Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

36 031 (R2161)

Regels omtrent de instelling van het Caribisch
orgaan voor hervorming en ontwikkeling
(Rijkswet Caribisch orgaan voor hervorming en
ontwikkeling)

Nr. 9

VERSLAG VAN DE STATEN VAN ARUBA
Ontvangen 20 mei 2022
De in de Staten van Aruba aanwezige fracties stellen dat de Koning op
9 februari 2022 het voorstel van rijkswet houdende regels omtrent de
instelling van het Caribisch Orgaan voor Hervorming en Ontwikkeling
(COHO) aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal, de Staten van Aruba,
de Staten van Curaçao en de Staten van Sint Maarten aangeboden. De
Staten van Aruba hebben het voorstel op 11 februari 2022 ontvangen.
Iedere afzonderlijke fractie heeft met belangstelling kennisgenomen van
voormeld voorstel van Rijkswet, welk aanleiding heeft gegeven tot de
navolgende vragen en opmerkingen per fractie. Bijgaand treft u de
individuele inbreng van iedere fractie.
De fractie M.E.P.
Algemeen
De M.E.P.-fractie in de Staten van Aruba stelt dat de Staten van Aruba
meer tijd hebben verzocht voor het uitbrengen van het verslag inzake deze
Rijkswet, namelijk tot 17 juni 2022, maar hebben in eerste instantie tot en
met 13 mei 2022 gekregen. Tijdens het IPKO hebben we mondeling aan
onze collega’s van de Staten-Generaal verzocht om meer tijd te krijgen om
het verslag in te leveren, waarop positief is gereageerd en één extra week
is gegeven. Ondanks deze verlenging moet onze fractie aangeven dat de
Staten van Aruba onder zware tijdsdruk zich heeft moeten voorbereiden
om het parlementaire proces goed te kunnen doorlopen.
De Rijkswet COHO vormt een onderdeel van een pakket aan voorwaarden
ter verkrijging van de nodige liquiditeitssteun van Nederland, waar de
eilanden niet anders tegen konden doen (COVID was een force majeure
die niet te voorzien en of te vermijden was), dan ermee instemmen. Want
zonder de liquiditeitssteun zou Aruba niet overleven. Dit geeft al aan dat
het instemmen met de voorwaarden niet een vrijwillig karakter had.
Volledigheidshalve wil onze fractie accentueren dat we Nederland
dankbaar zijn voor alle hulp, maar vinden de voorgestelde voorwaarden

kst-36031-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

1

onbegrijpelijk en onacceptabel. Bepaalde voorwaarden gaan te ver, en
erger nog, lijken er juist voor te zorgen dat Aruba er nooit meer boven op
zal komen (hierover meer hierna).
Op 29 april 2022 hebben de Staten van Aruba, tijdens een besloten
bijeenkomst, de Rijkswet COHO behandeld. De overgrote meerderheid is
bezorgd, omdat het ontwerp rijkswet het Parlement van Aruba buiten spel
zetten. Immers de feitelijke beslissingsmacht ten aanzien van beleid en
begroting worden erg beperkt. Dus de autonomie van Aruba wordt nog
verder ondermijnd en de bevoegdheden en de controlerende taken van de
Statenleden worden nog verder uitgehold.
Gezien het feit dat de ontwerp Rijkswet COHO zeker inperking van de
Arubaanse autonomie met zich meebrengt en de democratische controle
van de Staten hierdoor wordt verminderd door toedoen van naast RAft,
twee niet democratisch gekozen organen, zit onze fractie met de volgende
centrale vraag: moeten de Staten van Aruba zich neerleggen bij een
dergelijke inperking van zijn autonomie en parlementaire democratie
gegeven de nood der tijden?
Rijkswet Caribisch orgaan voor hervorming en ontwikkeling
(COHO)
Inleiding
De pandemie heeft Aruba twee jaar geleden zwaar getroffen. Onze enige
economische pijler, het toerisme, was één van de meest zwaar getroffen
in onze regio, aldus het IMF. Het herstel van de economie is topprioriteit
voor Aruba, met als doel de economie van Aruba sterker en weerbaarder
te maken, zodat een eventuele volgende crisis geen soortgelijke verwoestende effecten heeft op Aruba.
Daartoe heeft Aruba, al aan het begin van de pandemie, een masterplan
opgesteld, genaamd «Repositioning our Sails», welke voor 80% in lijn is
met de afspraken die de regering van Aruba met de regering van
Nederland in de onderlinge regeling hebben gemaakt in november 2020.
Dit is het zogenaamde landspakket. Deze hervormingsplannen neemt
Aruba zeer serieus en Aruba voldoet aan de afspraken die elk kwartaal in
dat kader met Nederland worden gemaakt. Het is niet makkelijk om
hieraan te voldoen, met name vanwege de beperkte menselijke capaciteit
in Aruba, en de beperkte middelen. Maar Aruba voldoet er wel aan zoals
blijkt uit de regelmatige rapportages die de Staten ontvangen van de
regering.
VRAGEN
1.

2.
3.

De beleidsintentie hierachter is om economische groei op Aruba te
stimuleren door o.a. de juiste instanties op te stellen en diepteinvesteringen door te voeren. In principe gelet op de voorgeschiedenis van het financieel toezicht op Aruba, kan Aruba zelf niet financieel
deze hervormingen dragen. COHO zal middelen daarvoor vrijmaken.
Om welk bedrag aan investeringen per Land betreft dit?
Kan dit bedrag per Land per programma en gesplitst in incidentele en
structurele uitgaven met de parlementen gedeeld worden?
De uitvoering van het Landspakket vergt meer investeringen
(=hogere uitgaven) en meer mankracht (=hogere personeelslasten)
om de benodigde duurzame effecten te behalen. De kost gaat voor de
baat dus. Hoe verhoudt dit zich tot het behalen van de normen (pre
COVID) zoals nu in de RAft wetsvoorstel is opgenomen, met het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

2

4.

5.

6.

7.

1

structureel dragen van de lasten van een Landspakket welke Aruba
eigenlijk nooit kon dragen?
Indien het Landspakket de economische groei zal stimuleren,
ontvangt de fractie graag de studie inclusief de resultaten van de
extra opbrengsten die het Landspakket zal opbrengen. Indien deze
studie niet bestaat, hoe kan beweerd worden dat de structurele lasten
door Aruba gedragen kan worden in combinatie met het voldoen aan
de normen?
De relaties tussen de landen van het Koninkrijk en de autonome
posities van de landen die hiervan deel maken, worden geregeld in
het Statuut voor het Koninkrijk. Het Statuut maakt een onderscheid
tussen landsaangelegenheden en Koninkrijksaangelegenheden. In
artikel 3 lid 1 van het Statuut staat een limitatieve opsomming wat
Koninkrijksaangelegenheden zijn. Het Statuut regelt ook hoe de
landen van het Koninkrijk in een «gemeen overleg» landsaangelegenheden tot Koninkrijksaangelegenheden kunnen worden verklaard. In
verband hiermee wordt de volgende vraag gesteld:
a. In hoeverre kan een beroep op artikel 36 van het Statuut gebruikt
worden om een partner die hulp nodig heeft, een consensusrijkswet opleggen op 9 juli 2020, zonder dat er sprake is van «gemeen
overleg»?
Artikel 36 van het Statuut is een inleidende bepaling die een
algemene verplichting oplegt tussen de landen om elkaar hulp en
bijstand te verlenen. Dit betreft ook het zelfstandig handelen van de
landen binnen het Koninkrijk. Ook bij landsaangelegenheden dienen
de landen rekening met elkaar te houden. Alle landen hebben de
verplichting om elkaar te steunen en te helpen waar het redelijkerwijs
mogelijk is. Uit officiële toelichting op het Statuut blijkt dat ook buiten
de reikwijdte van Koninkrijksaangelegenheden onderlinge samenwerking kan plaatsvinden.1 Landen moeten elkaar bijstand en hulpverlenen zonder dat landsaangelegenheden getransformeerd dienen te
worden tot Koninkrijksaangelegenheden. Uitgangspunt van de
samenwerking is dat deze vrijwillig is, wat naar inziens van onze
fractie in geval van deze twee rijkswetten zeker niet het geval is. De
vragen die hieruit vloeien zijn:
a. In hoeverre kan de aangeboden hulp onder voorwaarden onder de
strekking van artikel 36 van het Statuut vallen?
b. In hoeverre bepaalt een beroep op artikel 36 van het Statuut dat
de landen via artikel 38 lid 2 tot twee consensusrijkswetten
moeten komen om hulp in een noodsituatie te kunnen krijgen?
c. In hoeverre gezien de autonome positie van de landen is er reëel
gehoor gegeven aan de landen om, conform de geest van
artikel 38 lid 1van het Statuut, hiervan gebruik te maken voor het
COHO en de RAFT?
d. Waarom is er niet gekozen voor artikel 52 van het Statuut om via
een landsverordening het COHO en RAFT te regelen waar de
autonomie van de landen gerespecteerd worden?
Zoals reeds het geval is heeft Aruba sinds 2015 zelf het financieel
toezicht vanuit het Koninkrijk geregeld in de vorm van een Landsverordening (LAft).
Er zijn verschillende elementen die van belang zijn indien er sprake
kan zijn van consensus conform artikel 38 van het Statuut. Ten eerste
dient er overeenstemming te zijn over de vorm en inhoud van de
onderlinge regeling. Daarnaast, overeenstemming op aangelegenheden van autonome aard kan slechts op basis van vrijwilligheid
plaatsvinden. Verder dient er ook sprake te zijn van een open en reëel
overleg. Op basis hiervan vloeien de volgende vragen:

Kamerstukken II 1953/54, 3517, p. 9.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

3

8.

9.

2

a. In hoeverre is er rekening gehouden met Aruba voor de keuze van
artikel 38 lid 1 van het Statuut om via onderlinge regeling twee
landsverordeningen te gebruiken in plaats van twee rijkswetten?
b. In hoeverre kan een lening(liquiditeitssteun) bepalend zijn voor de
keuze van artikel 38 lid 2 van het Statuut op eenzijdige wijze?
c. In hoeverre kan er sprake zijn van open en reëel overleg over de
keuze van vorm en inhoud van de onderlinge regeling, gezien de
wijze hoe Aruba op 9 juli 2020 geforceerd werd om bij het kruisje
te tekenen?
d. In hoeverre kan de opgelegde twee rijkswetten op 9 juli 2020
beschouwd worden als een consensusrijkswet?
Een laatste criteria voor het gebruikmaken van artikel 38 van het
Statuut is dat er geen sprake mag zijn van een pressiemiddel. Een
noodsituatie waarin een partner kan komen te verkeren mag niet als
pressiemiddel gebruikt worden, want dit ondermijnd het vrijwillige
karakter van de regeling als bedoeld in artikel 38 van het Statuut en
maakt dit Statuut wetsbepaling illusoir. Daarenboven doet het geen
recht aan de gelijkwaardigheid van de partners binnen het Koninkrijk.2 Naar de mening van onze fractie heeft Nederland ten tijde van
de onderhandelingen duidelijk geen rekening hiermee gehouden.
Door de COVID-19 uitbraak is Aruba compleet in een noodsituatie
terechtgekomen. Zonder de hulp en liquiditeitssteun van Nederland
zouden we het niet overleefd hebben. Andere mogelijkheden dan de
voorwaarden van Nederland te accepteren bestond dus niet.
Volledigheidshalve wil onze fractie accentueren dat we Nederland
dankbaar zijn voor alle hulp, maar vinden de voorgestelde voorwaarden onbegrijpelijk en onacceptabel. Hieruit vloeien de volgende
vragen:
a. Wat is de mening van de huidige Staatssecretaris over hoe de
voormalige Staatssecretaris had omgegaan met de precaire
financiële positie van Aruba als gevolg van de uitbraak van
COVID-19 door stringente (onhaalbare en tevens onrealistische)
voorwaarden te stellen op het moment dat Aruba in een noodsituatie was beland en genoodzaakt was om hulp bij Nederland te
vragen conform artikel 36 van het Statuut?
b. Op 9 juli 2020 werd aan Aruba twee rijkswetten opgelegd door ex
-Staatssecretaris Knops. Is Nederland met ons eens dat dit
gecategoriseerd kan worden als een pressiemiddel ter verkrijging
van liquiditeitssteun? Zo nee, waarom niet?
c. In hoeverre kan artikel 36 van het Statuut toegepast worden als
een pressiemiddel in een noodsituatie om de landen te dwingen
om een samenwerkingsrelatie aan te gaan op basis van artikel 38
lid 2 van het Statuut?
Artikel 37 van het Statuut geeft aan dat de landen zoveel mogelijk
overleg zullen plegen omtrent alle aangelegenheden, waarbij
belangen van twee of meer van de landen zijn betrokken. Daartoe
kunnen bijzondere vertegenwoordigers worden aangewezen en
gemeenschappelijke organen ingesteld worden.
a. Waarom werd bij deze keuze niet voorzien voor de landen maar in
plaats daarvan gekozen heeft voor een «one size fits all» entiteit?
Immers in paragraaf 3.1 van de Memorie van Toelichting wordt
erkend dat de landen niet identiek zijn en dat elk land immers een
eigen situatie kent met een eigen ontwikkeling, cultuur en economisch structuur. Wij achten het wenselijk dat elk land individueel
wordt behandeld, rekening houdend met hun eigen identiteit, huidige
situatie en specifieke aspecten die zorg dragen dat elk land een ander
startpositie heeft.

Voorstel van rijkswet houdende regels omtrent de instelling van de Caribische hervormingsentiteit in Aruba, Curaçao en Sint-Maarten, Raad van Advies Curaçao, RvA RA/no240-20-RW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

4

b. De vraag die onze fractie heeft is waarom Nederland sinds het
begin geen rekening hiermee heeft gehouden?
c. Aansluitend hierop is de vraag of Nederland bereid is om met elk
land individueel weer te gaan onderhandelen?
10. Artikel 4 lid 2 van het COHO bevat in het licht van de staatkundige
autonomie van Aruba, Curaçao en Sint-Maarten in zekere zin
declaratoire bepaling dat het COHO bij de uitoefening van zijn taken,
bedoeld in het eerste artikel, geen bevoegdheden kan uitoefenen die
op grond van het landsrecht van een land aan een overheidsorgaan
van het land toekomen. Dit geldt dus voor alle taken die in artikel 4
zijn opgenomen. Het bepaalde in het tweede lid van artikel 4 van het
COHO geldt niet voor bevoegdheden zoals deze wet bedoeld
(Memorie van Toelichting pagina 33).
a. In hoeverre kan er sprake zijn van staatkundige autonomie indien
de bevoegdheden in deze Rijkswet boven de landsrechten gaan?
b. Kan men rekening houdend met de hiërarchie en strekking van de
Rijkswet, de staatkundige autonomie genoemd in de Memorie van
Toelichting gewoon wegschrappen aangezien het feit dat met de
invoering van de rijkswet de landsrechten niet van toepassing zijn
tegenover de Rijkswet en waar er dus duidelijk geen sprake kan
zijn van staatskundige autonomie?
c. Wat betekent dit voor de rol van de Staten en de autonomie van
Aruba indien de Statenleden tijdens de behandeling van een
landsverordening wijzigingen in het voorstel voorstellen of de
landsverordening goedkeuren en deze in strijd is met de tijdelijke
consensusrijkswet COHO?
d. Naar onze mening wordt onze bevoegdheden als Statenleden
door het COHO uitgehold, zoals het nemen van belangrijke
besluiten, wetgevende bevoegdheden en budgetrecht. Schijnbaar
wordt dit door Nederland niet als een omissie en ongewenste
situatie gezien. Gezien dit is het wenselijk dat Nederland uitvoerig
uitleg geeft hoe Nederland deze situatie in de praktijk ziet
functioneren?
e. Verder vinden wij ook dat het COHO de ministeriële verantwoordelijkheid jegens de Staten uitholt. Door het COHO moeten de
Ministers hun «verantwoording» aan het orgaan leggen die op
haar beurt verantwoording legt aan de Minister van BZK. In dit
verantwoordingsproces komen de Staten van Aruba niet voor.
Hoe denkt Nederland dat de Staten van Aruba hiermee kunnen
instemmen?
11. De rijkswet COHO en de Minister van Algemene Zaken stellen het
landspakket periodiek vast in een uitvoeringsagenda. Per kwartaal
worden de Staten ingelicht.
a. In hoeverre draagt een Minister eigen verantwoordelijkheid gezien
zijn beleid afhankelijk wordt van de uitvoeringsagenda?
b. In hoeverre behouden de Staten het budgetrecht gezien de
uitvoeringsagenda onderdeel vormt van het beleid van een
Minister en dit beleid zich uitdrukt in de begroting die door het
COHO wordt vastgesteld, gecontroleerd, getoetst naast dat dit al
door het CAft wordt gecontroleerd en geadviseerd?
Volgens onze fractie is er geen deugdelijk bestuur in het gepresenteerde concept, namelijk het COHO formuleert beleid, voert deze uit,
houdt toezicht en kan financiëring stoppen.
c. Wat vindt Nederland hiervan?
d. Vindt Nederland dat deze praktijk acceptabel is?
e. Waarom is geen bedrag ter uitvoering van de plannen van aanpak
vastgesteld en vastgelegd in de wet?
12. Aruba kent een parlementaire democratie. In een parlementaire
democratie is de rol van de Staten van cruciaal belang en deze geldt
ook voor de Tweede Kamer. De Staten van Aruba worden geconfron-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

5

teerd met landspakketten en uitvoeringsagenda’s die door de
regering en het COHO op ambtelijk niveau zijn geaccordeerd. De
Staten krijgen 14 kalenderdagen om hun wensen of opmerkingen
kenbaar te maken aan de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties. De Staten van Aruba waren niet bij de voorhangprocedure betrokken en krijgen nu 14 dagen om wensen en opmerkingen te geven.
a. In hoeverre geeft deze handeling waar de Staten hun wensen of
opmerkingen kunnen geven, inhoud aan de rol van de Staten
waar zij door middel van moties daadwerkelijk veranderingen
kunnen brengen aan de inhoud van de landspakketten en
uitvoeringsagenda?
b. In hoeverre zou er daadwerkelijk gehoor worden gegeven aan de
wensen en opmerkingen van de Staten?
c. De fractie is van oordeel dat de termijn van 14 kalenderdagen niet
verantwoord. Hoe heeft Nederland deze korte termijn bepaald?
d. Waarom heeft Nederland voor kalenderdagen en niet voor
werkdagen?
e. Onze fractie is van mening dat de Statenleden gedurende ten
minste 28 werkdagen in de gelegenheid worden gesteld om
kennis te nemen van het ontwerp en onze wensen of bezwaren
aan de Minister van BZK en de Minister van Algemene Zaken van
Aruba kenbaar te maken. Is Nederland bereid dit termijn aan te
passen?
f. Indien dit niet het geval is, is Nederland bereid om de term
«kalenderdagen» naar «werkdagen» te veranderen?
13. Het budgetrecht van de Staten is de belangrijkste tool die de Staten
hebben om hun regering te controleren en indien nodig verandering
te brengen via moties of amendementen in hun beleid. Nu wordt het
landspakket bepalend voor het beleid en dient zich te vertalen in de
landsbegroting. De hervormingen eisen veel investering maar onze
begroting ligt vast aan financiële normen waar het CAft zich
vasthoudt. De Arubaanse financiële positie is na de coronacrisis zwak
en de economie is pas langzamerhand aan het herstellen. Om een
houdbare financiële positie te bereiken en te behouden en om de
economie te versterken moeten hervormingen plaatsvinden die
allemaal een prijskaartje hebben.
a. Volgens onze fractie zijn de criteria ’s en uitgangspunten van het
COHO en het CAft tegenstrijdig. Aan de ene kant vergt hervormingen de nodige investeringen, terwijl het CAft zich strak houdt aan
vastgestelde normen die deze investeringen zeker in de weg
staan. Deze tegenstrijdigheid heeft een negatief effect op het
herstel van onze economie. Heeft Nederland hiermee rekening
gehouden?
b. Zo nee, bestaat de mogelijkheid om hierover te onderhandelen?
c. Wie zal dan, gezien het beperkte budget, de benodigde gelden
plaatsen voor de hervormingen zonder dat er wordt ingekort op
begroting die zich vervolgens zal vertalen in inkortingen op
onderwijs, op sociaal gebied om dan de hervormingen te betalen?
Onze fractie is van mening dat dit overbodig is.
d. De vraag die weer wordt herhaald; wie zal deze hervormingen
betalen zonder dat de Arubaanse bevolking zal lijden door
inkorting op belangrijke terreinen zoals onderwijs en sociaal?
14. Voor 2020 was het voormalige en is het huidige Kabinet Wever-Croes
I en II bezig met hervormingen. Aruba ontvangt sinds april 2020
liquiditeitssteun van Nederland gebonden aan strikte voorwaarden. In
november 2022 heeft de regering van Aruba en Nederland afspraken
gemaakt in een onderlinge regeling, het zogenaamde landspakket.
Aruba is sindsdien alvast begonnen met het uitvoeren van de
landspakketten en stelt samen met de TWO periodiek een uitvoe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

6

ringsagenda vast. De TWO verstrekt ten minste ieder halfjaar een
uitvoeringsrapportage aan de Minister van BZK en in afschrift aan de
Minister van Algemene Zaken van de drie Caribische landen. Per
kwartaal kunnen de Staten van de drie landen inlichtingen krijgen van
de TWO. De laatste uitvoeringsagenda’s en uitvoeringsrapportages
laten zien dat Aruba op goede pad is met de overeengekomen
landspakketten en hervormingen. De volgende vraag luidt als volgt:
a. In hoeverre is het (1) te verantwoorden en in hoeverre is het
(2) nodig om Nederlands belastinggeld te investeren in een COHO
gezien de landen in principe uit eigen begroting de landspakketten
en hervormingen moeten uitvoeren?
15. Artikel 6 lid 4 van de rijkswet COHO geeft aan dat: «Onze Minister
(Nederlandse Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) kan, na overleg met de Minister van Algemene Zaken die het
aangaat, het COHO een aanwijzing geven met betrekking tot de
inbreng van het COHO in een vast te stellen agenda». Volgens de
Memorie van Toelichting is het in hiërarchisch opzicht niet ondergeschikt aan de voor het stelsel van de wet verantwoordelijke bewindspersoon, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
of de Nederlandse regering om net juist politiek Den Haag minder
invloed te laten hebben op het functioneren van het COHO en om de
autonome positie van de landen te respecteren.
a. In hoeverre geeft de aanwijzingsbevoegdheid van de Minister van
BZK-uitvoering aan het doel van het COHO en de autonome
positie van Aruba?
b. De Minister van BZK kan na overleg een aanwijzing geven met
betrekking tot de uitvoeringsagenda, wat houdt dit overleg in?
c. Waarom is niet gekozen voor de term in overeenstemming met de
Minister van Algemene Zaken?
d. Waarom vindt Nederland het nodig om gezien de doelstelling van
de rijkswet COHO en de autonome positie van de landen om de
Minister van BZK de aanwijzingsbevoegdheid te geven om
veranderingen te brengen binnen een landsaangelegenheid?
In het COHO wordt veel bevoegdheden aan de Minister van BZK
toegekend, een Minister die geen politieke verantwoording moet
afleggen aan onze Staten. Hierdoor wordt de essentie van de
controlerende taak van de Staten uitgehold.
e. Moeten de Staten van Aruba zich neerleggen bij een dergelijke
inperking van haar parlementaire democratie?
f. Wat is de mening van de Koninkrijksregering hiervan?
16. In artikel 9 van de rijkswet COHO wordt de samenstelling beschreven.
Het COHO zal bestaan uit drie leden. Een van de criteria is dat
tenminste twee leden, onder wie de voorzitter, aantoonbare affiniteit
met de landen moet hebben. Aruba kent het CAft waar wij een lid
hebben dat door Aruba wordt gekozen. Hieruit volgt de volgende
vragen:
a. Waarom kan de samenstelling niet uitgebreid worden met vijf
leden, waar elk land een eigen vertegenwoordiger krijgt en waar
ze daadwerkelijk worden gerepresenteerd? Zoals het nu in het
conceptvoorstel staat zullen maximaal twee van drie Caribische
landen in het orgaan vertegenwoordigd worden.
b. Wat wordt begrepen onder «aantoonbare affiniteit met de
landen»?
c. Wat zijn de specifieke criteria die getoetst zullen worden om aan
deze bepaling te kunnen voldoen? Naar mening van de fractie is
de uitleg in paragraaf 2.4 van de Memorie van Toelichting te vaag,
oppervlakkig en onvoldoende.
d. Welke procedure wordt gevolgd indien geen enkel kandidaat
«aantoonbare affiniteit heeft met de landen»?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

7

e. Graag ontvangt onze fractie het concept profielschets genoemd in
artikel 9 lid 3 van het COHO.
f. Hoe waarborgt men dat de werkorganisatie van het toezichtcollege de nodige kennis bezitten of vergaren over «small island
development states»?
g. Hoe waarborgt men dat de leden van het college niet alleen
affiniteit, maar ook bereid zijn om zich te verdiepen in het
Arubaans staatsbestel zonder vergelijking te willen maken met de
Nederlandse situatie (gemeenten en provincies)?
h. In hoeverre wordt geborgd dat men kennis heeft over kleinschalige economieën, zoals deze eiland economieën?
17. Tijdens de technische briefing in de commissievergadering van
Koninkrijksrelaties in de Tweede Kamer d.d. 13 april 2022 was
aangegeven dat voor de financiële middelen op grond van artikel 22
er twee geldstromen zijn: rechtstreeks dat primair uit liquiditeitssteun
wordt verstrekt in de vorm van renteloze leningen en indirect via het
COHO. Hier stelt Nederland het geld beschikbaar voor expertise en
het plan van aanpak. In het jaar 2022 stelt Nederland voor alle drie
landen 18 miljoen beschikbaar en voor de jaren 2023 en verder
23 miljoen per jaar voor alle 3 drie landen samen.
a. Is er al een verdeelsleutel van deze bedragen bepaald tussen de
drie landen?
Wij zijn van mening dat er geen duidelijke financiële commitment
voor investering in hervormingen door Nederland is vastgesteld.
Graag ontvangen wij meer informatie over de te verwachten
commitment van Nederland waarbij een duidelijke verdeelsleutel
wordt gepresenteerd per land.
b. Hoe is Nederland tot deze verdeelsleutel gekomen?
c. Zijn er voorwaarden aan gebonden om in aanmerking te komen
voor de beschikbaar gestelde middelen?
18. De Raad van State geeft aan dat het niet raadzaam is om een gebrek
aan implementatiekracht van de landen op te vangen door het COHO
in vergaande mate verantwoordelijk te maken voor de opstelling en
uitvoering van de plannen van aanpak. De Raad van State signaleert
dat hiermee de implementatiekracht van de landen niet wordt
versterkt en de afbouw van de regeling bemoeilijkt. Hierdoor
betwijfeld de Raad van State of door de gekozen opzet verwacht mag
worden dat een hervormingsprogramma tot succesvolle resultaten
zal leiden op de korte en lange termijn. Mede hierdoor rijzen ook
vragen over de verenigbaarheid met de onder meer in het Statuut
neergelegde staatkundige structuur van het Koninkrijk, waarin de
autonomie en eigen verantwoordelijkheid van de landen belangrijke
uitgangspunten zijn.
a. In het nader rapport is de Koninkrijksregering niet op ingegaan.
Onze fractie onderstreept deze signalering en wensen een uitleg
waarom hiermee geen rekening is gehouden.
b. Vindt de Koninkrijksregering niet dat de autonomie en eigen
verantwoordelijkheid van de landen worden ontnomen?
19. In artikelen 25 lid d, 29 en 30 worden aangegeven dat het COHO
subsidies kan verlenen aan burgers en privaatrechtelijke rechtspersonen, met inbegrip van overheidsbedrijven. Volgens het conceptvoorstel zijn de Ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
en de Minister van Algemene Zaken degenen die beslissen over het
verstrekken van subsidies. Gezien het COHO een Nederlands orgaan
is gaat de verstrekking van subsidies conform het AWB. In gesprekken met Bonairiaanse burgers is naar voren gekomen dat veel
Bonairiaanse burgers geen subsidie konden krijgen, terwijl Nederlandse burgers eerder in aanmerking kwamen voor subsidie
waardoor er sprake was van oneerlijke concurrentie met als gevolg
dat veel Bonairiaanse burgers hun zaken hadden kwijtgeraakt gezien

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

8

20.

21.

22.

23.

het feit dat zij niet in staat waren om leningen te krijgen, noch
subsidies konden krijgen.
a. In hoeverre kan men zorgen dat er geen sprake zal zijn van
oneerlijke concurrentie gezien het feit dat het AWB (Nederlandse
wet) van toepassing is voor het verstrekken van subsidies ten
opzichte van Arubaanse burgers die niet eens onder de subsidieverordening van Aruba kunnen vallen/voldoen of van private
instellingen op Aruba die via landelijke banken leningen aangaan
om een bedrijf te hebben?
b. Wat zijn de specifieke voorwaarden voor allen die een beroep
willen doen op subsidie verleent door het COHO?
Op Aruba gebruikt het Hof een beroepstermijn van drie weken en in
artikel 28 spreekt men van een beroepstermijn van veertien (14)
dagen na verzending, waar een land gezien de formulering geen
veertien (14) dagen krijgt om een beroep in te stellen.
a. Waarom heeft men de term «na verzending» gekozen in plaats
van de term «na ontvangst»?
b. Is de Koninkrijksregering bereid bij dit punt de termijn te
verruimen?
c. Indien dit niet het geval is, is de Koninkrijksregering bereid de
zinsnede te wijzigen tot «gedurende veertien dagen na ontvangst
van het besluit»? Naar de mening van onze fractie is de voorgestelde termijn veel te kort wordt een wijziging noodzakelijk geacht
zodat het ook aansluit bij de regeling zoals dit in art. 26 van de
RAFT is opgenomen, welke luidt: tot «gedurende dertig dagen na
ontvangst van het besluit».
Op basis van artikel 28 kan het land een kroonberoep instellen tegen
een besluit van het COHO.
a. Is het advies van de Raad van State bindend?
b. Volgens de motie Van Raak moet er op het moment dat er
geschillen zijn tussen het Koninkrijk en de landen er een onpartijdige en onafhankelijke instantie zijn dat de geschillen in behandeling neemt en dat het advies van deze instantie bindend is.
Voldoet de Raad van State aan deze criteria?
c. Gezien er al nu bij het samenstellen van de consensusrijkswet
sprake is van geschillen, is het niet dringend en noodzakelijk om
te komen met een geschillenregeling die voldoet aan de criteria ‘s
van de motie Van Raak voor een betere samenwerking binnen het
Koninkrijk?
d. Voor subsidie kan de burger de rechterlijke traject doorlopen.
Waarom kan Land Aruba geen beroep doen op de rechterlijke
traject als burger gezien het ook zogenaamd subsidie krijgt van
het COHO?
Aruba is sinds 2020 bezig met een voortraject COHO. Artikel 34 geeft
aan dat de conceptrijkswet na zes jaren vervalt. Ondertussen is Aruba
al twee jaar met het voortraject waar bij de inwerkingtreding van zes
jaar er sprake zal zijn van acht jaar en waar de landen met een
aanvraag op tien jaar onder (voortraject) COHO zal bevinden.
a. Is het een redelijke termijn voor een land om onder een instantie
te blijven wegens een noodsituatie, waar zij genoodzaakt waren
om hulp te vragen op basis van artikel 36 van het Statuut?
b. Waarom is in het bestaande concept geen rekening gehouden met
een vervroegde beëindiging van het COHO?
c. Wat zijn de gevolgen van een eerdere beëindiging op de rol van
het CAft bij de beoordeling van de landspakketten binnen de
begroting van Aruba?
Via de Nota van Wijzing zal het COHO en het CAft een samenwerkingsprotocol sluiten ter uitvoering van hun werkzaamheden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

9

a. In hoeverre kunnen twee Nederlandse entiteiten op basis van een
protocol zelfstandig bepalen hoe zij zullen omgaan met autonome
bevoegdheden van de landen?
b. Wat is de rol van de Minister van Algemene Zaken van Aruba met
betrekking tot haar inspraak binnen dit protocol?
c. Wat is de inspraak van de Staten van Aruba op dit protocol?
24. Gedurende de technische briefing werd de vraag gesteld of een
Nederlands orgaan bij landsverordening ingericht kon worden en de
vraag werd bevestigend beantwoord. Daar werd duidelijk gesteld dat
de keuze voor een Rijkswet gebaseerd was op hiërarchische keuze.
Hieruit vloeit de volgende vragen.
a. In hoeverre kan er sprake zijn van vrijwillige consensus over de
keuze van de vorm van de samenwerking tussen de landen gezien
het machtigste en grootste land eenzijdig de keuze heeft gemaakt
voor een Rijkswet?
b. In hoeverre kan er sprake zijn van wederzijdse respect en respect
voor de autonome bevoegdheden van de landen indien het
machtigste land de samenwerking eenzijdig had bepaald?
c. In hoeverre kan er sprake zijn van gelijkwaardigheid binnen het
Koninkrijk indien de partners geen reële input krijgen over de
vorm van samenwerking?
Landspakketten
25. Om de totale landspakketten te realiseren dient budget en capaciteit
beschikbaar te komen. Ondersteuning vanuit Nederland zal daarbij
noodzakelijk zijn. Omdat ondersteuning vanuit Nederland altijd
tijdelijk is moet voorkomen worden dat na afloop van deze steun de
situatie niet weer verslechtert. Daarom is het van belang dat
Nederland met de landen evenwichtige afspraken maakt over het
budget en de uitvoeringscapaciteit die beschikbaar moeten komen
waarbij oog is voor de beperkte omvang van het ambtelijk apparaat
van de landen. Naar onze mening wordt momenteel hiermee weinig
rekening gehouden.
a. Hoe is Nederland van plan om te gaan met onze tekortkomingen
en rekening houden met de haalbaarheid van de landspakketten?
b. Hoe is Nederland van plan om via de landspakketten ons ambtelijk
apparaat te versterken, te weten technische assistentie, scholing/
training, werving gekwalificeerd personeel?
c. Hoe is Nederland van plan om de rol en informatievoorziening
van onze instituties te ondersteunen?
26. Al meerdere malen is in de uitvoeringsrapportages van het COHO
aangekaart de behoefte aan meer capaciteit ter realisatie van de
doelen van het COHO en de uit te voeren projecten van het landspakket. De laatste uitvoeringsrapportage geeft zelfs aan dat Aruba een
beperkte aantal mensen beschikt om de afspraken uit de uitvoeringsagenda uit te voeren en vorm te geven. Daarmee wordt geaccentueerd dat de veranderkracht van Aruba kleiner is dan gewenst, wat
zeker problemen zal opleveren bij implementatie van de hervormingen. Dit heeft een directe correlatie met thema B van het Landspakket, namelijk de resultaten worden direct en in negatieve zin
beïnvloed.
a. Wordt er ruimte gegeven aan Aruba om de terugkerende
opmerkingen en bezorgheden over capaciteit structureel en
duurzaam op te lossen?
b. Is Nederland bereid hieraan een bijdrage te leveren?
c. Gezien de werkelijke situatie en het huidige concept van de
rijkswetten, is de kans groot dat Aruba weinig kan investeren in
haar eigen mensen. Op welke manieren denkt Nederland dan hulp
te bieden aan Aruba? Tegen welke voorwaarden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

10

d. Gedurende en na de pandemie zijn zowel de sociale, onderwijs en
mentale problemen globaal drastisch toegenomen en Aruba is
daarop geen uitzondering. Toch wordt er van Aruba verwacht dat
in haar landsbegroting ingekort moet worden. Op welke manieren
dient Aruba dan extra maatschappelijke werkers, onderwijzers en
psychologen aan te nemen om aan deze problemen te werken?
Algemene lange termijn beoordelingskader COHO:
27. Voor het meten van de effectiviteit van de hervormingen, of deze
bijdragen aan de economische weerbaarheid, is onder meer
benodigd een algemene lange termijn beoordelingskader.
a. Bestaat er een algemene lange termijn beoordelingskader voor de
Arubaanse economische weerbaarheid? Met andere woorden
welk verdienmodel heeft men voor ogen?
b. Indien ja, kan dit beoordelingskader worden overgelegd en nadere
toelichting worden gegeven in hoeverre de regeringen de
gevolgen van de pandemie alsook van de oorlog in Oekraïne heeft
verdisconteerd in dit kader? Ofwel wordt er bij de hervormingen
rekening gehouden met de koopkracht en bestaansminimum van
de Arubaanse burger?
c. Indien nee, waarom is bovengenoemd beoordelingskader nog niet
opgesteld en vastgesteld?
Goed toezicht door COHO en CAft:
28. Voor het toezicht op goed economisch bestuur door COHO en goed
financieel bestuur door CAft, is eveneens vereist dat er sprake is van
goed toezicht door deze twee colleges. Goed toezicht houdt onder
meer in dat er sprake is van operationele onafhankelijkheid bij deze
toezichthouders.
a. In hoeverre kan de operationele onafhankelijkheid van beide
toezichtsorganen worden gewaarborgd gelet op de bijzondere
aanwijzingsbevoegdheid (naast de algemene aanwijzingsbevoegdheid) die de Koninkrijksregering heeft ten aanzien van zowel
het COHO als het CAft?
b. In hoeverre wordt gewaarborgd dat bij de colleges geen sprake is
van ongeoorloofde identificatie is met hetzij het Landsbestuur,
hetzij het ambtelijk apparaat, hetzij de Staten? Met andere
woorden in hoeverre wordt gewaakt dat deze colleges niet op de
stoel van de lokale organen gaan zitten?
c. In hoeverre wordt gewaarborgd dat de colleges zich niet
rechtstreeks gaan bemoeien met de lokale werkprocessen van de
staatsorganen en dat de eigenlijke rolvervulling vervaagt (namelijk
van toezichthouder naar beslisser)? Met andere woorden dat er bij
deze colleges sprake is van «slager die zijn eigen vlees keurt»?
29. Artikel 9 lid 3 duidt aan dat Minister van BZK stelt na het vrijkomen
van een vacature binnen het COHO een profielschets aan op basis
van de benoemingscriteria in overeenstemming met Minister van
Algemene Zaken van de landen.
a. Gezien het feit dat de landen dus ook Aruba sinds 2020 bezig is
met een voortraject van het COHO en al in de uitvoeringsfase zit
met sommige onderdelen van het landspakket, is de profielschets
bedoeld in artikel al gereed? Als ja, kan dit alvast gedeeld worden
met de landen?
b. Conform welke criteria werken de ambtenaren of degenen die
momenteel de taken van de leden van het COHO overnemen? Dit
gezien het hoofdstuk 2.4 van de Memorie van Toelichting over de
samenstelling en de benoeming stelt dat de leden van het COHO
aantoonbare affiniteit moeten hebben met het Caribisch deel van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

11

het Koninkrijk, dit om een Caribisch stempel op het COHO te
zetten naast hun deskundigheid, kennis en ervaring.
30. In paragraaf 2.1 van de Memorie van Toelichting staat onder
staatkundig context dat het COHO geen wetgevende of bestuurlijke
bevoegdheden van de regeringen, Ministers of de Staten van de
landen overneemt (artikel 4 lid 2), maar dat het orgaan de taak heeft
om de landen te ondersteunen bij uitvoering en ontwikkeling van
hervormingen en toezicht te houden maar neemt deze uitvoering en
ontwikkeling niet zelf ter hand. Doch staat in de algemene strekking
en doel in paragraaf 1.1, in de eerste alinea, dat het COHO consequenties kan verbinden aan het niet of niet voldoende naleven door
de landen van de verplichtingen die op grond van het wetsvoorstel
op de landen rusten. Er staat ook dat gelet op de door het Statuut
gewaarborgde autonomie van de landen binnen het Koninkrijk, meer
in het bijzonder de constitutionele positie van de Staten en de
regeringen, het noodzakelijk is om deze verplichtingen zo nauwkeurig
mogelijk te definiëren.
a. Wiens taak is het om deze verplichtingen te definiëren?
Onze fractie ziet graag de toevoeging hiervan in de concept-Rijkswet.
b. Hoe is de Koninkrijksregering van plan te garanderen dat deze
geen wetgevende of bestuurlijke bevoegdheden van de regeringen, Ministers of de Staten van de landen overneemt?
Momenteel ontbreekt een duidelijke criteria voor de beoordeling van
de uitvoering van de landspakketten.
c. Kan een andere wetsbepaling ingevoerd worden in het Rijkswetvoostel om toch het risico van het overtreden van de bevoegdheden door het COHO te verminderen of te elimineren zodat de
autonomie van de landen (in het bijzonder de constitutionele
positie van de Staten en de regeringen) binnen het Koninkrijk
wordt gewaarborgd?
d. Als een geschil ontstaat tussen de partijen over overtreden van
bevoegdheden en het waarborgen van autonomie, hoe wordt het
of kan het worden geregeld?
31. Artikel 24 heeft het over het verstrekken van gegevens en inlichtingen
en verleningen van medewerking waar ieder overheidsorgaan en
overheidsbedrijf van de landen gegevens en inlichtingen moet
verstreken op verzoek van het COHO om zijn taken uit te oefenen
zoals bedoeld in artikel 4 lid 1.
a. Voorgesteld wordt om aan dit artikel een bepaling toe te voegen
de verplichting om de verantwoordelijke Minister te informeren
over het verzoek van de te verstrekken gegevens en inlichtingen.
Dit omdat desbetreffende Minister van de landen, afhankelijk van
het onderwerp en achtergrond van de gegevens, eindverantwoordelijk blijft als iets mis gaat. Daarnaast kan dit ambtenaren in de
war brengen over de politieke ambtelijkeautorisatie verhoudingen.
Zorg
32. Aruba kent veel uitdagingen om de stijgende kosten in de zorg te
kunnen beheersen. Om deze zorgkosten te kunnen dekken, maar ook
te beheersen, zijn in verschillende fasen, en ruim voor de Covid
pandemie steeds verschillende instrumenten ingezet. Voorts is
gewerkt aan onderzoeken en plannen voor preventie en bewustwording en het verder kunnen uitbreiden van kosten-remmende
instrumenten.
De Covid pandemie en de hierdoor noodzakelijke leningen die Aruba heeft
moeten aangaan bij Nederland heeft geleid tot een zeer, ingrijpend
voorwaarden pakket waarvan Aruba geen andere keuze had dan deze te
accepteren. Een van deze voorwaarden was de inkorting van 60 miljoen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

12

op de zorg per jaar. Dit betekent dat Aruba is geconfronteerd met een
acuut ingevoerde bezuinigingsverplichting van zo’n 13% van haar
zorgbudget en heeft geleid tot ongekende druk en onrust in de zorg, juist
gedurende een pandemie.
Deze inkortingen leiden tot een geaccelereerde invoering van hervormingen, samenwerkingsvormen en maatregelen. Aruba is zich bewust
over de noodzaak van het systemisch hervormen van de zorg, doch de
snelheid waarop deze moeten worden vormgegeven leidt tot zorgen en
complicaties, met name omdat een goede en doordachte systematische
hervorming gedegen (zorgvuldig) voorbereid moet worden en de nodige
draagvlak moet hebben. Vaak gaat het ook gepaard met investeringen
vooraf, waar juist gezien de acute inkortingen geen ruimte voor is. Hieruit
vloeien de volgende vragen:
a. Waarom zijn door Nederland voorwaarden vastgesteld zonder dat het
nodige onderzoek en tijd is gegeven voor een gedegen voorbereiding
van de landen?
b. De maatregelen die van toepassing zijn om liquiditeitssteun te krijgen
zijn niet flexibel (60 miljoen AZV, gezondheidsinkorting). Onze fractie is
van mening dat de normen zeker heroverwogen en geëvalueerd
moeten worden. Is de Koninkrijksregering hiertoe bereid?
c. Graag ontvangt onze fractie een gedegen, dat is gespecificeerd en
onderbouwd, uitleg van de voorwaarden van jaarlijkse inkorting op de
zorg van Afl. 60 miljoen.
d. Waarom houdt Nederland geen rekening met complicaties dat zijn
ontstaan door geaccelereerde invoering van hervormingen zonder een
gedegen onderzoek en voorbereiding.
Slot
Tot slot wenst onze fractie aan te geven dat het duidelijk is dat door
bekrachtiging van beide rijkswetten door de Koninkrijksregering, er weinig
van de door het Statuut vastgelegde autonomie van ons land zal
overblijven, door deze «geforceerde vrijwillige» overdracht van bevoegdheden aan Nederland. De vraag die onze fractie heeft is of er inderdaad
aan ons, de Staten als democratisch gelegitimeerd Arubaans orgaan, de
mogelijkheid zal worden geboden om een reële inbreng te hebben in het
wettelijke totstandkomingsproces voor de verankering van de door
Nederland vereiste voorwaarden voor hulp in welke vorm dan ook.
De Fractie RAIZ
Commentaren/Vragen vanuit fractie Raiz met betrekking tot de
Consensus Rijkswet COHO
Het eerste voorgelegde concept voor dit voorstel van rijkswet stamt af van
juli 2020. Sindsdien is er continu sprake geweest van een afdwingende
handelwijze omtrent het bereiken van consensus. Dit blijkt onder andere
uit het feit dat medewerking en bevordering van de totstandkoming van
de rijkswet herhaaldelijk als voorwaarden werden gesteld voor het
ontvangen van nodige leningen in de vorm van liquiditeitssteun
gedurende een zeer moeilijke periode, de covid-19 pandemie. De
Minister-Presidenten van Aruba, Curaçao en Sint-Maarten hebben zich elk
afzonderlijk kritisch uitgesproken over het huidig concept. De MinisterPresident van Aruba stelde recent (april 2022) dat de discussie gevoerd
moet worden of de rijkswet COHO (en de RAft) nu, twee jaar verder, de
enige opties zijn («Pero principalmente mi ta kere cu e discucion cu ta
importante pa nos hiba ta cu si e COHO y Raft ta e unico manera awor dos
aña despues di Covid, pa nos sali di esaki»). De Minister-President van
Sint Maarten stelde «basically forced» te zijn en refereerde naar «bullying

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

13

tactics». Al met al een dubieus proces met een dwingend karakter en
mogelijk een zorgwekkend precedent voor het consensusvereiste bij
consensusrijkswetten. Toch leek het proces, in ieder geval vanuit het
Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties, met tunnelvisie
gericht te zijn op de vaststelling van per se een rijkswet.
1. Is er heden daadwerkelijk sprake van een vrijwillige consensus voor
wat betreft het huidig voorstel van rijkswet?
2. Delen de Staatssecretaris van Koninkrijksrelaties en de Ministerpresidenten van Aruba, Curaçao en Sint Maarten de mening dat,
voorzover hier gesproken kan worden van consensus, er feitelijk
sprake is van een afgedwongen consensus?
3. Wordt erkend dat het proces van dit voorstel van rijkswet weinig
vertrouwen en weinig geloofwaardigheid in de consensus als gevolg
heeft?
4. Zijn vanaf juli 2020 tot heden serieus andere alternatieven dan
rijkswetten overwogen om een samenwerking in Koninkrijksverband
ten behoeve van hervormingen vast te leggen?
Indien ja, welke alternatieven? Indien nee, waarom niet?
5. Zijn de partijen bij deze rijkswet nu bereid om de alternatieven voor
het regelen van een samenwerking in Koninkrijksverband ten
behoeve van hervormingen te overwegen en hierover te
onderhandelen?
6. Klopt het dat, conform het voorstel, indien de uitvoering van een
maatregel van het landspakket volledig wordt bekostigd en uitgevoerd door Aruba, Curaçao of Sint Maarten, het COHO, het C(A)ft, de
Minister van BZK, de Gouverneurs en de raad van Ministers van het
Koninkrijk via hun bevoegdheden toch invloed kunnen uitoefenen op
de wijze waarop Aruba, Curaçao of Sint Maarten de maatregel
implementeren? Gaarne bij de beantwoording van de vraag in ieder
geval de volgende punten te betrekken: de bevoegdheden bij
uitvoeringsagenda’s, plannen van aanpak, uitvoeringsrapportages, de
beoordelingen of landen aan het landspakket voldoen, opneming
kosten in begrotingen en rol C(A)ft, en verplichting uit hoofde van de
rijkswet om het landspakket uit te voeren.
Het democratisch tekort bij rijkswetten brengt ongelijkheid tussen
Nederlandse burgers in enerzijds Aruba, Curaçao en Sint Maarten, en
anderzijds in Nederland. De burgers in Nederland genieten met betrekking
tot rijkswetten een meer volwaardige democratische legitimiteit via de
volksvertegenwoordiging en de raad van Ministers van het Koninkrijk.
Bovendien kennen wij in het Koninkrijk ook andere democratische
tekortkomingen. Vergelijk bijvoorbeeld het feit dat Nederland ten opzichte
van de Europese Unie direct vertegenwoordigd is in het Europees
Parlement. Een dergelijke vertegenwoordiging voor de burgers van
Aruba, Curaçao en Sint Maarten in Koninkrijksverband, en dus een meer
volwaardige democratische legitimiteit, bestaat niet. In het Coalitieakkoord 2021–2025 van de VVD, D66, CDA en ChristenUnie (Omzien naar
elkaar, vooruitkijken naar de toekomst) wordt erkend dat er een democratisch tekort is bij de besluitvorming door de Tweede Kamer over
voorstellen van rijkswet.
7. Delen de Staatssecretaris van Koninkrijksrelaties en de MinisterPresidenten van Aruba, Curaçao en Sint Maarten de mening dat
rijkswetten niet voldoende recht doen aan de democratische
zeggenschap van de burgers van Aruba, Curaçao en Sint Maarten, en
dat dit des te meer geldt wanneer de rijkswet landsaangelenheden
betreft?
8. Is het verstandig om, alvorens landsaangelegenheden in een rijkswet
te regelen, met een ingrijpende aard (en een twijfelachtige consen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

14

sus), eerst het democratisch tekort bij de besluitvorming over
voorstellen van rijkswet op te heffen?
In de memorie van toelichting van het voorstel van rijkswet wordt in de
toelichting bij artikel 5 lid 1 over het landspakket gesteld: «De reden dat
deze bepaling ook in het voorstel een plek krijgt, is om er geen misverstand over te laten bestaan dat de verplichting de afspraken in de
landspakketten na te komen ook uit hoofde van de rijkswet bestaat.»
9. Wat zijn de gevolgen van de verplichting de afspraken in de landspakketten na te komen, anders dan nu het geval is, ook uit hoofde van de
rijkswet te doen bestaan?
In de toelichting van de nota van wijziging staat: «Indien een onderdeel
van een begroting zou neerkomen op een flagrante schending van een
verplichting op grond van de rijkswet COHO, is het in een uiterst geval
ook denkbaar dat de toepassing van de daartoe geëigende bepalingen van
het Reglement voor de Gouverneur en het Statuut wordt overwogen. Een
dergelijke situatie wordt afgewogen binnen de geldende kaders voor het
toepassen van die instrumenten.»
10. Kunt u toelichten om welke bepalingen van het Reglement voor de
Gouverneur en het Statuut het gaat en hoe de toepassing van die
bepalingen in het kader van deze rijkswet en de landspakketten
kunnen plaatsvinden?
11. Wat zijn de mogelijke gevolgen als de Staten een landsverordening
ter uitvoering van het landspakket, om voor de Staten moverende
redenen afkeuren of dusdanig amenderen dat het niet meer
overeenkomt met het landspakket en/of uitvoeringsagenda en/of plan
van aanpak?
12. Wat zijn de mogelijke gevolgen als de Staten een initiatieflandsverordening, die in strijd is of niet verenigbaar is met een maatregel in het
landspakket, goedkeuren?
13. Wordt met het voorstel van rijkswet COHO en met de landspakketten
rekening gehouden met de wensen van het electoraat van Aruba,
Curaçao en Sint Maarten, die bijvoorbeeld door middel van komende
verkiezingen worden uitgesproken en eventueel niet verenigbaar of
tegenstrijdig kunnen zijn met een maatregel in het landspakket? Zo ja,
op welke wijze? Zo nee, waarom niet?
14. Wat zijn de mogelijke gevolgen als Aruba, Curaçao of Sint Maarten
een bepaalde maatregel, project of programma uit het landspakket
niet (langer) wenselijk achten en afzien van het uitvoeren daarvan?
15. Wat zijn de mogelijke gevolgen als Aruba, Curaçao of Sint Maarten,
bijvoorbeeld vanwege landelijke prioriteringen, een bepaalde
maatregel, project of programma van het landspakket in een later jaar
willen uitvoeren dan het COHO of Nederland voorstellen?
16. Zijn de regeringen van de betrokken landen van mening dat de
verantwoording, of het gebrek daarvan, die (bestuursleden van) het
COHO moeten afleggen, in het kader van checks and balances
passend zijn voor hun bedoelde rol en het effect van hun bevoegdheden op het bestuur en de burgers van Aruba, Curaçao en Sint
Maarten?
17. De Ministers van Algemene Zaken van Aruba, Curaçao en Sint
Maarten hebben een beperkte invloed op de uitvoering van de
rijkswet COHO. Zij zijn echter de enigen die in het voorstel van
rijkswet voorkomen die verantwoording schuldig zijn aan de Staten
van respectievelijk Aruba, Curaçao en Sint Maarten. Dit kan tot
politieke spanningen en instabiliteit leiden. Is hiermee rekening
gehouden bij het opstellen van het voorstel van rijkswet?
De nota van wijziging regelt en legt onder meer vast dat uitgaven van
Aruba, Curaçao en Sint Maarten in verband met de uitvoering van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

15

landspakket in de respectievelijke begrotingen moeten worden
opgenomen. Vanzelfsprekend. Echter wordt met de rol hierbij van het
C(A)ft de beleidsruimte en autonomie van de landen, en het budgetrecht
van de Staten verder ingeperkt. Des te meer in combinatie met het
vaststellen van deze samenwerking bij rijkswet en de verplichting om uit
hoofde van een rijkswet het landspakket uit te voeren. Hierbij speelt
tevens een rol hoe ook nodige leningen in de vorm van liquiditeitssteun
zijn verbonden aan de uitvoering van het landspakket. Het komt erop neer
dat het landspakket leidend wordt gemaakt en prioriteit krijgt boven alle
(andere) landseigen prioriteiten. Prioriteiten die vanwege de aard van het
besturen van een land en het zelfbeschikkingsrecht van de burgers
veranderend kunnen zijn. Echter worden voor 6 jaren de maatregelen,
projecten en programma’s in het landspakket afdwingbaar geprioriteerd
boven de uitvoering van andere maatregelen, projecten en programma’s.
De Staten hebben in het voorstel geen rol bij het vaststellen van uitvoeringsagenda’s en plannen van aanpak. Deze uitvoeringsagenda’s en
plannen van aanpak dienen onder meer voor het opnemen van kosten in
ontwerp-begrotingen en de beoordeling of de kosten voor het uitvoeren
van het landspakket in de ontwerp-begrotingen zijn opgenomen.
18. Stel dat de Staten constateren dat de voor dat jaar begrote kosten in
een ontwerp-begroting ten behoeve van de uitvoering van het
landspakket, en de werkdruk die de uitvoering daarvan legt op de
overheidsdiensten, andere voor dat jaar belangrijke werkzaamheden
belemmeren of vrijwel onmogelijk maken. Is er dan ruimte om
vastgestelde uitvoeringsagenda’s en goedgekeurde plannen van
aanpak te wijzigen?
19. Indien dit niet het geval is, worden de leden van de Staten, die
conform artikel III.16 lid 3 van de Staatsregeling van Aruba (en
overeenkomende bepalingen voor de andere landen van het
Koninkrijk) zonder last dienen te stemmen, niet voor een voldongen
(afdwingbare) feit geplaatst?
20. Wat zijn de mogelijke gevolgen als de Staten de uitvoering van een
bepaalde maatregel, project of programma van het landspakket met
een amendement uit een ontwerp-begroting halen ten behoeve van
een andere, naar het oordeel van de Staten belangrijkere maatregel,
project of programma?
21. Bent u het eens dat afspraken tussen regeringen van de landen in het
Koninkrijk, waarvan de verwezenlijking afhankelijk is van steun van
de Staten, onder voorbehoud van de steun van de Staten zijn
gemaakt?
22. Wat zijn de gevolgen voor Aruba, Curaçao en Sint Maarten indien de
respectievelijke Staten het niet eens zijn met het voorstel van
rijkswet, en deze dan ook niet tot stand komt vanwege een gebrek
aan consensus?
23. Indien dit voorstel van rijkswet niet tot stand komt, is Nederland
bereid alternatieve vormen van samenwerking ten behoeve van
hervormingen in goed overleg te overwegen en ontwikkelen?
24. Indien dit voorstel van rijkswet niet tot stand komt, is Nederland
bereid de huidige wijze van uitvoering van de landspakketten,
inmiddels langer dan een jaar gaande, voort te zetten?
Hoewel een verbetering van de samenstelling van het bestuur van het
COHO en de duur van de werking van het voorstel de bezorgdheden over
de democratische beperkingen die met het voorstel gepaard gaan niet
wegnemen, worden toch enkele vragen gesteld over de samenstelling van
het bestuur en de duur van de werking van het voorstel.
Volgens het voorstel dienen ten minste twee van de drie bestuursleden
van het COHO aantoonbare affiniteit te hebben met «de landen». In de
memorie van toelichting staat dat ten minste twee bestuursleden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

16

aantoonbare affiniteit moeten hebben met «het Caribisch deel van het
Koninkrijk» en wordt verwezen naar «dit deel van het Koninkrijk» en
deskundig zijn ter zake van de economie van de Caribische landen of
kennis en ervaring hebben ten aanzien van de cultuur, maatschappij en
politiek van «dit gebied».
25. Bent u zich ervan bewust dat Aruba, Curaçao en Sint Maarten voor
wat betreft cultuur, maatschappij, politiek en economie van elkaar
verschillen?
26. Wordt met artikel 9 lid 2 bedoeld dat ten minste twee bestuursleden
elk affiniteit moeten hebben met zowel Aruba, Curaçao als Sint
Maarten? Of hoeft de affiniteit geen betrekking te hebben op alle drie
bedoelde landen tegelijk?
27. Is het conform het voorstel mogelijk dat het bestuur van het COHO
kan bestaan uit leden waarvan geen enkel lid affiniteit heeft met
respectievelijk (individueel) Aruba, Curaçao of Sint Maarten?
De benoemingscommissie besluit bij meerderheid van stemmen.
28. Klopt het dat conform het voorstel alleen Nederland gegarandeerd is
om over de benoeming van elk bestuurslid van het COHO invloed te
kunnen uitoefenen?
Het eerste (openbare) voorstel van deze rijkswet dateert van juli 2020.
Inmiddels wordt het landspakket langer dan een jaar uitgevoerd. Volgens
het voorstel treedt het in werking met ingang van de eerste dag van de
maand volgende op die waarin zij is bekendgemaakt, en vervalt pas 6 jaar
daarna.
29. Achten de betrokken partijen een termijn van 6 jaar, welke vanaf de
aanvang van de uitvoering van de landspakketten dichterbij 8 jaar
uitkomt, niet te lang om bij voorbaat zodanig vast te stellen? Gaarne
hierbij de manier waarop de landspakketten tot stand zijn gekomen,
de democratische stelsels en het zelfbeschikkingsrecht van de
burgers van Aruba, Curaçao en Sint Maarten betrekken.
30. Zelfs indien dit voorstel van rijkswet 3 à 4 jaar na inwerkingtreding,
eventueel na een evaluatie, voor Aruba, Curaçao en/of Sint Maarten
niet blijkt te functioneren, blijven Aruba, Curaçao en Sint Maarten
afhankelijk van instemming van de Nederlandse Staten-Generaal om
de rijkswet aan te passen of eruit te treden. Delen de partijen bij dit
voorstel de mening dat een kortere initiële termijn meer recht doet
aan de democratische stelsels van Aruba, Curaçao en Sint Maarten?
In de memorie van toelichting wordt op pagina 7 het volgende gesteld:
«De mogelijkheid om het COHO bestuurlijk te controleren is om te
beginnen van belang vanuit het oogpunt van de Nederlandse democratische rechtsstaat. Het is niet wenselijk dat het COHO in volledige
onafhankelijkheid van het Nederlandse bestuur kan opereren. Er is
behoefte aan de uitoefening van democratische controle door de
Staten-Generaal op het gevoerde bestuur. Deze mogelijkheid tot controle
is des te meer belangrijk nu niet alleen de organisatie van het COHO
volledig wordt bekostigd met Nederlands belastinggeld, maar ook
financiële en andere middelen die het COHO bij de uitoefening van zijn
taken zal verstrekken worden opgebracht door de Nederlandse burger. Het
belang van «checks and balances» heeft ook een Caribische dimensie.»
In de memorie van toelichting wordt ook gewezen op de aanzienlijke
financiële gevolgen van de rijkswet voor Aruba, Curaçao en Sint Maarten:
«Dit voorstel heeft aanzienlijke financiële gevolgen voor zowel Nederland
als de Caribische landen. Alle vier de landen gaan in het kader van dit
voorstel langjarige financiële verplichtingen aan en zijn deze in aanloop
naar de totstandkoming van het wetsvoorstel reeds aangegaan. Voor
Nederland gaat het om de verstrekking van liquiditeitssteun en om de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

17

financiering van het COHO en specifieke maatregelen in Aruba, Curaçao
en Sint Maarten. Voor de Caribische landen gaat het om de eigen
financiering van de met Nederland overeengekomen hervormingen en om
de terugbetaling van de door Nederland verstrekte liquiditeitssteun.»
(pagina 20)
31. Wat wordt met «het belang van «checks and balances» heeft ook een
Caribische dimensie» bedoeld?
32. Gezien het ook gaat om de eigen financiering door Aruba voor de
met Nederland overeengekomen hervormingen, en hiermee dus ook
het belastinggeld van de Arubaanse burger, en met inachtneming van
de implicaties van deze rijkswet voor het budgetrecht van de Staten,
en dus de democratische controle op Arubaans belastinggeld, in
hoeverre is (ook) rekening gehouden met het belang vanuit het
oogpunt van de Arubaanse democratische rechtsstaat, en in hoeverre
waarborgt dit voorstel de democratische gelijkwaardigheid tussen de
Nederlandse burgers van Aruba en die van Nederland met betrekking
tot de democratische controle op hun belastinggeld?
In de memorie van toelichting wordt gesteld dat een reden voor de keuze
van de vorm van een consensusrijkswet is om de Staten bij het besluitvormingsproces te betrekken.
33. Bent u het eens dat de Staten ook betrokken kunnen worden indien
afspraken in een vormvrije onderlinge regeling in de zin van artikel 38
lid 1 van het Statuut worden vastgelegd en daarbij wordt afgesproken
dat de inwerkingtreding daarvan afhankelijk is van instemming van
de Staten?
34. Zal het wel of niet totstandkomen van het voorstel van rijkswet COHO
invloed hebben op een mogelijke herfinanciering of regeling in 2023
met betrekking tot de geleende liquiditeitssteun?
35. Wat zijn de visies van de regeringen van Aruba, Curaçao, Nederland
en Sint Maarten met betrekking tot het stimuleren van betere relaties
binnen het Koninkrijk?
De fractie M.A.S.
INLEIDING
Het COHO is een voorstel voor een rijkswet voor het instellen van een
bestuursorgaan met zelfstandige taken en bevoegdheden (Rijkswet
Caribisch orgaan voor hervormingen en ontwikkeling, verder het COHO),
hetgeen de regeringen van Nederland, Aruba, Curaçao en Sint Maarten
zijn overeengekomen.
Het COHO heeft tot doel om in Aruba, Curaçao en Sint Maarten te
bevorderen dat hervormingen van bestuurlijke aard worden doorgevoerd,
duurzaam houdbare overheidsfinanciën worden gerealiseerd en de
weerbaarheid van de economie wordt versterkt, met inbegrip van de
rechtsstatelijke inbedding daarvan.
De wijze waarop het proces is verlopen om de regeringen van de
zogeheten CAS landen (Curaçao, Aruba en Sint Maarten) zover te krijgen
akkoord te gaan met voornoemd voorstel verdient geen schoonheidsprijs.
Maar de noodzakelijke hervormingen op Aruba zijn wel broodnodig.
Argumenten dat het COHO niet in lijn is met in het Statuut neergelegde
basisbeginselen zijn juridisch wellicht correct. Tijdens het onlangs in Sint
Maarten gehouden IPKO is dit door de drie Caraïbische landen in het
Koninkrijk ook bevestigd.
MAS is van mening dat door samen met Nederland invulling te geven aan
de uitwerking van het landspakket voor Aruba, én het eigenaarschap van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

18

Aruba in het proces meer vorm te geven voornoemde bezwaren in een
constructieve samenwerking moeten worden opgelost. Het doel moet zijn
dat Aruba op voet van gelijkwaardigheid en gelijkheid de gemeenschappelijke belangen kan verzorgen en wederkerig bijstand kan verlenen.
Middels dit verslag heeft MAS gemeend haar standpunten ten opzichte
van het COHO helder en duidelijk naar voren te brengen. Met als doel dat
dit verslag deel zal uitmaken van het algehele verslag van de Staten van
Aruba die uiterlijk 20 mei 2022 naar de Staten Generaal in Nederland zal
worden verzonden.
MAS haar zienswijze over het COHO
De argumenten ten behoeve van de noodzaak voor het COHO als een
bestuursorgaan met zelfstandige taken en bevoegdheden zullen, onzes
inziens, pas overtuigend, werkbaar en succesvol zijn als de Arubaanse
bevolking merkt en ervaart dat het COHO in haar belang is.
Het eigenaarschap van het COHO moet dus voor de Arubaanse bevolking
zichtbaar zijn. Als Arubaanse politieke partij, die werkt voor het welzijn
van de Arubaanse bevolking, heeft MAS uiteraard het COHO bestudeert.
Hoewel MAS, zoals gesteld, het eens is dat er een entiteit moet komen
voor met name de implementatie en uitvoering van hervormingen, ziet
MAS graag de volgende aanpassingen in het COHO:
• de hervormingen moeten aangeven hoe en op welke wijze deze
bijdragen tot een gezonder, goed en efficiënt functionerend
overheidsapparaat,
• de hervormingen moeten realistisch zijn pas dan kunnen ze ook
uitvoerbaar zijn zodat de geloofwaardigheid van de entiteit die de
hervormingen gaat uitvoeren gedragen wordt anders zal het niet
succesvol zijn,
• het COHO als entiteit moet gedragen worden door de Arubaanse
gemeenschap. Het eigenaarschap is dus zeer belangrijk.
Aandachtspunten en wenselijkheid
In lijn met het advies van de Raad van Advies van Aruba, is MAS
voorstander om de samenwerking in overleg met Land Aruba3 te doen
plaatsvinden. Zodoende kan gegarandeerd worden dat het eigenaarschap
van Aruba gewaarborgd wordt.
Voorkomen moet worden dat tijdens de uitvoering het eigenaarschap van
Aruba met betrekking tot het COHO in het gedrang komt. Want zonder de
juiste formulering en goede afspraken kan niet worden uitgesloten dat
Aruba grip verliest op haar zelfbestuur. Vandaar dat MAS het wenselijk
acht dat het in lijn brengen van het COHO met de aard en geest van het
Statuut, dat van gelijkwaardigheid en samenwerking uitgaat, ter hand
wordt genomen. Dit zal dan leiden tot meer betrokkenheid van Aruba met
het COHO en dat zal het eigenaarschap ten goede komen.
Voorstel
MAS haar voorstel is om in het COHO het eigenaarschap zoveel mogelijk
te accentueren. Dit is onzes inziens mogelijk door met name de artikelen
4, 7 en 26 van het COHO te amenderen opdat aan het eigenaarschap van
Aruba recht wordt gedaan. Een helder en duidelijke begripsbepaling is

3

Zie het advies van de Raad van Advies Aruba, d.d. 3 maart 2021. RvA nummer 166-20,
pagina 12, paragraaf 4.12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

19

noodzakelijk, vandaar dat ook op dit punt MAS pleit voor het amenderen
van het COHO.
Tot Slot
MAS is van mening dat autonomie gebruikt moet worden om Aruba haar
economische duurzaamheid en weerbaarheid te consolideren en niet om
een oude politieke cultuur in stand te houden.
Om te voorkomen dat de Arubaanse bevolking door misinformatie en
nepnieuws een vertekend beeld krijgt van het COHO en haar doel is het,
onzes inziens, van groot importantie dat over de volgende zaken
duidelijkheid bestaat:
• zowel de Koninkrijksregering alsmede de Arubaanse regering moet
met verifieerbare feiten, aantonen dat COHO zal bijdragen aan
duurzame economische ontwikkeling,
• deze duurzame ontwikkeling wordt vertaald in duurzame economische
structuren met als resultaat duurzame banen waardoor de veerkracht
en weerbaarheid van de gehele Arubaanse samenleving wordt
versterkt,
• de noodzakelijke hervormingen mogen niet leiden tot een toename
van werkloosheid en voor elke bestaande baan die verdwijnt moeten
er minimaal twee duurzame banen voor in de plaats komen.
De fractie ACCION 21
Vragen van de fractie van ACCION 21 betreffende de (concept)
Rijkswet Caribisch Orgaan voor Hervorming en Ontwikkeling
(COHO)
Onze fractie wil allereerst onze dankbaarheid uitspreken voor de liquiditeitssteun die door Nederland werd aangeboden tijdens de Covid-19pandemie. Ook waarderen we de enorme inspanningen die alle partijen
zijn geleverd om deze twee belangrijke wetten voor het toekomstige
welzijn van ons land voor te bereiden en wensen we eenieder veel succes
bij het verkrijgen van een snelle goedkeuring. Desalniettemin wenst
Accion 21 toch nog enkele vragen op te werpen met de bedoeling om de
wetten verder te verbeteren.
1. Art. 29.1.g van de Rijkswet Caribisch Orgaan voor Hervorming en
Ontwikkeling (COHO) stelt een zogenaamd subsidieplafond vast.
Accion 21 verzoekt vriendelijk om de noodzaak van de opname van
een plafond nader toe te lichten. Het COHO, zoals ieder ander en elk
ministerie dat subsidies verstrekt, zal dit binnen het eigen budget
moeten doen, waardoor naar de mening van Accion 21 dit artikel
overbodig lijkt.
Is de Staatssecretaris bereid om te pleiten voor opname van
Milieuwetten en Mensenrechten als aanvullende thema’s in het
Landspakket? Al realiseren we ons dat voor deze aanpassing geen
wijziging van COHO in de huidige vorm nodig is, toch vindt Accion 21
het belangrijk op te merken dat enige vorm van Hervorming en
Ontwikkeling die deze twee belangrijke onderwerpen uitsluiten, het
wetsvoorstel onvolledig maakt. Op Aruba kennen we verschillende
milieuproblemen die dringend aandacht behoeven, waardoor we
zeker zouden kunnen profiteren van Nederlandse expertise in het
omgaan met onder andere afval- en afvalwaterverwerking, riolering
en luchtkwaliteit. Verder wordt op alle drie CAS-landen de LHBT+bevolking nog steeds van hun fundamentele burgerrechten onthouden, waardoor ook op dit gebied aandacht op Koninkrijksniveau
dringend gewenst is. Tevens is het een realiteit dat zich een grote
groep ongedocumenteerde personen in de CAS-landen bevindt, die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

20

voornamelijk bestaat uit vluchtelingen als gevolg van de crisis in
Venezuela. Zonder deze urgente mensenrechtenkwesties aan te
pakken is het moeilijk om de alomvattende Hervorming en Ontwikkeling, wat deze concept-rijkswet wil faciliteren, door te voeren.
De fractie A.V.P.
«SAMEN BOUWEN AAN DE TOEKOMST»
Nota van de AVP-fractie in de Staten van ARUBA naar aanleiding van de
voorgestelde Rijkswet Caribisch orgaan voor hervorming en ontwikkeling
COHO, het Landspakket en de Rijkswet Aruba financieel toezicht RAft
I Inleiding
De COHO-wetgeving (= Rijkswet Caribisch orgaan voor hervorming en
ontwikkeling, de Landspakketten en de Rijkswet Aruba financieel toezicht
RAft) vormen samen voorstellen die indien uitgevoerd, ingrijpende
wijzigingen teweeg zullen brengen in de bestuurlijke verhoudingen
binnen het koninkrijk en binnen het bestuur van de drie eilanden Aruba,
Curaçao en Sint Maarten. Daarnaast zullen de voorstellen opgenomen in
de landspakketten verstrekkende gevolgen hebben voor de economieën
van de drie eilanden en voor het leven in de drie eilanden. Dit maakt deze
«hervormingsvoorstellen» een uiterst serieuze zaak. Zij verdienen daarom
ook een uiterst serieus antwoord. Het gaat immers om de vormgeving van
de toekomst van de eilanden. Sprekend voor Aruba, is de AVP-fractie van
mening dat ieder volk zijn eigen toekomst in vrijheid moet bepalen en
bouwen, al dan niet in samenwerking met andere bevriende en welwillende landen. Die eigen toekomst bouw je zelf. Dat kan een ander niet
voor je doen!
Om deze uiterst serieuze onderwerp goed te adresseren, heeft de
AVP-fractie gekozen voor een tweeledige benadering. Met betrekking tot
de grond- en basishouding bij de totstandkoming van de Rijkswetten
maakt de AVP-fractie de volgende observatie:
II Een waarachtige ontmoeting
«Wat is het verschil tussen een goede en een slechte samenleving?»,
vroeg de Pools-Britse socioloog Zygmunt Bauman4 zich af. Zijn conclusie?
Een slechte samenleving is een samenleving die gelooft dat zij niet
verbeterd kan worden. Een goede samenleving is een samenleving die
zichzelf verwijt niet goed genoeg te zijn. Toegepast op onszelf betekent dit
dat het Koninkrijk der Nederlanden geen goede samenleving zou zijn als
wij niet van tijd tot tijd openbaar onszelf kritisch zouden onderzoeken op
onze tekortkomingen. Dat geldt voor het totale gezamenlijke bestel, maar
ook voor elk van zijn delen. Wij mensen kunnen dat. We kunnen ons
bezinnen over ons eigen leven, over ons doen en laten. Wij kunnen een
harmonieuze samenleving tot stand brengen met sociale en bestuurlijke
regelingen die recht doen aan iedereen in de samenleving. We kunnen
onszelf motiveren om aan zo’n samenleving te werken.
Dat gezegd hebbende is het ronduit de meest dringende vraag of ons
Koninkrijk zichzelf wel de ruimte gunt voor zulk een zelfkritische introspectie, op welk gebied dan ook. Zijn wij niet te vaak bezig beleidsmatig
4

Zygmunt Bauman (1925–2017) was een Pools-Britse socioloog en filosoof van Joodse afkomst.
Hij doceerde aan de universiteiten van Warschau, Tel Aviv en Leeds. Hij onderkende de
uitdagingen van de postmodernistische tijd. Zijn meer essayistische dan wetenschappelijke stijl
bracht hem veel bekendheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

21

van rots naar rots te springen, zonder ons af te vragen of we nog steeds
de route volgen die we ooit hebben gekozen? Laten we ons niet veel te
veel leiden door politieke en economische modellen, die enkel en alleen
geschikt zijn om een actueel probleem te pareren, zonder nog oog te
hebben voor onze oorspronkelijke idealen? Een actueel voorbeeld. De
Toeslagenaffaire in Nederland laat zo’n proces van te weinig introspectie
zien. De oorspronkelijke opzet was om de kosten van kinderopvang voor
de ouders te matigen, waarbij twee vliegen in één klap zouden worden
geslagen. Enerzijds zou het vrouwen stimuleren om een baan te zoeken,
anderzijds zou het met name die gezinnen ten goede komen voor wie de
kosten van kinderopvang veel te hoog zouden zijn. Een prachtige
gedachte! Maar gaandeweg het wetgevingsproces en vervolgens de
uitvoering, kwamen er politiek breed gesteunde koerscorrecties die
uiteindelijk een spoor van vernielingen achterlieten. Er moest eerst
minder controle zijn, toen juist meer en ook veel strenger. Een
overvraagde belastingdienst was uiteindelijk meer bezig met correcties op
correcties, dan met de tegemoetkoming zelf. Resultaat van dit alles: veel
huiselijke ellende, een oplawaai voor het vertrouwen in de politiek en de
overheid, een uiterst kostbare reparatie, die vervolgens veel te lang ging
duren en een verdere versplintering van de politiek. Tel je winst. Een
ideaal aan het begin en een puinhoop aan het eind.
Het is, denken wij, een groeiend probleem in veel landen. Het tempo van
veranderingen en de beschikbaarheid van big data voeden de verleiding
om, op basis van modellen, sneller ingrijpende besluiten te nemen. Dan
gaat het al heel snel over de samenleving zonder de samenleving. Ja, let
wel, ook buiten China lijkt de mens met diens betrekkingen, gevoelens en
verantwoordelijkheden geleidelijk minder te tellen en computermodellen
steeds meer. Daarmee gepaard hoor je dus ook steeds vaker termen als
«streng controleren». Dat moet ons, bestuurlijk gezien, niet verbazen. Als
je mensen niet betrekt bij besluitvormingsprocessen dan zijn de
uitkomsten dus ook niet van hen. Dan worden ze opgelegd in plaats van
gezamenlijk genomen en gedragen. Bovendien geldt dat wanneer mensen
niet betrokken worden bij besluitvorming, zij slechts het eigenbelang als
criterium voor de omgang met die besluiten zullen hanteren. Met andere
woorden, besluiten over de hoofden van de mensen heen polariseren een
samenleving en stimuleren het «ieder voor zich» gedrag. Daar zit, volgens
ons, niemand op te wachten.
Er is thans weer veel aandacht voor de slavernij. Interessant dat dit thema
juist nu weer zo pregnant naar voren komt! Het is logisch en niet meer
dan terecht dat nakomelingen van ooit tot slaaf gemaakten de
maatschappij alsnog om verantwoording vragen. Deze schreeuw om
rechtvaardigheid wordt gelukkig steeds meer verstaan door de nazaten
van zij die toen aan de andere kant stonden. Maar het gaat om meer dan
alleen individuele of collectieve menselijke gevoelens. Aan de orde is ook
het onderliggende principe dat het als het ware per decreet heersen over
anderen niet in het klein, zoals het houden van slaven, maar ook niet in
het groot, het heersen over een complete samenlevingen, aanvaardbaar
is. Dus past ook bij het eigentijdse agendapunt «slavernij» het kritisch in
beeld brengen van de hedendaagse bestuurscultuur. Modelmatig
besturen gaat gauw over de hoofden van de mensen heen. Daarmee
bedoelen wij het systematisch voorbereiden en nemen van besluiten, niet
op basis van werkelijke medezeggenschap, maar op basis van oude
vooroordelen, modellen en inschattingen. Besluitvorming waar belanghebbenden niet werkelijk tussen kunnen komen, omdat de inzet zo buiten
discussie staat, dat de uitkomst eigenlijk al vaststaat.
Begrijp ons goed, gaat het heus niet per se om kwade wil of opzet bij de
bestuurders. Dat maakt het juist zo pijnlijk. Zij denken meestal werkelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

22

het beste voor te hebben met iedereen. Maar de bestuursblik is bij uitstek
gericht op het bereiken van één gewenst resultaat. Deze vernauwing zet
de gewone mensen buiten beeld. Het idee bij de goed bedoelende
bestuurders is dat de bevolking heus wel zal begrijpen dat de beleidsvoornemens logisch zijn en onder de omstandigheden het beste is. Om dat te
onderstrepen worden er voorlichtingscampagnes op touw gezet en
worden de gebruikelijke argumenten nog eens extra uitvergroot. Welnu,
als het bestuurlijk denken zo in elkaar zit, wordt de burger ongemerkt
steeds meer sluitpost van het proces in plaats van deelnemer en
mede-drager van de uitkomst. De niet betrokken maar wel bezorgde
burgers krijgen voornamelijk schijnbaar voldongen conclusies te horen.
Plus de rekeningen en verplichtingen die ze straks op hún dak krijgen.
Zo kweek je geen brede aanvaarding, maar veroorzaak je vooral
wantrouwen, cynisme en weerstand. Natuurlijk, ook hier zullen de
beroepsbestuurders er van overtuigd zijn dat hun zuinigheid hetzelfde is
als degelijkheid en dus in het belang van iedereen. Maar waarom worden
juist de betrokkenen er dan buiten gelaten? Moeten we na een eeuw
investeren in onderwijs en emancipatie concluderen dat de bevolking niet
kan meedenken? Is het dan verwonderlijk dat het politieke bestel
versplintert en dat het vertrouwen in de overheid alsmaar afneemt? Juist
in een moderne samenleving zou je moeten willen dat de participatie van
burgers alleen maar toeneemt. Juist in deze jaren zou je mogen
verwachten dat maatschappelijke bestuurders niet zo elitair zouden zijn
geworden, dat ze hun voortreffelijke eigen gelijk niet wensen te toetsen
aan de inzichten en gevoelens van de gewone mensen. Integendeel, het
zou zo moeten zijn, dat verwezenlijking van idealen bij uitstek wordt
gezocht in samenwerking met wie het maar wil, in plaats van buiten
iedereen om en op basis van vooroordelen en betwistbare inzichten.
Brede betrokkenheid laten een samenleving opveren. Er komt dan meer
spiritualiteit, saamhorigheid en ondernemingslust los dan je voor
mogelijk houdt. Aruba heeft het laten zien met zijn strijd voor zelfstandigheid en zijn invulling van de Status Aparte. Het is zo inspirerend! Maar
zo vergeten of onbekend in Nederland!
De COHO-wetgeving voor Aruba5 die nu behandeld gaat worden, staat
qua procedure, inhoud en strekking, werkelijk volledig op gespannen voet
met zelfs maar een begin van een open en wederzijdse benadering van
onze gemeenschappen en instituties. Dit is een onthutsende ontwikkeling!
Het heet consensus6 wetgeving, maar elke vorm van gemeenschappelijkheid ontbreekt. Het is een dictaat op basis van bestuurlijke observaties
door buitenstaanders, die de ziel van de Arubaanse gemeenschap niet
begrijpen en daar ook geen moeite voor doen. Het is het product van
Europees georiënteerde beleidsmakers, die als vanzelfsprekend, de
Nederlandse sociaaleconomische maatschappij klakkeloos projecteren op
die van een Caribisch eiland met een in verhouding kleine bevolking,
binnen de financieel-economische sfeer van de Amerikaanse dollareconomie. Aruba heeft bovendien een kwetsbare economie, die voornamelijk
drijft op toerisme. Nederland is een totaal andere realiteit! Maar volgens
de opgelegde procedures en receptuur uit Nederland, wordt de
Arubaanse bevolking niet uitgenodigd mee te denken over zijn toekomst
en mogen de Arubaanse bestuurders tekenen bij het kruisje. Je vraagt je
zelfs af of er in de tijd van de West-Indische Compagnie meer naar elkaar
werd geluisterd dan nu het geval is. De vraag is dan ook, welke uitwerking
de actuele Nederlandse benadering op Aruba zelf en op de onderlinge
verhoudingen binnen het Koninkrijk zal hebben. Wij zijn daar uitermate
bezorgd over. Zoals hierboven aangegeven en onderbouwd, leidt regeren
5
6

En is tevens bedoeld voor de overige Caribische delen van het Koninkrijk.
Consensus betekent nota bene «met algemene instemming».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

23

over de hoofden van de mensen heen tot cynisme, tot afstand en tot
verdeeldheid.
Aan de orde zijn, wat ons betreft, allereerst juist niet alle denkbare
bestuurlijke argumenten, maar de mensen die met deze voorstellen te
maken zullen krijgen. Terugkijkend naar de historie van Aruba is er alle
reden om de gewone Arubanen heel serieus te nemen en vertrouwen te
hebben in hun inzichten en wensen. Juist ook met in ons hart de
herinnering aan de historische ontwikkeling van Aruba, zetten wij de
participatie van de burgers voorop. Aruba is geen grote gemeenschap. Er
mag dus geen enkele bezwaar zijn om toekomstige ontwikkelingen van
het eigen eiland te laten bepalen door en daarna in samenspraak met de
eigen bevolking. Aruba zoekt daarom een benadering die zich allereerst
richt tot de bevolking. Als er werkelijk fundamentele hervormingen aan de
orde zouden moeten zijn, dan zal Nederland verrast zijn door de geest van
burgerschap die zal ontwaken in de Arubaanse gemeenschap. Lees eens
na hoe geëngageerd brede lagen van de bevolking waren toen Aruba zijn
Status Aparte binnen het Koninkrijk op de agenda begon te plaatsen. Met
de beperkte middelen van toen en op druk bezochte volksvergaderingen,
’s avonds na het werk bij kaarslicht, vormde zich in de eerste helft van de
vorige eeuw een indrukwekkende «gemeenschappelijk belang», («causa
comun») waarvoor de Nederlandse regering uiteindelijk, in navolging van
Koningin Wilhelmina, niet doof bleef. In al die volksvergaderingen ging
het niet over staatsschuld of belastingen, maar over de noden van de
mensen en zorg voor elkaar. Over werk en over onderwijs voor de jonge
generatie. Het ging over wat leefde in de harten en hoofden van de
mensen, maar ook met het bewustzijn dat kiezen voor een Status Aparte
veel verantwoordelijkheid met zich mee zou brengen. Toen kregen de
Arubanen lichtjes in hun ogen, want die verantwoordelijkheid durfden ze
in gezamenlijkheid aan. Een goede maatschappij vibreert mee met het
engagement van zijn betrokken burgers. Voor gemotiveerde mensen zijn
wetten en regels geen doelen, maar middelen. Middelen om een
samenleving te bouwen van wederkerigheid en medeverantwoordelijkheid. O zeker, ook Arubanen hebben verschillende opvattingen en
belangen. Maar als het volkslied Aruba, dushi tera klinkt staan de mensen
schouder aan schouder en met de hand op het hart!
Bij het besturen van een samenleving gaat het dus uitdrukkelijk niet om
modelmatig voorgekookte uitkomsten, maar om gemeenschappelijkheid,
gebaseerd op elementen als genegenheid, liefde, saamhorigheid,
idealisme, zingeving en verantwoordelijkheid. Een maatschappij kan zich
pas een samenleving noemen als men naar binnen en naar buiten toe,
blijk geeft van werkelijke belangstelling voor elkaar.
Terug naar de titel van dit pleidooi: Een waarachtige ontmoeting. In zijn
encycliek Fratelli Tutti7 waarschuwt Paus Franciscus voor «de wonden van
de mislukte ontmoeting» en adviseert hij «om paden van een hernieuwde
ontmoeting te bewandelen». Hij roept de mensheid op om zich te
verdiepen in de vraag hoe je een dialoog voert. Een morele dialoog gaat,
volgens hem, uit van de menselijke waardigheid en dat is dé manier om
de wereld te openen en sociale vriendschap op te bouwen. Alleen dan
kunnen we een samenleving bouwen die een duurzame toekomst biedt.
De encycliek van deze Latijns-Amerikaanse Paus, zelf afkomstig uit de
continentale sfeer van de Cariben, is werkelijk waardevol voor de
mensheid omdat hij de elementen belicht die kunnen helpen om via ware
dialoog grote maatschappelijke kloven te dichten, ook de kloven binnen
ons Koninkrijk, want die zijn er. De Paus stelt dat voor een morele dialoog
7

Pauselijke encycliek over broederschap en sociale vriendschap. 3 oktober 2020. Het is de derde
encycliek van Paus Franciscus. Eerdere encyclieken behandelden vooral religieuze kwesties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

24

moed nodig is. Moed om uit te gaan van de waarheid en moed om de
historische waarheid te kennen. Binnen ons Koninkrijk kom je dan snel bij
de beladen historie van de sociaal-culturele verschillen en van de
onevenwichtigheid in de machtsverhoudingen. Het erkennen van die
waarheid vereist volgens de Paus een fundamentele en oprechte
zoektocht naar verhoudingen die zijn gebaseerd op gerechtigheid en
barmhartigheid. De Paus waarschuwt voor onoprechtheid en halfslachtigheid: «Het gebrek aan dialoog betekent dat niemand in deze afzonderlijke sectoren het algemeen welzijn vooropstelt, maar dat iedereen de
voordelen van de macht nastreeft of, in het beste geval, zoekt naar een
manier om anderen hun ideeën op te leggen. Zo worden rondetafelgesprekken afgezwakt tot onderhandelingen waarin individuen proberen de
meeste macht en de grootst mogelijke voordelen in de wacht te slepen in
plaats van samen te zoeken naar wat het algemeen welzijn kan bevorderen. De helden van de toekomst zullen diegenen zijn die deze
ongezonde logica kunnen doorbreken en op een respectvolle wijze de
waarheid boven het persoonlijk belang kunnen behartigen. Als God het
wil, komen deze helden stilletjes aan het licht in het hart van onze
samenleving!»
Overheersing was vroeger op Aruba regel. Welke koloniale heerser er ook
langs kwam en een tijdje bleef hangen, Spanjaarden, Engelsen of
Nederlanders, de lokale bevolking werd nooit om een mening gevraagd.
Voor Nederland was het de WIC, de West-Indische Compagnie, die de
regels bepaalde. Aruba werd bovendien niet direct bestuurd, maar via
Curacao. Heel geleidelijk kwam er voorzichtig wat inspraak via een
overigens niet uitbundig bevoegde Raad van Politie. Na de WIC-tijd
bestuurde Den Haag de eilanden, nog steeds via Curaçao. In Nederland
zullen weinigen zich dit realiseren, maar op de toenmalige Nederlandse
Antillen werd het algemeen kiesrecht pas ingevoerd in 1948, 29 (!) jaar
later dan in Nederland zelf! Formeel was er geen slavernij meer, maar
zelfs tot na de Tweede Wereldoorlog vertrouwde Nederland de Arubanen
nog geen algemene eilandelijke inspraak toe. Noch op het lokale en noch
op het Antilliaanse bestuur!
Het was Koningin Wilhelmina persoonlijk die een doorbraak bewerkstelligde in de Koninkrijksverhoudingen. Zij gebruikte toen al woorden die
passen in de actuele uitingen van Zygmunt Bauman en van Paus
Franciscus. Het was in een radiotoespraak tijdens de Tweede Wereldoorlog op 6 december 19428. Daarmee zette zij een standaard voor
overlegmomenten binnen het Koninkrijk. Een standaard met een
duidelijke democratische grondslag en een hoog ethisch en moreel
gehalte. Koningin Wilhelmina verwoordde dat aldus:
«Wij kunnen (dit overleg) eerst weder hervatten, zodra eenieder zijn
overtuiging vrij zal kunnen uitspreken. Dit kan slechts worden uitgewerkt
in vrij overleg, waarbij de beide gebiedsdelen van elkanders denkbeelden
zullen willen kennisnemen.»
En verderop:
«...haar recht bevestigd te zien om mede te beslissen over de vorm die zal
worden gegeven aan die verantwoordelijkheid van het gehele volk
tegenover de wereld en van de verschillende bevolkingsgroepen
tegenover elkander en tegenover zichzelf,»
Tenslotte en niet het minst belangrijke:

8

Toen behoorden Nederlands Indië, Nieuw Guinea, en Suriname ook nog tot het Koninkrijk. Het
ging dus óók, maar niet alleen, over de Nederlandse Antillen. Principieel was het een Koninkrijksbrede standaard voor de toekomstige omgang met elkaar. Deze op 6 december 1942 in
Londen uitgesproken rede kreeg de naam «7 decemberrede» omdat het op dat moment binnen
het toenmalige Koninkrijk al 7 december was in Nieuw Guinea.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

25

«Ik weet dat geen politieke eenheid en verbondenheid op den duur
kunnen blijven bestaan, die niet gedragen worden door de vrijwillige
aanvaarding en de trouw van de overgrote meerderheid der burgerij».
Alle waarborgen die door het toenmalige Staatshoofd expliciet werden
geformuleerd voor een dergelijk dialoog, ontbreken thans. Hoe wil het
Koninkrijk een duurzame nieuwe Rijksregeling verwachten als de vrije
instemming, zowel in breedte (bij de bestuurders) als in diepte (bij de
bevolking), ontbreekt? Juist de gebeurtenissen in deze jaren wijzen ons er
weer op hoe kostbaar cohesie tussen mensen en tussen volken is en hoe
schadelijk het is wanneer cohesie afbrokkelt en ontbreekt. Onze
waarschuwing is dat binnen het Koninkrijk desintegratie op de loer ligt en
voeding krijgt door de actuele bestuurlijke afstand tussen het Europese en
het Caraïbische deel van het Koninkrijk.
Opvattingen gebaseerd op sec instrumentele rationaliteit en gescheiden
van gemeenschappelijke gehechtheid aan het menselijke welzijn en aan
de menselijke werkelijkheid vormen een riskante en zelfs beangstigende
grondslag voor elk vorm van bestuur. De COHO-rijkswetten waaraan
Aruba en haar volk onderworpen zouden moeten worden, hebben alle
zorgelijke trekken van een dergelijk eenzijdige instrumentalistische
grondslag, waaraan een waarachtige dialoog compleet ontbreekt. De
mensen waarover het gaat hebben nimmer enig zeggenschap of
participatie gehad in de ontwikkeling van deze verstrekkende regelingen.
Juist omdat de samenwerking binnen ons Koninkrijk voor Aruba zo
belangrijk is – wij vormen een deel van het Koninkrijk uit vrije wil – vrezen
wij erosie voor het draagvlak van het concept Koninkrijk. Als dan tegelijk
vanuit de Tweede Kamer voorstellen komen om uittreding uit het
Koninkrijk laagdrempeliger te maken, dan wordt de geest van onwelwillendheid begrijpelijker, maar tegelijk erg verontrustend.
Laten we de voorstellen nader bekijken. Reeds bij de eerst blik op de
doelstellingen van het landenpakket, zoals kleinere overheid, bezuiniging
in de zorg, flexibilisering van de arbeidsmarkt, verlichting van vermogensbelasting ten gunste van grote bedrijven, gepaard met invoering van extra
belastingen voor de consumenten (BTW) en onderzoek naar de
meerwaarde van staatsbedrijven, valt op dat dit duidelijk geen universele
«good governance» criteria zijn voortkomend uit een evenwichtige
dialoog. Het zijn eenzijdig opgelegde hervormingen op basis van een
politiek gekleurde maatschappelijke analyse die de werkelijkheid van
Aruba geen recht doen en veeleer passen bij een eigen Nederlands
binnenlandse model9. De Nederlandse regering presenteert de voorstellen
bovendien als «consensus», naar ze staan op Aruba in geen enkel
partijprogramma of regeerakkoord. Het zouden noodzakelijke elementen
zijn voor Arubaans herstelbeleid, terwijl de Arubaanse toeristeneconomie
fundamenteel verschilt van de hele brede Nederlandse economie en beide
landen zich ook nog bevinden binnen verschillende economische
systemen: de Europese euro-economie en de Amerikaanse dollareconomie. Dat de ontwerpers van deze voorstellen denken vanuit hun eigen
realiteit begrijpen Arubanen ook wel. Je bent je er niet altijd van bewust,
maar wij doen het ook. Maar dat je vervolgens je veronderstelde eigen
gelijk onaantastbaar verklaart en je zelfs niet wenst te luisteren naar
andere inzichten, maakt zulk een inbreng vooral arrogant. Dit roept alleen
maar weerstand op. Het woord consensus past geheel niet in dit verband.
Niet alleen in de doelstellingen van het landenpakket komt de eenzijdigheid evident en pijnlijk naar voren, maar ook in de vaststelling van de
grondslag zelf, het motief voor de opgelegd maatregelen: Aruba zou het
9

Dit Nederlandse model wordt zelfs al binnen de Europese Unie niet algemeen gedeeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

26

niet zelf kunnen. Op 18 maart 2016 vierde Aruba 30 jaar Status Aparte. De
Caraïbische pionier van het Koninkrijk is de titel van een hoofdstuk in een
speciale uitgifte ter gelegenheid van dit feit. «Een lichtend voorbeeld in
vele opzichten» noemde de huidige Vicevoorzitter van de Raad van State,
Thom de Graaf, de prestaties die Aruba in die dertig jaar heeft neergezet.
Tussen onderhorig eiland van vroeger en lichtend voorbeeld van nu, ligt
een lange tijd van inzet en doorzettingsvermogen van de Arubanen,
leiders en volk tezamen. Wie had sowieso kunnen voorzien dat dit eiland,
met zijn permanente klimatologische en geografische beperkingen en met
zoveel staatkundige en bestuurlijke hindernissen, zichzelf zou ontwikkelen
tot het eiland met de grootste sociaaleconomische voorspoed in het
gehele Caribische gebied? Wie had kunnen voorspellen dat er zoveel
bijzondere leiders, mannen en vrouwen, van diverse achtergronden,
zouden opstaan om voorop te lopen om dit wonder te verwezenlijken?
Onze moedige voorouders droomden misschien wel van zulk een succes.
Daar begon het mee: een droom. Zoals we vaak hebben gezien is de
droom de ouverture van de hartstocht om iets groots tot stand te
brengen. Die moedige mensen van toen hadden als fundament in hun ziel
de overtuiging dat Aruba het veel beter zou doen als Aruba zijn eigen
beslissingen zou kunnen nemen en dat Aruba bovendien het recht daarop
had. Het recht om zélf onze staatkundige structuur te bepalen en zélf te
bepalen hoe wij welvaart en welzijn zouden ontwikkelen.
Teruglezend in onze historie heeft deze bewonderenswaardig eigenwijze
en zelfbewuste instelling de koers van Aruba gestuurd. Het begon met de
Caquetio, de indianen die zich op eigen kracht overeind hielden, waarbij
samenwerking het sleutelwoord was. Het zette zich voort in het koloniale
tijdperk toen Aruba in de ogen van eerst de Spanjaarden en later de
Nederlanders het «waardeloze eiland» was. Te droog, hoogstens goed om
er paarden te houden. Dus werd Aruba het vergeten eiland en werden de
mensen daar overgeslagen. Daarna de worstelingen in de Raad van Politie
rond 1900, de tomeloze inzet voor de basale noden: artsen, scholen,
schoon drinkwater, werkgelegenheid, een betere haven en tenslotte tot
aan de ambitie in de moderne tijd om een van de eerste landen ter wereld
te worden met een duurzaam en ecologisch gebalanceerde sociaaleconomisch maatschappijvisie. Juist door die eindeloze moeilijke jaren,
ontwikkelden de Arubanen steeds meer kracht, steeds meer zelfbewustzijn, steeds meer hartstocht voor de Arubaanse «causa». Telkens in
de geschiedenis van Aruba, als zich een gemeenschappelijk doel
voordeed, zetten wij de schouders eronder en gingen we ervoor. Het is
steeds een wisselwerking geweest tussen leiders en volk, volk en leiders,
die elkaar voedden met motivatie, energie en creativiteit, om grote doelen
te ambiëren, uit te dragen en uiteindelijk te bereiken.
Bijna 100 jaar lang heeft Aruba bijna onafgebroken gestreden om zich te
ontworstelen aan politieke en bestuurlijke bevoogding. Dat is bekroond in
1986 met de Status Aparte binnen het Koninkrijk. Die strijd met die
uitkomst is het belangrijkste erfgoed van onze geschiedenis. Het is van
onschatbare waarde voor alle Arubanen en het zou Aruba recht in het hart
raken als op deze bereikte «causa» wordt afgedongen, in welke vorm dan
ook. Tegelijk inspireert dit resultaat ons om nieuwe uitdagingen aan te
gaan en nooit te twijfelen aan onze gemeenschappelijke daadkracht. De
Arubaanse geschiedenis met de voorspoed dat Aruba heeft weten te
bouwen in zijn 35 jarig bestaan als autonoom land, de grote hervormingen die men heeft aangedurfd, de veerkracht die men telkens heeft
getoond na enorme sociaaleconomische tegenslagen, zijn allemaal feiten
die de (vooronder)stelling weerspreken dat Aruba het niet zelf kan. Aruba
heeft juist bewezen het al die jaren praktisch op eigen kracht en steeds in
goede samenwerking met Nederland, te kunnen!

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

27

Nederland heeft ervaring in de Europese Unie met verlies aan draagvlak
vanwege de kloof tussen burgers en EU bestuur, veel regelgeving,
organen en directieven. De Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV)
maakt zich in een advies, getiteld, «De wil van het volk» van 2017, zorgen
over de ontwikkelingen in de EU die een proces laten zien «van
vervreemding van burgers van de instituties waarop de democratie en de
rechtsstaat zijn gestoeld. De bestaande instituties hebben weinig grip op
deze vervreemding die zich al enkele decennia geleidelijk voltrekt». De AIV
onderkent een trend bij de besluitvorming van de keuzes voor de
toekomst van de EU die mogelijkerwijs tot vervreemding heeft geleid: «De
kracht van de politiek-ideologische keuze voor liberalisering van markten
en het reduceren van beschermende structuren was echter zo groot, dat
de politieke mainstream maar heel weinig van die tegengeluiden in zich
opnam». Ook binnen de EU wordt te lichtvaardig geschermd met het
woord consensus: «De politieke gerichtheid op consensus is op zichzelf
niet verkeerd, maar begint als het ware te vroeg in het verloop van de
democratische wilsvorming, namelijk nog voordat de tegenstellingen
herkenbaar en doeltreffend waren gearticuleerd». Vergelijk het met de
COHO-wetgeving! De AIV beklemtoont dat overbruggen van tegenstellingen iets anders is dan het negeren ervan. «Oog hebben voor tegenbewegingen en daarop aansluitende antwoorden vormt een integraal
bestanddeel van een volwaardige en volwassen democratische rechtsstaat. De gesignaleerde vervreemding wijst op een ernstig gebrek aan
responsiviteit van de betreffende structuren». Het lijkt wel een nieuwere
versie van de rede van Koningin Wilhelmina. De argumenten zijn in
Nederland dus heel wel bekend! Sterker nog. Ook de Raad van State heeft
zijn bezwaren tegen de COHO laten horen. Maar ook zijn stem lijkt de trein
niet te stoppen.
Sinds de jaren 40 en 50 van de vorige eeuw staan er op de agenda niet
zulke fundamentele wijzigingen binnen de constitutionele verhoudingen
en de grondvesten van het Koninkrijk als in de voorstellen die nu aan de
orde zijn. Het gaat in de voorstellen voor de COHO, de Landspakketten en
de Raft, om ingrijpende wijzigingen in de verdeling van bevoegdheden en
in de bestuurlijke structuur zoals die nu gelden op basis van het Statuut.
Indertijd konden fundamentele wijzigingen, zoals neergelegd in het
Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden en de Eilanden Regeling
Nederlandse Antillen, worden bereikt door uitgebreid en breed integraal
overleg, gevolgd door diverse Ronde Tafel Conferenties met brede
participatie en vertegenwoordiging van de volken van alle delen van het
Koninkrijk. Ook aan de Status Aparte van Aruba in 1986 en de hervorming
in 2010 van het Land Nederlandse Antillen naar de landen Curaçao en
Sint-Maarten en de bijzondere gemeenten Bonaire, Sint-Eustatius en
Saba, zijn langdurige overlegjaren en Ronde Tafel Conferenties aan
voorafgegaan.
Namens de fractie van de AVP dringen wij daarom met urgentie aan om
de huidige besprekingen uit de achterkamer te halen, waar bovendien een
onevenwichtige machtsbalans heerst en deze in het openbaar te doen
plaatsvinden. Fundamentele besprekingen over de toekomst van ons
Koninkrijk verdienen de aandacht en betrokkenheid van al onze gemeenschappen. Waarom zou, wat in en zo kort na de Tweede Wereldoorlog als
wezenlijk werd beoordeeld er nu niet meer toe doen? Wij zijn er van
overtuigd dat massale participatie aan openbare debatten vereende
krachten losmaakt en de cohesie van het Koninkrijk een geweldige impuls
kan geven. In het belang van een duurzame en daadwerkelijk vrij tot stand
gekomen consensus is een open en brede maatschappelijke discussie,
met ter afsluiting een Ronde Tafel Conferentie, bij uitstek het forum om
deze noodzakelijke randvoorwaarden te waarborgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

28

Het is daarom dat de fractie van de AVP, geïnspireerd door de woorden
van Koningin Wilhelmina, overtuigd van de noodzaak voor een ware
ontmoeting en dialoog, bij de Koninkrijksregering en de Nederlandse
volksvertegenwoordiging, met de grootst mogelijke klem aandringen om
de lopende besprekingen om te zetten in een breder overleg en tegelijkertijd te starten met de voorbereidingen voor een ruim opgezette
openbare Ronde Tafel Conferentie over het Koninkrijk, met een brede
vertegenwoordiging uit alle delen van het Koninkrijk, waar alle huidige
problemen kunnen worden geagendeerd en besproken.
Het Koninkrijk en al zijn delen staan voor grote uitdagingen. Daarom
moeten wij samen en apart sterker uit dit proces komen, steunend op
eigen kracht en steeds met de wil en de bereidheid om elkander bij te
staan. Zo kunnen wij vanuit dit grote bezinningsmoment werkelijk samen
een goede toekomst tegemoet gaan.
In het tweede deel van deze nota gaan we in op de juridische en staatkundige aspecten en consequenties van de gedane voorstellen. Maar het
is onze overtuiging dat de eerste toets, die van het ontbreken van een
ware dialoog over deze fundamentele wijzigingen al voldoende reden is
om de Rijkswetten in te trekken en beslissingen over de toekomst van het
Koninkrijk toe te vertrouwen aan een proces waarbij de democratische
vertegenwoordiging van alle delen van het Koninkrijk tot hun recht
komen.
Met betrekking tot de strekking en inhoud van de Rijkswetten maakt de
AVP-fractie de volgende opmerkingen:
III Het Caribisch Orgaan voor Hervorming en Ontwikkeling
(COHO)
1.1 De Statutaire rechtsorde en de instrumentele functie van dialoog
Binnenkort behandelt de Tweede Kamer het Rijkswetsvoorstel COHO. De
behandeling van wetgeving van het Koninkrijk, zoals dit voorstel, verschilt
van gewone Nederlandse wetgeving door de intensieve participatie van
Caribische organen: de respectievelijke regeringen, gevolmachtigde
Ministers, parlementen, bijzonder gedelegeerden van de parlementen van
Aruba, Curaçao en Sint Maarten nemen alle deel aan dit wetgevingsproces. Zo krijgen de Staten van Aruba het recht om zich uit te spreken
over het Rijkswetsvoorstel COHO voor de behandeling in de Tweede
Kamer (art. 16 Statuut). Daarna krijgen de Gevolmachtigde Ministers en
de bijzonder gedelegeerden van de parlementen van Aruba, Curaçao en
Sint Maarten de gelegenheid om de Kamer informatie te verstrekken
tijdens de behandeling in de Tweede Kamer (art. 17 Statuut). Vervolgens
worden de Gevolmachtigde Ministers en bijzonder gedelegeerden van de
Caribische parlementen vóór de eindstemming in de gelegenheid gesteld
zich omtrent dit voorstel uit te spreken: voor of tegen. Wanneer zij zich
tegen het voorstel verklaren, hebben zij bovendien het recht de Kamer te
verzoeken de stemming tot de volgende vergadering aan te houden.
Daarbij rust op de Kamer de plicht om de behandeling te schorsen en
nader overleg omtrent het voorstel te laten plaatsvinden in de raad van
Ministers, tenzij drie vijfden van het aantal der uitgebrachte stemmen zich
voor het voorstel verklaren (art. 18 Statuut). Desondanks is er sprake van
een «democratische deficiet» (Zie rapport: «Kiezen voor het Koninkrijk.
Democratische legitimiteit van besluitvorming en controle op koninkrijksniveau» 11 november 2009)
Deze vormgeving van de rijkswetprocedure berust op afspraken die na de
Tweede Wereldoorlog zijn gemaakt tussen Nederland, Suriname en de
Nederlandse Antillen na lang overleg in rondetafelconferenties en binnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

29

andere fora. De rijkswetprocedure die samen is overeengekomen, ademt
slecht één gedachte: er is een intensieve dialoog nodig om te waarborgen
dat de Caribische Landen van het Koninkrijk alleen gebonden worden aan
een rijkswet, indien zij daadwerkelijk het daarmee eens zijn. Dat de vrije
wil van de Landen volgens het Statuut bijzondere bescherming verdient,
komt ook tot uitdrukking in de procedure voor de behandeling van een
ontwerprijkswet in de raad van Ministers van het Koninkrijk: als een
rijkswet bedoeld is om voor Aruba, Curaçao en Sint Maarten te gelden,
moeten de Gevolmachtigde Ministers van Aruba, Curaçao en Sint
Maarten kunnen deelnemen aan zowel de vergaderingen van de raad van
Ministers als aan de vergaderingen van eventuele commissies uit de raad
die daarover gaan (art. 10 Statuut). Wanneer de Caribische Landen tegen
een bepaalde rijkswet zijn, biedt het Statuut een extra waarborg in
artikel 12 lid 1 waarin uitdrukkelijk wordt bepaald dat een Caribisch Land
niet tegen zijn wil in gebonden kan worden aan een rijkswet. Aldus legt
het Statuut een verbod aan de raad van Ministers op om een rijkswetsprocedure voort te zetten die indruist tegen de wil van de Landen. Het Statuut
geeft daarbij als enige uitzondering dat de verbondenheid van het Land in
het Koninkrijk op het spel staat (art. 12 lid 1 Statuut). Het betreft dus de
hoogst uitzonderlijke situatie die erop neerkomt dat een Land moet kiezen
tussen blijven in het Koninkrijk of heengaan. Om te voorkomen dat de
raad van Ministers de wil van de Caribische Landen negeert en een
Nederlandse politieke wil doordrukt, geeft het Statuut de Gevolmachtigde
Ministers de bevoegdheid om meer dialoog uit te lokken in de vorm van
een petit comité bestaande uit de Minister-President, twee Ministers, de
Gevolmachtigde Minister en een door de Caribische regering aan te
wijzen Minister of bijzonder gemachtigde (zie art. 12 leden 2–5 Statuut).
1.2 Realiteitszin van de Nederlandse, Surinaamse en Antilliaanse
opstellers van het Statuut
Uit het feit dat het Statuut dialoog kiest als instrument om te voorkomen
dat de Rijksregering haar wil doordrukt tegen de wensen van de
Caribische Landen, spreekt realiteitszin. Immers, het is menselijk om,
wanneer iets fout gaat, maatregelen te willen nemen en correctief te
willen optreden. In deze neiging tot handelen schuilen naar onze mening
twee grote gevaren.
Op de eerste plaats schuilt er het gevaar van een blikvernauwing. De
Rijksregering rechtvaardigt de instelling van het COHO in de Memorie van
Toelichting met een waslijst aan problemen, beginnend bij de schuldquote. Echter, zelfs indien de schuldquote van de Caribische Landen nul
zou zijn geweest, dan nog zouden zij, vanwege hun inherent insulair
karakter, zwaar getroffen zijn door de Covid-crisis en dan nog zou
liquiditeitssteun onontbeerlijk zijn geweest voor de volken van deze
Landen. Wanneer we in Aruba naar de waslijst van problemen die de
Rijksregering opsomt, kijken, herkennen we ons bovendien niet in het
plaatje dat de rijksregering lijkt te schetsen van gemeenschappen die zich
begeven op het pad van een failed state. Aruba kent sinds de autonome
status in 1986 niet enkel problemen. Integendeel. Aruba is in de regio een
zeer begeerde toeristische bestemming en als toeristische economie dan
ook zeer competitief. Als we kijken naar het Bruto Binnenlands Product
presteren we hoog in de regio. Als we kijken naar de gezondheidszorg en
het sociaal vangnet dat is ontwikkeld, blijkt het welzijn in Aruba hoog te
liggen in vergelijking met de regio. De feiten en de geschiedenis leren dat
hoewel Aruba kwetsbaar is, Aruba tegelijkertijd zeer veerkrachtig kan zijn.
Uiteraard betekent dit niet dat we niet voor grote uitdagingen blijven
staan en dat er nog veel werk aan de winkel is. Uiteraard hebben wij
hierbij hulp in de vorm van samenwerking nodig en inbedding in een
ruimer institutioneel netwerk, maar dan wel op een manier die recht doet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

30

aan de waardigheid van de Caribische volken en de constitutionele
afspraken binnen het Koninkrijk.
Op de tweede plaats schuilt in de neiging tot handelen het gevaar dat het
democratisch beginsel dat ieder volk de eerst verantwoordelijke is voor
een bezinning op zijn eigen sociale, culturele en economische toekomst,
met de voeten wordt getreden. Het beleid uitvoeren dat uit deze bezinning
voortvloeit, is logischerwijs dan ook eerst en vooral de verantwoordelijkheid van dat volk. Dat is in het Koninkrijk niet anders. Volgens de Wet
beëdiging en inhuldiging van de Koning zweert de Koning aan de
volkeren van het Koninkrijk dat hij het Statuut voor het Koninkrijk en de
Grondwet steeds zal onderhouden en handhaven. De preambule op het
Statuut vermeldt ook de vrije wil van deze volkeren uitdrukkelijk als de
grondslag waarop het Statuut zelf berust. Voor wijzingen in dit Statuut is
de uitdrukkelijke instemming van de Caribische Landen vereist (art. 55
Statuut). In deze geest van recht doen aan de autonomie van de volkeren
van het Koninkrijk zijn de bevoegdheden van het Koninkrijk in het Statuut
limitatief opgesomd en onderworpen aan procedures die zware nadruk
leggen op dialoog als garantie dat de wil van de Caribische volkeren tot
zijn recht komt in de rechtsorde van het Koninkrijk.
1.3 Opzet van deze Nota
Tegen deze achtergrond legt de fractie-AVP deze nota aan u voor. De
bewoordingen zijn soms scherp, maar geven blijk van onze overtuiging
dat een dialoog open en eerlijk gevoerd moet worden. Het drukt ook de
overtuiging uit dat wij – zoals vanouds – blijven geloven in het Koninkrijk
en dat, op grondslag van wederzijds respect voor ieders vrije wil, we
samen sterker staan.
Hieronder zal eerst worden ingegaan op de aanleiding die de rijksregering
meent te hebben voor het invoeren van de COHO-regeling (§2). De
voortvarendheid waarmee de COHO-regeling aan de Caribische Landen is
voorgesteld, duidt erop dat Nederland c.q. het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, al langer bezig was met de ontwikkeling van eigen oplossingen, vanuit een eigen zienswijze, voor
(vermeende) problemen in de Cariben. Dat is om meerdere redenen
spijtig. Vooral omdat de rijksregering de Covid-pandemie heeft aangegrepen om deze in Nederland ontwikkelde oplossingen als voorwaarde
voor liquiditeitssteun te presenteren. Het is belangrijk om onder ogen te
zien dat zowel deze handelwijze als de gehele COHO-regeling zelf, een
enorme tax legt op de Caribische democratieën. Hierop zal in §3 en §4
nader worden ingegaan. Tot slot wordt ingegaan op de vraag hoe we
– naar de mening van de AVP-fractie – verder moeten (§5).
2 Aanleiding voor het COHO
De snelle verspreiding van Covid-19 over de gehele wereld leidde op
11 maart 2020 tot de verklaring van de Wereldgezondheidsorganisatie
(WHO) dat er sprake was van een pandemie. Om de uitbraak van het
coronavirus te bedwingen zijn een groot aantal overheden overgegaan tot
ingrijpende maatregelen, waaronder lockdowns, waardoor zowel het
internationaal als het nationaal maatschappelijk verkeer bijna tot algehele
stilstand is gekomen en diepgaand werd ontwricht. De aldus ontstane
crisis heeft een impact gehad op praktisch elk aspect van de samenleving
voor vrijwel elke staat in de wereld. Vooral de horeca en de toeristische
sector hebben het overal zwaar te verduren gekregen door deze crisis.
Small Island Developing States (SIDS) die zich door hun geografische
eigenaardigheden en hun beperkte bevolkingsomvang in een structurele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

31

kwetsbare positie bevinden, zijn bijzonder zwaar getroffen door de crisis.
Zij zagen zich geconfronteerd met een onverwachte en diepe neergang in
de reis- en toerismesector, hetgeen zware gevolgen had voor hun
financiën. Aangezien SIDS beschikken over fragiele economieën die sterk
afhankelijk zijn van externe markten, zijn zij bijzonder kwetsbaar voor
exogene schokken en zijn schokken van de omvang van de Covid-crisis
voor hen haast onmogelijk om alleen op te vangen. Het is dan ook niet te
verwonderen dat toen Aruba, Curaçao en Sint Maarten als SIDS hun
toerisme zagen wegvallen, daarmee de belangrijkste bron van hun
(overheids)inkomen zagen wegvallen. Logischerwijs hadden ook zij
onmiddellijke steun nodig om de economie en de maatschappij draaiende
te houden.
Aruba is dankbaar voor de snelle reactie en de medische en financiële
hulp die Nederland heeft geboden! De rijksregering heeft deze omstandigheden echter aangegrepen om Aruba, Curaçao en Sint Maarten een
schuldgevoel aan te praten, alsof er geen sprake was van overmacht,
maar van een situatie waarbij de Caribische Landen op een onverantwoorde wijze hun economie hadden ingericht en daarom zelf de verantwoordelijkheid dienden te dragen voor de schokken van de Covid-crisis op
hun economieën. De Memorie van Toelichting op het COHO stelt immers
dat «de landen in de afgelopen decennia onvoldoende een weerbare
economie hebben weten te realiseren» en dat hun economieën tussen
2010 en 2019 nauwelijks groeide.
Deze stelling is evident misleidend en onjuist. Curaçao en Sint Maarten
bestaan immers amper één decennium als autonome Landen in het
Koninkrijk. Wanneer we deze stelling loslaten op Aruba, zien we dat deze
stelling voorbijgaat aan het feit dat Aruba – overigens zonder enige
Nederlandse liquiditeitshulp en ondanks Aruba’s kleine omvang, insulair
karakter, semi-woestijnklimaat en beperkte economische mogelijkheden
-)8 zijn eigen broek heeft weten op te houden toen de olieraffinaderij in
1985, op de vooravond van de Status Aparte, de deuren sloot. Aruba, die
tot dan toe een industrieel georiënteerde olie-economie had, werd
geconfronteerd met (a) een daling van ongeveer 50% van de instroom van
deviezen, (b) een daling van ongeveer 40% in belastinginkomsten en (c)
een plotselinge werkeloosheid van meer dan 30% van de Arubaanse
beroepsbevolking. Aruba wist op eigen initiatief en op eigen kracht in te
zetten op de toeristische sector en binnen de kortste tijd was een
belangrijk deel van de bevolking omgeschoold en klaar om te werken in
de nieuwe hotels, restaurants, winkelcentra en andere commerciële
activiteiten binnen de toeristische sector. Uiteindelijk heeft dit eigen
economisch beleid niet enkel gezorgd voor het opvangen van de klap die
Aruba met de sluiting van de olieraffinaderij in 1985 had geleden, maar
bovendien voor groei en ontwikkeling. De stelling dat de Arubaanse
economie in de periode 2010–2019 niet zou zijn geroeid is ook onjuist. In
de financiële wereldcrisis van 2008–2011 zonk de Arubaanse economie
naar het dieptepunt van -11%. In amper drie jaar tijd wist Aruba zich te
herstellen naar een economische groei van +3%. Dit bewijst de veerkracht
van de Arubaanse gemeenschap. Tegen deze achtergrond is het des te
spijtiger dat de rijksregering geen rekenschap lijkt te geven van het
insulair karakter van deze jonge landen, met kleine economieën, noch
erkenning toont voor de verdiensten van deze structureel kwetsbare
economieën.
3 De handelwijze van de rijksregering doet afbreuk aan
vertrouwen
De rijksregering had vanaf het begin van de crisis al een plan klaarliggen
om een Nederlandse entiteit met vergaande bevoegdheden ten aanzien

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

32

van de Caribische Landen in te stellen. Bovendien heeft de rijksregering
– zoals op pagina 13 van de MvT wordt bevestigd – de instelling van deze
entiteit in een «consensus»-rijkswet als voorwaarde gesteld voor de
verstrekking van liquiditeitssteun aan de Landen. Het feit dat de voorliggende COHO-regeling vanaf het begin geen product was van dialoog,
blijkt verder uit het gebrek aan sociaal-culturele sensitiviteit bij het kiezen
van de benaming voor de in te stellen entiteit. Eerst is er gekozen voor
een benaming die werd afgekort met «CHE», hetgeen in het Papiaments
«bah, vies» betekent, om vervolgens te kiezen voor de benaming
«COHO», hetgeen in het Papiaments «kreupel, mank» betekent. Dit gebrek
aan sensitiviteit laat zich ook gevoelen daar waar de rijksregering van de
Caribische Landen eist dat ingrijpende hervormingen die vrijwel alle
beleidsterreinen (die tot de Landsaangelegenheden behoren) bestrijken
niet een product zullen zijn van interne democratische processen, maar
van onderhandelingen van de Nederlandse regering met de Caribische
regeringen, waarbij de Caribische parlementen praktisch buiten spel
worden gezet.
Het een en ander wordt verergerd door het feit dat de rijksregering met
deze aanpak zich opstelt als «deskundig» op het gebied van de realisatie
van het welzijn van bevolkingen van insulaire gemeenschappen, terwijl
het bestuurlijk handelen van de rijksoverheid ten aanzien van de
Caribische gemeenschappen niet altijd blijk geeft van een daadwerkelijke
bezorgdheid om het welzijn van de Caribische volkeren. Immers, sinds
Bonaire deel uitmaakt van het Nederlands staatsbestel is de armoede
onder de lokale bevolking gegroeid alsook de sociale stratificatie van de
bevolking en is de rijksoverheid nog steeds niet de belofte nagekomen
aan de BES-eilanden om het sociaal welzijn van de bevolking aldaar op
hetzelfde niveau te brengen als dat van Nederland. BZK waant zich hoeder
van de democratie en stelt dat het de kernwaarde van de democratie
borgt, maar ten aanzien van Sint Eustatius vond de rijksoverheid het
kennelijk een goed idee om de lokale democratie volledig uit te schakelen.
Ondertussen vindt de rijksregering het sinds jaar en dag beter dat
mensenrechtelijke verdragen pas voor de Caribische Landen geratificeerd
worden als reeds de nodige implementaties hebben plaatsgevonden,
terwijl effectieve ondersteuning voor de versnelling van het ratificatieklaar-maken van de Landelijke wet- en regelgeving lang op zich laat
wachten of in het geheel uitblijft. Het is op zijn minst opmerkelijk dat een
rijksregering die «duidelijk voor mensen» is, een programma in het leven
moet roepen genaamd «Dialoog en ethiek» omdat de gesprekscultuur
binnen de rijksoverheid onvoldoende open is. Een mooi voorbeeld van de
gebrekkige gesprekscultuur binnen de rijksoverheid en de afwezigheid
van de wil om te luisteren naar mensen en respect te tonen voor hun
culturele identiteit betreft de wijze waarop de strijd is verlopen om de
erkenning van het Papiamento als minderheidstaal die al sinds 1998 wordt
gevoerd en nog steeds niet ten einde is. Op dit vlak spreekt het zesde
Report of the Committee of Experts presented to the Committee of
Ministers of the Council of Europe van 5 november 2019, pagina 7,
boekdelen:
«In its fifth evaluation report, the Committee of Experts asked the
authorities of the Netherlands to clarify if Papiamentu should be covered
by Part II of the Charter, in accordance with Article 2.1 of the Charter.
During the present monitoring cycle, the State Party has underlined that,
pursuant to its instrument of acceptance, the Kingdom of the Netherlands
accepts the Charter for the Kingdom in Europe. As the island of Bonaire is
not part of the Kingdom in Europe, the Charter does not apply to the
island. However, during its on-the-spot visit, the Committee of Experts
was informed that Papiamentu has a traditional presence in the Netherlands as it has been spoken since the 18th century in the Continental

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

33

European part of the Kingdom of the Netherlands. Thus, the Committee of
Experts encourages the authorities of the Netherlands to clarify the
traditional presence of Papiamentu in the European part of the Netherlands in the next monitoring round.»
Nu, met de aanstaande invoering van COHO, wil de rijksregering de
Landen doen geloven dat hun democratie intact blijft en hun autonomie
maar in beperkte mate ingeperkt wordt door het voorliggende voorstel.
Volgens de Memorie van Toelichting houdt de vormgeving van het COHO
rekening met de dimensie van de democratische rechtsstaat (zie p. 13),
omdat deze dimensie belangrijk is vanwege de uitgangspunten van het
Statuut. De gevolgen van het COHO voor de autonomie van de Landen
zouden zich daarom ook op aanvaardbare wijze moeten verhouden tot de
overheidsorganen van de Landen en hun constitutionele recht. Daarnaast
stelt de Memorie van Toelichting dat ook vanuit ontwikkelingsperspectief
het de voorkeur verdient dat Aruba, Curaçao en Sint Maarten zelf de regie
voeren over de hervormingen, omdat voor het welslagen ervan het
essentieel is dat de landen zich eigenaar kunnen tonen van deze hervormingen. Om te benadrukken dat het COHO niet aan de democratieën van
de Landen gaat tornen, stelt de Memorie van Toelichting op de eerste
pagina dat het COHO geen wetgevende of bestuurlijke bevoegdheden van
de regeringen, Ministers en de Staten van de Landen zal overnemen en
verwijst hierbij naar artikel 4 lid 2 van het voorstel. De boodschap is dat
naast het ondersteunen van hervormingen, het COHO enkel consequenties zal kunnen verbinden aan het niet of niet voldoende naleven van
de Landen van de verplichtingen die voortvloeien uit het voorstel,
waardoor het COHO – zo wordt door de rijksregering gesteld – geheel in
de sfeer van ondersteuning en toezicht zal blijven.
4 De daadwerkelijke impact van de COHO-regeling op de
Caribische democratieën
Echter, voor een beoordeling van de impact van het voorstel op de
democratie van Aruba, Curaçao en Sint Maarten is meer nodig dan vage
verwijzingen naar het staatkundig perspectief of naar de bevoegdheden
die wel of niet worden toegekend aan het COHO.
Op de eerste plaats moet er rekenschap van worden gegeven dat in een
democratie het de samenleving is die richting geeft althans behoort te
geven aan het overheidsbeleid. Het maatschappelijk debat dient aldus
leidend te zijn voor de politieke agendavorming en er zal vertrouwen zijn
in de democratie als de politiek een instrument is en blijft ter verbetering
van de samenleving. Op de tweede plaats is slechts een analyse van de
bevoegdheden van een entiteit onvoldoende om een beeld te krijgen van
de impact van een regeling op de democratie en autonomie. Om zicht te
krijgen op de kwestie of een regeling de invloed van burgers en lokale
belangenorganisaties versterkt of uitholt, is het noodzakelijk om de
regeling te beoordelen aan de hand van de taken die de regeling toekent
aan de verschillende organen en entiteiten en hoe de taakverdeling en de
verhoudingen zijn die de regeling schept tussen deze organen en
entiteiten. Tot slot mag ook de oriëntatie en de onderlinge dynamiek die
de regeling met zich brengt, niet uit het oog worden verloren.
4.1 De Statutaire rechtsorde
De huidige autonomie van de Landen vindt haar grondslag in het Statuut
voor het Koninkrijk en is gebaseerd op gezamenlijke overtuigingen van
enerzijds Nederland en anderzijds de Caribische Landen van het
Koninkrijk. Uitgangspunt van het Statuut is vrijwilligheid en juridische
gelijkheid, zoals onder meer tot uitdrukking komt in de preambule en in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

34

artikelen 6 lid 1, 36 en 41 lid 1 van het Statuut. Daarmee leeft ook binnen
het Koninkrijk de internationaalrechtelijke overtuiging dat voormalige
koloniale volkeren ongeacht hun omvang aanspraak maken op het
zelfbeschikkingsrecht en de Europese overtuiging dat Landen en
Gebieden Overzee zelf hun economische, sociale en culturele ambities
bepalen. Deze aanspraken zijn geen doel op zich. Zij zijn er om handen en
voeten te geven aan een daadwerkelijk democratisch systeem, zoals Hare
Majesteit Koningin Wilhelmina krachtig in haar befaamde radiorede van
7 december 1942 heeft uitgedrukt: «Ik weet, dat geen politieke eenheid en
verbondenheid op den duur kunnen blijven bestaan, die niet gedragen
worden door de vrijwillige aanvaarding en de trouw van de overgrote
meerderheid der burgerij.»
In deze rede heeft Koningin Wilhelmina bovendien een ingrijpende
hervorming van het Koninkrijk na de oorlog in het vooruitzicht gesteld,
waarbij zou worden afgerekend met het tot dan geldende koloniale
regime. Na de hervorming zou er geen plaats meer zijn voor autocratisch
bestuur in de overzeese gebiedsdelen. Na de oorlog is hier werk van
gemaakt en zijn deze uitgangspunten op basis van een intense dialoog
tussen Nederland, Suriname en de Nederlandse Antillen verwezenlijkt in
het Statuut. De autonomie en daarmee de democratie van de Caribische
Landen zou gewaarborgd worden door Koninkrijksaangelegenheden
(1) zo goed mogelijk af te bakenen, waardoor de huishoudingen van de
Landen gesloten zijn en het Koninkrijk uitdrukkelijk geen discretionaire
vrijheid heeft om Landsaangelegenheden naar zich toe te trekken, (2) door
interventies in de Caribische Landen op basis van Koninkrijksaangelegenheden een uitdrukkelijk subsidiair karakter te geven die bovendien als
ultimum remedium moeten worden beschouwd en (3) door zoveel
mogelijk dialoog met de overzeese gebiedsdelen in te bouwen bij de
verzorging van de Koninkrijksaangelegenheden door de rijksregering en
de wetgever van het Koninkrijk. In deze opzet hebben de rijksregering en
de Staten-Generaal invloed op de zogenaamde Landsaangelegenheden
door middel van dialoog en «hulp en bijstand», zonder dat daarbij afbreuk
wordt gedaan de beoordelingsvrijheid van de volken overzee om zelf hun
economische, sociale en culturele ambities te bepalen en op basis
daarvan eigen wet- en regelgeving te verzorgen.
4.2 COHO ondergraaft de Statutaire rechtsorde
In de onderhavige regeling vindt er ten opzichte van het Statuut een totaal
nieuwe oriëntering van taken en verantwoordelijkheden plaats. Het
voorstel geeft een niet-limitatieve opsomming van een breed scala aan
beleidsterreinen waarover de (regeringen van de) Landen afspraken
maken met de rijksoverheid die vastgelegd worden in zogenaamde
Landspakketten. Hierdoor valt de gehele autonome sfeer van de Landen
(de Landsaangelegenheden) onder de reikwijdte van de Landspakketten
met als gevolg dat de gesloten huishoudingen van de Landen door de
onderhavige regeling worden omgezet in open huishoudingen. Daar komt
bij dat de respectievelijke Ministeries van algemene zaken van de Landen
samen met het COHO afspraken maken over de concretisering van de
Landspakketten in een uitvoeringsagenda. Hetgeen onder de werking van
het Statuut onder de eigen huishouding valt en autonoom moet worden
verzorgd, wordt onder de onderhavige regeling aldus feitelijk
medebewind. Echter, de onderhavige regeling gaat nog een stap verder
door de resterende beoordelingsvrijheid van Caribische overheidsorganen
te onderwerpen aan negatief preventief toezicht van het COHO: verdere
plannen van aanpak die op Landsniveau worden ontwikkeld, worden
immers onderworpen aan de goedkeuring van het COHO. Aldus blijken de
Landspakketten, uitvoeringsagenda’s en plannen van aanpak een
instrumentele functie te vervullen bij het omzeilen van de bevoegdheids-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

35

verdeling die het Statuut schept en de waarborgen die het Statuut creëert
voor de gesloten huishoudingen van de Caribische Landen.
De instrumenten van Landspakketten en uitvoeringsagenda’s zijn op
grond van de voorgestelde regeling bovendien producten van onderhandelingen op bestuursniveau: de Landspakketten zijn product van
onderhandelingen op regeringsniveau en de uitvoeringsagenda’s zijn
product van Ministers van algemene zaken met het COHO. Daarnaast mag
hierbij niet worden vergeten dat deze regeling niet in een vacuüm zal
gelden, waardoor de Caribische overheden zich ook moeten oriënteren op
de zienswijzen van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de Staatssecretaris van Koninkrijksrelaties en het C(A)ft. Het gevolg
hiervan is een versterking van het bestuur in de Caribische Landen ten
nadele van de Caribische volksvertegenwoordigingen. Deze interne
machtsverschuiving in de Landen staat in nauw verband met hetgeen de
Memorie van Toelichting uitdrukkelijk stelt dat Nederland in meer
algemene zin de drijvende kracht achter het COHO is (p. 13). Er valt dus te
verwachten dat intern beleid van de Landen steeds meer een weerspiegeling zullen vormen van prioriteiten en zienswijzen van de rijksoverheid,
hetgeen ten koste gaat van de democratie. Immers, de Caribische
parlementen zullen steeds vaker voor voldongen feiten worden geplaatst,
onder druk worden gezet om in te stemmen met Haagse zienswijzen,
terwijl de Caribische parlementen elke bevoegdheid ontberen om
daadwerkelijk invloed uit te oefenen op respectievelijk de regering van het
Koninkrijk, de Minister en de Staatssecretaris, het COHO en het C(A)ft. Zij
ontberen iedere parlementaire controlebevoegdheid om deze entiteiten
ter verantwoording te roepen. Het is onbegrijpelijk dat de opstellers van
het ontwerp op geen enkele wijze rekenschap geven van het feit dat het
ontwerp ervoor zorgt dat grote groepen onder de Caribische bevolkingen
zich niet vertegenwoordigd zullen voelen noch zichzelf zullen herkennen
in wetgeving en bestuur die uitvoering geeft aan ideeën van personen die
in veel gevallen geen enkele voeling hebben met de reële belevenis van
de doorsnee Caribische burger. Het feit dat de onderhavige regeling de
invloed van burgers en lokale belangenorganisaties uitholt, brengt de
democratische legitimatie van de Caribische overheden in groot gevaar.
5 Hoe nu verder?
Thans is het aan de Tweede Kamer om zich te buigen over het Rijkswetsvoorstel COHO. Daarbij rust de belangrijke verantwoordelijkheid op de
Tweede Kamer om te waken dat er geen rijkswet wordt vastgesteld die
indruist tegen de wil van de Landen. Die wil is duidelijk afwezig bij de
AVP-fractie die een derde van de zetels in de Staten van Aruba vertegenwoordigt. Bijna het gehele parlement van Aruba is tegen dit voorstel. De
Tweede Kamer zal zich ook moeten buigen over de vraag of het
niet-binden van Aruba aan dit voorstel de verbondenheid van Aruba in het
Koninkrijk op het spel zet. Ook het antwoord op deze vraag is duidelijk: dit
voorstel is niet essentieel voor het behoud van gezonde Koninkrijksbanden. Integendeel, dit voorstel doet afbreuk aan gezonde Koninkrijksverhoudingen.
Hierbij dient nog opgemerkt te worden dat nu de Koninkrijksbanden
rusten op de vrijwillige aanvaarding en de trouw van de volkeren van het
Koninkrijk, deze banden niet vanzelfsprekend zijn noch kunnen zijn. Om
die banden te verstevigen is het noodzakelijk om continu in de verhoudingen tussen Nederland, Aruba, Curaçao en Sint Maarten te blijven
investeren. Vanuit deze overtuiging heeft de AVP zich decennia lang
ingezet voor het blijven in het Koninkrijk en daarmee behoud van de
Koninkrijksbanden, voor verbreding en verdieping van de samenwerking,
voor de vestiging van Nederlandse bedrijven in Aruba, voor nauwere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

36

handelsbetrekkingen tussen de Caribische regio en Nederland en voor een
nauwere EU-regime voor Aruba. Hoewel deze status op meerdere vlakken
beperkingen voor Aruba zal betekenen, doch tegelijkertijd zal – naar onze
stellige mening – de intensievere band met Europa en Nederland
uiteindelijk zowel Aruba als het Koninkrijk en Europa ten goede komen.
Tot slot spreekt de AVP-fractie de hoop uit dat, zoals het Statuut
voorschrijft, nu opnieuw het pad van dialoog wordt gevolgd en dat
Nederland en Aruba daadwerkelijk samen zullen zoeken naar de beste
manier om de uitdagingen waarvoor we staan, het hoofd te bieden met
respect voor de Arubaanse autonomie en op basis van solidariteit en
subsidiariteit. Daarom willen wij van deze gelegenheid gebruikmaken om
een beroep te doen op de Tweede Kamer om de rijksregering te verzoeken
een rijksconferentie bijeen te roepen, waarin vertegenwoordigers van
zowel de regeringen als de Staten van respectievelijk Aruba, Curaçao en
Sint Maarten met die van Nederland aan een ronde tafel zullen samenkomen ten einde interne hervormingen in de Cariben een solide
grondslag te geven en bespreekbaar te maken hoe wij tezamen kunnen en
zullen investeren in de verhoudingen binnen Ons Koninkrijk opdat het
vertrouwen dat met de COHO-voorstellen van de rijksregering geschaad
dreigt te worden, wordt hersteld en er gezorgd zal worden voor een
Koninkrijk dat streeft naar meer rechtszekerheid, meer rechtvaardigheid
en aldus meer rechtsstatelijkheid en meer democratie.
IV Slot
Zowel op basis van haar analyse van het proces dat gevolgd is om te
komen tot de voorgestelde COHO-wetgeving (= Rijkswet Caribisch orgaan
voor hervorming en ontwikkeling, de Landspakketten en de Rijkswet
Aruba financieel toezicht RAft), als de analyse van de wetsvoorstellen zelf
en van de nu reeds bekende beleidsvoorstellen, komt de AVP-fractie tot de
conclusie dat het wetgevingsproces voor deze voorstellen niet verder
moet worden voortgezet. In de plaats hiervan dient er een proces gestart
te worden van brede maatschappelijke dialoog binnen alle drie de
eilanden dat moet uitmonden in een (reeks) rondetafel conferentie(s) over
de toekomst van de eilanden en de relaties tussen de vier landen van het
Koninkrijk. De AVP-fractie is van mening dat slechts langs deze weg van
authentieke nationale en koninkrijksdialoog wij tot effectieve, door de
bevolkingen gedragen en duurzame hervormingen kunnen komen, die de
toekomst van elk van de landen in positieve zin zullen helpen bepalen.
Onze gezamenlijke toekomst.
Dit verslag geldt als Eindverslag.
Aldus vastgesteld in de Centrale Commissie van de 19de mei 2022.
Rapporteur,
E.G.A. Vrolijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 031 (R2161), nr. 9

37