Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 700 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2009

Nr. 154

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 april 2009
Deze brief is een vervolg op onze brief van 3 december jl.1 Daarin gaven
we onze eerste en positieve reactie op het Onderwijsraadadvies over de
ontwikkeling van open leermiddelen2. We hebben toen een aantal acties
in gang gezet waaronder «Wikiwijs in het Onderwijs». Wikiwijs is een
initiatief om het ontwikkelen en gebruiken van open digitale leermiddelen
in het onderwijs te stimuleren én te vergemakkelijken. Over dit initiatief
zegden we u een afzonderlijke brief toe, een toezegging die we hierbij
nakomen.
Hierbij dus dit voortgangsverslag over Wikiwijs met het oog op een
vruchtbaar algemeen overleg met uw commissie op 16 april. Wij presenteren het u met des te meer plezier, omdat we een grote dynamiek
rondom dit thema in het onderwijsveld zien. Op scholen en in instellingen
en bedrijven rond scholen staat het thema «open digitaal leermateriaal»
prominent op de agenda. Wij zijn onder de indruk van de grote creativiteit
die leraren en andere betrokkenen aan de dag leggen en de veelheid aan
projecten die gaande zijn. Als het lukt meer samenhang aan te brengen
tussen al deze initiatieven, zou dat op korte termijn kunnen leiden tot een
versnelling in het gebruik van open digitale leermiddelen.

1

Kabinetsreactie op advies Onderwijsraad
Onderwijs en Open Leermiddelen van
3 december 2009 met kenmerk Kennis/84255.
Tweede Kamerstuk 31 700 VIII, nr. 76.
2
Advies Onderwijs en Open Leermiddelen,
uitgebracht aan de Tweede kamer der StatenGeneraal, september 2008,
www.onderwijsraad.nl.

KST129825
0809tkkst31700VIII-154
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

In paragraaf één wordt de kern van het initiatief Wikiwijs beschreven. In
paragraaf twee zetten we uiteen hoe Wikiwijs bijdraagt aan de kwaliteit
van het onderwijs en waarom dit overheidsoptreden nodig maakt. In
paragraaf drie wordt Wikiwijs verder uitgewerkt. In paragraaf vier wordt
de samenhang beschreven tussen dit nieuwe initiatief en de vele reeds
bestaande initiatieven in het onderwijsveld. Paragraaf vijf tenslotte gaat
over de planning van de benodigde activiteiten om een verantwoorde
ontwikkeling van open digitale leermiddelen door en voor het onderwijs
te stimuleren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 154

1

1. De kern van Wikiwijs
Het gebruik van open digitaal leermateriaal in het onderwijs is een veelbelovende ontwikkeling. Op dit moment is niet precies in te schatten welke
impact deze ontwikkeling op de langere termijn zal hebben. Gezien de ook
internationaal levende verwachtingen van het concept open digitale leermiddelen1, zien wij hier in het bijzonder kansen voor het onderwijs die de
moeite waard zijn om in de praktijk te onderzoeken.
Open digitale leermiddelen zijn vrij (gratis) toegankelijk, vrij te gebruiken
en vrij aanpasbaar. Om het ontwikkelen, delen en gebruiken van open
digitale leermiddelen echt van de grond te laten komen is een infrastructuur nodig die momenteel nog niet bestaat. Het is van belang dat er een
open internetgebaseerd platform komt waar leraren open leermiddelen
kunnen (door)ontwikkelen en kunnen delen. Onderdelen van een dergelijk
internetplatform zijn aanwezig of in ontwikkeling. Een volledig open platform is er nu niet, en onbekend is hoe lang het gaat duren voordat een
dergelijk platform tot stand komt zonder nadere ondersteuning. Reden om
vanuit de regierol van de overheid dat nu vóór het onderwijs te laten
ontwikkelen met van begin af aan de bedoeling dat het een platform ván
het onderwijs wordt. Voor dit platform gebruiken we voorlopig als werktitel Wikiwijs in het Onderwijs.

Wikiwijs biedt een arrangeer- en ontwikkelomgeving waar docenten
bestaand open-toegankelijk materiaal in kunnen bewerken en doorontwikkelen. De leidraad voor Wikiwijs is dat zoveel mogelijk materiaal
voor iedere leraar en voor iedere leerling/student in het onderwijsstelsel
open, vrij van rechten en gratis te gebruiken is. Iedere leraar kan zijn creativiteit en didactische vaardigheden inzetten door zelf origineel te ontwikkelen dan wel open materiaal van anderen door te ontwikkelen of aan te
vullen. Al het bestaande open materiaal moet docenten daarvoor ter
beschikking staan. Uitgangspunt is: publiek bekostigd materiaal is publiek
toegankelijk.
Daarnaast is het van belang dat zoveel mogelijk beschikbaar digitaal leermateriaal, open en gesloten, gratis en betaald, publiek en commercieel,
eenvoudig kan worden gevonden. Als er geen geschikt open leermateriaal
beschikbaar is dan kan een docent er voor kiezen ander digitaal leermateriaal in te zetten.
Wikiwijs heeft als reikwijdte primair de sectoren po, vo en mbo, en secundair hbo en wo. Binnen het ho zullen lerarenopleidingen van begin af aan
natuurlijk prominent in beeld zijn.
Wat doen scholen zelf?

1

Giving Knowledge for free: The Emergence
of Open Educational Resources, OECD 2007.
2
www.leermiddelenmonitor.nl
3
Vier in Balans Monitor 2008, stand van zaken
over ict in het onderwijs, www.kennisnet.nl

Om ontwikkelen, delen en gebruik van open leermiddelen in het onderwijsleerproces (lessen en andere leersituaties zoals excursies, stages, themawerk, projectwerk, virtuele leeromgevingen e.d.) echt van de grond te
laten komen is het van belang dat scholen een aantal zaken in samenhang
aanpakken en dat instellingen en bedrijven rond de scholen daar adequaat
bij ondersteunen. Scholen zijn daar overigens, uiteraard in meer of
mindere mate, mee bezig. De Leermiddelenmonitor 08/092 van SLO laat
zien dat in po 13% van de leermiddelen zelfgemaakt zijn, voor vo is dat
21%.
Met een gezamenlijk platform kunnen scholen die gewenste samenhang
realiseren. De zes aspecten die in de Kennisnet-publicatie «Vier in Balans»
Plus3 naar voren zijn gebracht, zijn hierbij de leidraad. Het gaat daarbij
om:
1. een visie op ict-inzet in het primaire proces van het onderwijs;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 154

2

2. het vermogen van de schoolleiding om aan het innovatieproces leiding
te geven;
3. de kwaliteit van de ict-infrastuctuur op de eigen school;
4. de beschikbaarheid van digitale leermiddelen;
5. de ict-deskundigheid van de medewerkers;
6. de relaties met andere instellingen en bedrijven in verband met
ict-inzet op de school.

Wat doet de overheid aanvullend?
Naast deze aanpak op schoolniveau wordt het nodig geacht dat de overheid een aantal school- en sectoroverstijgende randvoorwaarden stelt en
ook zorgt voor realisatie ervan, zodat men op schoolniveau geen belemmeringen meer ondervindt bij het gebruik van open gedigitaliseerd leermateriaal. Het gaat daarbij typisch om zaken die op school- en sectorniveau niet kunnen worden gerealiseerd:
– om gezamenlijke ontwikkeling en informatie uitwisselen mogelijk te
maken, bijvoorbeeld een koppeling met elektronische leeromgevingen,
is een set open standaarden nodig;
– metadatering is nodig om de toegankelijkheid en vindbaarheid van het
materiaal voor anderen dan de ontwikkelaars te garanderen. Duidelijk
moet zijn hoe het materiaal aan onderwijskundige doelen gekoppeld
kan worden;
– aandacht voor kwaliteitsborging;
– het materiaal dat op het platform beschikbaar komt moet voorzien zijn
van een passende licentie;
– afspraken met andere open collecties zodat dit materiaal kan worden
benut om op door te ontwikkelen.
– applicaties waarmee leraren materiaal kunnen (door)ontwikkelen en
arrangeren. Daarbij wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van open
source software;
– scholen, schoolleiding en docenten ondersteunen en toerusten in het
werken met en het goed organiseren van processen rond open leermiddelen (leermiddelenbeleid);
– ondersteuning voor werkplekgerichte professionalisering van
docenten en docenten-in-opleiding.
Wanneer aan deze randvoorwaarden is voldaan, is het mogelijk om
bestaande collecties te doorzoeken en te importeren. Deze collecties zijn
afkomstig uit een veelheid aan bronnen uit alle onderwijssectoren. De
VO-raad neemt met het inrichten van de Landelijke Open Leermaterialenbank het voortouw in het toegankelijk maken van digitaal leermateriaal uit
diverse bronnen voor het vo. Ook in andere sectoren en vanuit andere
instellingen zijn initiatieven met vergelijkbare doelstellingen. Wikiwijs zal
verbindingen moeten zoeken met deze initiatieven om tot een voorziening
te komen voor alle sectoren. Zoals eerder aangegeven, ligt de focus op
het (door)ontwikkelen van open leermiddelen. Het is echter ook van
belang dat andere leermiddelen, inclusief materiaal waarvan voor het
gebruik in de klas moet worden betaald, eenvoudig vindbaar is.
Samengevat: Wikiwijs stelt docenten in staat om open gedigitaliseerd
materiaal te ontwikkelen, bewerken, doorontwikkelen en te gebruiken. Om
dit mogelijk te maken moeten de hiervoor genoemde randvoorwaarden
worden ingevuld.
2. De bijdrage van Wikiwijs aan de kwaliteit van het onderwijs
De Onderwijsraad zegt in zijn advies over open leermiddelen dat
ict-gebruik de kwaliteit van het onderwijs kan verhogen, maar dat de
daadwerkelijke benutting ervan achterblijft bij de mogelijkheden. Tegen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 154

3

die achtergrond legt de raad het accent op belang en potenties van open
leermiddelen, waarmee wordt bedoeld «leermiddelen die vrij beschikbaar
en toegankelijk zijn en die docenten zelf kunnen arrangeren in samenwerking met anderen.» Omdat het onderwijsveld en commerciële marktpartijen er niet voldoende in slagen één gezamenlijk systeem voor het
ontwikkelen en gebruiken van open leermiddelen tot stand te brengen,
bepleit de Onderwijsraad in dit kader een regierol voor de overheid. Geredeneerd vanuit de overheidsverantwoordelijkheid voor de kwaliteit,
toegankelijkheid en doelmatigheid van het onderwijs, is er dus aanleiding
om hier actief te zijn.
Op beide punten van de Onderwijsraad gaan we in het navolgende in.

Kwaliteit van het onderwijs
Wikiwijs is geen doel op zich. Het is een manier om de ontwikkeling van
open digitaal leermateriaal te bevorderen. Digitaal leermateriaal draagt bij
aan de kwaliteit van het onderwijs doordat het mogelijk maakt dat elke
individuele leerling/student – meer dan zonder ict mogelijk is – een leertraject op maat kan doorlopen. Sommige leerlingen/studenten hebben
meer uitleg nodig dan andere, maar dat kan per vak weer verschillen.
Anderen kunnen met minder uitleg toe en zijn juist gebaat bij verdieping
en verbreding van leerstof. Kleine groepen maken maatwerk uiteraard
gemakkelijker, maar aan groepsgrootte zijn financiële en personele
grenzen. De beschikbaarheid van digitaal leermateriaal maakt het beter
mogelijk om – binnen het bestaande klasseverband – het onderwijs meer
op de persoon af te stemmen.
Daarnaast draagt Wikiwijs ook bij aan de professionalisering van
docenten. Het geeft leraren nieuwe mogelijkheden om meer met de
inhoud van hun onderwijs bezig te zijn en zich daarin verder te professionaliseren. Je kunt vanuit je werkkamer lid worden van een kennisgemeenschap op je vakgebied. En op materiaal voor nieuwe ontwikkelingen in
een bepaald vakgebied hoef je niet meer te wachten tot de aanschaf van
een complete nieuwe (papieren) methode mogelijk is.
Alle leraren kunnen gebruik maken van deze voorziening om materiaal te
ontwikkelen, te vinden, verder te ontwikkelen en te delen met elkaar.
Hiermee kunnen zij hun onderwijsprogramma’s zo goed mogelijk op hun
leerlingen/studenten afstemmen. Niet alleen is er keuze tussen verschillende vormen van materiaal (zie hiervoor), maar het wordt ook gemakkelijker materiaal te vinden dat aansluit bij de actualiteit om daarmee de
leermotivatie te versterken.
Voor het onderwijs gaat het er nu om vervolginnovaties te stimuleren
door in het bijzonder leraren met een persoonlijke motivatie om digitale
leermiddelen te ontwikkelen, daartoe ook in staat te stellen.

Behoefte aan regierol

1

De Volkskrant, bijlage Digitaal van 7 maart
2009.
Andere landelijke voorbeelden zijn o.a.:
Stichting DigilessenVO.nl, Leermiddelendatabase Digischool, Onderwijsvernieuwingscoöperatie, Open Methodes van het Ruud de
Moor Centrum en Het Ontwikkelcentrum.

2

De huidige situatie in het onderwijsveld wordt gekenmerkt door een grote
hoeveelheid initiatieven, allemaal met hun eigen nuttige doelstellingen en
met veel enthousiasme en creativiteit aangepakt. Zoals in alle sectoren
zijn er ook in het onderwijs voorlopers, ondernemende leraren en scholen
die kansen zien en benutten.1 Het meest uitgewerkte voorbeeld is momenteel de Landelijke Open Leermaterialenbank die de VO-raad opzet. Dat is
bijzonder positief: blijkbaar ziet een groot aantal leraren en scholen inderdaad de potenties van ict-gebruik in het onderwijs in het algemeen en van
open leermiddelen in het bijzonder2.
Op twee manieren zien wij een noodzaak voor versterking en aanvulling
van de activiteiten die momenteel in het onderwijsveld lopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 154

4

In de eerste plaats constateren we een behoefte1 aan de mogelijkheid
voor docenten om zonder drempels materiaal te ontwikkelen en door te
ontwikkelen: Wikiwijs. Het (door)ontwikkelen van leermateriaal is een
krachtige manier om de professionaliteit van leraren te versterken.
In de tweede plaats is er om Wikiwijs mogelijk te maken, behoefte aan het
beter kunnen vinden en benutten van materiaal, zowel binnen sectoren als
sectoroverstijgend. Het ontwikkelde materiaal is niet altijd toegankelijk of
toepasbaar en het is moeilijk vindbaar. De Onderwijsraad zag dat ook al
en bepleitte daarom met het oog op het publiek belang een regierol voor
de overheid, een voorstel waarop wij in de brief van 3 december in
beginsel positief hebben gereageerd.
De Onderwijsraad constateerde ook dat commerciële marktpartijen maar
in beperkte mate ópen leermiddelen ontwikkelen. Het concept van open
leermiddelen in de definitie van de Onderwijsraad («leermiddelen die vrij
beschikbaar en toegankelijk zijn en die docenten zelf kunnen arrangeren in
samenwerking met anderen») is ook moeilijk te realiseren onder marktwetten van rendement. Het is niet eenvoudig om voldoende inkomsten te
genereren met het aanbieden van open leermiddelen op een voor alle
leraren vrij toegankelijk platform. De ontwikkelingskosten van digitaal
materiaal zijn dermate hoog dat uitgevers wel gedwongen zijn de leermiddelen «gesloten» en tegen betaling aan te bieden om zo de investeringen
terug te verdienen. En reclameuitingen op het netwerk voor leermiddelen,
een belangrijke inkomstenbron op het internet, willen we in het onderwijs
om principiële redenen niet.
Deze twee omstandigheden, gebrek aan samenhang in de veldinitiatieven
en het achterblijven van marktpartijen specifiek als het om open leermiddelen gaat, brengen ons ertoe zelf het initiatief te nemen voor het tot
stand laten brengen van een digitale infrastructuur voor open leermiddelen voor het onderwijs. We zien de overheid hier nadrukkelijk als
aanjager; zodra enigszins mogelijk neemt het onderwijsveld zelf dit initiatief over.
Wij kunnen nu, na het uitwisselen van ideeën via de project-Wiki2 en een
reeks gesprekken met verschillende partijen in en rond het onderwijs als
de sectororganisaties van het onderwijs, vertegenwoordigers van
scholengroepen, Kennisnet, de Open Universiteit en de educatieve uitgeverijen, constateren dat deze visie op het publiek belang, de overheidsrol
die daaruit voortvloeit en de verhouding van Wikiwijs tot de lopende
initiatieven, voldoende wordt herkend om Wikiwijs verder uit te werken.
3. Uitwerking van Wikiwijs
In deze paragraaf worden de belangrijkste aspecten van Wikiwijs in het
Onderwijs verder uitgewerkt, te weten (a) invulling van de regierol,
(b) aansluiting bij bestaande initiatieven, (c) betrokkenheid leraren,
(d) kwaliteitsborging, (e) auteursrecht en (f) financiële aspecten.

1

Zie de Leermiddelenmonitor 2007 van SLO.
www.wikiwijsinhetonderwijs.nl, waar op een
wikipedia-wijze input is gevraagd aan betrokkenen in het onderwijsveld op het idee van
Wikiwijs in het Onderwijs.

2

a) Invulling van de regierol
Wikiwijs moet zo spoedig mogelijk een voorziening van het onderwijsveld
– en in het bijzonder docenten – zélf worden. Daarom beginnen we ook al
in de beginfase bij instellingen die dichtbij het veld opereren. Het voeren
van de regie op het ontwikkelen van Wikiwijs past goed binnen de missie
van en de subsidierelatie met Kennisnet en de Open Universiteit. Zij
beschikken over een uitgebreide expertise en ervaring en zijn betrokken
bij veel van de lopende initiatieven. Kennisnet is het expertisecentrum
voor ict en onderwijs, levert een veelheid aan diensten, houdt zich bezig
met de professionalisering van docenten en managers, stimuleert inno-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 154

5

vatie in het onderwijs en heeft zich o.a. bewezen op het gebied van standaardisatie. Met name diensten als Edurep (een centrale voorziening die
het mogelijk maakt om in diverse collecties te zoeken), ENTREE (autorisatie en authenticatie-dienst) en het samen met SURFnet ontwikkelde
videoplatform zijn van grote waarde om de verdere ontwikkeling van
digitaal leermateriaal te stimuleren. Ook de bestaande communities in het
onderwijs zijn voor het project Wikiwijs zeer relevant. De Open Universiteit heeft veel ervaring met ontwikkelen en gebruiken van digitale, multimediale leermiddelen en met professionalisering van leraren op dit
gebied. Daarnaast behoort de Open Universiteit nationaal en internationaal tot de frontrunners op het gebied van Open Educational Resources(OER), zichtbaar in bijvoorbeeld: het project OpenER (vanaf 2006) met als
resultaat een 25-tal online vrij beschikbare zelfstudiecursussen, de start
van de «Spinozareeks» (eind 2008) met daarin OER-cursussen van
eminente Nederlandse onderzoekers (winnaars van de prestigieuze Spinozapremie van NWO), een OER-initiatief voor het HBO (met Informatica als
eerste uitwerking), diverse OER-onderzoeksprojecten, en het voorzitterschap van een tweetal internationale OER Taskforces (Europees en
Global1).
Daarmee zijn deze organisaties vooral complementair en daarmee zeer
geschikt voor het voeren van de regie om Wikiwijs te laten ontstaan.

b) Aansluiting bij bestaande initiatieven
Het is van groot belang dat Kennisnet en de OU bij het ontwikkelen van
Wikiwijs samenwerking zoeken met onderwijsondersteunende organisaties die specifieke expertise hebben over open gedigitaliseerd leermateriaal en een belangrijke rol vervullen op het gebied van leerplanontwikkeling, kwaliteitsborging van leermateriaal en de hierbij benodigde
ondersteuning en training van docenten.
Dan gaat het met name om organisaties zoals SLO, CITO, LPC, schoolbegeleidingsdiensten, lerarenopleidingen en SURF. De SLO kan inhoudelijke
leerplankaders aanreiken vanuit haar expertise op het gebied van
curriculumontwikkeling en professionalisering van docenten rond dat
thema. Daarnaast is haar inbreng van groot belang bij het realiseren van
een kwaliteitszorgsysteem. Het CITO kan toetsinstrumenten inbrengen om
het werken met gedigitaliseerd leermateriaal te ondersteunen. Daarnaast
heeft het CITO expertise rond professionalisering van docenten in dat
verband. De LPC en de schoolbegeleidingsdiensten hebben in velerlei
opzichten sinds oudsher een verbinding met scholen om te ondersteunen
bij professionalisering in brede zin (pedagogisch, algemeen didactisch,
digitale didactiek, inhoudelijk, organisatorisch). SURF ondersteunt met
name het hoger onderwijs met onder meer het toegankelijk maken van
gedigitaliseerd leermateriaal. De lerarenopleidingen tot slot hebben een
rol omdat het van groot belang is dat studenten als leraren-in-opleiding
direct leren met digitale leermiddelen te werken én al een bijdrage kunnen
leveren aan het ontwikkelen van materiaal.
De precieze rolverdeling en inzet van de genoemde organisaties zal door
de regievoerders de komende maanden geconcretiseerd worden.
Uitgangspunt hierbij is dat alle randvoorwaarden die benodigd zijn om
Wikiwijs te kunnen realiseren, adequaat ingevuld worden. Het gaat dan
om de randvoorwaarden om zoeken en vinden, kwaliteitsborging en
ondersteuning bij het maken van leerarrangementen, mogelijk te maken.

1

A Golden Combi?! Open Educational
Resources & Open, Flexible and Distance
Learning, Final Report ICDE Task Force on
OER, 2009.

Een andere verantwoordelijkheid voor Kennisnet en de OU is de verschillende sectorale initiatieven maximaal te stimuleren en faciliteren. De
actoren die op dit moment binnen het onderwijs een belangrijke coördinerende rol vervullen – o.a. bij het mogelijk maken van het zoeken en vinden
van materiaal – zullen nauw betrokken moeten worden bij de verdere
ontwikkeling van Wikiwijs. Hier zullen Kennisnet en de OU nadere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 154

6

afspraken over maken met de sectorale initiatieven. Dat is bijvoorbeeld
binnen de VO-sector het Innovatieplatform VO, binnen de MBO-sector zijn
dat de MBO-Raad met de bedrijfstakgroepen en in het Hoger Onderwijs is
dat SURF. Het is naar onze mening wel van belang om, zoals ook de
Onderwijsraad in haar rapport van september 2008 heeft bepleit, een
centrale (sectoroverstijgende) regiefunctie in te richten, in het bijzonder
om het kunnen vinden en benutten van materiaal gemakkelijker te maken.
Het is in het bijzonder van belang om zoveel mogelijk materiaal te
ontsluiten, zowel onbetaald als betaald. Daartoe zullen Kennisnet en de
OU ook partijen die momenteel al veel digitale leermiddelen aanbieden,
maar dan tegen betaling, zoals de educatieve uitgeverijen, betrekken.
Daarbij gaat het om het leggen van koppelingen tussen deze bronnen:
docenten kunnen het open materiaal – dat zij al dan niet zelf doorontwikkeld hebben – combineren met materiaal van bijvoorbeeld de educatieve
uitgeverijen en daarmee het leermateriaal zo goed mogelijk laten
aansluiten op hun eigen lespraktijk.
Omdat Kennisnet en de OU bij veel van de bestaande initiatieven
betrokken zijn, bevorderen we een maximale aansluiting bij deze initiatieven en voorkomen we dubbel werk. Scholen, docenten, ondersteunende organisaties en sectorale initiatieven moeten van het begin af aan
betrokken zijn bij de ontwikkeling van Wikiwijs, bijvoorbeeld door middel
van een programmaraad.

c) Betrokkenheid van leraren
Een van de noodzakelijke randvoorwaarden voor het slagen van Wikiwijs
is het faciliteren en ondersteunen van docenten, schoolleiding én schoolorganisatie bij het ontwikkelen en gebruiken van open leermiddelen. De
«digital natives» onder de leraren1 maken al veel gebruik van open digitaal leermateriaal, zij het dat ze op veel verschillende plekken naar
geschikt materiaal moeten zoeken. Andere leraren moeten de tijd krijgen
om zich de technieken van het «arrangeren» eigen te maken. Er zal
aandacht moeten zijn voor werkplekgerichte ondersteuning en voor
cursussen voor leraren om zich de benodigde vaardigheden aan te leren.
Het zelf (door)ontwikkelen van digitale leermiddelen vraagt een specifieke
vaardigheid die niet alle leraren bezitten of zich eigen willen maken. De
verwachting is dat een kleine groep leraren zelf aan de slag gaat om origineel materiaal te ontwikkelen of dat van collega’s door te ontwikkelen.
Voor een veel grotere groep van docenten zal Wikiwijs vooral een faciliteit
zijn waarvan ze gebruik maken, zonder dat ze zelf actief materiaal (door)ontwikkelen.
Een belangrijke randvoorwaarde om Wikiwijs tot een succes te maken is
dat er voldoende structuur in het aanbod is. Leraren moeten in een
oogopslag kunnen zien voor welke context (vakgebied, eindterm/examenprogramma/kwalificatie, leerjaar, niveau, vereiste voorkennis e.d.) een
bepaald leermateriaal geschikt is. Net zoals een lesmethode structuur en
houvast biedt, zal ook het materiaal van Wikiwijs herkenbaar moeten
aansluiten bij eindtermen, kerndoelen en (doorlopende) leerlijnen. Dit is
een essentiële voorwaarde voor docenten om met succes gebruik te
maken van Wikiwijs. Ondersteunende instellingen als SLO, CITO en LPC
met al hun expertise op dit gebied zullen dan ook bij de ontwikkeling van
Wikiwijs betrokken moeten blijven. Met sectorale initiatieven die voornemens zijn delen van de hier genoemde ambitie te realiseren zal nadere
afstemming plaatsvinden.

1

De Volkskrant, bijlage Digitaal van 7 maart
2009.

d) Kwaliteitsborging
De kwaliteit van het materiaal cruciaal. Er zal dus moeten worden beoordeeld op tenminste «voldoende kwaliteit», ook al blijven doorontwikkeling
en kwaliteitsverbetering altijd mogelijk. Hoe kwaliteit van open leermid-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 154

7

delen het best kan worden gewaarborgd, zal bij de verdere uitwerking alle
aandacht moeten krijgen. Deels zal in lijn met de uitgangspunten van
Wikipedia de «wisdom of crowds» hier een bijdrage aan leveren. Daarnaast zal ook bezien worden welke andere mechanismen van kwaliteitsborging gewenst en geschikt zijn. Er kan bijvoorbeeld aangesloten worden
bij reeds bestaande initiatieven die kwaliteit bevorderen, zoals via de
vakverenigingen.
Digitaal leermateriaal kan vele vormen hebben; naast de meer tekstuele
variant (open tekstboeken), zijn juist digitale varianten als animaties,
simulaties en serious games krachtige leermiddelen mits goed ingepast in
een leertraject. Effectief leren zal naar verwachting het best zijn gediend
met een multimediale aanpak. Overigens zullen niet al deze vormen
(direct) in het kader van Wikiwijs kunnen worden (door)ontwikkeld.
Bovendien is het van belang hier nog eens te onderstrepen dat met het
open beschikbaar maken van leermiddelen nog geen onderwijs wordt
aangeboden. Daarvoor is een onderwijsleerproces nodig waar de docent
een centrale rol in speelt.

e) Auteursrecht
Zoals gezegd, het belangrijkste doel van Wikiwijs is het vrij ontwikkelen en
delen van digitaal leermateriaal. Binnen zo’n context past niet het klassieke begrip van bescherming van auteursrechten «verveelvoudiging
verboden». Integendeel, het gaat er juist om dat zoveel mogelijk leraren
zoveel mogelijk «verveelvoudigen». Daarom zal worden gewerkt met de
op internet gebruikelijke Creative Commons licenties1. Ter toelichting het
volgende.
Het auteursrecht is, zoals bekend, het exclusieve recht van de maker van
een werk om dat werk te verveelvoudigen en te openbaren. Een ieder die
zonder rechten beschermde werken verveelvoudigt of openbaar maakt,
pleegt een onrechtmatige daad en in bepaalde gevallen ook een strafbaar
feit. Auteursrechten kunnen worden afgekocht of onder licentie beschikbaar gesteld. De optie van de licentie past het best in een context van
open leermiddelen.
Een licentieovereenkomst is een verbintenis tussen de rechthebbende van
de auteursrechten op het werk, de licentiegever, en de licentienemer,
waarbij – kort gezegd – wordt overeengekomen dat de licentienemer
bepaalde auteursrechten mag uitoefenen. De eigenlijke rechten blijven bij
een licentie aan de licentiegever voorbehouden. Voor het gebruik van
werken op Wikiwijs kunnen de (op internet gangbare) Creative Commonslicenties worden gebruikt. Hiermee geven auteurs anderen de mogelijkheid tot hergebruik en tot het aanbrengen van wijzigingen mits, afhankelijk van de licentie, aan naamsvermelding wordt gedaan en het
veranderde product wordt teruggegeven aan de community onder
dezelfde licentie (of een opener variant ervan). Onlangs hebben SURF en
Creative Commons Nederland2 nog de aanbeveling gedaan om de meest
open licentie te gebruiken en daarbij commercieel gebruik van open leermiddelen toe te staan. Bij de verdere uitwerking van Wikiwijs zal worden
bepaald met welke licenties precies gewerkt gaat worden.

1

Zie ook www.creativecommons.nl
Hergebruik van materiaal in onderwijs- en
onderzoekomgevingen.

2

f) Financiële aspecten
Zoals hiervoor aangegeven, zien wij de ontwikkeling, exploitatie en
gebruik van Wikiwijs als een taak van het onderwijs, daarbij ondersteund
door Kennisnet en de Open Universiteit. Bij de realisatie van Wikiwijs kan
gebruik worden gemaakt van eerder voor het onderwijs ontwikkelde diensten en infrastructuur, zoals ENTREE, EDUrep, het Videoplatform en het
project Beelden voor de Toekomst. De eerste drie diensten zijn door
Kennisnet, deels in samenwerking met SURFnet, gerealiseerd met
subsidie van de overheid en zullen dan ook zonder aanvullende financiering ter beschikking worden gesteld.
Op de weg naar het eindperspectief zullen er beperkte aanloop- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 154

8

wellicht transitiekosten zijn die niet uit de lopende begrotingen en de
huidige subsidieverstrekking kunnen worden gedekt. Hiervoor is incidenteel geherprioriteerd binnen de onderwijsbegroting.
4. Beleidsmatige samenhang
De ontwikkeling van open leermiddelen via Wikiwijs en het voeren van de
regie op de daarvoor noodzakelijke randvoorwaarden, staat niet op zichzelf. In twee richtingen zijn er ontwikkelingen gaande die, mits de samenhang aandacht krijgt, elkaar kunnen versterken en met behulp van Wikiwijs aan kracht winnen. Uitgangspunt hierbij is dat dubbel werk
voorkomen wordt. Om de kansen van open gedigitaliseerd leermateriaal
volledig te benutten vinden we het van groot belang dat met de regie op
Wikiwijs de bestaande ontwikkelingen gefaciliteerd en verbonden worden.

Ontwikkelingen in het onderwijsveld
Om te beginnen is een deel van het onderwijsveld zelf al actief. Onderwijsinstellingen en ook individuele leraren hebben het initiatief genomen
om digitale leermiddelen te ontwikkelen en te gebruiken in heel verschillende contexten. Kennisnet ondersteunt dit op verschillende manieren
voor po, vo en mbo. Zo zijn er communities, wordt er veel voorlichting
gegeven, zijn er diverse tools beschikbaar en wordt expertise ingezet in de
verschillende trajecten. De Stichting SURF doet dit voor het ho met onder
meer een digitaal platform LOREnet, waarbinnen al veel onderwijsmateriaal beschikbaar is. Een andere toepassing is de HBO-kennisbank,
die aansluit bij onderwijs en onderzoek in hbo en bedrijfsleven. En er is
SURFmedia waarmee studenten en docenten videomateriaal voor elkaar
beschikbaar stellen. SLO werkt via het leermiddelenplein aan het
ontsluiten van de (digitale) leermiddelen die in het kader van leerplanvernieuwingsprojecten ontwikkeld zijn. Een project van buiten het onderwijs, maar wel werkend voor het onderwijs is Beelden voor de Toekomst.
In het project worden digitale collecties van erfgoedinstellingen ontsloten
en in onderwijskundige context aangeboden.
De situatie verschilt sterk van sector tot sector. De ontwikkelingen in het
hoger onderwijs zijn het verst gevorderd, zowel in de infrastructuur (zoals
hiervoor aangegeven) als in de content. Het primair onderwijs verkeert
nog in een beginstadium met projecten als Digitale Topschool/Beterweters, Digischool en, uiteraard naast Kennisnet, een platform als Samenzoeken (APS). In het VO is er het initiatief van de Landelijke Open Leermaterialenbank waarmee onder andere wordt voortgebouwd op
ervaringen van het OVC, Digilessen VO en de Digischool. In het mbo vindt
ontwikkeling van digitale leermiddelen op ruimere schaal plaats, vooral
op sectorniveau. Voorbeelden daarvan zijn de Stichting Praktijkleren
(sector economie), de Stichting Mobiliteitsleren (sector mobiliteit) en
Consortium Beroepsonderwijs (sectoren zorg en techniek).
Ook zijn er school- en sectoroverstijgende initiatieven die een rol spelen
bij het gaan werken met digitale open leermiddelen en oriënteren lerarenopleidingen zich op het gebruik van digitale leermiddelen.
Binnen het groene onderwijs is vanwege de kleinschaligheid, een speciale
voorziening voor de ontwikkeling en inkoop van groene content: het
Ontwikkelcentrum. Met de Educatieve Content Catalogus (ECC) worden
groene leermiddelen door middel van ICT op maat ontsloten voor
docenten en leerlingen/studenten van het groene onderwijs, met name
voor het (V)MBO. In 2006 is de ECC gestart met 16 000 leerobjecten
(22 000 in 2008). Scholen kunnen gebruik maken van de ECC ongeacht
hun onderwijskundige concept (al dan niet competentiegericht, individueel of klassikaal). Inmiddels hebben 50 000 van de 60 000 leerlingen/
studenten via de school een abonnement op de ECC.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 154

9

Landelijke beleidsontwikkelingen
Daarnaast is er landelijk beleid gericht op professionalisering van leraren
en op versterken van onderwijskwaliteit waar Wikiwijs een belangrijke
bijdrage aan kan leveren. Wikiwijs is een eigentijds middel om de professionalisering van leraren te bevorderen, juist op het gebied van de inhoud
van het onderwijs. Leraren kunnen er hun vak mee bijhouden, naar
verschillende manieren zoeken om hun onderwijs vorm te geven en de
voorlopers hebben een podium om hun nieuwe ideeën te laten zien en
aan het oordeel van hun collega’s te onderwerpen.
Het is ook een belangrijke ontwikkeling voor de lerarenopleidingen.
Momenteel loopt een OESO-project ICT in Initial Teacher Training1 om in
vergelijkende zin te onderzoeken wat momenteel aan leraren in opleiding
wordt aangeboden. Ook Nederland (via Kennisnet) doet hieraan mee om
zelf aan de kennisbasis bij te dragen én om ook van andere landen te
kunnen leren.
Voor het voortgezet onderwijs geldt dat hier een sterke relatie met het
beleid gratis schoolboeken is, waardoor scholen over een budget
beschikken voor lesmateriaal. Voor het primair onderwijs is dit al langer
het geval. De school kan zelf kiezen op welke manier zij lesmateriaal
aanschaft en kan dus bijvoorbeeld besluiten om leraren te faciliteren om
aan (door)ontwikkelen te doen.
Het beschikbaar krijgen van open leermiddelen kan ook helpen bij het
bereiken van onze gezamenlijke ambitie om de kwaliteit van het onderwijs, in het bijzonder de basisvakken rekenen/wiskunde en Nederlandse
taal voor de hele leerloopbaan te bevorderen. Daarvoor is het ook van
belang om «het onderwijsveld» school- en sectoroverstijgend te betrekken
bij dit internetplatform, inclusief de kwaliteitsborging van alle materiaal.
5. Concrete stappen deze kabinetsperiode
De eerste stap is nu om te komen tot een meerjarig programmaplan voor
Wikiwijs. We zullen Kennisnet en de Open Universiteit subsidiëren om dit
in overleg met OCW op te stellen. Daarbij vragen we om alle relevante
expertise die in en rond het onderwijs is opgedaan, te benutten en om zo
veel mogelijk aan te sluiten bij bestaande initiatieven. Het programmaplan
zal een voorstel bevatten hoe het onderwijsveld betrokken wordt. We
verwachten dat dit programmaplan rond de zomer van 2009 kan worden
opgeleverd.
Bij de start zullen er al heel wat digitale leermiddelen beschikbaar zijn,
waarvan naar verwachting een deel met een open karakter. Dat zal niet
direct over de hele linie met alle vakken voor alle sectoren het geval zijn.
Bezien zal worden welke trajecten het meest kansrijk zijn en waar in het
onderwijsveld de behoefte het grootst is. Kennisnet en Open Universiteit
zullen bij hun verdere uitwerking van Wikiwijs aangeven wat een haalbare
planning en een realistische startdatum zijn. Zij zullen bij deze keuze de
mening van docenten – bijvoorbeeld bij monde van de vakverenigingen –
betrekken.
Globaal gezien is de planning dat nog dit jaar Wikiwijs in een zogeheten
bètafase gelanceerd zal worden. Bij het begin van het schooljaar 2010/
2011 zal Wikiwijs worden omgezet van de bètafase naar de productieomgeving.
Regelmatig zal onderzocht worden of de beoogde doelen van Wikiwijs
gerealiseerd worden en of in voldoende mate is voldaan aan de noodzakelijke randvoorwaarden. Wij zullen u informeren over de voortgang.
1

Zie ook www.oecd.org

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 154

10

Wikiwijs zal zich naar onze verwachting bewijzen als een belangrijk onderdeel in de beweging naar open digitaal lesmateriaal. Een beweging die
van groot belang is, omdat het docenten meer invloed geeft op de kwaliteit van het lesmateriaal en leerlingen meer mogelijkheden voor maatwerk
biedt. Wij geven met wikiwijs graag deze extra impuls aan de ontwikkeling
van het onderwijs.
Wij zullen u regelmatig informeren over de voortgang.
Mede namens de staatssecretarissen J.M. van Bijsterveldt-Vliegenthart en
S. A. M. Dijksma,
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R. H. A. Plasterk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VIII, nr. 154

11