Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

29 237

Afrika-beleid

Nr. 134

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 maart 2011
Graag informeer ik u over mijn bezoek aan de Democratische Republiek
Congo en Rwanda van 13 tot 17 februari 2011. Doel was een nadere
kennismaking met zowel beide landen en de Nederlandse ontwikkelingssamenwerkingsprogramma’s aldaar als met de regionale problematiek
van de Grote Meren.
Democratische Republiek Congo
Tijdens mijn gesprekken stonden de volgende onderwerpen centraal: de
presidentsverkiezingen in november dit jaar, de mensenrechtensituatie,
het investeringsklimaat en het belang van stabiliteit voor ontwikkeling.
Verkiezingen en mensenrechten
Tijdens mijn ontmoeting met de minister van Buitenlandse Zaken,
Thambwe heb ik het belang onderstreept van vrije en eerlijke presidentsen parlementsverkiezingen, en de mensenrechtensituatie aan de orde
gesteld. Minister Thambwe wees beschuldigingen van de oppositie van
de hand dat de regering van zins zou zijn door wijzigingen in de kieswet
de belangrijkste kandidaten van de oppositie uit te sluiten. Hij gaf mij de
verzekering dat er na de herziening van de grondwet in januari jongstleden, waardoor de presidentsverkiezingen slechts in één ronde in plaats
van twee zullen worden beslist, geen verdere inhoudelijke wijzigingen zijn
voorzien. Ook garandeerde de minister de toegang van de oppositie tot
alle media. Mijn suggestie om in EU-verband de mogelijkheid na te gaan
van het sturen van verkiezingswaarnemers in een vroegtijdig stadium,
werd verwelkomd. Bovenstaande onderwerpen kwamen eveneens aan de
orde tijdens mijn gesprek met vertegenwoordigers van de belangrijkste
oppositiegroeperingen.
Minister Thambwe deelde mijn zorgen over de mensenrechtensituatie en
met name de intimidatie van mensenrechtenverdedigers en journalisten
en het seksueel geweld tegen vrouwen. De situatie was volgens de

kst-29237-134
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 237, nr. 134

1

minister de afgelopen vier jaar in vooral het westen van het land wel
verbeterd. Als voorbeeld van de oprechte wil van de Congolese autoriteiten om een einde te maken aan straffeloosheid refereerde de minister
aan de vervolging van negen legerofficieren (inmiddels veroordeeld tot
lange gevangenisstraffen) wegens verkrachtingen op grote schaal in het
oosten van het land.
Economische ontwikkeling en investeringsklimaat
In mijn gesprek met minister van Financiën Matata heb ik benadrukt dat
duurzame vrede en stabiliteit niet mogelijk is zonder economische
ontwikkeling. Nederland is graag bereid onder andere door inzet van het
beschikbare economische hulpinstrumentarium hieraan een bijdrage te
leveren. Op macro-economisch vlak heeft het land de afgelopen periode
de nodige vooruitgang geboekt, zo bleek uit de presentatie van de
minister. Wel heb ik mijn zorgen geuit over het huidige zaken- en
investeringsklimaat en vooral het gebrek aan juridische zekerheid. In
aansluiting hierop bracht ik een kort werkbezoek aan de Bralima
brouwerij. Bralima/Heineken is de grootste Nederlandse investeerder en
tegelijkertijd één van de grootste buitenlandse bedrijven in het land. De
brouwerij spant zich in om lokale boeren meer dan voorheen bij het
productieproces te betrekken. Mede met behulp van ontwikkelingssamenwerkingfondsen koopt Bralima nu de voor de bierproductie benodigde
rijst van lokale boeren in plaats van op de wereldmarkt. De verwachting is
dat dit jaar de volledig benodigde hoeveelheid rijst lokaal kan worden
aangekocht.
Vrede en stabiliteit in oost Congo
Oost Congo is nog altijd één van de meest fragiele en instabiele gebieden
ter wereld. Hoewel grootschalige gewelddadige conflicten vooralsnog tot
het verleden behoren, is nog altijd sprake van grove mensenrechtenschendingen door de verschillende gewapende groepen en zijn er nog
pockets of insecurity met alle gevolgen van dien voor de lokale bevolking.
Tijdens mijn bezoek aan de oostelijke provincie Noord-Kivu heb ik
gesproken met een groot aantal vertegenwoordigers van de internationale
gemeenschap en non-gouvernementele organisaties die actief zijn in oost
Congo. Belangrijkste onderwerpen van gesprek waren de nog altijd
precaire veiligheidssituatie, seksueel geweld tegen vrouwen, de relatie
tussen grondstoffen en conflict en de door Nederland ondersteunde
programma’s en projecten in dit deel van het land.
In mijn onderhoud met de Gouverneur van Noord Kivu, Paluku heb ik dan
ook aangegeven dat Nederland ook in de komende jaren de nodige
aandacht zal blijven besteden aan de bevordering van stabiliteit en
veiligheid in oost Congo. Tegelijkertijd verwacht Nederland van de
Congolese autoriteiten op zowel nationaal als lokaal niveau een proactieve en concrete bijdrage aan de strijd tegen straffeloosheid, disciplinering van de manschappen van het Congolese leger en de ontwikkeling
van een goed functionerend en toegankelijk rechtssysteem.
Vervolgens bezocht ik een aantal met Nederlandse fondsen gesteunde
projecten in deze provincie. In de eerste plaats bezocht ik een recent
geopend politiebureau in Sake waarin het eerste geïntegreerde politiebataljon is gevestigd bestaande uit leden van de nationale politie en leden
van voormalig gewapende groepen. Tevens heb ik mij laten informeren
over een project in dezelfde plaats dat heeft gezorgd voor een opleving
van de lokale economie door middel van rehabilitatie van de hoofdweg
naar de markt en verhoging van de landbouwproductie. Tot slot bracht ik
een aangrijpend bezoek aan het medisch centrum van de winnares van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 237, nr. 134

2

mensenrechtentulp in 2008, Justine Masika, waar verkrachte vrouwen
worden behandeld, opgevangen en begeleid bij inkomen genererende
activiteiten.
Rwanda
In mijn gesprekken heb ik vooral de volgende boodschap willen
overbrengen: enerzijds lof voor de sociaaleconomische vooruitgang en
het effectieve bestuur van de overheid maar anderzijds zorg over de
beperkte ruimte voor de politieke oppositie en inperking van de vrijheid
van meningsuiting.
Gesprek met president Kagame
Tijdens mijn gesprek met de president heb ik de Nederlandse beleidsprioriteiten voor ontwikkelingssamenwerking uiteengezet waarbij het
investeren in de economische zelfredzaamheid van het ontvangende land
voorop staat. De president kon zich hierin geheel vinden. Immers, het is
de ambitie van Rwanda in 2020 de status van middeninkomensland te
bereiken en de hulpafhankelijkheid zoveel en zo snel mogelijk terug te
dringen. Daarnaast heb ik bij de president de vrijheid van meningsuiting
en het proces tegen mevrouw Victoire Ingabire aan de orde gesteld. In zijn
reactie stelde de president dat hij zich ervan bewust was dat Rwanda nog
veel fouten maakt.
De kritiek op Rwanda in het geval van mevrouw Ingabire was volgens de
president echter onterecht. Het was naar zijn mening heel moeilijk om zich
daartegen te verweren. Ik heb van mijn kant benadrukt dat een eerlijk
proces tegen mevrouw Ingabire de beste manier voor Rwanda is om aan
de buitenwereld te tonen dat er in Rwanda sprake is van een onafhankelijke rechtspraak. Tenslotte stelde de president dat hij zich inspant om de
toegang van Rwandezen tot het internet te vergroten om zo bij te dragen
aan beter geïnformeerde en mondiger burgers. Volgens hem deed geen
enkel ander land in Afrika dergelijke investeringen in IT.
Justitiële samenwerking en vrijheid van meningsuiting
Tijdens mijn onderhoud met de Rwandese minister van Justitie
Karugarama heb ik aandacht gevraagd voor de kritische vragen die in
Nederland worden gesteld bij de – op zich bijzonder succesvolle –
bilaterale justitiële samenwerking. Ik noemde als voorbeelden de recente
veroordelingen van twee Rwandese journalisten. Ook gaf ik aan dat het
aankomende proces tegen mevrouw Ingabire in Nederland zal worden
beschouwd als een belangrijke lakmoestest.
De minister van Justitie stelde dat er mede dankzij Nederlandse hulp
grote vooruitgang is geboekt in de justitiële sector, maar erkende dat er
nog zeker ruimte voor verbetering was. Hij hoopte dan ook dat de
Nederlandse steun aan de justitiesector zou worden voortgezet. Hij gaf te
kennen persoonlijk ongelukkig te zijn met het zware vonnis tegen
genoemde journalisten. De remedie is echter niet volgens de minister
politieke druk van buitenaf. Daarmee zou de onafhankelijkheid van de
rechterlijke macht ook in geding komen. Bovendien konden de veroordeelden in beroep gaan. Daarnaast onderstreepte hij in dit verband het
belang van capaciteitsopbouw bij de rechterlijke macht zoals nu met
Nederlandse ondersteuning gebeurt.
UDF Inkingi
Tijdens mijn bezoek aan Rwanda heb ik ook gesproken met vertegenwoordigers van de politieke organisatie UDF Inkingi. Namens deze partij heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 237, nr. 134

3

mevrouw Ingabire geprobeerd aan de presidentsverkiezingen in augustus
2010 deel te nemen. De UDF beklaagde zich met name over het gebrek
aan vrijheid van meningsuiting en de voortdurende tegenwerking door de
overheid bij de tot nu toe vergeefse pogingen om de UDF als politieke
partij te laten registreren. Desgevraagd meldden deze vertegenwoordigers
over de persoonlijke situatie van mevrouw Ingabire dat zij in goede
gezondheid verkeerde, gasten kon ontvangen, over een radio en tv
beschikte en met twee verdachten een ruim appartement op het gevangenisterrein deelde.
In meer algemene zin stelde ik in mijn reactie dat het mij gezien de
recente Rwandese geschiedenis voorkwam dat de keuze van een politieke
partij om in het openbare debat ofwel vooral te verwijzen naar de etnische
dimensies van de problemen in de samenleving ofwel naar de inhoudelijk
politieke verschillen implicaties heeft voor de bewegingsvrijheid van deze
organisatie. Wat betreft mevrouw Ingabire persoonlijk heb ik van mijn
kant uitgelegd dat de mogelijkheden voor Nederland om haar consulaire
bijstand te verlenen beperkt zijn omdat mevrouw Ingabire niet de
Nederlandse nationaliteit bezit. Ook heb ik gerefereerd aan mijn
gesprekken met de president en de minister van Justitie waarin ik het
belang van een eerlijk proces heb onderstreept. Ten slotte heb ik
bevestigd dat de Nederlandse ambassade het proces nauwgezet zal
blijven volgen.
Economische ontwikkeling
In ons gesprek onderstreepte de minister van Financiën Rwangombwa het
belang van voortzetting van de samenwerkingsrelatie met Nederland. Op
middellange termijn blijft deze steun nog hard nodig. Met name dankzij
investeringen in de landbouw heeft het land de financiële crisis goed
doorstaan, aldus de minister. Hij verwachtte dit jaar een groei van boven
de zeven procent. Door de grote rol van de landbouw hierbij draagt deze
groei ook sterk bij aan de vermindering van de armoede, aldus de
minister. Van mijn kant heb ik de Nederlandse waardering uitgesproken
voor de vooruitgang die Rwanda heeft geboekt bij het nastreven van de
Millennium Development Goals, de strijd tegen corruptie en de verbetering van het investeringsklimaat. In dat kader heb ik ook bijzondere
aandacht voor het ORIO programma gevraagd, aangezien tot nu toe nog
geen enkele Rwandese projectaanvraag hiervoor is ingediend. De minister
zegde toe hierin verandering te gaan brengen.
Tijdens mijn veldbezoeken werd de sociaaleconomische vooruitgang op
het platteland ook duidelijk zichtbaar. Rwanda is daadwerkelijk een land in
ontwikkeling. Zo slaagt de Rwandese overheid er met Nederlandse steun
in om in een aantal districten de landbouwproductie en daarmee het
inkomen van de lokale bevolking substantieel te verhogen door een
combinatie van interventies (verbeterde zaden, kunstmest en
voorlichting). Samen met Minister van Landbouw Agnes Kalibata bezocht
ik het district Musanze waar een door Nederland gefinancierd project, met
expertise van de Universiteit van Wageningen, bijdraagt aan de verbetering van de maïs- en aardappeloogst. Ook wordt er met Nederlandse
fondsen hard gewerkt aan de verbetering van het rurale wegennet. Dit
gebeurt zoveel mogelijk arbeidsintensief zodat arme Rwandezen, met
name vrouwen, een inkomen kunnen verwerven. Ten slotte heb ik een
lokale vestiging van de Banque Populaire du Rwanda bezocht waarin de
Rabobank een belangrijk aandeel heeft. Deze bank levert voornamelijk
financiële diensten ten behoeve van de rurale bevolking.
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
H. P. M. Knapen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 237, nr. 134

4