VEILIGHEIDSBEELD
BES 2018
Een onderzoek naar praktische handvatten om criminaliteit en
onveiligheid op Bonaire, Sint Eustatius en Saba aan te pakken

INHOUD

COLOFON
Opdrachtgever:

Openbaar Ministerie Bonaire, Sint Eustatius en Saba

Auteurs:

Simone van der Zee & Daniel Hoebé

Lay out:

PRGV 100% creatie

Begeleiding publicatie:

PBS Communications

Uitgever:

Openbaar Ministerie Bonaire, Sint Eustatius en Saba

Plaats:

Kralendijk, Bonaire

Datum:

Januari 2019

INHOUD

VEILIGHEIDSBEELD
BES 2018
Een onderzoek naar praktische handvatten om criminaliteit en onveiligheid
op Bonaire, Sint Eustatius en Saba aan te pakken

<

>

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD
Voorwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
Lijst met afkortingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
Leeswijzer en samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.
2.
3.
4.

Achtergrond . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
Onderzoeksopzet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Globaal beeld van de BES-eilanden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Veiligheidsscan: vijf werelden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
De wereld van criminaliteit onder vreemdelingen .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
De wereld van lokale armoedecriminaliteit .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
De wereld van georganiseerde criminaliteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
De wereld van organisatiecriminaliteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
De wereld van ambtelijke en politieke corruptie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
5. Hoofdthema’s .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Vreemdeling en arbeid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Criminele logistieke processen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Financieel-economische criminaliteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
6. Enkele andere thema’s nader belicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
Geweld .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
Zeden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
Jeugd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
Lokale vermogenscriminaliteit en overlast . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
7. Beeld van de keten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
8. Beschouwingen en conclusies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Probleemverkenning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Probleemaanpak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
9. Risico’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
10. Aanbevelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Literatuurlijst .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Bijlage I

Geïnterviewde personen .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68

Bijlage II

Deelnemers brainstormsessies klankbordgroep . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70

Bijlage III Vragen OM BES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72

4

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

VOORWOORD
Het is de tweede keer dat het Openbaar Ministerie een Veiligheidsbeeld BES-eilanden (Bonaire, Sint
Eustatius en Saba) presenteert. De centrale vraag in dit nieuwe veiligheidsbeeld is een andere dan in 2013.
Toen ging het om de verwachtingen voor wat betreft de ontwikkeling van de veiligheid op de BES. In het
Veiligheidsbeeld 2018 gaat het om een wat meer praktisch gericht beeld dat handvatten biedt voor de
integrale aanpak van veiligheidsproblemen.
De thema’s die aan de orde komen zijn niet heel anders. Dat
zou ook bijzonder zijn. Wat wel anders is, zijn de gevolgen
van de politieke situatie in Venezuela. De uittocht van
Venezolaanse vluchtelingen neemt nog steeds toe. De
gevolgen van die uittocht raken vooral de landen Aruba,
Curaçao en het openbaar lichaam Bonaire. De bloeiende
economische situatie op Bonaire trekt overigens ook
groepen aan uit andere landen in de regio. Te denken
valt aan Peruanen, Dominicanen en Colombianen. De
gevolgen van deze toestroom op de wat langere termijn
zijn moeilijk te voorspellen, maar het is aannemelijk dat
dit voor de veiligheidsketen een grote uitdaging wordt.

heidsbeeld BES 2018 zal hierin een belangrijke bijdrage
leveren, in het bijzonder als het gaat om te komen tot
verdere - concrete - aanzetten tot een integrale aanpak
van de veiligheidsvraagstukken. Deze ontwikkeling zorgt
er ook voor dat tegelijkertijd de uitdaging verandert
waarvoor het OM BES wordt gesteld. Het is één ding om
iets aan te jagen en te zeggen dat je het nodig vindt. Het
vergt echter heel wat meer om in een dergelijke ontwikkeling ook echt mee te gaan en een betrouwbare partner
te blijken. Je kunt alleen samen aan doelen werken als
je iets van jezelf inlevert en samen met anderen keuzes
maakt en dus tevens bereid bent compromissen te sluiten.
Een andere essentiële voorwaarde is dat je die keuzes
vervolgens daadwerkelijk nakomt.

In 2016 is de nota Perspectief op de Criminaliteitsbestrijding
2016-2021 voor het Openbaar Ministerie Curaçao, Sint
Maarten en Bonaire, Sint Eustatius en Saba vastgesteld.
In het voorwoord werd uitdrukkelijk opgenomen dat een
perspectief geen actieplan is, maar een koersbepaling
en dat het richtinggevend is voor de concretisering van
beleid en acties in de jaarplannen van de verschillende
parketten. Het is geen uitputtend overzicht van het beleid
op alle thema’s waarop het OM actief is. Dat is niet anders
als het gaat om het Veiligheidsbeeld BES 2018.

Voor het Veiligheidsbeeld BES 2018 hebben de samenstellers gebruikgemaakt van informatie van de diverse
politieorganisaties, de Koninklijke Marechaussee en vele
andere organisaties in de veiligheidsketen. Voor hun
medewerking daaraan is veel dank verschuldigd. Ook
het uitgebreide wetenschappelijk onderzoek dat verricht
is door de onderzoekers mag niet onvermeld blijven.
En tenslotte een woord van dank aan de leden van de
Klankbordgroep en de Stuurgroep Veiligheidsbeeld BES.

Op het gebied van de integrale aanpak van veiligheidsproblemen vervult het Openbaar Ministerie BES al jaren
de rol van initiatiefnemer en stimulator; een rol die het
OM BES de komende jaren blijft vervullen. Het Veilig-

De procureur-generaal,
R.G. Bos

5

De hoofdofficier van justitie,
B. ter Steege

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

LIJST MET AFKORTINGEN
BES
BIA
BZK
CBS
CLP
CSV
DNB
FATF
FIOD
FIU
IND
J&V
JICN
KMar
KPCN
KvK
MHC
NLS
MO
MVV
OECD
OM BES
OMG
RCN
RST
Stinapa
SZW
TOV
TWV
UNODC
VA
VD
VHB 2013
VHB 2018
VV
WODC
WTU-BES
WvSr BES
Wwft BES
ZZP’er

Bonaire, Sint Eustatius en Saba
Bonaire International Airport
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Centraal Bureau voor de Statistiek
Criminele logistieke processen
Crimineel Samenwerkingsverband
De Nederlandsche Bank
Financial Action Task Force
Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst
Financial Intelligence Unit
Immigratie- en Naturalisatiedienst
Ministerie van Justitie en Veiligheid
Justitiële Inrichting Caribisch Nederland
Koninklijke Marechaussee
Korps Politie Caribisch Nederland
Kamer van Koophandel
Mental Health Caribbean
No Limit Soldiers
Modus Operandi
Machtiging tot voorlopig verblijf
Organisation for Economic Co-operation and Development
Openbaar Ministerie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba
Outlaw Motorcycle Gang
Rijksdienst Caribisch Nederland
Recherchesamenwerkingsteam
Stichting Nationale Parken
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Toezicht onder voorwaarden
Tewerkstellingsvergunning
United Nations Office on Drugs and Crime
Vreemdeling en arbeid
Vreemdelingendienst
Veiligheidsbeeld BES-eilanden 2013
Veiligheidsbeeld BES-eilanden 2018
Verblijfsvergunning
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
Wet Toelating en Uitzetting BES
Wetboek van Strafrecht BES
Wet ter voorkoming van witwassen en financiering van terrorisme BES
Zelfstandige zonder personeel

6

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

LEESWIJZER EN SAMENVATTING
Aangezien het laatste veiligheidsbeeld voor de BES-eilanden alweer een aantal jaar geleden is opgeleverd,
verzocht het Openbaar Ministerie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba (OM BES) de Koninklijke Marechaussee
(KMar) in 2017 om een nieuw veiligheidsbeeld te maken. De voorkeur van OM BES ging uit naar een praktisch
gericht beeld dat handvatten biedt om op korte termijn de integrale aanpak op de BES-eilanden naar een
hoger plan te tillen. Het doel van het nieuwe veiligheidsbeeld is dan ook niet zozeer het verkrijgen van inzicht
in aard, omvang en achtergronden van criminaliteitsproblemen, maar het vinden van aanknopingspunten
voor interventies. Hieronder volgt een samenvatting van dit rapport.
In hoofdstuk 1 komt de achtergrond en de focus van het
onderzoek aan de orde. Ondanks alle investeringen in
de aanpak van criminaliteit in de afgelopen jaren zijn
er hardnekkige criminaliteitsproblemen op de BES. De
samenwerking binnen de keten is vatbaar voor verbetering. OM BES heeft voor het Veiligheidsbeeld 2018 drie
onderwerpen geselecteerd: vreemdelingen en arbeid,
criminele logistieke processen en financieel-economische
criminaliteit. Daarnaast is er in het onderzoek aandacht
voor de wat meer lokale thema’s zoals woninginbraak,
inbraak in auto’s, diefstal van auto’s, diefstal van geiten,
geweld, overlast en voor thema’s die in andere delen van
de Caribische regio spelen waaronder huiselijk geweld,
incest, misbruik van minderjarigen, criminaliteit gepleegd
door jeugdigen en bendevorming.

en Maria over Saba en Sint Eustatius. Begin 2018 greep
de Rijksoverheid bestuurlijk in op Sint Eustatius omdat
daar sprake was van grove taakverwaarlozing door het
bestuur met ernstige gevolgen voor het dagelijks leven
van de bevolking van Sint Eustatius. Bonaire had te maken
met een instabiele politieke situatie en een sterke bevolkingsgroei. Op Saba was het relatief rustig. De staatkundige
veranderingen op de BES zorgden voor verbeteringen op
diverse gebieden, maar de drie eilanden kampen met
hardnekkige armoedeproblematiek en problemen die
daarmee in verband kunnen staan, zoals problematische
schulden, alcohol- en drugsgebruik, overgewicht, huiselijk
geweld en verwaarlozing van kinderen. De verwachtingen van veel inwoners was dat zij het economisch beter
zouden krijgen door de staatkundige wijzigingen. Dit is
niet waargemaakt.

De onderzoeksopzet staat centraal in hoofdstuk 2. Bij
de onderzoeksvragen is onderscheid gemaakt tussen
vragen met betrekking tot de verkenning van de veiligheidsproblemen en vragen met betrekking tot de aanpak
daarvan. Er is gebruikgemaakt van vier methoden van
onderzoek: literatuuronderzoek, brainstormsessies met
een klankbordgroep, semigestructureerde interviews
met veiligheidspartners en kenners van de eilanden en
analyse van informatie uit verschillende systemen. Een
van de problemen waar tijdens het onderzoek tegenaan
is gelopen, is het gebrek aan informatie, vooral op het
terrein van de OM BES-thema’s. Daardoor is bij het schetsen van het beeld voornamelijk geleund op informatie
uit de interviews en informatie uit wetenschappelijke
onderzoeken en evaluatierapporten over de BES-eilanden
en de Caribische regio.

In hoofdstuk 4 wordt een ‘helikopterblik’ geworpen op de
verschijningsvormen van criminaliteit op de BES. Hierbij
valt op dat er op Bonaire vijf werelden zijn te onderscheiden waarin criminele activiteiten plaatsvinden. Op Saba
en Sint Eustatius zijn niet alle werelden te vinden. De
werelden zijn niet nieuw. Ze hebben wel nieuwe impulsen
gekregen door de staatkundige veranderingen. Aan de
onderkant van de samenleving bevindt zich de wereld
van de illegale en legale vreemdelingen. Vanwege de
relatieve welvaart is Bonaire in trek bij vreemdelingen uit
de regio die op zoek zijn naar een beter bestaan. Illegale
migratie vanuit Venezuela springt momenteel het meest
in het oog. Hoewel veel migranten door hard werken een
bestaan proberen op te bouwen, belanden sommige van
hen in de criminaliteit, hetzij als dader, hetzij als slachtoffer van mensenhandel. Daarnaast valt op dat de groep
legale Chinese migranten een steeds belangrijkere rol
lijkt te spelen en vooral op Bonaire een groot deel van
de middenstand overneemt. Uit opsporingsonderzoeken
op andere eilanden is gebleken dat sommige Chinese

Hoofdstuk 3 bevat een globaal beeld van de ontwikkelingen
op de BES-eilanden. Tijdens het onderzoek voor het veiligheidsbeeld 2018 was het letterlijk en figuurlijk onrustig
op de BES. In september 2017 raasden de orkanen Irma

7

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

ondernemers actief zijn op het gebied van underground
banking, mensenhandel en mensensmokkel.

en misbruik maken van een economische machtpositie.
Verschillende van deze vormen van criminaliteit vinden
ook plaats op Bonaire. Het zicht op wat zich afspeelt in
deze wereld is echter beperkt. De gevolgen van dergelijke
activiteiten voor kleine eilanden kunnen desastreus zijn.

De tweede wereld is de wereld van de lokale armoedecriminaliteit. Zoals uit hoofdstuk 3 al bleek, is de armoede
onder de bevolking van de eilanden gestegen. Onder
meer door de migratie van kapitaalkrachtige Europese
Nederlanders naar Bonaire is de ongelijkheid van inkomens
toegenomen. Er wordt steeds meer bewijs gevonden voor
de relatie tussen inkomensongelijkheid en criminaliteit.
Ongelijkheid zorgt daarnaast voor een afname van het
sociale en institutionele vertrouwen van de mensen aan de
onderkant van de maatschappelijke ladder. De schadelijke
effecten van ongelijkheid hebben hun uitwerking op
mensen in alle lagen in de samenleving, ook op de mensen
in de bovenste lagen.

De laatste wereld is die van de ambtelijke en politieke
corruptie. Ook over deze wereld is niet veel bekend, maar
zeker is dat corruptie, patronage, cliëntelisme en nepotisme
op de BES voor komen. De staatkundige wijzigingen hebben
daarin vooralsnog nauwelijks verandering gebracht. Een
onderwerp dat in het onderzoek vaak ter sprake is gebracht,
is de ondoorzichtige wijze van de uitgifte van grond in
erfpacht. Dit wordt wel het ‘speeltje van de bovenwereld’
genoemd. Op het terrein van integriteitsbeleid zijn op
Bonaire en Sint Eustatius nog flinke stappen te maken.
De Rijksoverheid lijkt wat betreft integriteit niet altijd het
goede voorbeeld te geven.

Wereld drie is de wereld van de georganiseerde criminaliteit. De BES-eilanden spelen misschien geen grote
rol op het terrein van de internationale georganiseerde
criminaliteit, maar ze blijven niet buiten schot. Het Caribisch gebied is nog altijd aantrekkelijk voor het vervoer
van drugs, wapens, mensen en geld en uit diverse bronnen blijkt dat er een stijging is van de hoeveelheid drugs
die de wateren rond de eilanden passeert. Ook hebben
bepaalde groeperingen ontdekt dat mensensmokkel en
mensenhandel bijzonder lucratief zijn, mede vanwege de
situatie in Venezuela. Bonaire doet dienst als overslagpunt
voor drugs. Leden van georganiseerde criminele groeperingen worden regelmatig op het eiland gesignaleerd. Te
denken valt hierbij aan vertegenwoordigers van Outlaw
Motorcycle Gangs (OMG’s), Caribische bendes zoals de No
Limit Soldiers (NLS), Nederlandse poldermaffia en Venezolaanse en Colombiaanse groeperingen. Soms werken
deze groeperingen samen met Bonairiaanse criminelen.
Daarnaast zijn er signalen dat piraterij in het Caribisch
gebied weer toeneemt.

De hoofdthema’s van OM BES komen in hoofdstuk 5 aan
bod. De thema’s zijn: vreemdeling en arbeid, criminele
logistieke processen en financieel-economische criminaliteit. Al eerder kwam aan de orde dat de informatiepositie op verschillende thema’s beperkt is. Dit geldt vooral
voor de minder zichtbare vormen van criminaliteit. Over
de hoofdthema’s van OM BES is veel minder bekend
dan over woninginbraken en autodiefstal bijvoorbeeld.
Deels komt dit door het veelal verborgen karakter van
de criminaliteit die gerelateerd is aan de hoofdthema’s.
Doorgaans zijn dit geen misdrijven waarvan aangifte wordt
gedaan. Daarom is het noodzakelijk dat de betreffende
instanties actief opsporen. Probleem hierbij is dat diverse
organisaties die bij de bestrijding zijn betrokken vanuit
Nederland opereren en pas bij signalen vanuit de BES in
actie kunnen komen.
Bij het thema vreemdeling en arbeid gaat het om verschillende misdrijven, waaronder mensenhandel, mensensmokkel, arbeidsuitbuiting, illegale prostitutie en corruptie
bij het aanvragen en verlenen van tewerkstellings- en
verblijfsvergunningen. Dit thema is uiteraard sterk verbonden met de wereld van criminaliteit onder illegale
en legale vreemdelingen en daarmee met alle andere
werelden. Sommige vreemdelingen spelen een rol bij de
georganiseerde criminaliteit of zijn daar slachtoffer van,

Organisatiecriminaliteit is de vierde wereld. Hierbij
gaat het om criminaliteit gepleegd door medewerkers
van legale ondernemingen of door ondernemingen zelf
in de uitoefening van hun reguliere werkzaamheden.
Organisatiecriminaliteit is een containerbegrip voor
allerlei illegale activiteiten, zoals fraude, verduistering,
belastingontduiking, illegale tewerkstelling, milieudelicten

8

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

zoals van mensenhandel. Andere vreemdelingen worden
uitgebuit door organisaties in de bouw en in de horeca. Bij
gebrek aan werk vervallen sommigen in criminaliteit. Er zijn
diverse netwerken van legale en illegale vreemdelingen
die worden gefaciliteerd door leden van de bovenlaag.
Uit aanvullend onderzoek voor dit veiligheidsbeeld door
een Venezolaanse socioloog blijkt dat sprake is van een
silent invasion van Bonaire door Venezolaanse vluchtelingen die onder meer per boot naar Bonaire komen en
daar ondergronds leven.

trends die respondenten rapporteren en de werkelijke
cijfers. Op zich is dat niet vreemd want er is altijd een
verschil tussen de werkelijke criminaliteit en de geregistreerde criminaliteit. Daarbij komt dat huiselijk geweld
en zedendelicten nog steeds taboeonderwerpen zijn
waardoor aangifte of melding achterwege blijft. Op alle
eilanden wordt een toename van geweld gesignaleerd,
zowel voor wat betreft vechtpartijen als huiselijk geweld.
Vooral het laatste wordt alom gezien als het grote lokale
probleem van de BES.

Het thema criminele logistieke processen loopt eveneens
als een rode draad door de diverse werelden heen. Bij
vrijwel alle misdrijven komen eenvoudige of complexe
logistieke processen kijken. Doorvoer van drugs, wapens
en mensen vindt plaats via de luchthaven en de haven.
Tevens wordt gebruikgemaakt van het feit dat de kustlijn
grotendeels onbewaakt is. De smokkelnetwerken zijn vaak
‘multicultureel’ samengesteld. De leden van dit soort
netwerken zijn uitermate flexibel, weten precies wat ze
moeten doen om onder de radar te blijven en wisselen
razendsnel van werkwijzen.

Volgens respondenten komen zedenmisdrijven eveneens
veel voor op de BES, al blijkt dat niet uit de beschikbare
cijfers. Te denken valt hierbij vooral aan misbruik van
minderjarigen, illegale prostitutie en incest. Wat tevens
een groot probleem wordt genoemd, is de wijze waarop
de jeugd zich ontwikkelt. Er zijn zorgwekkende trends
zichtbaar, variërend van agressie op school, spijbelen,
vernielen, stelen, drugsgebruik tot bendevorming. De
problemen beginnen op steeds jongere leeftijd. Criminele bendes maken gebruik van jongeren voor hand- en
spandiensten. De meeste jongeren die voor problemen
zorgen, komen uit probleemgezinnen. Opvangmogelijkheden ontbreken en kinderen worden na schooltijd aan
hun lot overgelaten.

Over het derde thema, financieel-economische criminaliteit, is de minste informatie voorhanden. Hierbij
gaat het voornamelijk om misdrijven die de integriteit
van het financiële stelsel aantasten zoals witwassen en
allerlei vormen van fraude met hypotheken, vastgoed,
identiteiten en beleggingen. Ook cybercrime kan hieronder vallen, alleen is er nog weinig zicht op cybercrime
op de BES. Wel zijn er een paar gevallen van skimming
bekend. Over witwassen en de schadelijke effecten voor
de kleine eilanden is wel wat meer bekend. Vrijwel alle
werelden hebben witwasbehoeften en met name Bonaire is aantrekkelijk voor witwassers. Het is nog steeds
vrij gebruikelijk om grote bedragen cash te voldoen, er
zijn allerlei investeringsmogelijkheden waarbij weinig
lastige vragen worden gesteld en het witwasbewustzijn
van sommige meldingsplichtige instanties is nog niet heel
goed ontwikkeld, al wordt daar wel aan gewerkt.

Lokale vermogenscriminaliteit is het laatste thema van
hoofdstuk 6. Met name op Bonaire spelen diverse hardnekkige criminaliteitsfenomenen, waaronder woninginbraken,
diefstal van auto’s, diefstal uit auto’s op duikplaatsen en
geitendiefstal. Alcoholgebruik en de daarmee gepaard
gaande problemen zoals overlast en verkeersongelukken,
blijven ook een punt van zorg. Andere veelvoorkomende
misdragingen in het verkeer zijn: rijden zonder gordel,
bellen of appen achter het stuur, veel te hard rijden en
feveren, dat wil zeggen het uithalen van gevaarlijke kunsten
op de openbare weg met een motorvoertuig. Ten slotte
zie je vooral op Bonaire en Sint Eustatius milieudelicten
en overtredingen zoals het illegaal dumpen van afval, aantasting van het koraal door onzorgvuldigheid van duikers,
snorkelaars en bestuurders van boten of door het lozen
van afvalstoffen in zee. En er wordt gestroopt en ook
beschermde diersoorten worden gevangen en gedood.

In hoofdstuk 6 worden enkele andere thema’s nader
belicht, te weten geweld, zeden, jeugd, lokale vermogenscriminaliteit en overlast. Op het terrein van geweld
en zeden lijkt er een discrepantie te bestaan tussen de

9

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Was de aandacht tot nu toe gericht op de verschillende vormen van criminaliteit, in hoofdstuk 7 staat de
rechtshandhavingsketen in de schijnwerpers. Organisaties
lijken vooral bezig te zijn met het blussen van branden.
Niet alle instanties zijn qua capaciteit en expertise goed
toegerust op hun taak. Op casusniveau wordt in het
Veiligheidshuis op Bonaire goed samengewerkt, maar
de keten is nog zwak. Respondent spreken over een
kloof tussen de instanties van de openbare lichamen
en die van de Rijksdienst Caribisch Nederland waardoor
bepaalde taken tussen wal en schip raken. Saba en Sint
Eustatius lijken er bekaaid vanaf te komen doordat veel
organisaties hun hoofdvestiging op Bonaire hebben. Het
schort niet aan aandacht voor problemen want er is een
keur aan onderzoeken gedaan naar diverse aspecten van
de rechtshandhaving op de BES en er zijn allerlei actieplannen, taskforces en werkgroepen. De opbrengst van
het geheel is echter nog te mager. Verder valt op dat de
samenleving, maar ook overheidsinstanties vooral naar
politie en justitie kijken voor de aanpak van criminaliteit,
terwijl iedereen hierin een taak heeft. Zelfredzaamheid
van ondernemers en burgers en participatie van andere
organisaties wordt nog onvoldoende gestimuleerd.

de veiligheid van toeristen betreft: toeristen worden wel
eens slachtoffer van vermogenscriminaliteit, alleen niet op
grote schaal. In dit onderzoek komt nog een ander risico
van het toerisme naar voren en dat is de kwetsbaarheid
van deze sector voor witwassen, bijvoorbeeld bij de
bouw en exploitatie van toeristenaccommodaties. De
hospitalitysector wordt daarnaast in verband gebracht
met illegale tewerkstelling en arbeidsuitbuiting.
Als tweede risico werden de nadelige effecten van de
transitie genoemd, waaronder sociale onrust en financiële problemen onder de bevolking. De aanhoudende
armoedeproblematiek heeft inderdaad een neerwaartse
spiraal veroorzaakt, met sociale problemen als gevolg. Het
derde risico was de ontwikkeling van de ondersteuning
door Nederland. In die periode had Nederland te maken
met een crisis. Dat lijkt nu geen punt van zorg meer te
zijn. De Rijksoverheid heeft voor de komende jaren extra
geld uitgetrokken om onder meer de armoede op de
BES terug te dringen. Het vierde en laatste risico was de
ontwikkeling van de invloed van criminele netwerken bij
grensoverschrijdende criminaliteit en dan met name de
wervingskracht van dergelijke groeperingen op jongeren
met weinig toekomstperspectief en de aantrekkingskracht
van de relatief welvarende BES-eilanden op criminelen
uit omringende landen. In het onderzoek voor dit veiligheidsbeeld zijn aanwijzingen gevonden die er op duiden
dat dit geen denkbeeldig risico is.

De beschouwingen en conclusies zijn te vinden in hoofdstuk 8. Een deel van de conclusies zijn al bij de vorige
hoofdstukken besproken. Over het geheel genomen lijkt
de situatie ten opzichte van het vorige veiligheidsbeeld
niet erg veranderd te zijn. De informatiepositie is nog
steeds beperkt en interventies op de BES hebben vaak
het karakter van symptoombestrijding. De basis van veel
organisaties is nog niet op orde en hun sterkte is niet
berekend op de opgaven waarvoor de BES staat en de
toename van de bevolking op Bonaire. Een ander punt
is dat het toezicht op de grenzen - zowel in figuurlijke zin
als in letterlijke zin - beperkt is waardoor het lijkt alsof
op de BES alles kan en alles mag.

Naast deze risico’s dienden zich nieuwe risico’s aan, zoals
het risico van een steeds grotere vluchtelingenstroom
vanuit Venezuela en de ‘doorontwikkelingen’ van de
netwerken die Venezolanen ondersteunen en de netwerken die hen uitbuiten. Nog een risico is de opmars
van Chinese ondernemers die op Bonaire een groot deel
van de middenstand overnemen en investeren in onroerend goed, maar waarvan ook vermoedens bestaan dat
sommigen zich bezighouden met underground banking,
witwassen en illegale prostitutie. Een laatste risico is de
aantrekkelijkheid van Bonaire en in mindere mate Sint
Eustatius voor witwassers.

In hoofdstuk 9 is er aandacht voor de risico’s die in het
vorige veiligheidsbeeld zijn geïdentificeerd en voor de
huidige risico’s. De ontwikkeling van het toerisme werd in
2013 gezien als risico vanwege de economische afhankelijkheid van de BES-eilanden van de toeristensector. Mede
daarom is zorg voor het milieu en de veiligheid van toeristen
essentieel. Het milieu heeft nog te weinig prioriteit. Wat

In hoofdstuk 10 zijn de aanbevelingen te vinden. De eerste
aanbeveling is: houd de grenzen in de gaten. Aanbevolen
wordt het toezicht te versterken op de ‘natte en droge’

10

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

grenzen van alle drie de BES-eilanden. Bij de aanpak van
grensoverschrijdende georganiseerde criminaliteit is versterking van de grenzen essentieel. Ergens in het criminele
proces moet een fysieke grens worden overschreden en
daar zijn - in samenwerking met regionale en internationale
partners - de zwakke plekken in de criminele logistieke
processen te vinden. Door het toezicht op de grenzen
te verbeteren, wordt in feite op alle hoofdthema’s geïntervenieerd. Tevens kan dit helpen om de informatiepositie te verbeteren voor het volgende veiligheidsbeeld.
Aandacht voor ‘niet fysieke’ grenzen is ook noodzakelijk.
Het algemene beeld is dat er op de BES te weinig wordt
gehandhaafd. Veel instanties dweilen met de kraan open.
Om echt betekenisvol te interveniëren, moeten instanties
begrenzen, beschermen en bekrachtigen, zodat dweilen
op termijn overbodig is. Bij het aangeven van grenzen is
ook handhaving van de kleine norm essentieel.

in plaats van te wachten tot alle wetgeving er is en alles op
orde is. Naast dat het belangrijk is met elkaar de integrale
samenwerking vorm te geven, is het ook zaak taken helder
te verdelen. Er zijn te veel werkgroepen, taskforces en
ketenoverleggen. Aanbevolen wordt om ‘af te slanken’ en
taken goed en duidelijk te beleggen, bijvoorbeeld aan de
hand van het ‘vijfwereldenmodel’ uit hoofdstuk 4.

Aanbeveling twee is om het simpel en overzichtelijk te
houden. Er lijken barrières te zijn om de integrale aanpak niet
alleen op papier te zetten, maar daadwerkelijk in de praktijk
uit te voeren. De beste manier om deze barrières te slechten
is om op een concreet onderwerp waar iedereen de urgentie
van inziet, gewoon te gaan beginnen, werkenderwijs de
hindernissen weg te nemen en geen ingewikkelde structuren
op te zetten. Gezien de voorgaande aanbeveling is het
voorstel de focus in het kader van integrale samenwerking
op Bonaire in eerste instantie te richten op het thema
vreemdeling en arbeid. Voor Saba en Sint Eustatius lijkt
de integrale aanpak van lokale problematiek, waaronder
geweldsmisdrijven, zedenmisdrijven en lokale drugshandel,
voorrang te verdienen.

De vierde aanbeveling is om iedereen verantwoordelijk
te maken voor criminaliteitsbeheersing. Criminaliteitsproblemen zijn sociale problemen die je bij de wortel moet
aanpakken. Daar is een rol en een taak weggelegd voor alle
overheidssectoren, de particuliere sector en de burgers.
Deze laatste groep is bijvoorbeeld essentieel in het geval
van lokale problemen zoals huiselijk geweld en seksueel
misbruik van jongeren. Het is zaak het zwijgen hierover te
doorbreken. Hiermee is meteen een brug geslagen naar
de laatste en belangrijkste aanbeveling: houd het welzijn
van de jeugd in de gaten. Volgens een bekend gezegde
heeft de jeugd de toekomst. Dat gaat echter niet vanzelf.
De realiteit voor veel kinderen op de BES is dat ze weinig
perspectief hebben en kampen met problemen op tal van
terreinen. Om jeugdcriminaliteit te voorkomen in plaats
van te bestrijden is samenhangend beleid noodzakelijk.

Houd de BES schoon is de derde aanbeveling. Het behoud
van het milieu en in het bijzonder het koraal is voor het
toerisme van essentieel belang. Aandacht voor milieudelicten en -overtredingen is de komende jaren noodzakelijk.
Houd ook het bedrijfsleven en de overheid ‘schoon’ om
te voorkomen dat de eilanden in een negatieve spiraal
terechtkomen waarbij macht in handen komt van ‘foute’
bedrijven en politici die vooral hun eigen belangen op
het oog hebben.

Houd het simpel geldt ook voor de uitwisseling van informatie
tussen de organisaties op de BES en de uitwisseling in de
regio of op het internationale vlak. Al jaren wordt van alle
kanten gepleit voor meer uitwisseling, maar er lijkt op dit
punt nog te weinig voortgang te zijn. De kans is klein dat
dit op korte termijn wordt vlotgetrokken. Door met elkaar
te focussen op één thema en een manier te vinden het
informatieproces op dat thema te verbeteren en het vooral
niet te moeilijk te maken, kunnen de veiligheidspartners gezamenlijk een nieuwe impuls geven aan de integrale aanpak.
Ook op andere terreinen is het raadzaam pragmatischer te
werken en de grenzen van de mogelijkheden op te zoeken

De aanpak van criminaliteit is zoals gezegd een gedeelde
verantwoordelijkheid van alle partijen. De veelsoortigheid
van de problemen op de BES vraagt van de partners een
relatief hoog niveau van interdisciplinaire samenwerking.
Dat vergt besef van wederzijdse afhankelijkheid, flexibiliteit,
collectief eigendom van doelen, vertrouwen in elkaar en
commitment om daadwerkelijk wat te veranderen. Om
deze voorwaarden te vervullen is een bewust proces
nodig waarin men naar elkaar toe groeit en daar moet
tijd en energie in worden gestoken.

11

INHOUD

VEILIGHEIDSBEELD 2018

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

1. ACHTERGROND
Het laatste veiligheidsbeeld van Bonaire, Sint Eustatius en Saba (BES-eilanden) is vijf jaar geleden opgeleverd.
Dankzij dit veiligheidsbeeld uit 2013, de vele rapportages1 die daarna zijn verschenen, diverse analyses van
opsporingsinstanties en de kleinschaligheid van de eilandgemeenschappen, is er volgens het Openbaar
Ministerie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba (OM BES) nog steeds een redelijk goed beeld van criminaliteit
en onveiligheid op de drie eilanden. Ook de oorzaken van criminaliteit in het Caribisch gebied zijn grotendeels
bekend. Bij het verlenen van de opdracht voor een nieuw veiligheidsbeeld aan de Koninklijke Marechaussee
(KMar) verzocht OM BES daarom om een wat meer praktisch gericht veiligheidsbeeld. In dit hoofdstuk
wordt de achtergrond van de opdracht van OM BES kort toegelicht.
De afgelopen jaren is op de BES veel geïnvesteerd in
criminaliteitsbestrijding. Sommige problemen blijken
echter hardnekkig te zijn of blijven onderbelicht. De
samenwerking in de keten laat ruimte voor verbetering.
Wegens beperkte capaciteit en het ontbreken van expertise op een aantal terreinen moet OM BES voortdurend
keuzes maken. Het is simpelweg niet mogelijk om alle
problemen aan te pakken. Daarom is het zaak de beschikbare capaciteit zo efficiënt en effectief mogelijk in
te zetten. Dit is de achtergrond van de wens van OM BES
om geen nieuw diepgaand wetenschappelijk onderzoek
te laten uitvoeren, maar een onderzoek naar praktische
handvatten om op korte termijn de integrale aanpak op
de eilanden naar een hoger plan te tillen. Hierbij gaat
het vooral om de vraag welke interventies2 mogelijk zijn
en welke veiligheidspartners daarvoor de aangewezen
instantie zijn. Doel van het nieuwe veiligheidsbeeld is dan
ook niet zozeer het verkrijgen van inzicht in aard, omvang
en achtergronden, maar het leggen van een basis voor een
‘breed palet aan maatregelen voor een integrale aanpak’.

thema’s waar de lokale samenlevingen het meeste last van
hebben, zoals woninginbraak, inbraak in auto’s, diefstal van
auto’s, diefstal van geiten, geweld en illegale straatraces.
Tevens is onderzocht of bepaalde fenomenen die in andere
delen van de Caribische regio een probleem vormen
eveneens op de BES spelen, waaronder huiselijk geweld,
incest, misbruik van minderjarigen, jeugdcriminaliteit en
gangvorming. Uiteraard is daarnaast gekeken naar nieuwe
of minder in het oog springende veiligheidsproblemen.
Hoewel het niet de opzet was van het onderzoek is er in
deze rapportage op sommige punten toch aandacht voor
oorzaken en risicofactoren. OM BES stelt terecht dat al veel
bekend is over de oorzaken van criminaliteit en onveiligheid
in het Caribisch gebied, maar de ontwikkelingen op de
BES-eilanden en de wereld daar omheen zijn sinds het
vorige veiligheidsbeeld snel gegaan en dat heeft impact op
criminaliteit. Daarbij komt dat de wetenschap behoorlijke
stappen maakt. Er is een keur aan onderzoek gedaan
op het terrein van de criminologie waardoor bekende
verbanden in een ander daglicht komen te staan. Hierdoor
ontstaat een completer beeld van de ontwikkeling van
crimineel gedrag en de factoren die daarop van invloed
zijn. Dit levert nieuwe kennis op over het voorkomen
en terugdringen van criminaliteit. Om een effectieve en
duurzame integrale aanpak te kunnen formuleren, is het
nodig deze nieuwe inzichten bij het beleid te betrekken.
Tot zover de overwegingen die geleid hebben tot de
onderzoeksopzet van dit veiligheidsbeeld. In het volgende
hoofdstuk wordt de onderzoeksopzet toegelicht.

Concreet heeft OM BES gevraagd om ‘een gemotiveerde
agenda voor de discussie over de te nemen stappen om
met behulp van een integrale aanpak veiligheidsproblemen
aan te pakken’. Dit betekent dat de aandacht bij het
samenstellen van het nieuwe veiligheidsbeeld is uitgegaan
naar de vertaling van kennis naar de praktijk en dan
vooral de vertaling naar effectieve, haalbare, duurzame
en ‘betekenisvolle’ interventies. Vooraf heeft OM BES
drie onderwerpen geselecteerd om nader uit te diepen:
vreemdelingen en arbeid, criminele logistieke processen en
financieel-economische criminaliteit. Deze onderwerpen
staan dan ook centraal. Daarnaast is er aandacht voor

1 Zie hiervoor bijlage IV van de digitale versie van dit veiligheidsbeeld waarin een samenvatting is opgenomen van de voor de BES relevante onderzoeksrapportages,
evaluaties en beleidsstukken die na het Veiligheidsbeeld 2013 verschenen zijn.
2 Onder interventie wordt in dit onderzoek verstaan: elke doelbewuste ingreep om veiligheidsproblemen te beïnvloeden door rechtshandhavingsinstanties en hun
partners in de breedste zin van het woord.

13

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

2. ONDERZOEKSOPZET
Het doel van het Veiligheidsbeeld BES 2018 (VHB 2018) is het ontwikkelen van een gemotiveerde agenda
voor de integrale aanpak van veiligheidsproblemen op de BES-eilanden. Dit betekent dat in kaart moet
worden gebracht hoe de huidige veiligheidssituatie op de BES eruitziet, welke mogelijkheden er zijn voor
beïnvloeding van criminaliteit, welke interventies daarbij passen en wie deze interventies moeten uitvoeren.
Hieronder komt aan de orde op welke wijze het onderzoek is opgezet. Aan bod komen de onderzoeksvragen,
de methoden van onderzoek en de uitvoering van het onderzoek.
1. Literatuuronderzoek

Bij het formuleren van de onderzoeksvragen is onderscheid
gemaakt tussen de vragen die betrekking hebben op de
verkenning van de veiligheidsproblemen enerzijds en op
de aanpak van de problemen anderzijds. Voor wat betreft
de verkenning gaat het om de volgende onderzoeksvragen:
•W
 elke ontwikkelingen zijn waar te nemen in de BESsamenlevingen?
•W
 elke veiligheidsproblemen spelen er momenteel of
in de nabije toekomst?
•W
 at zijn de kenmerken van deze
veiligheidsproblemen?
•W
 elke gelegenheidsstructuren zijn er op de BESeilanden?
•W
 elke instanties zijn aanwezig en wat is hun rol?
•W
 elke interventies zijn mogelijk?

Vooraf, tijdens en voor een deel ook na het uitvoeren
van de andere onderzoeksmethoden is een uitgebreid
literatuuronderzoek verricht. Er is de afgelopen jaren
veel onderzoek gedaan naar allerlei aspecten van de
rechtshandhaving en maatschappelijke ontwikkelingen
op de BES-eilanden door onder meer de Raad voor de
rechtshandhaving, het College voor de Rechten van de
Mens, Unicef, de diverse Nederlandse ministeries en het
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum
van het ministerie van Justitie en Veiligheid (WODC). De
aandacht is primair uitgegaan naar onderzoeken op het
terrein van de rechtshandhaving, maar er is ook literatuur
bestudeerd over de cultuur op de BES-eilanden en de
ontwikkelingen sinds de staatkundige veranderingen.
Daarnaast is deskresearch gedaan naar trends op het
gebied van criminaliteitsbestrijding in andere landen. De
literatuurlijst is achterin dit rapport te vinden. Tevens is een
samenvatting gemaakt van de voornaamste bevindingen
uit de literatuur (bijlage IV)3. Tot slot is een lijst opgesteld
met aanbevelingen uit eerdere rapportages (bijlage V).

In het kader van de probleemaanpak zijn
onderzoeksvragen meegenomen zoals:
• Welke beïnvloedingsmogelijkheden zijn er?
• Welke interventies zijn passend?
• Op welk onderdeel van de veiligheidsketen hebben
de interventies betrekking?
• Onder welke condities kan effect worden verwacht?
• Welke overige kritische factoren spelen een rol?
• Wie moet bepaalde interventies uitvoeren?
• Hoe kan uitvoering van de interventies worden bereikt?
• Hoe kan het effect van de interventies worden
gemonitord?

2. Brainstormsessies met de klankbordgroep
Op Bonaire zijn twee brainstormsessie gehouden met
een klankbordgroep, bestaande uit medewerkers van
veiligheidspartners die een rol spelen bij de drie thema’s
van OM BES: vreemdelingen en arbeid, criminele logistieke
processen en financieel-economische criminaliteit. Doel
van de eerste brainstormsessie was het informeren van
de partners en hen gezamenlijk laten meedenken over de
richting. Tijdens de tweede sessie zijn enkele resultaten van
het onderzoek voorgelegd en is met elkaar nagedacht over
oplossingen. Deze bijeenkomsten bleken een uitstekende
gelegenheid om betrokkenheid te creëren bij de partners
die een aandeel moeten leveren bij de aanpak van de
veiligheidsproblemen. Het wegnemen van de structurele
oorzaken van criminaliteit en onveiligheid ligt vaak niet

Methoden van onderzoek
Voor de uitvoering van het onderzoek is gebruikgemaakt
van vier methoden van onderzoek: een literatuuronderzoek, brainstormsessies met een klankbordgroep, semigestructureerde interviews en analyse van informatie
uit systemen.

3 Bijlage IV en V zijn alleen opgenomen in de digitale versie van dit rapport.

14

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

4. Analyse van informatie in systemen

op het terrein van politie en justitie, maar op het terrein
van de partners. In de bijlagen is een lijst te vinden met
de namen van de deelnemers aan de brainstormsessies
(bijlage II).

Bij de analyse van informatie in diverse systemen gaat
het voornamelijk om de informatie die te vinden is in
de systemen van KPCN en de KMar. De systemen van
de KMar zijn zelfstandig geraadpleegd door een van de
onderzoekers. Voor de informatie in Actpol is veelvuldig
gebruikgemaakt van de medewerkers van de Informatie
Unit van KPCN die zeer bereid waren informatieverzoeken
uit te voeren. Ook het CBS leverde meerdere malen
informatie aan. Tevens is bij een aantal andere organisaties
informatie opgevraagd en verkregen.

3. Interviews
De belangrijkste methode van onderzoek bestond uit het
houden van interviews met veiligheidspartners en anderen
die zicht hebben op wat er op de BES-eilanden gebeurt,
zoals wetenschappers en journalisten.4 Er zijn nagenoeg
honderd interviews afgenomen op Bonaire, Sint Eustatius,
Saba en in Nederland. Tijdens de interviews is gewerkt
met een semigestructureerde vragenlijst met daarin de
specifieke vragen van OM BES over de drie thema’s (bijlage
III). Daarnaast zijn deelonderzoeksvragen meegenomen
in de gesprekken. De overige vragen zijn afgestemd
op de functie en organisatie van de respondenten. De
respondenten vormen een bont gezelschap, zowel voor
wat betreft hun eigen positie als wat betreft het type
organisatie (bijlage I).

Uitvoering
Het onderzoek is gestart in augustus 2017. Vanwege de
orkanen Irma en Maria en de nasleep daarvan op de
bovenwindse eilanden, lag de focus in de eerste maanden
vooral op Bonaire. In maart 2018 is onderzoek gedaan op
Saba en Sint Eustatius. In de startnotitie voor het VHB 2018
gaf OM BES aan dat er al een redelijk goed beeld is van
de criminaliteit op de drie eilanden en dit is ook zo, maar
dat betekende niet dat het eenvoudig was om informatie
boven water te halen. Dit geldt in het bijzonder voor de
drie door OM BES geprioriteerde thema’s die veel minder
zichtbaar zijn dan de lokale criminaliteit. Dit punt komt
verderop in het rapport aan de orde. Tevens bleek dat
informatie toch vooral in de hoofden van de respondenten
zit en vaak niet is vastgelegd in de systemen.

Bij de interviews met medewerkers van veiligheidspartners valt onder meer te denken aan medewerkers
van het OM, de rechterlijke macht, het Korps Politie
Caribisch Nederland (KPCN), het Recherchesamenwerkingsteam (RST), de Koninklijke Marechaussee (KMar),
de Kustwacht, de Reclassering, de Justitiële Inrichting
Caribisch Nederland (JICN), het Bureau Slachtofferhulp,
de Belastingdienst, Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(SZW) en de coördinator van het Veiligheidshuis. Ook
is gesproken met ambtenaren van bij de BES betrokken
ministeries en andere organisaties met een rol op de BES
waaronder de Financial Intelligence Unit Nederland (FIU),
de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (FIOD) en de
Rijksrecherche. Tevens zijn interviews gehouden met de
gezaghebbers of hun secretarissen en medewerkers van
de verschillende onderdelen van de openbare lichamen,
zoals maatschappelijk werkers, leerplichtambtenaren,
onderwijzers, medewerkers van de Stichting Nationale
Parken (Stinapa) en de directie Toezicht en Handhaving.
Ten slotte is gesproken met ondernemers, medewerkers
van stichtingen, de Kamer van Koophandel (KvK) en Bonaire
International Airport (BIA).

Wat het onderzoek ook bemoeilijkte, is de versnippering
op de BES-eilanden. Er zijn veel organisaties, zowel van
het Rijk als van de openbare lichamen, die allemaal een
deel van de veiligheidstaak op de BES-eilanden voor hun
rekening nemen. Elke organisatie beschikt over een stukje
van de puzzel, maar er ontbreken nogal wat stukjes. Het is
gelukt om voldoende puzzelstukjes bij elkaar te brengen
om een beeld te geven van de veiligheidssituatie op de
BES, al is dit beeld niet volledig. De resultaten van de vier
bovengenoemde onderzoeksmethoden zijn verwerkt in
deze rapportage die dient als nadere onderbouwing van het
‘palet aan maatregelen’ waar OM BES om heeft gevraagd.
In het komende hoofdstuk wordt, met een beknopte
weergave van de ontwikkelingen op de BES-eilanden in
de afgelopen vijf jaar, de achtergrond geschetst van de
resultaten van het onderzoek.

4De geïnterviewde personen worden in het rapport uitgeduid als respondenten. De resultaten van de interviews zijn geanonimiseerd verwerkt.

15

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

3. GLOBAAL BEELD VAN DE BES-EILANDEN
Ten tijde van het onderzoek voor het Veiligheidsbeeld BES 2013 bestond Caribisch Nederland slechts kort.
Destijds was de impact van de wijziging van de staatkundige structuur niet goed te voorzien. Inmiddels
heeft zich wel een beeld afgetekend en dit beeld is van belang om de ontwikkelingen op het gebied van
criminaliteit en onveiligheid te kunnen plaatsen. In dit hoofdstuk wordt daarom op hoofdlijnen aandacht
besteed aan wat er sinds 2013 op de BES-eilanden is gebeurd.
Het was letterlijk en figuurlijk onrustig op de BES-eilanden
in de periode van het onderzoek voor dit veiligheidsbeeld.
Begin september 2017 raasde de orkaan Irma over de
bovenwindse eilanden en trof onder meer Saba en Sint
Eustatius. Vlak daarop volgde de orkaan Maria die voor
veel overlast van regen zorgde. Ook de gevolgen van de
‘staatkundige orkaan’ dienden zich op de BES-eilanden
de afgelopen jaren in volle omvang aan. Op Sint Eustatius
was dat het meest zichtbaar. In februari 2018 greep de
Rijksoverheid daar bestuurlijk in omdat het bestuur zich
schuldig zou maken aan ‘grove taakverwaarlozing’.5 Een
commissie van wijzen concludeerde dat sprake was van
wetteloosheid, financieel wanbeheer, discriminatie,
intimidatie, bedreigingen en het nastreven van persoonlijke
macht (Commissie van Wijzen, 2018). Deze situatie heeft
ernstige gevolgen voor het dagelijks leven van de bevolking
van Sint Eustatius zoals rechtsongelijkheid, administratieve
wanorde en fysieke verwaarlozing van het eiland, aldus
de Rijksoverheid.

bevolking van Bonaire meeprofiteert van de economische
voorspoed. Groot punt van zorg is de politieke instabiliteit.
In korte tijd viel het bestuurscollege vier keer.6
Vergeleken met de twee zustereilanden heerst er op
Saba rust en stabiliteit. Het nadeel daarvan voor Saba is
dat dit in de praktijk betekent dat veel aandacht uitgaat
naar de andere eilanden waardoor problemen op Saba
‘blijven liggen’. Saba kampt net als Bonaire en Sint Eustatius met hardnekkige armoedeproblematiek, onder
meer als gevolg van flinke stijgingen in de kosten van
levensonderhoud. De huizenprijzen op Saba zijn hoog
en vanwege de geologische structuur van het eiland is
het erg duur om woningen te bouwen. Voor alle drie de
eilanden geldt dat de kleinschaligheid zorgt voor een
eveneens kleinschalige economische infrastructuur, terwijl
het eilandkarakter en de ligging van de eilanden relatief
gezien om veel overheidstaken vragen (Straatmeijer,
2018). In feite gaat het om kleine eilandjes7 met dezelfde
problemen als grotere landen. Ze hebben luchthavens,
scheepshavens, kustlijnen die lastig te beveiligen zijn,
een ecologisch kwetsbare omgeving en ze zijn gelegen in
een gebied dat al decennialang populair is bij criminele
organisaties die bezig zijn met het transporteren van drugs
vanuit Zuid-Amerika naar de Verenigde Staten en Europa.

Ook op Bonaire zijn de gevolgen van de bestuurlijke
veranderingen te zien. De eenvoudige, overzichtelijke,
traditionele eilandsamenleving maakte een sprong in
de tijd en belandde in de 21ste eeuw met alle gevolgen
van dien. De staatkundige veranderingen zorgden voor
allerlei verbeteringen, bijvoorbeeld op het terrein van
onderwijs en zorg. Het toerisme naar Bonaire nam de
afgelopen jaren toe. Zo is het cruisetoerisme in 2017
bijna verdubbeld (CBS, 2018a). Economisch gezien lijkt het
eiland er goed voor te staan. Er verrijzen nieuwe hotels,
er starten allerlei andere vastgoedprojecten en de Kamer
van Koophandel registreerde veel nieuwe bedrijven.
Allemaal goede ontwikkelingen. De keerzijde is echter
dat deze ontwikkelingen en gebeurtenissen in de landen
om Bonaire heen, het eiland aantrekkelijk en kwetsbaar
maken voor criminaliteit. En het is de vraag of de lokale

Om een beeld te geven van de schaalgrootte van de
eilanden: op 10 oktober 2010 kreeg Nederland er 18.000
nieuwe Nederlanders bij. Uit een latere telling in 2011
bleek dat het om ruim 21.000 inwoners ging. Vooral
Bonaire maakte de afgelopen twee decennia een sterke
groei door. In de periode van 2001 tot 2011 was de
bevolking al verdubbeld. Van 2008 tot 2012 steeg de
bevolking met nog eens 37 procent van 12.093 naar 16.541
op 1 januari 2012. Op 1 januari 2018 stond de teller op
19.500 (CBS, 2018a). De bevolkingsgroei is vooral het

5 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/index.
6 https://nos.nl/artikel/2173557-bestuur-bonaire-valt-opnieuw.html.
7 Bonaire heeft een totale oppervlakte van 288 vierkante kilometer, Sint Eustatius beslaat 21 vierkante kilometer en Saba 13 vierkante kilometer.

16

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

gevolg van immigratie. In 2011 was 63 procent van de
bevolking geboren op Bonaire. In 2017 is dat percentage
teruggelopen naar 40 procent. De overige 60 procent is
geboren in andere landen van de voormalig Nederlandse
Antillen, waarvan de meerderheid in Curaçao (4000). Op
de tweede en derde plaats staan migranten uit Zuid- en
Midden-Amerika (3700) en Europees Nederland (2800).
De bevolking van Saba is in het tijdvak van 2008 tot 2012
toegenomen met 28 procent naar 1971 inwoners en op 1
januari 2018 bedroeg het aantal inwoners iets meer dan
2200. Op Sint Eustatius krimpt de bevolking. Woonden
er op 1 januari 2012 nog 3791 mensen op Sint Eustatius,
zes jaar later gaat het om 3300. Volgens de meest recente
CBS-cijfers heeft Caribisch Nederland officieel 25.000
inwoners (CBS, 2018a).

onderwijs eveneens een rol. Hoewel het niveau van het
onderwijs aanzienlijk is verbeterd sinds 2010 zijn er wel
aandachtspunten, zoals de gebrekkige aansluiting tussen
onderwijs en arbeidsmarkt en een tekort aan stageplaatsen. Veel jongeren belanden zonder startkwalificatie op
de arbeidsmarkt. Het College merkt op dat de kwaliteit
van de gezondheidszorg na 2010 sterk is vooruitgegaan,
maar dat de bevolking wel kampt met aan armoede gerelateerde gezondheidsproblemen. Volgens recente cijfers
van het CBS heeft zes op de tien Caribische Nederlanders
overgewicht.8 Bij de helft daarvan is sprake van obesitas.
Het aantal zware alcoholdrinkers is groot.
Het College voor de Rechten van de Mens signaleert
dat kindermishandeling regelmatig voorkomt in Caribisch Nederland en dat dit ten dele samenhangt met
armoede (College voor de Rechten van de Mens, 2016a).
Kinderrechten zijn op de BES-eilanden nog onvoldoende
gewaarborgd. Dit blijkt tevens uit diverse rapportages
van Unicef (Kloosterboer, 2013a) en uit een rapport van
de Kinderombudsvrouw (Van der Kooi et al., 2017). Uit
alle rapportages komen dezelfde punten naar voren. Veel
kinderen groeien op in een gewelddadige omgeving waar
schreeuwen of slaan normaal is en er niet zelden sprake is
van sociaal emotionele verwaarlozing. Ouders zijn vooral
bezig met overleven en dat geldt ook voor opa’s en oma’s
of anderen die vroeger voor een sociaal vangnet zorgden.
Kinderen hebben weinig te doen, ontwikkelingsmogelijkheden zijn er nauwelijks en het onderwijs op de eilanden
is ondanks de verbeteringen op zijn best middelmatig te
noemen. Gezinnen zijn incompleet en vaders zijn vaak
afwezig of spelen geen rol in de opvoeding. Tienerzwangerschappen komen regelmatig voor. De afgelopen jaren
ondernam de Nederlandse overheid diverse initiatieven
om de situatie te verbeteren. Toch stelt de Kinderombudsman in 2017 dat Nederland de kinderrechten op de
BES slecht naleeft.9

In verband met de demografische ontwikkelingen, gaven
veel respondenten tijdens de interviews aan dat zich op
Bonaire een tweedeling aftekent. Er is een flinke groep
rijke migranten bijgekomen, onder andere uit Europees
Nederland. De lokale Bonairiaan daarentegen is verarmd.
Voor de staatkundige transitie was het voor mensen met
een minimuminkomen al moeilijk rond te komen. Daar
kwam nog een flinke inflatie bij, vooral in de eerste jaren
na 2010. Inkomens aan de onderkant van de arbeidsmarkt
stegen niet mee en een deel van de bevolking heeft
problematische schulden, bijvoorbeeld bij loansharks.
Regelmatig leent men van familie of vrienden waardoor
er onderlinge afhankelijkheid ontstaat die weer tot andere
problemen leidt (Straatmeijer, 2018).
Het College van de Rechten van de Mens concludeert in
2016 ook dat veel mensen in Caribisch Nederland in armoede leven, onder meer als gevolg van de invoering van
de dollar, het nieuwe belastingstelsel en de onbekendheid
met inkomensondersteunende maatregelen (College voor
de Rechten van de Mens, 2016a). Werkloosheidscijfers
zijn weliswaar laag, maar een groot deel van de beroepsbevolking heeft meer dat één baan nodig om het hoofd
boven water te houden. Verder constateert het College
dat vraag en aanbod op de arbeidsmarkt niet goed op
elkaar aansluiten en de kansen op een baan voor de lokale
bevolking onvoldoende worden benut. Hierbij speelt het

Dat sociale problemen - in het bijzonder de problemen
van kinderen - ernstig zijn en dat de armoede in Caribisch
Nederland is toegenomen, blijkt ook uit het rapport ‘Vijf
jaar verbonden’ van de commissie ‘evaluatie uitwerking
van de nieuwe staatkundige structuur Caribisch Nederland’

8 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/22/6-op-de-10-caribische-nederlanders-met-overgewicht.
9 https://caribischnetwerk.ntr.nl/2017/07/05/kinderombudsvrouw-rapport-kinderrechten2017/.

17

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

(Commissie Spies, 2015). De commissie deed onderzoek
naar de wijze waarop is vormgegeven aan de destijds
gemaakte afspraken en de gevolgen van de veranderingen voor de bevolking. De conclusie van de commissie
Spies is dat op veel terreinen vooruitgang is geboekt. Dit
wordt echter volgens de commissie overschaduwd door
teleurstelling bij de bevolking omdat de levensstandaard
is gedaald, ook voor het werkende deel van de inwoners.
De commissie stelt dat veel oorzaken daarvan niet met de
transitie te maken hebben, maar dat de transitie ook niet
de beoogde positieve invloed heeft gehad op de econo-

mische ontwikkeling van de eilanden. Het ‘totaalbeeld op
bestuurlijk vlak laat te wensen over’, aldus de commissie.
Dit schrijft de commissie deels toe ‘aan de versnipperde
en soms tegenstrijdige aanpak aan Nederlandse zijde’. De
verwachting in 2010 was dat de bevolking het economisch
beter zou krijgen. Voor een deel van de bevolking bleek
het tegendeel waar. Dit is de achtergrond waartegen de
resultaten van het onderzoek voor het Veiligheidsbeeld
2018 moeten worden geplaatst. In het volgende hoofdstuk komt het globale beeld aan de orde. Daarna wordt
aandacht besteed aan specifieke thema’s.

18

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

4. VEILIGHEIDSSCAN: VIJF WERELDEN
Als je met een ‘helikopterblik’ kijkt naar de verschijningsvormen van criminaliteit op de BES, met name
naar Bonaire, valt op dat de eilanden te verdelen zijn in vijf werelden die niet nieuw zijn. Ze kregen mede
dankzij de staatkundige veranderingen wel nieuwe impulsen. Voor een deel zijn het schaduwwerelden die
met het blote oog nauwelijks waarneembaar zijn. Deels overlappen de werelden elkaar en daar waar ze
elkaar niet lijken te raken, bestaan vaak wel onderlinge relaties. In dit hoofdstuk staan die vijf werelden
centraal. De aandacht gaat vooral uit naar Bonaire omdat op Saba en Sint Eustatius niet alle werelden even
duidelijk naar voren kwamen.
De wereld van criminaliteit onder vreemdelingen

Er zijn op Bonaire netwerken van vreemdelingen die elkaar
op allerlei manieren helpen. Werk, verblijfplaatsen en
medische zorg, het wordt allemaal geregeld. Zo kunnen ze
zonder ziektekostenverzekering terecht bij specialisten uit
het netwerk. Overigens zijn de ‘leden’ van de netwerken
vaak niet illegaal op Bonaire. Diverse respondenten
melden dat het toelatingssysteem wordt misbruikt door
ondernemers en malafide ‘uitzendbureaus’ die daarbij
profiteren van de zwakke positie van migranten door
hoge bedragen voor hun veelal summiere dienstverlening
te vragen.

Aan de onderkant van de samenleving bevindt zich de
wereld van de illegale en legale vreemdelingen. Voor de
BES geldt een restrictief toelatingsbeleid, onder andere om
verdringing van de lokale bevolking op de arbeidsmarkt te
voorkomen. De Raad voor de rechtshandhaving constateert
dat de bevolking van de BES ondanks dit restrictieve
beleid in de periode 2008 tot 2016 met 50 procent is
toegenomen, op Bonaire zelfs met 60 procent (Raad
voor de rechtshandhaving, 2017c). De bevolkingsgroei is
grotendeels te verklaren door migratie, aldus de raad. Op
Saba gaat het vooral om legale migratie. Illegale migratie
valt op Saba al gauw op. In hoeverre het probleem van
illegale migratie op Sint Eustatius speelt, kon de raad
niet vaststellen. Je zou verwachten dat illegaliteit ook op
Sint Eustatius snel in het oog loopt. Legale migranten op
Sint Eustatius komen relatief vaak uit Zuid- en Centraal
Amerika. Slechts een derde van de bevolking is op Sint
Eustatius geboren. Migratie naar Sint Eustatius is deels
te verklaren door de aanwezigheid van het Amerikaanse
energiebedrijf Nustar. Op Saba is een groot gedeelte van
de migranten, 40 procent, afkomstig uit de Verenigde
Staten en Canada (CBS, 2017a). Dit zijn voornamelijk
studenten die een deel van hun opleiding volgen aan de
Saba University School of Medicine.

De omvang van de groep illegale vreemdelingen is nog
onvoldoende in beeld. Dit heeft meerdere redenen. Een
daarvan is dat veel illegale vreemdelingen nauwelijks
deelnemen aan het openbare leven op Bonaire waar
ze vanwege de kleinschaligheid gemakkelijk opvallen.
Ze wonen vaak met lotgenoten in woningen met kleine
kamertjes en worden ’s ochtends door een busje opgehaald om naar het werk te gaan en ’s avonds weer
thuis afgezet. Je vindt hen onder meer in de bouw, de
schoonmaaksector, horecagelegenheden en hotels. Deze
groep is uitermate kwetsbaar. Ze zijn bereid met weinig
loon genoegen te nemen en zijn daardoor een gemakkelijke prooi voor uitbuiting door ondernemers. Omdat
het voor lokale Bonairianen onmogelijk is met dergelijke
lonen een gezin te onderhouden, vindt verdringing op de
arbeidsmarkt plaats. De kwetsbaarheid van de illegale
vreemdelingen zorgt er soms voor dat ze verzeild raken
in de criminaliteit of in de illegale prostitutie. Verderop
in deze rapportage wordt uitgebreider stilgestaan bij de
vreemdelingenproblematiek. Er lijkt sprake te zijn van
een silent invasion van Bonaire (IJsbeer, 2018). Dat wil
zeggen: het aantal Illegale Venezolanen neemt toe en
ze leven op Bonaire meer ondergronds dan op Curaçao
en Aruba. Dit probleem wordt op Bonaire nog niet door
iedereen herkend of erkend. Respondenten op Bonaire

Bonaire kent zowel legale als illegale migratie. Het eiland
werkt als een magneet op vreemdelingen uit de regio
op zoek naar een beter leven. Er is werk, er zijn goede
voorzieningen en er zijn vreemdelingen die als ‘brughoofd’
fungeren. Bijna een vijfde van de geregistreerde inwoners
van Bonaire is in Zuid- of Centraal-Amerika geboren en dat
zijn alleen nog de legale migranten (CBS, 2017a). Wat illegale
migratie betreft, is de situatie in Venezuela het meest
zorgwekkend, maar de economische situatie op Bonaire
trekt tevens groepen aan uit andere landen in de regio. Te
denken valt aan Peruanen, Dominicanen en Colombianen.

19

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

die beroepsmatig te maken hebben met de problematiek
geven echter allemaal aan dat het probleem al langer
bestaat.

diverse respondenten was de Bonairiaanse samenleving
vroeger overzichtelijk en meer egalitair. De meerderheid
was arm en er was een kleine groep rijken en notabelen.
Na 2010 is de ongelijkheid toegenomen en op kleine
eilanden is dit zichtbaar, merkbaar en voelbaar. Op Saba
en Sint Eustatius is de situatie niet veel beter. Het verschil is wel dat de inkomensongelijkheid minder groot is,
maar ook daar leeft een groot deel van de bevolking in
armoede en worden de problemen onder deze groepen
steeds ernstiger.

Naast de silent invasion van de Venezolanen is er al jaren
een andere silent invasion gaande en dat is de opmars van
Chinese migranten op Bonaire en in minder mate op Sint
Eustatius. Doorgaans verblijven ze hier legaal en ze lijken
zich zonder veel problemen te kunnen vestigen. Steeds
meer supermarkten, cafés en lokale restaurantjes komen
in handen van Chinezen en ze zouden ook veel investeren
in ander onroerend goed. De invloed van Chinese ondernemers groeit. Zij vormen een eigen schaduwwereld in
de schaduwwereld van de vreemdelingen. Over wat zich
precies afspeelt in die wereld is weinig bekend. Uit opsporingsonderzoeken op andere Caribische eilanden blijkt dat
sommigen zich naast hun legale activiteiten bezighouden
met het faciliteren van georganiseerde criminaliteit of
in ieder geval met underground banking, mensenhandel
en mensensmokkel. Respondenten op Bonaire brengen
hen tevens in verband met illegale prostitutie van Venezolaanse vrouwen. Er wordt op Bonaire wel gezegd ‘de
Chinezen nemen de hele boel over’. Feitelijk inzicht in de
bewegingen van deze groep ontbreekt. Wel is zichtbaar
dat Chinezen, vooral buiten Kralendijk, de middenstand
beheersen. Het is de vraag of dat een gunstige ontwikkeling
is voor de lokale economie. Chinezen nemen voornamelijk
andere Chinezen in dienst, ze halen goedkope producten
uit China die ze tegen relatief hoge prijzen verkopen en
belastingaangifte blijft vaak achterwege, aldus een van
de respondenten.

Onder meer als gevolg van de invoering van de dollar
en de onbedoelde effecten van het Nederlandse beleid
is de armoede op de eilanden toegenomen en daarmee
ook problemen die hieraan gerelateerd kunnen zijn zoals:
schulden, verslavingen, huiselijk geweld, bedreigingen,
seksueel misbruik van minderjarigen, incest, jeugdcriminaliteit en bendevorming. De verborgen werkloosheid
is hoog en een deel van de bevolking is analfabeet. Veel
mensen hebben problematische schulden, bijvoorbeeld
als gevolg van gokverslavingen. Dit vertaalt zich onder
andere in vermogenscriminaliteit, of liever gezegd overlevingscriminaliteit. Sommige woninginbraken zijn vooral
gericht op het stelen van eten.
In een recent onderzoek naar een ijkpunt voor het sociaal
minimum wordt geconcludeerd dat er op Bonaire een
verschil is tussen het middeninkomen en het gemiddelde
inkomen dat te verklaren is door inkomensongelijkheid
(Straatmeijer, 2018). Het gat tussen the have’s en the
have not’s is groter geworden. Overigens is vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw de inkomensongelijkheid
in de hele wereld sterk toegenomen, alleen niet overal
met dezelfde snelheid, zo blijkt uit het World Inequality
Report 2018 (Alvaredo et al., 2017). De rijken worden
steeds rijker en de inkomens van de armen stagneren.
Een van de voornaamste drivers hierachter is de ongelijke
verdeling van kapitaal. Een trend die zichtbaar was in de
afgelopen decennia is de overdracht van publiek kapitaal
naar prive-kapitaal. Denk bijvoorbeeld aan de privatisering
van staatsbedrijven. Dit fenomeen ligt ten grondslag aan
een van de andere bevindingen in het World Inequality
Report 2018, namelijk dat veel landen rijker zijn geworden
en overheden armer.

De wereld van lokale armoedecriminaliteit
Een onderwerp dat in veel interviews op Bonaire aan
de orde kwam, is dat steeds meer Bonairianen buiten
de boot vallen door de toegenomen complexiteit van
de samenleving en verstoring van de systemen die er
vroeger voor zorgden dat iedereen net kon meekomen.
Deze groep trekt zich meer en meer terug in de periferie
van Bonaire en hun problemen hopen zich op. De perceptie onder de lokale inwoners van Bonaire is dat zij de
grote verliezers zijn van de staatkundige veranderingen.
Vreemdelingen verdringen hen van de arbeidsmarkt en
rijke Nederlanders en ambtenaren ‘pikken’ hun eiland
in. Dat is in bepaalde kringen de beeldvorming. Volgens

20

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Op Bonaire is de ongelijkheid het meest zichtbaar. Er
zijn de afgelopen jaren rijke migranten naar het eiland
gekomen. De inkomens aan de onderkant van de samenleving zijn min of meer gelijk gebleven en de kosten
voor levensonderhoud namen toe. Onderzoekers vinden
steeds meer bewijs voor de schadelijke effecten van
ongelijkheid (Rowlingson, 2011). In een meer ongelijke
samenleving, zijn mensen ongezonder en zijn er meer
sociale problemen, zoals criminaliteit. En daar hebben
zowel de mensen met lage inkomens als de mensen met
hoge inkomens last van. Dit heeft onder meer te maken
met het feit dat ongelijkheid status anxiety veroorzaakt,
ofwel de angst van mensen om te worden aangezien voor
iemand die niet succesvol is. Ongelijkheid plaatst mensen
in een hierarchie die bijdraagt aan statuscompetitie en
stress veroorzaakt (Rowlingson, 2011). De schadelijke
effecten van ongelijkheid raken iedereen, niet alleen de
mensen die onderaan de ladder staan. Meer gelijkheid
daarentegen zorgt voor sterkere samenlevingen (Wilkinson
& Pickett, 2009).

de moeder is van criminaliteit. De vraag hoe die relatie
er uitziet is nog altijd onderwerp van discussie. In recente
onderzoeken naar dit thema is veel aandacht voor de rol
van stress als gevolg van armoede, zowel bij volwassenen
als kinderen. Er is steeds meer bewijs van de effecten van
armoede en stress op de ontwikkeling van het brein van
kinderen. Deze gevolgen hebben met name invloed op de
gedeelten van het brein die nodig zijn voor de wat meer
complexere cognitieve functies die een rol spelen bij succes
op school en later in het leven (Blair & Raver, 2016).
Gesignaleerd wordt dat de psychische problematiek onder
de Bonairiaanse bevolking lijkt toe te nemen. Naar schatting
zijn er zo’n vierhonderd probleemgezinnen. Mental Health
Caribbean (MHC) heeft rond de tweehonderd cliënten, die
bijna allemaal problemen hebben op meerdere gebieden.
Op alle BES-eilanden signaleren instanties die met de jeugd
te maken hebben verontrustende trends onder jongeren.
De problemen beginnen al op de basisscholen. Spijbelen,
agressie, vechtpartijen, stelen en vernielingen zijn aan de
orde van de dag. Jongeren die thuis worden mishandeld
of misbruikt, zijn vaak degene die op school voor overlast
zorgen. Waar men vroeger collectief de verantwoordelijkheid
droeg voor de opvoeding van kinderen, lijkt nu niemand
zich meer aangesproken te voelen, ook de ouders niet. Er
is weinig geld beschikbaar om jongeren buiten schooltijd
zinvol bezig te houden waardoor de verveling toeslaat onder
de jeugd. Goede opvangmogelijkheden voor jongeren met
problemen ontbreken en er is een oververtegenwoordiging
van de groep jongvolwassenen in de Justitiële Inrichting
Caribisch Nederland (JICN).

Ook is er steeds meer bewijs voor de relatie tussen inkomensongelijkheid en criminaliteit (Fajnzylber, Ledermand,
& Loayza, 2002). Dit verband ontstaat onder meer door
frustratie als gevolg van de zichtbaarheid van de rijkdom
van anderen en de onmogelijkheid om zelf deze materiële
welvaart te bereiken. Dat leidt tot gevoelens van onrechtvaardigheid die een uitlaatklep kunnen vinden in geweld. Het
sociale en institutionele vertrouwen neemt af. Vertrouwen
in elkaar en in maatschappelijke en politieke instituties is
echter essentieel voor het functioneren van een samenleving. Het ontbreken van vertrouwen heeft gevolgen voor
sociale cohesie en de participatie in de samenleving. Als
de sociale samenhang in een samenleving sterk is, draagt
dit bij aan veiligheid, leefbaarheid, gezondheid, welzijn en
economische groei (CBS, 2015). Het vertrouwen van de
bevolking van Bonaire en Sint Eustatius in de instituties is
laag. Dit geldt zowel voor de organisaties van de openbare
lichamen als voor die van RCN.

Armoede, ongelijkheid, sociale uitsluiting, psychische
problematiek, verslavingen, problemen met de jeugd,
onvrede met de huidige situatie en geen vertrouwen in
de insituties, dat is de realiteit waarin veel lokale inwoners
van de BES dagelijks leven. Een van de respondenten
noemde Bonaire wat dat betreft een vulkaan, het wachten
is op een uitbarsting.

De wereld van georganiseerde criminaliteit

Het percentage Bonairianen dat ver onder de armoedegrens
leeft, is sinds 2010 aanzienlijk gegroeid en dat heeft effecten
op veiligheid (OLB, 2014). De gedachte dat er verband is
tussen armoede en criminaliteit bestaat al heel lang. De
Romeinse keizer Marcus Aurelius stelde al dat armoede

Hoewel de BES-eilanden op het terrein van de georganiseerde criminaliteit geen grote rol lijken te spelen, wil
dat niet zeggen dat ze buiten schot blijven. De aantrekkelijkheid van het gebied voor georganiseerde criminele

21

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

groeperingen is onverminderd groot. Uit internationaal
wetenschappelijk onderzoek blijkt dat grote stromen van
drugs, wapens, mensen en geld nog altijd de regio doorkruisen en dat de mogelijkheden om geld wit te wassen
ruim voorhanden zijn (Jaitman, 2017; Maguire, 2014). Er
wordt zelfs gesproken van een trafficking revival in de
Caribische regio. Doordat een aantal landen in Centraal
Amerika strengere maatregelen heeft getroffen, zijn bepaalde routes verlegd. Ook zijn de machtsverhoudingen in
het criminele milieu verschoven en zijn er meer groeperingen die allemaal een aandeel van de markt willen. De
hoeveelheid drugs die de Caribische wateren passeert,
is misschien niet op het niveau van de tijd dat dit gebied
de achtertuin was van Pablo Escobar, maar er is duidelijk
sprake van een toename, getuige de grote partijen drugs
die de afgelopen jaren zijn aangetroffen. De Marine
onderschepte bijvoorbeeld op oudejaarsdag 2017 zo’n
1600 kilo cocaïne.10 Een paar maanden daarvoor had de
Marine een vangst van 2000 kilo cocaïne.11 Tussen 2009
en 2014 zou de hoeveelheid drugs al verdriedubbeld zijn
en het eind van de toename lijkt nog niet in zicht. Cocaïne
is de meest vervoerde drug, maar ook heroïne, marihuana
en ecstasy vinden hun weg via het Caribisch gebied. Zo
heeft de Marine in 2015 in het Caribisch gebied 6000 kilo
marihuana in een lading aangetroffen. De afgelopen jaren
sneuvelden overal records. De Rotterdamse haven had
in 2016 een record jaar.12 Dat jaar is meer dan 13000 kilo
cocaïne gevonden, voornamelijk afkomstig uit Zuid-Amerika. In diverse Latijns-Amerikaanse en Caribische havens
zijn in 2017 eveneens records gebroken.13

de vredesovereenkomst met de Colombiaanse regering,
overeenkwam te stoppen met drugshandel. Daardoor
hoeven drugstransporteurs geen afdrachten meer aan de
FARC te doen, zoals voorheen. Bijkomstige factor is dat
diverse landen rond het Caribisch gebied steeds sterker
in de greep komen van de georganiseerde criminaliteit.
Denk hierbij aan Guatemala, Honduras, El Salvador en niet
te vergeten Mexico.14 Mexicaanse organisaties hebben
hun werkterrein in Centraal Amerika flink uitgebreid.
Het aantal georganiseerde groeperingen, hun omvang en
hun macht is toegenomen. Bij organisaties valt onder meer
te denken aan Barrio 18, MS 13, de Familia Michaocana,
het Juares Cartel, het Jalisco Cartel New Generation en
het Sinaloa Cartel. Veel van dit soort organisaties hebben
zogeheten ‘cellen’ in meerdere landen en continenten.
Daardoor zijn er meer spelers op de markt. Ook is de vraag
naar drugs in Europa en de Verenigde Staten toegenomen.
Die vraag zou vooral ‘aanbod gedreven’ zijn (INL, 2018a).
Het verhoogde aanbod komt doordat in Colombia sprake
is van een ‘coca boom’. Sinds 2013 is de productie cocaïne
meer dan verdubbeld. Nederland signaleert eveneens dat
er meer cocaïne op de markt is en dat die zuiverder en
goedkoper is. De populariteit van cocaïne neemt onder
allerlei maatschappelijke groepen flink toe en het middel
is eenvoudig verkrijgbaar.15 Je hoeft slechts een mobiel
telefoonnummer te bellen en een pakje te bestellen.
Volgens het United Nations Office on Drugs and Crime
(UNODC) vormt de groei van de transnationale georganiseerde netwerken en de toenemende diversiteit van misdrijven
al jarenlang een grote bedreiging voor het gehele Caribisch
gebied, (UNODC, 2012). Onder transnationale georganiseerde criminaliteit verstaat UNODC vrijwel alle criminele
activiteiten die door winst gedreven zijn en internationale
implicaties hebben (UNODC, 2010). Te denken valt aan
mensenhandel en mensensmokkel, handel in (nucleaire)
wapens, drugs, organen en uitheemse diersoorten. Dit zijn
allemaal vormen van criminaliteit die gemeenschappelijk
hebben dat er meerdere landen betrokken zijn: landen

De stijgingen in de hoeveelheid in beslag genomen kilo’s
zou hem niet zozeer zitten in het aantal drugsvangsten,
maar in de omvang van de transporten. Dit kan volgens respondenten een paar dingen betekenen: of het
aanbod is toegenomen, of de vraag is toegenomen of
organisaties percipiëren de pakkans als laag en durven
het dus aan om grote partijen te vervoeren. De prijs van
cocaïne is fors gedaald sinds de Revolutionary Armed
Forces of Colombia (FARC) in 2016, bij het tekenen van

10 https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2018/01/02/marine-vangt-drugs-in-caribisch-gebied.
11 https://www.nrc.nl/nieuws/2016/09/18/grote-drugsvangst-nederlandse-marine-in-caribisch-gebied-a1522016.
12 https://nos.nl/artikel/2153605-recordjaar-drugsvangsten-in-rotterdamse-haven.html.
13 https://news.un.org/en/story/2018/04/1008272.
14 https://www.insightcrime.org/?s=organised+crime+country+oversight.
15 Een snuif coke is doodnormaal geworden, NRC 31 augustus 2018, Merlijn de Waal.

22

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

van herkomst, transitlanden en de landen waarvoor de
goederen en diensten bestemd zijn. Dergelijke netwerken
maken gebruik van corrupte contacten, soms op hoog
niveau, en ze schuwen grof geweld niet.

uitzondering van de leden van Outlaw Motorcycle Gangs
(OMG’s) die door hun uiterlijk gemakkelijk herkenbaar
zijn. In Nederland zijn OMG’s in verband gebracht met
georganiseerde criminaliteit en wordt al jaren strijd
gevoerd tegen hen. Recentelijk is een van die clubs,
Satudarah MC, op verzoek van het OM door de civiele
rechter verboden en ontbonden.16 Op Bonaire zijn diverse
opsporingsonderzoeken gedaan waarbij leden van OMG’s
zijn betrokken. De indruk bestaat dat ze er niet goed in
slagen om een stevige positie te verwerven. Verder worden
met enige regelmaat andere Europese Nederlanders
gesignaleerd waarvan bekend is dat ze lid zijn van de
georganiseerde criminaliteit. Het kan zijn dat ze op vakantie
zijn of over een huis beschikken op Bonaire, maar het
vermoeden is dat dit niet de enige redenen zijn waarom
ze op het eiland verblijven. In ieder geval zijn er signalen
dat ze op Bonaire geld proberen wit te wassen.

De schaal waarop transnationale criminele organisaties
opereren is groot en hun winsten zijn ongekend. De directe
economische kosten als gevolg van criminaliteit van transnationale netwerken worden geschat op tientallen miljarden
per jaar, nog los van de kosten om dergelijke organisaties
te bestrijden (Van der Laan, 2017). Probleem bij misdrijven
van dit soort netwerken is dat je ze niet terugvindt in de
officiele registraties van politie en justitie. Het zijn geen
delicten waarvan mensen aangifte komen doen omdat
er geen directe slachtoffers zijn of uit angst. In feite zijn
de netwerken alleen te detecteren door internationale
samenwerkingsverbanden op het terrein van de opsporing.
Dan nog is het zeer lastig om ze goed te bestrijden omdat
de fondsen waarover deze netwerken beschikken vrijwel
ongelimiteerd zijn en ze gebruikmaken van de meest
geavanceerde technieken om onder de rader te blijven.

OMG’s en Nederlandse criminelen zijn overigens momenteel niet de groepen waarover de grootste zorgen bestaan.
Veel zorgwekkender zijn de Venezolaanse georganiseerde
groeperingen die niet nieuw zijn in het gebied, maar die
goed gedijen onder het huidige regime in Venezuela en
profiteren van de stroom Venezolanen die het land proberen te ontvluchten om te overleven. De Venezolanen
die nu de oversteek willen wagen, hebben veelal geen
eigen geld meer. Dat geld wordt geleend van familie en
vrienden. Ook die bronnen drogen op, waardoor het
vaker voorkomt dat ze geld van hun transporteurs lenen.
Zo beginnen ze met een schuld die ze eerst moeten afbetalen voordat ze geld naar Venezuela kunnen sturen.
Hierdoor ontstaat afhankelijkheid die dicht in de buurt
komt van mensenhandel, zo niet mensenhandel is. Wat
de Venezolaanse georganiseerde groeperingen betreft:
van meerdere kanten komen signalen dat piraterij weer
terug is in het Caribisch gebied. Het is nooit helemaal
weggeweest, maar de non-profit organisatie Oceans
beyond Piracy registreerde in 2017 een flinke stijging
van incidenten van piraterij en gewapend overvallen op
schepen in de wateren rond Latijns-Amerika en het Caribisch gebied.17 Het zou gaan om zo’n zeventig incidenten
waarvan sommige gepaard gingen met bijzonder ernstig
geweld. Een belangrijke hot spot is gelegen voor de kust

Dat er bij rechtshandhavingsinstanties op de BES weinig
informatie is over georganiseerde criminaliteit, betekent
niet dat het er niet is. Tijdens het onderzoek voor het
VHB 2018 zijn op Sint Eustatius, in tegenstelling tot op
Bonaire, echter weinig aanwijzingen gevonden voor de
aanwezigheid van leden van georganiseerde criminele
groeperingen. Een respondent uit Sint Eustatius gaf aan
dat je in het verleden nog wel eens een dropping op zee
zag waarbij drugs vanuit vliegtuigen werden overgeladen
op boten. Af en toe werden grotere partijen onderschept.
Er zijn nog steeds vermoedens dat drugs via Sint Eustatius
worden getransporteerd. Capaciteit en expertise om deze
vermoedens te onderzoeken ontbreekt bij de politie,
aldus een respondent. Op Saba zijn geen signalen van
transnationale georganiseerde criminaliteit, wel zijn
daar enkele clans die zich bezighouden met kleinschalige
smokkel van drugs en andere criminele activiteiten.
Op Bonaire daarentegen zijn wel signalen. De aanwezigheid
van georganiseerde criminaliteit op Bonaire is een feit,
maar het is een feit dat niet erg in het oog springt, met
16 https://www.om.nl/onderwerpen/motorbendes/@103390/civiele-rechter/.
17 http://oceansbeyondpiracy.org/reports/sop/latin-america.

23

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

van Venezuela, niet ver bij de ABC- eilanden vandaan. De
piraten zijn doorgaans Venezolanen.

kan vanwege de kleinschaligheid groot zijn. Denk hierbij
onder meer aan economische macht die in handen van
criminelen komt en corrumpering van het politieke
systeem. Georganiseerde criminaliteit op het terrein van
drugs, wapens, mensen en geld gaat vrijwel altijd gepaard
met corruptie, zowel in bronlanden als in transitlanden
en eindbestemmingslanden (UNODC, 2017).

Bij het transport van drugs werken Venezolanen samen
met Colombianen en met lokale criminelen. Alhoewel Bonaire een klein eiland is, zijn er toch een flink aantal zware
jongens van eigen bodem die transporten organiseren. En
er worden regelmatig leden van Caribische bendes gezien
op Bonaire zoals leden van de No Limit Soldiers (NLS). Ook
bij Caribische criminelen zie je de wereldwijde trend dat
criminele organisaties diversifiëren (UNODC, 2017). Naast
dat er nieuwe gebieden in opkomst zijn zoals cybercrime
en milieucriminaliteit, houden steeds minder organisaties zich uitsluitend bezig met drugs. Een andere trend
volgens UNODC is dat losse, horizontaal georganiseerde
samenwerkingsverbanden aan invloed winnen, wat zeker
niet wil zeggen dat de meer traditionele, hiërarchisch
organisaties zijn verdwenen. Deze trends zijn tevens
zichtbaar op Bonaire en in het Caribisch gebied. Volgens
respondenten hebben diverse groeperingen ontdekt dat
mensensmokkel en mensenhandel bijzonder lucratief kunnen zijn. Vaak worden drugs, mensen en wapens tegelijk
vervoerd. De Kustwacht signaleert deze trend ook in haar
jaarverslag over 2017 (Kustwacht, 2018). In 2016 was al
een tendens waarneembaar dat de Kustwacht meer, en
steeds zwaardere, wapens onderschept en die tendens
zette in 2017 door. Het merendeel van de wapens wordt
uit Venezuela overgebracht, vaak in combinatie met het
transport van ongedocumenteerden, aldus de Kustwacht.
Verder meldt de Kustwacht dat het aantal aangetroffen
ongedocumenteerden in 2017 ten opzichte van het jaar
daarvoor bijna verdriedubbeld is. Voorgaande jaren was
al sprake van een stijging van 27 in 2011 naar 326 in 2017.

De wereld van organisatiecriminaliteit
De vierde wereld is de wereld van de organisatiecriminaliteit. Er zijn veel verschillende definities van organisatiecriminaliteit in omloop. Waar het bij georganiseerde
criminaliteit draait om het op illegale wijze verwerven van
vermogen, gaat het bij organisatiecriminaliteit om leden
van een op zich legale organisatie die misdrijven plegen
in de uitoefening van hun reguliere taken (Huisman &
Kleemans, 2017). In het verleden werd hiervoor vaak de
term witteboordencriminaliteit gebruikt, dat wil zeggen
criminaliteit gepleegd door mensen die in het algemeen
sociaal worden gerespecteerd en een zeker aanzien genieten vanwege hun beroep (Kolthoff, 2016). Tegenwoordig
wordt meestal het begrip organisatiecriminaliteit gebruikt.
Dit begrip is ruimer en omvat niet alleen misdrijven van
individuen of groepen die uit zijn op eigen gewin, maar
ook misdrijven waarvan de baten tevens ten goede kunnen
komen aan de organisatie zelf (Kolthoff, 2016).
Het begrip organisatiecriminaliteit is breed en varieert van
allerlei vormen van fraude, corruptie, verduistering, tot
belastingontduiking, illegale tewerkstelling, milieudelicten,
misbruik maken van een economische machtspositie, op
de markt brengen van gevaarlijke producten of creëren van
onveilige werksituaties. In de literatuur worden verschillende verklaringen gegeven of risicofactoren genoemd voor
organisatiecriminaliteit. Gelegenheidsstructuren spelen
vaak een rol (Van den Berg, 2002). Dat wil niet zeggen dat
dergelijke criminaliteit alleen wordt gepleegd ‘omdat het
kan’, maar er wordt wel handig gebruik gemaakt van de
mogelijkheden die er zijn, bijvoorbeeld omdat er geen of
onvoldoende controle is op de bedrijfsvoering. Daarnaast
wordt wel gesteld dat ondernemingen min of meer rationele kosten- en batenafwegingen maken en criminele
feiten plegen als de baten de kosten overtreffen. Oorzaken
worden tevens gezocht in de aard van organisaties en het
riskante gedrag van managers in ondernemingen (Kolthoff,

Het antwoord op de vraag of er georganiseerde criminaliteit
is op Bonaire is ja. Voor een groot deel gaat het om
groeperingen die niet op het eiland gevestigd zijn. Er zijn
leden van allerlei groeperingen uit verschillende delen
van de wereld: Venezuela, Colombia, Nederland en het
Caribische deel van het Koninkrijk. Volgens respondenten
hoort ook China in dit rijtje thuis. Op zijn minst bestaan er
banden tussen Chinezen op Bonaire en Chinese triades.
Het eiland is niet vergeven van vertegenwoordigers van
georganiseerde groeperingen. Alleen zijn ze er wel en
de impact van georganiseerde criminaliteit op Bonaire

24

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

2016). Wat eveneens voor kan komen is het gebruik van
neutralisatietechnieken ofwel rationalisaties om het gedrag
te normaliseren en de consequenties te minimaliseren
(Van den Berg, 2002). Iedereen in mijn bedrijfstak doet
het, wij dragen tenminste bij aan de economie, niemand
heeft er eigenlijk last van en die illegalen zijn al lang blij
dat ze wat verdienen, is de redenering.

gebruikt Bonaire voor bedrijfsinvesteringen of vastgoedtransacties waarbij vraagtekens zijn te zetten. Onder
meer door deze ontwikkelingen stegen de huizenprijzen
op Bonaire aanzienlijk. De snelle bevolkingsgroei zorgde
al voor krapte op de woningmarkt, waardoor woningen
voor de gemiddelde inwoner van Bonaire al onbetaalbaar
worden, laat staan voor de Bonairianen aan de onderkant
van de samenleving. Tevens signaleren respondenten een
trend van concentratie van ondernemingen waardoor er
monopolyposities ontstaan met alle nadelige gevolgen
voor de lokale economie.

Organisatiecriminaliteit, waaronder ook witteboordencriminaliteit van leden van gerespecteerde beroepsgroepen,
komt in ieder geval op Bonaire in verschillende vormen
voor. Op Saba en Sint Eustatius zijn geen aanwijzingen
gevonden. De wereld van de organisatiecriminaliteit is
op Bonaire ook niet helder in beeld. Af en toe lichten
opsporingsonderzoeken een tipje van de sluier op en wat
zich daaronder bevindt, ziet er niet fraai uit. Gelegenheidsstructuren voor dergelijke vormen van criminaliteit
zijn er op Bonaire meer dan voldoende. Het toezicht op
deze wereld is beperkt. De politie heeft haar handen vol
aan de ´gewone criminaliteit´ en diverse organisaties die
belast zijn met toezichthoudende taken, zijn gevestigd in
Nederland en slechts beperkt aanwezig op de eilanden
of komen pas in actie als ze signalen ontvangen. Punt is
dat er dan wel ergens een signaal vandaan moet. Deze
omstandigheden leiden er toe dat de pakkans laag is voor
organisatiecriminelen. Volgens een aantal respondenten
is de perceptie van sommige ondernemers op Bonaire dat
alles kan en alles mag. Ondernemers die zich wel aan de
wet houden, kunnen niet concurreren met hun collega´s
die dat niet doen, waardoor ze ´uit de markt worden
gedrukt´, of uit pure nood uiteindelijk hetzelfde gedrag
gaan vertonen.

Op de korte termijn lijken de economische impulsen door
investeringen gunstig te zijn. Op de lange termijn kunnen
de gevolgen van malafide bedrijven desastreus zijn. Hierbij
valt te denken aan de inkomsten die de overheid misloopt,
verdringing van legale werknemers van de arbeidsmarkt,
te hoge prijzen als gevolg van economische machtsposities,
schade aan het milieu door bijvoorbeeld illegale lozingen
of uitstoot van schadelijke stoffen en het uit de markt
dringen van bonafide bedrijven die maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Van organisatiecriminaliteit
wordt uiteindelijk niemand beter, behalve de betrokken
organisaties en hun facilitators.

De wereld van ambtelijke en politieke corruptie
De vijfde en laatste wereld is de wereld van de ambtelijke
en politieke corruptie. Ook de term corruptie kent veel
verschillende definities. Er zijn enge definities die corruptie
beperken tot ambtelijke omkoping en er zijn hele ruime
definities die alle vormen omvatten van machtsmisbruik
om zichzelf of een ander te bevoordelen door iedereen
die op welke manier dan ook macht heeft gekregen.18
Corruptie is volgens de Organisation for Economic Cooperation and Development (OECD) een van de voornaamste
obstakels voor duurzame economische, politieke en sociale
ontwikkeling.19 Ten eerste zorgt corruptie voor verhoging
van de kosten om zaken te doen, wat weer uiteindelijk
leidt tot hogere prijzen voor de consument. Ten tweede
veroorzaakt corruptie verspilling en inefficiënt gebruik
van overheidsgelden. Overheidsinvesteringen komen niet
terecht in sectoren of programma’s die het meeste waar

Kortom, Bonaire is aantrekkelijk voor ondernemers en
investeerders en die aantrekkelijkheid is toegenomen
door de staatkundige veranderingen. Het is veiliger om
te beleggen of te investeren in een Caribisch eiland dat
onderdeel uitmaakt van Nederland, dan in een Caribisch eiland zonder banden met een Europees land. De
belastingdruk is relatief laag. Daarbij komt dat er veel
mogelijkheden zijn voor nieuwe vastgoedprojecten.
Een deel van de groep ondernemers en investeerders

18 https://www.transparency.nl/wat-wij-doen/over-corruptie/#watiscorruptie.
19 https://www.oecd.org/cleangovbiz/49693613.pdf.

25

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

voor het geld leveren of waaraan de meeste behoefte is,
maar bij projecten met de hoogste kickbacks20. Ten derde
leidt corruptie ertoe dat bepaalde publieke diensten onbereikbaar worden voor mensen die in armoede leven.
Armoede wordt in stand gehouden door de impact van
corruptie op inkomensongelijkheid en het negatieve effect
op de groei van het inkomen van de armste onderlaag. Het
vierde en laatste argument van de OECD tegen corruptie is
dat het zorgt voor de erosie van het publieke vertrouwen in
instituties, de ondermijning van de rechtsstaat en daarmee
de geloofwaardigheid en de legitimiteit van de overheid.

expertise zorgen er mede voor dat cijfers over de omvang
van corruptie ontbreken op Bonaire. Dat er aanwijzingen
zijn dat sommige politici en ambtenaren smeergeld aannemen staat vast. Er zijn ook groepen op het eiland die er
niet voor terugdeinzen smeergeld te betalen, te denken
valt aan vreemdelingen in het kader van hun verblijfsvergunning, leden van de georganiseerde criminaliteit
die er belang bij hebben om het logistieke proces van
hun criminele activiteiten ongehinderd te laten verlopen
en ondernemers die grond in erfpacht willen verkrijgen.
Overigens wordt er veel grond in erfpacht uitgegeven en
de wijze waarop dat gebeurt, is niet altijd transparant. Een
aantal respondenten gaf aan dat erfpacht ‘het speeltje
van de bovenwereld is’. Bijna iedereen zou meespelen.
Dit soort praktijken kosten het eiland veel geld en zorgen
voor onwenselijke afhankelijkheidsrelaties. Ideologie
speelt geen rol in de Bonairiaanse politiek. Volgens een
respondent zijn de institutionele krachten op Bonaire
zo sterk dat mensen met een visie niet aan bod komen.

Corruptie komt voor op Bonaire. Het eeuwenoude systeem
van patronage, cliëntelisme en nepotisme functioneert
relatief ongehinderd. En zo heeft het altijd gefunctioneerd
(Van Bennekom, 2018). Daar hebben de staatkundige
wijzigingen weinig aan veranderd. Er bestaat nog steeds
een ondoorzichtig web van partijfinanciering en politieke
gunsten. Ondernemers geven vaak elke partij een donatie
en in ruil daarvoor verwachten ze return on investment.
Tevens zijn er lokale politici die hun machtspositie misbruiken en politieke invloed proberen te krijgen op plaatsen
waar een transparante overheid niets te zoeken heeft.
Voeg hier de politieke instabiliteit van de afgelopen jaren
aan toe en het risico is dat je een systeem krijgt waarin
good governance slechts een theoretisch model is en
geen praktijk. Ook hier geven opsporingsonderzoeken wel
eens een ontluisterende kijk achter de schermen. Net als
bij organisatiecriminaliteit, geldt dat er weinig capaciteit
en expertise op het eiland is om onderzoek te doen naar
corruptie. De Rijksrecherche in Nederland heeft de BES
in haar takenpakket, maar beschikt slechts over beperkte
capaciteit voor de BES.

Anders dan op Bonaire is op Saba de integriteit van
het bestuur tijdens de interviews voor het VHB 2018
niet ter discussie komen te staan. Wel gaven diverse
respondenten aan het opmerkelijk te vinden dat drugs
en andere contrabande zonder problemen binnenkomen.
Dat wordt eerder geweten aan een gebrek aan controle
dan aan ambtelijke corruptie. Ook de Raad voor de
rechtshandhaving stelt dat hun respondenten overwegend
positief oordelen over het integriteitsbeleid op Saba (Raad
voor de rechtshandhaving, 2015). De raad concludeert dat
de samenleving vertrouwen heeft in de lokale overheid.
Op Saba is sprake van langdurige stabiliteit in het openbaar
bestuur en de besluitvorming wordt als transparant
ervaren. De situatie op Saba is overwegend positief en de
investeringen in goed bestuur werpen hier hun vruchten
af, aldus de raad.

De Raad voor de rechtshandhaving concludeerde in 2015
in haar inspectierapport ‘Infrastructuur corruptiebestrijding op Bonaire, Sint Eustatius en Saba’ dat op Bonaire
sprake is van verstrengeling tussen private, publieke en
politieke belangen en dat hierdoor de checks and balances
zijn verstoord (Raad voor de rechtshandhaving, 2015).
Ook zijn er, volgens de raad, nog flinke stappen te maken
op het gebied van preventie, zoals het ontwikkelen van
een goed integriteitsbeleid. Het gebrek aan capaciteit en

Sint Eustatius daarentegen is een ander verhaal. De Raad
voor de rechtshandhaving stelde in 2015 dat respondenten
op Sint Eustatius van mening zijn dat het integriteitsbeleid
aangescherpt moet worden. Op het kleine eiland is de
politieke invloed groot. In combinatie met de onderlinge
relaties tussen personen en families ligt verstrengeling

20 Een kickback is de beloning die bijvoorbeeld gegeven wordt als gezorgd wordt dat een bepaald project naar een bepaalde persoon of organisatie gaat.
Als ambtenaren of politici zich op deze wijze laten belonen, spreek je van corruptie.

26

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

van belangen op de loer. De besluitvorming is soms ondoorzichtig en (externe) ‘belanghebbenden’ trachten daar
soms op onoorbare wijze invloed op uit te oefenen (Raad
voor de rechtshandhaving, 2015). De Commissie Spies
concludeerde in haar eindrapport ‘Vijf jaar verbonden’
dat ‘het bestuur van Sint Eustatius gekenmerkt wordt
door politieke instabiliteit als gevolg van vele personele
wisselingen in het bestuurscollege’ (Commissie Spies, 2015).
De onderlinge verhouding tussen het bestuurscollege en
het ambtelijk apparaat zou verstoord zijn. Geconstateerd
wordt ook dat de relatie tussen Europees Nederland en
Sint Eustatius is verhard. Een paar jaar later is op Sint
Eustatius feitelijk geen sprake meer van een relatie met
Nederland en wordt een ‘commissie van wijzen’ ingesteld
naar aanleiding van een lange reeks incidenten, botsingen
en verontrustende berichten over onder meer de houding
van de gezaghebber (Commissie van Wijzen, 2018).

Er is wat bestrijding van corruptie betreft nog wel een
weg te gaan op de BES. Volgens kenners van de BES-eilanden zit politieke patronage ingebakken in de cultuur.
Deels komt dit voort uit positieve cultuuraspecten zoals
hulpvaardigheid. Het kan echter uitmonden in vriendjespolitiek. Corruptie is overal ter wereld problematisch.
Alleen geldt ook voor dit fenomeen dat de consequenties
op kleine eilanden zo mogelijk nog groter zijn dan elders.
Iedereen weet en ziet alles en het vertrouwen in de instituties van met name Sint Eustatius, maar ook Bonaire
wordt daardoor nog wankeler. De zogeheten tone at the
top bepaalt voor een deel hoe burgers zich gedragen.
Ziet de bevolking dat hun bestuurders het niet zo nauw
nemen met de wet, dan volgen sommigen dit voorbeeld.
De Raad voor de rechtshandhaving geeft ook aan dat het
bevoordelen van de eigen groep, familie of partij of eigen
bedrijf onderdeel uitmaakt van de cultuur van Bonaire, Sint
Eustatius en Saba (Raad voor de rechtshandhaving, 2015).
Respondenten in het onderzoek van de raad wijzen erop
dat een dergelijke cultuur niet per definitie ‘corrupt’ is,
maar er wel voor zorgt dat de grens tussen ongeoorloofde
ruilrelaties en geoorloofde zakenrelaties soms vaag is.

De commissie merkt over de handelwijze van het bestuur
op dat sprake is van ‘intimidatie, pressie en dreiging en het
zwartmaken, beledigen en beschimpen van andersdenkenden.’ De conclusie van de commissie is dat Nederland
‘als verantwoordelijk land voor goed bestuur niet langer
kan toestaan dat er een plaats is binnen Nederland waar
bewoners die zich, om welke reden dan ook moeten
verstaan met het Openbaar Lichaam, blootstaan aan wetteloosheid, willekeur en discriminatie; waar ambtenaren
moeten werken in een sfeer van intimidatie, bedreigingen
en angst; waar in feite één man alle macht naar zich heeft
toegetrokken; en waar zonder overleg, op eigen gezag
stap voor stap ander gezag wordt genegeerd.’

Tijdens het onderzoek voor het VHB 2018 kwam naar
voren dat de organisaties van RCN en ambtenaren van de
Nederlandse ministeries ook niet altijd het toonbeeld zijn
van integriteit of in ieder geval soms de schijn wekken van
belangenverstrengeling en het behalen van persoonlijk
voordeel ten koste van de gemeenschap. Uit de interviews
kwam naar voren dat de transparantie van bepaalde
processen en beslissingen te wensen overlaten. RCN
staat op te grote afstand van de lokale bevolking en de
communicatie vanuit RCN is niet altijd helder. Verder heeft
de Rekenkamer al diverse malen flinke kritiek geuit op de
informatiebeveiliging van RCN en het financieel beheer
van sommige RCN-organisaties.22 De Rekenkamer zet
‘vraagtekens bij de effectiviteit van het huidige toezicht op
het financieel beheer gezien de verslechterende financiële
situatie en de lage kwaliteit van het beheer op Bonaire
en Sint Eustatius.’ Een ander punt is dat de eilanden in
de perceptie van de bevolking worden overspoeld met
ambtenaren die uit Nederland overvliegen met een
onduidelijk reisdoel of een doel dat geen relatie tot de

In februari 2018 besluit de Rijksoverheid tot een bestuurlijke ingreep. In het rapport wordt het woord corruptie
niet gebruikt, maar de regeringscommissaris die orde op
zaken moet stellen op het eiland zegt in een interview
met de Daily Herald dat hij diverse vormen van corruptie
is tegengekomen op Sint Eustatius.21 Denk aan ‘misbruik
maken van macht door fondsen te besteden aan andere
doelen dan waarvoor ze bestemd zijn, het plaatsen van
mensen op bepaalde posities vanwege hun politieke
voorkeur en het ontslaan van mensen die niet doen wat
je zou willen dat ze doen.’
21 Franco: diverse vormen van corruptie tegengekomen, Amigoe zaterdag 2 juni 2018.

22https://www.rekenkamer.nl/publicaties/rapporten/2018/05/16/resultaten-verantwoordingsonderzoek-2017-bij-koninkrijksrelaties-en-bes-fonds.

27

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

BES lijkt te hebben. Uiteraard wil dat niet direct zeggen
dat hier sprake is van niet integer gedrag, maar het wekt
soms wel de schijn. Beeldvorming is essentieel voor het
draagvlak van de Rijksoverheid.

werelden zijn niet scherp te trekken en de ene wereld
faciliteert of misbruikt de andere wereld. Gezamenlijk
vormen ze de Bonairiaanse werkelijkheid en leveren
ze veiligheidsproblemen op die, zeker wat complexiteit
betreft, niet in verhouding staan tot de omvang van de
bevolking en die van het eiland. Er zijn tal van raakvlakken tussen de werelden en de hoofdthema’s van OM
BES. In het komende hoofdstuk wordt duidelijk welke
raakvlakken dat zijn.

De vijf hierboven geschetste werelden zijn niet de enige
werelden op Bonaire. Het zijn wel de werelden die het
meest verbonden zijn met de vraagstukken van criminaliteit en onveiligheid op het eiland. De grenzen van de

28

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

5. HOOFDTHEMA’S
In het vorige hoofdstuk is een beeld geschetst van de vijf werelden op de BES waarin relaties bestaan met
criminaliteit. Aan de hand van de drie geprioriteerde thema’s van OM BES - vreemdeling en arbeid, criminele
logistieke processen en financieel-economische criminaliteit - wordt het globale beeld in dit hoofdstuk
nader ingekleurd. De thema’s lopen als een rode draad door de vijf werelden heen en zijn nauw met elkaar
verbonden. Bij deze thema’s gaat het voor een groot deel om verborgen criminaliteit die niet ter kennis
van opsporingsinstanties komt en daardoor niet goed terug te vinden is in officiële statistieken. Voor dit
hoofdstuk is daarom vooral geleund op informatie van respondenten en wetenschappelijk onderzoek.
Het onderzoek voor het veiligheidsbeeld 2018 leverde
veel informatie op over criminaliteit op de BES-eilanden,
maar vooral over lokale criminaliteit. De usual suspects
zijn bekend. KPCN weet meestal wel wie de plegers zijn
van woninginbraak, autodiefstal, diefstal op duikplaatsen,
geitendiefstal, vervoer van drugs, straathandel in drugs en
geweld. Risicolocaties zijn ook bekend. Men weet waar
gedeald wordt, waar de kans op inbraak groter is, welke
duikplekken populair zijn bij dieven, waar wordt gefevered23
en bij welke sneks24 en restaurants illegale prostituees zijn
te vinden. Dit zijn over het algemeen de meer zichtbare
vormen van criminaliteit die iedereen als problematisch
ervaart. Daardoor is het meest bekend over criminaliteit
die verbonden is met de wereld van de verarmde inwoners
van de BES. Over criminele activiteiten in de werelden
van criminaliteit van legale en illegale vreemdelingen,
georganiseerde criminaliteit, organisatiecriminaliteit en
ambtelijke en politieke corruptie is veel minder bekend.
Dat betekent ook dat de systemen van justitie en politie
weinig informatie bevatten over de drie thema’s van OM
BES, daar waar ze de lokale criminaliteit niet raken. Voor
een deel komt dit doordat het, zoals hiervoor al is gezegd,
veelal gaat om verborgen criminaliteit ook wel genoemd
het dark number. Dit zijn misdrijven die doorgaans niet
door aangiften of eigen constateringen ter kennis van de
autoriteiten komen. Vermoedens over criminaliteit in deze
werelden zijn er, verhalen zijn er ook, alleen ontbreken
harde feiten. Wel verhalen, geen verbalen, is een bekende
uitspraak in politiekringen in dit verband.

zelfstandig geen informatie waardoor hun informatiepositie
beperkt is. Bij organisaties die zich specifiek bezighouden
met de thema’s is overigens wel informatie te vinden, maar
die informatie is gefragmenteerd en doorgaans betreft het
de opbrengst van controles en opsporingsonderzoeken.
Als er al informatie over de thema’s van OM BES aanwezig
is, gaat het in de regel om informatie die gericht is verzameld. Met andere woorden, er heeft al een bepaalde
selectie plaatsgevonden waardoor de informatie mogelijk
niet representatief is voor het totale beeld en het moeilijk
is algemeen geldende uitspraken te doen. Daarbij komt
dat voor verborgen criminaliteit geldt: waar je niet naar
kijkt, dat zie je niet en als je informatie niet vastlegt, dan
bestaat het niet. De informatie in de hoofden van de betrokken functionarissen en de informatie in de systemen
van de veiligheidspartners geven slechts een beperkt en
mogelijk vertekend beeld van de werkelijkheid. Met deze
kanttekeningen wordt hieronder aandacht besteed aan
de drie thema’s.

Vreemdeling en arbeid
Er zijn verschillende strafbare feiten gerelateerd aan het
thema vreemdeling en arbeid. Te denken valt aan mensenhandel, mensensmokkel, arbeidsuitbuiting, illegale
prostitutie, het tewerkstellen van illegale vreemdelingen
en corruptie of in ieder geval ‘onregelmatigheden’ bij het
aanvragen en verlenen van tewerkstellings- en verblijfsvergunningen. Tussen dit thema en de wereld van de
legale en illegale vreemdelingen bestaan verbanden met
criminaliteit in vrijwel alle andere werelden. Overigens
gaat het maar om een deel van de vreemdelingen. De
meeste legale en illegale vreemdelingen werken hard
om een karig bestaan op te bouwen en zoveel mogelijk
geld naar het thuisfront te sturen. Dat neemt niet weg

Complicerende factor is dat diverse organisaties die betrokken zijn bij de aanpak van dergelijke misdrijven de BES
vanuit Nederland bedienen, denk bijvoorbeeld aan de
Rijksrecherche en de FIOD. Deze organisaties verzamelen

23 F everen is een fenomeen dat op de ABC-eilanden regelmatig voor komt. Een goede definitie van de term is niet te vinden. Het gaat er in ieder geval om dat op
de openbare weg kunstjes worden vertoond met een motorvoertuig. Feveren veroorzaakt veel overlast zoals stank en lawaai, zorgt voor onveilige situaties en
verhoogt onveiligheidsgevoelens bij andere weggebruikers.
24 E en snek is een kruising tussen een snackbar en een café waar vaak behalve eten en drank ook kruidenierswaren worden verkocht en soms ook illegale prostitutie
plaatsvindt. Het leven rond een snek speelt zich af op de openbare weg.

29

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

dat er ook vreemdelingen zijn die zich wel met criminele
activiteiten inlaten. Volgens respondenten spelen sommigen een rol bij de georganiseerde criminaliteit. Ze
maken onderdeel uit van georganiseerde netwerken of
zijn als koerier betrokken bij de smokkel van drugs, geld
en wapens. Andere illegale vreemdelingen worden zelf
gesmokkeld of verhandeld. Een deel van hen komt in de
illegale prostitutie terecht of wordt als illegale arbeider
uitgebuit in de bouw en in de horeca, waarmee je terechtkomt in de wereld van de organisatiecriminaliteit. Die
uitbuiting heeft weer gevolgen voor de lokale economie
en het deel van de lokale bevolking op de onderste trede
van de arbeidsladder die daardoor wordt verdreven van
de arbeidsmarkt. Illegale vreemdelingen zijn bereid genoegen te nemen met salarissen waarvan een lokaal gezin
onmogelijk kan rondkomen. Overigens vindt verdringing
aan de onderkant van de arbeidsmarkt ook plaats door
de vele, voornamelijk Europees Nederlandse, studenten
die stage lopen op Bonaire.

In het VHB 2013 is voor de definitie van mensenhandel
aangesloten bij die van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel.25 Onder mensenhandel wordt in Nederland en
op de BES verstaan: het werven, vervoeren, overbrengen,
opnemen of huisvesten van een persoon, met gebruik van
dwang (in brede zin) en met het doel die persoon uit te buiten. De kern van mensenhandel is de (beoogde) uitbuiting.
Arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden zijn in dat geval
zo slecht, dat mensenrechten hierdoor in het geding zijn. De
wet noemt vier vormen van uitbuiting: arbeidsuitbuiting,
seksuele uitbuiting, criminele uitbuiting en gedwongen
orgaanverwijdering. Mensenhandel is strafbaar gesteld
in artikel 286f van het Wetboek van Strafrecht BES (WvSr
BES).26 Mensenhandel is een misdrijf tegen de persoonlijke
vrijheid. Mensensmokkel is een misdrijf tegen het openbaar
gezag. Ook voor de definitie van dit misdrijf wordt aangesloten bij het VHB 2013. Bij mensensmokkel gaat het om
het verlenen van hulp, bij illegale grensoverschrijding of het
uit winstbejag verlenen van hulp bij verblijf en arbeid ter
plaatse. Mensensmokkel is strafbaar gesteld in de artikelen
203a tot en met 203d van het WvSr BES.

Er bestaan relaties tussen de wereld van de vreemdelingen
en de wereld van de ambtelijke en politieke corruptie en
de facilitators die ervoor zorgen dat het systeem waarin
illegale vreemdelingen terechtkomen, bestaat of op zijn
minst kan voortbestaan. Overigens zijn daar op de BES niet
zulke concrete aanwijzingen voor gevonden als op Curaçao,
waar ten tijde van het maken van dit veiligheidsbeeld een
strafrechtelijk onderzoek loopt tegen het hoofd van de
Toelatingsorganisatie. Er zijn wel concrete aanwijzingen
voor illegale prostitutie, het tewerkstellen van illegale
vreemdelingen en uitbuiting van illegalen. Tevens zijn
er aanwijzingen dat steeds meer Venezolanen illegaal
op Bonaire verblijven. Vanwege de slechte politieke
en economische situatie in Venezuela en de impact die
illegale migratie van Venezolanen heeft op Curaçao en
Aruba, is in het kader van dit VHB in juni 2018 door een
socioloog een etnografische studie verricht naar legale en
illegale Venezolanen op Bonaire (IJsbeer, 2018). Voordat
de resultaten van dit onderzoek diepgaander worden
besproken, is er eerst aandacht voor de fenomenen
mensensmokkel en mensenhandel en voor de situatie
op Saba en Sint Eustatius.

Hoewel dit niet uit de registraties van KPCN blijkt, geven
veel respondenten aan dat mensenhandel en mensensmokkel plaatsvindt op de BES, in ieder geval op Bonaire. Op Saba
en Sint Eustatius zijn geen duidelijke signalen ontvangen.
Als sprake is van illegale prostitutie en arbeidsuitbuiting wil
dat nog niet direct zeggen dat het om mensenhandel gaat.
Op Sint Eustatius werken in de prostitutie voornamelijk
vrouwen uit Santa Domingo. Er geldt een gedoogbeleid
voor prostitutie en er zijn regels opgesteld. Voordat de
vrouwen aan de slag kunnen, moeten zij een voortraject
doorlopen. Er is een taskforce actief en diverse instanties
houden gezamenlijke controles waarbij wordt gekeken naar
werk- en woonomstandigheden. In de vergunning van de
uitbater zijn voorwaarden opgenomen. Paspoorten moeten bijvoorbeeld in handen van de vrouwen blijven. Wat
Saba betreft: er is prostitutie volgens respondenten, maar
er is geen omvangrijke prostitutiebranche. Er komen wel
regelmatig vrouwen uit Spaanstalige landen een weekendje
‘bijverdienen’. Als ze op het eiland zijn dan weet iedereen
dat, aldus een respondent.

25 https://www.nationaalrapporteur.nl/Mensenhandel/.
26 Wetboek van Strafrecht BES, geldend van 01-03-2017 t/m heden.

30

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Op alle BES-eilanden wordt illegale arbeid verricht, dat
wil zeggen arbeid zonder tewerkstellingsvergunning.
Te denken valt hierbij aan mensen die als ‘toerist’ naar
een van de eilanden komen, maar toch werkzaamheden
verrichten. Ook komt het voor dat men langer dan toegestaan op de eilanden blijft. Dit zijn de zogenaamde
overstayers: vreemdelingen die rechtmatig op de BES
waren, maar niet zijn weggegaan na het verstrijken van de
toegestane verblijfsduur (Raad voor de rechtshandhaving,
2017c). Volgens de Raad voor de rechtshandhaving zijn
er geen goede cijfers over de omvang van deze problematiek of over het aantal ‘echte illegalen’ dat wil zeggen
de vreemdelingen die niet legaal zijn binnengekomen.
Ook in het kader van het Veiligheidsbeeld 2018 is het
niet gelukt om betrouwbare gegevens te vinden. Er zijn
signalen dat er speciale uitzendbureaus bestaan voor
illegale werknemers. Bekend is dat sommige werkgevers
de mazen in het vergunningensysteem opzoeken. Dat
hoeft niet altijd met kwade bedoelingen te zijn. Soms
proberen ondernemers het systeem te omzeilen omdat
het proces van vergunningen niet zo snel verloopt en
men daardoor lang moet wachten op arbeidskrachten
die over kennis en vaardigheden beschikken die lokaal
niet aanwezig zijn. Onregelmatigheden bij het aanvragen
van vergunningen komen voor.

De wetenschapper die de etnografische studie heeft
uitgevoerd, deed in 2017 al onderzoek op Bonaire. Hij
geeft aan dat de situatie sindsdien is veranderd, in die
zin dat er nu meer illegale Venezolanen op Bonaire leven
en dat de netwerken die hen helpen illegaal op Bonaire
te komen, te werken en te blijven, zich verder hebben
ontwikkeld. Deze netwerken zijn cruciaal. Zonder hulp is
het niet mogelijk illegaal op Bonaire te verblijven, aldus
de onderzoeker. Er zijn verschillende soorten netwerken,
waaronder netwerken van legale Venezolanen met bedrijven op Bonaire en netwerken die Venezolanen werven.
Venezolanen zijn de nieuwe goedkope arbeidskrachten op
Bonaire. Te denken valt aan netwerken op het gebied van
de bouwsector, de hospitalitysector en de prostitutiesector.
De netwerken regelen alles, ook medische zorg. Lokale
dokters worden cash betaald, er worden ‘valse’ recepten
gebruikt of de medicijnen worden voorgeschreven aan
legale Venezolanen. Controle blijft in de medische sector
vaak achterwege.
Bonaire lijkt op het oog een lastig eiland om binnen te
komen. Via de lucht arriveren wordt in het Venezolaanse
circuit niet meer gezien als een goede optie vanwege het
ontbreken van rechtstreekse vluchten naar Bonaire en de
strenge controle op de luchthaven van mensen met een
Venezolaans paspoort. Er zijn sterke aanwijzingen dat
Venezolanen in toenemende mate per boot naar Bonaire
komen, bijvoorbeeld vanuit Curaçao. De aanlandingen
vinden plaats op de kust tussen de zoutwinning en Sorobon. Langs die kustlijnen zouden achtergelaten boten
zijn gevonden. Venezolanen weten dat er rond Bonaire
weinig boten van de Kustwacht varen. Soms krijgen ze
informatie doorgespeeld over de momenten waarop een
ongeziene oversteek mogelijk is. Tevens is bekend dat de
informatie-uitwisseling tussen de eilanden gebrekkig is.
In het geval van deportatie, is het altijd mogelijk je geluk
te beproeven op een van de andere eilanden. De Raad
voor de rechtshandhaving constateerde in een rapportage
over het vreemdelingenbeleid op de BES dat de controle
door de KMar van vreemdelingen die Caribisch Nederland
met een vliegtuig bereiken of verlaten op orde lijkt te zijn
(Raad voor de rechtshandhaving, 2017c). Over de bewaking van de kustlijn bestaat volgens de raad veel meer
twijfel vanwege de beperkte capaciteit van de Kustwacht
voor maritiem toezicht op de territoriale wateren rond

Er zijn op Bonaire niet alleen illegale Venezolanen, maar
ook illegale Dominicanen, Peruanen en Colombia. Gezien
de actuele ontwikkelingen ligt de focus in dit VHB vooral op
illegale Venezolanen. Dit probleem speelt met name op de
Benedenwindse Eilanden, hoewel er wel signalen zijn dat
het probleem zich ook op de Bovenwinden zal voordoen,
of misschien al voordoet. Hierbij gaat het voornamelijk om
het inzetten van ongedocumenteerde Venezolanen in de
bouw in het kader van de wederopbouw van Sint Maarten.
Dit valt uiteraard buiten het bestek van dit onderzoek.
Zoals hierboven is aangegeven is een etnografische studie
verricht naar de omstandigheden waaronder Venezolanen
op Bonaire leven (IJsbeer, 2018). Doel van het onderzoek
was het vinden van antwoorden op vragen als: hoe komen
Venezolanen Bonaire binnen, waarom kiezen ze Bonaire
uit, op wat voor wijze is het mogelijk om illegaal op Bonaire
te wonen en werken, hoe zijn de arbeidsomstandigheden,
vindt er illegale prostitutie van Venezolanen plaats en is
daarbij sprake van mensenhandel?

31

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

de BES-eilanden. Het valt dan ook niet uit te sluiten dat
vreemdelingen via het water Caribisch Nederland illegaal
binnenkomen, aldus de raad.

mensen op Bonaire verdienen op een of andere wijze aan
illegale Venezolanen. Bedrijven weten dat ze een boete
riskeren, alleen weegt het boetebedrag niet op tegen het
voordeel van tewerkstelling.

Vanwege de kleinschaligheid lijkt Bonaire geen gemakkelijk
eiland voor illegaal verblijf. Toch zijn er voldoende mogelijkheden om redelijk onopvallend te wonen en te werken.
Er zijn bijvoorbeeld doodlopende straten of hofjes waar
mensen niet komen als ze er niets te zoeken hebben. Veel
huizen beschikken over achterkamertjes die je kunt huren.
Soms wonen vreemdelingen waar ze werken. Dit geldt in
het bijzonder voor illegale prostituees, maar er zijn ook
bouwvakkers die op bouwsites wonen. Verder is er altijd
wel een supermarktje op loopafstand en hoef je over het
algemeen niet ver te reizen van huis naar werk. Daarbij
komt dat Venezolanen nooit lang op dezelfde woonplek
blijven of op dezelfde plaats werken. Werkgevers zorgen
voor roulatie en er zouden lijsten bestaan waarmee men
Venezolanen om de beurt aan het werk helpt.

Wat opvalt, is dat de laatste tijd met name Venezolanen
uit de onderklasse van de samenleving komen, vaak met
geleend geld waardoor ze met een flinke schuld starten.
Een ander verschil is dat deze Venezolanen veelal niet of
nauwelijks zijn opgeleid en relatief jong zijn. Voorheen ging
het vaker om mensen met bepaalde kennis of vaardigheden die probeerden iets op te bouwen op Bonaire. Nu is
sturen van geld naar familie het voornaamste doel van de
migratie. Van opbouw is geen sprake; men leeft van dag
tot dag. Kenmerkend voor de wijze waarop geld wordt
getransporteerd is de hoge mate van vertrouwen waarmee
dat gebeurt: via vissersboten, door hulp van legale Venezolanen met bankrekeningen op Bonaire en in Venezuela
of collectief via Venezolaanse bedrijven op Bonaire.

Het was van oudsher al gebruikelijk dat Venezolanen op
de ABC-eilanden seizoensarbeid verrichten en de meeste
respondenten vertelden dat ze eerder op Bonaire zijn
geweest en over contacten beschikken op het eiland.
Hierdoor is het eenvoudiger om onder de radar te blijven.
Ze weten hoe ze zich moeten bewegen om niet op te
vallen. Vermoedelijk zijn de meeste Venezolanen vooraf
gerekruteerd waardoor ze bij vertrek uit Venezuela een
tijdelijke baan in het vooruitzicht hebben. Daarna gaan
ze op zoek naar ander werk. Illegale prostituees worden
in Venezuela gerekruteerd als serveersters, soms via
advertenties in een krant.

Geschat wordt dat er rond de 400 illegale Venezolanen
op Bonaire zijn waarvan er tussen de 80 en 125 in de
illegale prostitutie zouden werken (IJsbeer, 2018). Je vindt
ze bij sneks, Chinese of lokale restaurants en bij bekende
uitgaansgelegenheden waar ze klanten actief benaderen.
De situatie rondom de illegale prostitutie is zorgwekkend.
Werkomstandigheden zijn zeer slecht. De vrouwen leven
vaak op het terrein waar ze werken en hun bewegingen
worden gecontroleerd. Klanten betalen twintig dollar
voor hun diensten. Vaak gaat het om onbeschermde seks
en het risico op seksueel overdraagbare ziektes is groot.
Naast de lokale bevolking worden de locaties ook bezocht
door toeristen die waarschijnlijk door hotelpersoneel zijn
doorverwezen. Het personeel krijgt daar dan een kleine
fee voor van de eigenaar van de snek of het restaurant

Zoals al eerder is aangegeven, zijn netwerken cruciaal bij het
begrijpen hoe het mogelijk is dat Venezolanen gedurende
langere tijd illegaal op Bonaire kunnen verblijven. Deze
netwerken zijn steeds beter georganiseerd. Geconstateerd
wordt dat er meer mensen zijn die Venezolanen helpen dan
voorheen. De redenen voor deze hulp zijn uiteenlopend
van aard. Sommige mensen doen het omdat ze meeleven,
dat geldt in het bijzonder voor legale Venezolanen die
tegen de Venezolaanse regering zijn. Andere doen het
om te profiteren van Venezolanen, hetzij door ze als
goedkope arbeidskracht in te zetten, hetzij door kamers
aan hen te verhuren of andere diensten te leveren. Veel

Verwacht wordt dat de uitbuiting van Venezolanen op
Bonaire zal toenemen. Er zijn aanwijzingen dat werkomstandigheden nog verder achteruitgaan en dat ondernemers misbruik maken van de rechteloze positie waarin
illegale Venezolanen verkeren. Het aantal illegale Venezolanen zal eveneens toenemen omdat men familie en
vrienden ook naar Bonaire wil halen. Verplaatsingseffecten als gevolg van de aangescherpte maatregelen op de
andere Benedenwindse eilanden zijn niet ondenkbaar.

32

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Doordat de situatie in Venezuela met de dag verslechtert,
zijn mensen bereid het risico te nemen om per boot te
gaan. De Raad voor de rechtshandhaving constateert dat
op de dicht bij Bonaire gelegen eilanden sprake is van een
verharding van de criminaliteit, veelal gerelateerd aan
drugshandel (Raad voor de rechtshandhaving, 2017c).
Door deze ontwikkelingen en de problemen in Venezuela
is het toezicht op de kustlijnen daar geïntensiveerd, aldus
de raad. Hierdoor kan een waterbedeffect optreden, met
andere woorden criminaliteit en illegaliteit verplaatsen
zich mogelijk naar Bonaire. In het onderzoek voor het VHB
2018 signaleren diverse respondenten een toename van
vervoer van drugs, wapens en illegale Venezolanen. Dit
lijkt de voorspelling van de raad te bevestigen en hiermee
is een brug gemaakt naar het volgende thema: criminele
logistieke processen.

drugs, mensen en geld het eiland binnenkomen en verlaten,
lijken echter niet veel van elkaar te verschillen. De route die
wapens volgen is voor een deel dezelfde route als de route
van drugs bijvoorbeeld. Sterker nog: drugs, wapens, mensen
en geld maken regelmatig onderdeel uit van dezelfde lading.
Een soortgelijk beeld is te zien voor wat betreft de facilitators van criminele processen. Een heler van geitenvlees zal
niet ook een financieel specialist zijn die behulpzaam is bij
het bedenken van witwasconstructies, maar de politicus
die smeergeld aanneemt om een vergunningsproces voor
een vreemdeling te bespoedigen, staat mogelijk wel open
voor andere vormen van corruptie. Volgens diverse respondenten is bekend dat de facilitators van de transnationale
georganiseerde criminaliteit eveneens een rol spelen bij
criminele processen in de andere werelden. Vaak zijn het
dezelfde personen die iedere keer opduiken als er geld te
verdienen valt. Het aanbod van dergelijke fixers is op kleine
eilanden niet groot.

Criminele logistieke processen
Bij de term logistiek wordt vaak gedacht aan het transport
van goederen of mensen van de ene naar de andere
locatie, maar feitelijk is het een verzamelnaam voor ‘alles
wat komt kijken bij het organiseren, plannen, besturen en
uitvoeren van de verplaatsing van een stroom goederen
vanaf de eerste tot de laatste fase’. 27 De kunst is de
juiste goederen op de juiste tijd op de juiste plaats te
krijgen. Dit kan een complexe klus zijn, zowel voor legale
ondernemers als criminele ondernemers, zeker als er
meerdere landen bij betrokken zijn. Criminele logistieke
processen zijn kwetsbaar. Denk bijvoorbeeld aan het
vervoer per boot. De Caribische zee is vaak zo onstuimig
dat het niet verantwoord is om met een kleine boot de zee
op te gaan. In het geval van luchtvervoer kan bijvoorbeeld
sprake zijn van verscherpte controles of een vlucht die
uitvalt waardoor uitstel noodzakelijk is. Bij alle vormen
van criminaliteit waarbij het nodig is om geld, goederen
of mensen te verplaatsen, komt een crimineel logistiek
proces kijken. Dit is dan ook een duidelijke rode draad
die door de vijf werelden heenloopt.

Er zijn aanwijzingen dat Sint Eustatius een bescheiden
hub is. Voornamelijk gaat het om drugsvervoer via de
haven. Saba speelt bij het transport van drugs geen rol
van betekenis. Drugs die Saba binnenkomen zijn bestemd
voor de kleinschalige lokale markt. Op Sint Eustatius
en Saba vind je geen grote spelers. Geschat wordt dat
een man of tien op beide eilanden in drugs handelen.
Uit opsporingsonderzoeken op Bonaire en Curaçao en
informatie van respondenten blijkt dat Bonaire wel een rol
speelt bij de doorvoer van drugs vanuit Zuid-Amerika naar
andere delen van de wereld waaronder Europa. Partijen
drugs worden voornamelijk per boot vanuit Venezuela
of Curaçao naar Bonaire gebracht en van daaruit weer
verder vervoerd met een vliegtuig of een boot.
In de meest nabijgelegen Venezolaanse gebieden Falcon en Zulia bestaan netwerken die al sinds jaar en
dag contrabanden naar de ABC-eilanden smokkelen en
tegenwoordig ook mensen smokkelen. De prijs voor de
overtocht is gestegen. Vervoer met de boot naar Curaçao
kost ongeveer 1000 dollar en naar Aruba 500 dollar. Zoals
al eerder is opgemerkt, zijn het vaak ‘combi-ladingen’ van
drugs, wapens, geld en mensen. Venezuela lijkt bij de
smokkel van contrabande naar Bonaire een steeds grotere
rol te spelen. De hoeveelheid vuurwapens in omloop en

Per wereld verschillen de processen omdat zij samenhangen met de specifieke vormen van criminaliteit in die
werelden. Het criminele logistieke proces van een geitendief ziet er uiteraard anders uit dan het criminele logistieke
proces van een witwasser. De manieren waarop wapens,
27 https://www.mkbservicedesk.nl/401/wat-logistiek.htm.

33

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

het vuurwapengebruik is toegenomen. Vroeger waren
vuurwapens schaars op Bonaire. Nu zou je voor 1000
dollar al een wapen kunnen kopen. Ook uit het etnografisch onderzoek naar Venezolaanse migratie zijn verhalen
over vuurwapens naar voren gekomen (IJsbeer, 2018).
De Venezolaanse regering heeft de afgelopen jaren veel
wapens verspreid onder de bevolking in het kader van de
uitbreiding van de militie. De verkoop van een dergelijk
vuurwapen op Bonaire kan een startkapitaaltje opleveren.

via containers en een ander deel van de drugs vindt
zijn weg op de lokale markt en wordt verhandeld op
straat. Volgens diverse respondenten beïnvloedt de
straathandel in sterke mate het gevoel van veiligheid in
bepaalde wijken en het dorp Rincon. Ook op Saba en Sint
Eustatius wordt op beperkte schaal drugs ingevoerd voor
de eilandelijke markt. Transnationale criminaliteit mondt
op deze wijze uit in de haarvaten van de kleinschalige
eilandsamenlevingen en zorgt daar voor sociale problemen,
lokale vermogenscriminaliteit en geweld.

Op het terrein van de smokkel van drugs gaat het niet
alleen om buitenlandse criminelen zoals uit Colombia,
Mexico of Venezuela. Een deel van het logistieke proces
wordt door Bonairianen verzorgd. Naar schatting bestaat
de harde kern uit een man of vijftig. De netwerken zijn
multicultureel samengesteld. Lokale criminelen werken
samen met of Latijns-Amerikaanse groeperingen of
Nederlandse criminelen. Suriname en Venezuela zijn
belangrijke aanvoerlanden. Via de ABC-eilanden en soms
ook Sint Eustatius worden de drugs verder vervoerd naar
West-Europa of Amerika via containers en via de lucht.
Bolletjes slikken of duwen komt nog steeds voor. Of de
drugs worden op het lichaam geplakt of verwerkt in
handbagage. Impregneren van kleding met drugs is ook
een bekende manier. Werkwijzen wisselen razendsnel.
Bij de export van drugs gaat het grotendeels om cocaïne.
Vanuit Nederland vindt import plaats van softdrugs, XTC
en Viagrapillen. Cocaïne uit Zuid-Amerika zou één op één
worden geruild tegen nederwiet.

Financieel-economische criminaliteit
Financieel-economische delicten zijn criminele activiteiten
die onder meer de integriteit van het financiële stelsel
aantasten. Hierbij valt te denken aan witwassen: het
verrichten van handelingen waardoor de herkomst van
crimineel geld ogenschijnlijk een wettige oorsprong krijgt
(Soudijn, 2017). Tevens worden onder financieel-economische criminaliteit allerlei vormen van fraude verstaan,
bijvoorbeeld met hypotheken, vastgoed, identiteiten en
beleggingen. Behalve in het wetsartikel waarin mensenhandel strafbaar is gesteld, te weten artikel 286f WvSr
BES, komt het woord fraude niet voor in het WvSr BES.
Bij fraude gaat het om een veelheid aan strafbare feiten
uit het WvSr en de bijzondere wetten: bedrog, valsheid in
geschrifte, fiscale fraude, bepaalde economische- of milieudelicten en sociale zekerheidsdelicten. Ook cybercrime
kan onder financieel-economische criminaliteit vallen,
zoals skimming en phishing en allerlei andere delicten die
dankzij of met behulp van het internet worden gepleegd.

Uit informatie van respondenten blijkt dat criminele
organisaties precies weten hoe ze zich op het water
moeten gedragen om niet op te vallen. Ze zijn goed bekend
met de werkwijze van organisaties zoals de Kustwacht.
In haar jaarverslag over 2017 merkt de Kustwacht op dat
ze minder drugsboten hebben onderschept, mogelijk als
gevolg van ‘een gewijzigde modus operandi, waardoor zij
met behulp van de huidige radar niet van golven zijn te
onderscheiden’ (Kustwacht, 2018). Voortdurend vindt men
nieuwe methodes om drugs te transporteren. Go Fasts
zijn passé. In plaats daarvan zie je ‘semi-duikboten’ die
net onder de zeespiegel varen en moeilijk te detecteren
zijn of vissersboten die de drugs ergens op zee oppikken.
Een deel van de drugs verlaat Bonaire via de lucht of

Op de BES is nog weinig zicht op cybercrime. Wel is een
aantal gevallen van skimming bekend. Skimming is het
onrechtmatig kopiëren van betaalkaartgegevens. Hierbij
wordt de magneetstrip van een pas gekopieerd en de
pincode bemachtigd op het moment dat een transactie
wordt verricht. Phishing is een vorm van internetfraude,
waarmee fraudeurs proberen via e-mail achter bankgegevens te komen. Fraudeurs lokken mensen naar een
valse (bank)website. Dit is echter een kopie van de echte
website van de bank. Verzocht wordt een inlognaam en
wachtwoord in te voeren waardoor de fraudeur deze
gegevens bemachtigt. 28

28 www.politie.nl/themas/fraude-met-betaalproducten.html.

34

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

In het kader van dit veiligheidsbeeld is voor wat betreft
financieel-economische criminaliteit de meeste informatie
verkregen over witwassen. Overigens heeft het WODC
recentelijk een National Risk Assessment Witwassen en
Terrorismefinanciering voor de BES uitgevoerd (Van der
Veen & Heuts, 2018). Het rapport is in september 2018
gepubliceerd en bevat informatie over de kwetsbaarheid
van de BES-eilanden voor witwassen, de risico’s op het
terrein van witwassen en de weerbaarheid van het beleidsinstrumentatrium voor de preventie en bestrijding
van witwassen. Voor een diepgaander beeld wordt dan
ook verwezen naar dit rapport. Hieronder wordt een
meer globaal beeld geschetst.

kweken van witwasbewustzijn tijd kost. Wat opvalt aan de
cijfers uit de jaarverslagen van FIU is dat de toegenomen
bedrijvigheid op met name Bonaire nog niet heeft geleid
tot meer meldingen (FIU-Nederland, 2013 - 2017). Wel is
in 2017 het totaal bedrag aan gemelde transacties flink
gestegen.
Het is niet de vraag of er wordt witgewassen op Bonaire.
De vraag is hoeveel. Dit fenomeen is per definitie lastig
in kaart te brengen omdat verhullen en verbergen juist
de essentie van het delict vormt. Witwassers zijn vindingrijk en bedenken voortdurende nieuwe methoden
en technieken. Geschat wordt dat het op Bonaire om
miljoenen gaat. De Caribische regio is kwetsbaar voor
witwassen, onder meer vanwege de aanwezigheid van
offshore financial centers, free trade zones en een sterk
ontwikkelde casino- en online gaming industrie. Bonaire is
omringd door enkele zogeheten mayor money laundering
countries (Maguire, 2014). Een major money laundering
country is a country whose financial institutions engage
in currency transactions involving significant amounts
of proceeds from international narcotics trafficking
(INL, 2018b). Omdat het moeilijk is de opbrengst van
drugstransacties te onderscheiden van de opbrengst
van andere criminele activiteiten en omdat financiële
instellingen die zich bezighouden met transacties met
andere vormen van crimineel geld eveneens kwetsbaar
zijn voor witwaspraktijken met drugsgeld, heeft de United
States Department of State een categorie Jurisdictions of
Primary Concern toegevoegd. Dit zijn: all countries and
other jurisdictions whose financial institutions engage in
transactions involving significant amounts of proceeds
from all serious crimes or are particularly vulnerable to
such activity because of weak or non-existent supervisory
or enforcement regimes or weak political will (INL, 2018b).

Vrijwel alle werelden op de BES hebben witwasbehoeften;
de een wat meer dan de ander en bij de een gaat het om
wat grotere bedragen en wat complexere methoden
dan bij de ander. Lokale criminelen die een slag hebben
geslagen, kopen met de illegale opbrengst daarvan relatief probleemloos met cash een tweedehandsauto of
bouwen nog een deel aan hun huis. Ondernemers die
hun zwarte miljoenen willen witwassen moeten meer
moeite doen en benutten gelegenheidsstructuren en
facilitators op het eiland of erbuiten. Illegale en legale
vreemdelingen, zoals Venezolanen en Chinezen benutten
informele banksystemen om geld vanuit Bonaire naar hun
landen van herkomst te transporteren.29 Of ze ‘plakken’,
dat wil zeggen dat ze grote hoeveelheden cash op het
lichaam dragen en zo de grens passeren. Transnationale
georganiseerde netwerken gebruiken deze methoden
ook en ronselen koeriers onder de lokale bevolking en
illegale vreemdelingen.
De antiwitwaswetgeving op de BES is vrijwel identiek
aan die van Nederland. Meldingsplichtige instanties zijn
op grond van de Wet ter voorkoming van witwassen en
financieren van terrorisme BES (Wwft-BES) verplicht
ongebruikelijke transacties te melden bij de Financial
Intelligence Unit Nederland (FIU). 30 FIU beschikt over
een liaison in het Caribisch gebied die meldingsplichtige
instanties bewust maakt van de risico’s van witwassen en
hen helpt bij het naleven van de wetgeving. Ervaringen
in Nederland en in andere landen lieten zien dat het

Naast de gunstige factoren voor witwassen in de regio
hebben de BES-eilanden zelf ook een aantal aantrekkelijke
kanten voor witwassers. Wat respondenten vaak noemen als
een gunstige factor voor witwassen is dat Bonaire nog steeds
een cash-economie is. Een andere factor is het ontbreken van
winstbelasting. De combinatie met de mogelijkheid om winst
uit een vennootschap te halen tegen een dividendbelasting

29 Ook wel genoemd underground banking of hawala banking.
30 Wet van 1 december 2011, houdende regels ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme in de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba
(Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme BES), geldend van 01-04-2016 t/m heden.

35

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

van acht procent, maakt het op Bonaire lucratief om illegale
winsten wit te wassen door het kunstmatig ophogen van de
winst van een onderneming. Tevens zijn er op Bonaire veel
mogelijkheden om te investeren waarbij over het algemeen
niet al te veel vragen worden gesteld. Dat geldt ook voor
de koop en verkoop van onroerend goed. Makelaars op
Bonaire lijken zich nog niet erg bewust te zijn van de wijze
waarop witwassers hun sector gebruiken. Op het gebied
van de koop van onroerend goed zijn er op Bonaire een
paar trends te ontdekken. Volgens een aantal respondenten
zouden Chinezen veel onroerend goed kopen. Dit hoeft
natuurlijk niet om ‘verdachte’ aankopen te gaan, maar bij
de herkomst van het geld zijn soms wel vraagtekens te
stellen. Verderop komt de rol van de Chinezen op Bonaire
nader aan de orde.

waarde ver van de markprijs afwijkt of de taxatie was niet
correct, dan kan de waardevermeerdering vals zijn. De
waardevermeerdering kan ook echt zijn doordat het pand
flink gerenoveerd is met crimineel geld. Op Bonaire is het
vrij normaal om de koop van bouwmaterialen af te rekenen
met grote sommen cash. Handelaren in bouwmaterialen
zijn op de BES (nog) niet meldingsplicht op grond van de
Wwft-BES. Het is nog steeds niet ongebruikelijk de aflossing
van een hypotheek in cash te voldoen. In Nederland is
het lastig om ongezien met cash grote aankopen te doen,
maar het is voor Europese Nederlanders relatief eenvoudig
om met veel cash, bij wijze van spreken in hun binnenzak,
Bonaire binnen te komen. Volgens Europol is ‘cash nog
steeds king’ als het gaat om witwassen (Europol, 2015).
Fysiek smokkelen van cash blijft volgens Europol een
veel voorkomende methode. Op diverse eilanden in het
Caribisch gebied waaronder Sint Eustatius ziet men steeds
dezelfde Chinezen op en neer reizen met een hoeveelheid
cash bij zich die net onder de toegestane grens ligt.

Verder wordt vermoed dat de Boliburgueses - rijke Venezolanen die de Venezolaanse overheid steunen - de laatste
jaren op Bonaire huizen kopen met ‘fout’ geld en veelvuldig naar Bonaire vliegen met privévliegtuigen. Ook zou je
speculanten zien, voornamelijk vanuit Nederland. Respondenten spreken over dubieuze vastgoedportefeuilles. Vaak
zouden dezelfde spelers opduiken bij allerlei transacties en
op de een of andere manier weten altijd dezelfde mensen
A-locaties in handen te krijgen. Voor erfpachtgrond bestaat
een wachtlijst en het kan jaren duren voordat je aan de
beurt komt, tenzij je een bestemming hebt die van belang is
voor het eiland. Als sprake is van bepaalde personen wordt
deze voorwaarde ruim uitgelegd, aldus respondenten.
Tevens zijn er vermoedens van ABC-constructies. Bij een
ABC-transactie verkoopt A via tussenpersoon B een pand
aan C. Als de waarde van de koopsom sterk verandert, kan
sprake zijn van fraude.31 In dit verband wijzen respondenten
erop dat op transparantie bij investeringen op Bonaire
ontbreekt, waardoor er geen zicht is op wie feitelijk betaalt
of wie betrokken is.

Op Sint Eustatius bestaan eveneens vermoedens van
witwassen. Via money remitting ook wel money transfer
genoemd, wordt geld verplaatst van Sint Eustatius naar Sint
Maarten. Sinds kort heeft het Amerikaanse bedrijf Money
Gram een vestiging op Sint Eustatius. Money Gram beschikt
over vestigingen over de hele wereld en biedt diensten
aan om snel en eenvoudig geld van het ene deel van de
wereld te verplaatsen naar het andere deel. Melding van
verdachte transacties doet Money Gram via Miami. Om
witwassen te voorkomen limiteerde de Nederlandsche
Bank (DNB) de vergunning. Elke inwoner van Sint Eustatius
mag tweeduizend dollar per maand overmaken. Naast
Money Gram is er nog een bedrijf op het eiland dat zich
bezighoudt met money remitting: een soort Western Union
alleen zonder vergunning. Volgens een respondent is het
bedrijf wel bezig met een vergunningsaanvraag en het lijkt
erop dat het bedrijf zich aan de regels houdt. Vanuit Sint
Eustatius wordt veel geld overgemaakt naar Santo Domingo
of Haïti. Gezien het grote aantal arbeidsmigranten is het
niet vreemd dat er veel money transfers plaatsvinden,
maar volgens een respondent uit de toezichtsector is de
totale waarde van de transacties omvangrijk. Er zijn nog
meer signalen op Sint Eustatius.

ABC-constructies kunnen duiden op witwassen. In dat
geval wordt onroerend goed binnen korte tijd via drie of
meer partijen doorverkocht en bij elke doorverkoop stijgt
de prijs (Soudijn, 2017). Witwassen via ABC-constructies
is op meerdere manieren mogelijk. Een van de partijen
probeert bijvoorbeeld legaal inkomen te creëren door
een grote waardevermeerdering of vermindering. Als de
31 https://www.om.nl/onderwerpen/fraude/fraude-vastgoed/.

36

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Overal in het Caribisch gebied bestaan legale en illegale
loterijen, ook op de BES. Loterijen kennen ideale witwasmogelijkheden. In de rechtszaak tegen de Curaçaose
Loterijbaas Robbie Dos Santos bleek op welke verschillende
wijze je via loterijen kunt witwassen. Het is een bedrijfstak
waarin veel cash in omloop is, er worden nepprijzen uitgekeerd of winnende lootjes worden overgekocht zodat
het lijkt alsof de witwasser de prijs heeft gewonnen. Het
toezicht op loterijen is beperkt. Online gokken is eveneens
een bekend fenomeen in het Caribisch gebied dat zich
uitstekend leent voor witwassen. De casinosector is van
oudsher al bekend vanwege de talloze mogelijkheden
om wit te wassen. Bonaire heeft een paar casino’s en
volgens respondenten is er weinig zicht op wat zich daar
afspeelt. Een andere sector die met name op Bonaire
mogelijkheden biedt, is de cruise industrie met inbegrip
van de souvenirwinkels. Te denken valt aan constructies
met in consignatie genomen goederen.

en dit investeren in vastgoed. Uit opsporingsonderzoeken
op andere Caribische eilanden blijkt dat Chinezen actief
zijn op het gebied van underground banking en dat daarmee grote sommen geld zijn gemoeid. De bedragen zijn
dermate omvangrijk dat het niet waarschijnlijk is dat het
de opbrengst is van de verkoop van levensmiddelen in de
vele Chinese toko’s en supermarkten. Zijn de Chinezen in
het Caribisch gebied de bankiers van de onderwereld? Er
is nog te weinig informatie over deze groep op Bonaire om
daar uitspraken over te doen. Wel is het een verschijnsel om serieus te nemen want de opmars van Chinezen
gaat razendsnel en is niet meer terug te draaien. Deze
ontwikkeling is overigens ook te zien in Latijns-Amerika
en Afrika. In een artikel op de website van de Council of
Hemispheric Affairs wordt geconstateerd dat de betrokkenheid van China in de Caribische regio aan het uitdijen
is, zowel op het economische, politieke als op het militaire
front (Tannenbaum, 2018). China investeert substantieel
in infrastructurele projecten, maar de prijs daarvoor is
hoog. Investeringen van China in onder meer in Jamaica,
Barbados, Guyana brengen zware verplichtingen mee
voor deze landen.

Verder zie je op Bonaire loanbacks. Hierbij leent degene
die zijn geld wil witwassen in feite het geld van zichzelf,
maar houdt daarbij de schijn op, bijvoorbeeld door een
leningsovereenkomst, dat het aan iemand anders toebehoort (Soudijn, 2017). Loanbacks kunnen simpel zijn
als particulieren zogenaamd optreden als verstrekker.
Ze kunnen ook uitermate complex zijn als het om grote
bedragen gaat of om geld dat uit fraude is verkregen.
In dergelijke gevallen worden er allerlei financiële instellingen, trusts en offshore vennootschappen tussengeschoven (Soudijn, 2017). In het Caribisch gebied zijn
meerdere offshore financial centers en free trade zones
die eveneens legio mogelijkheden bieden. Een vorm van
loanback die recent in opkomst is, is het gebruikmaken
van crowdfunding. Bij crowdfunding wordt getracht een
breed publiek te interesseren om een investering of
project te financieren. Op papier of op een website kun
je intekenen voor een bepaald bedrag. In werkelijkheid
zit de witwasser zelf achter deze personen die intekenen
(Soudijn, 2017).

In Jamaica bijvoorbeeld heeft China een snelweg gebouwd.
In ruil daarvoor kreeg China het recht om vijftig jaar lang
tol te heffen en allerlei landrechten langs de snelweg waar
luxe hotels en resorts worden gebouwd. Volgens de media
wordt deze snelweg de Beijing highway genoemd en ging
het bij de start van de bouw in 2015 met 600 miljoen dollar
om de grootste investering van de Chinese overheid in het
Caribisch gebied.32 Voor de bouw zijn nagenoeg duizend
werkers en ingenieurs uit China ingevlogen, in plaats van
dat er banen kwamen voor lokale arbeidskrachten. Ook
werden Chinese aannemers sterk bevoordeeld boven
Jamaicaanse aannemers. Dit is het patroon dat bij veel van
dit soort investeringen door China zichtbaar is; uiteindelijk
komen de deals vooral aan China ten goede. Het is geen
liefdadigheid. Ook op Curaçao zie je een steeds sterkere
invloed van Chinezen. In 2017 scheelde het geen haar
of een Chinese maatschappij had de raffinaderij Isla
opgekocht. De deal ging op het laatste moment niet door
omdat er vraagtekens bestonden over de integriteit van
het Chinese bedrijf en er vermoedens waren van corruptie

Voor wat betreft financieel-economische criminaliteit is
ook de groep Chinese ondernemers op Bonaire interessant.
Vermoed wordt dat sommigen over veel geld beschikken

32 h
 ttps://www.theguardian.com/world/2015/dec/24/beijing-highway-600m-road-just-the-start-of-chinas-investments-in-caribbean.

37

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

bij de totstandkoming van de deal.33 Op een wat kleinere
schaal zijn dergelijke patronen waar te nemen op Bonaire
en de herkomst van het geld waarmee Chinezen daar
vastgoed opkopen is onduidelijk. In ieder geval doen
Chinezen nauwelijks belastingaangifte en omzeilen zij
het reguliere financiële stelsel. Opvallend is dat maar
weinig respondenten zich zorgen lijken te maken over
‘de Chinese invasie’, terwijl ervaringen in andere landen
laten zien dat de gevolgen voor binnenlandse economieën
groot zijn. Feitelijk is sprake van ‘parasitaire economieën’
die de ‘gastlanden’ economisch schade toebrengen en
permanente afhankelijkheid creëren.

bedrijven en instellingen komen uiteindelijk in handen van
criminele ondernemers. Dit levert weer andere vormen van
criminaliteit op en trekt criminele groeperingen aan. Om
ongestoord hun gang te kunnen gaan, maken dergelijke
groepen gebruik van omgekochte ambtenaren en politici.
Uiteindelijk vindt infiltratie van de bovenwereld plaats
en krijgt de georganiseerde criminaliteit politieke macht.
Dit klinkt als een doemscenario uit een B-film, maar het
is in diverse landen in het Caribisch gebied, Centraal- en
Zuid-Amerika al lang realiteit.
De hierboven beschreven ontwikkelingen op het terrein
van de hoofdthema’s van OM BES hebben allerlei gevolgen
voor de samenlevingen van de BES. Het zijn echter wat
meer abstracte gevolgen, zoals aantasting van de integriteit van het financiële stelsel, reputatieschade voor het
eiland en ondermijning van de rechtstaat door criminele
organisaties. De inwoners van de BES zijn uiteindelijk
het slachtoffer van deze vormen van criminaliteit, zij
het op een indirecte manier. Daarnaast spelen er lokale
problemen waarvan de bevolking direct slachtoffer is.
Te denken valt hier bij aan geweldsdelicten, seksueel
misbruik, woninginbraak of diefstal van geiten. In het
hiernavolgende hoofdstuk komen diverse thema’s aan bod
die gemeenschappelijk hebben dat het lokale problemen
zijn waar de lokale samenleving last van heeft.

Witwassen is altijd onwenselijk. Op de korte termijn lijken
financiële injecties met witwasgeld gunstig te zijn. Op
langere termijn zijn de effecten van witwassen voor een
klein eiland als Bonaire desastreus. Een voorbeeld hiervan
is dat dekmantelbedrijven voor witwassers, goederen en
diensten tegen veel lagere prijzen kunnen aanbieden en
minder omzet nodig hebben, waardoor legale ondernemers ‘uit de markt worden gedrukt’. Witwasconstructies
drijven huizenprijzen op. Er ontstaat reputatieschade als
een land of eiland bekend wordt als een witwasparadijs.
Dit stoot bonafide investeerders af en kan leiden tot het
opzeggen van bankrelaties omdat ‘schone’ financiële
instellingen geen zaken willen doen met instellingen die
zich niet houden aan wet- en regelgeving. Steeds meer

33 h
 ttps://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/raffinaderij-curacao-onderzoekt-corruptie-bij-mislukte-deal-met-chinezen-~bc5c2c83/.

38

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

6. ENKELE ANDERE THEMA’S NADER BELICHT
Hoewel de aandacht bij het onderzoek voor dit nieuwe veiligheidsbeeld vooral uitging naar de drie hiervoor
besproken thema’s is ook gekeken naar andere fenomenen. Enerzijds gaat het om vormen van criminaliteit
en overlast die voor de lokale BES-samenlevingen een probleem zijn, zoals woninginbraak, diefstal van of
uit auto’s, diefstal van geiten en allerlei vormen van geweld. Anderzijds gaat het om problemen waarvan
bekend is dat ze in veel Caribische landen spelen, waaronder huiselijk geweld, incest, misbruik van
minderjarigen, jeugdcriminaliteit en gangvorming. De vraag bij deze laatste categorie was in hoeverre
deze vormen van criminaliteit eveneens zichtbaar zijn op de BES. Veel thema’s vertonen overlap en hebben
raakvlakken met de hoofdthema’s van OM BES. Hieronder komen aan bod: geweld, zeden, jeugd, lokale
vermogenscriminaliteit34 en overlast.
Geweld

32 in 2017.35 In 2011 telde KPCN 38 geweldsincidenten.
In 2012 waren het er 47 en ging het regelmatig om grote
vechtpartijen (Mooij, Tijssens, & Van der Mark, 2013). Wat
Sint Eustatius betreft, maakt het VHB 2013 melding van
74 geweldsdelicten in 2011 en 92 in 2012. In 2016 ging het
om 39 geweldszaken en in 2017 om 56. In 2011 en 2012
zijn op Bonaire 202, respectievelijk 215 geweldsdelicten
geregistreerd en in 2016 en 2017 bedroegen de cijfers 231
en 219.36 Veel respondenten op Bonaire gaven aan dat er
meer vuurwapens in omloop lijken te zijn en dat het aantal
schietincidenten toeneemt. Dat is in de cijfers niet direct
terug te vinden. Er zijn allerlei signalen en er komen wel
tips binnen. Als de politie daarop actie onderneemt, treft
men bijna nooit wapens aan. Het grote verschil tussen de
beleving van de respondenten en de officiële registraties
van geweld is opmerkelijk.

In het VHB 2013 werd al geconstateerd dat de zichtbaarheid
en de intensiteit van geweld op de BES-eilanden toenam
(Mooij, Tijssens, & Van der Mark, 2013). Incidenten zouden vaker uit de hand lopen en er zouden vaker wapens
aan te pas komen. Volgens de onderzoekers van het VHB
2013 was te verwachten dat dit een blijvend probleem
zou zijn, onder meer als gevolg van de toegenomen armoede en inkomensongelijkheid. Destijds werd gezien
als risico de ontwikkeling van de nadelige effecten van
de staatkundige transitie, zoals sociale onrust en aanhoudende armoedeproblematiek en de sociale problemen
als gevolg daarvan, zoals een verdere toename van inkomensongelijkheid, werkloosheid, eenoudergezinnen,
drankgebruik en geweld. Uit de interviews voor het VHB
2018, blijkt dat deze voorspelling is uitgekomen. Op alle
BES-eilanden signaleren meerdere respondenten een
toename van - steeds ernstiger - geweld, ook onder jongeren. Respondenten uit Sint Eustatius rapporteerden een
recente reeks heftige incidenten, waaronder een forse
steekpartij tijdens een begrafenis en een schietincident.
Er zou volgens respondenten ook handel in illegale vuurwapens zijn op Sint Eustatius.

Dodelijk geweld komt op Sint Eustatius en Saba zelden
voor. Sint Eustatius werd in 2017 voor de eerste keer sinds
2005 opgeschrikt door een moord. Een Colombiaanse man
bracht zijn Colombiaanse echtgenote om het leven. Saba
kreeg in 2015 te maken met een moord op een vrouwelijke
student van de Saba University School of Medicine. Op
Bonaire komen moord en doodslag wat vaker voor. In 2011
ging het om vier slachtoffers, in 2012 om één en in 2013
zijn er geen moorden gepleegd. Het jaar daarop begon
met een dubbele liquidatie in januari en enige tijd later
volgde nog een dodelijke schietpartij. In 2015 was sprake
van één moord: een Venezolaanse man vermoordde zijn
mannelijke partner. De zaak die de afgelopen jaren voor
de meeste opschudding en onrust zorgde was de moord
op de Nederlandse politieman Ferry Bakx in 2016 door

Zowel op Sint Eustatius als op Saba zijn ruzies in cafés
‘normaal’ en vanwege het zware alcoholgebruik lopen
dergelijke woordenwisselingen niet zelden uit op een
vechtpartij. Op Saba eindigen veel feesten met geweld.
Vooral de jaarlijkse Sabadag en oudejaarsnacht zijn
berucht. Overigens blijkt de door respondenten gemelde
toename van geweld niet uit de beschikbare cijfers. In
2016 registreerde KPCN in totaal 39 geweldsdelicten en

34 M
 et de term lokale vermogenscriminaliteit wordt gedoeld op criminaliteit die plaatselijk voorkomt op de eilanden en gericht is op het ontvreemden van
goederen of geld.
35 De cijfers zijn verstrekt door de informatie unit van KPCN.
36 Atrako’s, dat wil zeggen overvallen, zijn niet meegeteld bij de geweldsdelicten.

39

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Venezolaanse mannen die per boot vanuit Curaçao naar
Bonaire waren gekomen om een overval te plegen. De
daders zitten inmiddels forse gevangenisstraffen uit. In
2017 zijn vier slachtoffers van moord geteld. Eind februari
kwam een Venezolaanse vrouw om het leven door een
schot in het hoofd. Haar partner is gearresteerd. De maand
daarop zijn twee moorden gepleegd. Een man van 24 jaar is
’s nachts doodgeschoten vanuit een voorbijrijdende auto.
Later die maand zijn in Rincon de lichamen aangetroffen
van een man en een vrouw. Na onderzoek is vast komen
te staan dat de man eerst de vrouw heeft gedood en
daarna zichzelf. Het laatste slachtoffer dat jaar was een
23-jarige Mexicaanse vrouw die als bemanningslid werkte
aan boord van een cruiseschip. Zij is doodgestoken door
een 44-jarige inwoner van Bonaire en vervolgens op een
afgelegen plek begraven.

onder meer dat er relatief veel alleenstaande, jonge, arme
moeders zijn die voortdurend bezig zijn met overleven
en daardoor soms weinig geduld kunnen opbrengen voor
hun kinderen. Op Saba wordt huiselijk geweld in de hand
gewerkt door overmatig alcohol- en drugsgebruik. Daarbij
komt dat men vaak kleinbehuisd is en weinig perspectief
heeft; allemaal omstandigheden die zorgen voor een
vruchtbare voedingsbodem voor geweld in de familiesfeer.
Behalve in het roddelcircuit, praten inwoners van Saba
niet over dit soort zaken. Respondenten op Saba signaleren dat de ernst van de incidenten toeneemt. Zo is begin
2018 een vrouw op straat ernstig toegetakeld door haar
ex-partner. Vermoedelijk weerspiegelen de politiecijfers op
Saba slechts een klein deel van de werkelijkheid. In 2016
zijn twaalf huiselijk geweldzaken geregistreerd en in 2017
ging het om vier zaken. De jaren daarvoor schommelde
het aantal tussen acht en achttien zaken.

Zoals uit het overzicht van de moorden blijkt, komt
fataal huiselijk geweld op de BES-eilanden voor. Veel
respondenten geven aan dat huiselijk geweld op alle BESeilanden een hardnekkig probleem is en steeds ernstigere
vormen aanneemt. Het taboe op dit onderwerp is groot.
Vaak wordt een relatie gelegd met armoede. Het probleem
is dat zowel de omvang van het probleem als de relatie met
armoede niet met cijfers te onderbouwen zijn. Dit blijkt
ook uit andere onderzoeken naar dit onderwerp (Bruijn &
Kriek, 2014). De aangifte- en meldingsbereidheid is laag.
En als het al tot een aangifte of melding komt, zou actie
door de betreffende instanties vaak achterwege blijven.
Dat is althans de perceptie van de bevolking. Het ontbreekt
ook aan de voorwaarden om deze problematiek effectief
aan te kunnen pakken. Alle eilanden worstelen met het
gebrek aan goede opvangmogelijkheden voor slachtoffers
van huiselijk geweld. Er zijn geen ‘blijf van mijn lijf huizen’
waar slachtoffers op adem kunnen komen zonder bang
te hoeven zijn dat de dader hen vindt. Naast gebrek
aan geld zorgt de kleinschaligheid ervoor dat dergelijke
opvanghuizen moeilijk te realiseren zijn. Op Bonaire is
het al bijna onmogelijk om slachtoffers af te schermen,
laat staan op Sint Eustatius en Saba.

Op Sint Eustatius komt huiselijk geweld eveneens veel
voor en ook daar speelt het gebruik van alcohol en drugs
een rol. Een risicogroep op Sint Eustatius zijn vrouwen uit
Latijns-Amerika die voor korte tijd naar het eiland komen
als prostituee. Soms trekken ze bij lokale mannen in,
gelokt door mooie beloftes. De werkelijkheid is minder
rooskleurig en geweld is soms aan de orde van de dag. In
2016 en 2017 zijn op Sint Eustatius zes huiselijk geweldzaken
geregistreerd. Ook hier laten de officiële politiecijfers
niet zien dat sprake is van een probleem. De cijfers op
Bonaire liggen hoger, maar de omvang van de bevolking is
ook aanzienlijk groter. In het vorige VHB werd voor 2011
opgetekend dat op Bonaire 70 huiselijk geweldzaken ter
kennis van de politie kwamen en in 2012 waren dat er 43.
In 2016 ging het om 44 zaken en in 2017 om 34.
Er zijn nieuwe wetenschappelijke inzichten die een verklaring vormen voor de - vermoedelijk - hoge geweldsniveaus op de BES. Stress en bepaalde hormonen (glucocorticoïden) spelen een rol bij agressie en zorgen ervoor
dat mensen risico’s niet goed inschatten en impulsief
gedrag vertonen uit gewoonte in plaats van dat ze inspelen op wat de gegeven situatie van hen vraagt (Sapolsky,
2017). Snelle reactieve agressieve reacties zijn het gevolg.
Overigens leiden stress en glucocorticoïden niet rechtstreeks tot agressie, maar verhogen de gevoeligheid
voor sociale triggers van agressie, vooral bij mensen

Het probleem op Saba is ook dat veel vrouwen financieel
afhankelijk zijn van mannen en feitelijk geen kant op kunnen. De positie van de vrouw is volgens respondenten op
Saba in het algemeen niet sterk. Respondenten signaleren

40

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

die al neigen naar agressief gedrag. Er is nog een ander
verband tussen stress en agressie en dat is dat agressie
ervoor zorgt dat stress afneemt. Dit verschijnsel heet
displacement aggression en kan voor een deel verklaren
waarom armoede, achterstand en frustratie worden
afgereageerd op gezinsleden. Agressie fungeert dan als
uitlaatklep. Diverse respondenten merkten op dat na de
orkaan Irma meer geweld plaatsvond op de Bovenwindse
eilanden dan daarvoor.

vrouwen die zich prostitueren, doorgaans uit pure armoede. Sint Eustatius beschikt over twee gedooglocaties, die
volgens een respondent overigens niet zorgen voor minder
illegale prostitutie. Vrouwen zouden zich overal aanbieden,
ook in respectabele hotels. Bonaire kent veel locaties waar
illegale prostitutie plaatsvindt, niet alleen rond sneks, maar
ook rond populaire uitgaansgelegenheden. Respondenten
zien dit als een groeiend probleem. De laatste jaren zijn
de meeste illegale prostituees op Bonaire afkomstig uit
Venezuela. Deze groep vrouwen is uitermate kwetsbaar en
het vermoeden is dat ze relatief vaak slachtoffer zijn van
geweld. Ze kunnen nergens verhaal halen en dat maakt
hen tot ideale slachtoffers op allerlei gebieden.

Zeden
De belangrijkste zedendelicten op de BES zijn: misbruik
van minderjarigen, illegale (kinder)prostitutie en incest.
Verkrachtingen of aanrandingen komen incidenteel
voor en af en toe vindt de politie kinderpornografisch
beeldmateriaal. In twee recente zaken ging het om beeldmateriaal van hele jonge kinderen. Een onderwerp dat
vaak aan de orde kwam tijdens de interviews is misbruik
van minderjarige meisjes door veel oudere mannen. Op
Bonaire gebeurt het ook wel dat volwassen mannen naar
een school komen om een afspraakje met een meisje te
maken. Of de meisjes worden verleid of ze bieden zichzelf
aan en dit leidt bijvoorbeeld op Sint Eustatius vaak tot
spanning tussen echtparen. Regelmatig reageert men het
conflict af op het meisje.

In het vorige VHB is gemeld dat in 2011 op Bonaire zeventien zedenmisdrijven in de politieregistraties zijn opgenomen. In 2012 waren het er zestien. In 2016 werden vijf
zaken geteld en in 2017 negen. Op Sint Eustatius ging het
in 2011 om vier zedenincidenten en in 2012 om negen. De
cijfers voor 2016 en 2017 bedroegen acht, respectievelijk
vier. Opmerkelijk is dat de politie op Saba in 2011, 2012 en
2017 geen zedendelicten optekende. In 2016 ging het om
twee zaken. Op Bonaire lijken zedenmisdrijven eerder af
te nemen dan toe te nemen. Respondenten die te maken
hebben met zedenproblematiek, zijn echter unaniem
van mening dat de problemen op dit terrein toenemen.
Mogelijk is de aangiftebereidheid nog verder afgenomen.
Diverse respondenten dragen dit aan als verklaring voor
de discrepantie tussen beleving en cijfers. De politie zou
te weinig zichtbare actie ondernemen in dit soort zaken,
waardoor slachtoffers en melders niet naar de politie
durven te gaan uit angst voor represailles van de daders.
Op kleine eilanden is het vrijwel onmogelijk daders te
ontlopen en de angst voor represailles is niet denkbeeldig.

Incest wordt door respondenten ook als een veelvoorkomend probleem benoemd, zowel op Bonaire, als op
Sint Eustatius en Saba. Seksueel geweld in gezinsverband
komt in verschillende vormen voor. Soms gaat het om de
biologische vader, of om een opa, broer, oom of neef.
Stiefvaders worden echter het meest genoemd door
respondenten. Voor politie en hulpverleningsinstanties
is het echter niet eenvoudig een vinger achter deze problematiek te krijgen. Bij dit soort taboedelicten wreekt
zich de geslotenheid van eilandsamenlevingen. Dit zijn
onderwerpen waarover de omgeving wel vermoedens
heeft, maar waar weinig mensen openlijk over durven
te praten, net als over huiselijk geweld.

Jeugd
Vrijwel alle respondenten die met de jeugd te maken hebben, rapporteerden zorgwekkende trends. Dit onderwerp
kwam in het vorige VHB bij Saba en Sint Eustatius nog
niet zo prominent naar voren. Er werd op Sint Eustatius
wel overlast van jongeren gemeld. Het ging bijvoorbeeld
om jongeren die onder invloed van drank of drugs op
ouderen schelden of hen bedreigen. Op Saba was sprake
van ‘oudere jongeren’ van tussen de twintig en dertig
jaar die overlast op straat bezorgen. De problemen op

Op Bonaire is sprake van loverboy-problematiek. Er zijn
gevallen bekend van jongens of mannen die minderjarige
meisjes aanzetten tot prostitutie. Respondenten op Sint
Eustatius maken melding van kinderprostitutie en misbruik
van kinderen op jonge leeftijd. Ook zijn daar volwassen

41

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Bonaire waren destijds wat groter dan op de andere
BES-eilanden. Wel werd gerapporteerd dat de omvang
van de groep probleemjongeren was teruggedrongen
dankzij allerlei maatregelen.

volgens sommige respondenten niet meer geïnteresseerd
in school. Het verloop van leerkrachten is groot. Tekorten
worden, met wisselend succes, opgevuld door Europees
Nederlandse leraren. Dat leidt soms tot problemen onder
leraren vanwege een culturele kloof.

Het beeld van nu stemt minder optimistisch. Kinderen zouden op steeds jongere leeftijd stevige delicten plegen. Waar
de problemen met kinderen vroeger pas op de middelbare
school begonnen, is dit verschoven naar de laatste klassen
van de basisscholen. Hierbij valt onder meer te denken aan
agressie op school, houdingsproblemen, spijbelen, vernielen
en stelen. Ze stelen niet alleen van elkaar, maar tevens uit
winkels en huizen in de buurt van scholen. Drugsgebruik op
school is op Bonaire ook een probleem. Hoewel er volgens
de respondenten op Bonaire nog geen gangs zijn zoals in
andere Caribische landen en eilanden, zijn er wel diverse
jeugdbendes, waaronder in Playa, Noord Saliña, Tera Kora,
Amboina en Rincon. Je ziet het verkeerd gaan, aldus een
respondent die veel contact heeft met jongeren. Het begint
met het verkopen van marihuana en het eindigt met het
plegen van overvallen en inbraken. Vechtpartijen onder
deze jongeren komen regelmatig voor. Jongeren worden
gebruikt door drugsbendes om bijvoorbeeld drugs te
koerieren of andere klusjes te doen. De aan drugsbendes
gerelateerde problemen worden soms de school binnengebracht. Vanuit een auto is vlak bij een school geschoten
en drugscriminelen lopen scholen binnen op zoek naar een
leerling die voor hen werkt.

Jongeren die op school voor problemen zorgen, komen
vaak uit situaties waarin huiselijk geweld dagelijkse kost
is. Scholen zijn verplicht huiselijk geweld te melden.
Meldingen blijven echter uit. Volgens respondenten
komt dit onder meer doordat er weinig vertrouwen is
dat de verantwoordelijke instanties actie ondernemen.
Leerkrachten zijn bang dat ouders verhaal komen halen.
Een ander probleem op scholen op de BES is dat er geen
doelgroepenbeleid is en er geen aparte mogelijkheden
zijn voor kinderen met een gedragsstoornis of een laag
verstandelijk vermogen. Ook ontbreekt opvang voor
‘moeilijke jongeren’. Leerkrachten weten niet waar ze
met kinderen met ernstige gedragsproblemen naar toe
moeten. Een van de respondenten merkte op dat je ‘dergelijke kinderen nergens kwijt kunt’. Uiteindelijk belanden
kinderen dan tijdelijk thuis, wat volgens een respondent
verre van ideaal is en zeker geen oplossing is. Het is op de
eilanden al niet eenvoudig je kind op een goede school
te krijgen. Herplaatsing van kinderen die niet meer te
handhaven zijn op hun oude school is haast onmogelijk.
Verder signaleren respondenten dat veel meisjes geen
eigenwaarde kennen. Tienerzwangerschappen komen
een paar keer per jaar voor. Leerkrachten proberen
wel vertrouwen op te bouwen met kinderen met een
problematisch achtergrond maar dat is een taai proces
omdat ze niet hebben geleerd wat vertrouwen is, aldus
een respondent.

Kortom, het gaat niet goed met de jeugd en dat is volgens
de respondenten te wijten aan verschillende oorzaken.
Al eerder is opgemerkt dat het onderwijs sinds de staatkundige veranderingen zeker is verbeterd, toch zijn er nog
flinke problemen. De klassen zijn groter geworden en de
nieuwe lokalen kleiner. In sommige klassen zitten dertig
kinderen, maar er is bezuinigd op klassenassistenten. Er
is een duidelijke kloof tussen dat wat de kinderen van nu
nodig hebben en wat leerkrachten kunnen bieden. Een
deel van de leraren is nog van de oude stempel en dat
leidt soms tot flinke, zelfs fysieke, confrontaties. Voor de
wat meer ouderwetse leerklachten is het ook lastig met
de huidige generatie jongeren om te gaan. Vroeger was
gehoorzaamheid vanzelfsprekend en mochten leerlingen
vooral geen kritische vragen stellen. De huidige generatie
leerlingen is mondiger, minder gevoelig voor autoriteit en

Vanwege het ontbreken van een leerplichtregistratiesysteem is er weinig zicht op het aantal schoolverzuimers
of drop-outs. Respondenten zoeken de oorzaak van dit
probleem onder andere in armoede. Kinderen komen
zonder eten naar school, ze hebben geen goede kleren en
er is weinig toezicht op hen. Ouders lijken niet betrokken
te zijn bij de scholing van hun kinderen. Ze komen wel
naar school om te klagen over de leerkrachten, maar laten
zelf de opvoeding volledig liggen, aldus een respondent.
It takes a village to raise a child is een bekend gezegde in
dit verband. Punt is echter dat de village uit elkaar aan

42

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

In hoofdstuk 3 - waarin een globaal beeld is geschetst van
de actuele ontwikkelingen op de BES-eilanden - kwam
al aan de orde dat diverse nationale en internationale
organisaties zoals de Kinderombudsman, het College
voor de Rechten van de Mens en Unicef zich zorgen
maken over de leefomstandigheden en de rechten van
kinderen in Caribisch Nederland. Ze constateren dat veel
kinderen in armoede opgroeien, uit gebroken gezinnen
komen, geen vaderfiguur hebben, sociaal-emotioneel
worden verwaarloosd en te maken krijgen met fysiek
of seksueel geweld. Ze hebben weinig kansen zich te
ontwikkelen, belanden vaak zonder startkwalifacties op de
arbeidsmarkt en hun sociaal-economische vooruitzichten
zijn slecht (Kloosterboer, 2013; Van der Kooi et al., 2017;
College voor de Rechten van de Mens, 2016b). Armoede
en achterstand worden van generatie op generatie
doorgegeven. Ook intergenerationele overdracht van
geweld komt voor, vooral van vader op zoon (Van den
Weijer, 2014). Tevens lopen kinderen uit geweldadige
gezinnen het risico dat ze de patronen uit hun jeugd als
volwassenen blijven herhalen, hetzij als slachtoffer, hetzij
als dader. Hierbij gaat het niet alleen om een verhoogde
kans op herhaling van een gewelddadige gezinssituatie,
maar ook om andere vormen van geweld, bijvoorbeeld
in de publieke ruimte.

het vallen is. De sociale cohesie neemt af en zichtbare
controle op de jeugd ontbreekt. Mensen spreken elkaar
niet meer aan op gedrag en dat merk je op school. Waar
oma’s voorheen een essentiële plaats innamen bij de
opvoeding zie je tegenwoordig oma’s van vijfendertig
jaar die weigeren voor de kinderen van hun kinderen te
zorgen omdat ze zelf moeten werken. Mogelijkheden
voor naschoolse activiteiten zijn er nauwelijks waardoor
kinderen ’s middags op straat hangen en uit pure verveling
rottigheid uithalen.
Respondenten op Sint Eustatius geven aan dat de jeugd
ook daar een groot probleem vormt. Vrijwel alle oudere
generaties schudden het hoofd over het gedrag van
jongere generaties, maar op Sint Eustatius zou de huidige
generatie dingen doen die vroeger volstrekt ondenkbaar
waren. Ze beginnen al op jonge leeftijd met relatief ernstige
delicten en tonen geen respect meer voor ouderen,
leerkrachten en de politie. Ouders zouden te trots zijn
om hulp te vragen. Het beeld op Sint Eustatius is: er
zijn tieners die overmatig blowen, er zijn groepen jonge
kinderen en tieners die gewelddadig zijn, een grote groep
kinderen heeft een laag verstandelijk niveau en obesitas
is een groeiend probleem. De kwaliteit van de scholen is
slecht en het verloop onder leraren is groot. Leerkrachten
kunnen er eenvoudigweg niet meer tegenop. Sommige
leraren hebben net hun basiskwalificatie gehaald en staan
al voor grote groepen kinderen die moeilijk in toom te
houden zijn. Hierdoor ontstaan allerlei machtsconflicten.

Er bestaan verschillende verklaringen voor het doorgeven van geweld binnen families (Tierolf et al., 2014). Een
daarvan is dat kinderen het voorbeeld volgen van thuis.
Een andere verklaring is dat kinderen in een onveilige
omgeving zich minder goed hechten en dat leidt tot
problemen met relaties en agressie. Ten slotte blijkt dat
sommige kinderen die opgroeien in een gewelddadige
omgeving getraumatiseerd raken en een posttraumatische
stresstoornis (PTSS) kunnen ontwikkelen met als gevolg
ernstige gedragsproblemen. Slechte jeugdervaringen kunnen leiden tot depressies, angststoornissen, verslavingen,
verminderde cognitieve functies, gebrekkige impulscontrole en antisociaal gedrag waaronder gewelddadige gedrag. Dit is een gegeven dat psychologen en criminologen
al decennialang onderkennen, maar de afgelopen jaren is
er veel baanbrekend biosociaal onderzoek gedaan naar
hoe deze verbanden er precies uitzien. Daaruit komt uit
naar voren dat naast sociale factoren allerlei biologische
factoren een rol spelen. Bij sommige kinderen die op-

Op Saba ziet het beeld er iets beter uit, maar ook daar zie
je kinderen met gedragsproblemen die veelal afkomstig zijn
uit gezinnen waar huiselijk geweld de norm is en ouders
nauwelijks betrokken zijn bij hun schoolgaande kinderen.
Vijftig tot zestig procent leeft onder de armoedegrens. Ook
op Saba speelt het probleem dat er geen andere scholen
zijn voor kinderen die ernstig grensoverschrijdend gedrag
vertonen. Het enige dat de school kan doen, is het kind
een time out geven. Daarmee los je het probleem echter
niet op, aldus een respondent. Er zijn bepaalde locaties
op Saba waar je hangjeugd ziet. Als die jongeren foute
dingen doen, worden ze door de ouders verdedigd, aldus
respondenten. Een beperkte groep jongeren is bezig met
criminaliteit. Ze plegen onder meer geweldsdelicten,
drugsdelicten en vernielingen.

43

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

groeien in een disfunctionele omgeving ontwikkelen de
hersenen zich minder goed waardoor onder meer hun
neurotransmitterhuishouding en de productie van bepaalde hormonen blijvend ontregeld raken (Sapolsky, 2017).

sinds kort gedetailleerde overzichten maakt. Er zijn wel
overzichten van voor die tijd, alleen is niet altijd duidelijk
of de cijfers voor verschillende delicten ook de pogingen
omvatten en er ontbreken bepaalde categorieën in de
overzichten. Met de gestructureerde wijze waarop de
info-unit tegenwoordig informatie verzamelt en cijfers
presenteert, wordt het in de toekomst gemakkelijker
trends te ontdekken. Met deze kanttekening volgen
hieronder enkele ontwikkelingen.

Interessant is in dit verband ook de epigenetica: een vakgebied binnen de genetica gericht op het bestuderen van
processen die de activiteit van genen beinvoeden (Walsh &
Beaver, 2009). Dit vakgebied heeft een belangrijke invloed
op hoe wetenschappers de rol van genen en omgeving
zien bij het verklaren van menselijk gedrag. Sommige
genen blijken ‘aan’ en ‘uit’ gezet te kunnen worden onder
invloed van de omgeving. In dit verband wordt wel gesteld:
genes load the gun, environment pulls the trigger.37 Hoewel onderzoek hiernaar nog in de kinderschoenen staat,
lijkt het er op dat chronisch agressief gedrag bij jongens
soms wordt veroorzaakt door epigenetische sporen als
gevolg van blootstelling aan bepaalde omstandigheden
in de baarmoeder en in de eerste levensjaren. 38 Deze
jongens hebben gemeenschappelijk dat hun moeders
aan de volgende kenmerken voldoen: ze zijn jong tijdens
de geboorte van hun eerste kind, ze zijn slecht opgeleid
en kampen met psychische- en verslavingsproblemen.
Tevens zijn er verbanden gevonden tussen ervaringen
met geweld in de vroege jeugd en later gewelddadig
gedrag die mogelijk te verklaren zijn met behulp van de
epigenetica (Lindert & Levav, 2015).

Op Sint Eustatius lijkt het aantal vermogensdelicten afgenomen te zijn. Respondenten stellen echter ook dat de
aangiftebereidheid gedaald is. Als je niet verzekerd bent - en
dat zijn veel inwoners niet - is de noodzaak van het doen
van aangifte niet zo groot. De cijfers op Saba zijn in 2017
eveneens gedaald ten opzichte van 2016, maar het zijn er
wel weer meer dan in 2015. Vermogenscriminaliteit op
de BES is volgens respondenten grotendeels het werk van
drugsverslaafden. Soms is sprake van overlevingscriminaliteit en roven de inbrekers de koelkast leeg. Op Bonaire
lijkt het erop dat het aantal vermogensdelicten in 2017 na
twee jaar van dalingen weer is toegenomen. Die toename
is vooral zichtbaar in de categorieën woninginbraak en
diefstal vanaf of uit een auto. Respondenten bevestigen
dit en geven tevens aan dat deze cijfers voortdurend
schommelen, afhankelijk van wie er een tijdje in de gevangenis zit. Bonaire kent een paar notoire veelplegers.
Zitten die vast, dan is het een poosje rustig. De meeste
daders van vermogenscriminaliteit komen uit Bonaire zelf
en soms uit Curaçao. Slachtoffers zijn vaak Nederlanders
die in de betere wijken wonen en toeristen.

Armoede, achterstelling, ongelijkheid en opgroeien in
een gewelddadige omgeving kunnen blijvende schade
opleveren, die wordt doorgegeven aan volgende generaties. Dit is niet simpelweg op te lossen door bijvoorbeeld
het verhogen van de kinderbijslag of de onderstand. Het
doorbreken van de cirkel vraagt om samenhangend beleid
op alle fronten.

Er zijn een paar hardnekkige criminaliteitsfenomenen op
Bonaire. Een daarvan is diefstal uit auto’s op duikplaatsen.
De pleegplaatsen of hot spots zijn bekend, de plegers ook,
alleen blijkt het op de een of andere manier toch moeilijk
om deze problematiek duurzaam te bestrijden. Diefstal
van voertuigen is eveneens een fenomeen dat iedere keer
weer de kop opsteekt. Het gaat vooral om auto-onderdelen.
Gestolen auto’s worden op afgelegen plaatsen gestript en
soms uitgebrand weer teruggevonden. Geitendiefstal is
net zo’n hardnekkig probleem. Er zijn ongeveer zeventig
boeren (Kunukero’s) met geiten op Bonaire. Bij geitendiefstal

Lokale vermogenscriminaliteit en overlast
De laatste onderwerpen in dit hoofdstuk zijn lokale
vermogenscriminaliteit en overlast. In 2017 vonden op
Bonaire 806 vermogensdelicten plaats. Op Sint Eustatius
ging het om 43 vermogensdelicten en Saba telde er 14. Het
is lastig om uitspraken te doen over dalingen of stijgingen
over langere periodes omdat de info-unit van KPCN pas
37 http://scottkahan.com/genes-load-the-gun-environment-pulls-the-trigger/.

38 https://geneticliteracyproject.org/2013/09/24/chronic-aggressive-behavior-in-boys-epigenetic-sources/.

44

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

komen meerdere strafbare feiten kijken. In de eerste
plaats is dat de diefstal van de geiten. Een respondent
vertelde dat sommige gespecialiseerde geitendieven op
grote afstand al kunnen ruiken waar de geiten zijn. In de
tweede plaats is sprake van illegaal slachten van de geit
onder de boom en in de derde en laatste plaats gaat het
om het helen van het vlees in sneks en supermarkten. Er is
een netwerk voor de verwerking en afzet van geitenvlees.
Soms gebeurt het op grote schaal. Een tijdje geleden was
een van de Kunukero’s in een klap meer dan dertig geiten
kwijt. De beeldvorming onder Kunukero’s is dat instanties
dit probleem onvoldoende serieus nemen. Er is echter wel
een werkgroep voor dit fenomeen.

en bellen of appen achter het stuur. Veel respondenten
melden dat inwoners van Bonaire last hebben van feveren
en driften39 op de openbare weg en dan met name in
Belnem, de weg naar Sorobon en de Kaya Statius van Erp.
Feveren zorgt voor overlast, lawaai, verkeersopstoppingen
en gevaar voor andere weggebruikers en omstanders.
Vooral ouderen gaan hierdoor ’s avonds niet meer de weg
op. OM BES liet in 2018 weten streng te gaan optreden.
Iedereen wordt vervolgd en naast een straf worden de
voertuigen verbeurd verklaard.40
Het laatste onderwerp, dat vooral op Bonaire en Sint
Eustatius speelt, zijn delicten en overtredingen op het
gebied van het milieu. Hoewel in het vorige veiligheidsbeeld op Bonaire een afname werd geconstateerd, is er
nog steeds veel zwerfvuil en wordt op allerlei plaatsen
illegaal afval gedumpt. Op alle eilanden vinden illegale
bouwactiviteiten plaats. Op Sint Eustatius staan op diverse
plekken autowrakken langs de kant van de weg die soms al
helemaal overwoekerd zijn. Zowel in het water als op het
land is sprake van stroperij. Ook beschermde diersoorten
worden gevangen en gedood. De Stichting Nationale Parken (Stinapa) maakt zich ernstig zorgen over de slechte
toestand van het koraal rond Bonaire door vervuiling en
onzorgvuldigheid van duikers, snorkelaars en bestuurders
van boten. Dit is een slechte ontwikkeling voor een eiland
dat in grote mate afhankelijk is van het toerisme.

Gesignaleerd wordt dat de leefbaarheid afneemt in de
mindere rijke wijken. Het is te donker, er zijn veel loslopende honden met of zonder eigenaar, er zijn burenruzies
of familieproblemen en er is overlast van uitgaansgelegenheden. Vaak is het niet de uitgaansgelegenheid zelf
die voor geluidsoverlast zorgt, maar zijn het mannen
die in de buurt op straat met elkaar zitten te drinken en
harde muziek afspelen in een auto. Lokale drugshandel
is op sommige plekken op Bonaire een probleem en
veroorzaakt onveiligheidsgevoelens bij inwoners. In dat
verband noemen respondenten het gebied Playa, maar
in Rincon zou de straathandel nog problematischer zijn.
Na vier uur ’s middags is de politie niet meer permanent
aanwezig en met name ouderen durven dan vanwege de
drugsoverlast niet meer over straat. Patrouillewagens
rijden af en toe langs. Vanuit Kralendijk wordt dan al
doorgegeven dat de wagen onderweg is. Tevens kennen
alle eilanden een vaste groep verslaafden die wel in beeld
zijn, alleen zijn ze moeilijk te helpen. Wat in andere landen
soelaas biedt, is het weghalen van de verslaafde uit zijn
of haar omgeving om ingesleten patronen te doorbreken.
Op de BES moeten ze daarvoor feitelijk van het eiland af.

Sinds het vorige veiligheidsbeeld uit 2013 lijkt er weinig
veranderd te zijn op het terrein van de lokale problematiek.
Het gaat veelal om dezelfde problemen waarvan sommige
al jaren speerpunt zijn van de openbare lichamen, KPCN
of OM BES. Je zou verwachten dat dergelijke problemen
op kleine eilanden beheersbaar kunnen zijn. En het is ook
niet dat er niets aan wordt gedaan. Er zijn werkgroepen,
taskforces en actieplannen te over. Toch lukt het om de
een of andere reden niet om problemen blijvend terug
te dringen. Waar gaat het mis? Om een antwoord op die
vraag te vinden is het niet alleen noodzakelijk om naar de
oorzaken van criminaliteit en onveiligheid te kijken, maar
ook naar de keten en de instanties die met de aanpak ervan
zijn belast. Dit komt in het volgende hoofdstuk aan de orde.

Alcoholgebruik en de daarmee gepaard gaande problemen
zoals overlast en verkeersongelukken zijn op alle BESeilanden een probleem. Ook onder jongeren. Het is
normaal om onder invloed te rijden. Verkeersgedrag in het
algemeen wordt zorgwekkend genoemd. Denk hierbij aan
rijden zonder gordel, gevaarlijk inhalen, veel te hard rijden

39 D
 riften is een autorijtechniek waarbij de bestuurder de auto in een vloeiende zijdelingse beweging (dwars) door een bocht stuurt
(http://www.woorden.org/woord/driften).
40 h
 ttps://www.bonaire.nu/2018/01/13/feveren-leidt-tot-hechtenis-en-verbeurdverklaring-betrokken-voertuig/.

45

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

7. BEELD VAN DE KETEN
De instanties die zorgen voor veiligheid en welzijn op de BES staan dagelijks in de frontlinie van de complexe
werkelijkheid die in de hoofdstukken hiervoor is geschetst. Wat opvalt, is dat er vooral op Bonaire veel
verschillende veiligheidspartners zijn en dat Saba en Sint Eustatius er bekaaid vanaf lijken te komen. Ook
in dit VHB is de meeste aandacht uitgegaan naar Bonaire. Dat is uiteraard wel te verklaren vanwege de
relatief grotere omvang van Bonaire, maar de problemen op Saba en Sint Eustatius hebben door de extreme
kleinschaligheid misschien nog wel meer impact op de samenlevingen dan op Bonaire. In dit hoofdstuk is
er aandacht voor de consequenties van de kleinschaligheid en de bijzondere staatkundige positie van de
BES voor de rechtshandhavingsketen.
Tijdens de interviews op Saba en Sint Eustatius kwam
regelmatig aan de orde dat deze eilanden - in de beleving
van de respondenten - er een beetje ‘bij bungelen’. Tussen
de eilanden bestaat niet alleen een fysieke afstand van
800 kilometer, maar ook een culturele afstand. De Benedenwindse eilanden zijn meer gericht op Zuid-Amerika
en de invloed van Europees Nederland is groter, al is het
alleen maar omdat er veel Nederlanders wonen en de
voertaal naast Papiaments ook Nederlands is. De Bovenwindse eilanden zijn meer Angelsaksisch georiënteerd,
de voertaal is Engels en behalve de Nederlandse vlag die
op sommige plaatsen wappert, zijn er weinig sporen van
Nederland te ontdekken. Het enige dat deze eilanden
gemeenschappelijk hebben, is dat ze alle drie door een
speling van het lot onderdeel zijn van het land Nederland.
Waar Saba en Sint Eustatius ten tijde van de Nederlandse
Antillen altijd het gevoel hadden zich te moeten voegen
naar Curaçao, lijkt die rol nu te zijn overgenomen door
Bonaire. De directe band met Nederland is voor Saba en
Sint Eustatius in de praktijk minder direct dan verwacht.
Vaak lopen zaken via Bonaire. De hoofdkantoren van de
organisaties van RCN op het terrein van veiligheid en welzijn
zijn gevestigd op Bonaire. Diverse organisaties hebben
wel kleine vestigingen op de bovenwindse eilanden. De
bezetting is soms echter minimaal en niet altijd continu.
Dit belemmert integrale samenwerking en zorgt voor
minder slagkracht. Er worden wel oplossingen bedacht
om deze problemen te ondervangen, maar die blijken
niet altijd even duurzaam te zijn.

kwamen er allerlei rijksinstanties bij. Dit is de effectiviteit
van de veiligheidsketen nog niet ten goede gekomen. Er is
een ‘institutionele lappendeken’ ontstaan met een aantal
gaten omdat er taken tussen wal en schip zijn geraakt.
Taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden zijn
niet voor iedereen even helder. De bestuurlijke context
op de BES wijkt af van die in de rest van Nederland.
Europees Nederland kent drie bestuurslagen: Rijksoverheid,
provincies en gemeenten. De BES kent er slechts twee
waardoor de openbare lichamen in feite direct zaken
moeten doen met de Rijksoverheid.
De kleinschaligheid en het specifieke karakter van de
eilanden zorgen voor wat betreft het bestuur voor extra
complicerende factoren (Nauta, 2015). Zo is het lastig
voldoende gekwalificeerd personeel te vinden omdat de
visvijver klein is. Instanties hebben hetzelfde takenpakket
als in Nederland en moeten dit vaak met een handvol
mensen uitvoeren. Aan het opvullen van functies door
personeel uit Nederland kleven haken en ogen. Culturele
sensitiviteit en echte interesse in de eilandsamenlevingen
is niet iedereen gegeven. Bovendien zijn uitzendingen van
beperkte duur waardoor kennis weer verdwijnt voordat
het goed en wel is opgebouwd. Een ander probleem is dat
de afstand tussen bestuurders en de bevolking klein is en
politieke patronage een sociaal geaccepteerd verschijnsel
is. Dit is historisch zo gegroeid en niet eenvoudig te
doorbreken met de redenering dat ‘we dit in Nederland
nou eenmaal anders doen’. De politieke cultuur op de
eilanden is een andere dan die in Nederland en dat zal
op bepaalde plekken blijven ‘schuren’.

Op Bonaire daarentegen zijn nagenoeg alle organisaties
aanwezig die het eiland nodig heeft. Het eiland heeft een
waterhoofd. Dat is onvermijdelijk want het eilandkarakter
en de ligging van Bonaire als onderdeel van Nederland
in het Caribisch gebied, zorgt voor problemen die beter
passen bij een land dan bij een klein eiland. Na 2010

Tijdens het onderzoek voor het VHB 2018 bleek dat de
afstand tussen de instanties van het Rijk en die van het
Openbaar Lichaam Bonaire op sommige terreinen groot is.
Dat is al merkbaar als het gaat om de veiligheidspartners

46

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

die op Bonaire gevestigd zijn, laat staan als het gaat om
de organisaties die Bonaire vanuit Nederland bedienen.
Deze laatste groep doet de BES vaak ‘erbij’ en de afspraken
over inzet van mensen en middelen stammen in de regel
nog uit de tijd dat Bonaire een relatief kalm, dunbevolkt
eiland was met weinig criminaliteit en de gevolgen van de
staatkundige verandering nog niet goed waren te voorzien.
Met name bij de aanpak van financieel-economische
criminaliteit is dit problematisch. Veel organisaties die een
rol hebben bij opsporing op dit thema zijn in Nederland
gevestigd en komen in actie bij signalen uit Bonaire. Punt
hierbij is dat er relatief weinig financieel-economische
kennis is bij de veiligheidspartners op het eiland waardoor
het lastig is signalen te herkennen en door te geven.
Toezichthouders in deze sector zijn doorgaans eveneens
in Nederland gevestigd, zoals De Nederlandse Bank (DNB),
de Autoriteit Financiële Markten (AFM), Bureau Toezicht
Wet ter voorkoming van witwassen en financiering van
terrorisme (BT Wwft BES) en de Autoriteit Consument
en Markt (ACM). Zij voeren hun taken wel uit, maar zijn
onzichtbaar voor bedrijven en inwoners van de BES.

Aan goede wil, actieplannen, taskforces en werkgroepen
is op de BES geen gebrek. Inhoudelijk bevatten de plannen
prima maatregelen. Alles is al een keer onderzocht, voor
elk probleem zijn oplossingen gevonden en overal liggen
stapels plannen in de kast. Slagkracht om de plannen uit te
voeren ontbreekt echter. De sterkte van veel organisaties
is eenvoudigweg niet berekend op de opgaven waarvoor
vooral Bonaire staat. De bevolking op Bonaire is flink
toegenomen, er zijn andere vormen van criminaliteit
bijgekomen en er ontstaan nieuwe veiligheidsproblemen.
Organisaties groeien, zowel kwantitatief als kwalitatief,
onvoldoende mee. Al deze omstandigheden dragen ertoe
bij dat gemaakte afspraken op het terrein van integrale
samenwerking niet of onvoldoende worden nagekomen.
Onder de veiligheidspartners leeft dan ook breed het
gevoel dat de ketensamenwerking nog niet is wat het moet
zijn. Organisaties weten elkaar wel te vinden en werken
op casusniveau goed samen, alleen is het geheel nog niet
meer dan de som der delen.
De aandacht in dit hoofdstuk is tot nu toe vooral gericht
op overheidsinstanties met een duidelijke taak bij veiligheidsproblemen. Er zijn echter nog andere belangrijke
spelers met een verantwoordelijkheid en een rol op dit
terrein. Enerzijds gaat het om burgers, ondernemingen
en stichtingen. Anderzijds gaat het om departementen
van het OLB en de Rijksoverheid die wat minder voor de
hand liggend zijn bij het bestrijden van criminaliteit, maar
juist essentieel zijn bij het aanpakken van de dieperliggende oorzaken van criminaliteit en onveiligheid. Uit de
interviews bleek dat criminaliteit op de BES toch vooral
wordt gezien als het probleem van politie en justitie
en dat men al gauw inzet van het strafrecht verwacht.
Instanties uit de veiligheidsketen hebben het idee dat er
‘overheidsbreed’ te weinig aandacht is voor risicofactoren
voor criminaliteit, laat staan dat er samenhangend beleid
is om deze factoren te beïnvloeden. Integrale veiligheid
vereist dat alle departementen hun steen bijdragen of
het nu om leefomgeving gaat, welzijn en gezondheid
van burgers, scholing en werkgelegenheid, economische
ontwikkeling of inkomensverdeling. Op alle terreinen zijn
aangrijpingspunten te vinden om criminaliteit en onveiligheid tegen te gaan.

Lokale organisaties op het terrein van criminaliteit, onveiligheid en welzijn lijken kwetsbaar te zijn. De organisaties
worden geleefd door incidenten, zijn vooral bezig met het
blussen van branden en staan of vallen met de bezielende
kracht van individuen. Ook voor deze organisaties is het
moeilijk voldoende gekwalificeerd personeel van eigen
bodem te vinden en daardoor trekken ze personeel uit
Europees Nederland aan. Het verloop onder uitgezonden
medewerkers is groot waardoor de continuïteit voortdurend onder druk staat en kennis weglekt. Ook gaapt er
soms een diepe culturele kloof tussen het uitgezonden
personeel en de lokale werknemers. Dit is een bekend
probleem in het gehele Caribische deel van het Koninkrijk. Niet alle organisaties investeren in het dichten van
de kloof. Uitgezonden Nederlanders komen met goede
moed binnen, vast van plan om er iets van te maken. Na
een aantal maanden zakt bij sommigen de moed in de
schoenen omdat veranderingen niet snel genoeg gaan.
En voor lokale werknemers is het bijna niet te doen om
iedere keer weer te investeren in de zoveelste Nederlander
die wel even orde op zaken komt stellen. Dit vormt een
barrière voor de interne samenwerking binnen organisaties
en voor de integrale samenwerking tussen organisaties.

47

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Wat burgers en ondernemers betreft: initiatieven om hen
te betrekken bij veiligheidsproblemen zijn er zeker. Het
lijkt vooral te schorten aan continuïteit. Zelfredzaamheid
wordt volgens respondenten onvoldoende gestimuleerd.
Burgers en ondernemers die hun verantwoordelijkheid wel
proberen te nemen, voelen zich daarin niet altijd gesteund
door de instanties. Meldingen van onveilige situaties en
misstanden worden niet opgepakt en de aangewezen
instanties doen niet altijd wat ze moeten doen, aldus
respondenten uit de particuliere sector. De kritiek uit deze
hoek is dat er een handhavingstekort is waardoor er, in
ieder geval op Bonaire, een sfeer is ontstaan waarin het
free for all is en alles kan en alles mag. Er valt nog veel te

winnen met het creëren van betrokkenheid van de gehele
samenleving bij de aanpak van criminaliteit. Uiteindelijk
zijn criminaliteitsproblemen voor een groot deel sociale
problemen die pas in laatste instantie op het bord van
politie en justitie moeten belanden.
Het beeld van de eilanden is geschetst, de criminaliteit is in
kaart gebracht en er is gekeken naar het functioneren van
de keten. In het hoofdstuk hierna volgt een beschouwing
van de resultaten van het onderzoek en worden conclusies
getrokken. De bevindingen worden in hoofdstuk 9 afgezet
tegen die van het vorige veiligheidsbeeld, waarbij er vooral
aandacht is voor de risico’s die destijds zijn geïdentificeerd.

48

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

8. BESCHOUWINGEN EN CONCLUSIES
Wat zeggen de resultaten van het onderzoek die in de voorgaande hoofdstukken zijn gepresenteerd?
Welke conclusies zijn daar aan te verbinden? Is er veel criminaliteit op de BES of valt het allemaal wel mee?
Hoewel het wegens gebrek aan betrouwbare cijfers lastig is om harde uitspraken te doen over de omvang
van veiligheidsproblemen op de BES, kan wel worden geconcludeerd dat de BES-eilanden veilig zijn in
vergelijking met veel andere eilanden of landen in de Caribische regio. Toch zijn er ontwikkelingen op het
terrein van criminaliteit die aandacht verdienen. Hieronder worden die ontwikkelingen op een rij gezet.
In de algemene beschouwingen in het vorige veiligheidsbeeld werd gesteld dat een groot deel van de criminaliteit
op de BES-eilanden een structureel karakter heeft en
dat dit zowel geldt voor lokale veiligheidsproblematiek
als voor grensoverschrijdende problematiek. Tijdens de
onderzoeksperiode voor het VHB 2013 was er redelijk
goed zicht op de speerpunten van destijds, zoals geweld,
vermogenscriminaliteit en jeugd, aldus de onderzoekers.
Minder goed zichtbare thema’s, waaronder fraude, witwassen en grensoverschrijdende smokkel van drugs,
kregen weinig structurele aandacht en er was sprake van
een beperkte informatiepositie voor alle onderwerpen
die buiten de basispolitiezorg vallen.

worden opgelost. Tijdens het onderzoek voor het VHB
2018 zijn grotendeels dezelfde problemen actueel als in
2013 en zijn dezelfde schommelingen waargenomen. Als
er gerichte aandacht is voor bijvoorbeeld woninginbraken
of diefstal uit auto’s, lukt het de cijfers omlaag te brengen.
Dit is echter vaak slechts van tijdelijke aard. Het blijvend
terugdringen van criminaliteitsproblemen vraagt een
probleemgerichte benadering waarbij de oorzaken worden
aangepakt en niet alleen de symptomen.
Interventies op de BES hebben vaak het karakter van
symptoombestrijding en dat is niet verwonderlijk omdat
het meestal niet binnen de invloedsfeer van organisaties
als KPCN ligt om de oorzaken te bestrijden. Daar zijn
andere instanties voor nodig. Wat verder niet helpt, is
het gebrek aan informatie over criminaliteit. Voor een
effectieve probleemgerichte aanpak is gedegen inzicht
nodig in het probleem en kennis van het ‘gereedschap’ dat
ter beschikking staat van de veiligheidspartners. Aan beide
voorwaarden wordt in de huidige situatie niet voldaan.
Ondanks het gebrek aan cijfers en detailinformatie was
het op basis van de interviews en het literatuuronderzoek
mogelijk een globaal beeld te schetsen van criminaliteit en
onveiligheid op de BES en de onderzoeksvragen deels te
beantwoorden. Hieronder wordt ingegaan op de conclusies
ten aanzien van de verkenning van de veiligheidsproblemen
en de probleemaanpak.

De conclusies van het Veiligheidsbeeld 2018 zijn vergelijkbaar met die van het VHB 2013, met het verschil dat het
zicht op thema’s als geweld, zeden en jeugd minder goed
lijkt te zijn dan destijds. Hoewel alle respondenten die in de
praktijk werken met deze problematiek aangeven dat de
situatie op deze terreinen is verslechterd, laten de cijfers
dat niet zien. Dit kan natuurlijk te verklaren zijn door het
gegeven dat de subjectieve beleving van de omvang van
criminaliteit niet altijd overeenkomt met de objectieve
veiligheid. Uit recente cijfers van het CBS blijkt echter dat
de bevolking op Bonaire zich niet onveiliger voelt dan een
paar jaar geleden.41 Uiteraard zijn dit twee verschillende
dingen. Onveiligheidsgevoelens worden door veel zaken
beïnvloed, zoals berichten in de media en de vraag of
mensen zelf tot een risicogroep behoren of slachtoffer
zijn geweest, maar het gat tussen de interviewresultaten
en de cijfers geeft toch te denken.

Probleemverkenning
Uit het onderzoek voor dit VHB kwam naar voren dat Bonaire
te verdelen is in vijf ‘werelden’ waarin relaties bestaan
met criminaliteit: criminaliteit onder legale en illegale
vreemdelingen, lokale armoedecriminaliteit, georganiseerde
criminaliteit, organisatiecriminaliteit en ambtelijke en
politieke corruptie. Overigens zijn deze werelden niet
allemaal te vinden op Saba en Sint Eustatius. Er bestaan
diverse verbanden tussen de verschillende werelden

Ondanks alle inspanningen van de veiligheidspartners is
nog steeds sprake van een beperkte informatiepositie op
het gebied van fraude, witwassen en allerlei vormen van
smokkel en handel in contrabande. Veiligheidsproblemen
op de BES-eilanden lijken inderdaad niet structureel te

41 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/11/inwoners-van-bonaire-voelen-zich-veiliger.

49

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

en de grenzen zijn niet overal even scherp. Als het gaat
om verbanden dan springt de wereld van criminaliteit
onder legale en illegale vreemdelingen eruit. Deze wereld
lijkt bij uitstek gerelateerd te zijn aan criminaliteit in
alle andere werelden. Om te beginnen met de lokale
armoedecriminaliteit. De groep illegale Venezolanen is
groter is dan gedacht en groeiende. De omstandigheden
waaronder deze groep leeft, zijn slecht. Ze zijn sterk
afhankelijk van anderen en leven van dag tot dag. Soms
hebben ze werk en soms niet. Wanneer ze zonder werk
zitten, ligt het voor de hand dat ze hun toevlucht zoeken
tot overlevingscriminaliteit. Dit patroon is - anders dan op
Curaçao en Aruba - op Bonaire nog niet duidelijk zichtbaar,
maar dat is waarschijnlijk een kwestie van tijd. Deze mensen
hebben niets te verliezen. Alles wat ze ooit hadden, hebben
ze al lang verloren. Daardoor zijn ze ook een gemakkelijke
prooi voor iedereen die aan hen wil verdienen.

alles van elkaar, alleen is de sociale druk om zaken niet te
melden groot. Dit verschijnsel noemt men wel de conspiracy of silence, ofwel de samenzwering om te zwijgen.
Deze term wordt op veel manieren gebruikt. Bij delicten
als huiselijk geweld en zedenmisdrijven komt het erop neer
dat omstanders - familie, buren, leraren en vrienden - wel
weten of vermoeden dat er iets niet klopt, maar allemaal
zo hun eigen reden hebben om de problemen niet aan te
kaarten of bij de politie te melden. De redenen hiervoor
zijn uiteenlopend: variërend van ongeloof, victim blaming
en schaamte tot angst. Daarnaast geven respondenten aan
dat het aantal bedreigingen op de BES toeneemt, waardoor
mensen misstanden niet durven melden.
Ten aanzien van de georganiseerde criminaliteit werd in
het VHB 2013 geadviseerd balans aan te brengen in de
aanpak van lokale en grensoverschrijdende problematiek
omdat de veiligheidsstrategie sterk gericht was op de
lokale problematiek en er minder aandacht was voor
grensoverschrijdende criminaliteit. Tijdens het onderzoek
voor het huidige VHB bleek dat er meer aandacht voor
georganiseerde criminaliteit is. De resultaten daarvan zijn
wel wat mager. Grensoverschrijdende criminaliteit is bij
opsporingsinstanties nog steeds niet goed in beeld. Er zijn
aanwijzingen dat de hoeveelheid drugs die wordt vervoerd
door het Caribisch gebied is toegenomen. Signalen dat
er leden van georganiseerde criminele groeperingen op
Bonaire zijn er eveneens, denk aan leden van Outlaw
Motorcycle Gangs en andere criminelen uit Nederland.
Bij deze groepen is het lastig vast te stellen wat ze precies
op Bonaire doen. Zijn ze bezig met het opzetten van
drugslijnen, zijn ze aan het witwassen of vieren ze gewoon
vakantie? Uit een aantal opsporingsonderzoeken blijkt in
ieder geval dat sommige van hen betrokken zijn bij criminele activiteiten. Daarnaast worden er leden van Caribische
bendes op Bonaire gesignaleerd en kent het eiland ook
een flink aantal zware criminelen van eigen bodem. Een
feit is dat Venezolaanse georganiseerde groeperingen
wapens, drugs en mensen naar Bonaire smokkelen. Dat
gebeurde van oudsher al, maar de situatie in Venezuela
gooit olie op het vuur. De aanpak van de georganiseerde
criminaliteit die Bonaire raakt, vraagt om regionale en
internationale samenwerking. Tot deze conclusie kwamen
de onderzoekers van het VHB 2013 al en er is nog weinig
voortgang te zien.

Een deel van de groep illegale vreemdelingen heeft een
relatie met de wereld van de georganiseerde criminaliteit. Sommigen behoren tot criminele groeperingen of
netwerken en zijn betrokken bij criminele logistieke processen waaronder smokkel van drugs, wapens en mensen.
Anderen worden zelf gesmokkeld of zijn slachtoffer van
mensenhandel. Hier komt de wereld van de organisatiecriminaliteit in beeld en de bedrijven die hen gebruiken of
misbruiken, zoals in de bouwsector, de hospitalitysector
en de illegale prostitutie bij sneks, restaurants en Chinese
supermarkten. Ten slotte kom je uit bij de bovenlaag in
de samenleving die dergelijke ‘systemen’ faciliteert of
op zijn minst in stand houdt. Wanneer er meer inzicht
ontstaat in wat zich afspeelt in de wereld van de illegale
vreemdelingen, komt de criminaliteit in de andere werelden vanzelf in beeld.
Ten aanzien van de wereld van de lokale armoedecriminaliteit is in het VHB 2013 al geconstateerd dat kleinschaligheid voor fluctuaties zorgt. Deze constatering is nog steeds
actueel. De kleinschaligheid maakt het soms erg lastig
problemen effectief aan te pakken. Bij jeugdcriminaliteit,
zeden en geweld lijkt het logisch te verwachten dat dergelijke criminaliteit door die kleinschaligheid zichtbaarder
is en daardoor eerder ter kennis van politie en justitie
komt. Het tegendeel blijkt waar. En dat heeft niet zozeer
te maken met de zichtbaarheid. Mensen weten vrijwel

50

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Zoals gezegd is er niet veel bekend over de georganiseerde
criminaliteit op de BES. Over organisatiecriminaliteit is
nog minder bekend. Organisatiecriminaliteit vindt plaats
op Bonaire. Opsporings- en rechtshandhavingsinstanties
op de BES ondertekenden in maart 2018 een convenant
om de aanpak van financieel-economische criminaliteit
te versterken door de informatie-uitwisseling tussen
de diensten te intensiveren.42 Dit zal helpen om in de
toekomst een beter beeld te kunnen schetsen van deze
vormen van criminaliteit. Organisatiecriminaliteit is echter
niet beperkt tot financieel-economische criminaliteit. Het
fenomeen kent allerlei verschijningsvormen, waaronder
milieucriminaliteit, illegale tewerkstelling en misbruik
maken van een economische machtspositie. Dergelijke
misdrijven komen volgens respondenten voor op de
BES. De schade die dat oplevert voor de BES-eilanden
kan aanzienlijk zijn en niet alleen in financieel opzicht.
Dergelijke delicten tasten het vertrouwen van burgers
aan, er wordt verkeerd voorbeeldgedrag vertoond door
mensen van aanzien en er kan reputatieschade voor de
eilanden ontstaan. Deze consequenties zijn, misschien nog
wel in sterkere mate, eveneens verbonden aan ambtelijke
en politieke corruptie. Dat er corruptie bestaat op de BES
is niets nieuws. De staatkundige wijzigingen brachten op
dit terrein tot nu toe weinig verandering, getuige onder
meer de situatie op Sint Eustatius. Niet ondenkbaar is dat
het staatkundige proces uiteindelijk meer corruptie en
integriteitsschendingen oplevert omdat er meer ‘te halen
valt’ dan voorheen. Patronage, cliëntelisme, nepotisme
worden vaak geassocieerd met lokale ambtenaren en
bestuurders, maar de reputatie van de Rijksoverheid is
ook niet brandschoon. Snoepreisjes van Nederlandse
ambtenaren, het ‘wegpromoveren’ van medewerkers
met een vlekje en het binnenhalen van vertrouwelingen
op bepaalde posten; niets blijft ongezien op de BES.

actief verzamelen van informatie en opsporen. Criminaliteit op deze terreinen speelt zich haast per definitie in
het verborgene af. Moorden, woninginbraken of geitendiefstallen blijven waarschijnlijk niet onopgemerkt en
de kans op een melding of aangifte is groter. Van illegale
verblijf, illegale tewerkstelling, mensenhandel, smokkel
van mensen of contrabande, witwassen, fiscale fraude en
bepaalde vormen van cybercrime wordt niet vaak aangifte
gedaan. Dat deze thema’s onderbelicht zijn, komt tevens
door een gebrek aan expertise op de BES en het feit dat
diverse instanties hun rol vanuit Nederland vervullen.
Uit het onderzoek bleek in ieder geval duidelijk dat de problemen op het gebied van vreemdeling en arbeid en met
name illegale migratie groter zijn dan tot nu toe verwacht
en het misbruik van illegale werknemers en prostituees
ernstiger is dan gedacht. Er zijn diverse netwerken die
illegale migranten helpen. Sommige netwerken doen
dit om eraan te verdienen en andere doen dit uit meer
altruïstische motieven omdat ze de situatie in Venezuela
betreuren. En het is ook niet te bevatten dat mensen verhongeren en bendes vrij spel hebben in een buurland op
nog geen tachtig kilometer van Bonaire. Bovendien is het
een buurland waarmee historisch gezien allerlei banden
bestonden, wat niet wegneemt dat illegale migratie geen
oplossing biedt en risicovol is voor de migranten.
Venezuela speelt ook een rol bij het tweede thema van
OM BES. Bij vrijwel elk strafbaar feit komt een crimineel
logistiek proces kijken. Venezolaanse criminele groeperingen zijn betrokken bij de smokkel van vreemdelingen,
wapens en drugs. Vaak gaat het om gecombineerde
ladingen. Ook zijn er andere Latijns-Amerikaanse groeperingen die contrabande vervoeren, al dan niet in
samenwerking met lokale criminelen. Bonaire dient als
overslagpunt en er zijn aanwijzingen dat Sint Eustatius
een bescheiden hub is. Ook financieel-economische
delicten zoals witwassen kennen logistieke processen,
die complex kunnen zijn of verrassend eenvoudig. Bij het
thema criminele logistieke processen kwam aan de orde dat
facilitators van de georganiseerde criminaliteit eveneens
een rol spelen bij criminele processen in de andere
werelden. Op Bonaire zijn het vaak dezelfde personen die
naar voren komen. Het is effectief om juist deze groep op

En dan nu de hoofdthema’s, te weten vreemdeling en
arbeid, criminele logistieke processen en financieel-economische criminaliteit. Deze drie thema’s lopen als een
rode draad door de vijf werelden heen. Dat OM BES meer
wilde weten over deze onderwerpen is begrijpelijk. Ze
zijn onderbelicht. Deels heeft dat met de aard van de
misdrijven te maken. Het is het zogeheten haalwerk voor
opsporingsinstanties, dat wil zeggen dat het vraagt om

42 https://www.bonaire.nu/2018/03/19/leden-financiele-top-x-ondertekenen-convenant/.

51

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

de korrel te nemen omdat je dan niet alleen de facilitators
raakt, maar ook de criminele logistieke processen verstoort.
Uiteraard zal het vervangingsverschijnsel optreden, dat
wil zeggen dat andere of nieuwe facilitators de plaats
van hun voorgangers innemen. Daar staat tegenover
dat de ‘voorraad’ van bepaalde type facilitators op de
BES niet groot is. Dat geldt vooral voor degenen die een
rol spelen bij financieel-economische criminaliteit; het
derde OM-BES thema.

Een andere zorgwekkende trend op alle BES-eilanden is
het ontsporen van de jeugd. Agressie, houdingsproblemen,
spijbelen, vernielen, stelen, drugsgebruik en gebrek aan
respect voor autoriteit, om een paar van de problemen
te noemen. De jongeren die voor de meeste problemen
zorgen, komen uit gezinnen waar huiselijk geweld en
alcoholgebruik aan de orde van de dag is. Er is ook een
groep jongeren met een laag verstandelijk niveau of
een leerstoornis. Adequate hulp voor deze doelgroepen
is moeilijk te vinden. Obesitas onder jongeren is een
probleem. Kinderrechten op de BES zijn onvoldoende
gewaarborgd. Het ontbreekt onder meer aan ontwikkelingsmogelijkheden, naschoolse activiteiten en perspectieven. Recent criminologisch onderzoek laat zien dat
armoede, achterstelling en opgroeien in een gewelddadige
omgeving blijvende schade kunnen aanrichten.

Over fraude met hypotheken, vastgoed, identiteiten of
beleggingen is weinig bekend en dat is ook het geval
voor financieel-economische vormen van cybercrime. De
meeste informatie over financieel-economische criminaliteit op de BES heeft betrekking op witwassen. Respondenten die zich bezighouden met de bestrijding van
witwassen twijfelen er niet aan dat er wordt witgewassen
op Bonaire. De Caribische regio is om allerlei redenen
aantrekkelijk voor witwassers en Bonaire zelf heeft diverse
aanlokkelijke kanten. Het witwasbewustzijn is in sommige
sectoren nog niet goed ontwikkeld. Bonaire is nog steeds
een cash-economie en het is relatief eenvoudig om cash
in te voeren. Er zijn veel bouwprojecten en legio andere
mogelijkheden om te investeren. Op Sint Eustatius wordt
relatief veel geld verplaatst via money transfers. Loterijen
en casino’s lenen zich eveneens goed voor witwaspraktijken. Vaststaat dat de gevolgen van witwassen voor deze
kleine eilanden ernstig kunnen zijn en er uiteindelijk toe
kunnen leiden dat economische macht en zelfs politieke
macht in handen van criminelen komt.

Andere thema’s die op de BES voor onveiligheid zorgen
zijn lokale vermogenscriminaliteit en overlast, waaronder
diefstal van auto’s of uit auto’s, woninginbraak, diefstal van
geiten, verkeersovertredingen en feveren. De beschikbare
cijfers lenen zich nog niet om trends goed weer te geven.
Naar verwachting is dit in de toekomst wel mogelijk. Volgens respondenten neemt de leefbaarheid in de minder
goede wijken af. Loslopende honden, burenruzies, overlast
bij uitgangsgelegenheden zijn enkele van de veelvoorkomende ergernissen. Daarnaast is er plaatselijk overlast
van lokale drugshandel en zijn er verslaafden die voor
onveiligheidsgevoelens zorgen. Ten slotte kampen Bonaire
en Sint Eustatius met milieudelicten en -overtredingen en
gaat de toestand van het koraal hard achteruit.

Hoewel dit niet uit de beschikbare politiecijfers blijkt,
lijkt de situatie op het terrein van de andere thema’s
van het veiligheidsbeeld, geweld, zeden, jeugd, lokale
vermogenscriminaliteit en overlast te verslechteren. Wat
wel uit de beschikbare gegevens blijkt, is de oplopende
ernst van het geweld. Op alle BES-eilanden signaleren
respondenten verontrustende trends met betrekking tot
geweld in de publieke ruimte, huiselijk geweld waaronder
kindermishandeling, misbruik van minderjarigen, illegale
(kinder)prostitutie en incest. Respondenten vermoeden
dat de cijfers achterblijven bij de werkelijkheid doordat
de aangiftebereidheid afneemt onder meer vanwege het
uitblijven van zichtbare actie door instanties.

Probleemaanpak
Wanneer je van een afstand kijkt naar criminaliteit en
onveiligheid op de BES, dan zie je complexe structuren op
kleine eilanden en veiligheidspartners die hun uiterste best
doen de situatie het hoofd te bieden, maar ondergesneeuwd
dreigen te raken. In absolute omvang zijn de problemen
misschien niet groot. Op een klein eiland hoeven aantallen
echter niet omvangrijk te zijn om groot te zijn. De problemen lijken de instanties boven het hoofd te groeien. Dat
sommige organisaties functioneren, is niet zelden te danken
aan de kracht van enkele individuen die zich met hart en
ziel inzetten om er iets van te maken. Het verloop van medewerkers is groot waardoor de continuïteit voortdurend

52

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

onder druk staat en kennis weglekt. Medewerkers van de
verschillende organisaties weten elkaar wel te vinden en
op uitvoeringsniveau werkt men regelmatig goed samen.
De ‘institutionele’ samenwerking laat echter te wensen
over waardoor het geheel niet meer is dan de som der
delen. Het is een cliché, maar de uitdrukking ‘de keten is
zo sterk als de zwakste schakel’ is maar al te waar voor de
veiligheidsketens op de BES. Diverse respondenten uit de
praktijk, geven aan dat ze daadkracht, beslisvaardigheid en
betrokkenheid missen van leidinggevenden die wat verder
weg staan van de uitvoering. Wat verder opvalt is dat niet
alle organisaties ‘taakvolwassen’ zijn en kampen met een
gebrek aan expertise en capaciteit.

het onderwerp in dit VHB weer aan de orde komen. Het
probleem speelt op alle niveaus: binnen organisaties,
tussen organisaties, tussen de BES-eilanden, in de regio
en op het internationale vlak. In het VHB 2013 werd al
aanbevolen te werken aan ‘een effectieve aanpak gericht
op een robuuste registratie en op merkbare monitoring
van veiligheidsproblemen door alle betrokken organisaties’. De Raad voor de rechtshandhaving constateert in
2017 dat al jarenlang wordt gepleit voor verbetering van
informatie-uitwisseling, maar dat de problemen op dit terrein hardnekkig zijn. Aan inzicht, voornemens en ambities
ontbreekt het volgens de raad niet, er is echter slechts
zeer beperkt sprake van een vertaling naar de praktijk.
De raad heeft er ‘vooralsnog onvoldoende vertrouwen in
dat in de nabije toekomst wel substantiële vooruitgang
wordt geboekt en acht het vorenstaande in het licht van
het belang van effectieve criminaliteitsbestrijding in het
Caribisch gebied bijzonder zorgwekkend.’

Er is in een ingewikkelde Nederlandse structuur geëxporteerd naar kleinschalige eilandsamenlevingen. Instanties
zijn niet in staat alles wat er aan interventies wordt bedacht
uit te voeren, mede doordat de basis nog niet op orde is.
Hierbij valt onder meer te denken aan de informatiehuishouding van de betrokken organisaties, de uitwisseling
van informatie en het kunnen beschikken over de juiste
expertise en voldoende capaciteit. Over het laatste punt
valt op te merken dat de sterkte van veel organisaties
niet is berekend op de opgaven waarvoor de BES nu staat
en de flinke toename van de bevolking op Bonaire. Met
name op Bonaire zijn de ontwikkelingen zo snel gegaan
dat ze bijna niet bij te benen zijn. In het VHB 2013 is al
geadviseerd de samenwerking in de lokale aanpak te
versterken, omdat ‘politie en justitie alleen het verschil
niet kunnen maken’. Gedacht werd aan het versterken
van de samenwerking op allerlei gebieden, bijvoorbeeld
tussen politie, justitie en bestuur, met zorginstellingen en
tussen publiek en private partijen. Op dit terrein zijn er
positieve ontwikkelingen te melden. De afgelopen jaren
zijn zelfs zoveel samenwerkingsverbanden ontstaan, dat
de balans dreigt door te slaan en medewerkers bijna meer
tijd kwijt zijn aan het ‘bijlopen’ van alle overleggen dan aan
de inhoud van het werk. Misschien dat de vruchten van
de samenwerkingsverbanden daardoor nog onvoldoende
worden geoogst. Volgens respondenten schort het vooral
aan uitvoering van de gemaakte afspraken in de praktijk.

Nog een punt waardoor samenwerking en een effectieve
aanpak van criminaliteit worden gehinderd, is dat veel
instanties moeten dweilen met de kraan open. Ze lossen
incidenten wel op en blussen de branden wel, maar
houden geen tijd over of geven geen prioriteit aan het
ontwikkelen van samenhangend strategisch beleid om
gezamenlijk verder te komen en problemen bij de wortel
aan te pakken. Een van de doelen van het VHB 2018 was
het vertalen van kennis naar betekenisvolle interventies.
Bij dergelijke interventies gaat het niet om dweilen,
maar om begrenzen, beschermen en bekrachtigen. De
beeldvorming is, ook bij de betrokken instanties zelf, dat
er te weinig wordt begrensd. De fysieke grenzen van de
BES-eilanden zijn permeabel. Het is relatief eenvoudig
de eilanden binnen te komen of te verlaten via de lucht
of over het water. Dit geldt voor mensen, drugs, wapens
en geld. Het toezicht op de grenzen laat op onderdelen
te wensen over.
Ook het toezicht op andere grenzen dan geografische is
beperkt. Een aantal toezichthoudende organisaties zit
letterlijk ver weg en lokale organisaties komen vaak niet
toe aan hun toezichthoudende taken. Ze houden wel
controles en toch is het algemene idee dat op de BES veel
kan en veel mag en dat er nauwelijks wordt gehandhaafd.
Dit gevoel doet geen recht aan alle geleverde inspanningen.

Een ander punt waar de samenwerking hinder van ondervindt, is de gebrekkige informatiepositie en informatie-uitwisseling. Dit is een platgetreden pad. Toch moet

53

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Er wordt wel degelijk opgetreden en er worden relatief
veel zaken voor de rechter gebracht. Het probleem is
echter dat gevoelens moeilijk te beïnvloeden zijn. Door
de kleinschaligheid is het al dan niet optreden van de
instanties veel zichtbaarder dan in Nederland en door de
instabiele politieke situatie is op Bonaire en Sint Eustatius
het vertrouwen in de instituties al wankel. Op Saba zijn over
een gebrek aan vertrouwen geen signalen ontvangen. Wel

zou men daar graag zien dat bepaalde instanties hun taken
beter oppakken. Daar staat tegenover dat de capaciteit
van bijvoorbeeld de politie op de eilanden beperkt is,
afgezet tegen de complexiteit van de problemen en de
veelheid aan taken, maar volgens sommige respondenten
is de bevolking er klaar mee steeds te moeten horen dat
er geen capaciteit is. Men wil gewoon een oplossing voor
de problemen.

54

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

9. RISICO’S
De afgelopen jaren is er op de BES veel onderzoek gedaan naar uiteenlopende onderwerpen op het terrein
van criminaliteit en onveiligheid en zijn allerlei nuttige aanbevelingen gedaan. Op de een of andere manier
belanden de meeste onderzoeksrapporten uiteindelijk ongelezen in een kast of in een la. De belangrijkste
onderzoeken zijn voor het VHB 2018 op een rij gezet en samengevat. Ook is een overzicht gemaakt van
de conclusies en aanbevelingen uit de rapportages. Veel bevindingen en aanbevelingen zijn nog steeds
actueel en de geïnteresseerde lezer wordt dan ook verwezen naar bijlage IV en V in de digitale versie van
dit rapport. Waar in dit hoofdstuk wel bij wordt stilgestaan, zijn de risico’s en aanbevelingen uit het VHB
2013. Wat waren destijds de risico’s, hebben die zich gemanifesteerd en zijn er nieuwe bijgekomen?
In het VHB 2013 zijn benoemd als risico’s: de ontwikkeling
van het toerisme, de nadelige effecten van de staatkundig transitie, de ondersteuning door Nederland en de
invloed van criminele netwerken bij grensoverschrijdende
criminaliteit. De ontwikkeling van het toerisme werd in
het VHB 2013 gezien als risico vanwege de economische
afhankelijkheid van de BES-eilanden van de toeristensector. Om aantrekkelijk te blijven voor toeristen is het
met name van belang te zorgen voor het milieu en het
gevoel van veiligheid te bevorderen. Een afname van het
toerisme kan leiden tot meer armoede en dat kan weer
invloed hebben op vermogenscriminaliteit aangezien toeristen altijd een aantrekkelijk doelwit vormen. Toeristen
zijn op veel plaatsen in de wereld een van de grootste
slachtoffergroepen.

Ook in het onderzoek voor het VHB 2018 kwamen risico’s
naar voren in verband met de ontwikkeling van het toerisme.
Een van de risico’s is de aantasting van het koraal rond de
kust van Bonaire. Stinapa signaleert dat het koraal hard
achteruitgaat. Wanneer het tij niet wordt gekeerd, kunnen
de koraalriffen rond het Caribische deel van het Koninkrijk
binnen vijftien jaar verloren gaan.45 Dat heeft niet alleen te
maken met toerisme, al helpt onzorgvuldig handelen van
toeristen en het gebruik van zonnebrandcrème niet mee.46
Klimaatveranderingen, het lozen van stoffen en andere
vormen van milieuvervuiling tasten het koraal ook aan. Een
heel ander risico van het toerisme is de kwetsbaarheid van
deze sector voor witwassen. De bouw van accommodaties
lenen zich goed voor witwaspraktijken. De afgelopen jaren
wordt er flink bijgebouwd en sommige respondenten stellen
vraagtekens bij de levensvatbaarheid van deze projecten
of bij de herkomst van het geld. Een laatste risico heeft te
maken met illegale tewerkstelling en arbeidsuitbuiting.
Respondenten bestempelen de hospitalitysector als een
sector waar veel illegale vreemdelingen werken onder
slechte arbeidsomstandigheden en tegen een zeer laag loon.

Het CBS stelt in een rapport over 2016 dat alle drie de
eilanden enigszins achterblijven bij de groei van het
toerisme wereldwijd en de groei van het toerisme in het
Caribisch gebied in het bijzonder (CBS, 2017b). In 2017
is het toerisme licht gedaald, hoewel de eerste acht
maanden veelbelovend waren.43 De orkaan Irma gooide
voor Saba en Sint Eustatius roet in het eten en Bonaire
heeft mogelijk geleden onder problemen bij regionale
luchtvaartmaatschappijen. Daar staat een spectaculaire
stijging tegenover van het cruisetoerisme naar Bonaire.
Volgens het CBS ging het om een toename van bijna 90
procent: ruim 400.000 cruisetoeristen bezochten in 2017
het eiland. Criminaliteit gericht op toeristen komt voor.
Het aantal delicten is echter niet groot en op de vele
reissites staat Bonaire bekend als een van de veiligste
eilanden van het Caribisch gebied.44

Een tweede risico uit het VHB 2013 waren de nadelige
effecten van de transitie. Opgemerkt werd dat de transitie
gemengde gevoelens teweegbracht. Destijds was nog niet
goed te voorzien hoe de sociale onrust en de financiële
problemen zich zouden ontwikkelen. Voorspeld werd
dat de aanhoudende armoedeproblematiek een neerwaartse spiraal zou veroorzaken met sociale problemen
als gevolg. Hierbij valt te denken aan een toename van
inkomensongelijkheid, werkloosheid, overmatig drugs- en
alcoholgebruik en geweld. Het heeft er alle schijn van

43 h
 ttps://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/19/toerisme-in-caribisch-nederland-in-2017-in-de-min.
44 h
 ttp://www.vakantiearena.nl/bonaire/veiligheid, https://www.middenamerika.nl/bonaire/reisgids/veiligheid-bonaire/,
http://www.landenportal.nl/bonaire.htm.
45 www.bonaire.nu/2017/03/30/koraalriffen-nederlandse-antillen-gaan-binnen-15-jaar-verloren/.
46 https://www.trouw.nl/home/koraal-sterft-af-door-de-zonnebrandcreme-van-toeristen~afd8484d/.

55

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

dat deze voorspelling is uitgekomen. De bevolking is niet
onverdeeld gelukkig met de veranderingen en had zich de
directe band met Nederland anders voorgesteld. Volgens
veel respondenten is de lokale bevolking gedesillusioneerd.
Inkomens zijn niet achteruitgegaan, maar de kosten voor
levensonderhoud zijn gestegen. Daarbij komt dat de keuzes
van de Rijksoverheid niet altijd begrijpelijk zijn voor de
bevolking. De bevolking vraagt zich bijvoorbeeld af waarom
er nog steeds geen sociaal minimum is vastgesteld, maar
er wel een nieuwe gevangenis is gebouwd.

Nederland zich in een recessie en werd er flink bezuinigd
waardoor ook de ondersteuning door Nederland aan de
BES wellicht ter discussie zou komen te staan. Nederland
is uit het dal en economisch gaat het voor de wind. Er
was al extra geld uitgetrokken voor gezamenlijke meerjarenplannen van het Rijk en de eilandgebieden voor
economische versterking, bestrijding van armoede en
de verbetering van de rechten van kinderen.48 De BES
eilanden krijgen nog een ‘impuls’ van 30 miljoen om het
economisch perspectief in Caribisch Nederland te verbeteren onder meer door versterking van de infrastructuur
en het terugdringen van armoede.49 Nederland is echter
alleen bereid om te investeren onder ‘voorwaarde dat goed
bestuur en financiële verantwoording op een afdoende
niveau zijn geborgd.’ De vraag is of deze voorwaarde op
dit moment op Bonaire te vervullen is, gezien de instabiele
politieke situatie en de conclusie van de Raad voor de
rechtshandhaving dat er nog flinke stappen te maken zijn
op het gebied van preventie en integriteitsbeleid (Raad
voor de rechtshandhaving, 2015).

Hoewel de werkloosheid onder de inwoners van de Bonaire
in 2016 niet veel hoger was dan in Nederland is er sprake
van een lichte stijging naar 6,7 procent (Straatmeijer,
2018).47 Wel is de werkloosheid onder jongeren van 15 tot
25 jaar groot. Een vijfde van deze groep is werkloos. Op
Sint Eustatius ligt het algemene werkloosheidspercentage
iets hoger dan op Bonaire, maar het is wel gedaald ten
opzichte van 2012: van 8,8 naar 7,1. Saba kent met 3,3
procent de minste werklozen. Voor Sint Eustatius en Saba
geldt dat de arbeidsparticipatie van jongeren net als op
Bonaire laag is. De inkomensongelijkheid is toegenomen.
En dit lijkt ook het geval te zijn voor de deels aan armoede
gerelateerde problemen waaronder verslavingen, psychische problemen, zedendelicten, huiselijk geweld en
zowel psychische als fysieke verwaarlozing van kinderen.
De nadelige effecten van de staatkundige verandering en
dan in het bijzonder de aanhoudende armoedeproblematiek zijn door allerlei instanties onderkend en er zijn veel
onderzoeken verricht en plannen gemaakt. Probleem
is dat het effect daarvan nog onvoldoende zichtbaar is.
Daarom kondigde de Rijksoverheid in juni 2018 aan een
pakket aan maatregelen te nemen om per januari 2019
inkomens te verhogen, uitgaven te verlagen en toegang
tot werk te verbeteren. In 2020 wordt de impact van de
genomen maatregelen gewogen om te bepalen of er extra
maatregelen nodig zijn, aldus de Rijksoverheid.

Tijdens het onderzoek voor het VHB 2018 kwam aan de
orde dat er in Nederland op allerlei terreinen geld beschikbaar is gesteld. Uit de interviews bleek bijvoorbeeld dat
er ‘potjes’ bij Haagse ministeries zijn voor de aanpak van
bepaalde criminaliteitsproblemen. Daar moet dan wel een
degelijk plan voor komen en dat is waar het proces vaak
stokt. Hoewel het begrijpelijk is dat de Rijksoverheid deze
voorwaarden stelt, blijkt het voor de BES-eilanden om
diverse redenen moeilijk daaraan te voldoen waardoor
het geld blijft liggen. Het gevolg is uiteraard dat de
problemen niet worden opgelost. Hier zie je de botsing
tussen de papieren Haagse werkelijkheid en de Caribische
werkelijkheid waarin de nadruk vooral ligt op van dag tot
dag overleven. Soms ontbreekt het eenvoudigweg aan
kennis en ervaring om degelijke plannen op te stellen.
Een meer pragmatische, hands-on houding van Den Haag
kan uitkomst bieden.

Het derde risico dat in 2013 werd gesignaleerd, was de
ontwikkeling van de ondersteuning door Nederland.
Ten tijde van het onderzoek voor het VHB 2013 bevond

Het vierde en laatste risico uit het VHB 2013 was de
ontwikkeling van de invloed van criminele netwerken
bij grensoverschrijdende criminaliteit. De onderzoekers

47 Overigens is het werkloosheidspercentage in Nederland sinds die tijd afgenomen. Op 1 maart 2018 ging het om 3,9 procent.
48 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/begrotingen/2014/09/16/h-bes-fonds-rijksbegroting-2015.
49 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2018/02/19/kamerbrief-regio-envelop-opgave-bes-eilanden.

56

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

constateerden dat het nog onduidelijk was welke wervingskracht grensoverschrijdende criminele netwerken
gaan hebben op jongeren met weinig toekomstperspectief. Tevens werd geconstateerd dat de BES-eilanden
relatief welvarend zijn in vergelijking met de rest van
het Caribisch gebied. Dit kan criminelen uit omringende
landen aantrekken. In het onderzoek voor het VHB 2018
is de wervingskracht van netwerken niet veel duidelijker
geworden. Er zijn wel signalen dat netwerken jongeren
rekruteren of in ieder geval gebruikmaken van jongeren
voor hand- en spandiensten. Ook worden er drugscriminelen rond scholen gesignaleerd. Gezien de slechte
situatie waarin veel jongeren op de BES verkeren, lijkt
het niet ondenkbaar dat die wervingskracht is toegenomen of zal toenemen. Geweld, armoede, werkloosheid
en gebrek aan perspectief zorgen voor een vruchtbare
voedingsbodem. Verder is er op Bonaire een aanzienlijke
groep lokale criminelen die op redelijk niveau meedoet in
de wereld van de georganiseerde criminaliteit. Voor de
aantrekkingskracht van met name Bonaire op criminelen
uit de omgeving, zijn eveneens aanwijzingen gevonden.
Er zijn diverse voorbeelden bekend van Curaçaose criminelen die op Bonaire misdrijven plegen. Venezolaanse
criminelen zijn eveneens op Bonaire actief, vanuit Venezuela of vanuit Curaçao. Dit risico blijft actueel gezien de
trafficking revival in het Caribisch gebied. Bonaire is in
trek vanwege de uitstekende infrastructuur voor smokkel van contrabande via de zeehaven of de luchthaven.
Volgens diverse respondenten ontdekten georganiseerde
criminele groeperingen daarnaast dat mensensmokkel en
mensenhandel bijzonder lucratief zijn. Dit fenomeen kan
Bonaire in toenemende mate raken.

levert ook risico’s op voor de volksgezondheid vanwege
onbeschermde seksuele activiteiten. Een ander risico is de
opmars van Chinese ondernemers die een groot deel van
de middenstand overnemen en investeren in onroerend
goed. Ongetwijfeld gaat het grotendeels om bonafide,
hardwerkende ondernemers, maar enkele Chinese sneks
en restaurants worden wel in verband gebracht met
illegale prostitutie. Op andere eilanden in het Caribisch
gebied zijn opsporingsonderzoeken gedaan naar Chinese
ondernemers die zich op grote schaal bezighouden met
underground banking en witwassen. Daaruit kwamen
banden met Chinese triades naar voren en er zijn relaties
gevonden met Bonaire.
Bonaire en Sint Eustatius, zij het in mindere mate en op
een andere manier, lijken aantrekkelijk te zijn voor witwassers. Het is relatief eenvoudig en veilig in Bonaire te
investeren met zwart of crimineel geld. Voeg hier aan toe
een kwetsbaar politiek systeem, gebrekkig informatieuitwisseling en toezichthouders op afstand en de kans
bestaat dat Nederland met betrekking tot de BES niet goed
uit de bus komt bij de evaluatie van de Financial Action
Task Force (FATF) die naar verwachting in 2020 start.50
De FATF is een intergouvernementele organisatie met als
doel het op mondiaal niveau voorkomen en bestrijden
van witwassen van geld, de financiering van terrorisme en
andere hieraan verwante bedreigingen voor de integriteit
van het internationale financiële stelsel.51 Hiertoe heeft de
FATF veertig aanbevelingen opgesteld met internationale
standaarden die de aangesloten landen in hun nationale
wet- en regelgeving en beleid moeten implementeren.
Bij de evaluatie in 2020 beoordeelt de FATF of Nederland
voldoet aan de aanbevelingen en of het beleid effectief is.
Een negatieve beoordeling door de FATF kan er uiteindelijk
toe leiden dat een land op de zwarte lijst van de FATF
komt.52 Dit levert reputatieschade op voor het land en
vooral voor de financiële sector wat integere investeerders
kan afschrikken en het financiële verkeer kan belemmeren.
Tot zo ver de risico’s. In het volgende en laatste hoofdstuk
wordt ingegaan op de vraag wat er moet gebeuren om de
BES veiliger te maken en risico’s te minimaliseren.

Met uitzondering van het risico dat de geldstroom vanuit
Nederland opdroogt, zijn de risico’s uit 2013 nog aanwezig.
Daarnaast dienden zich nieuwe risico’s aan. Allereerst is er
het risico van een steeds grotere vluchtelingenstroom vanuit
Venezuela en de ‘doorontwikkelingen’ van de netwerken die
Venezolanen ondersteunen en van de netwerken die hen
uitbuiten. Er zijn al aanwijzingen dat arbeidsomstandigheden verslechteren. De illegale prostitutie van Venezolaanse
vrouwen is uitermate riskant voor de vrouwen zelf en het

50 https://zoek.officielebekendmakingen.nl/nds-tk-2017D36385.html.
51 http://www.fatf-gafi.org/home/.
52 www.compliance-instituut.nl/wp-content/uploads/How-to-survive-an-FATF-assessment.pdf.

57

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

10. AANBEVELINGEN
Uit het onderzoek voor dit veiligheidsbeeld kwam naar voren dat de BES-eilanden kampen met veiligheidsrisico’s
die beter passen bij een land dan bij de rustige, dunbevolkte, Caribische eilanden. Mogelijk komt het daardoor
dat de problemen niet altijd goed worden onderkend. Veel problemen bevinden zich ook onder de oppervlakte.
Deels hebben de problemen te maken met het feit dat de BES onderdeel van Nederland is en er een ingewikkelde
Nederlandse structuur is geëxporteerd naar kleine Caribische eilanden. Voor bijna elk probleem zijn er instanties,
werkgroepen, stuurgroepen, taskforces of projecten. Er is geen gebrek aan onderzoeken, rapportages, plannen
en ideeën. De rapporten bevatten waardevolle adviezen en leggen de vinger vaak goed op de zere plek. De
vraag is alleen waarom veel van deze plannen ergens stranden en waarom de integrale aanpak onvoldoende
van de grond komt. Met de resultaten van dit veiligheidsbeeld wil OM BES nieuw leven blazen in de discussie
over de te nemen stappen om met behulp van een integrale aanpak veiligheidsproblemen aan te pakken. De
aanbevelingen zijn bedoeld om richting te geven aan die discussie.
Houd de grenzen in de gaten

en de aanbeveling van de raad over de brede bestuurlijke
aandacht ter harte te nemen. De situatie in Venezuela
en de gevolgen voor de ABC-eilanden lopen als een rode
draad door deze rapportage. Uiteraard is het belangrijk
deze situatie in de hand te houden en te voorkomen dat
de kleine kwetsbare eilanden een toevluchtsoord worden
voor hordes Venezolanen die ten einde raad zijn. Daarbij
moet niet uit het oog worden verloren dat zich in Venezuela een humanitaire ramp aan het voltrekken is en dat
oppakken en deporteren feitelijk onmenselijk is. Er moet
in de regio een oplossing komen voor deze situatie. De
ogen ervoor sluiten kan niet meer.

Wat de huidige risico’s betreft, springt de problematiek
rond illegale migratie uit Venezuela eruit. Dat is geen
hypothetisch risico, maar een risico dat zich al manifesteert.
De gezaghebber van Bonaire heeft dit probleem in 2017
reeds aangekaart bij de minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties en gevraagd om uitbreiding van de
aanwezigheid van de Kustwacht in de wateren rondom
Bonaire. Deze vraag is in het presidium van de Kustwacht
besproken en de conclusie was dat extra inzet (nog) niet
aan de orde is. Naar aanleiding van Kamervragen hebben
de betrokken ministers aangegeven dat ‘het beeld is dat
de behoefte en noodzaak van Kustwachtinzet als gevolg
toenemende onrust in Venezuela het grootst is op Curaçao
en Aruba en in mindere mate bij Bonaire. Indien er nieuwe
gegevens of gegronde redenen naar voren zouden komen,
kan dat aanleiding zijn tot bijstelling van het beleid.’

Aanbevolen wordt het toezicht te versterken op de ‘natte
en droge’ grenzen van Bonaire, maar ook van Sint Eustatius en Saba. Het is relatief eenvoudig om de eilanden
binnen te komen of te verlaten via de lucht of over het
water. Dit geldt zowel voor mensen als voor drugs, wapens
en geld. Door het toezicht op de grenzen te verbeteren
intervenieer je in feite op alle OM-BES thema’s. De informatie die dit oplevert, geeft meer inzicht in de omvang
en aard van het vervoer van contrabande. Het versterken
van de grenzen is ook bij de aanpak van grensoverschrijdende georganiseerde criminaliteit essentieel. Kenmerk
van dergelijke georganiseerde groepen is immers het
grensoverschrijdende karakter. Dit is een achilleshiel
van de organisaties en de netwerken. Ergens moeten ze
een fysieke grens over en dat zijn de momenten waarop
ze met de juiste informatie te detecteren zijn. Dergelijke
netwerken maken gebruik van geavanceerde technologie
en zijn dermate goed georganiseerd dat geen enkel land
in staat is dergelijke netwerken alleen aan te pakken.
Hoewel het vanzelf spreekt dat het hierbij essentieel is

Het moment lijkt aangebroken het beleid inderdaad bij te
stellen. Aanbeveling van de Raad voor de rechtshandhaving
in 2018 was te zorgen voor een evenrediger inzet van de
Kustwacht bij Bonaire en een bredere bestuurlijke aandacht voor deze problematiek (Raad voor de rechtshandhaving, 2018). De noodzaak hiervan blijkt eveneens uit
het onderzoek voor het VHB 2018 en in het bijzonder
uit het onderzoek naar de situatie van Venezolanen dat
verricht is ten behoeve van dit beeld. Ook lijkt het vanuit
het oogpunt van de ‘wetmatigheden’ van criminaliteitsbeheersing, namelijk het optreden van verplaatsingseffecten, niet logisch de inzet rond Aruba en Curaçao wel
te versterken en rond Bonaire niet. De aanbeveling is dan
ook het verzoek van de gezaghebber om meer inzet van
de Kustwacht rond Bonaire in heroverweging te nemen

58

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

om regionaal en internationaal samen te werken, blijkt
dit in de praktijk toch onvoldoende te gebeuren. In de
literatuur is meer dan voldoende informatie te vinden
over wat daarvoor nodig is (bijlage IV).

ingewikkelde structuren opzetten. Gezamenlijk sturen
op de processen van toezicht, handhaving en opsporing
met interventies gericht op alle vijf fasen van de veiligheidsketen: proactie, preventie, preparatie, repressie en
nazorg. Gezien de beperkte capaciteit van de instanties
op Bonaire, de situatie in Venezuela en de dreiging van
grote stromen vluchtelingen naar de Benedenwindse eilanden is het voorstel de focus in het kader van integrale
samenwerking op Bonaire in eerste instantie te richten
op het thema vreemdeling en arbeid. Hierbij is het zaak
te zorgen voor coördinatie tussen de instanties en de
processen. Aanbevolen wordt daar iemand voor aan te
stellen, bijvoorbeeld een implementatiemanager die los
staat van de instanties, doorzettingsmacht krijgt en over
draagvlak beschikt.

Aandacht voor ‘niet fysieke’ grenzen is ook noodzakelijk.
Zoals al eerder aan de orde kwam, dweilen veel instanties
met de kraan open. Wanneer je echt betekenisvol wilt interveniëren, gaat het niet om dweilen, maar om begrenzen,
beschermen en bekrachtigen. De beeldvorming is - ook
bij de betrokken instanties zelf - dat er te weinig wordt
begrensd. Dit komt voor een deel doordat traditionele
vormen van sociale controle zijn verdwenen en er nog
onvoldoende alternatieven zijn. Ook zijn de organisaties
die verantwoordelijk zijn voor toezicht in brede zin niet
berekend op hun taak en een aantal toezichthoudende
organisaties zit letterlijk ver weg. Op de BES is niet iedereen op de hoogte van de rol van deze instanties. Lokale
organisaties komen door de grote werkdruk vaak niet
toe aan hun toezichthoudende taken. Ze houden zeker
controles en toch is het algemene idee dat er nauwelijks
wordt gehandhaafd. Bij het aangeven van figuurlijke grenzen is ook de handhaving van de kleine norm essentieel.
Verkeersgedrag wordt onvoldoende aangepakt, hetzelfde
geldt voor kleine overtredingen en kleine criminaliteit
waardoor het idee heerst dat alles kan en alles mag.
Dat geldt ook voor de Europese Nederlanders die naar
Bonaire komen en binnen korte tijd norm overschrijdend
gedrag vertonen: rijden met te veel alcohol op, bellen
achter het stuur, bouwen zonder vergunning. Bonaire
lijkt een vrijplaats vergeleken met het overgereguleerde
Nederlandse leven.

Voor Saba en Sint Eustatius lijkt de integrale aanpak van
lokale problematiek, waaronder geweldsmisdrijven, zedenmisdrijven en lokale drugshandel, voorrang te verdienen.
Overigens wil dit niet zeggen dat deze problemen op
Bonaire niet dringend om aandacht vragen. Tijdens het
onderzoek voor het VHB 2018 is het beeld ontstaan dat
er op het terrein van lokale problemen veel versnippering
bestaat. Er is een wildgroei aan organisaties en stichtingen
waardoor onduidelijkheid bestaat over wie nu eigenlijk
wat moet doen. Het gevolg is dat er te weinig voortgang
is en dat sommige organisaties elkaar meer lijken te beconcurreren dan dat ze samenwerken. De ervaringen met
het Veiligheidshuis op Bonaire laten zien dat het werkt
als je organisaties op een meer gestructureerde manier
bij elkaar brengt. Knelpunten worden daarmee zichtbaar
en oplossingen zijn vaak niet zo moeilijk wanneer alle
betrokken organisaties de samenwerking serieus nemen.
Aanbevolen wordt de sociale kaart van de BES onder de
loep te nemen en te zorgen voor betere afstemming op
beleidsniveau en op uitvoeringsniveau.

Houd het simpel en overzichtelijk
Er zijn in onderzoeken naar de BES al veel barrières voor
criminaliteitsfenomenen bedacht. De vraag is waar zitten
nou de barrières om de integrale aanpak niet alleen op
papier te zetten, maar daadwerkelijk in de praktijk uit te
voeren. Wanneer deze barrières niet worden geslecht,
is elke poging gedoemd te mislukken. Uit ervaringen
in andere landen blijkt dat barrières voor integrale samenwerking het beste weg zijn te nemen door op een
concreet onderwerp waarvan iedereen de urgentie inziet,
gewoon te beginnen, werkenderwijs de hindernissen
weg te nemen en het vooral simpel te houden. Geen

Het devies ‘houd het simpel’ is ook van toepassing op de
uitwisseling van informatie tussen de organisaties op de
BES en de uitwisseling in de regio of op het internationale
vlak. Dit informatieproces lijkt te stokken en de kans is
klein dat dit op korte termijn verandert. Door met elkaar
te focussen op één thema en een manier te vinden op
dat thema het informatieproces te verbeteren en het
vooral niet te moeilijk te maken, kunnen de partners

59

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

gezamenlijk een nieuwe impuls geven aan de integrale
aanpak. Misschien is het tijd een oude tegelwijsheid toe
te passen: als het niet kan zoals het moet, dan moet het
maar zoals het kan. Voor de uitwisseling van informatie
tussen BES-organisaties valt bijvoorbeeld te denken aan
de zogeheten digitale checklist die de directie Toezicht
en Handhaving van het OLB gebruikt. Dit is een simpel en
gebruiksvriendelijk systeem dat de samenwerking tussen
diensten kan ondersteunen.

de wereld van de organisatiecriminaliteit. Gaat het om
corruptie en andere vormen van ondermijnende criminaliteit, ligt het primaat bij de Rijksrecherche en het Team
Bestrijding Ondermijning (TBO). Het vijf wereldenmodel
is op deze manier te gebruiken als ordeningsinstrument
om taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden te
verhelderen en te verdelen, waarbij de thema’s van het
veiligheidsbeeld als verbindende aangrijpingspunten voor
gezamenlijk interventies kunnen dienen.

Ook op andere terreinen is het mogelijk pragmatischer te
werken en de grenzen van de mogelijkheden op te zoeken. Een veelgehoorde klacht is dat wetgeving ontbreekt
of niet up-to-date is. Dat is echt een probleem en het is
niet de bedoeling om dit te bagatelliseren. Wachten tot
alle wetgeving in place is en dan pas handelen, is gezien
de huidige problematiek echter geen optie. Wetgevingsprocessen kunnen jaren duren. Binnen de bestaande
regelgeving zijn er vaak andere mogelijkheden of routes
om problemen aan te pakken. Daar is enige creativiteit
voor vereist. Zo lang wordt vastgehouden aan het idee
dat zaken alleen op te lossen zijn met de juiste wetgeving
komt er geen ruimte voor die creativiteit.

Houd de BES schoon
In het vorige VHB is al gesignaleerd dat de economische
ontwikkeling van de BES-eilanden grotendeels afhankelijk
is van het toerisme. Het behoud van het milieu en in het
bijzonder het koraal is voor het toerisme essentieel. Hiervoor is aandacht voor milieudelicten en -overtredingen
de komende jaren noodzakelijk. Ook kan een verantwoordelijke overheid er tegenwoordig niet meer omheen om
prioriteit te geven aan het behoud van het milieu en de
bescherming van de natuur. Bijkomend effect is dat de
leefbaarheid daardoor toeneemt en de bevolking zich
veiliger voelt in een schone en opgeruimde omgeving.
Houd de BES schoon geldt niet alleen voor de natuur. Hierboven kwam al aan de orde dat er signalen zijn dat er met
name op Bonaire op allerlei manieren wordt witgewassen
in diverse bedrijfssectoren en dat illegale tewerkstelling
en uitbuiting van werknemers door bedrijven voor komt
in bijvoorbeeld de bouw, de hospitalitysector en de prostitutiebranche. Uiteindelijk zorgen bedrijven die zich inlaten
met dergelijke praktijken dat de eilanden in een negatieve
spiraal terechtkomen. Het leidt tot inflatie van prijzen voor
onroerend goed, oneerlijke concurrentie, vergroting van
ongelijkheid en corruptie. Het geld dat dit soort bedrijven
verdienen, belandt niet in de belastingkas van de eilanden
en de lokale bevolking wordt er op geen enkele wijze beter van. Om de BES-eilanden en in het bijzonder Bonaire
aantrekkelijk te houden voor toeristen en kansen te bieden voor de lokale bevolking verdient het aanbeveling de
eilanden letterlijk schoon te houden door meer aandacht
te besteden aan milieudelicten en -overtredingen en ook te
zorgen voor een ‘schone’ toeristensector. Ten slotte geldt
‘houd de BES schoon’ ook voor het bestuur. De problemen
op de BES zijn niet onoverkomelijk. Ze vragen wel om good

Naast dat het belangrijk is met elkaar de integrale samenwerking vorm te geven, is het ook zaak taken goed
te verdelen. De indruk bestaat dat te veel instanties een
rol krijgen toebedeeld bij de verschillende werkgroepen,
taskforces en ketenoverleggen waardoor medewerkers
meer bezig zijn met het bijlopen van deze bijeenkomsten
dan met het uitvoeren van de afspraken en hun overige
taken. Verdelen van de taken kan aan de hand het ‘vijfwereldenmodel’ uit hoofdstuk 4. Bij elke wereld horen
sleutelinstanties met een cruciale rol bij het aanpakken van
de problemen die spelen in de verschillende werelden. Zo
hebben KPCN en de directie Toezicht & Handhaving van
het OLB een sleutelpositie bij het aanpakken van lokale
criminaliteit en onveiligheid. Samen met de Arbeidsinspectie, de Douane en de KMar hebben zij ook een taak
op het gebied van de wereld van de illegale vreemdelingen. Het RST heeft een sleutelpositie bij de strijd tegen
de georganiseerde criminaliteit. De Belastingdienst, de
FIOD en het Combiteam zijn op hun beurt weer essentieel bij financieel-economische delicten in onder meer

60

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Houd het welzijn van de jeugd in de gaten

governance en een heldere visie. Daarbij gaat het niet alleen om een integere, verantwoordelijke en betrouwbare
lokale overheid, maar ook om een Rijksoverheid die deze
waarden hoog in het vaandel draagt.

Vaak wordt gezegd ‘de jeugd heeft de toekomst’, maar dat
gaat niet vanzelf. Ze moeten die toekomst wel eerst krijgen.
De realiteit voor veel kinderen op de BES is dat er weinig
perspectief is en dat ze kampen met problemen op tal van
terreinen. Iedereen draagt verantwoordelijkheid voor de
zorg voor de jeugd. In de eerste plaats zijn dat de ouders
en als die hun taken niet aan kunnen dan is de sociale
omgeving aan zet of scholen of welzijnsorganisaties en pas
in de laatste plaats politie en justitie. Van diverse kanten is
gepleit voor de invoering van jeugdstrafrecht. Dit is zeker
belangrijk. Het is alleen geen echte oplossing. Wanneer
het jeugdstrafrecht eraan te pas moet komen, heeft het
systeem gefaald. Collectief moet worden gezorgd dat het
jeugdstrafrecht overbodig is. De oplossingen zijn gelegen
in het aanpakken van huiselijk geweld waardoor kinderen
in een veilige omgeving kunnen opgroeien, begeleiding
van ouders die moeite hebben met de opvoeding, zorgen
voor goede scholing, een zinvolle vrijetijdsbesteding,
gezonde voeding en haast maken met het waarborgen
van kinderrechten zoals allerlei rapportages aanbevelen.
Uit het onderzoek voor dit veiligheidsbeeld komt naar
voren dat de zorg voor de jeugd met stip op nummer
één moet staan. Samenhangend beleid op alle terreinen
is noodzakelijk om jeugdcriminaliteit te voorkomen in
plaats van te bestrijden.

Houd iedereen verantwoordelijk
Uit de interviews bleek dat criminaliteit op de BES vooral
wordt gezien als het probleem van politie en justitie. Politie
en justitie hebben inderdaad een rol. Het strafrecht is
echter bedoeld als laatste redmiddel. Het is het ultimum
remedium voor als al het andere niet werkt. Criminaliteit
is geen natuurverschijnsel. Aan misdrijven gaan vaak een
lange weg vooraf waarbij verschillende partijen op allerlei
momenten kunnen ingrijpen. Wanneer politie en justitie
eraan te pas moeten komen, is het te laat. Het leed is al
geleden. Uiteraard is het noodzakelijk dat het strafrecht
bestaat, maar uiteindelijk lost het problemen niet op.
Recidivecijfers spreken voor zich en voor slachtoffers
brengt het strafrecht vaak niet de genoegdoening die
men ervan hoopt. Om criminaliteit op de BES-eilanden
structureel aan te pakken moet de focus liggen op de
dieperliggende oorzaken. In het beeld van de instanties
kwam al aan de orde dat vrijwel alle departementen
daarbij een rol hebben.
Het is niet alleen de overheid die aan zet is op het terrein
van criminaliteit. De particuliere sector kan eveneens
bijdragen. De overheid moet meer dan nu het geval is een
beroep doen op het bedrijfsleven en met de particuliere
sector samenwerken. Het bedrijfsleven heeft net zo goed
belang bij veiligheid. Ten slotte mag van de inwoners van
de BES worden verwacht dat ze meer verantwoordelijkheid
nemen. Naar aanleiding van een paar recente gevallen
van fataal huiselijk geweld op Aruba riep de Arubaanse
Premier de samenleving op de ‘stiltecultuur’ te doorbreken
en vermoedens van geweld en misbruik te melden en hulp
te zoeken.53 De oproep was bestemd voor slachtoffers en
iedereen met informatie over dergelijke situaties. Ook
op de BES is het zaak dat het zwijgen stopt. Hoe moeilijk
het ook is dit te doorbreken, het is de enige manier om
goed zicht te krijgen op de omvang van dit soort ernstige
misdrijven om te voorkomen dat kinderen die in dergelijke
gezinssituaties opgroeien hun leven lang slachtoffer blijven
of zich ontwikkelen tot daders.

Ten slotte
De trends op het gebied van criminaliteit en veiligheid
op de BES zijn te keren. Dat vergt een versterking van de
organisaties die verantwoordelijk zijn voor de aanpak
van de problemen. Natuurlijk is het ideaal als sommige
organisaties meer capaciteit krijgen. Dat doet recht
aan de veelheid aan risico’s waaraan de BES-eilanden
blootstaan en aan de consequenties van deze risico’s.
Het toevoegen van menskracht is echter niet de enige
manier om organisaties te versterken. Te denken valt ook
aan het investeren in kennis en expertise en uiteraard aan
het op orde brengen van de informatiehuishouding en de
uitwisseling van informatie. Wat naast het versterken van
de organisaties van essentieel belang is, is het slechten
van de barrières tot samenwerking en het aanbrengen van
focus. Niet met z’n allen alles half doen, maar gezamenlijk
een paar dingen goed doen, te beginnen bij de integrale

53 Stiltecultuur’ maakt misbruik mogelijk. Premier: samenleving moet huiselijke geweld melden, Amigoe, 13 augustus 2018.

61

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

aanpak van het thema vreemdeling en arbeid. De aanpak
van criminaliteit is een gedeelde verantwoordelijkheid. De
veelsoortigheid van de problematiek op de BES vraagt een
relatief hoog niveau van interdisciplinaire samenwerking.
En dat vergt besef van wederzijdse afhankelijkheid,
flexibiliteit, collectief eigendom van doelen, vertrouwen
in elkaar en natuurlijk commitment om daadwerkelijk wat
te veranderen (Bronstein, 2003). Deze voorwaarden zijn
niet eenvoudig te vervullen. Daar is een bewust proces
voor nodig waarin men naar elkaar toe groeit en dat kost
tijd, aandacht en energie.

62

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

LITERATUURLIJST
Alvaredo, F., Chancel, L., Pikkety, T., Saez, E., & Zucman, S. (2017). World Inequality Report 2018. World Inequality.
BC en BZK. (2018, 11 14). Bestuursakkoord Bonaire 2018 - 2020. Retrieved from Rijksoverheid.nl:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/11/14/bestuursakkoord-bonaire-2018-2022
Berg, E. A. (2002). Organisatiecriminaliteit; aard, achtergronden en aanpak. Den Haag: WODC.
Blair, C., & Raver, C. (2016). Poverty, Stress and Brain Development: New Directions for Prevention and Intervention.
Academic Pediatrics, 30 - 36.
Bouman, G., & Jopp, L. (2016). Korps Politie Caribisch Nederland. Focus, prioriteren, doen. Den Haag: Ministerie van
Veiligheid en Justitie.
Broek, A. (2011). De geschiedenis van de politie op de Nederlands - Caribische eilanden, 1893 - 2010. Geboeid door macht
en onmacht. Amsterdam, Leiden: Boom, KITLV Uitgeverij.
Bronstein, L. (2003). A model for interdisciplinairy collaboration. Social Work, 297 - 306.
CBS. (2015). Bevolkingstrends: Sociaal en institutioneel vertrouwen in Nederland. Den Haag, Heerlen: Centraal Bureau voor
de Statistiek.
CBS. (2017a). Jaarrapport 2017 Landelijke Jeugdmonitor. Den Haag/Heerlen/Bonaire: Centraal Bureau voor de Statistiek.
CBS. (2017b). Toerisme in Caribisch Nederland 2016. Kralendijk: Centraal Bureau voor de Statistiek.
CBS. (2017c). Trends in the Caribbean Netherlands 2017. The Hague/Heerlen/Bonaire: Statistics Netherlands.
CBS. (2018a). Trends in the Caribbean Netherlands 2018. Den Haag: Statistics Netherlands.
CBS. (2018b). Toerisme in Caribisch Nederland 2017. Kralendijk: Centraal Bureau voor de Statistiek.
College voor de Rechten van de Mens. (2013). Advies: Gelijke behandeling bij de toepassing van het Kinderrechtenverdrag
in Caribisch Nederland. College voor de Rechten van de Mens.
College voor de Rechten van de Mens. (2016a). Armoede, sociale uitsluiting en mensenrechten. Utrecht: College voor de
Rechten van de Mens.
College voor de Rechten van de Mens. (2016b). Naar een mensenrechtelijk aanvaardbaar voorzieningenniveau voor
Caribisch Nederland. College voor de Rechten van de Mens.
Commissie Spies. (2015). Vijf jaar verbonden: Bonaire, Sint Eustatius, Saba en Europees Nederland. Den Haag.
Commissie van den Emster. (2017). De toekomst van de strafrechtspleging: ambities voor gezamenlijke versterking. Een
oproep aan het nieuwe kabinet. Politie Openbaar Ministerie en Rechtspraak.
Commissie van Wijzen. (2018). Nabijheid of distantie; een wereld van verschil. Wassenaar en Santa Cruz.
De Bruin, J., Kriek, F., & De Vaan, K. (2014). De aanpak van huiselijk geweld op de BES-Eilanden. Regioplan. Amsterdam:
Regioplan.
Den Bak, R., Popma, A., Nauta-Jansen, L., Nieuwbeerta, P., Marchena-Slot, A., Koenraadt, F., & Jansen, J. (2018).
Psychosociale criminogene factoren en neurobiologische kenmerken van mannelijke gedetineerden in Caribisch Nederland.
Den Haag: WODC, Ministerie van Justitie en Veiligheid.
Denters, E., Donner, J., Popma, M., & Van Spijk, J. (2006). De relatie tussen goed overheidsbestuur en sociaal-economische
ontwikkeling in het Caribisch gebied. Amsterdam: Amsterdam Institute for International Development (AIID).
Directie Samenleving en Zorg. (2015). Integraal Jeugdbeleidsplan Bonaire 2015 - 2016. Openbaar Lichaam Bonaire.
Kralendijk: OLB.
Durrant, R., & Ward, T. (2015). Evolutionairy Criminology: Towards a Comprehensive Explanation of Crime. Elservier:
Amsterdam.
Europol, F. I. (2015). Why cash is still king. Den Haag: Europol.
Evaluatiecommissie justitiële rijkswetten. (2015). Eindverslag evaluatiecommissie justitiële rijkswetten. Den Haag:
Evaluatiecommissie justitiële rijkswetten, WODC.
Faber, W., & Van Nunen, A. A. (2004). Uit onverdachte bron. Evaluatie van de keten ongebruikelijke transacties. Meppel:
Boom Juridische uitgevers.
Fajnzylber, P., Ledermand, D., & Loayza. (2002). Inequality annd Violent Crime. Journal of Law and Economics.
Financial Intelligence Unit-Nederland. (2013 - 2017). Jaaroverzichten. Zoetermeer: FIU.

63

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

George, C. (2015). E bèrdat di Boneiru. De waarheid van Bonaire. Kralendijk, Bonaire: Nectar publishing.
Hantrais, L. (2008). International comparative research. Theory, methods and practice. Basingstoke, New York: Palgrave
Macmillan.
Hoebé, D. (2015). Procesanalyse Bonaire International Airport (BIA). Koninklijke Marechaussee, Brigade Caribisch gebied.
Utrecht: Ministerie van Defensie.
Hoebe, D. (2015). Procesanalyse Bonaire International Airport. Een onderzoek naar de processen van verschillende
organisaties/bedrijven op de luchthaven Bonaire International Airport .
Huisman, W., & Kleemans, E. (2017). Organisatiecriminaliteit, georganiseerde criminaliteit en ondermijning. In R. Staring,
R. Van Swaaningen, & K. v. Van Wingerden, Over de muren van stilzwijgen (pp. 535 - 548). Den Haag: Boom Criminologie.
IJsbeer, G. (2018). Undocumented and legal Venezueland migration to Bonaire. vertrouwelijk, ongepubliceerd documen.
INL. (2018a). International Narcotics Control Strategy Report. Drug and Chemical Control Volume II. United States
Department of State. Bureau for International Narcotics and Law Enforcement Affairs.
INL. (2018b). International Narcotics Control Strategy Report. Money Laundering Volume II. Washington: United States
Department of State.
Inspectie Justitie en Veiligheid. (2014). Nulmeting organisatie rampenbestrijding Sint Eustatius. Den Haag: Ministerie van
Justitie .
Jaitman, L. (2017). The Cost of Crime and Violence. New evidence and Insights in Latin America and the Caribbean.
Washington: Inter-American Development Bank.
Kloosterboer, K. (2013a). Kind op Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Kinderrechten in Caribisch Nederland. Unicef.
Kloosterboer, K. (2013b). Kind op Saba. Kinderrechten in Caribisch Nederland. Unicef.
Kloosterboer, K. (2013c). Kind op Sint Eustatius. Kinderrechten in Caribisch Nederland. Unicef.
Kloosterboer, K., & Esser, A. (2017). Met het oog op de kinderen. Naar een monitoringsinstrument voor kinderrechten op de
BES-eilanden. Kind met recht!
Kloosterbroer, K. (2013d). Kind op Bonaire. Kinderrechten op Bonaire. Unicef.
KLPD-Dienst IPOL. (2009). Criminaliteitsbeeldanalyse Bonaire 2008. Zoetermeer: Dienst IPOL.
Kolthoff, E. (2016). Basisboek criminologie. Den Haag: Boom Criminolgie.
Koolen, K. (2010). Nos dushi Boneiru! Zoeken naar authenticiteit in een tijdperk van mondialisering, mobiliteit en de
staatkundige hervorming op Bonaire. Utrecht: Universiteit Utrecht.
Korsten, A. (2008). Internationaal - vergelijkend onderzoek. Typen onderzoek, methodologische aspecten en voorbeelden
op het terrein van vergelijking van overheidsbeleid, culturen, organisaties en management.
Kustwacht. (2018). Jaarverslag 2017. Kustwacht voor het Koninkrijk der Nederlanden in het Caribisch Gebied.
Leertouwer, E., & Zaalberg. (2015). Achtergronden van de detentieratio in Caribisch Nederland. Wetenschappelijk
Onderzoek- en Documentatiecentrum. Ministerie van Veiligheid en Justitie. Den Haag: WODC.
Lindert, J., & Levav, I. e. (2015). Violence and Mental Health: its Manifold Faces. Dordrecht, Heidelberg, New York, London:
Springer.
Lum, C., & Koper, S. (2017). Evidence-based Policing. Translating Research into Practice. Oxford: Oxford University Press.
Maguire, E. (2014). A review of global and regional trends likely to impact crime in the Dutch Caribbean. Washington DC:
American University.
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (2014). Meerjarenprogramma Caribisch Nederland 2015-2018.
Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Ministerie van Justitie en Veiligheid, ministerie van VWS, VNG. (2018). Geweld hoort nergens thuis. Aanpak huiselijk
geweld en kindermishandeling. Den Haag: Ministerie van Justitie en Veiligheid, ministerie van VWS, VNG.
Ministerie van Veiligheid en Justitie. (2016). Verdere ontwikkeling van de de veiligheids- en justitieketen in Caribisch
Nederland. Den Haag: Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2016). Beleidsdoorlichting gezondheidszorg, jeugdzorg en publieke
gezondheidszorg in Caribisch Nederland. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

64

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2016). Inventariserend onderzoek maatregelen huiselijk geweld en
kindermishandeling BES-eilanden. KST-28345-170, Den Haag.
Mooij, A., Tijssens, I., & Van der Mark, J. (2013). Veiligheidsbeeld BES-eilanden 2013. Zoetermeer: DLIO.
Nauta, O. (2007). Checks-and-balances in Caribische bestuurssystemen. Een evaluatie van Aruba, de Nederlandse Antillen,
Barbados, Anguilla en Saint Martin. Amsterdam: Nauta & Van Gennip. Onderzoek en advies.
Nauta, O. (2015). Vijf jaar Caribisch Nederland. Werking van de nieuwe bestuurlijke structuur. Amsterdam: DSP-groep.
Nauta, O., & Van Egmond, P. (2015). Inrichting en organisatie Brandweerkorps en Korps Politie Caribisch Nederland. DSPgroep. Amsterdam: DSP-groep.
NRC. (2010, oktober 11). Antillen begroeten nieuwe status met gemengde gevoelens. NRC Handelsblad.
Oostindie, G. (2016, februari). Geschiedenis en betekenis van Antilliaanse migratie. Demos, bulletin over bevolking en
samenleving, 32, 5 - 7.
Openbaar Lichaam Bonaire. (2014). Startnotitie integraal en geintegreerd veiligheidsbeleid Bonaire 2015 - 2019. Kralendijk,
Bonaire: Openbaar Lichaam Bonaire.
Openbaar Ministerie. (2016). Perspectief op de criminaliteitsbestrijding 2016 - 2021. Willemstad, Curacao: Parket
Procureur-Generaal Curacao, Sint Maarten, Bonaire, Sint Eustatius & Saba.
Openbaar Ministerie BES. (2017). Jaarplan 2018. Kralendijk, Bonaire: Openbaar Ministerie Bonaire, Sint Eustatius & Saba.
Pommer, E., & Bijl, R. (2015). Vijf jaar Caribisch Nederland. Gevolgen voor de bevolking. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Pro facto. (2018). Evaluatie van de Wet toelating en uitzetting BES. Den Haag: WODC, ministerie van Justitie en Veiligheid.
Raad voor de rechtshandhaving. (2013). Het opsporingsproces door de recherche op Bonaire Sint Eustatius en Saba.
Inspectieonderzoek van de Raad voor de rechtshandhaving naar het functioneren van het opsporingsproces van de
recherche van het Korps Politie Caribisch Nederland. BES: Raad voor de rechtshandhaving.
Raad voor de rechtshandhaving. (2015). Infrastruur corruptiebestrijding op Bonaire, Sint Eustatius en Saba.
Inspectieonderzoek van de Raad voor de rechtshandhaving. Kralendijk, Bonaire: Raad voor de rechtshandhaving.
Raad voor de rechtshandhaving. (2016a). Preventie van jeugdcriminaliteit in Bonaire, Sint Eustatius en Saba. BES: Raad voor
de rechtshandhaving.
Raad voor de rechtshandhaving. (2016b). Onderzoek aanpak van de bestrijding van atrako’s op Bonaire. BES: Raad voor de
rechtshandhaving.
Raad voor de rechtshandhaving. (2016c). Opvang en behandeling van personen met een gedragsstoornis of een verslaving
in de strafrechtsketen op Bonaire, Sint Eustatius en Saba. 2016: Raad voor de Rechtshandhaving.
Raad voor de rechtshandhaving. (2016d). Review-onderzoek opsporingsproces recherche op Bonaire Sint Eustatius en Saba.
BES: Raad voor de Rechthandhaving.
Raad voor de rechtshandhaving. (2017a). Review-onderzoek Justitiele Inrichting Caribisch Nederland (JICN). Een quick scan
van de opvolging van aanbevelingen. Bonaire: Raad voor de Rechtshandhaving.
Raad voor de rechtshandhaving. (2017b). De staat van de rechtshandhaving 2016. BES: Raad voor de rechtshandhaving.
Raad voor de rechtshandhaving. (2017c). Vreemdelingbeleid Caribisch Nederland. Toezicht en handhaving. BES: Raad voor
de rechtshandhaving.
Raad voor de rechtshandhaving. (2017d). De uitwisseling van politiële en justitiële gegevens binnen het Koninkrijk met het
accent op Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Inspectieonderzoek van de Raad voor de rechtshandhaving naar de uitwisseling
van gegevens in het kader van de opsporing. Raad voor de rechtshandhaving.
Raad voor de rechtshandhaving. (2017e). De staat van de rechtshandhaving 2016. BES: Raad voor de rechtshandhaving.
Raad voor de rechtshandhaving. (2018). De staat van de rechthandhaving Caribisch Nederland 2017. BES: Raad voor de
rechthandhaving.
Reijntjes, J. (2002). Bestraffing op de Antillen; hoge strafmaat, harde strafexecutie. Justitiële Verkenningen(01), 67-78.
Rowlingson, K. (2011). Does income inequality cause health and social problems? Joseph Rowntree Foundation.
Ruitenbeek, D. v. (2018). Huntu kontra kriminalidat na Boneiru. De mogelijkheden van integrale samenwerking in de
aanpak van criminaliteit op Bonaire (scriptie). Apeldoorn: Politieacademie.

65

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Sapolsky, R. (2017). Behave: the Biology of Humans at our Best and Worst. New York: Penquin Books.
Selten, J., Van der Ven, E., Rutten, B., & Cantor-Graae, E. (2013). The Social Defeat Hypothesis of Schizophrenia: An Update.
Schizophrenia Bulletin, 39(6), 1180 - 1186.
Sherman, L., Gottfredson, D., MacKenzie, D., Eck, J., Reuter, P., & Bushway, S. (1997). Preventing crime: What Works, What
doesn’t, What’s promising: A report to the United States Congress. Rockville: National Institute of Justice/NCJRS.
Soudijn, M. R. (2017). Witwassen: criminaliteitsbeeldanalyse 2016. Zoetermeer: Politie, Landelijke Eenheid, Dienst
Landelijke Informatieorganisatie.
Straatmeijer, J. (2018). Onderzoek naar een ijkpunt voor het sociaal minimum in Caribisch Nederland. Amsterdam:
Regioplan.
Sutton, P. (1999). What are the Priorities for Small States in the International System? The Round Table, 397-402.
Tannenbaum, B. (2018, april 3). Filling the Void: China’s Expanding Caribbean Presence. Retrieved from Coha.org: http://
www.coha.org/filling-the-void-chinas-expanding-caribbean-presence/
Tierolf, B., Lünnemann, K., & Steketee, M. (2014). Doorbreken geweldspatroon vraagt gespecialiseerde hulp. Onderzoek
naar de effectiviteit van de aanpak van huiselijk geweld in de G4. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Unicef. (2018). Jaarverslag 2017. Unicef Nederland.
UNODC. (2010). The Threat of Transnational Organized Crime. Vienna: United Nations Office On Drugs and Crime.
UNODC. (2012). Transnational Organized Crime in Central America and the Caribbean. Vienna: United Nations Office on
Drugs and Crime.
UNODC. (2017). The drug problem and organized crime, illicit financial flows, corruption and terrorism. Vienna: United
Nations Office on Drugs and Crime.
UN-OHRLLS. (2011). Small Island Developing States. Small Island Big(ger) Stakes. New York: United Nations.
Van Bennekom, T. (2012). De tragiek van Bonaire. Nederlands onvermogen op een eiland waar niets is wat het lijkt.
Leersum: Village/VanDorp Educatief.
Van Bennekom, T. (2018). Abraham: kroniek van een politieke dynastie. Leersum: Uitgeverij Village/VanDorp Uitgevers.
Van der Kooi, C., De Jong, A., Kalverboer, D., & Vreeburg, E. (2017). Als je het ons vraagt. De Kinderombudsman op
Kinderrechtentour in Caribisch Nederland. Den Haag: De Kinderombudsman.
Van der Laan, F. (2017). Transnational organised crime. Thematic Study Clingendael Strategic Monitor 2017. Den Haag:
Netherlands Institute of International Relations ‘Clingendael’.
van der Molen et al., I. (2017). Verkenning doelrealisatie communicatiemiddelen Caribisch Nederland. Den Haag: WODC.
Van der Veen, H., & Heuts, L. (2018). National Risk Assessment Witwassen en Terrorismefinanciering Bonaire Sint Eustatius
en Saba. Den Haag: WODC, Ministerie van Justitie en Veiligheid.
Van Dijk, J., Huisman, W., & Nieuwbeerta, P. (2014). Actuele Criminologie. Den Haag: Sdu Uitgevers.
Van Hoecke, M. (2015, december). Methodology of comparative legal research. Law and Method.
Walsh, A., & Beaver, K. (2009). Biosocial criminology. In M. Krohn, A. Lizotte, & G. (. Hall, Handbook on Crime and Deviance
(pp. 79 - 97). Dordrecht: Spinger.
Walsh, A., & Beaver, K. (2009). Biosocial Criminology. New Directions in Theory en Research. New York: Routledge.
Weijer, S. G. (2014). The intergenerational transmission of violent offending. Amsterdam: Vrije Universiteit.
Wilkinson, R., & Pickett, K. (2009). Why Greater Equality Makes Societies Stonger. New York, Berlin, London, Sydney:
Bloomsbury Press.
Winter, H. e. (2015). Vijf jaar Caribisch Nederland. De werking van wetgeving. Groningen: Pro Facto.

66

INHOUD

BIJLAGE I

GEÏNTERVIEWDE PERSONEN

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

GEÏNTERVIEWDE PERSONEN
Bennekom, T. van

Journalist/schrijver

Lukassen, R.

JICN

Benschop, W.

KMar

Mark, J. van der

OLB

Berens, V.

KPCN

Mark, P van de

Krusada

Boekhoudt, L.

SGB

Martina, N.

Belastingdienst

Boer, F. de

FIOD/politie

Martis, J.

OLB

Bogers, G.

J&V

Meerloo, T. van

KMar

Bonheur, M.

OM

Melfor, G.

OL Sint Eustatius

Braaf, A.

KPCN

Mensche, G.

IND

Brewster, J.

OLB

Menting, D.

RST

Cado, A.

KPCN

Mertens, S.

OM

Caper, J.

Reclassering

Minguel,

Kustwacht

Celestijn, M.

Douane

Molina, D.

KPCN

Cicilia, B.

Radiostation

Neissen, I

Mental Health Caribbean

Cristina, O.

OLB

Nuijten, R.

Afpakteam

Croes, G. La

KPCN

Paas, L.

Belastingdienst

Djamin, M.

Slachtofferhulp

Putten, van

Vreemdelingendienst

Dungen, G. van den

Gemeenschappelijk Hof

Quandt, J.

KPCN

Emerenciana, O.

OLB

Raphaela, C.

KPCN

Francees, M.

Slachtofferhulp

Reina, E.

OLB

Frans, G.

Krusada/opvanghuis

Righart, E.

DJI

George, C

Voogdijraad

Rosales, J

KPCN

Giessen, E. van der

KPCN

Ruitenbeek, D. van

Politie

Graaf, P. de

IND

Schleper, R.

KPCN

Granville, E.

KPCN

Sealy, A.

Historicus

Groot, H.

KvK/horeca ondernemer

Sealy, I.

JGCN

Groot, M. de

RCN

Sealy, R.

Pedagoge

Hambeukers, H.

OM

Seraus, J.

Douane

Haseth, N.

KPCN

Simmons, M.

OLS

Hassel, R.

OL Sint Eustatius

Sinke, E.

Reclassering

Heiden, E. van der

Kustwacht

Smith, G.

RST

Hendriks, N.

RST

Soeter, D.

RST

Hermans, A.

Saba comprehensive school

Starrenburg, H. J.

OM

Heuts, L.

WODC

Statie, I

KPCN

Hodge, R.

KPCN

Swarte, F

OLS

Hof, J. van ‘t

KMar

Terborg, F.

FIU NL

Hofsink, A.

KMar

Trip, H.

Rijksrecherche

Huisman, M.

KMar

Veen, H. van der

WODC

Irvine-Skinner, C.

Saba comprehensive school

Veire, P.

JGCN

Jack, C.

OL Sint Eustatius

Velden, H. van de

CBS

Johnson, J.

OLS

Velzen, M. van

KMar

Jong, L. de

Rijksdienst

Verschoor, J.

Veiligheidshuis

Jong, R. de

Belastingdienst

Vlotter, I.

Reclassering

Koopman, L.

CBS

Vos, F.

RST

Krijn Pons

OLS

Vries, W. de

JICN

Larmonie, M.

KvK

Wanga, T.

BIA

Lee, A.

KPCN

Winter, P. de

FIU NL

Loo, G. van

KMar

Wolf, W. de

Stinapa

Lopez, J.

KPCN

68

INHOUD

BIJLAGE II

DEELNEMERS BRAINSTORMSESSIES
KLANKBORDGROEP

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

DEELNEMERS BRAINSTORMSESSIES KLANKBORDGROEP
Brewster, J.

OLB

Cristina, O.

OLB

George, C

Voogdijraad

Hambeukers, H.

OM

Hof, J. van ‘t

KMar

Janga, C

JICN

Jong, L. de

Rijksdienst

Jong, R. de

Belastingdienst

Lopez, J.

KPCN

Lukassen, R.

JICN

Mark, J. van der

OLB

Martina, N.

Belastingdienst

Mensche, G.

IND

Mertens, S.

OM

Reina, E.

OLB

Rosales, J

KPCN

Ruitenbeek, D. van

Politie

Sinke, E.

Reclassering

Terborg, F.

FIU NL

Velden, H. van de

CBS

Vries, W. de

JICN

Wanga, T.

BIA

Wolf, W. de

Stinapa

70

INHOUD

BIJLAGE III

VRAGEN OM BES

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

VRAGEN OM BES
Vreemdelingen en arbeid

-- Waarom kiezen ze welk vervoersmiddel? Kiezen ze
een barkje omdat de kans op controle klein is? Laden
ze over in een kleiner bootje omdat ze dan minder
zichtbaar zijn op de radar? Kiezen ze een go fast omdat
ze dan sneller weg komen? En als ze aangeland zijn,
hoe vervoeren ze de goederen (drugs/wapens) over
land in Bonaire?
-- Waar worden de goederen opgeslagen? En hoe
worden opslagplaatsen gekozen? Zijn dit locaties bij
“bekende criminelen”? Of juist bij familieleden en
waarom kiezen ze juist hen uit? Welke eisen zijn er
t.o.v. een opslagplaats? Waarom kies je juist die plek?
-- Hoe wordt er gecommuniceerd tussen de
verschillende partijen en waarom op die manier?
Bellen ze bewust niet omdat ze weten dat ze
getapt worden? Als ze niet bellen, gebruiken ze dan
WhatsApp? Of nog lastiger te traceren sociale media?
-- Wie heeft welke rol, maar vooral ook hoe wordt deze
gekozen? Hoe wordt bepaald wie de opdrachten geeft,
wie de bootjes regelt, wie feitelijke loopjongen is etc.?
-- Om te voorkomen dat criminelen ontdekt worden,
hoe voorkom je dat je ontdekt wordt en wie heb je
daarvoor nodig? Hoe kies je die mensen?
-- In geval gebruik gemaakt wordt van bestaande legale
structuren, zoals containervervoer van en naar het
eiland hoe kies je dan welke container/welke plek in
de container? Hoe voorkom je dat je gecontroleerd
gaat worden? Wie heb je daarvoor nodig en hoe kies
je die mensen?
-- Welke cover gebruik je? Wie misleid je en waarom kies
je die manier?
-- Zowel voor de invoer als de uitvoer, waar gaat het
goed naartoe en waarom daar? Waar op het eiland
wordt het opgeslagen? Gaat cocaïne bijv. naar NL
omdat we daar goede afzetmarkt hebben? Omdat de
connecties er zijn en we bekend zijn met logistieke
processen? Of kiezen we juist de VS omdat de
verkoopprijs daar hoger ligt/meer vraag is? Wat is de
relatie tussen bestemmingsland/Bonaire?
-- Wat is het logistiek proces van de brengers? Is er een
specifieke route die ze volgen? Is Bonaire eerste eiland
op de route en varen ze daarna door? Hoe voorkom je
dat je opvalt bij de diensten van de andere eilanden?

binnen vreemdelingen en arbeid kunnen een aantal aspecten aan bod komen; mensenhandel en mensensmokkel,
arbeidsuitbuiting, illegale prostitutie, ongeregeldheden
met tewerkstellings-vergunningen of verblijfsvergunningen. Om inzichtelijk te krijgen welke speler op welke plek
in het proces de mogelijkheid heeft aan een van deze
zaken iets te doen, zouden de volgende vragen gesteld
kunnen worden:
-- Welke beroepen worden gekozen (bijv. als denkmantel
voor illegaliteit) en waarom juist die? Als het zo zou
zijn dat er altijd kappers gekozen worden als dekmantel
voor illegale prostitutie, waarom kiezen ze dat beroep?
Is dat makkelijk qua inschrijving, controles, verhulling?
-- Uit welke landen komen de vreemdelingen en waarom
juist die landen? Waarom kiezen zij Bonaire uit? Is het
makkelijker om hier te vestigen? Of goedkoper? Of
anoniemer? En hebben de overige eilanden in de regio
eenzelfde problematiek? Of kiezen Bolivianen bijv. voor
Bonaire, Venezolanen voor Aruba en Peruanen voor
Curaçao?
-- Als er gewerkt wordt, hoe krijgen ze verdiensten? Is dit
contant? Sluit men een rekening af?
-- Als ze hier verblijven, verblijven ze op eigen initiatief,
of zijn er appartementencomplexen/ woningen/wijken
die speciaal voor hen worden geregeld? Wie regelt
dit dan? En waarom daar? Is er daar minder sociale
cohesie/controle? Is er een andere reden om juist daar
te verblijven?
-- Hoe regelen ze vervoer? Medische zorg? Advocaten?
Inschrijving bij IND/SZW?

Criminele logistieke processen
-- Waarom kiezen ze Bonaire uit om aan te landen? Komen ze enkel met drugs/wapens aan? Welke contrabande hebben ze?
-- Waarom kiezen ze bepaalde momenten uit? Als het
zou zijn dat ze altijd ’s nachts komen, is dit dan omdat
er minder patrouille bij politie en kustwacht is? Of zou
er een andere reden zijn om ’s nachts aan te meren?
-- Waarom kiezen ze welke plek uit? Soms gebeurt het
bijv. bij Lac Bay en soms bij de slavenhuisjes in het Zuiden. Waarom kiezen ze dan die plek en dan die plek uit?

72

VEILIGHEIDSBEELD BES 2018

INHOUD

Financieel-economische criminaliteit

In het geval van bedrijfsinvesteringen:
-- Welke juridische constructies kent de BES (in het
bijzonder) voor bedrijfsconstructies en welke zijn
in het bijzonder geschikt voor afscherming van
economisch eigenaars en financiering?
-- In welke bedrijfstakken zijn het bestaan van een
grotendeels contante economie en het bestaande
fiscale systeem in het bijzonder aantrekkelijk bij
malafide voornemens? Waarom?
-- Welke facilitators spelen (vaak) een rol bij
twijfelachtige constructies en waarom worden zij
gekozen?
-- Welk toezicht is aanwezig op de integriteit van
investeringen en van bedrijfsvoering? Hoe kan dat
toezicht worden omzeild?
-- Wat is een reden om op een van de BES-eilanden te
investeren als de keuze ook op andere eilanden in de
regio uit kan vallen?
-- Welke soort buitenlandse rechtspersonen/
constructies zien we terug in bedrijfsinvesteringen en
waarom worden juist die ingezet?
-- Welke fiscaal toezicht is er op financiële stromen
in bedrijven en waar zitten knelpunten voor dat
toezicht?
-- Hoe kunnen bedrijfswinsten op de BES buiten zicht
van de overheid worden weggesluisd? En wie of wat
is daarvoor nodig?

Op het gebied van financieel-economische criminaliteit
(Finec) zouden wij graag een tweetal vormen willen splitsen,
namelijk Finec binnen onroerend goed en Finec binnen
bedrijfsinvesteringen. Op het gebied van onroerend goed
zouden de volgende vragen gesteld kunnen worden:
-- Welke vervelende vragen zou ik kunnen krijgen bij de
aanschaf van onroerend goed en hoe omzeil ik die?
-- Waar dien ik een hypotheek te kunnen krijgen en bij
welke bank zou ik die dan nemen? Waarom juist die
bank? Zijn ze minder streng? Kan ik er contant mijn
hoge hypotheekbedrag storten elke maand?
-- Welke partijen heb ik nog meer nodig voor de
aanschaf van een woning en wie kies ik dan? En
waarom specifiek die? Als mijn huis getaxeerd moet
worden, waarom kies ik dan die taxateur? Of een
specifieke notaris?
-- Als er sprake is van erfpacht, hoe zorg ik dan dat ik
voorrang krijg en het perceel op mijn naam komt te
staan? Welke mensen heb ik hiervoor nodig en hoe
kies ik deze mensen?
-- Als ik een pand zou gaan bouwen, welke aannemer/
werkmensen kies ik dan om dit voor mij te realiseren
en waarom kies ik juist deze?
-- Welke fiscaal toezicht is er op onroerend goedtransacties?

73

INHOUD