-2009 geïmplementeerd,
in samenhang met de werkzaamheden van provinciale en
landelijke werkgroepen op het gebied van popmuziek;

> een jaarlijkse Alumnidag en een startbekwaamheden­

> nog een opleiding is bezig een alumninetwerk op te zetten

> een alumniwebsite: een zelfvullende externe site,

onderzoek
> een volgende opleiding geeft aan dat zij het alumnibeleid
> een actieve benadering van alumni en een begin van

opzet tot een alumninetwerk, weliswaar met een beperkt
resultaat en een geringe belangstelling vooral bij de pas
afgestudeerden (2007/2008)
> binding van de alumni via een licentiehouderschap waarmee

afgestudeerden kandidaat- studenten mogen voordragen
voor het toelatingsexamen en een jaarlijkse studiedag voor
licentiehouders; uitbouw van het alumni­netwerk is voorzien
in september 2009
> betrekken van alumni via evaluaties, alumnibijeenkomsten

en studiedagen; de band met de alumni wordt tevens
onderhouden doordat er veel formele en informele contacten
bestaan met alumni die werkzaam zijn in het regionale
muziekveld

gaat vernieuwen en verbreden naar aspecten buiten de
Kunstenmonitor, waarbij zij nadrukkelijk gaat focussen op
de vakinhoudelijke terugkoppeling; daarnaast wil deze
opleiding het post-HBO scholingsaanbod uitbreiden binnen
het kader van het Career Center XProf met naast de
bestaande nascholingscursussen koordirectie en viool een
nascholingscursus Directie Jeugdorkest
Voor het facet 5.3 'Betrekken van medewerkers, studenten,
alumni en het beroepenveld' dat onder meer gaat over het
systematisch betrekken van alumni en het werkveld bij de
kwaliteitszorg, kennen de panels voor drie van de zes
opleidingen een voldoende toe. In hun onderbouwing wijzen
panels veelal op het ontbreken van een degelijk functionerend
alumnibeleid. De alumni worden (nog) niet formeel en traceerbaar betrokken bij de kwaliteitszorg van de opleidingen. Waar
dit wel het geval is, is het beleid nog pril of in ontwikkeling.

> een driejaarlijks alumnionderzoek waarin afgestudeerden

bevraagd worden over de relevantie en de beheersing van
Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Muz i e k

117

Master
Eén opleiding onderhoudt een sterke band met haar alumni
en betrekt hen ook systematisch bij de kwaliteitszorg. Tevens
doet zij onderzoek naar de beroepspraktijk van de alumni,
organiseert alumni dagen, laat alumni presentaties houden
op oriëntatieweken voor studenten en betrekt alumni bij
expertmeetings waar ze discussiëren over stages, projecten,
onderzoek en educatieve modellen.
De andere opleidingen hebben geen formele banden uitgebouwd met alumni en hebben geen alumnibeleid geformuleerd. Bij één van de opleidingen worden afgestudeerden
gevolgd in de ontwikkeling van hun carrières, maar slechts
enkelen onderhouden een relatie met het conservatorium.
In het jaar voorafgaand aan de visitatie hebben twee
opleidingen wel – vooruitlopend op de formulering van een
alumnibeleid - alumni geïnterviewd.

4.3 ⁄    Betrokkenheid van het beroepenveld
Bachelor
Uit de visitatierapporten blijkt dat de opleidingen het
beroepenveld betrekken via evaluaties van stages en
projecten en via de deelname van werkveldvertegenwoor­
digers als beoordelaar bij eindexamens. De opleidingen
beschouwen de feedback vanuit het werkveld bij de beoor­
deling van eindexamens als een belangrijke graadmeter
voor de kwaliteit van de hoofdvakken. Voorts wijzen de
bachelor­opleidingen erop dat de verwevenheid met (een deel
van) het werkveld erg groot is aangezien de docenten veelal
ook werkzaam zijn als uitvoerend musicus. Van hun kant
komt veel feedback op de eindkwalificaties van de
programma’s naar aanleiding van regelmatige sectieen vakgroepoverleggen.
De panels hebben bij meerdere opleidingen opmerkingen bij
het facet 5.3 'Betrekken van medewerkers, studenten, alumni
en het beroepenveld' aangaande de invulling van de rol van
de werkveldadviescommissie of de mate en regelmaat waarin
de werkveldcommissie actief is. Ter illustratie: ‘Na het
bestuderen van de documenten met betrekking tot de
werkveldcommissie is het panel echter van mening dat de
werkveldcommissie deze functie maar beperkt vervult.
De bijeenkomsten van de werkveldcommissie waren
onregelmatig en werden, zo bleek uit de notulen, vooral
gebruikt om de commissie te informeren over het reilen en
zeilen van het conservatorium en niet om feedback van de
commissie te krijgen over het functioneren van de instelling
en het bijstellen van de visie en doelstellingen.’, of ‘De werkveldcommissies zijn in de eerste helft van 2009 opnieuw
opgestart. De commissies van de studierichting Jazz en die
118

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

van de opleiding Docent Muziek zijn inmiddels bijeen geweest,
de andere nog niet.’

Master
Wat voor de formele band met de alumni geldt, is ook van
toepassing op de formele band met het beroepenveld. De zeer
positieve beoordeling door de panels van de verbinding van
de docenten met het beroepenveld maakt duidelijk dat er veel
contacten met het beroepenveld zijn. Professionals uit het
muziekvak worden ook regelmatig uitgenodigd voor deelname
aan examencommissies. Er is vanuit de opleidingen zeker wel
aandacht voor de inbreng van het beroepenveld. Wat ontbreekt
is een formele borging waardoor de feedback van het beroepenveld ook aantoonbaar verwerkt wordt in verbeteringen van
de eindkwalificaties of het programma. Een panel formuleert
het als volgt: ’However, it is not clear how the outcomes of
consultations with the professional field are dealt with,
especially with regard to the impact on the programme, the
study plans and the future profession of the students.’    8 >
Slechts uit één visitatierapport blijkt dat voor de gehele
muziekfaculteit een adviescommissie met vertegenwoordigers uit het muziekveld werkzaam is. Deze commissie komt
vier keer per jaar bij elkaar en adviseert het management
van de faculteit over de kwaliteit van de muziekopleidingen.
De adviezen worden door het management aantoonbaar
meegenomen in de besluitvorming.

5 ⁄ Trends en ontwikkelingen
Hieronder volgen een toelichting of voorbeelden bij de trends
uit het rapport van de Projectorganisatie Kunstvakonderwijs
van 1999. Een nadere omschrijving van die trends staat uitgewerkt in bijlage 1.

5.1 ⁄    De veranderende relatie tussen kunst en
maatschappij

De brede maatschappelijke gerichtheid van de conservatoria
blijkt onder meer uit:
> een brede doelgroep aanspreken door ook opleidingen

pop- en wereldmuziek en muziektheater aan te bieden
> jong cultureel divers talent interesseren voor workshops en

masterclasses en ze te stimulern voor een hbo-studie
> samenwerking met instituten voor amateurkunst om de

doorstroom van jong talent goed te laten verlopen

8 > Dit citaat maakt deel uit van de onderbouwing voor de score onvoldoende
bij het facet 5.3.

> afspraken om concrete producten en diensten van

studenten in samenwerking met het werkveld te ontwikkelen, bijvoorbeeld educatieve of culturele activiteiten voor
muziekscholen
> leerarrangementen die een verbinding hebben met een

maatschappelijk of cultureel domein (business; communication & technology; education)
> aandacht voor diversiteit en cross-over projecten, wat

getuigt van de ‘open mind’ waarmee conservatoria in de
(muziek)wereld staan
> aandacht voor ‘Community Arts’

5.2 ⁄    Kunstenaars in de netwerksamenleving

Hieronder volgen enkele observaties van panels ten aanzien
van het ondernemerschap, de gemengde beroepspraktijk en
de interdisciplinariteit/intermedialiteit in de opleidingen.
De competentie ondernemerschap zoals beschreven in de
beroepsprofielen houdt in dat de musicus/componist/muziektechnoloog zelfstandig vorm kan geven aan een professioneel
bestaan binnen de muziekwereld. De conservatoria ondersteunen hun studenten door middel van diverse initiatieven in
hun ondernemerschap, hoewel studenten niet altijd de noodzaak daarvan inzien. Eén van de panels benadrukt dat het een
taak van de opleiding is om de studenten voor te bereiden op
een reële beroepssituatie, waarbij het docentschap en het
ondernemerschap nog een belangrijkere plaats zouden
moeten innemen in het programma en het uitstroomprofiel
dan nu het geval is.
Didactiek is een facultatieve competentie die conservatoria
kunnen toevoegen aan hun competentieset en kunnen
aanbieden in de bacheloropleiding Muziek. Eén conservatorium heeft ervoor gekozen om alle studenten deze competentie te laten ontwikkelen, maar laat dat weliswaar nog te
weinig in het programma tot uiting komen naar de mening
van het panel. Andere conservatoria laten studenten zelf
een keuze maken voor het docentschap en bieden hiertoe
bijvoorbeeld minoren, masterclasses of workshops aan.
Enkele conservatoria bieden de uitstroomvariant Muziek­
theater aan. Een afstudeerrichting waarbij zangkwaliteiten,
maar ook acteerkwaliteiten ontwikkeld worden. Ook wordt in
bepaalde programma’s ruimte gemaakt voor cross-overs in
de muziek. Daarnaast heeft de afname van het aantal
beroepsorkesten er onder andere toe geleid dat kamermuziek
naast het reeds bestaande ensemble- en orkestspel structureel een eigen interdisciplinaire positie heeft gekregen.

5.3 ⁄    Verbindingen tussen disciplines

De conservatoria sluiten samenwerkingsverbanden af en
leggen verbindingen tussen disciplines of faculteiten.
Dat blijkt uit de volgende voorbeelden:
> Binnen de verschillende bestaande samenwerkings­

verbanden zoekt één van de conservatoria naar inter­
disciplinaire mogelijkheden/projecten. Zo worden
faculteitoverstijgende projecten tussen studenten
uitgevoerd, zoals e-LIVE, Composer-in residence, Strings
Attached en De Liedfabriek. In De Liedfabriek ontwerpen
songwriters/componisten van muziektechnologie nieuw
werk, dat met een ensemble, bestaande uit songwriters
en instrumentalisten van de afdeling Jazz & Pop van de
faculteit Muziek wordt uitgewerkt en uitgevoerd.
> Verschillende muzikale en technologische disciplines en

de samenwerking tussen deze disciplines zijn essentiële
factoren in het werkveld waarvoor wordt opgeleid. De afstudeerrichtingen zoals Composition and Music Production en
Music Production and Performance sluiten daar naadloos
op aan.
> Een ander voorbeeld is de CAT-academy (Creative Art Team).

Dit is een meerjarig interfacultair project waar interdisciplinaire projecten ontwikkeld en uitgevoerd worden door teams
van studenten Beeldende Kunst, Theater, Muziek en Dans
die in hun afstudeerfase zitten. Het betreffende conserva­
torium hecht steeds meer aandacht aan dat soort interdisciplinaire samenwerking. Deze projecten zetten studenten er
met name toe aan om in interdisciplinair verband steeds
meer contacten te leggen.
> Daarnaast heeft een conservatorium, in het kader van haar

internationaliseringsbeleid, een aantal samenwerkingsvormen ontwikkeld met collega onderzoeks- en onderwijs­
instituten in Zambia, Litouwen, Tanzania en Vietnam waar
jaarlijks docenten en studenten aan deelnemen. Momenteel
wordt de mogelijkheid tot samenwerking onderzocht met de
creative industry in Oost-Europa en China.

5.4 ⁄    Internationalisering en regionalisering

De visitatierapporten bevatten tal van voorbeelden aangaande
de internationale en soms ook regionale oriëntatie van de
muziekopleidingen.
Het muziekvak is sterk internationaal gericht. In het werkveld
zijn veel internationale contacten en uitwisselingen zichtbaar.
Dat geldt ook voor de Nederlandse conservatoria. Onder meer
via hun lidmaatschap van AEC onderhouden zij uitwisselingsprogramma’s met meer dan veertig Europese conservatoria.
Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Muz i e k

119

Ook participeren opleidingen in internationale netwerken en
het ERASMUS-programma. Daarbij is het aantal inkomende
uitwisselingsstudenten groter dan het aantal uitgaande
studenten. Panels constateren een groeiende populariteit bij
buitenlandse studenten. De instroom van deze buitenlandse
studenten versterkt het internationale karakter van de
conservatoria en bevordert de voorbereiding van de studenten
op het internationale beroepenveld. Vandaar dat conservatoria regelmatig in contact zijn met andere internationale
conservatoria over onder meer de beroepsvereisten. In de
verschillende programma’s wordt veel aandacht besteed aan
de internationale aspecten van het vak. Ook worden in alle
conservatoria regelmatig buitenlandse gastdocenten aangetrokken. De opleidingen Muziek werken met nationale en
internationale gastdocenten, gerenommeerde dirigenten,
componisten en solisten. De gastdocenten uit binnen- en
buitenland die regelmatig hun bijdrage leveren aan het
onderwijs, dragen tevens bij aan het intensieve contact tussen
opleiding en werkveld en aan de continue reflectie op de
internationale beroepsstandaard. Naast hun deelname aan
(internationale) netwerken zijn docenten vaak ook betrokken
bij concoursen en/of festivals of verbonden aan of lid van
(internationale) jury’s of adviescommissies.
Kortom, de visitatierapporten tonen duidelijk aan dat de
Nederlandse conservatoria spelers zijn op internationaal vlak.
Sommige richten zich daarnaast vanwege hun inbedding op
de eigen stad of regio.

5.5 ⁄    Technologisering

In de visitatierapporten zijn enkele passages te vinden die een
illustratie kunnen zijn voor de trend naar technologisering:
> Eén van de conservatoria heeft een lectoraat Art & Techno-

logy opgezet.
> Een opleiding Muziektechnologie is verbonden met de

lokale, regionale en nationale creatieve industrie en participeert in een internationaal netwerk ENERCI (European
Network for Education and Research for the Creative
Industry), dat geïnitieerd is om nieuwe opleidingsmodellen
te ontwikkelen met het oog op de creatieve industrie.
Hierin staat toegepast onderzoek centraal. Deze opleiding
Muziektechnologie profileert zich met een brede oriëntatie
die gericht is op artistieke en zinvolle toepassingen van
muziek & technologie in contexten als onder andere dans,
special needs, tv, film, games en musea.
> Een popopleiding verbindt via een online-platform alumni

en studenten met het beroepenveld. Via deze contacten
kunnen studenten ook stageplaatsen zoeken.

120

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

5.6 ⁄    Inhoudelijke ontwikkelingen

Een aspect van beroepsvoorbereiding van de bachelor­
opleidingen Muziek ligt onmiskenbaar in de vaktechnische
vorming. Ambachtelijkheid is een belangrijke competentie ten
behoeve van de ontwikkeling van de artistieke competentie,
ongeacht de muziekstijl waar de opleiding zich op richt.
De plaats en het belang dat het artistieke concept inneemt in
de opleidingen is verschillend. De visitatierapporten wijzen
bijvoorbeeld op nieuwe ontwikkelingen bij belangrijke actoren
in de muziekwereld zoals de Raad voor Cultuur, het Fonds
voor Podiumkunsten en Organisaties als BUMA/STEMRA.
Deze ontwikkelingen worden door de opleidingen
mee­genomen in de inrichting van het curriculum.
Daarnaast kunnen innovaties binnen het vakgebied een
plaats krijgen in de minoren. Panels noteren verder dat de
studenten in staat moeten zijn om trends te signaleren en
op te pakken.

Hoofdst uk 7 – D eel rappor t Muz i e k

121

Hoofdstuk
8
Bijlagen

1 ⁄ Uitwerking van de kernvragen
Kernvraag 1:

Op welke wijze worden studenten voorbereid op
het (inter)nationale beroepenveld en is deze
voorbereiding adequaat?
Voor de beantwoording van deze kernvraag is allereerst
gekeken naar de doelstellingen die de opleidingen voor­
opstellen zoals beschreven in de facetten ‘Domeinspecifieke
eisen’ (facet 1.1) en ‘Oriëntatie HBO’ (facet 1.3). Vervolgens is
uit de visitatierapporten informatie geselecteerd over het
didactisch concept, de specifieke voorbereiding op de
arbeidsmarkt waaronder ook de aandacht voor het ambacht
en voor de ondernemende kant van het kunstenaarschap,
de stagemogelijkheden en projecten, de (kunst)theoretische
component, en de onderzoeksactiviteiten en lectoraten.
Deze informatie komt voornamelijk aan bod in de facetten:
‘Eisen HBO’ (facet 2.1), ‘Relatie doelstellingen en inhoud
programma’ (facet 2.2), ‘Afstemming tussen vormgeving en
inhoud’ (facet 2.7). Tot slot zijn de bevindingen uit de
genoemde facetten afgezet tegen het daadwerkelijk gerealiseerde niveau van de opleidingen en meer bepaald het
niveau van de afstudeerwerken, de inzetbaarheid van de
afgestudeerden, de aansluiting op de arbeidsmarkt en de
zoekperiode naar werk. Deze aspecten staan voornamelijk
uitgewerkt in het facet ‘Gerealiseerd niveau’ (facet 6.1).

Facet 2.1 Eisen HBO
Criteria
> Kennisontwikkeling door studenten vindt plaats via
vak­literatuur, aan de beroepspraktijk ontleend studie­
materiaal en via interactie met de beroepspraktijk en/of
(toegepast) onderzoek.
> Het programma heeft aantoonbare verbanden met actuele
ontwikkelingen in het vakgebied / de discipline.
> Het programma waarborgt de ontwikkeling van beroepsvaardigheden en heeft aantoonbare verbanden met de
actuele beroepspraktijk.

Facet 2.2 Relatie doelstellingen en inhoud programma
Criteria
> Het programma is een adequate concretisering van de
eindkwalificaties, qua niveau, oriëntatie en domein­
specifieke eisen.
> De eindkwalificaties van de doelstellingen zijn adequaat
vertaald in leerdoelen van (onderdelen van) het programma.
> De inhoud van het programma biedt studenten de mogelijkheden om de geformuleerde eindkwalificaties te bereiken.

Facet 2.7 Afstemming tussen vormgeving en inhoud
Criteria
> Het didactisch concept is in lijn met de doelstellingen.
> De werkvormen sluiten aan bij het didactisch concept.

De visitatierapporten zijn gescreend op de volgende
aan­­dachtsgebieden: entrepreneurship en ambacht,
onderzoeksactiviteiten en lectoraten, inzetbaarheid van
de afge­studeerden, aansluiting op de arbeidsmarkt en de
zoekperiode naar werk.

Facet 6.1 Gerealiseerd niveau

Facet 1.1 Domeinspecifieke eisen

Kernvraag 2:

Criteria
> De eindkwalificaties van de opleiding sluiten aan bij de eisen
die door (buitenlandse) vakgenoten en de beroepspraktijk
worden gesteld aan een opleiding in het betreffende domein
(vakgebied/discipline en/of beroepspraktijk).

Facet 1.3 Oriëntatie HBO bachelor/master
Criteria
> De eindkwalificaties zijn mede ontleend aan de door
(of in samenspraak met) het relevante beroepenveld
opgestelde beroepsprofielen en/of beroepscompetenties.
> De eindkwalificaties weerspiegelen het niveau van
beginnend beroepsbeoefenaar in een specifiek beroep of
samenhangend spectrum van beroepen waarvoor een
HBO-opleiding vereist is of dienstig is.

Criteria
> De gerealiseerde eindkwalificaties zijn in overeenstemming
met de nagestreefde eindkwalificaties qua niveau, oriëntatie
en domeinspecifieke eisen.

Is sprake van profilering/differentiatie in de
opleidingen?
Voor de beantwoording van deze kernvraag is informatie
gehaald uit de facetten ‘Domeinspecifieke eisen’ (facet 1.1)
en ‘Oriëntatie HBO’ ( facet 1.3). Deze facetten gaan in op de
eindkwalificaties en hun totstandkoming. De beschrijving
ervan in de verschillende visitatierapporten geeft tevens een
beeld van de wijze waarop opleidingen zich via het opleidingsprofiel profileren.
De visitatierapporten zijn gescreend op de volgende
aandachtsgebieden: profilering en differentiatie.

Facet 1.1 Domeinspecifieke eisen
Criteria
> De eindkwalificaties van de opleiding sluiten aan bij de eisen
die door (buitenlandse) vakgenoten en de beroepspraktijk
Hoofdst uk 8 – Bijl agen

123

worden gesteld aan een opleiding in het betreffende domein
(vakgebied/discipline en/of beroepspraktijk).

Facet 1.3 Oriëntatie HBO bachelor/master
Criteria
> De eindkwalificaties zijn mede ontleend aan de door
(of in samenspraak met) het relevante beroepenveld
opgestelde beroepsprofielen en/of beroepscompetenties.
> De eindkwalificaties weerspiegelen het niveau van
beginnend beroepsbeoefenaar in een specifiek beroep
of samenhangend spectrum van beroepen waarvoor een
HBO-opleiding vereist is of dienstig is.

Facet 3.1 Eisen HBO
Criteria
> Het onderwijs wordt voor een belangrijk deel verzorgd door
personeel dat een verbinding legt tussen de opleiding en de
beroepspraktijk.

Facet 5.3 Betrekken van medewerkers, studenten,
alumni en het beroepenveld
Criteria
> Bij de interne kwaliteitszorg zijn medewerkers, studenten,
alumni en het afnemend beroepenveld van de opleiding
actief betrokken.

Kernvraag 3:

Kernvraag 5:

Voor de beantwoording van deze kernvraag is informatie
gehaald uit het facet ‘Instroom’ (facet 2.5). Dit behandelt de
instroom van studenten, zowel de toelatingseisen, selectie­
criteria en de selectieprocedure als de aanmeldingen en de
aard van de instroom. In de conclusies bij deze kernvraag
wordt de link gelegd met de kwaliteit van de afgestudeerden
zoals uitgewerkt onder de subtitel ‘Niveau van de afstudeerwerken en inzetbaarheid van de afgestudeerden’.

De Projectorganisatie Kunstvakonderwijs voerde in 1998 een
serie toekomstverkenningen uit naar de mogelijke invloeden
van maatschappelijke krachten op het kunstvakonderwijs.
Het toekomstig kunstvakonderwijs, zo schreef de projectorganisatie toen, moet sterk in de maatschappij zijn verankerd.
Op basis van een analyse van de ontwikkelingen in de omgeving
van het kunstvakonderwijs, beschreef de projectorganisatie
de mogelijke consequenties hiervan voor het kunstvakonderwijs. Aan de hand van een aantal voorbeelden wordt in de
deel­rapporten nagegaan of en hoe de bevindingen uit de
visitatierapporten aansluiten op de ontwikkelingen /trends
uit het rapport van de Projectorganisatie Kunstvakonderwijs.

Hoe functioneert selectie aan de poort en staat deze
in relatie tot de nagestreefde eindkwalificaties en de
kwaliteit van de afgestudeerden?

De visitatierapporten zijn gescreend op de volgende
aandachtsgebieden: aanmeldingen en aard van de instroom.

Van welke trends/ontwikkelingen (nationaal en
internationaal) is sprake in de visitatierapporten en
zijn deze richtinggevend voor de opleidingen?

Facet 2.5 Instroom
Criteria
> Het programma sluit qua vorm en inhoud aan bij de
kwalificaties van de instromende studenten: vwo, havo,
middenkaderopleiding of specialistenopleiding (WEB)
of daarmee vergelijkbare kwalificaties, blijkend uit
toelatingsonderzoek.

Kernvraag 4:

Hoe treden actuele ontwikkelingen/trends op een
systematische wijze binnen in het onderwijs?
Voor de beantwoording van deze kernvraag komt het facet 3.1
‘Eisen hbo - personeel’ in aanmerking. Dit facet gaat over
de verbinding van de docenten met de beroepspraktijk.
Daarnaast borgt ook het facet 5.3, dat ingaat op de betrokkenheid van het beroepenveld en de alumni bij de kwaliteitszorg
van de opleiding, de systematische actualisering van de
opleidingen.

124

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

Het gaat om de volgende ontwikkelingen/trends die als
aandachtsgebied zijn gehanteerd:
1. De veranderende relatie tussen kunst en maatschappij
De vermaatschappelijking van de kunsten maakt dat instellingen een groeiend aantal studenten opleiden die op steeds
meer terreinen werkzaam zijn.
Het is wenselijk dat de instellingen een positie innemen ten
opzichte van de maatschappelijke behoeften en dat zij een
samenwerking aangaan met personen, organisaties en
projecten die de toekomstige kunstenaars kennis kunnen
laten maken met de gedifferentieerde werkterreinen.
Het toepassingsgebied van de kunsten kan daarbij niet
breed genoeg worden opgevat.
2. Kunstenaars in de netwerksamenleving
In de netwerkmaatschappij verricht de kunstenaar zijn
werkzaamheden steeds vaker in tijdelijke (inter- en multi­
disciplinaire) samenwerkingsverbanden. Een ander kenmerk
is dat de kunstenaar twee of meer disciplines beoefent,

en zowel autonoom als toegepast werk maakt. De studenten
moeten worden voorbereid op een beroepspraktijk waarin
ze op diverse terreinen werkzaam zijn. Er zal daarnaast een
zwaarder beroep worden gedaan op zakelijke en communi­
catieve vaardigheden.
3. Verbindingen tussen disciplines
Er wordt geëxperimenteerd met samenwerking tussen
studenten van verschillende opleidingen. Kunstvakopleidingen zijn niet alleen plekken waar tradities gedoceerd
worden, maar zijn ook laboratoria met een verbindende
functie; plekken waar kunstenaars samenkomen en waar
kruisbestuiving plaatsvindt. Opleidingen gaan onderlinge
samenwerking aan, erkennen elkaars curricula, bieden
gezamenlijke opleidingen aan en stellen studenten in staat
aan elkaars instelling onderwijs te volgen.
4. Internationalisering en regionalisering
De kunstsector kan niet los gezien worden van de internationale context. Algemeen wordt aangenomen dat internationalisering tot een verhoging van de kwaliteitseisen leidt. Er zijn
stage- en studiemogelijkheden voor Nederlandse studenten.
Er zijn docenten die in het buitenland hebben gewerkt.
Tegelijkertijd is er een inbedding van de instellingen voor
kunstvakonderwijs in het lokale culturele netwerk nodig.
Steden en regio’s willen zich cultureel nationaal en internationaal profileren.
5. Technologisering
De opleidingen zien zich voor de taak gesteld studenten voor
te bereiden op een beroepspraktijk waarin technologie een
belangrijke rol speelt. Instellingen moeten voortdurend op de
hoogte zijn van nieuwe technische ontwikkelingen. Er is
behoefte aan vakspecialisten die ook kennis van nieuwe
media hebben en het vermogen bezitten om met andere
specialisten in een team te werken.
6. Inhoudelijke ontwikkelingen
Het artistieke concept wint aan betekenis. Tegelijkertijd is er
een toenemende aandacht voor het traditionele ambacht en
voor authentieke uitvoeringen en technieken.

2 ⁄ Samenstelling van de overlegorganen

Aanwezigen disciplinebijeenkomsten

Netwerk Autonome Beeldende Kunst en Vormgeving
Richard Ouwerkerk (Hogeschool Rotterdam, voorzitter
Netwerk)
Tonny Holtrust (ArtEZ)
Ben Zegers (Rietveld Academie)
Simone Lippens (Hanzehogeschool Groningen)
Jack Verduyn Lunel (Hogeschool van Beeldende Kunsten,
Muziek en Dans, KABK)
Niek Bisscheroux (Hogeschool Zuyd)
Jaap Klazema (Hogeschool voor de Kunsten Utrecht)
Netwerk Theater
Leo Swinkels (Hogeschool Zuyd, voorzitter Netwerk)
André Veltkamp (Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten)
Eva van der Molen (Hogeschool voor de Kunsten Utrecht)
Karen Neervoort (ArtEZ)
Ernst Braches (ArtEZ)
Marcel Jansen, waarnemer voor docentenopleiding (Fontys)
Netwerk Dans
Leontien Wiering (Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten,
voorzitter Netwerk)
Klaas Backx (Amsterdamse hogeschool voor de Kunsten)
Jan van Bilsen (Hogeschool van Beeldende Kunsten,
Muziek en Dans)
Anna Beentjes, Samuel Wuersten (Codarts)
Dagmar Hoorn (Fontys)
Ruud van de Kooij (Hanzehogeschool Groningen)
Netwerk Muziek
Harrie van den Elsen (Hogeschool Zuyd, voorzitter Netwerk)
Chris Fictoor (Hanzehogeschool Groningen)
Albert van de Kooij (Hanzehogeschool Groningen, Academie
van Popcultuur Leeuwarden)
Juul Diteweg (ArtEZ)
Ruud van Dijk (Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten)
Rob van de Zande (Fontys Hogescholen)
Henk van der Meulen (Hogeschool van Beeldende Kunsten,
Muziek en Dans)
Tamara Roemjantsew (Hogeschool voor de Kunsten Utrecht)
Peter Maissan (INHolland)

Samenstelling klankbordgroep

Marinke Sussenbach (OCW), sessies 1, 2 en 3
Erwin van Braam (HBO-raad), sessies 1 en 4
Fons Schneijderberg (HBO-raad), sessies 1, 2, 3 en 4
Daniëlle Cozijnsen (OCW), sessies1, 3 en 4
Derek de Beurs (OCW), sessies 1 en 2
Wim Westerveld (OCW), sessie 2
Hoofdst uk 8 – Bijl agen

125

3 ⁄ Tijdspad
Eind juni 2009		Plan van Aanpak afgestemd met
opdrachtgever
augustus/december 2009	Analyse visitatierapporten Autonome
Beeldende Kunst, Vormgeving, Dans,
Theater, Muziek + concept-deelrap-

4 ⁄ Verslagen van de bijeenkomsten met
de landelijke Netwerken
4.1 ⁄    Netwerk Autonome Beeldende Kunst en
Vormgeving
Toevoegingen of actualiseringen door het Netwerk

porten Autonome Beeldende Kunst,
Vormgeving, Dans, Theater, Muziek
5 oktober 2009		NVAO: intern bestuurlijk overleg deel­
rapporten Autonome Beeldende
				
9 oktober 2009		

Kunst en Vormgeving
Klankbordgroep sessie 1

				reactie op de conceptrapporten
Autonome Beeldende Kunst en
				

Vormgeving

2 november 2009		NVAO: intern bestuurlijk overleg
deelrapporten Dans en Theater
5 november 2009		

Klankbordgroep sessie 2

				reactie op de conceptrapporten Dans en
Theater
20 november 2009

Disciplinebijeenkomst Netwerk Theater

25 november 2009

Disciplinebijeenkomst Netwerk Dans

27 november 2009	Disciplinebijeenkomst Netwerk
Autonome Beeldende kunst en
Vormgeving
1 december 2009		

Disciplinebijeenkomst Netwerk Muziek

> Internationalisering: HKU masters Design en Fine Art

zijn geaccrediteerd via de Open University in Engeland;
Engelstalige masteropleidingen bij ArtEZ.
> Beroepspraktijk en ondernemerschap: er zijn nog tal
van voorbeelden te geven. Afspraak is dat het Netwerk
desgewenst een beperkt aantal toonaangevende initiatieven
in het verslag opneemt.
> Ondernemerschap was één van de onderwerpen die
de opleidingen hebben uitgewerkt in hun zelfevaluatie­
rapporten.
> Terecht ligt niet meer enkel de focus op Ambacht binnen
de opleidingen.
> Alumni en beroepenveld: het beroepenveld van Autonome
Beeldende Kunst is erg breed en moeilijk definieerbaar;
een nauwe aansluiting op het werkveld vormt dan ook een
uitdaging. De opleidingen werken aan hun band met de
alumni; de praktijk wijst uit dat bijvoorbeeld het terugkoppelen van verbetermaatregelen in navolging op opmerkingen
van alumni organisatorisch veel inspanningen vergt.

2 december 2009		NVAO: intern bestuurlijk overleg
deelrapport Muziek
4 december 2009		

Klankbordgroep sessie 3

Tevens geven de netwerkleden de volgende
opmerkingen ter overweging mee

				reactie op het conceptrapport Muziek
en afstemming over de vorm van het

> Autonome Beeldende Kunst en Vormgeving vormen samen

eindrapport

met de docentenopleidingen een drie-eenheid. Deze opleidingen werken nauw samen (bijvoorbeeld voor het theoriegedeelte) en het is dan ook strategisch van belang om die
samenwerking in beeld te brengen. Het Netwerk vraagt
daarom te overwegen of ook over de docentenopleidingen
in samenhang met de opleidingen Autonome Beeldende
Kunst en Vormgeving kan gerapporteerd worden. Nu krijgen
die opleidingen het gevoel dat ze niet meetellen.
> De analyse betreft enkel de geaccrediteerde, bekostigde
opleidingen. Wellicht is het interessant om de situatie die in
de brief van de Tweede Kamer wordt geschetst ook en met
name af te toetsen aan andere bekostigde hbo-opleidingen
die zich richten op deze domeinen, de niet-bekostigde
opleidingen die kunstenaars opleiden en aan autodidacten.
Vraag hierbij is in welke mate zij de werkloosheidscijfers
beïnvloeden. Dat geldt ook voor de MBO-uitstroom.
> Het Netwerk is benieuwd of de aandachtspunten die uit de
analyse resulteren, ook van toepassing zijn voor HBO-opleidingen in andere domeinen en vraagt of hierover informatie

December 2009/
januari 2010		Reacties van de Netwerken op de deelrapporten verwerken + uitbreiding deelrapport Vormgeving + de gevalideerde
conceptversies van de deelrapporten ter
beschikking stellen aan de commissie
Dijkgraaf + concepttekst algemene
conclusie van de NVAO
1 februari 2010		

Klankbordgroep sessie 4

				reactie op de uitbreiding van het
deelrapport Vormgeving en toelichting
bij de conceptversie van de algemene
conclusie van de NVAO
15 februari 2010		NVAO: intern bestuurlijk overleg
aangaande de conclusies
Maart/april 2010		

126

Eindredactie en vormgeving

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

beschikbaar is of dat een vergelijking door de NVAO gemaakt
kan worden.
9>
> Sinds de visitaties in 2007 zijn de genoemde aandachtspunten opgepakt. Het Netwerk is eventueel bereid tot een
vorm van review om de aandachtspunten uit de deelrapporten te toetsen aan de huidige stand van zaken. Dat kan
op eender welk moment plaatsvinden; de opleidingen staan
paraat.
> Aangeboden wordt om het instituutsbrede rapport van ArtEZ
na te sturen. Hierin wordt via een andere invalshoek gekeken
naar de kwaliteit en kwaliteitsborging ten aanzien van de
facetten in het NVAO-kader.

om MBO studenten vrijstelling te verlenen van onderdelen
die zij binnen het MBO al gehad hebben en in plaats daarvan
onderdelen aan te bieden die lacunes in hun vooropleiding
aanvullen.

Conclusie

> Het kenniscentrum biedt expliciet ruimte aan lectoraten en

In het algemeen heeft het Netwerk geen bedenkingen bij de
inhoud van de deelrapporten. Het beeld dat naar voren komt,
is herkenbaar. Uiteraard hadden de teksten met nog meer
voorbeelden kunnen worden onderbouwd, maar het Netwerk
begrijpt dat een selectie gemaakt is op het vlak van de citaten.
Het Netwerk valideert de deelrapporten.

Nagestuurde informatie
Hanzehogeschool Groningen
Toelatingsprocedure
De toelatingsprocedure werd met ingang van 2008 aangescherpt. Aankomende studenten moeten nu naast het in te
leveren portfolio op de academie een praktijkopdracht en een
theoretische opdracht uitwerken. De toetsing van praktische
vaardigheden wordt daarmee geïntensiveerd en de toetsing
van theoretische vaardigheden is helemaal nieuw.
Aansluiting MBO-HBO
Eveneens in 2008-2009 voerde Minerva een aansluitings­
project MBO-HBO uit om meer grip te krijgen op de instroom
vanuit verwante MBO-opleidingen. In principe zijn alle
MBO-ers met MBO-4-niveau toelaatbaar maar in de praktijk
blijkt dat zij meer dan gemiddeld moeite hebben met het
voltooien van de HBO-opleiding. Met een aantal toeleverende
verwante MBO-opleidingen zijn afspraken gemaakt om
nauwer samen te werken zodat leerlingen en opleiders in het
MBO een beter beeld krijgen van de HBO-opleidingen. In dat
kader hebben MBO- en HBO-docenten bijvoorbeeld beoordelingsmomenten in elkaars opleidingen bezocht. Er is een
definitie opgesteld van wat onder talent verstaan wordt en
op basis daarvan worden gezamenlijk speciale programma­
onderdelen ontwikkeld voor getalenteerde MBO-ers.
Binnen de HBO-curricula wordt gekeken naar mogelijkheden
9> Twee opleidingen zijn in respectievelijk 2005 en 2006 gevisiteerd.

Kenniscentrum Kunst & Samenleving
Met de recente oprichting (voorjaar 2009) van het Kennis­
centrum Kunst & Samenleving zetten de opleidingen van
Academie Minerva en de school of Performing Arts een
belangrijke stap voorwaarts ten aanzien van een groot aantal
kernvragen en thema’s die de NVAO in haar deelrapporten
m.b.t. het kunstvakonderwijs aan de orde stelt:

onderzoeksactiviteiten van medewerkers en studenten.
> Vanuit het kenniscentrum wordt de onderzoekscomponent

in de curricula van de opleidingen versterkt waarmee ook de
(kunst)theoretische kant van de curricula versterkt wordt.
> Het kenniscentrum versterkt de band tussen beroeps­
praktijk en onderwijs door gemeenschappelijke onderzoeksprojecten te initiëren en te faciliteren.
> Het kenniscentrum stimuleert en faciliteert de samen­
werking tussen verschillende disciplines (zowel cross-arts
als tussen kunstdisciplines en disciplines buiten de kunsten).
> Het kenniscentrum draagt bij aan de voorbereiding van
studenten op het nationale en internationale beroepenveld
en stimuleert ondernemerschap.
> Actuele ontwikkelingen en trends worden onder meer via het
kenniscentrum in de opleidingen binnen gebracht.
> De opleidingen sluiten door middel van het kenniscentrum
aan bij de trend om kunst niet los te zien van de samenleving
maar het juist midden in de samenleving te positioneren en
onderzoek te doen naar de rollen van kunst en kunstenaars
in de samenleving.
In het kenniscentrum Kunst & Samenleving bundelen en
focussen Academie voor Beeldende Kunst Vormgeving en
Popcultuur MINERVA en School of Performing Arts hun
onderzoeksactiviteiten. Het kenniscentrum is gestart met
3 lectoraten:
> Lifelong Learning in Music & the Arts Lector Dr. Rineke Smilde

Info: http://www.lifelonglearninginmusic.org/
> Beeld in Context Lector zsm te benoemen (werving loopt)
> Popcultuur, Duurzaamheid en Innovatie Lector zsm te

benoemen (werving loopt)
Het kenniscentrum brengt praktijkgericht onderzoek naar
innovatie van de beroepspraktijk van kunstenaars samen,
geeft hieraan inhoudelijk vorm en reflecteert hierop.
Hiermee ontgint het kenniscentrum een nog in belangrijke
Hoofdst uk 8 – Bijl agen

127

mate braakliggend onderzoeksterrein. Docenten en studenten
van de opleidingen voeren onder leiding van de lectoren en
kenniskring-leden onderzoeksprojecten uit samen met
partners uit het werkveld. Het doel van die projecten is inzicht
te krijgen in de manier waarop innovatie gestalte krijgt binnen
de beroepspraktijk. Op basis van dat inzicht kunnen (toekomstige) kunstenaars optimaal toegerust worden voor hun rol in
de beroepspraktijk en om hun creatieve en innovatieve rol in
de samenleving te vervullen. Van de onderzoeksresultaten van
het kenniscentrum Kunst & Samenleving zullen daarom niet
alleen kunstenaars, kunstvakopleidingen en hun docenten
profiteren, maar ook het publiek en de samenleving in meer
algemene zin.

Hogeschool voor de Kunsten Utrecht
Ondernemerschapsontwikkeling/zakelijke kennis
Centrum van Ondernemerschap in de Creatieve Industrie
(COCI) van de HKU initieert, ondersteunt en coördineert
HKU-breed de ontwikkeling van onderwijsvernieuwingen
en diensten gericht op de ontwikkeling van ondernemerschap
van studenten en alumni in de creatieve industrie. COCI
combineert hierbij de kracht en identiteit van elke HKUopleiding met kennis over good practices van buiten en binnen
de HKU. Dat vertaalt dat zich onder meer (design) in concrete
projecten voor externe opdrachtgevers met daarin opgenomen
de (zakelijke aspecten) die je tegenkomt in de beroepspraktijk.
Dus briefing, gesprekken/onderhandelingen met opdrachtgever, strategie, bijstelling, presentatie, enz. Autonome
kunst realiseert één en ander door middel van expert-bijeenkomsten waar zakelijke ervaring uit de beroepspraktijk van
kunstenaars wordt overgedragen.
Ondernemerschap is een breed begrip. Het gaat niet alleen
over 'de ondernemende houding' maar ook over het daad­
werkelijk starten en inrichten van je eigen onderneming.
COCI gaat daarbij kennis over specifiek ondernemen in de
creatieve industrie verzamelen, uitdiepen en verspreiden.
Omdat het ontwikkelen van de eigen onderneming vaak
maatwerk is, kunnen studenten en alumni bij onze digitale
helpdesk (COCI-desk) terecht voor vragen over en hulp bij
het opstarten van een eigen onderneming. COCI werkt hierbij
nauw samen met vele andere organisaties op het gebied van
ondernemerschap.

Willem de Kooning Academie Hogeschool Rotterdam
Toelating en selectie
De toelatingsprocedure voor het beeldende kunstvakonderwijs gebeurt conform vastgestelde procedures bij alle
aanmelders die aan de formele criteria voldoen. Ze worden
128

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

uitgenodigd voor een gesprek, waarbij het portfolio en
opdrachten worden besproken. Studenten kunnen hieraan
voorafgaand tijdens open dagen of individueel op verzoek
advies verkrijgen over hun portfolio. Op grond van het gesprek
wordt de directie geadviseerd over toelaatbaarheid. Er zijn
meer dan 1600 aanmeldingen per jaar, waarvan er ongeveer
400 toelaatbaar geacht worden.
Onderdeel van de selectie is een assessment Nederlands en
Engels, bij aanvang van de propedeuse studie, op grond
waarvan deficiënties vastgesteld kunnen worden. Op basis
daarvan wordt ondersteunend onderwijs aangeboden.
Relatie vooropleidingen
Op grond van een in 2006 gestart onderzoek naar de instroom
en doorstroom van de studenten aan de WdKA heeft het
instituut haar beleid aangescherpt op het gebied van voor­
trajecten. De WdKA kent een uitgebreid aanbod aan voor­
trajecten: oriëntatiecursus, introductiecursus, Kunstlyceum
gericht op leerlingen van het de bovenbouw van het VO- HAVO/
VWO, samenwerking met cultuurprofielschool Thorbecke
Lyceum en gezamenlijke ontwikkeling van het Lyceum voor
beeldende Kunst en Vormgeving met het LMC naar voorbeeld
van het Amerikaanse model Magnetschools. De WdKA
organiseert workshops Basisonderwijs regio Rotterdam
(meer dan 50 basisscholen) verzorgd door studenten van
de docentenopleiding Beeldende Kunst en Vormgeving als
introductie op de mogelijke VO-trajecten. Hetzelfde onderzoek
heeft geresulteerd in een selectie van 10 MBO-scholen
waarmee in 2009-2010 de bestaande afspraken van
samenwerking worden aangescherpt en nieuwe trajecten in
gezamenlijkheid worden ontwikkeld. Hierbij is de verhoging
van het studiesucces van het traject MBO-HBO het doel.
Rotterdam Academy
Binnen de samenwerking met de MBO-opleidingen uit de
regio Rijnmond werkt de WdKA als één van de elf instituten
van de Hogeschool Rotterdam aan de ontwikkeling van de
Rotterdam Academy. De Rotterdam Academy verbetert de
aansluiting tussen het MBO-onderwijs en HBO-aanbod van
de Hogeschool Rotterdam. De WdKA ontwikkelt in samen­
werking met de ROC-Zadkine vestiging Schoonhoven een
opleidingstraject voor de Rotterdam Academy.
Als academie voor media, kunst, vormgeving en educatie in
één van de G4-steden streeft de WdKA naar een positie als
expertise centrum op het gebied van de Cultural Diversity.
In het onderwijsaanbod is er structureel plaats gemaakt
voor dit thema. Cultural diversity is het onderwerp van een
Themaminor, Innovatielab, lectoraat en excellentietraject
(honoursdegree).

Zakelijke scholing en ondernemerschap
Alle studenten worden in een doorlopende leerlijn gedurende
alle studiejaren op zakelijk inzicht opgeleid. Op deze manier
ontwikkelen studenten zich tot cultureel ondernemers die
beroepsmatig succesvol opereren. De vakken sluiten rechtstreeks aan op de vakinhoudelijke ontwikkeling. Ten behoeve
van de zakelijke scholing wordt intensief en op vanzelfsprekende wijze samengewerkt met het bedrijfsleven. Overal in
het onderwijs worden opdrachten rechtstreeks uit de
beroepspraktijk geïntegreerd. Voor dit programma zijn er
afspraken met verschillende partijen zoals de KvK, Belastingdienst Rotterdam, BNO, Rabobank, Kunstenaars & co en het
OBR. Verder worden studenten tijdens hun eindexamen
begeleid door een jobcoach. Tijdens portfolio avonden
presenteert het bedrijfsleven zich aan studenten en vice versa.
Sinds het studiejaar 2008-2009 is een coördinator ondernemerschap aangesteld (0,7 fte).
Voorbeelden van overige beroepsvoorbereiding
De WdKA werkt aan een beroepsvoorbereiding waarbij zowel
de traditionele beroepsprofielen als de nieuwe beroeps­
mogelijkheden voor studenten binnen bereik komen.
Hiertoe heeft zij over het bestaande aanbod aan studie­
richtingen een aantal overkoepelende onderwijsvormen
gelegd: CrossLab, Innovatielab, Stadslab en het programma
onder­nemerschap. Daarnaast zijn diverse platforms ingericht:
> Portal_ Door to the River

Bureau Externe Betrekkingen, Portal_ Door to the River is
het portaal voor de WdKA waar vanuit verschillende
domeinen gewerkt wordt aan het Outside In Inside Out
beleid. De verschillende domeinen zijn Projecten, Alumni,
BLAAK10, PR & Communicatie, Voorlichting, Evenementen &
Beurzen en Stage.
De verschillende domeinen waaraan gewerkt wordt staan in
verbinding met elkaar door cross-overs. Deze cross-overs
zijn te zien in interne- en externe relaties, multidisciplinaire
en vakoverstijgende samenwerkingen.
> BLAAK10

BLAAK10 is de academie galerie waar studenten, alumni
en docenten een platform hebben om hun werk te tonen en
te verkopen. Op en vanuit deze galerie worden diverse
activiteiten georganiseerd.
> Heldenavonden

Heldenavonden zijn gestart in 2005 en geven studenten
zelf de mogelijkheid om aansprekende professionals te
ontmoeten in een openbare setting. De avonden worden
door studenten georganiseerd, in samenwerking met
Lantaren/Venster.

Alumni
De Academie heeft structureel contact met haar alumni.
Van daaruit wordt een toepasselijke voortzetting van dat
programma ontwikkeld, met bijvoorbeeld workshops, lezingen,
cursussen en fora. Het alumnimagazine REX is gerealiseerd
in samenwerking met de Head of School van Vormgeving
daarnaast is er een symposium gerealiseerd in samenwerking
met de afdeling docent beeldende kunst en vormgeving,
‘de vierde verdieping’.
Er is een account executive aangesteld met als taak onder
andere het ontwikkelen van contractonderwijs in het kader
van Een Leven Lang Leren voor alumni en externe geïnteresseerden.
Kunstenaars&Co
Creative Co-makership (COP 2006-2009) was een initiatief van
Kunstenaars&Co en Kunst&zaken in opdracht van OCW ter
ondersteuning voor het KUO om ondernemerschap in het
curiculum op te nemen. De WdKA was één van de drie pilot
deelnemers.
Lectoraten
De WdKA profileert zich als een internationaal expertise­
centrum door het instellen van lectoraten: Cultural Diversity
en Communication in a Digital Age. Vanuit de lectoraten
organiseert WdkA expert meetings, congressen, houden van
presentaties, verzorgen van publicaties en ontwikkelen van
onderwijs. Er is een aanvraag gerealiseerd voor een lector
Cultural Diversity. De activiteiten hiervoor zijn reeds gestart.
Voorbeelden van activiteiten vanuit de lectoraten zijn Crosslab
en Innovation Lab.
Cultural Diversity
Cultural Diversity is een elementair onderdeel van de
activiteiten van WdKA; het is een blijvend onderdeel van het
lesprogramma. In 2009 had de projectweek bijvoorbeeld
Cultural Diversity als thema, net als de projectweek in februari
2010. De tentoonstellingen met affiches van Die Wende in
Blaak 10 oktober/november 2009 is daarvan een direct gevolg.
Onder meer door een participerend onderzoek is de WdKA/HR
een belangrijke gesprekspartner binnen de gemeente. Andere
voorbeelden zijn de themaminor Cultural Diversity met een
externe opdrachtgever het Historisch Museum en communicatie met hulp van digitale middelen door Roffa 5314 jongeren
(jongeren van een wijk in Rotterdam Zuid). In september van
het studiejaar 2009-2010 is dit vervolgd met als externe
opdrachtgever Kosmoplis.

Hoofdst uk 8 – Bijl agen

129

Verticale studiemogelijkheden
WdKA kent drie Schools (BaMa) met eigen onderwijs­
programma’s en ‘verticaal leren’ tussen deze Schools wordt
actief gestimuleerd. Dit gebeurt onder meer met de minor
programma’s. Voorbeelden zijn CrossLab, de Galerie, Stadslab
en de programma’s voor internationalisering en cultureel
ondernemerschap. Deze initiatieven vormen ook een belangrijk middel om het Outside-In Inside-Out concept ten uitvoer
te brengen. Vanuit WdKA’s Stadslab werken studenten bijvoorbeeld in teams aan opdrachten en onderzoek over actuele
issues die spelen in steden als Rotterdam en Shanghai.
Internationalisering
WdKA onderscheidt zich op het terrein van internationalisering door de vanzelfsprekende wijze waarop internationaal
werken op alle niveaus is geïntegreerd. Studenten worden
gestimuleerd om exchange programma’s te volgen, voor studie,
projecten of stages. Docenten van WdKA kennen de internationale beroepspraktijk en hebben een internationaal netwerk.
WdKA werkt intensief samen met andere opleidingen en met
het internationale bedrijfsleven. Dit resulteert bijvoorbeeld in
permanente relaties in Shanghai en Istanbul. Zo heeft de
samenwerking met de Dongh Hua University geresulteerd in
een vestiging van een “WdKA department”op de universiteit
aldaar. Vanaf mei 2010 zal de vestiging binnen de Dongh Hua
University, vanuit de WdKA, uitgebreid worden met een
permanente medewerker Asian Relations. In Istanbul is in het
kader van Istanbul Culturele Hoofdstad 2010 een structureel
onderzoeksproject gestart onder aansturing van het lectoraat
Cultural Diversity.

ArtEZ Hogeschool voor de Kunsten
Oriëntatie op de beroepspraktijk
Branche-onderzoeken, visitatierapporten en studentenenquêtes attenderen het HBO regelmatig op de noodzaak van
gerichte oriëntatie op het werkveld en voorbereiding op
de beroepspraktijk. Daarom hebben de beeldende HBO
opleidingen in Nederland de afgelopen 3 jaar veel activiteiten
ondernomen om de aansluiting opleiding-beroepspraktijk
te verbeteren.
Om een indruk te geven volgt hier een impressie van activiteiten bij ArtEZ Art & Design in Arnhem, Enschede en Zwolle:
> In de meerjaren-beleidsplannen voor de faculteit Art &

Design (en de 7 opleidingen die daaronder vallen) zijn en
worden in toenemende mate thema’s geagendeerd als
creative industry, ondernemende cultuur en cultureel
ondernemerschap.

130

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

> Leidinggevenden en docenten namen de afgelopen jaren

deel aan jaarlijkse studiedagen van de faculteit waar dit
thema altijd op de agenda stond en aan landelijke discussies van Creative Comakers, gericht op het stimuleren van
cultureel ondernemerschap via good practise en intervisie.
> Met overheden (provincies en steden) waar ArtEZ actief is
werden/worden intentieverklaringen/convenanten afgesloten waarin aansluiting onderwijs-praktijk centraal
staat, bijvoorbeeld onlangs met de gemeente Enschede
en de provincie Overijssel. (Is als voorbeeld desgewenst
opvraagbaar.) Dit leidt tot allerlei nieuwe initiatieven zoals
de Arnhem Mode Biënnale en Coming Soon in Arnhem en
de Reality Studio’s en Digital Filmlab in Enschede
> Het Art Business Centre (ABC) van ArtEZ organiseert allerlei
activiteiten voor studenten en alumni in het kader van
ondernemerschap en opdrachtbeleid. Ook heeft dit ABC
tot taak om meer samenhang te brengen in de praktijk- en
projectbureaus die actief zijn bij de opleidingen op diverse
locaties.
> Er zijn/worden Associate professoren aangesteld (ca. 14).
Dit zijn toonaangevende professionals uit de beroeps­
praktijk die de opleidingen adviseren over de manier waarop
zij met werkveld en beroepspraktijk interacteren en hun
studenten daarop voorbereiden. Vb voor Fashion & Product
Design: David Shah, Alexander van Slobbe (Design),
Piet Paris (Fashion & Image) en Marly Nyssen (Fashion &
Industry). Associate professoren hebben 3 kerntaken:
(1) Adviseur van de vakgroep c.q. opleiding (t.b.v. curriculum
en bijzondere projecten), (2) Ambassadeur voor de vakgroep
in het internationale werkveld en (3) Boegbeeld voor de
opleiding in P.R. en externe communicatie.
> Er zijn werkveldcommissies ingesteld met wie opleidingen
eens per jaar of eens in de 2 jaar overleg hebben over het
curriculum en de manier waarop het werkveld daar tegenaan
kijkt.
> Aanpassingen binnen het curriculum. Geconstateerd is dat
studenten en werkveld gebaat zijn bij een overzichtelijk
onderwijsprogramma met heldere keuzemogelijkheden die
aansluiten bij ontwikkelingen in het werkveld. De Art &
Design-opleidingen van ArtEZ komen hieraan tegemoet
door een breed onderwijsprogramma met gerichte keuze­
mogelijkheden: beroepsgerichte specialisaties en inter­
disciplinaire onderwijstrajecten (propedeuse, minoren).

4.2 ⁄    Netwerk Dans
Toevoegingen of actualiseringen door het Netwerk
Het Netwerk realiseert zich dat het rapport bijdraagt aan de
externe beeldvorming. Vanuit dat perspectief wenst het
Netwerk te wijzen op een aantal nuanceringen ten aanzien
van de geformuleerde aandachtspunten. Dat heeft met name
te maken met het gegeven dat het inmiddels drie jaar geleden
is dat de visitaties hebben plaatsgevonden.
Ondernemerschap
Het Netwerk wijst erop dat de competentie ondernemerschap
niet altijd eenvoudig uit de programma’s kan worden gehaald,
vanwege het geïntegreerde karakter ervan. Verder geeft het
Netwerk aan dat er een discrepantie bestaat tussen het
aanbod en de manier waarop studenten dat meepikken of
ervaren. Ondernemerschap wordt geïntegreerd aangeboden
(waardoor studenten zich er niet altijd van bewust zijn), staat
momenteel ho(o)g(er) op de agenda’s van de opleidingen en
gaat breder dan enkel de zakelijke kant. Het gaat met name
om het zelfstandig maken van voorstellingen, om het
ontwikkelen van een pro-actieve houding en om te leren waar
en hoe de nodige informatie of hulp kan worden bekomen.
De afgelopen drie jaar is op dit vlak heel wat gebeurd in de
opleidingen. Het Netwerk merkt tevens op dat de zakelijke
kant zeker belicht wordt in de curricula, al dan niet op een
expliciete wijze. De manier waarop het aspect ondernemerschap wordt aangeboden vormt een continue uitdaging voor
de opleidingen. Een aantal aspecten van het ondernemerschap
wordt tevens reeds aangeboden in de diverse voortrajecten.

Alumni en beroepenveld
Het Netwerk licht toe dat inmiddels alle opleidingen een werkveldcommissie hebben ingesteld. Eerder werd voornamelijk
een beroep gedaan op (gast)docenten om feedback te
verkrijgen over de opleiding. Ook zijn sommige opleidingen
sinds de visitatie gestart met (per opleiding verschillende)
alumniprojecten. Aangezien de alumni vaak internationaal
uitzwermen, vormt nauw contact onderhouden een hele
uitdaging.

Tevens geven de netwerkleden de volgende
opmerking ter overweging mee
De samenwerking met de docentenopleidingen beschouwt
het Netwerk als een meerwaarde voor de dansopleidingen.
Dat komt niet tot uiting in het deelrapport omdat de docentenopleidingen daarin niet zijn meegenomen. Het Netwerk
vraagt daarom te overwegen of ook over de docenten­
opleidingen in samenhang met de dansopleidingen kan
gerapporteerd worden. Dit mede vanwege het vervolledigen
van het beeld, bijvoorbeeld op het vlak van regionale
inbedding en tewerkstelling.

Conclusie
Het Netwerk herkent het beeld dat wordt weergegeven in het
deelrapport. Het eigen positieve gevoel wordt hierin bevestigd.
Het Netwerk valideert het deelrapport.

Theorie
Dat geldt ook voor theorie. Daaraan wordt veel aandacht
besteed in sommige vooropleidingen, al zijn die natuurlijk
niet noodzakelijk door alle studenten gevolgd. Theorie staat
steeds ten dienste van de praktijk en de verbinding met de
praktijk heeft voortdurend aandacht. Theorie wordt reeds op
een geïntegreerde manier aangeboden. In dat verband wordt
volgens het Netwerk het analytisch vermogen dat bij een
praktijkuitvoering komt kijken weleens onderschat.
Onderzoeksvaardigheden
De lectoraten waren ten tijde van de visitatie nog grotendeels
in ontwikkeling. Op dit moment zijn ze duidelijker verankerd
in de opleidingen. Het Netwerk is zich ervan bewust dat de
aandacht voor het onderzoek en de verbinding ervan met de
praktijk duidelijker zichtbaar moet worden gemaakt en dat
helder moet worden gedefinieerd wat de opleidingen verstaan
onder onderzoek (expliciteren, positiebepaling, lijnen en
beleid uitzetten). Zo is bijvoorbeeld onderzoek in de betekenis
van reflectie inherent aanwezig in de dansopleidingen.
Hoofdst uk 8 – Bijl agen

131

4.3 ⁄    Netwerk Theater
Toevoegingen of actualiseringen door het Netwerk
Instroom en arbeidsmarkt
De theateropleidingen voeren al jaren een beperkt instroom­
beleid. Ze betrekken het werkveld intensief bij de selectie,
door deelname van docenten die mede het werkveld vertegenwoordigen. De laatste jaren neemt de culturele diversiteit van
de instroom toe, merken de opleidingen. Dat is vooral te
danken aan de vooropleidingstrajecten (ook met het MBO).
De instroomselectie is in de eerste plaats gericht op kwaliteit.
Zeer veel kandidaat-studenten melden zich aan (jaarlijks
circa 2500), maar slechts een beperkt aantal van hen wordt
aangenomen (mede om capaciteitsredenen). Vervolgens vindt
in de propedeuse nogmaals een selectie plaats. Toch valt
talent niet uit de boot door die strenge selectie. De opleidingen maken zich sterk dat het aanwezige talent bij hen
terechtkomt. Ook vinden deze mensen na afstuderen werk of
creëren ze zelf werk (ondernemende houding + netwerk is
daarbij van belang). De opleidingen stellen vast dat de kwantiteit van de uitstroom over het algemeen in overeenstemming
is met de behoefte op de arbeidsmarkt.
Aandachtspunt:‘expliciete aandacht voor de competentie
ondernemerschap in de programma’s’
Op dit vlak is met name sinds de visitaties in 2008 veel
gebeurd. Enkele voorbeelden: creative co-makership, een
samenwerking tussen ArtEZ en HKU; Art business center bij
ArtEZ wordt nu ook vertaald naar de theateropleiding en kent
nu voor het tweede jaar op rij een vergelijkbaar traject bij de
HKU waaruit ook de artistieke leiders in het veld en de alumni
hun voordeel kunnen halen (loket voor ondernemerschap is
immers ook voor hen toegankelijk); AHK noemt het initiatief
beroepkunstenaar.nl. De opleidingen wijzen erop dat de
zittende studenten vaak weinig interesse hebben in kennis
over het ondernemerschap. Uiteraard wordt tijdens de
opleiding wel op een geïntegreerde manier gewerkt aan
bijvoorbeeld het ontwikkelen van een ondernemende houding
(zelf initiatieven nemen, zelf projecten zoeken, zelf begrotingen maken bij producties). Een theateropleiding stelt de
vraag of de opleidingen zich veeleer op hun alumni moeten
richten en scholing en informatie op het gebied van
ondernemerschap moeten koppelen aan het alumnibeleid?
Aandachtspunt: ‘verder uitbouwen van het alumnibeleid en
met name het formaliseren ervan’.
De kleine groep alumni wordt door de docententeams gevolgd
(niet moeilijk traceerbaar, ze lopen ‘in the picture’). Het zou
vooral interessant zijn om na vijf jaar te kijken waar ze staan.
Al vraagt het een enorme administratieve inspanning. Het
132

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

volgen van alumni neemt eerder de vorm van een ‘familyconcept’ aan dan van een ‘bedrijfsconcept’. Al worden hier
en daar wel initiatieven genomen om op een formele wijze
feedback van alumni te verkrijgen (adressenbestand
hogeschoolbreed actualiseren; nascholingsaanbod richten
op specifieke groepen afgestudeerden; periodieke alumni­
onderzoeken; alumni zetelen via hun docentschap in
selectiecommissies). De opleidingen begrijpen dat in functie
van de pdca-cylcus en de aantoonbaarheid, een formele
opzet op maat van de opleiding noodzakelijk is.
Trends
De algemene habitus van een ‘open houding naar de
omgeving’ wordt als een brede actuele ontwikkeling genoemd.
Een ontwikkeling die daarmee samenhangt en in alle
theateropleidingen zichtbaar is, is het ‘Community Theatre’.
Een andere ontwikkeling die het netwerk aanhaalt, zijn experimenten met interactiviteit met het publiek. De vergelijking
wordt gemaakt met ervaringstheater en games.

Tevens geven de netwerkleden de volgende
opmerkingen ter overweging mee
Het Netwerk merkt op dat de docentenopleidingen niet zijn
meegenomen in de analyse. Nochtans vervullen ook zij een
voortrekkersrol in de aansluiting op actuele ontwikkelingen.
Daarnaast dragen juist zij bij tot de maatschappelijke
gerichtheid.
Sinds de visitaties in 2008 zijn de twee genoemde aandachtspunten opgepakt.

Conclusie
Het Netwerk herkent de opleidingen in het deelrapport,
dat overigens ook zou kunnen opgaan voor de docenten­
opleidingen. Het Netwerk valideert het deelrapport.

4.4 ⁄    Netwerk Muziek
Toevoegingen of actualiseringen door het netwerk

ArtEZ
> Lectoraat Cultuur en Economie
> Lectoraat Theorie in de Kunsten
> Lectoraat Kunsteducatie

> Sinds de visitatie van de masteropleidingen, heeft de

toenmalige aanzet van het onderzoek(sbeleid) zich inmiddels geworteld in de masteropleidingen en tot resultaten
geleid. Zo zijn de docentencorpsen getraind in onderzoeksvaardigheden. Tevens is een vervolgtraject naar een Phd
vormgegeven in samenwerking met onder andere het
Orpheusinstituut. Voorts zijn specialistische deelmasters,
researchmasters en educatiemasters ontwikkeld. Ook zijn
in het kader van het onderzoeksbeleid diverse lectoraten
uitgewerkt. Het Netwerk maakt een actuele lijst met
lectoraten gericht op Muziek.
Dat de vele inspanningen inzake onderzoek tot resultaten
hebben geleid blijkt uit de recente beoordeling van de
bacheloropleidingen waarbij panels zich positief uitlaten
over de onderzoekscomponent.
> Aanvullend op het hoofdstuk ‘Instroom’ in het deelrapport
wordt opgemerkt dat ook het propedeutisch examen een
selecterende functie heeft.

Academie voor Popcultuur Leeuwarden
> Lectoraat Popcultuur, Duurzaamheid & Innovatie (vanaf

2010). Het lectoraat maakt deel uit van het Kenniscentrum
Kunst & Samenleving, het gezamenlijke Kenniscentrum
van het Prins Claus Conservatorium en van de Academie
voor Beeldende Kunst, Vormgeving & Popcultuur Minerva,
beide van de Hanzehogeschool Groningen.
Den Haag
Lifelong Learning in Music & the Arts, lector: dr. Rineke Smilde
gemeenschappelijk initiatief van de Hanzehogeschool
Groningen en de Hogeschool van Beeldende Kunsten,
Muziek en Dans Den Haag
> Docent van de 21ste eeuw, lector: Bart van Rosmalen
> Kunstenaarstheorieën en de artistieke praktijk,
lector: drs. Janneke Wesseling
>

Tilburg

Tevens geven de netwerkleden de volgende
opmerkingen ter overweging mee
> Het Netwerk merkt op dat de docentenopleidingen niet zijn

betrokken bij de analyse. Nochtans richten deze opleidingen
zich op een belangrijk deel van de beroepspraktijk en
behoren ze integraal tot het muziekonderwijs.

Conclusie
In het algemeen heeft het Netwerk geen bedenkingen bij de
inhoud van het deelrapport. Het beeld dat naar voren komt,
is herkenbaar. Uiteraard is de geschetste stand van zaken
aangaande de masteropleidingen intussen geëvolueerd.
De visitatie van enkele masteropleidingen dateert reeds van
2005, 2006.

> Kunsten Algemeen: Lectoraat “Kunstpraktijk in de

samenleving”
Lector: dr. P.J.D. Gielen
Associated lector: P.K.G. de Bruyne
Amsterdam
> Lectoraat Onderzoek in het Masterprogramma +

onderzoeksbegeleiding van de Jazz-studenten door
een hoogleraar Jazz (Prof. Dr. Walter van de Leur) aan de
Universiteit van Amsterdam
> Lectoraat Kunst en Cultuureducatie

Nagestuurde informatie
Daarnaast heeft het Netwerk Muziek een lijst nagezonden
met een actuele stand van de lopende lectoraten.
Alkmaar
> Lectoraat Media en Entertainment (binnen de school of
Communication, Media & Music)
Maastricht
> Lectoraat Autonomie en Openbaarheid in de Kunsten,

Lector: dr. Peter Peters
> Lectoraat Toerisme en Cultuur, Lector: dr. Will Munsters

Hoofdst uk 8 – Bijl agen

133

Colofon
Analyse visitatierapporten Kunstvakopleidingen
© mei 2010
Tekst: Patty Jacobs, interim manager en adviseur kunstsector / Nancy Van San, beleidsmedewerker NVAO
Vormgeving: Smidswater, Den Haag
Drukwerk: Edauw + Johannissen, Den Haag

NVAO
Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie
Parkstraat 28 ⁄    2514   J K Den Haag
Postbus 85498 ⁄    2508 CD Den Haag
Nederland
T +31 (0)70 312 23 00
F +31 (0)70 312 23 01
E info@nvao.net
www.nvao.net

134

A n alys e vi s i t ati e ra pp or te n Ku n stva kop le i d i n ge n

NVAO
Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie
Parkstraat 28 / 2514 JK Den Haag
Postbus 85498 / 2508 CD Den Haag
Nederland
T +31 (0)70 312 23 00
F +31 (0)70 312 23 01
E info@nvao.net
www.nvao.net