Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

220
Vragen van het lid Groothuizen (D66) aan de Minister voor
Rechtsbescherming over procedeergedrag van de rijksoverheid (ingezonden
20 augustus 2019).
Antwoord van Minister Dekker (Rechtsbescherming) (ontvangen 2 oktober
2019) Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2018–2019, nr. 3930
Vraag 1
Kent u het bericht «Landsadvocaat kost steeds meer miljoenen»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Kunt u in tabelvorm aangeven wat per ministerie per jaar de afgelopen vijf
jaar is uitgegeven aan externe inhuur van juristen? Kunt u per jaar daarvan
aangeven wat is uitgegeven aan de landsadvocaat?
Antwoord 2
Naast de kosten die aan de landsadvocaat worden besteed, worden nog
overige kosten voor externe inhuur van juridisch advies gemaakt. U kunt een
groot gedeelte van deze kosten terugvinden in de bijlagen bij de jaarverslagen van ieder ministerie onder de post externe inhuur juridisch advies.2 Voor
de afgelopen vijf jaar valt op basis van informatie van de verschillende
ministeries het volgende schematische overzicht te geven. De bedragen zijn
afgerond op miljoenen euro’s.3

1

Telegraaf, 13 augustus 2019, https://www.telegraaf.nl/nieuws/669745536/landsadvocaat-koststeeds-meer-miljoenen
Deze cijfers geven geen volledig beeld van de kosten van externe inhuur van juridisch advies.
Dit komt doordat niet alle kosten voor externe inhuur van juristen altijd op deze post wordt
geboekt, maar ook op andere posten zoals programmakosten, materiële kosten etc. Ook is in
de jaarverslagen niet voor elk departement aangegeven of onder deze post ook de kosten van
externe inhuur van juridisch advies voor de uitvoerende diensten/ agentschappen zijn meegenomen. De werkelijke kosten zullen daarom hoger zijn, maar zijn helaas vaak niet meer of niet
eenvoudig te achterhalen.
3
Door de afronding zouden kleine verschillen kunnen ontstaan bij de optelling.
2

ah-tk-20192020-220
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

Ministerie

Kosten landsadvocaat 20181

Overige kosten externe
inhuur juridisch advies
jaarverslagen 2018

Algemene Zaken
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Buitenlandse Zaken
Defensie
Economische Zaken en Klimaat
Financiën
Infrastructuur en Waterstaat
Justitie en Veiligheid
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit5
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Volksgezondheid, Welzijn en Sport

0.1
2.9
0.2
4.7
2.62
2.0
3.6
5.5
1.5
0.4
0.3
1.6

0.4
2.6
1.2
0.3
3.23
0.54
2.5
2.7
–
0.26
0.2
0.3

Totaal

25

14.1

1

Deze bedragen zijn met het meest recente Wob-besluit over de kosten van de inhuur van de
landsadvocaat van 25 juli 2019 reeds openbaar gemaakt.
Voor het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat zijn sommige kosten van de landsadvocaat t.b.v. advisering over de jaren 2014 t/m 2018 zowel onder «Kosten landsadvocaat» als
onder «Overige kosten externe inhuur juridisch advies jaarverslagen» vermeld.
3
In het jaarverslag van Economische Zaken bijlage 3 externe inhuur staat dat hierin tevens is
opgenomen de kosten voor externe inhuur juridisch advies van het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit.
4
De kosten van Financiën voor de verplichte procesvertegenwoordiging in invorderingszaken
door de Rijksadvocaat en de kosten voor juridisch advies met betrekking tot het Staatsdeelnemingenbeleid (in het bijzonder de kosten voor de juridische afwikkeling van de maatregelen in
het kader van de kredietcrisis) worden op de begroting van Financiën verantwoord op het
beleidsartikel waarop het betrekking heeft en bedraagt per jaar: € 5.0 mln. (2018), € 5.2 mln.
(2017), € 5.8 mln. (2016), € 4.8 mln. (2015) en € 5.6 mln. (2014).
5
Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit is eind 2017 ingesteld.
6
In deze post is voor OCW niet meegenomen de kosten van de huisadvocaat van het agentschap DUO. De kosten hiervoor bedragen in totaal voor de afgelopen vijf jaren € 0.1 miljoen.
2

Ministerie

Kosten landsadvocaat 20171

Overige kosten externe
inhuur juridisch advies
jaarverslagen 2017

Algemene Zaken
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Buitenlandse Zaken
Defensie
Economische Zaken en Klimaat3
Financiën
Infrastructuur en Waterstaat
Justitie en Veiligheid
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Volksgezondheid, Welzijn en Sport

0.1
2.9
0.2
3.3
3.1
1.7
3.8
6.2
0.5
0.6
1.1

–
0.4
1.02
–
0.8
0.2
3.8
2.2
0.2
0.3
0.3

Totaal

23,5

9.2

1

Voor de jaren 2017 en 2016 geldt dat met het Wob-besluit van 3 oktober 2018 over de kosten
van inhuur van de landsadvocaat slechts een totaalbedrag van de bij de rijksoverheid gedeclareerde honoraria van de LA (afgerond op duizendtallen) openbaar zijn gemaakt. Ten behoeve
van uw Kamervraag is nu een uitsplitsing per departement gemaakt, waar mogelijk op basis
van de in deze jaren daadwerkelijk aan de landsadvocaat betaalde kosten. De bedragen zijn
daarnaast afgerond op miljoenen euro’s. De totaalbedragen wijken daardoor enigszins af van de
bedragen die eerder in het Wob-besluit zijn gecommuniceerd.
2
De hogere totaalbedragen in 2017 en 2018 van het Ministerie van Buitenlandse Zaken ten
opzichte van voorgaande jaren zijn met name het gevolg van inhuurkosten van inkoopspecialisten. Deze kosten zijn in die jaren administratief aangemerkt als externe juridische inhuur.
3
De naam van het Ministerie van Economische Zaken is eind 2017 gewijzigd in het Ministerie
van Economische Zaken en Klimaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

Ministerie

Kosten landsadvocaat 2016

Overige kosten externe
inhuur juridisch advies
jaarverslagen 2016

Algemene Zaken
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Buitenlandse Zaken
Defensie
Economische Zaken
Financiën
Infrastructuur en Waterstaat
Justitie en Veiligheid
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Volksgezondheid, Welzijn en Sport

0.2
2.9
0.2
2.1
2.9
2.3
3.8
6.0
0.6
0.5
1.4

–
1.7
0.2
0.3
0.5
0.3
4.0
2.2
0.3
0.6
0.6

Totaal

22.9

10.7

Kosten landsadvocaat 20151

Overige kosten externe
inhuur juridisch advies
jaarverslagen 2015

Algemene Zaken
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Buitenlandse Zaken
Defensie
Economische Zaken
Financiën
Infrastructuur en Milieu
Justitie en Veiligheid
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Volksgezondheid, Welzijn en Sport

0.1
1.8
0.2
1.5
3.0
2.7
3.5
6.6
0.3
0.7
1.6

–
4.0
0.2
0.2
0.3
0.2
2.7
3.6
0.3
0.1
0.6

Totaal

22.0

12,2

Ministerie

1

Deze bedragen zijn met het Wob-besluit over de kosten van de inhuur van de landsadvocaat
van 18 april 2016 reeds openbaar gemaakt.

Ministerie

Kosten landsadvocaat 20141

Overige kosten externe
inhuur juridisch advies
jaarverslagen 2014

Algemene Zaken
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Buitenlandse Zaken
Defensie
Economische Zaken
Financiën
Infrastructuur en Milieu
Justitie en Veiligheid
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Volksgezondheid, Welzijn en Sport

0.1
2.4
0.2
1.2
3.6
2.4
5.2
6.0
0.3
0.5
1.1

–
4.0
0.6
0.3
0.4
0.2
2.3
3.3
0.8
0.1
1.1

Totaal

23.0

13.1

1

Deze bedragen zijn met het Wob-besluit over de kosten van de inhuur van de landsadvocaat
van 6 mei 2015 reeds openbaar gemaakt.

Vraag 3
Hoe verklaart u de stijgende trend in de uitgaven door de overheid aan de
landsadvocaat?
Antwoord 3
Zoals u in bovenstaand schema kunt zien waren de kosten voor de inhuur
van de landsadvocaat de afgelopen jaren vrij constant. Het is moeilijk aan te
geven waarom de kosten van inhuur van de landsadvocaat in 2018 hoger zijn
uitgevallen dan in voorgaande jaren. Een mogelijke verklaring kan worden
gevonden in het feit dat procedures complexer zijn geworden. Daarnaast zijn
deze kosten soms ook incident gedreven. Uit het top 10- overzicht van zaken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

met hoge uitgaven aan de landsadvocaat volgt bijvoorbeeld dat er dit jaar
veel kosten gemoeid zijn met het advies voor het project GrIT van Defensie
en de herziening Gasgebouw bij het Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat.
Vraag 4
In welke gevallen kiest de rijksoverheid voor de landsadvocaat en in welke
gevallen volstaat een (andere) extern ingehuurde jurist?
Antwoord 4
Voorop staat dat het merendeel van de juridische aangelegenheden binnen
de ministeries zelf wordt afgehandeld. Niettemin maken alle ministeries ook
gebruik van de diensten van de landsadvocaat. De Staat is geheel vrij in de
keuze van een advocaat, maar met name om de eenheid in vertegenwoordiging te bevorderen is het van belang dat niet in elke procedure een ander
kantoor de belangen van de Staat behartigt. Daarom wordt de Staat in
beginsel zoveel mogelijk door hetzelfde advocatenkantoor bijgestaan. Op dit
moment is de landsadvocaat verbonden aan het advocatenkantoor Pels
Rijcken & Droogleever Fortuijn. Het grootste deel van de zaken waarin de
landsadvocaat wordt ingeschakeld, betreft civiele procedures waarin
vertegenwoordiging door een advocaat wettelijk verplicht is. Naast deze
civiele procedures, wordt de landsadvocaat soms ook ingeschakeld in
bestuursrechtelijke zaken. Bijvoorbeeld daar waar de bijzondere expertise van
de landsadvocaat gewenst is. In voorkomende gevallen wordt waar nodig
gebruik gemaakt van andere advocatenkantoren. Uit het schema bij het
antwoord op vraag 2 volgt dat naast de kosten voor de inhuur van de
landsadvocaat ook bij elk ministerie overige kosten aan externe inhuur van
juridisch advies worden gemaakt. Onder deze post vallen voor de meeste
departementen onder andere de overige advocatenkosten, de inhuur van
advisering bij de voorbereiding van (specialistische) wet- en regelgeving en
juridisch advies over bestaande regelgeving en het inhuren van juridische
capaciteit voor de reguliere processen waar extra personele capaciteit op
nodig is. Bijvoorbeeld om achterstanden bij bezwaar weg te werken of
tijdelijk een zieke werknemer te vervangen.
Vraag 5
Wat is de reden dat ministeries zelf steeds meer juristen en ook eigen
advocaten in dienst nemen?
Antwoord 5
Als uitgangspunt geldt dat de Staat en zijn bestuursorganen ervoor zorg
dragen dat voldoende juridische deskundigheid aanwezig is binnen de
rijksoverheid, zodat gepaste terughoudendheid kan worden betracht bij het
inschakelen van de landsadvocaat en andere externe juridische bijstandsverleners in zaken waarin bijstand niet in de wet is voorgeschreven. Een aantal
ministeries en uitvoeringsorganisaties heeft eigen advocaten in dienst, zodat
ook voor de verplichte procesvertegenwoordiging in veel voorkomende
civiele zaken niet langer in alle gevallen van externe juridische dienstverlening gebruik gemaakt hoeft te worden. Ook wordt binnen de juridische
functie van het Rijk samengewerkt en over en weer een beroep op elkaar
gedaan bij sommige gecompliceerde adviesvragen om een onnodig beroep
op de landsadvocaat te voorkomen.
Vraag 6
Hoe verhoudt deze trend zich tot de ambitie die u in uw brief van 12 juli 2019
hebt uitgesproken, dat «het terugdringen van onnodige juridisering begint bij
de overheid»?4
Antwoord 6
Bij het antwoord op vraag 4 heb ik reeds aangegeven dat de inhuur van de
landsadvocaat in het grootste deel van de zaken noodzakelijk is daar waar het
civiele procedures betreft, waarin vertegenwoordiging door een advocaat
wettelijk verplicht is. Voor het volledige beeld mag bovendien niet onvermeld
4

Kamerstuk 31 753, nr. 177

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4

blijven dat de Staat in het overgrote deel van deze procedures als gedaagde
optreedt. De kosten voor de inhuur van de landsadvocaat staat gelet hierop
niet haaks op wat ik in de contourennota rechtsbijstand heb aangegeven,
namelijk dat het terugdringen van onnodige juridisering begint bij de
overheid die zelf het goede voorbeeld moet geven. Daarbij is bovendien het
bestuursrecht een belangrijke inhoudelijke prioriteit. De overheid is wederpartij in circa 60 procent van de zaken waarin gesubsidieerde rechtsbijstand
wordt verleend. Deze 60 procent is als volgt opgebouwd: 13 procent asiel- en
vreemdelingenzaken, 29 procent strafrechtzaken, 7 procent BOPZ en 11
procent overig bestuursrecht. Het kabinet wil het aantal onnodige procedures
in het bestuursrecht, waaronder procedures waarin sprake is van rechtsbijstand, terugdringen. Het aanpassen van procedeergedrag van de overheid en
het voorkomen van onnodig procederen vraagt om inzicht in de complexe
dynamiek en samenhangende factoren die kunnen aanzetten tot het
procederen tegen overheidsbesluiten. Dit aanpakken vraagt om een brede
samenwerkingscoalitie en om het bundelen van denkkracht. Binnen de
aanpak is onder meer sprake van aandacht voor (Rijks)beleid en wet- en
regelgeving enerzijds en voor procedeergedrag van overheden anderzijds.
Daarnaast is er aandacht voor betere communicatie en passend contact. In
mijn brief van 12 juli jl. heb ik dit toegelicht.
Vraag 7
Kunt u in het licht van die ambitie aangeven hoe u de externe inhuur van de
landsadvocaat en het daarmee gepaard gaande procedeergedrag bij de
rijksoverheid gaat terugdringen?
Antwoord 7
Zie mijn antwoord op vragen 5 en 6.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

5