49

BETERE START
Lange termijn follow-up van opvoedondersteuning
voor (ex-)gedetineerde moeders

Dr. Ankie T.A. Menting1
Prof.dr. Bram Orobio de Castro1, 2
Dr. Beth M. Grandfield1
Prof.dr. Jaap J.A. Denissen1
Prof.dr. Walter C.H.J. Matthys1
1

Universiteit Utrecht, 2 Universiteit van Amsterdam & Centre for Urban Mental Health

Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Justitie en Veiligheid, Directoraat-Generaal
Straffen en Beschermen, Directie Sanctietoepassing en Jeugd.
© 2022, Ontwikkelingspsychologie, Universiteit Utrecht, auteursrecht voorbehouden.

Voorwoord
Voor u ligt de wetenschappelijke rapportage over de langetermijnresultaten van Betere Start, een
opvoedtraining voor (ex-)gedetineerde moeders gedurende de overgang van detentie naar huis.
Deze eindrapportage doet bondig verslag van de feitelijke resultaten van het onderzoek.
Uitgebreidere wetenschappelijke verantwoording zal worden gedaan in internationale
wetenschappelijke publicaties.
Het realiseren van de lange termijn follow-up van Betere Start was niet mogelijk geweest
zonder de tomeloze inzet van vele personen. Op de eerste plaats denken we daarbij natuurlijk aan de
moeders en kinderen, die ons vaak jarenlang in hun levens toelieten en vragenlijsten voor ons
invulden – net als de leerkrachten van de kinderen. Wij willen hen hartelijk danken voor hun
deelname en vertrouwen. Bijzondere dank gaat ook uit naar de onderzoeksmedewerkers die deze
data hebben verzameld (Lieve Winkelaar, Anne Bijlsma en Tara van Keulen) en diegenen die hen
hierbij en bij de verdere verwerking van data geholpen hebben. Door jullie doorzettingsvermogen,
vriendelijke benadering en speurwerk is het gelukt om een substantieel deel van de gezinnen die
oorspronkelijk aan Betere Start meededen (herhaaldelijk) te bezoeken en wederom data bij hen te
verzamelen. Ook willen wij de trainers van Betere Start bedanken: voor de aanvankelijke werving en
interventie bij deze doelgroep, voor het opbouwen van de werkrelatie met deze moeders en
kinderen waar wij op konden voortbouwen, en voor de hulp bij de contacten met oud-deelneemsters
tijdens de lange termijn follow-up. Daarnaast zijn er verschillende (andere) medewerkers van de
Dienst Justitiële Inrichtingen die ons meer indirect geholpen hebben bij het terugvinden van ouddeelneemsters en/of bezoeken binnen de penitentiaire inrichtingen mogelijk hebben gemaakt. Hen
willen wij daarom eveneens bedanken voor de rol die zij gespeeld hebben binnen de lange termijn
follow-up.

Ankie Menting
Bram Orobio de Castro
Beth Grandfield
Jaap Denissen
Walter Matthys

Samenvatting
Kinderen met een gedetineerde ouder lopen een verhoogd risico om ook zelf antisociale
gedragsproblemen te gaan vertonen, waaronder gedragsstoornissen en het plegen van delicten
(Lipsey & Derzon, 1998; Murray, Farrington, et al., 2012). Daarbij lijkt de overdracht van crimineel
gedrag zelfs sterker te zijn van moeder op kind dan van vader op kind, met de sterkste overdracht
van moeder op dochter. Dit kan mogelijk verklaard kan worden door het feit dat moeders vaker de
primaire verzorger van kinderen zijn of dat crimineel gedrag bij moeders als meer deviant beschouwd
kan worden (Besemer et al., 2017). Het verhoogde risico van deze kinderen wordt bovendien ook
deels verklaard door de vele risico’s op verschillende domeinen die deze kinderen – samenhangend
met, maar ook los van de detentie – toch al lopen. In veel van deze gezinnen is er namelijk sprake van
een accumulatie van risicofactoren, zoals financiële moeilijkheden, depressieve symptomen bij
moeders en opvoedingsstress (Dallaire, 2007; Loper & Tuerk, 2006; Menting et al., 2017). Het is deze
opeenstapeling van risicofactoren – in plaats van een enkele specifieke factor – die een ongunstige
ontwikkeling voor deze kinderen voorspelt (Sameroff et al., 1993). Detentie van de moeder kan
daarom vooral gezien worden als een bruikbaar hulpmiddel om de meest kwetsbare kinderen te
identificeren en door interventie een problematische ontwikkeling bij hen te voorkomen (Junger et
al., 2013).
Omdat opvoeding een belangrijke rol speelt in de ontwikkeling van gedragsproblemen en
latere delinquentie (Hoeve et al., 2009; Patterson, 2016) wordt opvoeding gezien als een belangrijk
aangrijpingspunt om de intergenerationele overdracht van delinquentie te stoppen. Hierbij lijkt het
essentieel om vroeg in te grijpen: Trajecten van antisociaal probleemgedrag lijken veelal in de vroege
kindertijd te starten (Broidy et al., 2003; Shaw et al., 2005) en moeilijker te stoppen als het
antisociale gedrag al volledig ontwikkeld is (Goldstein et al., 2012). Juist bij jonge kinderen wordt
ouderinterventie gericht op opvoedingsvaardigheden ook in richtlijnen ten aanzien van
gedragsproblemen aangeraden (de Lange et al., 2019), omdat voor hen dit type interventie het
meest bewezen effectief is (Comer et al., 2013; Kaminski & Claussen, 2017; McCart et al., 2006).
Incredible Years (Matthys, 2019; Webster-Stratton, 2001) is een voorbeeld van zo’n
ouderinterventie, en geldt in Nederland als één van de interventies met de sterkste bewijskracht (zie
https://www.nji.nl/interventies). Het aanbieden van een bewezen effectieve ouderinterventie in de
hoog-risicogroep van (ex-)gedetineerde moeders en hun kinderen lijkt dan ook een logische stap. De
kans op succes van een dergelijke interventie lijkt het grootste in de periode rondom ontslag uit
detentie (J. M. Eddy et al., 2022), wat aansluit bij de gedachte dat een succesvolle terugkeer naar de
maatschappij niet eenvoudig is, en er daarom een dringende behoefte is aan effectieve manieren om
gevangenen voor te bereiden op en te ondersteunen bij een prosociale levensstijl bij het verlaten van
de penitentiaire inrichting en de terugkeer in de maatschappij (Burraston & Eddy, 2017).
Een ouderinterventie die aangeboden wordt in deze periode rondom ontslag uit detentie is
Betere Start (Menting & Orobio de Castro, 2021). Betere Start is een uitwerking van de bewezen
effectieve oudertraining Incredible Years (Matthys, 2019; Menting et al., 2013; Webster-Stratton,
2001), een geprotocolleerde training op basis van video modeling. Betere Start bestaat uit een
groepsgedeelte en een individueel gedeelte. Betere Start is bedoeld voor (ex-)gedetineerde moeders
en hun kinderen, gedurende de overgang van detentie naar een thuisomgeving waarin zij weer de
zorg voor hun jonge kinderen (2-10 jaar) gaan dragen. De interventie is gericht op het voorkomen
van recidive/delictgedrag door (ex-)gedetineerde moeders en op het voorkomen van latere
gedragsproblemen (waaronder criminaliteit), maar ook problemen in de verdere ontwikkeling bij hun

kinderen, door de criminogene en beschermende factoren die hieraan bij moeder en kind ten
grondslag liggen te beïnvloeden (Menting & Orobio de Castro, 2021).
De haalbaarheid en effectiviteit van Betere Start werden vanaf 2007 binnen een randomized
controlled trial (RCT) onderzocht en beschreven in een eindrapport (Menting et al., 2012) en
wetenschappelijke publicaties (Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014; Menting
et al., 2015). In het gerandomiseerde effectonderzoek bleek Betere Start direct na interventie effect
te hebben op de opvoedvaardigheden van moeders en op het gedrag van hun kinderen (Menting et
al., 2012; Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014). Intention-to-treat resultaten
bij acht maanden follow-up (Alsem et al., 2021) lieten vervolgens zien dat Betere Start blijvende
effecten (tot op dat moment acht maanden na interventie) heeft op inconsistente discipline door
moeders, maar dat het moeilijker lijkt om de effecten op het kindgedrag te behouden.
Betere Start wordt momenteel structureel landelijk uitgevoerd via de penitentiaire
inrichtingen voor vrouwen van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), Ministerie van Justitie en
Veiligheid. Screening, werving, interventie, kwaliteitsmonitoring en effectonderzoek worden
uitgevoerd volgens de gedetailleerde protocollen in de programma-, opleidings-, managements- en
evaluatiehandleiding (Orobio de Castro et al., 2013d, 2013c, 2013b, 2013a), onder supervisie van de
Universiteit Utrecht en supervisor vanuit Incredible Years. Resultaten van onderzoek na
implementatie (Menting & Orobio de Castro, 2022) laten zien dat het mogelijk is om Betere Start in
de dagelijkse praktijk uit te voeren. Op basis van de beschrijving en onderbouwing van de interventie
heeft de deelcommissie Justitiële Interventies van de onafhankelijke Erkenningscommissie
Interventies Betere Start zowel in 2016 als in 2021 beoordeeld als “effectief volgens goede
aanwijzingen” (www.nji.nl/interventies). De interventie behoort daarmee tot de justitiële
interventies met de sterkste erkenning in Nederland.
Gezien de positieve resultaten van Betere Start direct na interventie is het interessant om te
onderzoeken of ook op de lange termijn positieve effecten zichtbaar blijven, en of deze zich op
termijn zelfs vertalen in het voorkomen van recidive door moeders en het voorkomen van overdracht
van crimineel gedrag van moeders op hun kinderen. Om deze vraag over lange termijn effecten te
kunnen beantwoorden is prospectief longitudinaal effectonderzoek met een zeer lange follow-up
nodig bij een kwetsbare en veelal moeilijk langdurig te volgen doelgroep. Dergelijk onderzoek is in
Nederland nog nooit, en internationaal zelden uitgevoerd.
Het doel van de huidige lange termijn follow-up was de effecten van de preventieve
interventie Betere Start vast te stellen tot maximaal 10 jaar na interventie (na daadwerkelijk de
interventie Betere Start ontvangen te hebben of bij deelname in een controlegroep). Voor de
oorspronkelijk 2- tot 10-jarige kinderen betekent dit dus dat wij hen tot in de adolescentie of jongvolwassenheid probeerden te volgen. Specifieke interesse ging uit naar criminele gedragspatronen
van moeders en kinderen. Daarnaast waren we geïnteresseerd in de effecten op lange termijn op de
primaire uitkomstmaten van oudertraining (opvoeding en kindgedrag) en in de mate van
probleemgedrag in brede zin op de langere termijn.
De onderzoeksgroep binnen de lange termijn follow-up bestond uit de (ex-)gedetineerde
moeders en kinderen die deelnamen aan de oorspronkelijke RCT (Menting, Orobio de Castro,
Wijngaards-de Meij, et al., 2014) én de (ex-)gedetineerde moeders en kinderen die na deze
oorspronkelijke onderzoeksgroepen aan de interventie hebben deelgenomen, en hierbij uiterlijk in
september 2014 zijn ingestroomd. De maximale steekproef in de lange termijn follow-up bestond
hiermee uit 224 moeders, waarvan 145 interventiemoeders (64,7%). De tijd tussen het einde van de
interventie en het laatst aanwezige meetmoment varieert echter sterk door verschillen in

instroommomenten, einde van de observatieperiode en volledigheid van metingen. Het aantal
moeders en kinderen dat meegenomen kon worden in deze rapportage verschilt hierdoor per
hoofdstuk.

Resultaten
Om de recidive bij moeders inzichtelijk te maken werden officiële gegevens verkregen via de
Justitiële Informatiedienst. Na deelnemers gemiddeld tot 9,17 jaar na interventie gevolgd te
hebben, bleken moeders die de interventie Betere Start gevolgd hebben minder recidive te laten
zien dan moeders die de interventie niet gevolgd hebben. Survivalanalyses lieten voor moeders die
Betere Start gevolgd hebben een kleinere kans op recidive zien, maar (net) geen significant lagere
kans op het ontvangen van een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf. De totale hoeveelheid misdrijven
bleek bovendien zowel op 5 jaar na interventie als op 10 jaar na interventie lager in de
interventiegroep dan in de groep die geen interventie had ontvangen. In de gehele steekproef was
het aantal misdrijven in de interventiegroep hierbij bijna de helft minder dan het aantal misdrijven
in de controlegroep. In de kleinere RCT-steekproef wezen ratio’s en gemiddelden in dezelfde
richting, maar konden geen verschillen worden aangetoond, wat te maken kan hebben met de
geringere statische power in die analyses. Het is daarom waarschijnlijk dat Betere Start een effect
heeft op recidive en de hoeveelheid recidive, waarbij een effect op onvoorwaardelijke vrijheidsstraf
niet kon worden aangetoond.
Er bleek bovendien een gunstig effect van Betere Start te zijn op het delinquente gedrag
van de kinderen van deelnemende moeders. Uit moederrapportage blijkt dat jongeren waarvan de
moeders deelgenomen hebben aan Betere Start minder delinquent gedrag laten zien dan jongeren
waarvan de moeder niet heeft deelgenomen aan de interventie. Er werd geen verschil tussen deze
condities gevonden wat het middelengebruik betreft. Wel nam het gemiddelde middelengebruik –
logischerwijs – toe met de leeftijd van de jongeren.
Er werd eveneens een langetermijneffect van Betere Start gevonden op het aantal
probleemgedragingen bij de kinderen, zoals gerapporteerd door hun moeders. Het aantal
probleemgedragingen nam in de interventiegroep (na een aanvankelijk hogere aanvangsscore) af
over tijd, terwijl het aantal probleemgedragingen relatief stabiel bleef in de groep die geen
interventie ontving. Op de intensiteit van gedragsproblemen van kinderen en op opvoedingsgedrag
van moeders werden geen langetermijneffecten van de interventie gevonden. Moeders die de
interventie gevolgd hadden verschilden tot 10 jaar na interventie niet van moeders die de interventie
niet gevolgd hadden in de mate van verandering in positieve betrokkenheid, negatieve/ineffectieve
discipline en gebrekkige monitoring. De kinderen van interventiemoeders verschilden bovendien tot
10 jaar na interventie niet van de kinderen van moeders die de interventie niet gevolgd hadden in de
mate van verandering in de intensiteit van gedragsproblemen. Eerder gevonden interventie-effecten
op opvoeding en gedrag (Alsem et al., 2021; Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al.,
2014) lijken dus deels niet over zo’n lange periode vastgehouden te worden. Alleen voor het aantal
probleemgedragingen waren de bevindingen in de huidige lange termijn follow-up in lijn met de
effecten direct na interventie (Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014).
Voor 168 kinderen uit de onderzoeksgroep werden door hun moeder ook eenmaal of
meerdere malen een vragenlijst over het probleemgedrag in brede zin ingevuld. Volgens hun
moeders vertoonden deze kinderen van (ex-)gedetineerde moeders (die al dan niet hebben
deelgenomen aan Betere Start) op de langere termijn niet meer internaliserend probleemgedrag,
externaliserend probleemgedrag of probleemgedrag in brede zin dan kinderen uit de normgroep. Op
het oog lijken de gemiddelde scores bovendien niet zozeer op te lopen, zoals je bij een

risicopopulatie misschien zou kunnen verwachten. Met name als het gaat om externaliserend
probleemgedrag en probleemgedrag in brede zin lijkt er eerder bij relatief weinig dan bij relatief veel
kinderen sprake van aanzienlijke problemen (klinische score). Het is echter niet uit te sluiten dat er
sprake is van selectieve uitval, die deze resultaten kan vertekenen. Daarnaast kan natuurlijk de
gunstige invloed van de interventie – die het merendeel van de moeders ontvangen heeft – een rol
hebben gespeeld in met name het uitblijven van een stijging in externaliserend probleemgedrag.

Conclusie
Betere Start blijkt recidive door ex-gedetineerde moeders tot 10 jaar na interventie te
verminderen, en effect te hebben op het aantal probleemgedragingen en delinquentie bij hun
opgroeiende kinderen. Na effecten van Betere Start direct na interventie (Menting, Orobio de
Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014) – ook na verdere implementatie in de praktijk (Menting &
Orobio de Castro, 2022) – en bij acht maanden follow-up (Alsem et al., 2021) te hebben gevonden,
toont het huidige onderzoek met een sterk prospectief quasi-experimenteel design ook effecten op
recidive bij moeders, op delinquentie bij hun kinderen (vanaf 11 jaar) en op het aantal
probleemgedragingen dat hun kinderen vertonen, maar geen langetermijneffecten ten aanzien van
opvoedgedrag, intensiteit van gedragsproblemen en middelgebruik (vanaf 11 jaar). Voor de gehele
steekproef gold dat de (ex-)gedetineerde moeders op de langere termijn over hun kinderen niet
meer internaliserend probleemgedrag, externaliserend probleemgedrag of probleemgedrag in brede
zin rapporteerden dan men op basis van normeringsgegevens zou verwachten. De huidige studie
draagt op unieke wijze bij aan de relatief schaarse literatuur op het gebied van kinderen van
gedetineerde ouders en lange termijn interventiestudies. De gevonden effecten op recidive bij
moeders en delinquentie bij adolescenten, wijzen erop dat Betere Start, in lijn met het
interventiedoel, inderdaad bijdraagt aan het doorbreken van de vicieuze cirkel van
intergenerationele overdracht van delinquentie.

Inhoud
1.

Inleiding ........................................................................................................................................ 10

2.

Betere Start .................................................................................................................................. 13
Doelgroep en werving ...................................................................................................................... 13
Interventie ........................................................................................................................................ 14
Eerder onderzoek en erkenning ....................................................................................................... 15

3.

Onderzoeksopzet .......................................................................................................................... 18
Onderzoeksgroepen ......................................................................................................................... 18
Procedure ......................................................................................................................................... 20
Instrumenten .................................................................................................................................... 22
Probleemgedrag kinderen ............................................................................................................ 22
Opvoedgedrag moeders ............................................................................................................... 24
Recidive moeders ......................................................................................................................... 25
Delinquentie en middelengebruik adolescenten.......................................................................... 26
Data-analyse ..................................................................................................................................... 27

4.

Resultaten ernst van probleemgedrag bij de kinderen ................................................................ 29
Internaliserend probleemgedrag ...................................................................................................... 30
Externaliserend probleemgedrag ..................................................................................................... 31
Totale problemen ............................................................................................................................. 32
Conclusie .......................................................................................................................................... 32

5.

Resultaten langetermijneffecten van Betere Start op opvoeding en kindgedrag ........................ 33
Beschrijvende gegevens ................................................................................................................... 35
Effecten van Betere Start op opvoeding........................................................................................... 37
Effecten van Betere Start op kindgedrag.......................................................................................... 39
Conclusie .......................................................................................................................................... 41

6.

Resultaten recidive bij moeders ................................................................................................... 43
Beschrijvende gegevens ................................................................................................................... 45
Effecten van Betere Start op algemene recidive .............................................................................. 46
Groepsverschillen in omvang van recidive ....................................................................................... 48
Effecten van Betere Start op onvoorwaardelijke vrijheidsstraf........................................................ 48
Conclusie .......................................................................................................................................... 49

7.

Resultaten delinquentie en middelengebruik door adolescenten ............................................... 50
Beschrijvende gegevens ................................................................................................................... 51
Effecten van Betere Start op delinquentie en middelgebruik bij adolescenten ............................... 54
Conclusie .......................................................................................................................................... 55

8.

Conclusies ..................................................................................................................................... 57
Sterke punten en beperkingen ......................................................................................................... 61
Implicaties ........................................................................................................................................ 64

Literatuur .............................................................................................................................................. 66

1.

Inleiding

Kinderen met een gedetineerde ouder lopen een verhoogd risico om ook zelf antisociale
gedragsproblemen te gaan vertonen, waaronder gedragsstoornissen en het plegen van delicten
(Lipsey & Derzon, 1998; Murray, Farrington, et al., 2012). De maatschappelijk kosten van deze
ontwikkeling over de levensloop worden per kind geschat op een halve ton, maar kunnen oplopen
tot wel twee ton, afhankelijk van de ernst en persistentie van deze problemen (Romeo et al., 2006).
Daarbij lijkt de overdracht van crimineel gedrag sterker te zijn van moeder op kind (Odds Ratio =
2,58) dan van vader op kind (Odds Ratio = 2,19), met de sterkste overdracht van moeder op dochter
(Odds Ratio = 3,15), wat mogelijk verklaard kan worden door het feit dat moeders vaker de primaire
verzorger van kinderen zijn of dat crimineel gedrag bij moeders als meer deviant beschouwd kan
worden (Besemer et al., 2017). Het verhoogde risico van deze kinderen wordt bovendien ook deels
verklaard door de vele risico’s op verschillende domeinen die deze kinderen – samenhangend met,
maar ook los van de detentie – toch al lopen. In veel van deze gezinnen is er immers sprake van een
accumulatie van risicofactoren, zoals financiële moeilijkheden, depressieve symptomen bij moeders
en opvoedingsstress (Dallaire, 2007; Loper & Tuerk, 2006; Menting et al., 2017). Het is deze
opeenstapeling van risicofactoren, in plaats van een enkele specifieke factor, die een ongunstige
ontwikkeling voor deze kinderen voorspelt (Sameroff et al., 1993). Detentie van de moeder kan
daarom vooral gezien worden als een bruikbaar hulpmiddel om de meest kwetsbare kinderen te
identificeren en door interventie een problematische ontwikkeling bij hen te voorkomen (Junger et
al., 2013).
Opvoeding zou daarbij een belangrijke rol kunnen spelen. Van opvoeding is namelijk bekend
dat het een mediërende factor is tussen allerlei risicofactoren in deze populatie (zoals ouderlijke
delinquentie, een lage sociaaleconomische status (SES) en depressiviteit bij de moeder) en
probleemgedrag bij de kinderen (Dodge et al., 2006; Elgar et al., 2007; Rhule et al., 2004).
Verschillende studies tonen daarbij een relatie aan tussen opvoedgedrag en latere
gedragsproblemen en delinquentie (Gryczkowski et al., 2009; Hoeve et al., 2009; Moffitt, 2005).
Opvoeding lijkt dus een sleutelrol te spelen, maar zou tegelijkertijd wel eens extra moeilijk kunnen
zijn voor moeders die terugkeren uit detentie: De (opvoedings)relatie dient na detentie weer
hersteld te worden en het gedrag van de kinderen zou wel eens ander opvoedgedrag kunnen
oproepen of vragen dan voor detentie het geval was. Ook de eerdere genoemde accumulatie van
risicofactoren maakt het opvoeden niet eenvoudig: Juist in een situatie waarin risicofactoren
opstapelen en kansen beperkt zijn, lijkt er weinig ruimte voor fouten (Hannon, 2003). In lijn hiermee
wordt voor (ex-)gedetineerde moeders aangenomen dat hun opvoedgedrag niet optimaal zou zijn
(Allen et al., 2010). Hoewel er slechts weinig bekend is over hun daadwerkelijke opvoedgedrag, laat
een studie waarin (ex-)gedetineerde moeders vergeleken werden met andere moeders met een lage
SES zien dat er inderdaad verschillen lijken te zijn: (Ex-)gedetineerde moeders rapporteerden minder
betrokkenheid en minder goede monitoring dan moeders uit “Vogelaarwijken” die nog nooit in
detentie hadden verbleven (Menting et al., 2017).
Opvoeding zou dan ook om meerdere redenen een belangrijk aangrijpingspunt kunnen zijn
om de intergenerationele overdracht van delinquentie te stoppen. Ten eerste lijkt het essentieel om
vroeg in te grijpen: Trajecten van antisociaal probleemgedrag lijken veelal in de vroege kindertijd te
starten (Broidy et al., 2003; Shaw et al., 2005) en het lijkt moeilijker om ze te stoppen als het
antisociale gedrag al volledig ontwikkeld is (Goldstein et al., 2012). Ten tweede wordt
ouderinterventie gericht op opvoedingsvaardigheden ook als eerste stap bij jonge kinderen met

10

(ernstige) gedragsproblemen aangeraden (de Lange et al., 2019), omdat dit type interventie het
meest bewezen effectief is (Comer et al., 2013; Kaminski & Claussen, 2017; McCart et al., 2006).
Incredible Years (Matthys, 2019; Webster-Stratton, 2001) is een voorbeeld van zo’n
ouderinterventie, en geldt in Nederland als één van de interventies met de sterkste bewijskracht (zie
https://www.nji.nl/interventies). Het programma is zowel preventief als als behandeling in te zetten,
en de positieve effecten op de korte termijn werden aangetoond in meta-analyses (Gardner et al.,
2019; Menting et al., 2013), ook ten aanzien van selectieve preventie. Dit laatste geeft aan dat dit
programma ook uitermate geschikt lijkt als preventieve interventie binnen een hoog-risicogroep, om
te voorkomen dat deze kinderen ernstige gedragsproblemen zullen ontwikkelen (Menting et al.,
2013). Dat daarmee ook latere delinquentie aangepakt wordt, is aannemelijk omdat
gedragsproblemen in de vroege jeugd een belangrijke risicofactor vormen voor delinquentie in de
volwassenheid (Eme, 2020; Fergusson et al., 2005) door relatieve stabiliteit in gedragsproblemen en
complexe processen waarin de gedragsproblemen bijdragen aan omstandigheden die op hun beurt
het risico op latere negatieve uitkomsten vergroten (Fergusson et al., 2005). Gedragsproblemen bij
kinderen worden daarom ook wel als voorlopers van jeugddelinquentie en volwassen criminaliteit
gezien (Mash & Wolfe, 2019). Al met al is men het erover eens dat de preventie van ernstig
antisociaal gedrag op zijn minst tijdens de vroege kindertijd zou moeten plaatsvinden, door niet
alleen kinderen met een hoog risico te identificeren, maar hen ook een effectieve interventie aan te
bieden (Eme, 2020).
Het aanbieden van een bewezen effectieve ouderinterventie in de hoog-risicogroep van (ex)gedetineerde moeders en hun kinderen lijkt dan ook een logische stap. In lijn met deze gedachte
vond er internationaal binnen het gevangeniswezen een groei aan programma’s gericht op ouders in
detentie plaats (J. M. Eddy et al., 2013). Echter, door methodologisch zwakke punten is er veelal niets
over de effectiviteit van dergelijke programma’s te zeggen en ook meer inhoudelijk gezien lijken deze
programma’s veelal niet voort te bouwen op elementen van interventies waarvan we weten dat ze
effectief zijn in het aanpakken van antisociaal gedrag bij kinderen (J. M. Eddy et al., 2013). Er zijn dan
ook slechts weinig studies waarin een bewezen effectieve ouderinterventie bij (ex-)gedetineerde
moeders of ouders werd ingezet en effecten op gedrag werden onderzocht. Een meta-analyse over
13 studies liet zien dat in interventiegroepen van ouderinterventies voor gedetineerde ouders
gematigd positievere resultaten werden gevonden dan in controlegroepen, als het gaat om kennis
over opvoeding en opvoedvaardigheden direct na interventie (Armstrong et al., 2018). Een
overzichtsstudie (Troy et al., 2018) voegt hieraan toe dat hoewel attitudes ten aanzien van opvoeding
lijken te verbeteren na het volgen van een dergelijk programma, de kennis over het feitelijke effect
op opvoeding en gedragsproblemen bij kinderen zeer beperkt is.
Als we al zo weinig weten over de daadwerkelijke effecten van ouderinterventies voor
gedetineerde ouders direct na interventie, dan is het natuurlijk niet zo verwonderlijk dat er – zover
wij weten – nog minder bekend is over lange termijn effecten op de ontwikkeling van
gedragsproblemen en delinquentie door deze moeders en hun opgroeiende kinderen. Slechts een
handvol studies heeft – enigszins – naar de effecten op wat langere termijn gekeken. Een metaanalyse over slechts twee studies liet zien dat ouderinterventies na 6 tot 12 maanden niet effectiever
waren dan treatment-as-usual of geen interventie als het gaat om kennis over opvoeding en
opvoedvaardigheden (Armstrong et al., 2018). Er wordt dan ook wel gesuggereerd dat
ouderinterventies noodzakelijk maar niet voldoende zijn als interventie voor gedetineerde ouders en
hun kinderen en dat zij zonder verdere ondersteuning waarschijnlijk weinig impact op de langere
termijn zullen hebben (J. M. Eddy et al., 2013), maar dat de kans op succes het grootste is als zij niet
alleen tijdens detentie starten, maar ook tot na de detentie voortduren (J. M. Eddy et al., 2022). De

11

terugkeer naar de maatschappij en succesvol meedraaien in een leven buiten de gevangenis zijn
immers niet eenvoudig, en daarom is er een dringende behoefte aan effectieve manieren om
gevangenen voor te bereiden op en te ondersteunen bij een prosociale levensstijl bij het verlaten van
de penitentiaire inrichting en de terugkeer in de maatschappij (Burraston & Eddy, 2017).
Een ouderinterventie die aangeboden wordt in deze periode rondom ontslag uit detentie is
Betere Start. Betere Start blijkt significante effecten te hebben op opvoeding van jonge kinderen
door ex-gedetineerde moeders en gedragsproblemen van hun kinderen (zie ook Hoofdstuk 2). Dit
zijn de belangrijkste risicofactoren voor latere ontwikkeling van criminele gedragspatronen. Het is
daarom interessant om te onderzoeken of de positieve korte termijn effecten van Betere Start ook
op de lange termijn zichtbaar blijven. Dit kan echter alleen door de gezinnen te blijven volgen. In de
lange termijn follow-up van Betere Start zijn gezinnen daarom tot maximaal 10 jaar na interventie
gevolgd; voor de oorspronkelijk 2- tot 10-jarige kinderen betekent dit dus tot in de adolescentie of
jong-volwassenheid.
Het doel van de huidige studie is de lange termijn effecten van de preventieve interventie
Betere Start vast te stellen, naast een algemeen beeld van probleemgedrag in deze populatie.
Specifieke interesse binnen de lange termijn follow-up gaat naast de standaard uitkomstmaten van
oudertraining uit naar criminele gedragspatronen van moeders (recidive) en kinderen
(delinquentie). Een recidivemeting wordt immers ook wel als het sluitstuk van een evaluatieketen
beschouwd: een reeks van activiteiten waarin op systematische wijze informatie over de interventie
wordt verwerkt, en die gestart wordt met de theoretische onderbouwing van de werkzaamheid en
beschrijving van de uitvoering en – als deze voldoende slagen – uitmondt in een productevaluatie
met recidive als één van de uiteindelijke uitkomsten op de langere termijn en in breder verband
(Wartna, 2009). Recidivereductie wordt daarbij ook wel gezien als de uiteindelijke toets van de
programmatheorie: Als de programmatheorie klopt, zouden vorderingen van deelnemers op den
duur immers moeten resulteren in een vermindering van recidive (Wartna, 2009).
In deze rapportage wordt allereerst in twee hoofdstukken ingegaan op methodische
aspecten: De interventie Betere Start en eerder onderzoek naar deze interventie worden beschreven
in Hoofdstuk 2, terwijl de onderzoeksopzet voor de lange termijn follow-up in Hoofdstuk 3 wordt
beschreven. In de vier hoofstukken daarna (Hoofdstuk 4 tot en met 7) worden de resultaten
beschreven. Hoofdstuk 4 bevat een beschrijving van het probleemgedrag zoals dat op de langere
termijn over deze kinderen gerapporteerd werd door hun moeders. In Hoofdstuk 5 wordt vervolgens
ingegaan op de langetermijneffecten op de primaire uitkomstmaten van oudertraining: opvoeding en
kindgedrag. Voor deze specifieke doelgroep zijn we echter ook geïnteresseerd in uitkomsten op het
gebied van criminele gedragspatronen. In Hoofdstuk 6 wordt daarom de recidive bij moeders
onderzocht, terwijl er in Hoofdstuk 7 in wordt ingegaan op de delinquentie en middelengebruik bij
hun kinderen. In Hoofdstuk 8 volgen ten slotte de conclusies.

12

2.

Betere Start

Betere Start is een ouderinterventie voor (ex-)gedetineerde moeders. Het is een uitwerking van de
bewezen effectieve oudertraining Incredible Years (Matthys, 2019; Menting et al., 2013; WebsterStratton, 2001), een geprotocolleerde training op basis van video modeling. Ontwikkeling en
onderzoek naar Betere Start zijn uitgevoerd door de afdeling Ontwikkelingspsychologie van de
Universiteit Utrecht, met financiële en organisatorische steun van het Ministerie van Justitie en
Veiligheid. Betere Start is bedoeld voor (ex-)gedetineerde moeders en hun kinderen, gedurende de
overgang van detentie naar een thuisomgeving waarin zij weer de zorg voor hun jonge kinderen (210 jaar) gaan dragen. De interventie is gericht op het voorkomen van recidive/delictgedrag door (ex)gedetineerde moeders en op het voorkomen van latere gedragsproblemen (waaronder criminaliteit)
en problemen in de verdere ontwikkeling bij hun kinderen, zoals sociale problemen,
schoolproblemen en deviante sociale cognities, door de criminogene en beschermende factoren die
hieraan bij moeder en kind ten grondslag liggen te beïnvloeden (Menting & Orobio de Castro, 2021).
De haalbaarheid en effectiviteit van de interventie werden vanaf 2007 binnen een randomized
controlled trial (RCT) onderzocht en beschreven in een eindrapport (Menting et al., 2012) en
wetenschappelijke publicaties (Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014; Menting
et al., 2015). Betere Start wordt momenteel structureel landelijk uitgevoerd via de penitentiaire
inrichtingen voor vrouwen van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), Ministerie van Justitie en
Veiligheid. Screening, werving, interventie, kwaliteitsmonitoring en effectonderzoek worden
uitgevoerd volgens de gedetailleerde protocollen in de programma-, opleidings-, managements- en
evaluatiehandleiding (Orobio de Castro et al., 2013d, 2013c, 2013b, 2013a), onder supervisie van de
Universiteit Utrecht en supervisor vanuit Incredible Years.

Doelgroep en werving
Betere Start probeert zowel via de kinderen de moeders te bereiken als andersom. De intermediaire
doelgroep voor de doelen voor moeders bestaat uit de kinderen van 2 tot 10 jaar van (ex)gedetineerde moeders. Door aan ouder-kindproblemen (zoals opvoeding en probleemgedrag bij de
kinderen) te werken wordt indirect ook getracht om factoren bij de moeders zelf (zoals depressiviteit
en beperkende cognities) te beïnvloeden. De interventie wordt als selectieve preventie gericht op de
kinderen ingezet. Dat betekent dat deze kinderen als groep als een risicogroep voor
gedragsproblemen en latere delinquentie gezien worden en daarom interventie wenselijk lijkt, maar
het betekent ook dat er bij instroom nog geen sprake hoeft te zijn van gedragsproblemen. Voor de
doelen voor de kinderen gelden hun moeders als intermediaire doelgroep, omdat er bij hen aan de
opvoeding gewerkt wordt.
Om de gezinnen in beeld te krijgen wordt gebruik gemaakt van een maandelijkse screening
binnen alle penitentiaire inrichtingen voor vrouwen. Hierin wordt nagegaan of een vrouw moeder is,
of zij ten minste één kind heeft dat tussen de 2 en de 10 jaar oud is en of zij na detentie ook zorg
voor dat kind zal gaan dragen. Moeders die in aanmerking lijken te komen, worden individueel
benaderd voor (vrijwillige) deelname en intake door een trainer. Deze werving van potentiële
deelneemsters aan Betere Start vergt bijzondere zorgvuldigheid. De ervaring leert namelijk dat veel
moeders in detentie wantrouwend staan tegenover instanties en bang zijn de zeggenschap over hun
kinderen te verliezen wanneer ze instanties toelaten tot hun gezin. Daarom staan openheid en
betrouwbaarheid van de trainer centraal in de wervingsprocedure. Moeders kunnen deelnemen als

13

zij bij de start van de training nog maximaal vier maanden in detentie verblijven of als de einddatum
van hun straf maximaal zes maanden is verstreken. Zij dienen bovendien voldoende
contactmomenten met hun kind te hebben om de geleerde vaardigheden te kunnen oefenen en
toepassen. Tijdens de groepstraining dient er daarom al sprake te zijn van minimaal twee weekenden
per maand (of een soortgelijke hoeveelheid) contact, terwijl enkel moeders worden geïncludeerd die
na detentie ook weer voor hun kinderen zullen zorgen (Menting & Orobio de Castro, 2021).

Interventie
De interventie Betere Start bestaat uit een groepsgedeelte en een individueel gedeelte. Het
groepsgedeelte is gebaseerd op de Incredible Years oudertraining (Matthys, 2019) en bestaat uit 14
wekelijkse bijeenkomsten van twee uur en een kwartier, die worden aangeboden in vaste groepen
van vijf tot zeventien deelneemsters en zowel tijdens als na detentie gevolgd kunnen worden. De
groepstraining is gericht op het verwerven van vaardigheden, het uitdagen van verstoorde cognities
en het opdoen van succeservaringen. Basis van elke sessie vormen videofragmenten van
opvoedingssituaties die worden gebruikt voor gesprekken tussen deelneemsters, gezamenlijke
probleemoplossing en rollenspelen. Moeders leren hoe zij zelf positieve invloed hebben op hun kind,
middels op het kind gerichte speelvaardigheden, minder harde en inconsequente discipline en meer
positieve en consistente strategieën. Een belangrijke strategie voor de trainer is het scheppen van
een groepssfeer waarin de moeders ervaren dat zij zelf problemen oplossen en zich daarin door
elkaar gesteund en gestimuleerd voelen. Hiertoe worden de moeders uitgedaagd zelf na te denken
en met elkaar mee te denken. Dit betekent dat de trainers geen pasklare antwoorden geven.
Hierdoor leren moeders om in de toekomst niet hulpverleningsafhankelijk te zijn, maar zich in staat
te voelen zelf problemen op te lossen. Eveneens essentieel is de afwisseling in de aandacht voor
gevoelens en inzichten. Tot de gebruikte technieken behoren: brainstormen, oefening in tweetallen,
bekijken en bespreken van videofragmenten waarbij de inbreng van moeders genoteerd wordt op
een flip-over, rollenspellen, vaardigheidsoefeningen tijdens de sessie en thuis, bespreken van de
oefeningen van thuis, wekelijkse evaluatie van de bijeenkomst en wekelijks bellen van moeders door
de trainer (Menting & Orobio de Castro, 2021).
Vergeleken met reguliere Incredible Years wordt er binnen Betere Start meer aandacht
besteed aan aanvullende problematiek (re-integratie) en generalisatie van cognities naar andere
domeinen (werk, partner), en zijn de sessies een kwartier verlengd. Vanwege de problematiek in
deze doelgroep, wordt er indien nodig bijvoorbeeld door trainers tussentijds met moeders gebeld
over aanvullende problematiek en worden er ook samenvattingen van het cursusboek in
eenvoudiger taalgebruik verstrekt aan deelneemsters. Om de aanwezigheid/participatie van
moeders extra te stimuleren/motiveren en het geven van beloningen te demonstreren, wordt er
gebruik gemaakt van smileys en rittenkaarten, waarmee moeders een klein cadeautje kunnen
verdienen. Vanwege de doelgroep zijn er ook enkele praktische aanpassingen gedaan. Bellen met
een buddy is niet voor iedere moeder mogelijk, en daarom wordt er per deelneemster naar een
oplossing gezocht. Vanwege de privacy van de deelneemsters staat de camera enkel op de trainers
gericht bij het maken van video-opnames ten behoeve van de behandelintegriteit (Menting & Orobio
de Castro, 2021).
Nadat de groepssessies zijn afgerond en de moeder is teruggekeerd naar de gezinssituatie
starten maandelijkse individuele huisbezoeken. Elk gezin wordt vier keer gedurende 1,5 uur thuis
bezocht door hun vaste trainer om transfer naar de thuissituatie te bevorderen, om praktische

14

problemen thuis te helpen aanpakken en lokaal verdere nazorg te organiseren. Tijdens de
huisbezoeken wordt een sfeer geschapen waarin de deelneemster ervaart dat zij zelf haar problemen
oplost. De trainer stelt zich, net als tijdens de groepssessies, niet als expert op, maar daagt de
deelneemster uit zelf na te denken hoe zij haar problemen kan oplossen. De trainer refereert daarbij
steeds aan de succeservaringen met opvoeding. Tijdens de huisbezoeken wordt zowel vraaggestuurd
als met een vast programma gewerkt. Aan het begin van het huisbezoek wordt standaard gevraagd
waar de deelneemster tegenaan loopt. Er wordt altijd aandacht besteed aan basisbehoeften,
psychisch welbevinden van de deelneemster en hulpverlening, waarbij de tijdsbesteding en precieze
inhoud per onderwerp afhangt van de vragen van de deelneemster. Naast de onderwerpen die
vraaggericht worden behandeld, kent ieder huisbezoek een thema met een vast programma. Deze
thema’s zijn: (1) Opvoedingsvaardigheden thuis, (2) Communiceren, (3) Probleem oplossen met
volwassenen en (4) Nazorg. De huisbezoeken vinden minimaal één keer plaats in aanwezigheid van
het kind/de kinderen en eventueel ook samen met de partner of andere familieleden (bijvoorbeeld
oma). Dit laatste beslissen de deelneemster en partner/familieleden onderling. Het voordeel van
deze aanpak is dat de opvoeders elkaar kunnen ondersteunen en de kans toeneemt dat zij op één lijn
zitten (Menting & Orobio de Castro, 2021; Orobio de Castro et al., 2013d).

Eerder onderzoek en erkenning
Betere Start heeft een voortdurende kwaliteitsmonitoring, die onder andere bestaat uit onderzoek
naar de uitvoering en effecten van de interventie. Hieronder volgen enkele bevindingen die daaruit
voortvloeien. Gezien de nadruk op de groepen uit het gerandomiseerde effectonderzoek in de lange
termijn follow-up (zie Onderzoeksgroepen in Hoofdstuk 3) zijn met name de bevindingen uit dat
onderzoek relevant voor het huidige onderzoek. Echter, omdat ook interventiemoeders uit latere
interventiegroepen deel uitmaken van de onderzoeksgroep en de haalbaarheid van getrouwe
uitvoering (Greeven & van Sambeek, 2018; Sekreve et al., 2020; Waller & Turner, 2016) en evenaring
van effecten (Weiss et al., 2009) in de dagelijkse praktijk nog wel eens in twijfel worden getrokken,
lijkt enig inzicht in latere bevindingen ook helpend.
In de periode 2007 tot en met 2011 vond een gerandomiseerd effectonderzoek plaats waarin
eveneens aandacht was voor de uitvoering van de interventie. Landelijke screening leidde tot 183
moeders die mogelijk in aanmerking zouden komen voor Betere Start. Van deze 183 mogelijk in
aanmerking komende moeders voldeden 129 moeders aan de criteria, waarvan 113 moeders (87,6%)
na zorgvuldige wervingsgesprekken besloten deel te nemen. Binnen het onderzoek werden op basis
van loting 86 moeders uitgenodigd voor de interventie, waarvan 55 moeders (64,0%) ook
daadwerkelijk aan de interventie hebben deelgenomen. De integriteit van de uitvoering werd na elke
sessie gemeten door middel van een checklist van activiteiten: Gemiddeld werd 98,1% (84,2-100,0%)
van de activiteiten verricht (Menting et al., 2012; Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et
al., 2014).
Moeders gaven aan dat het verwachte nut voor de eigen kinderen de belangrijkste motivatie
was om aan de interventie te gaan deelnemen (M = 4,51 op een vijfpuntsschaal), terwijl de
belangrijkste motivatie om te blijven deelnemen was dat ze veel geleerd hadden tijdens de training
(M = 4,62). Ook hulp bij andere zaken dan opvoeding leek een belangrijke component voor de
deelneemsters (M = 3,74 voor deelname; M = 3,93 voor blijvende deelname), evenals
onderzoeksgerelateerde redenen: zorgen dat andere moeders dit ook krijgen (M = 4,43 voor
deelname; M = 4,54 voor blijvende deelname) en bijdragen aan wetenschappelijk onderzoek (M =

15

4,03 voor deelname; M = 4,19 voor blijvende deelname). Zowel de meer intrinsieke redenen om deel
te gaan nemen (leren over opvoeding, goed voor kinderen, andere moeders ontmoeten) als extra’s
(vergoeding voor vragenlijsten, weekendverlof) waren gerelateerd aan het aantal sessies dat
moeders bezochten. Ook was “veel geleerd hebben” als reden om te blijven deelnemen positief
gerelateerd aan het aantal ontvangen sessies. Geen van de redenen bleek echter gerelateerd te zijn
aan het aantal metingen dat verricht werd (Menting, Orobio de Castro, & Matthys, 2014).
De tevredenheid van de deelnemers met de interventie was zeer hoog, met een algemene
score van 6,04 op een schaal van 1 tot 7. De tevredenheid met de trainers was eveneens zeer hoog,
met een gemiddelde van 6,68 uit 7. Ook de tevredenheid met de andere deelneemsters in de groep
was hoog, met gemiddelden rond de 4,5 op een maximaal mogelijke score van 5 voor steun en
interesse. In het onderzoek kwam eveneens naar voren dat de setting waarin Betere Start wordt
aangeboden waarschijnlijk van invloed is op de mate waarin de beoogde doelgroep kan worden
bereikt. Deelneemsters kregen de namen van een aantal instanties voorgelegd en konden aangeven
of zij bij benadering door die instantie zeker niet, waarschijnlijk niet, waarschijnlijk wel, of zeker wel
deel zouden nemen. De resultaten lieten zien dat het percentage moeders dat aangaf zeker niet deel
te nemen verschilde tussen instanties: 9% bij aanbieding door school, crèche of peuterspeelzaal, 19%
bij aanbieding door buurthuis, 30% bij aanbieding door Justitie en 39% bij aanbieding door Bureau
Jeugdzorg (Menting et al., 2012).
In het gerandomiseerde effectonderzoek bleek Betere Start direct na interventie effect te
hebben op zowel de opvoedvaardigheden van moeders als het gedrag van hun kinderen (Menting et
al., 2012; Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014). In de intention-to-treat
analyses (waarin moeders die naar de interventiegroep waren gerandomiseerd, maar nooit hadden
deelgenomen, toch meegeteld werden in de interventiegroep) werden significante verschillen
gevonden in zelf-gerapporteerde inconsistente discipline (p = .002, d = 0,63) en de intensiteit van
gedragsproblemen volgens moeder (p = .04, d = 0,30), maar was er sprake van marginaal significante
verschillen ten aanzien van het aantal probleemgedragingen volgens moeder (p = .07, d = 0,27) en
agressie volgens leerkrachten/leiding (p = .06, d = 0,60). In de per-protocol analyses (waarin moeders
die ten minste 1 sessie hadden gevolgd vergeleken werden met moeders die naar de controlegroep
gerandomiseerd waren) werden significante verschillen gevonden in zelf-gerapporteerde
inconsistente discipline (p < .001, d = 0,90), de intensiteit van gedragsproblemen (p = .01, d = 0,47) en
het aantal probleemgedragingen (p = .02, d = 0,41) volgens moeders. Daarnaast was er sprake van
een marginaal significant effect op door leerkrachten gerapporteerde agressie (p = .05, d = 0,62).
Voor de overige vier gemeten opvoedgedragingen werden geen significante effecten van de
interventie gevonden, hoewel er wel een significante toename van betrokkenheid (p = .04) en
afname van onvoldoende toezicht/supervisie (p = .01) werd gerapporteerd. De analyses lieten
daarmee het volgende beeld voor de interventiemoeders en controlemoeders zien: De moeders uit
de interventiegroep rapporteerden verminderingen in het aantal en de intensiteit van
gedragsproblemen bij hun kinderen en vermindering van inconsistente discipline met betrekking tot
hun eigen opvoedvaardigheden. De moeders uit de controlegroep rapporteerden juist dat het gedrag
van hun kinderen ongeveer gelijk bleef, terwijl zij een toename in inconsistente discipline zagen. Op
leerkrachtoordelen over het gedrag van de kinderen lijkt er sprake van een daling van agressief
gedrag in de interventiegroep en een stijging in de controlegroep, hoewel dit effect mogelijk door
een gebrek aan power niet kon worden aangetoond; de effectgroottes voor de
leerkrachtrapportages waren hoger dan voor de moederrapportages. Deze resultaten laten zien dat
Betere Start direct na interventie effectief blijkt te zijn, zowel met betrekking tot opvoedgedrag van
moeders als gedragsproblemen bij het kind.

16

Bij acht maanden follow-up (Alsem et al., 2021) lieten intention-to-treat resultaten
vervolgens zien dat Betere Start blijvende effecten (tot acht maanden na interventie) heeft op
inconsistente discipline, maar dat het moeilijker lijkt om de effecten op het kindgedrag te behouden.
Inconsistente discipline nam toe en stabiliseerde vervolgens in de controlegroep, terwijl het niet
toenam in de interventiegroep. Gezien de effectgrootte (d = 0,35), en het feit dat er “op het oog” wel
een effect lijkt te zijn op kindgedrag, zou het niet vinden van een effect op gedragsproblemen echter
ook wel eens verklaard kunnen worden door onvoldoende deelnemers (een gebrek aan power) voor
een complex statistisch model. Daarnaast werd er in deze studie een afname in opvoedstress
waargenomen in de interventiegroep, die echter niet meer zichtbaar was bij follow-up. Er werden
geen effecten op positief opvoeden gevonden. Deze follow-up resultaten lijken dus een interventieeffect te suggereren dat in lijn is met het preventieve karakter van Betere Start: De interventie lijkt
een toename in inconsistente discipline te voorkomen.
Resultaten van onderzoek na implementatie (Menting & Orobio de Castro, 2022) laten
vervolgens zien dat het mogelijk is om Betere Start in de dagelijkse praktijk uit te voeren. Middels
landelijke screening lukt het om potentiële deelneemsters in beeld te blijven krijgen en moeders deel
te laten nemen aan de interventie. Het leek hierbij met name moeilijk om relatief jonge en
kortgestrafte moeders en moeders met relatief veel cognitieve vertekeningen en hoge
betrokkenheid bij de kinderen te behouden. Hoewel niet alle activiteiten op het beoogde moment
konden worden uitgevoerd, kon 87,39% (SD = 13,65) wel op enig moment worden uitgevoerd – wat
aangeeft dat de interventie ook na implementatie modelgetrouw werd uitgevoerd. Ook de meeste
moeders gaven aan dat de trainers de beoogde elementen tijdens de huisbezoeken aan bod hadden
laten komen. Moeders gaven aan over het algemeen tevreden te zijn met het groepsgedeelte van de
interventie.
In het onderzoek na implementatie (Menting & Orobio de Castro, 2022) werden bovendien
veranderingen van voor- naar nameting getoetst. Voor gedragsproblemen werden er significante
veranderingen gevonden voor zowel de intensiteit van problemen (p = .03, d = 0,24), als het aantal
probleemgedragingen (p < .001, d = 0,49). De moeders rapporteerden bij de nameting een significant
lagere frequentie van gedragsproblemen dan bij de voormeting. Ook het aantal
probleemgedragingen dat door moeders gerapporteerd werd, was bij de nameting significant lager
dan bij de voormeting. Voor opvoedvaardigheden werden er significante veranderingen gevonden
voor betrokkenheid (p < .001, d = 0,40), positieve opvoedtechnieken, (p = .004, d = 0,31), en
inconsistente discipline (p = .001, d = 0,34). De moeders rapporteerden bij de nameting meer
betrokkenheid en positieve opvoedtechnieken dan bij de voormeting. Bij de nameting rapporteerden
zij minder inconsistente discipline dan bij de voormeting. De andere twee schalen van de gebruikte
vragenlijsten ten aanzien van opvoeding konden niet worden meegenomen vanwege een slechte
interne consistentie. Ook ten aanzien van cognitieve vertekeningen bij moeder werd er een
significant verschil gevonden (p = .003, d = 0,39). Moeders rapporteerden bij de nameting minder
cognitieve vertekeningen dan bij de voormeting. Deze resultaten laten zien dat er ook na de RCT, bij
langdurige implementatie in de dagelijkse praktijk, direct na interventie veranderingen in de
verwachte richting worden waargenomen in gedragsproblemen bij kinderen, zelf-gerapporteerd
opvoedgedrag van moeders en cognitieve vertekeningen bij moeders.
Op basis van de beschrijving en onderbouwing van de interventie heeft de deelcommissie
Justitiële Interventies van de onafhankelijke Erkenningscommissie Interventies Betere Start zowel in
2016 als in 2021 beoordeeld als “effectief volgens goede aanwijzingen” (www.nji.nl/interventies). De
interventie behoort daarmee tot de justitiële interventies met de sterkste erkenning in Nederland.

17

3.

Onderzoeksopzet

Onderzoeksgroepen
De onderzoeksgroep binnen de lange termijn follow-up bestond uit de (ex-)gedetineerde moeders en
kinderen die deelnamen aan het onderzoek behorende bij de oorspronkelijke subsidieaanvraag (uit
2007; brief d.d. 3 januari 2007 met kenmerk 5454657/06/DJJ; Menting, Orobio de Castro,
Wijngaards-de Meij, et al., 2014) én de (ex-)gedetineerde moeders en kinderen die na deze
oorspronkelijke onderzoeksgroepen aan de interventie (Menting & Orobio de Castro, 2021) hebben
deelgenomen, en hierbij uiterlijk in september 2014 zijn ingestroomd. Binnen de oorspronkelijke
onderzoeksgroepen, werden moeders volgens een 2:1 ratio door loting toegewezen aan een
interventiegroep of een controlegroep. Gedurende twee van de zes wervingsperiodes werden
echter, vanwege een te kleine groepsgrootte voor groepstraining, alle deelneemsters uitgenodigd
voor de interventie. Moeders die aan de interventiegroep toegewezen waren, maar niet naar de
training zijn geweest (de “opt-out groep”), werden gevolgd met het oog op intention-to-treat
analyses. De oorspronkelijke onderzoeksgroep kan derhalve verdeeld worden over drie groepen: een
interventiegroep, een controlegroep en een opt-out groep. Om de statistische power te
maximaliseren door de interventiegroep zo groot mogelijk te maken, werden ook gedurende een
aantal jaren de gezinnen die sinds de afloop van het effectiviteitsonderzoek aan de interventie
hebben deelgenomen (gezinnen uit de “nieuwe groepen”) gevolgd. Voor de metingen bij moeders,
kinderen en leerkrachten betrof dit gezinnen waarvan de moeder ten minste één sessie heeft
bijgewoond, waarbij deze groep al reeds vanaf de subsidieverstrekking (brief 13 december 2012),
vanwege de haalbaarheid, tot 40 gezinnen per jaar van de lange termijn follow-up beperkt werd. In
het hoofdstuk over recidive (Hoofdstuk 6) geldt deze beperking echter niet: Hier bestond de
steekproef uit alle deelnemers die uiterlijk in september 2014 zijn ingestroomd, ongeacht of zij de
interventie gevolgd hebben of niet. De maximale steekproef in de lange termijn follow-up bestond
hiermee uit 224 moeders, waarvan 145 interventiemoeders (64,7%), 26 controlemoeders (11,6%) en
53 moeders uit de opt-out groep (23,7%). In Figuur 1 is een stroomschema van de deelnemers te
zien.
Door de verschillen in instroommomenten (halfjaarlijkse start van de interventie), verschillen
in het einde van de observatieperiode (na 10 jaar of bij einde onderzoek) en in de volledigheid van
metingen varieerde de tijd tot de laatste meting zowel tussen als (in een enkel geval) binnen
deelnemers. De totale duur van de lange termijn follow-up was gebaseerd op de tijd die nodig was
om de RCT-groepen te kunnen volgen: Aangezien de laatste RCT-groep in 2010 startte, werd de
einddatum van de lange termijn follow-up in 2020 vastgesteld, om zo alle deelnemers aan de RCT tot
10 jaar na interventie te kunnen volgen. Bij 25 moeders kon inderdaad 10 jaar na interventie (range
9,51-10,63) een meting over het kind worden verricht. De tijd vanaf het einde van de interventie tot
de laatst aanwezige meting over het kind varieerde voor de gehele onderzoeksgroep van 1,02 tot
10,63 jaar (M = 6,33, SD = 6,33, n = 117 moeders [met 169 kinderen]).

18

Figuur 1
Stroomschema deelnemers
Analyse H6
RCT-steekproef
¨ Interventie ontvangen (n=55)
¨ Controlegroep (n=26)

Gehele steekproef
¨ Interventie ontvangen
(n=145)
¨ Geen interventie ontvangen
(n=79)

Instroom
Toestemming Betere Start
(n=224)

Geen verdere gegevens (n=11)

Interventie
Uitgenodigd voor interventie (n=187)
¨ Interventie ontvangen (n=145)

Gerandomiseerd naar controlegroep (n=26)

¨ Geen interventie ontvangen (n=42)

Analyse H5
Geanalyseerd (n=277 kinderen van 189
moeders; hieronder kinderen)
¨ Interventie ontvangen (n=193)
¨ Geen interventie ontvangen (n=84),

waarvan controle (n=38)

Niet in analyses (n=36 kinderen van 28
moeders; hieronder kinderen)
¨ Geen data uitkomstvariabelen (n=25)
¨ Onvoldoende contact moeder-kind (n=7)
¨ Leeftijd kind bij start buiten range (n=4)

n=4

Analyse H4
Geanalyseerd (n=168 kinderen van 116
moeders; hieronder kinderen)
¨ Interventie ontvangen (n=121)
¨ Geen interventie ontvangen (n=47),

waarvan controle (n=22)

Niet in analyses (n=113 kinderen van 77
moeders; hieronder kinderen)
¨ Geen contact mogelijk (n=52)
¨ Geen (volledige) meting na contact (n=33)
¨ Niet uitgenodigd voor LT (n=13)
¨ Onvoldoende contact moeder-kind (n=10)
¨ Gestopt voor LT (n=5)

Analyse H7
Geanalyseerd (n=116 kinderen van 86
moeders; hieronder kinderen)
¨ Interventie ontvangen (n=86)
¨ Geen interventie ontvangen (n=30),

waarvan controle (n=14)

Niet in analyses (n=52 kinderen van 41
moeders; hieronder kinderen)
¨ Leeftijd LT (n=20)
¨ Alleen LT-meting(en) voor 11 jaar (n=14)
¨ Geen (volledige) meting na contact (n=6)
¨ Geen contact mogelijk tijdens LT (n=5)
¨ Onvoldoende contact moeder-kind (n=4)
¨ Leeftijd kind bij start buiten range (n=2)
¨ Gestopt voor 1e meting delinquentie (n=1)

Opmerkingen. H4 = Hoofdstuk 4 (Probleemgedrag bij de kinderen). H5 = Hoofdstuk 5
(Langetermijneffecten op opvoeding en gedrag). H6 = Hoofdstuk 6 (Recidive bij moeders). H7 =
Hoofdstuk 7 (Delinquentie en middelengebruik bij adolescenten). LT = Lange termijn follow-up.

19

Ook de leeftijd van de kinderen varieerde sterk. De gezinnen uit de oorspronkelijke
onderzoeksgroepen werden tot 10 jaar na de interventie gevolgd. Aangezien de kinderen bij start van
de interventie 2 tot 10 jaar oud waren en de interventie minimaal 7 maanden duurde, waren deze
kinderen aan het einde van deze follow-upperiode minimaal 12 en maximaal 21 jaar oud. Aan het
einde van de lange termijn follow-up was er vanwege de spreiding in de leeftijd van de kinderen zicht
op de gehele adolescentie. Hoewel de jongste kinderen op dat moment waarschijnlijk nog niet hun
piek in delinquent gedrag bereikt hadden (14-17 jaar; Farrington, 1986), valt deze waarschijnlijke piek
voor een groot deel van de steekproef wel binnen de follow-upperiode. Dit betekent dat de kans op
het detecteren van jeugdcriminaliteit binnen deze steekproef en leeftijdsgroep relatief groot was.
Voor de gezinnen die sinds de afloop van het effectiviteitsonderzoek instroomden, geldt dat de kans
groter is dat de kinderen nog niet de adolescentie hadden bereikt.

Procedure
Gedurende de periode 2013 tot en met 2020 werden de gezinnen eenmaal per jaar thuis bezocht
voor een meting. De instrumenten die hierbij gebruikt werden, komen zoveel mogelijk overeen met
de instrumenten die tijdens eerder onderzoek werden gebruikt. Er zijn echter met betrekking tot
adolescenten enkele vragenlijsten toegevoegd, die psychosociale problemen in brede zin en
criminaliteit in het specifiek beogen te meten. Vanaf de leeftijd van 11 jaar vonden er twee
toevoegingen plaats: 1) aan de meting bij moeder over het kind werd een vragenlijst over
delinquentie bij het kind toegevoegd (MDG; zie instrumenten) en 2) naast de moeders en de
leerkrachten van kinderen, werden vanaf dat moment ook de kinderen zelf als informant bevraagd.
Om de gezinnen tussentijds niet uit het oog te verliezen, werden zij ook tussentijds gebeld.
Een half jaar na elke meting bij de gezinnen werd telefonisch contact met de moeders opgenomen.
Aan dit telefoongesprek was geen meting verbonden. Met hetzelfde doel (gezinnen niet uit het oog
verliezen) werd in de aanloop op de lange termijn follow-up (2011-2012) eveneens een poging
gedaan om de gezinnen uit de RCT te bereiken voor een meting. Daar waar mogelijk zijn metingen uit
deze tussentijdse meting eveneens meegenomen in de data van de lange termijn follow-up. Dat wil
zeggen: Data van de ECBI, APQ en CBCL (zie instrumenten) kan voor de RCT-groepen ook vóór de
formele start van de lange termijn follow-up, maar ná de follow-up uit het oorspronkelijke
onderzoeksproject verzameld zijn. Het lijkt waardevol om deze data mee te nemen omdat deze data
op gelijke wijze verzameld zal zijn binnen de periode (1 tot 10 jaar na interventie) die ook binnen de
lange termijn follow-up beoogd werd. Concreet gaat het om data die verzameld werd bij 43 moeders
met 63 kinderen in de periode van 1,43 tot 3,25 jaar (M = 2,11, SD = 0,49) na interventie.
Als er contact gelegd kon worden met moeder, werd er getracht om een afspraak met haar
te maken voor een huisbezoek door een onderzoeksassistent, waarin in ieder geval de meting bij
moeder plaatsvond. Moeders vulden – in interviewformat, indien nodig vanwege taalproblemen – in
ieder geval enkele vragenlijsten (Family Check-Up, Nijmeegse Ouderlijke Stress Index –
Ouderdomein, Hoe Ik Denk en Symptom Checklist) over zichzelf in. In de eerstgenoemde lijst werd
daarbij eveneens aan moeder gevraagd of zij op dat moment voldoende contact met het betreffende
kind had om specifieke vragen over dat kind te kunnen beantwoorden. Afhankelijk van het antwoord
van moeder op deze vraag, werden de vragenlijsten over dat kind (Eyberg Child Behavior Inventory,
Child Behavior Checklist/Adult Behavior Checklist, Moederrapportage Delinquent Gedrag en Alabama

20

Parenting Questionnaire) al dan niet afgenomen. Bij voldoende contact met het maximale aantal
deelnemende kinderen (3), zag de meting bij moeder er als volgt uit: Family Check-Up (altijd
mondeling), vragenlijsten over Kind 1, overige vragenlijsten over moeder, vragenlijsten over Kind 2
en ten slotte de vragenlijsten over Kind 3. Als moeder de (resterende) vragenlijsten zelfstandig in kon
vullen, bleef de onderzoeksassistent beschikbaar voor vragen. In enkele gevallen was er eveneens
een Spaanstalige tolk aanwezig tijdens het huisbezoek en werden de vragenlijsten in het Spaans
afgenomen.
Jongeren/jongvolwassenen vulden (vanaf 11 jaar) de vragenlijsten zo zelfstandig mogelijk in.
Indien mogelijk, werden de vragenlijsten (Youth Self Report/Adult Self Report, Hoe Ik Denk en
Zelfrapportage Delinquent Gedrag) tijdens het huisbezoek bij moeder in een aparte ruimte ingevuld.
De onderzoeksassistent was daarbij ook beschikbaar voor hun vragen. Als dit niet mogelijk was,
werden de vragenlijsten tezamen met een retourenvelop achtergelaten. Er werd contact met
moeder gezocht als de vragenlijsten van het kind niet retour werden gezonden.
De vragenlijst voor de leerkracht (Caregiver-Teacher Report From/Teacher Report Form)
werd na het huisbezoek bij moeder met een begeleidende brief en retourenvelop naar de
groepsleerkracht, leid(st)er of mentor van het kind gestuurd. Dat het een onderzoek rond detentie
van de moeder betrof werd hierbij vanzelfsprekend nooit vermeld. Er werd contact met de leerkracht
gezocht op het moment dat de vragenlijst niet ingevuld retour werd gezonden.
Alle deelnemende moeders hadden reeds voor aanvang van de lange termijn follow-up ten
minste één type toestemming gegeven: toestemming voor dataverzameling bij hen en hun
deelnemende kinderen in het kader van het onderzoek behorende bij Betere Start. Deze
toestemming hebben alle moeders bij aanvang van deelname aan het project getekend. Aan alle
moeders die benaderd konden worden (en niet in het verleden reeds aangegeven hadden niet langer
te willen deelnemen), werd apart toestemming gevraagd voor de lange termijn follow-up. Hierin
werd ook (wederom) gevraagd naar toestemming voor het raadplegen van officiële gegevens
omtrent gedrag. Aan moeders werd daarnaast middels een apart formulier toestemming gevraagd
voor het benaderen van de leerkracht/leiding. De toestemming voor dataverzameling bij jongeren
werd vanaf 12 jaar aan het kind zelf gevraagd; het jaar daarvoor enkel bij moeder. In het jaar dat de
jongere 16 jaar werd, werd daarnaast aan de jongere zelf apart toestemming gevraagd om de
officiële gegevens omtrent gedrag met betrekking tot de jongere zelf te raadplegen. Alle
toestemmingsformulieren gingen gepaard met een informatiebrief en mondelinge toelichting, terwijl
de onderzoekers ook bereid bleven om opkomende vragen te beantwoorden. Informatiebrieven en
toestemmingsformulieren voor moeders waren ook beschikbaar in het Spaans. De toestemming was
altijd vrijwillig en kon op ieder moment weer ingetrokken worden. Het onderzoek is goedgekeurd
door de ethische commissie van de Faculteit Sociale Wetenschappen van de Universiteit Utrecht
(#20-590).
Voor alle moeders die hiervoor informed consent gaven werden maximaal driemaal tijdens
de looptijd van de lange termijn follow-up justitiële gegevens uit het Justitieel Documentatiesysteem
opgevraagd. Naast de toestemming van participanten, was hiervoor toestemming vanuit DJI (zie
bijvoorbeeld de brief met kenmerk 585205) en het Juridisch Cluster en de Privacy Officer van de
Justitiële Informatiedienst (zie bijvoorbeeld de brief met kenmerk 2021 03 4956). Hoewel in de
onderzoeksopzet beoogd werd om ook justitiële gegevens over de kinderen op te vragen en hier ook
toestemmingen voor verkregen werden, is gezien het geringe aantal toestemmingen hiervoor
besloten dat het niet zinvol was om de gegevens daadwerkelijk op te vragen. In totaal gaven 25

21

kinderen toestemming, waarvan 9 kinderen van moeders die geen interventie ontvangen hadden. Dit
zou in een te geringe power voor analyses resulteren.
Alle moeders ontvingen per meting een vergoeding in VVV Cadeaubonnen voor de tijd die
het invullen van de vragenlijsten hen kostte (waarin zij immers niet konden werken). Het bedrag dat
uitgekeerd werd, verschilde: Moeders ontvingen €15,- per deelnemend kind waarvoor de
vragenlijsten in zijn geheel waren afgenomen (dus maximaal €45,-). Als moeder voor geen enkel kind
de specifieke vragenlijsten had ingevuld (omdat er te weinig contact met haar kind(eren) was), maar
wel de vragenlijsten die betrekking hadden op haarzelf had ingevuld, werd eveneens €15,uitgekeerd. Adolescenten ontvingen, na ontvangt van de ingevulde vragenlijsten, een VVV
Cadeaubon van € 5,- voor de tijd die het hen kostte om de vragenlijsten in te vullen.

Instrumenten
Hieronder staan alleen de instrumenten beschreven die opgenomen werden in deze rapportage.
Deze zijn gericht op de uitkomstmaten probleemgedrag bij kinderen, opvoedgedrag van moeders,
recidive bij moeders en delinquentie bij adolescenten. Andere vragenlijsten die tijdens de lange
follow-up afgenomen werden met andere doelen dan deze rapportage, staan genoemd in de
procedure.

Probleemgedrag kinderen
Om het probleemgedrag van kinderen te meten, werd gebruik gemaakt van twee types vragenlijsten.
Enerzijds werd de Eyberg Child Behavior Inventory (ECBI; Eyberg & Pincus, 1999) afgenomen als
specifieke vragenlijst ten aanzien van antisociale gedragsproblemen. Anderzijds werd de Child
Behavior Checklist afgenomen om het algemene probleemgedrag op gestandaardiseerde wijze te
kwantificeren. De ECBI concentreert zich meer dan de CBCL op de gedragingen waarop de interventie
gericht is, waardoor aangenomen kan worden dat dit instrument gevoeliger voor verandering is dan
de algemenere CBCL (Scott, 2001). Om die reden wordt in Hoofdstuk 5 (langetermijneffecten van de
interventie) over de ECBI gerapporteerd, terwijl in Hoofdstuk 4 (probleemgedrag bij de kinderen) een
meer algemene beschrijving aan de hand van de CBCL wordt gerapporteerd.
Eyberg Child Behavior Inventory
De ECBI is een vragenlijst die het gedrag van kinderen (2 tot 16 jaar) volgens hun ouders beoogt te
meten. De ECBI bestaat uit 36 items (bijvoorbeeld: “Is brutaal tegen volwassenen) die op twee
schalen gescoord worden: een intensiteitsschaal en een probleemschaal. Op de intensiteitsschaal
geven ouders op een zevenpuntschaal (nooit tot altijd) aan in welke intensiteit of met welke
frequentie het probleemgedrag voorkomt. Op de probleemschaal geven ouders aan of dit gedrag een
probleem voor hen is: ja of nee. Deze informatie wordt uitgedrukt in een intensiteitsscore (de
optelling van de mate waarin het gedrag voorkomt) en een probleemscore (de optelling van het
aantal gedragingen dat als problematisch wordt gezien). De ECBI heeft goede psychometrische
eigenschappen (Abrahamse et al., 2015; Boggs et al., 1990; Rich & Eyberg, 2001) en de interne
consistentie bleek eveneens zeer goed te zijn tijdens de metingen van de RCT van Betere Start (Alsem
et al., 2021; Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014). Ook in de lange termijn
follow-up van Betere Start bleek de interne consistentie uitstekend voor beide schalen. De
Cronbach’s alfa voor de intensiteitsschaal was gemiddeld .90, variërend van .88 (6 jaar na

22

interventie) tot .92 (7 jaar na interventie). De Cronbach’s alfa voor de probleemschaal was gemiddeld
.91, variërend van .88 (1 jaar na interventie) tot .94 (4 jaar na interventie). Bij voormeting was de
gemiddelde intensiteitsscore voor de kinderen (M = 103,37, SD = 31,06) onder het 75e percentiel,
maar iets hoger dan de gemiddelde score (M = 96,15, SD = 26,38) uit de normeringsgroep, bestaande
uit kinderen van 4 tot 8 jaar. De probleemscore (M = 10,07, SD = 8,25) viel voor de deelnemende
kinderen gemiddeld tussen het 75e en 90e percentiel (Weeland et al., 2018).
Child Behavior Checklist
Er werd binnen het huidige onderzoek gebruik gemaakt van drie verschillende versies van de Child
Behavior Checklist om emotionele en gedragsproblemen bij de kinderen, volgens hun moeders, te
meten: de Gedragsvragenlijst voor Kinderen van 1½-5 jaar (CBCL/1½-5), Gedragsvragenlijst voor
kinderen van 6-18 jaar (CBCL/6-18) en Gedragsvragenlijst voor Volwassenen van 18-59 jaar (ABCL).
De gebruikte versie was afhankelijk van de leeftijd van het betreffende kind; logischerwijs werd
daarom tot drie jaar na interventie indien nodig een CBCL/1½-5 in plaats van CBCL/6-18 afgenomen,
terwijl vanaf zeven jaar na interventie indien nodig een ABCL in plaats van CBCL/6-18 werd
afgenomen. De CBCL is een veelgebruikt instrument in onderzoek en heeft goede psychometrische
eigenschappen (Achenbach & Rescorla, 2000, 2001, 2003).
De CBCL/1½-5 (Child Behavior Checklist for Ages 1½-5; Achenbach & Rescorla, 2000) is een
vragenlijst waarop ouders, andere familieleden of volwassen die een kind goed kennen vragen
kunnen beantwoorden over gedrag, moeilijkheden en goede dingen van een kind. De CBCL/1½-5
heeft 99 specifieke vragen over emotionele en gedragsproblemen een vraag over andere problemen.
Ouders kunnen aangeven hoe goed een vraag nu of in de afgelopen 2 maanden past bij een kind met
behulp van de volgende antwoordmogelijkheden: 0 = helemaal niet, 1 = een beetje of soms, 2 =
duidelijk of vaak. De antwoorden op de vragen tellen op tot de empirische schalen: Emotioneel
Reagerend, Angstig/Depressief, Lichamelijke Klachten, Teruggetrokken, Slaapproblemen,
Aandachtsproblemen en Agressief Gedrag. De eerste vier probleemschalen vormen samen de schaal
Internaliseren en de laatste twee de schaal Externaliseren. Alle vragen over gedrag opgeteld vormen
de schaal Totale Problemen.
De CBCL/6-18 (Child Behavior Checklist for Ages 6-18; Achenbach & Rescorla, 2001) is een
vragenlijst waarop ouders, andere familieleden of volwassen die een kind goed kennen vragen
kunnen beantwoorden over vaardigheden en gedrag van een kind. Ouders kunnen op 20 vragen over
vaardigheden informatie geven over activiteiten, sociale contacten en schoolwerk. De CBCL/6-18
heeft 118 specifieke vragen over emotionele en gedragsproblemen en twee open vragen over andere
problemen. Ouders kunnen aangeven hoe goed een vraag nu of in de afgelopen 6 maanden past bij
een kind met behulp van de volgende antwoordmogelijkheden: 0 = helemaal niet, 1 = een beetje of
soms, 2 = duidelijk of vaak. De antwoorden op de vragen tellen op tot schalen. De vragen over
vaardigheden vormen de vaardigheidsschalen Activiteiten, Sociaal en School, en samen vormen deze
de schaal Totale Vaardigheden. De vragen over gedrag vormen de acht probleemschalen
Teruggetrokken/Depressief, Lichamelijke Klachten, Angstig/Depressief, Sociale Problemen,
Denkproblemen, Aandachtsproblemen, Normafwijkend Gedrag en Agressief Gedrag. De eerste drie
probleemschalen vormen samen de schaal Internaliseren en de laatste twee de schaal
Externaliseren. Alle vragen over gedrag opgeteld vormen de schaal Totale Problemen.
De ABCL (Adult Behavior Checklist for Ages 18-59; Achenbach & Rescorla, 2003) is een
vragenlijst waarop informanten, bijvoorbeeld een ouder of een partner informatie geven over een
volwassene. De ABCL omvat profielen met schalen voor vaardigheden, empirisch gebaseerde
syndromen, middelengebruik, Internaliseren, Externaliseren en Totale Problemen.

23

In het huidige onderzoek werd gebruikgemaakt van de schalen Internaliseren, Externaliseren
en Totale problemen. Een voorbeelditem van de schaal Internaliseren is “Voelt zich waardeloos of
minderwaardig” (Angstig/depressief). Een voorbeelditem van de schaal Externaliseren is “Is
ongehoorzaam op school” (Agressief gedrag). Een voorbeelditem van Totale problemen dat niet in de
eerdergenoemde schalen voorkomt is “Klaagt over zich eenzaam voelen” (Sociale problemen).
De interne consistentie voor de schaal Internaliseren, was goed voor de CBCL/6-18
(gemiddelde Cronbach’s α = .84; 32 items) en ABCL (gemiddelde Cronbach’s α = .89; 32 items), maar
gemiddeld onvoldoende voor de CBCL/1½-5 (gemiddelde Cronbach’s α = .54; 36 items). Ook bij die
versie bleek de interne consistentie voor twee van de drie jaren echter voldoende tot uitstekend
(Cronbach’s α = .63 [2 jaar na interventie] en .92 [1 jaar na interventie]) en werd de slechte interne
inconsistentie bij drie jaar gevonden in combinatie met een zeer gering aantal participanten (n = 3),
waardoor verondersteld kan worden dat dit aantal ook te klein was om een stabiele Cronbach’s alfa
te kunnen berekenen. Ditzelfde gold voor Externaliseren. De interne consistentie voor deze schaal
was goed voor de CBCL/6-18 (gemiddelde Cronbach’s α = .87; 35 items) en ABCL (gemiddelde
Cronbach’s α = .78; 35 items), maar gemiddeld onvoldoende voor de CBCL/1½-5 (gemiddelde
Cronbach’s α = .44; 24 items). Wederom was de interne consistentie voor twee van de drie jaren
goed (Cronbach’s α = .96 [1 jaar na interventie] en .85 [2 jaar na interventie]), maar zeer slecht bij
drie jaar na interventie, in combinatie met een te klein aantal participanten (n = 3) om een stabiele
Cronbach’s alfa te kunnen berekenen. Voor Totale problemen, was de interne consistentie zeer goed
in alle versies van de CBCL, met een gemiddelde Cronbach’s alfa van .88 voor de CBCL/1½-5 (100
items), .93 voor de CBCL/6-18 (120 items) en .96 voor de ABCL (118 items). Om de scores op
verschillende versies tussen en binnen personen te kunnen vergelijken, werd vervolgens
gebruikgemaakt van gestandaardiseerde T-scores (M = 50, SD = 10) in plaats van ruwe scores.

Opvoedgedrag moeders
Alabama Parenting Questionnaire
De Alabama Parenting Questionnaire (APQ; Shelton et al., 1996) is een zelfrapportage vragenlijst, die
de belangrijkste aspecten van opvoedgedragingen die gerelateerd zijn aan gedragsproblemen van
kinderen beoogt te meten. De lijst bestaat uit 42 items. Echter, in de lange termijn follow-up werden
er extra items die meer gericht waren op adolescenten toegevoegd, waardoor de lijst uit 53 items
bestond. Deze extra items werden verder buiten beschouwing gelaten. Moeder vulden de items in
op een 5-puntsschaal, die varieerde van nooit tot altijd en waarbij hogere scores frequenter gebruik
van opvoedgedrag weergaf. In de huidige studie gebruikten we de drie factoren, zoals deze
bijvoorbeeld ook door Hinshaw en collega’s (2000) gebruikt werden. De factor positieve
betrokkenheid (bijvoorbeeld “U geeft uw kind een complimentje als hij/zij iets goed doet”) bestaat
uit 16 items. De factor negatieve/ineffectieve discipline (bijvoorbeeld “U wilt uw kind straffen, maar
straft hem/haar dan uiteindelijk niet”) bestaat uit 11 items, maar in de huidige studie werden drie
items verwijderd om de betrouwbaarheid van de schaal te verhogen. De factor gebrekkige
monitoring (bijvoorbeeld “Uw kind blijft ’s avonds langer buiten dan van u mag”) bestaat uit 8 items.
De betrouwbaarheid en validiteit van deze 3-factorstructuur was in eerder onderzoek adequaat
(Hawes & Dadds, 2006; Hinshaw et al., 2000). De interne consistentie was eveneens adequaat tot
goed voor de metingen tijdens de RCT van Betere Start, met uitzondering van de factor gebrekkige
monitoring tijdens de nameting (Koper et al., 2019). Tijdens de lange termijn follow-up van Betere
Start was de gemiddelde interne consistentie voor alle drie de factoren adequaat (positieve

24

betrokkenheid: Cronbach’s α = .78; negatieve/ineffectieve discipline: Cronbach’s α = .61; gebrekkige
monitoring Cronbach’s α = .66). Voor positieve betrokkenheid en gebrekkige monitoring was enkel
de interne consistentie bij 1 jaar na interventie onvoldoende, waarschijnlijk mede als gevolg van de
kleine steekproef in dat jaar (n = 17/20). In andere jaren was de interne consistentie echter
adequaat, oplopend tot een Cronbach’s alfa van .85 voor positieve betrokkenheid (4 jaar na
interventie) en .83 voor gebrekkige monitoring (8 jaar na interventie). Voor de 8 items die
meegenomen werden in de factor negatieve/ineffectieve discipline wisselde de interne consistentie
sterker, met Cronbach’s alfa’s van .46 in het vierde jaar na interventie tot .75 in het tweede jaar na
interventie.

Recidive moeders
Gegevens over recidive werden op verschillende momenten (2014, 2016 en 2021) verkregen via de
Justitiële Informatiedienst, Ministerie van Justitie en Veiligheid. Zo lang er toestemming was van
participanten, werden eerdere gegevens aangepast aan de hand van de meest recente informatie uit
het Justitiële Documentatiesysteem. De gegevens werden zoveel mogelijk in lijn met de methodiek
van de WODC-recidivemonitor (Wartna et al., 2011) ingevoerd. Dit betekent onder andere dat
overtredingen en misdrijven gescheiden werden bijgehouden, omdat overtredingen doorgaans
buiten beschouwing blijven. Als uitgangszaak werd die zaak aangewezen waardoor de betreffende
deelnemer in de penitentiaire inrichting was beland. In de meeste gevallen was dit een misdrijf, maar
in 4,5% van de gevallen was dit een overtreding. Als startpunt van de observatieperiode (de periode
waarover recidive wordt vastgesteld) werd het einde van de interventie genomen: Dit betrof de
datum van het laatste huisbezoek als de interventie afgerond werd of de datum waarop de
interventie op papier afgerond zou worden voor de groep waarin de desbetreffende moeder gestart
was (ongeacht of zij deelnam aan de interventie). Voor iedere deelnemer werd de recidive
vervolgens per volledig jaar na interventie bijgehouden. Het aantal volledige jaren varieerde daarbij
per deelnemer – afhankelijk van het moment van instroom in de interventie en bijvoorbeeld
toestemmingen. Daarnaast werden jeugdmisdrijven en misdrijven die als volwassene gepleegd
werden maar voorafgingen aan de uitgangszaak genoteerd. Misdrijven tussen de uitgangszaak en het
einde van de interventie werden eveneens genoteerd, maar verder in deze rapportage buiten
beschouwing gelaten. Het gaat hier immers om een mix van delicten die voor/tijdens/na detentie
en/of voor/tijdens interventie werden gepleegd.
Recidive werd bepaald aan de hand van het eerste jaar waarin gerecidiveerd werd. Voor
survivalanalyses werd genoteerd of er recidive plaatsvond tijdens de observatieperiode (0 = geen
recidive; 1 = recidive) en wat de tijd in jaren sinds einde interventie was (0 tot 13 jaar). Indien er
recidive plaatsvond, was de tijd hierbij gelijk aan het jaar waarin de eerste maal recidive plaatsvond
(en werden overige zaken dus buiten beschouwing gelaten). Als er tijdens de observatieperiode geen
recidive plaatsvond, was de tijd gelijk aan het laatste volledige jaar waarvoor gegevens beschikbaar
waren. Eenzelfde procedure werd gevolgd voor het ontvangen van een (gedeeltelijke)
onvoorwaardelijke vrijheidsstraf.
Om een indruk te krijgen van de omvang van de recidive werd het totaal aantal misdrijven
per deelnemer bepaald voor twee periodes: de eerste vijf jaar na interventie en de eerste 10 jaar na
interventie. Alleen deelnemers waarvoor de gegevens voor de gehele periode beschikbaar waren,
werden hierbij meegenomen.

25

In de survivalanalyses werden bovendien een aantal covariaten meegenomen. Ten eerste
werd de conditie op twee verschillende manieren meegenomen: 1) de interventiemoeders uit de RCT
(1) versus de controlemoeders uit de RCT (0) en 2) de interventiemoeders uit de gehele steekproef
(1) versus de moeders die geen interventie hadden ontvangen uit de gehele steekproef (0). Ten
tweede werd de leeftijd van moeder (in jaren) bij start van de interventie meegenomen. Ten derde
werden jeugdmisdrijven (0 = geen; 1 = ten minste één jeugdmisdrijf) als covariaat meegenomen. Ten
slotte werd ook het totaal aantal eerdere misdrijven (tijdens jeugd en als volwassene; 0 tot 43) als
maat voor delictgeschiedenis meegenomen. Vanwege uitbijters en afwijkingen van de
normaalverdeling werd hierbij gekozen voor een inverse transformatie. In de interpretatie van
resultaten dient daarom met deze transformatie rekening te worden gehouden: Deelnemers met
relatief veel eerdere delicten zullen in de data juist een relatief lage waarde op deze variabele
hebben als gevolg van de transformatie.

Delinquentie en middelengebruik adolescenten
Delinquent gedrag en middelengebruik door de deelnemende kinderen werd vanaf de leeftijd van 11
jaar gemeten middels rapportage door moeder en zelfrapportage. Daarnaast werd in het jaar dat de
jongere 16 jaar oud werd toestemming gevraagd om officiële gegevens te raadplegen. Helaas kon het
effect van Betere Start op delinquentie (Hoofdstuk 7) enkel op basis van moederrapportage worden
getoetst, gezien de geringe hoeveelheid data vanuit zelfrapportage en het geringe aantal
toestemmingen dat uiteindelijk verkregen is (zie Procedure). Omdat de zelfrapportage wel benoemd
staat in Hoofdstuk 7 en de gebruikte lijst voor moederrapportage voortvloeit uit de zelfrapportage,
staat hieronder zowel de moederrapportage als zelfrapportage beschreven.
Moederrapportage Delinquent Gedrag
De vragenlijst Moederrapportage Delinquent Gedrag (MDG) is een versie van de Zelfrapportage
Delinquent Gedrag (zie hieronder), die door de moeder over deelnemende kind(eren) vanaf 11 jaar
kan worden ingevuld – tot maximaal 21 jaar in het huidige onderzoek. De gebruikte lijst bestaat uit
38 items, waarvoor moeders aangaven hoe vaak hun kind in het afgelopen jaar dit heeft gedaan of
meegemaakt (1 = nooit tot 5 = meer dan 10 keer). Op deze vragenlijst werd vertrouwelijkheid en
anonieme verwerking nogmaals benadrukt. De lijst bevatte de schalen Vermogenscriminaliteit,
Geweldscriminaliteit, Vandalisme, Drugscriminaliteit en Middelengebruik. Deze laatste schaal werd
binnen dit onderzoek aan deze lijst toegevoegd. Een voorbeelditem van delinquent gedrag
(Geweldscriminaliteit) is “Met geweld of onder bedreiging van geweld iets van iemand gestolen”. Een
voorbeelditem van de schaal Middelengebruik is “Partydrugs zoals speed, XTC of paddo’s gebruikt”.
In het huidige onderzoek werd om delinquentie te meten gebruik gemaakt van een
totaalschaal betreffende delinquentie, die uit 30 items bestond. Hierbij werd in eerste instantie
gebruik gemaakt van het totaal aantal delinquente gedragingen dat gerapporteerd werd. De
oorspronkelijke frequentie werd hierbij teruggebracht tot een dichotoom item (0 = gedrag werd niet
gerapporteerd of 1 = gedrag kwam op zijn minst één keer voor). De interne consistentie voor deze
totaalschaal was voor 9 van de 11 meetmomenten bijna adequaat tot adequaat, met Cronbach’s
alfa’s variërend van .52 bij een meting op 20-jarige leeftijd tot .86 bij een meting op 17-jarige meting.
Vanwege de scheve verdeling van de totaalschaal (i.e., relatief veel jongeren die (nog) geen
delinquent gedrag vertoonden), werd dit in de hoofdanalyse echter nog verder teruggebracht tot een
dichotome schaal (0 = geen delinquent gedrag gerapporteerd of 1 = op zijn minst één delinquente
gedraging gerapporteerd).

26

In het huidige onderzoek werd om middelengebruik te meten gebruik gemaakt van de schaal
Middelengebruik, die uit 7 items bestond. De interne consistentie voor deze schaal was op 7 van de
10 meetmomenten adequaat, met Cronbach’s alfa’s variërend van .64 op 17-jarige leeftijd tot .85 op
16-jarige leeftijd. Hierbij werd in eerste instantie gebruik gemaakt van de gemiddelde frequentie
(1.00 = nooit voor alle 7 items tot 5.00 = meer dan 10 keer voor alle 7 items). Vanwege de scheve
verdeling van de schaal, werd de schaal voor de hoofdanalyses verder teruggebracht tot een
dichotome schaal. Hierbij werden alle scores hoger dan 1.00 als 1 gecodeerd (middelengebruik
gerapporteerd), terwijl een gemiddelde score van 1.00 in de hoofdanalyses de waarde 0 kreeg (geen
middelengebruik gerapporteerd).
Zelfrapportage Delinquent Gedrag
De vragenlijst Zelfrapportage Delinquent Gedrag (ZDG) is een aanpassing van de vragenlijst Selfreport of Antisocial Behavior (Loeber et al., 1989). Deze lijst is ontwikkeld binnen het RADARconsortium en is – doordat deze minder uitgebreid is – beter door jongeren zelf in te vullen dan
andere aanpassingen van de Self-report of Antisocial Behavior. De gebruikte lijst bestond uit 38
items, waarin jongeren vanaf 11 jaar aangaven hoe vaak zij in het afgelopen jaar bepaalde dingen
hadden gedaan of meegemaakt (1 = nooit tot 5 = meer dan 10 keer). Op deze vragenlijst werd
vertrouwelijkheid en anonieme verwerking nogmaals benadrukt. De lijst bevatte de schalen
Vermogenscriminaliteit, Geweldscriminaliteit, Vandalisme, Drugscriminaliteit en Middelengebruik.
Deze laatste schaal werd binnen dit onderzoek aan deze lijst toegevoegd. Daarnaast werd, om een
deviant sociaal netwerk in beeld te brengen, rapportage van delinquent gedrag en middelengebruik
door de beste vriend(in) van de jongere toegevoegd. Een voorbeelditem (Vermogenscriminaliteit) is
“Ergens ingebroken omdat je iets wilde stelen”.
In het huidige onderzoek werd de lijst op 11- tot en met 20-jarige leeftijd afgenomen. Er
werd gebruik gemaakt van een totaalschaal betreffende delinquentie, die uit 30 items bestond. Items
werden gedichotomiseerd en opgeteld, zodat een hogere score rapportage van meer delinquente
gedragingen reflecteerde. De interne consistentie van deze schaal was voor de leeftijd 11 tot en met
18 jaar gemiddeld adequaat, met een Cronbach’s alfa van .74. De Cronbach’s alfa’s waren daarbij op
6 van deze 8 meetmomenten goed, en varieerde van .19 op 18-jarige leeftijd (n = 8) tot .96 op 13- en
17-jarige leeftijd. Daarnaast werd gebruik gemaakt van de schaal Middelengebruik (7 items).
Hiervoor werd een gemiddelde frequentie gebruikt, waarbij een hogere score een hogere
gemiddelde frequentie over types middelengebruik heen reflecteert. De interne consistentie was
daarbij voor de leeftijd 13 tot en met 20 jaar (i.e., 8 van de in totaal 10 meetmomenten) gemiddeld
gezien goed (Cronbach’s α = .81), variërend van .53 (14 jaar) tot .87 (16 en 19 jaar).

Data-analyse
Om het probleemgedrag bij kinderen inzichtelijk te maken werden, met behulp van IBM SPSS
Statistics (versie 24) en normeringsgegevens voor de diverse ASEBA-lijsten, T-scores berekend op
basis van leeftijd en gender van het kind. De uitkomsten werden in de data weergegeven op basis
van het aantal jaren na interventie. Er werd enkel gebruik gemaakt van beschrijvende gegevens,
waarbij alle deelnemende kinderen waarvoor data beschikbaar was, tezamen geanalyseerd werden.
Om potentiële verschillen in de mate van verandering in het opvoedgedrag en kindgedrag op
de lange termijn inzichtelijk te maken, werd gebruik gemaakt van “latent linear growth mixture
models” in Mplus (versie 8.6), waarbij gebruik werd gemaakt van de standaard schattingsmethode

27

robust maximum likelihood estimation (ML) met ‘knownclasses’ and ‘type = complex’ als opties. Deze
methode zorgde ervoor dat we rekening konden houden met het multilevel karakter van de data:
Kinderen waren genest in moeders en door het gezinsID mee te nemen kon deze clustering
meegenomen worden in analyses. Vanwege de kleine controlegroep werd de opt-out groep
toegevoegd aan de controlegroep, om zo een niet-interventiegroep te kunnen vergelijken met de
interventiegroep. Een Wald test werd gebruikt om het verschil in verandering in de slopes tussen de
interventiegroep en de groep die geen interventie ontvangen had te toetsen. Gedurende de analyses
bleek het, door het grote aantal ontbrekende datapunten en lage covariance coverage moeilijk om
de modellen te schatten. In de analyses kon daarom de data die verzameld werd op 1 jaar na
interventie helaas niet meegenomen worden: Mede door het geringe aantal metingen op dit
datapunt, was er te weinig variantie om de analyses goed te kunnen uitvoeren. In de analyses werd
er rekening mee gehouden dat het interval tussen de aangrenzende meetmomenten (de followupmeting en de meting op 2 jaar na interventie) hierdoor groter is geworden. Daarnaast werd de
standaardinstelling van 10% covariance coverage gewijzigd naar een minimum van 2%.
Voorzichtigheid is daarom geboden in de interpretatie en generalisatie van bevindingen.
Om het effect van de interventie op recidive bij moeders te toetsen, werden alle analyses
steeds tweemaal uitgevoerd: eenmaal in de relatief kleine RCT-steekproef (0 = controlegroep; 1 =
interventiegroep) en eenmaal in de totale steekproef (0 = geen interventie; 1 = interventie). Cox
regressie werd gebruikt om de effecten van interventie en drie andere covariaten (leeftijd moeder,
jeugdmisdrijf en totaal aantal eerdere misdrijven) te evalueren op de tijd totdat moeders
recidiveerden én de tijd totdat moeders een misdrijf begingen waarvoor zij een (gedeeltelijk)
onvoorwaardelijke vrijheidsstraf ontvingen. Kaplan-Meier analyses werden gebruikt om de resultaten
vervolgens inzichtelijk te kunnen maken in survivalplots. Onafhankelijke t-toetsen met bootstrapping
(2000 trekkingen) werden gebruikt om groepsverschillen in de omvang van de recidive na 5 jaar en
10 jaar te toetsen. In de beschrijvende gegevens die voorafgaan aan de hoofdanalyses werd
eveneens gebruik gemaakt van onafhankelijke t-toetsen. Al deze analyses werden uitgevoerd in SPSS
(versie 24).
Om het effect van de interventie op delinquentie bij adolescenten en middelengebruik te
toetsen, werd een mixed effects model geschat middels de statistische software R. De uitkomsten
werden hierbij in de data gerangschikt op basis van leeftijd van het kind. Omdat de uitkomstvariabele
dichotoom was, werd gekozen voor een logistische regressie, met familie en kind als
clustervariabelen. Het geschatte model bevatte gender, leeftijd (gecentreerd), en tijd sinds de Betere
Start interventie (voor alle groepen beschikbaar) als controlevariabele, en conditie (0 = geen
interventie, inclusief opt-out groep versus 1 = Betere Start) en de interactie tussen leeftijd en
conditie als mogelijke predictoren. De beschrijvende gegevens die voorafgaan aan deze
hoofdanalyses werden geanalyseerd in SPSS (versie 24). Hierbij werd gebruik gemaakt van
Chikwadraattoetsen (voor nominale uitkomstmaten) en onafhankelijke t-toetsen (voor continue
uitkomstmaten).
Er is in deze rapportage hoofdzakelijk tweezijdig getoetst, met p < .05. Alleen in Hoofdstuk 6
en 7 is er in geval van expliciete eenzijdige hypotheses ook eenzijdig getoetst. Bij de resultaten staat
in deze gevallen aangegeven dat er sprake was van eenzijdige toetsing.

28

4.

Resultaten ernst van probleemgedrag bij de kinderen

Ouderlijke detentie wordt wel gezien als een “keerpunt” in het leven van hun kinderen, dat effect
kan hebben tot in de volwassenheid (B. Young et al., 2020). Uitzonderingen daargelaten
(bijvoorbeeld bij misbruik/mishandeling door de gedetineerde ouder), blijkt ouderlijke detentie
negatief gerelateerd te zijn aan het vertonen van aangepast gedrag op verschillende domeinen en in
verschillende levensfases (Poehlmann-Tynan & Turney, 2021). Dat is wellicht ook niet vreemd, als
men bedenkt dat risicofactoren zich in deze gezinnen opstapelen, en dat dus zowel de ouderlijke
detentie als andere negatieve omstandigheden de ontwikkeling van deze kinderen zullen
beïnvloeden (Murray & Farrington, 2008a; Phillips et al., 2006). Onderzoek suggereert daarboven
echter ook dat ouderlijke detentie tijdens de kindertijd unieke, nadelige effecten kan hebben tot in
het volwassen leven van deze kinderen, zelfs na statistische controle voor gedragsproblemen in de
kindertijd en nadelige omstandigheden (zoals armoede en mishandeling (Gifford et al., 2019)).
Er wordt wel verondersteld dat er relatief veel internaliserend probleemgedrag voorkomt bij
kinderen van gedetineerde ouders – met name in vroege studies, die veelal hun eigen beperkingen in
steekproef en design hebben (Kjellstrand, Yu, Eddy, & Clark, 2020). Latere studies laten echter
tegenstrijdige resultaten zien. Zo werd er in een meta-analyse van de meest stringente studies tot
2011 (Murray, Farrington, et al., 2012) geen relatie, of op zijn hoogst een zwakke relatie, gevonden
tussen ouderlijke detentie en internaliserend probleemgedrag (en andere mentale
gezondheidsproblemen). Ook in een aantal individuele empirische studies werden geen effecten op
depressieve symptomen bij jongens (Murray, Loeber, et al., 2012) en internaliserend
probleemgedrag in algemene zin (Davis & Shlafer, 2017; Kjellstrand, Yu, Eddy, Clark, et al., 2020;
Wildeman & Turney, 2014) gevonden nadat er gecontroleerd werd voor andere risicofactoren en/of
kindgedrag voorafgaand aan de detentie. In andere studies gericht op internaliserend
probleemgedrag die controleerden voor andere risicofactoren was dit echter wel het geval (Johnson,
2009; Murray & Farrington, 2008b). Dat neemt niet weg dat, als enkel naar de prevalentie gekeken
wordt, kinderen van gedetineerde ouders wel meer internaliserend probleemgedrag vertonen dan
leeftijdsgenoten uit de algemene populatie (Turney, 2017) en in de adolescentie ook vaker diagnoses
als een depressieve stoornis en/of angststoornis hebben (Bomysoad & Francis, 2021; Gifford et al.,
2019). Het lijkt erop dat het – ondanks de ouderlijke detentie – relatief goed gaat met ongeveer de
helft van de kinderen, terwijl de andere helft tegelijkertijd overgerepresenteerd is in problematische
trajecten met betrekking tot internaliserend probleemgedrag – met name een traject met gematigde
scores op 10-jarige leeftijd die toenemen tijdens de adolescentie (waarin suïcidale gedachten en
zelfmoordpogingen ook vaker voorkomen) en een traject met een piek in internaliserend
probleemgedrag op 12-jarige leeftijd (Kjellstrand, Yu, Eddy, & Clark, 2020). Deze verschillen lijken
zichtbaar tot op volwassen leeftijd (Murray & Farrington, 2008b), waarbij angststoornissen ook vaker
bij hen lijken voor te komen dan bij leeftijdsgenoten (Gifford et al., 2019). De kwetsbaarheid voor
depressieve symptomen, zou wel eens in het bijzonder kunnen gelden voor jongvolwassenen
waarvan de moeder gedetineerd was (H. Foster & Hagan, 2013).
Voor externaliserend probleemgedrag lijken de resultaten uit eerder onderzoek eenduidiger
dan voor internaliserend probleemgedrag het geval is. Met name als het om gedetineerde vaders
gaat wordt er op jonge leeftijd agressief gedrag (Wildeman, 2010) waargenomen bij kinderen van
gedetineerde ouders dan bij kinderen uit de algemene populatie. Op basisschoolleeftijd en in de
adolescentie geldt dit eveneens voor externaliserend probleemgedrag en delinquentie (Kjellstrand &
Eddy, 2011; Turney, 2017), inclusief gedragsstoornissen en ADHD en met wat meer tegenstijdige
resultaten voor ADHD en stoornissen in het gebruik van middelen (Bomysoad & Francis, 2021;

29

Gifford et al., 2019). In lijn hiermee werd in een meta-analyse (Murray, Farrington, et al., 2012) een
relatie tussen ouderlijke detentie en antisociaal gedrag gevonden. Opvallend genoeg, blijft de relatie
tussen ouderlijke detentie en externaliserend probleemgedrag en/of delinquentie veelal overeind als
er gecontroleerd wordt voor overige risicofactoren (Johnson, 2009; Murray, Loeber, et al., 2012) en
zelfs tot op volwassen leeftijd (Gifford et al., 2019; Murray & Farrington, 2005), al is het soms maar
voor een beperkt deel van de uitkomstmaten en alleen voor jongens (Kinner et al., 2007) en zijn er
natuurlijk ook studies waarvoor dit niet geldt (Murray et al., 2007; Wildeman & Turney, 2014). Ook
hier lijkt te gelden dat een aanzienlijk deel van deze kinderen (60%) in een laag-risico-traject
terechtkomt, terwijl deze kinderen tegelijkertijd overgerepresenteerd zijn in één van de
problematische trajecten (gematigde scores op 10-jarige leeftijd, met een toename in de
adolescentie tot klinisch niveau) en ouderlijke detentie – zelfs wanneer ook allerlei andere
risicofactoren meegenomen worden – de sterkste voorspeller was voor dit traject (Kjellstrand et al.,
2018, 2019).
Passend bij de gedachte dat ouderlijke detentie van invloed is op uitkomsten op een grote
verscheidenheid aan domeinen (Poehlmann-Tynan & Turney, 2021), zijn er in eerder onderzoek ook
problemen te vinden die buiten de domeinen van internaliserend en externaliserend
probleemgedrag vallen. Zo suggereert eerder onderzoek ook wel dat deze kinderen eveneens
kwetsbaar zijn voor overgewicht (Roettger & Boardman, 2012), problemen op school (Turney &
Haskins, 2014, 2019) en sociale problemen (Gifford et al., 2019; Nesmith & Ruhland, 2008). Het ligt
daarom voor de hand om in de huidige studie ook naar het probleemgedrag in brede zin te kijken.
Het doel van dit hoofdstuk is om het probleemgedrag (in brede zin) van de gehele
onderzoeksgroep weer te geven, door te vergelijken met een normgroep (zoals weergegeven in de
normen van de CBCL). Dat de gehele onderzoeksgroep wordt meegenomen, betekent dat dit
hoofdstuk zowel kinderen betreft waarvan de moeders aan Betere Start hebben deelgenomen als
kinderen waarvoor dit niet het geval is. In de resultaten hieronder staan de T-scores weergegeven
voor alle beschikbare metingen van 1 jaar na interventie tot en met 10 jaar na interventie (gerekend
vanuit het einde van de interventie voor de interventiemoeders uit de betreffende groep). De
kinderen varieerden hierbij in leeftijd van 4 jaar tot 23 jaar.

Internaliserend probleemgedrag
In Tabel 1 staan de beschrijvende gegevens voor Internaliseren volgens moederrapportage
weergegeven. Voor de gehele onderzoeksgroep (kinderen waarvan de moeders al dan niet
deelgenomen hebben aan de interventie) viel de gemiddelde T-score voor Internaliseren (50,55) in
het normale gebied. Dit wil zeggen dat de score van deze onderzoeksgroep nagenoeg gelijk waren
aan de gemiddelde score van de normgroep, en er gemiddeld gezien op dit vlak geen zorgen van
betekenis waren. De scores per meetmoment laten eenzelfde beeld zien, hoewel tegelijkertijd aan de
range te zien is dat de scores voor kinderen wel uiteenliepen. Gemiddeld gezien vertoonde 9,3% van
de kinderen hierbij problemen die aandacht verdienen (subklinische score), terwijl de problemen in
8,6% van de gevallen zo aanzienlijk waren dat de door moeder gerapporteerde problemen ook om
behandeling zouden vragen (klinische score). Ter vergelijking: In de normgroep scoort 17% van de
personen in dit (sub)klinische gebied, waarbij 10% in het klinische gebied scoort.

30

Tabel 1
T-scores Internaliseren kind volgens moederrapportage (CBCL) per jaar na interventie
Meetmoment
1 jaar
2 jaar
3 jaar
4 jaar
5 jaar
6 jaar
7 jaar
8 jaar
9 jaar
10 jaar
Gemiddeldb

n
21
86
58
76
66
73
63
43
49
39
168

M (SD)
50,43 (10,65)
49,72 (10,45)
50,09 (10,20)
49,03 (9,75)
50,08 (10,41)
50,63 (11,27)
50,10 (10,95)
48,58 (9,50)
47,80 (10,49)
47,18 (10,49)
50,55 (9,66)

Range (29-100)a
33,00-70,00
29,00-72,00
33,00-70,00
33,00-69,00
33,00-70,00
33,00-88,00
33,00-72,00
33,00-72,00
31,00-79,00
33,00-75,00
33,00-88,00

Subklinische score (%)
3 (14,2%)
9 (10,5%)
6 (10,3%)
6 (7,9%)
6 (9,1%)
4 (5,5%)
8 (12,7%)
3 (7,0%)
2 (4,1%)
0 (0,0%)
15 (9,3%)

Klinische score (%)
2 (9,5%)
10 (11,6%)
6 (10,3%)
6 (7,9%)
7 (10,6%)
11 (15,1%)
5 (7,9%)
3 (7,0%)
3 (6,1%)
4 (10,3%)
14 (8,6%)

a

= Het minimum verschilt per afgenomen versie; de maximaal mogelijke range is hier weergegeven.
= Dit gaat om de gemiddelde score per kind over jaren; ieder kind waarvoor een meting aanwezig is,
is in dit gemiddelde dus slechts eenmaal meegenomen.
b

Externaliserend probleemgedrag
In Tabel 2 staan de beschrijvende gegevens voor Externaliseren volgens moederrapportage
weergegeven. Voor de gehele onderzoeksgroep viel de gemiddelde T-score voor Externaliseren
(50,48) in het normale gebied. Dit wil zeggen dat de score van deze onderzoeksgroep nagenoeg gelijk
waren aan de gemiddelde score van de normgroep, en er gemiddeld gezien op dit vlak geen zorgen
van betekenis waren. De scores per meetmoment laten eenzelfde beeld zien, hoewel tegelijkertijd
aan de range te zien is dat de scores voor kinderen wel uiteenliepen. Gemiddeld gezien vertoonde
10,8% van de kinderen hierbij problemen die aandacht verdienen (subklinische score), terwijl de
problemen in 7,2% van de gevallen zo aanzienlijk waren dat de door moeder gerapporteerde
problemen ook om behandeling zouden vragen (klinische score). Ter vergelijking: In de normgroep
scoort 17% van de personen in dit (sub)klinische gebied, waarbij 10% in het klinische gebied scoort.
Tabel 2
T-scores Externaliseren kind volgens moederrapportage (CBCL) per jaar na interventie
Meetmoment
1 jaar
2 jaar
3 jaar
4 jaar
5 jaar
6 jaar
7 jaar
8 jaar
9 jaar
10 jaar
Gemiddeldb

n
21
86
58
76
66
73
62
43
49
39
168

M (SD)
50,90 (11,55)
50,65 (10,63)
50,21 (8,74)
49,71 (9,66)
50,71 (8,00)
49,42 (9,59)
49,53 (10,84)
47,53 (8,62)
47,55 (9,83)
47,69 (10,28)
50,48 (9,10)

Range (29-100)a
34,00-72,00
28,00-74,00
33,00-71,00
33,00-71,00
33,00-64,00
34,00-79,00
33,00-71,00
33,00-66,00
33,00-72,00
33,00-68,00
33,00-74,00

Subklinische score (%)
4 (19,0%)
9 (10,5%)
4 (6,9%)
5 (6,6%)
9 (13,6%)
7 (9,6%)
7 (11,3%)
1 (2,3%)
2 (4,1%)
3 (7,7%)
18 (10,8%)

a

Klinische score (%)
2 (9,5%)
9 (10,5%)
3 (5,2%)
6 (7,9%)
0 (0,0%)
3 (4,1%)
6 (9,7%)
2 (4,7%)
2 (4,1%)
3 (7,7%)
12 (7,2%)

= Het minimum verschilt per afgenomen versie; de maximaal mogelijke range is hier weergegeven.
= Dit gaat om de gemiddelde score per kind over jaren; ieder kind waarvoor een meting aanwezig is,
is in dit gemiddelde dus slechts eenmaal meegenomen.
b

31

Totale problemen
In Tabel 3 staan de beschrijvende gegevens voor Totale problemen volgens moederrapportage
weergegeven. Voor de gehele onderzoeksgroep viel de gemiddelde T-score voor Totale problemen
(50,62) in het normale gebied. Dit wil zeggen dat de score van deze onderzoeksgroep nagenoeg gelijk
waren aan de gemiddelde score van de normgroep, en er gemiddeld gezien geen zorgen van
betekenis waren. De scores per meetmoment laten eenzelfde beeld zien, hoewel tegelijkertijd aan de
range te zien is dat de scores voor kinderen wel uiteenliepen. Gemiddeld gezien vertoonde 9,9% van
de kinderen hierbij problemen die aandacht verdienen (subklinische score), terwijl de problemen in
8,6% van de gevallen zo aanzienlijk waren dat de door moeder gerapporteerde problemen ook om
behandeling zouden vragen (klinische score). Ter vergelijking: In de normgroep scoort 17% van de
personen in dit (sub)klinische gebied, waarbij 10% in het klinische gebied scoort.
Tabel 3
T-scores Totale problemen kind volgens moederrapportage (CBCL) per jaar na interventie
Meetmoment
1 jaar
2 jaar
3 jaar
4 jaar
5 jaar
6 jaar
7 jaar
8 jaar
9 jaar
10 jaar
Gemiddeldb

n
21
86
58
76
66
73
62
43
49
39
168

M (SD)
50,81 (11,00)
50,21 (10,74)
50,76 (9,61)
49,22 (9,62)
50,61 (9,17)
50,37 (10,39)
49,90 (11,12)
47,37 (9,92)
46,59 (10,13)
46,72 (10,52)
50,62 (9,64)

Range (29-100)a
32,00-67,00
24,00-73,00
24,00-72,00
24,00-70,00
26,00-68,00
27,00-79,00
24,00-75,00
24,00-66,00
31,00-73,00
24,00-70,00
24,00-79,00

Subklinische score (%)
4 (19,0%)
6 (7,0%)
9 (15,5%)
10 (13,2%)
5 (7,6%)
6 (8,2%)
9 (14,5%)
5 (11,6%)
3 (6,1%)
3 (7,7%)
16 (9,9%)

Klinische score (%)
2 (9,5%)
11 (12,8%)
3 (5,2%)
4 (5,3%)
3 (4,5%)
9 (12,3%)
5 (8,1%)
1 (2,3%)
3 (6,1%)
2 (5,1%)
14 (8,6%)

a

= Het minimum verschilt per afgenomen versie; de maximaal mogelijke range is hier weergegeven.
= Dit gaat om de gemiddelde score per kind over jaren; ieder kind waarvoor een meting aanwezig is,
is in dit gemiddelde dus slechts eenmaal meegenomen.
b

Conclusie
Volgens hun moeders vertoonden deze kinderen van (ex-)gedetineerde moeders (die al dan niet
hebben deelgenomen aan Betere Start) op de langere termijn niet meer internaliserend
probleemgedrag, externaliserend probleemgedrag of probleemgedrag in brede zin dan kinderen uit
de normgroep. Op het oog lijken de gemiddelde scores bovendien niet zozeer op te lopen, zoals bij
een risicopopulatie te verwachten zou zijn. Met name als het gaat om externaliserend
probleemgedrag en probleemgedrag in brede zin lijkt er eerder bij relatief weinig dan bij relatief veel
kinderen sprake van aanzienlijke problemen (klinische score). Het is echter niet uit te sluiten dat er
sprake is van selectieve uitval, die deze resultaten kan vertekenen. Mogelijk zijn vooral de moeders
die van mening waren dat het relatief goed ging met hun kinderen blijven deelnemen aan het
onderzoek. Ook is natuurlijk een gunstige invloed van de interventie – waar het merendeel van de
moeders aan heeft deelgenomen – niet uit te sluiten. Daarvan zou men gezien de doelen van de
interventie echter verwachten dat deze vooral ten aanzien van externaliserend probleemgedrag een
rol zou kunnen spelen.

32

5. Resultaten langetermijneffecten van Betere Start op
opvoeding en kindgedrag
Gezien de impact die antisociale gedragsproblemen op het individu, het gezin en de bredere
maatschappij hebben, is het van belang dat kinderen met (een verhoogd risico op)
gedragsproblemen interventies met een meetbaar effect op de langere termijn ontvangen (Kaminski
& Claussen, 2017). Langdurige longitudinale interventiestudies zijn echter bijzonder zeldzaam, terwijl
zij wel een bijzondere plaats in het wetenschappelijk landschap innemen. Er is weliswaar een grotere
hoeveelheid langdurige, longitudinale studies zonder interventie te vinden in de literatuur. Deze
studies, die kinderen over een lange termijn volgen, zijn essentieel voor ons begrip van ontwikkeling
en factoren die hierop tezamen van invloed zijn. Echter, het enkel volgen van kinderen heeft een
belangrijke beperking ten opzichte van het langdurig volgen van kinderen die deel uitmaken van een
interventiestudie: Het is moeilijk om causaliteit aan te tonen (is er sprake van een oorzaakgevolgrelatie?) en daarom leveren dergelijke studies slechts indirecte informatie voor beleidsmakers
over de mogelijke veranderingen na invoering van beleid of implementatie van een interventie
(Tomlinson et al., 2020). Alleen een lange termijn interventiestudie biedt de kans om zowel de
effecten van de interventie op de langere termijn als causale hypotheses en ontwikkelingstrajecten
uit de wetenschappelijke theorie te toetsen (Lacourse et al., 2002).
Helaas zijn er slechts weinig interventiestudies beschikbaar waarin kinderen langer dan een
jaar na interventie gevolgd worden en worden veel studies bovendien niet uitgevoerd in
omstandigheden die gelijk zijn aan de dagelijkse praktijk. Hierdoor weten we niet alleen relatief
weinig over langetermijneffecten, maar weten we ook niet of deze bij implementatie in de dagelijkse
praktijk ook behaald zullen worden (Tomlinson et al., 2020). Interventiestudies die kinderen ook op
de lange termijn volgen zijn dus essentieel voor wetenschap, beleid en praktijk. Dit geldt misschien
wel in het bijzonder voor interventiestudies die uitgevoerd worden bij een risicopopulatie: Als
interventies uitgevoerd worden bij kinderen en gezinnen uit omgevingen waarin risicofactoren
accumuleren, lijkt de kans namelijk extra groot dat aanvankelijke effecten van de interventie niet
behouden kunnen blijven (Leijten et al., 2013; Tomlinson et al., 2020; Troy et al., 2018).
Ouderinterventie wordt gezien als de meest effectieve interventie gericht op het behandelen
en voorkomen van antisociale gedragsproblemen bij jonge kinderen (Kaminski & Claussen, 2017;
McCart et al., 2006). Gedragsmatige ouderinterventies zijn gebaseerd op het sociale interactiemodel
van Patterson (Patterson, 2005, 2016), waarin beschreven wordt hoe ouders onopzettelijk
gedragsproblemen bij hun kinderen kunnen bekrachtigen aan de hand van dwingende
interactiepatronen met hun kind. Ouders en kinderen trainen elkaar als het ware (onbewust en
ongewild!) om zich op zo’n manier te gedragen dat met dat gedrag de kans dat kinderen
gedragsproblemen gaan vertonen toeneemt, terwijl de kans dat ouders het negatieve gedrag van
hun kind onder controle kunnen houden steeds kleiner wordt (Granic & Patterson, 2006).
Gedragsmatige ouderinterventies grijpen op dit mechanisme aan. Het doel van deze interventies is
om de dwingende interactiepatronen, en als gevolg daarvan de gedragsproblemen bij het kind, te
verminderen door het opvoedgedrag van ouders te veranderen (Forehand et al., 2014). Het
opvoedgedrag van ouders en gedragsproblemen bij het kind zijn daarmee primaire uitkomstmaten
voor een ouderinterventie gericht op antisociale gedragsproblemen.
In lijn met de gedachte dat opvoedgedrag vooral als een proximale uitkomstmaat wordt
gezien, is er in de literatuur relatief weinig aandacht voor de lange termijn uitkomsten op
opvoedgedrag – vergeleken met de aandacht voor kindgedrag. Toch lijkt dit theoretisch gezien ook

33

op de lange termijn wel een belangrijke uitkomstmaat te zijn: Als ouders in oude gedragingen
vervallen, is het immers aannemelijk dat dit de kans op de genoemde dwingende interactiepatronen
vergroot en daarmee de kans op gedragsproblemen en latere delinquentie. Een overzichtsstudie
(Sandler et al., 2011) geeft aan dat in het merendeel van de studies waarin het lange termijn effect
(dat wil zeggen: na ten minste 1 jaar) van preventieve ouderinterventie op opvoedingsvariabelen
wordt getoetst ook daadwerkelijk een effect wordt gevonden. Zo wordt er ook voor Incredible Years,
bij 1 tot 1,5 jaar follow-up in selectieve preventiestudies, behoud van effecten gerapporteerd op een
deel van de uitkomstmaten gericht op opvoeding (Brotman et al., 2008; Gross et al., 2003; Kim et al.,
2008; Webster-Stratton, 1998). Of die effecten ook op de langere termijn gehandhaafd kunnen
worden, lijkt onduidelijker. Bij een lange termijn follow-up (5-10 jaar na interventie) van Incredible
Years werden in een selectieve preventiesteekproef geen effecten op opvoeding gevonden (Scott et
al., 2014). Meer indirect bewijs lijkt mogelijke effecten wel te ondersteunen: Binnen dezelfde studie
werd wel een effect op een deel van de uitkomstmaten gevonden als gekeken werd binnen een
geïndiceerde preventiesteekproef (Scott et al., 2014). Bovendien werd en in een Nederlandse
geïndiceerde preventiestudie twee jaar na interventie nog verbeteringen in opvoeding in de
interventiegroep gevonden (Posthumus et al., 2012). Ook in een andere geïndiceerde
preventiestudie bij een interventie die ook Incredible Years omvatte, was sprake van mediatie: Het
effect van de interventie op gedragsproblemen in jaar 6 kon deels verklaard worden door een
verbetering in opvoedgedrag in jaar 3 (Bernat et al., 2007). Daarnaast lijkt de bevinding dat er,
vergeleken met care-as-usual, op den duur meer cases bij de kinderbescherming konden worden
afgesloten nadat ouders Incredible Years hadden ontvangen in lijn met langdurige verbeteringen van
de opvoeding (Leclair Mallette et al., 2021).
Ook voor de effecten op kindgedrag geldt dat we veel minder weten over de effecten die er
mogelijk maanden of jaren na interventie nog zijn dan over effecten direct na interventie. Een metaanalyse (van Aar et al., 2017) laat echter zien dat de effecten van ouderinterventie op
gedragsproblemen bij het kind behouden lijken te blijven in de eerste drie jaar na interventie. Dat wil
zeggen: Hoewel er verschillen tussen individuele studies worden gevonden, is er gemiddeld gezien
geen sprake van een verandering in effecten van nameting naar follow-up. Het feit dat effecten op
gedragsproblemen in een deel van de gevallen behouden lijken te kunnen worden, lijkt bovendien
eveneens te suggereren dat ouders de aangeleerde opvoedvaardigheden blijven gebruiken – op zijn
minst in zoverre dat ze terugval naar gedragsproblemen weten te voorkomen (van Aar et al., 2017).
Ook specifiek voor Incredible Years wordt er, bij 1 tot 1,5 jaar follow-up in selectieve
preventiestudies, behoud van effecten gerapporteerd op uitkomstmaten als geobserveerd agressief
gedrag, door moeders gerapporteerde gedragsproblemen en gedragsproblemen in de klas (Brotman
et al., 2008; Gross et al., 2003; Kim et al., 2008; Webster-Stratton, 1998), hoewel ook hier geldt dat er
niet altijd op iedere uitkomstmaat een effect wordt gevonden. Bij een lange termijn follow-up (5-10
jaar na interventie) van Incredible Years werden in een selectieve preventiesteekproef echter geen
effecten op oppositioneel gedrag, antisociale trekken en antisociaal gedrag gevonden (Scott et al.,
2014).
Samengevat laten follow-up studies dus geen consistent beeld zien als het gaat om effecten
van selectieve preventiestudies op opvoeding en kindgedrag. Zeker op de lange termijn (langer dan
een jaar) is het onduidelijk of aanvankelijk positieve effecten ook gehandhaafd kunnen worden. Er
wordt wel gesuggereerd dat het vasthouden van interventie-effecten lastig zou kunnen zijn vanwege
geringere aanvankelijke effecten, geringere motivatie bij ouders vanwege geringere problemen bij
het kind en stressoren die het moeilijk maken om veranderingen te handhaven, en dat er daarom

34

blijvende ondersteuning nodig is voor deze gezinnen om dit mogelijk te maken (Leijten et al., 2013;
Scott et al., 2014).
Het is de vraag of dit ook voor Betere Start geldt. Aan de ene kant zijn er redenen om aan te
nemen dat het juist binnen de populatie van Betere Start wel mogelijk zou moeten zijn om effecten
op de langere termijn te vinden. Zo waren de effecten die direct na interventie gevonden werden
(Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014) relatief groot voor selectieve preventie
(Menting et al., 2013) en zou juist de detentie ook als een unieke motivator kunnen werken om in de
toekomst van de kinderen te investeren en de geleerde vaardigheden te handhaven (Alsem et al.,
2021). In lijn met deze gedachte leek er ook een preventief effect van Betere Start op inconsistente
discipline zichtbaar bij 8 maanden follow-up (Alsem et al., 2021). Anderzijds zijn ex-gedetineerde
moeders een zeer moeilijk in onderzoek te behouden doelgroep (Byrne, 2005; B. A. Eddy et al., 2001;
Goshin & Byrne, 2012) wat het aantonen van effecten zal bemoeilijken, zullen er in deze populatie bij
uitstek veel stressoren aanwezig zijn die het moeilijker maken voor de moeders om veranderingen
door te voeren en te handhaven (Arditti & Few, 2008; Menting et al., 2017) en waren interventieeffecten op kindgedrag al niet meer aan te tonen bij 8 maanden follow-up (Alsem et al., 2021).
Het doel van dit hoofdstuk is daarom om het effect van Betere Start op de primaire
uitkomstmaten opvoeding en kindgedrag, op de lange termijn – tot 10 jaar na interventie – te
onderzoeken.

Beschrijvende gegevens
De totale steekproef bestond uit 277 kinderen van 189 moeders. De grootste groep kinderen (n =
193; 69,7% van de steekproef in dit hoofdstuk) bestond uit kinderen waarvan de moeders ten minste
één sessie van de interventie gevolgd hadden. In totaal kon 93,1% van de moeders die de interventie
gevolgd hadden in de analyses meegenomen worden. Dit percentage lag lager in de groep die geen
interventie had ontvangen (68,4%) en dat lijkt vooral veroorzaakt te worden door ontbrekende data
in de opt-out groep: van de gerandomiseerde controlegroep werd 96,2% van de controlemoeders
meegenomen in de analyses. De groep kinderen waarvan de moeders geen interventie hadden
ontvangen bestond in dit hoofdstuk in totaal uit 84 kinderen. Beschrijvende gegevens over
opvoedgedrag zijn voor de gehele steekproef weergegeven in Tabel 4. Beschrijvende gegevens over
kindgedrag staan in Tabel 5.

35

Tabel 4
Opvoedgedrag (moederrapportage) in de gehele steekproef
Positieve betrokkenheid
Meetmoment
Voormeting

n
195

Tussenmeting

110

Nameting

123

Follow-up

82

1 jaar na
interventie
2 jaar na
interventie
3 jaar na
interventie
4 jaar na
interventie
5 jaar na
interventie
6 jaar na
interventie
7 jaar na
interventie
8 jaar na
interventie
9 jaar na
interventie
10 jaar na
interventie

17
69
50
69
58
63
58
40
46
36

M (SD)
60,46
(8,45)
59,43
(6,83)
60,56
(8,10)
61,02
(7,75)
63,16
(4,12)
62,32
(8,42)
61,65
(7,61)
60,69
(9,78)
60,60
(8,52)
60,01
(8,49)
59,92
(9,04)
59,64
(8,39)
59,43
(9,27)
56,39
(9,24)

Range
(16-80)
33,0780,00
36,9275,73
33,0778,93
41,1480,00
53,0071,00
39,4779,00
46,0079,00
25,0080,00
35,0080,00
41,0079,00
39,0080,00
39,4779,00
32,0079,00
32,0075,00

Negatieve/ineffectieve
discipline
Range
n
M (SD)
(8-40)
258
16,70
8,00(4,67)
30,00
149
16,56
8,00(4,49)
28,00
166
15,71
8,00(3,91)
27,00
107
16,15
8,00(4,14)
26,00
21
14,10
8,00(3,82)
19,00
86
15,36
8,00(4,80)
29,00
55
13,65
8,00(4,06)
26,00
73
13,50
8,00(3,51)
23,00
62
14,15
8,00(4,11)
24,00
72
14,39
8,00(4,06)
30,00
60
14,58
8,00(4,24)
24,00
42
14,43
8,00(3,19)
21,00
47
12,51
8,00(3,35)
21,00
37
13,00
8,00(3,77)
21,00

Gebrekkige monitoring
n
235

M (SD)
10,17
(3,03)
10,26
(3,36)
9,76
(2,34)
10,21
(3,00)
10,13
(2,07)
10,64
(3,57)
11,33
(3,28)
11,53
(4,01)
12,22
(3,93)
13,20
(4,05)
13,43
(4,82)
14,61
(5,32)
14,75
(5,06)
16,12
(5,72)

134
154
105
20
84
54
72
60
71
60
40
46
35

Range
(8-40)
8,0021,71
8,0024,00
8,0019,43
8,0020,57
8,0015,00
8,0022,86
8,0021,00
8,0030,00
8,0026,00
8,0023,00
8,0030,00
8,0028,00
8,0030,00
8,0030,00

Opmerking. Data voor 1 jaar na interventie werd niet meegenomen in de hoofdanalyses, maar wordt
hier voor de volledigheid wel weergegeven.

36

Tabel 5
Kindgedrag (moederrapportage) in de gehele steekproef
Meetmoment
Voormeting
Tussenmeting
Nameting
Follow-up
1 jaar na interventie
2 jaar na interventie
3 jaar na interventie
4 jaar na interventie
5 jaar na interventie
6 jaar na interventie
7 jaar na interventie
8 jaar na interventie
9 jaar na interventie
10 jaar na interventie

n
214
124
144
89
20
82
52
72
60
70
60
43
47
38

ECBI-intensiteit
M (SD)
Range (36-252)
103,37 (31,06)
39-220
102,75 (28,08)
36-177
94,85 (25,97)
37-163
94,08 (26,18)
36-148
85,34 (26,96)
42-154
92,66 (29,59)
36-184,24
81,77 (25,26)
36-162
83,29 (28,24)
36-155
82,57 (26,00)
40-154
80,54 (24,52)
39-143
79,61 (29,59)
37-176
76,74 (24,24)
37-133
65,23 (22,14)
36-128
70,66 (25,52)
36-132

n
209
122
141
85
18
80
49
71
55
66
58
43
46
37

ECBI-probleem
M (SD)
Range (0-36)
10,07 (8,25)
0-34
9,85 (7,79)
0-33
7,92 (7,33)
0-29
8,37 (8,03)
0-29
8,45 (6,60)
0-24
9,97 (8,15)
0-32
6,46 (6,50)
0-23
7,85 (8,04)
0-32
7,00 (6,37)
0-24
7,23 (6,41)
0-24
6,59 (7,48)
0-27
5,42 (6,28)
0-25
3,93 (5,08)
0-19
5,06 (6,67)
0-20

Opmerking. Data voor 1 jaar na interventie werd niet meegenomen in de hoofdanalyses, maar wordt
hier voor de volledigheid wel weergegeven.

Effecten van Betere Start op opvoeding
Latent linear growth mixture models werden gebruikt om potentiële verschillen in de mate van
verandering in opvoeding inzichtelijk te maken. Hierbij werd gekeken naar de factoren positieve
betrokkenheid, negatieve/ineffectieve discipline en gebrekkige monitoring.
Voor positieve betrokkenheid was er op de lange termijn geen aantoonbaar significant effect
van Beterere Start. In het model van positieve betrokkenheid verschilde het intercept (het
gemiddelde startpunt) voor zowel de interventiegroep (M = 61,11) als de groep die geen interventie
ontvangen had (M = 60,08) significant van nul (p < .001). Echter, geen van beide slopes (de mate van
verandering) verschilde significant van nul (Interventie: M = -0,08, p = .45; Niet-interventie: M = 0,31,
p = .09). Zoals te zien is in Figuur 2 lopen de lijnen vrijwel parallel en horizontaal. Voor beide groepen
was er sprake van significante variantie rondom het intercept en de slope, wat aangeeft dat er zowel
variatie was in het niveau van positieve betrokkenheid bij de start als in de mate van verandering. Er
was geen significant verschil in de mate van verandering tussen de twee groepen (Wald = 3,46 (df =
1), p = .06). In het figuur blijkt dit ook uit het feit dat de lijnen van de interventiegroep (rood) en de
niet-interventiegroep (blauw) elkaar raken en vrijwel parallel lopen.

37

Figuur 2
Verandering in positieve betrokkenheid voor individuen, interventiegroep (rood) en nietinterventiegroep (blauw)

Voor het model van negatieve/ineffectieve discipline werd een gelijksoortig patroon
gevonden, waarin geen effect van Betere Start op de lange termijn werd aangetoond. De intercepten
en de variantie rond de intercepten en slopes verschilden allen significant van nul (p < .01).
Daarnaast was de slope, dus de mate van verandering over tijd, voor beide groepen significant
verschillend van nul, wat aangeeft dat er in beide groepen sprake was van een lichte daling van
negatieve/ineffectieve discipline over tijd (Interventie: M = -0,27, p < .001; Niet-interventie: M = 0,21, p = .002). Echter werd geen significant verschil tussen groepen in deze verandering gevonden
(Wald = 0,68 (df = 1), p = .41), zoals te zien is in Figuur 3.

Figuur 3
Verandering in negatieve/ineffectieve discipline voor individuen, interventiegroep (rood) en nietinterventiegroep (blauw)

38

Voor gebrekkige monitoring was er op de lange termijn geen aantoonbaar effect van Betere
Start. In het model van gebrekkige monitoring verschilden de intercepten van beide groepen
wederom significant van nul. Ook de variantie rond het intercept was significant voor de
interventiegroep, maar niet voor de groep die geen interventie had ontvangen. De gemiddelde
verandering (slope) verschilde significant van nul in beide groepen en liet, zoals in Figuur 4 te zien is,
een lichte toename in gebrekkige monitoring over tijd zien (Interventie: M = 0,33, p < .001; Nietinterventie: M = 0,45, p < .001). Echter, de groepen verschilden niet significant van elkaar in deze
verandering (Wald = 2,05 (df = 1), p = .15).

Figuur 4
Verandering in gebrekkige monitoring voor individuen, interventiegroep (rood) en nietinterventiegroep (blauw)

Effecten van Betere Start op kindgedrag
Latent linear growth mixture models werden eveneens gebruikt om potentiële verschillen in de mate
van verandering in kindgedrag te toetsen. Het gedrag van het kind volgens moeder werd hierbij op
twee manieren gemeten: de intensiteit of frequentie van probleemgedrag (hoe vaak het gedrag
volgens moeder voorkomt; intensiteitsschaal) en het aantal probleemgedragingen (of het gedrag
door moeder als een probleem wordt gezien; probleemschaal).
Voor intensiteit van probleemgedrag was er op de lange termijn geen aantoonbaar effect van
Betere Start meer. De mate van verandering (slope) voor de intensiteit van probleemgedrag
verschilde significant van nul voor beide groepen. Zoals in Figuur 5 te zien is, was er in beide groepen
sprake van een daling in de intensiteit van probleemgedrag over tijd (Interventie: M = -2,78, p < .001;
Niet-interventie: M = -2,18, p < .001). De verandering verschilde echter niet significant tussen
groepen (Wald = 1,47 (df = 1), p = .22).

39

Figuur 5
Verandering in intensiteit van gedragsproblemen voor individuen, interventiegroep (rood) en nietinterventiegroep (blauw)

Voor het aantal probleemgedragingen had Betere Start op de lange termijn een significant
gunstig effect. In het model ten aanzien van het aantal probleemgedragingen verschilde de
gemiddelde mate van verandering (slope) alleen voor de interventiegroep significant van nul. Het
gemiddelde aantal probleemgedragingen nam voor de kinderen van moeders die Betere Start
ontvangen hadden significant af over tijd (Interventie: M = - 0,44, p < .001), terwijl het aantal
probleemgedragingen in de groep die geen interventie ontving relatief stabiel bleef over tijd (M = 0,13, p = .20). De groepen verschilden bovendien significant van elkaar in de mate van verandering
(Wald = 5,52 (df = 1), p = .02) en in de scores bij het startpunt (intercepts): bij aanvang van de
interventie (Wald = 11,81 (df = 1), p < .001). In Figuur 6 is te zien dat het aantal probleemgedragingen
bij aanvang hoger lag maar vervolgens daalde in de interventiegroep, terwijl het aantal
probleemgedragingen relatief stabiel bleef in de groep die geen interventie ontving.

40

Figuur 6
Verandering in het aantal probleemgedragingen voor individuen, interventiegroep (rood) en nietinterventiegroep (blauw)

Conclusie
De effecten van Betere Start op opvoeding en kindgedrag werden getoetst door de verandering in de
interventiegroep te vergelijken met de verandering in de groep die geen interventie heeft ontvangen
met latent linear growth mixture models, die de verandering over tijd vanaf aanvang van de
interventie tot 10 jaar na interventie inzichtelijk maken. Alleen op het aantal probleemgedragingen
volgens moeder werd een verschil tussen groepen gevonden. Het aantal probleemgedragingen nam
in de interventiegroep (na een aanvankelijk hogere aanvangsscore) significant af over tijd, terwijl het
aantal probleemgedragingen relatief stabiel bleef in de groep die geen interventie ontving. Op geen
van de andere uitkomstmaten ten aanzien van opvoeding (i.e., positieve betrokkenheid,
negatieve/ineffectieve discipline en gebrekkige monitoring) of kindgedrag (intensiteit van
probleemgedrag) werd een groepsverschil aangetoond. Hoewel de resultaten voorzichtig
geïnterpreteerd dienen te worden, lijkt het er dus op dat Betere Start enkel effect heeft op het aantal
probleemgedragingen dat door moeders gerapporteerd wordt.
In eerder onderzoek naar Betere Start (Alsem et al., 2021; Menting, Orobio de Castro,
Wijngaards-de Meij, et al., 2014) werd op kortere termijn nog wel een effect op opvoedgedrag
aangetoond, namelijk op inconsistente discipline. De bevindingen uit de huidige studie zijn dus niet in
lijn met eerdere resultaten. Hoewel opvoedgedrag in alle voorgenoemde studies met dezelfde
vragenlijst gemeten werd als in de huidige studie, is er in de huidige studie gebruikgemaakt van een
andere indeling dan de oorspronkelijke vijf subschalen, namelijk van drie factoren, waardoor de
resultaten ook niet direct vergelijkbaar zijn. De factor negatieve/ineffectieve discipline bevat
weliswaar alle items uit de subschaal inconsistente discipline, maar bevat ook items uit andere
schalen, waaronder lijfstraffen. Voor negatieve/ineffectieve discipline werd er wel een lichte afname
in de interventiegroep gevonden, die positief is te noemen aangezien het ook goed mogelijk zou zijn

41

dat moeders onder moeilijke omstandigheden op den duur weer terugvallen in oude gedragingen.
Vrijwel dezelfde afname was echter ook te zien in de groep die geen interventie had ontvangen.
Mogelijk worden de scores op deze schaal daarom ook beïnvloed door bijvoorbeeld de toenemende
leeftijd van de kinderen. Lijfstraffen lijken namelijk bijvoorbeeld vooral bij jongere kinderen gegeven
of “passend” gevonden te worden (Dietz, 2000; Flynn, 1998; Frick et al., 1999). Ook de lichte
toename in gebrekkige monitoring in beide groepen lijkt te relateren aan de toenemende leeftijd van
de kinderen. De kans lijkt immers groter voor oudere kinderen dan voor jongere kinderen dat er voor
items als “Uw kind is weg met vrienden die u niet kent”, “Uw kind is na het donker buiten zonder
volwassene bij zich” en “Uw kind is thuis zonder volwassen toezicht” aangegeven wordt dat dit
regelmatig voorkomt. Deze toename is daarom ook niet direct zorgelijk te noemen.
Dat er in het huidige onderzoek, na wel een effect direct na interventie te hebben gevonden
(Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014; Menting & Orobio de Castro, 2022),
geen effect van Betere Start op de intensiteit van gedragsproblemen kon worden aangetoond is in
lijn met de bevindingen vanuit de eerdere follow-up (Alsem et al., 2021). Ook in die studie werd
namelijk geen effect aangetoond, hoewel dit ook gezien de hoogte van de effectgrootte ook wel aan
een gebrek aan statistische power toegeschreven werd. Positief aan de huidige resultaten is, naast
het feit dat er wel een effect op het aantal probleemgedragingen kon worden aangetoond, dat er in
de interventiegroep (evenals in de groep die geen interventie ontving) wel een daling in de intensiteit
van gedragsproblemen werd gevonden. Deze daling was volgens verwachting, aangezien er op
relatief jonge leeftijd (4 tot 8 jaar) al een daling in de scores op de intensiteitsschaal van de ECBI,
maar niet de probleemschaal, waargenomen wordt (Weeland et al., 2018). De daling in de
interventiegroep lijkt bovendien in lijn met de resultaten voor het aantal probleemgedragingen,
waarbij gelijksoortige resultaten voor beide schalen niet vreemd zijn aangezien de correlatie tussen
de intensiteitsschaal en probleemschaal in eerder onderzoek hoog bleek te zijn (Abrahamse et al.,
2015).
De resultaten ten aanzien van de probleemschaal waren in het huidige onderzoek bovendien
in lijn met de resultaten voor Betere Start direct na interventie (Menting, Orobio de Castro,
Wijngaards-de Meij, et al., 2014). Hierin werd namelijk een gelijk patroon van afname van problemen
in de interventiegroep in combinatie met ongeveer gelijkblijvende problemen in de controlegroep
volgens moederrapportage op de ECBI gevonden.

42

6.

Resultaten recidive bij moeders

De meeste gedetineerden krijgen te maken met aanzienlijke moeilijkheden bij de terugkeer in de
maatschappij (United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC), 2018). Als zij geen hulp krijgen bij
deze moeilijkheden, lopen zij het risico dat zij verstrikt raken in een vicieuze cirkel die bestaat uit
mislukte maatschappelijke integratie, recidive, nieuwe veroordelingen en sociale uitsluiting (United
Nations Office on Drugs and Crime (UNODC), 2018). Om die reden onderstrepen internationale
verdragen en standaarden het belang van interventies bij het ondersteunen van de maatschappelijke
re-integratie van gedetineerden om zo ook verdere criminaliteit te voorkomen en de maatschappij te
beschermen (United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC), 2018). Dit impliceert eveneens dat
het succes van dergelijke interventies mede bepaald wordt door de mate waarin deelnemers
terugvallen in crimineel gedrag.
Naast het voorkomen van gedragsproblemen en latere criminaliteit bij hun kinderen, is het
hoofddoel van Betere Start om recidive/delictgedrag door (ex-)gedetineerde moeders te voorkomen
(Menting & Orobio de Castro, 2021). Betere Start is gericht op een effectieve beïnvloeding van
dynamische risicofactoren (vaardigheidstekorten, beperkende cognities, depressiviteit en
faalervaringen) en protectieve factoren (binding met het eigen gezin, oplossend vermogen en selfefficacy), om zo de motivatie om niet te recidiveren te vergroten (Menting & Orobio de Castro,
2021). De ouderinterventie sluit hierbij aan op de belangrijkste motivatie voor verandering bij (ex)gedetineerde moeders: hun kinderen een goede toekomst willen geven en daarom hun
opvoedvaardigheden willen optimaliseren (Menting, Orobio de Castro, & Matthys, 2014). In eerder
onderzoek zijn reeds effecten/veranderingen op behandeldoelen als het versterken van
opvoedingsgedrag (Alsem et al., 2021; Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014;
Menting & Orobio de Castro, 2022), verminderen van ouderlijke stress (Alsem et al., 2021), en
verminderen van cognitieve vertekeningen bij moeders (Menting & Orobio de Castro, 2022), alsmede
het verminderen van externaliserend gedrag bij de kinderen (Menting, Orobio de Castro, Wijngaardsde Meij, et al., 2014; Menting & Orobio de Castro, 2022) gevonden. Bovendien kan aangenomen
worden dat de interventie ook gedurende een langere periode met voldoende behandelintegriteit is
uitgevoerd (Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014; Menting & Orobio de
Castro, 2022), waardoor er inmiddels een substantiële groep deelnemers gedurende een langere
periode gevolgd kan worden. Een doel van de huidige studie is daarom om ook het effect van de
interventie op recidive bij moeders te onderzoeken.
Het aantonen van een dergelijk effect lijkt niet eenvoudig te zijn. In tal van studies werden op
het punt van recidive geen spectaculaire uitkomsten gemeld: Eventuele verschillen met de
controlegroep zijn over het algemeen niet groot of laten een gemengd beeld zien (Wartna, 2009).
Meta-analyses gericht op interventie-effecten van cognitieve gedragstherapie op recidivereductie
lijken echter een positiever beeld te laten zien (Landenberger & Lipsey, 2005; Pearson et al., 2002;
Tong & Farrington, 2006) en er zijn ook zeker studies te vinden waarin er wel effecten op recidive
worden gevonden (Schaeffer & Borduin, 2005). Toch lijkt er ook als er naar meer recente studies
gekeken wordt, relatief weinig steun te zijn voor effecten op recidive bij interventies voor jeugdigen
(Asscher et al., 2014; Brugman & Bink, 2011; de Vries et al., 2018; van der Stouwe et al., 2018; van
Stam et al., 2014) of volwassen delinquenten (Verweij et al., 2017). Dat effecten op recidive veelal
beperkter zijn dan effecten op andere uitkomsten, ligt deels ook in de aard van deze uitkomstmaat:
Het duurt vaak enige tijd voordat een persoon opnieuw crimineel gedrag vertoont (áls het al
gebeurt), en gezien de pakkans wordt ook niet alle criminaliteit opgemerkt en geregistreerd. Zelfs als

43

er sprake is van geregistreerde criminaliteit, gaat het bij recidive daarnaast om een dichotome
uitkomstmaat (wel/geen recidive) die statistisch minder gevoelig is voor kleine effecten.
We weten bovendien weinig als het specifiek gaat over recidive na oudertraining voor (ex)gedetineerde moeders. Wel weten we dat vrouwen minder vaak recidiveren dan mannen, waardoor
het nog moeilijker zal zijn om een effect aan te tonen. Onder vrouwelijke ex-gedetineerden die
uitstroomden van 2007 tot en met 2010 varieerde de prevalentie van 10-jarige algemene recidive
van 51,9% tot 54,6%, terwijl deze voor de totale groep ex-gedetineerden steeds rond de 70% lag
(https://wodc-repris.nl/Repris.html). Deze percentages zouden in theorie nog wat lager kunnen
liggen bij (ex-)gedetineerde moeders omdat moederschap ook wel gerelateerd wordt aan een
afname in criminaliteit of zelfs het stoppen daarvan (Rodermond et al., 2016). Kwalitatieve studies
laten daarbij zien dat moederschap motiveert om zich te onthouden van criminaliteit, maar dat de
stress rondom dat moederschap tegelijk soms leidt tot een falen wat die desistance betreft
(Rodermond et al., 2016). Een onderzoek bij vrouwen die in hun proeftijd zaten of voorwaardelijk vrij
waren liet inderdaad zien dat moederschap of de motivatie om een betere moeder te zijn
vermoedelijk niet genoeg is: Moederschap en motivatie waren niet gerelateerd aan overtredingen
van afspraken (zoals nieuwe arrestaties) terwijl routine-opvoedactiviteiten wel gerelateerd waren
aan de mate waarin afspraken werden nageleefd. Dit suggereert dat tijd besteden aan opvoeding en
gevoelens van invloed en competentie als moeder gerelateerd zouden zijn aan desistance (Adams et
al., 2017). Dit komt overeen met de gedachte vanuit kwalitatieve studies dat als moeders zich
capabel voelen om voor kinderen te zorgen zonder overweldigd te raken door de eisen die aan hen
gesteld worden, moederschap gerelateerd zou kunnen zijn aan verminderingen in en stoppen van
criminaliteit (Rodermond et al., 2016). In die zin zouden programma’s waarin met gedetineerden aan
opvoeding gewerkt wordt ook effect kunnen hebben op recidive. Inderdaad vond één van de weinige
kwalitatief goede studies van ouderinterventie bij gedetineerde ouders een effect van interventie op
arrestaties na een jaar en zelfgerapporteerd crimineel gedrag binnen een half jaar na het verlaten
van de gevangenis (J. M. Eddy et al., 2022). Eveneens in lijn met de gedachte dat dergelijke
programma’s een effect op recidive zouden kunnen hebben, laat een systematische overzichtsstudie
(Dodson et al., 2019) zien dat studies naar prison nursery programs suggereren dat deze
programma’s in de theoretisch verwachte richting werken. Echter, vanwege methodologische
tekortkomen in de studies, geeft dezelfde overzichtsstudie aan dat de werkzaamheid van deze
programma’s “onbekend” blijft, omdat er niet voldaan wordt aan criteria om van een veelbelovende
of werkzame interventie te kunnen spreken.
Het bovenstaande maakt eveneens duidelijk dat het hebben van een goede
vergelijkingsgroep van groot belang is bij een recidivemeting in het kader van Betere Start. Niet
alleen gaat het om een vrij specifieke groep omdat de interventie bedoeld is voor vrouwelijke (ex)gedetineerden. Het gaat bovendien gezien de inclusiecriteria om moeders van jonge kinderen die
zowel tijdens als na detentie voldoende zorg voor hun jonge kinderen zullen hebben. Dit maakt dat
andere vrouwelijke (ex-)gedetineerden niet vergelijkbaar zouden kunnen zijn – ook al matchen ze op
verschillende achtergrondkarakteristieken. Gelukkig is er binnen het onderzoek naar Betere Start een
redelijk goede eigen controlegroep te creëren. Het gaat daarbij in de eerste plaats om deelnemers
die tijdens de RCT in de controlegroep waren gerandomiseerd. Omdat zij door toeval in de
controlegroep zijn gekomen, zouden zij in andere opzichten vergelijkbaar moeten zijn met moeders
die tijdens de RCT hebben deelgenomen aan de interventie. Daarmee zou deze studie voldoen aan
de criteria voor het hoogste niveau van methodologische kwaliteit, wat de mogelijkheid vergroot om
op basis van het onderzoek uitspraken te doen over de effecten van de interventie (Wartna, 2009).
Tegelijkertijd gaat het in deze RCT om een vrij kleine groep en is bekend dat er veel deelnemers

44

nodig zijn om de bescheiden reductie in recidive – die zelfs de meest effectieve programma’s weten
te bewerkstelligen – te kunnen meten (Wartna, 2009). Binnen het onderzoek zijn er echter meer
moeders die wel aan de criteria van de interventie voldeden (en in die zin vergelijkbaar zijn met de
interventiemoeders) en toestemming getekend hebben, maar – ondanks dat zij hiervoor wel waren
uitgenodigd – nooit hebben deelgenomen aan de interventie: de zogenaamde gekozen
controlemoeders (opt-out groep). Om de groepen zo groot mogelijk te maken is er dus ook een
vergelijking mogelijk tussen interventiemoeders en moeders die geen interventie hebben ontvangen,
waarbij die laatste groep zowel bestaat uit de controlegroep als de opt-out groep en het zowel gaat
om deelnemers uit de RCT als latere deelnemers.
Natuurlijk zijn er ook andere factoren in de levens van deze moeders die van invloed zullen
zijn op recidive. Enkele van deze factoren zullen in de analyses meegenomen worden. Criminele
geschiedenis wordt gezien als één van de beste voorspellers van recidive (Andrews et al., 2012). Het
is daarom niet verwonderlijk dat ook voor vrouwen gevonden wordt dat eerder verblijf in detentie
gerelateerd is aan (tijd tot) recidive (de Rooy et al., 2019). Met betrekking tot leeftijd lijken er twee
verschillende aspecten te zijn waarmee rekening dient te worden gehouden. Enerzijds gaat het om
de leeftijd tijdens de recidivemeting. Voor oudere vrouwen is het minder aannemelijk dat zij
recidiveren (de Rooy et al., 2019), waardoor verschillen in leeftijd van invloed zouden kunnen zijn op
recidive. Anderzijds gaat het om de start van de justitiecontacten. Recidive blijkt het hoogst te zijn bij
ex-gedetineerden die al in hun jeugd in contact waren gekomen met justitie (Wartna, 2009).
In deze studie wordt het effect van interventie op de tijd tot recidive onderzocht in twee
verschillende steekproeven: (1) een relatief kleine RCT-steekproef (Menting, Orobio de Castro,
Wijngaards-de Meij, et al., 2014) en (2) een grotere steekproef bestaande uit alle moeders die tot en
met september 2014 instroomden. Hierbij wordt allereerst gekeken naar algemene recidive, waarbij
ook de aanwezigheid van eventuele groepsverschillen in de omvang van de recidive zullen worden
getoetst. Gezien de gevolgen van vrijheidsstraffen op gezinnen, wordt vervolgens ook een eventueel
effect op ovs-recidive onderzocht: nieuwe, geldige justitiecontacten naar aanleiding van een misdrijf
waarvoor een (deels) onvoorwaardelijke vrijheidsstraf (ovs) opgelegd is. Dergelijke recidive leidt
immers niet alleen tot een beperking van de mogelijkheden van contact tussen moeders en hun
kinderen, maar ook tot een verdere inperking van sociaal en financieel kapitaal dat nodig is voor
maatschappelijke participatie in de volwassenheid (J. M. Eddy et al., 2022).

Beschrijvende gegevens
De totale steekproef in dit hoofdstuk bestond uit 224 moeders, die gemiddeld 32,70 jaar (SD = 7,32)
oud waren bij de start van de interventie. Van deze 224 moeders ontvingen 145 moeders (64,73%)
ten minste één sessie van de interventie. Gemiddeld waren recidivegegevens beschikbaar voor 9,17
jaar (SD = 2,80) jaar na interventie. Voor 87,9% van de moeders ging het daarbij om de gehele duur
van de observatieperiode. In de gevallen waarvoor dit niet gold, waren de belangrijkste redenen voor
het ontbreken van data dat moeder gestopt was met het onderzoek (n = 23) of overleden is (n = 2).
Gedurende de observatieperiode recidiveerde bijna de helft (45,98%) van de moeders,
waarbij 10,36% reeds in het eerste jaar recidiveerde. Het totale aantal misdrijven varieerde van 0 tot
15 (M = 1,23, SD = 2,17), met gemiddeld 0,86 (SD = 1,60, range = 0-13, n = 209) misdrijven in de
eerste vijf jaar na interventie en 1,48 (SD = 2,16, range = 0-10, n = 120) misdrijven in de eerste tien
jaar na interventie. Bijna een vijfde van de moeders (19,20%) ontving tijdens de observatieperiode

45

een (gedeeltelijk) onvoorwaardelijke vrijheidsstraf, waarbij zes moeders (2,69%) een (gedeeltelijk)
onvoorwaardelijke vrijheidsstraf ontvingen voor een misdrijf dat reeds in het eerste jaar na
interventie was gepleegd.
In 66,96% van de gevallen waren er in de justitiële documentatie misdrijven die voorafgingen
aan de uitgangszaak zichtbaar. Gemiddeld ging het daarbij om 2,81 misdrijven (SD = 4,76, range = 043), waarvan gemiddeld 2,25 (SD = 3,81, range = 0-31) tijdens de volwassenheid. In ongeveer een
vijfde van de gevallen (19,20%) was er ook sprake van ten minste één jeugdmisdrijf, variërend van 1
tot 12 gerapporteerde misdrijven tijdens de jeugd.
Voorafgaand aan de toetsing van de effecten van de interventie, controleerden wij of er
sprake was van groepsverschillen op enkele relevante variabelen bij aanvang of in de duur van de
observatieperiode. Dergelijke groepsverschillen zouden immers van invloed kunnen zijn op de verder
in dit hoofdstuk beschreven resultaten. Voor de RCT-steekproef werden er op vijf onafhankelijke ttoetsen (leeftijd, volledige jaren, aantal jeugdmisdrijven, aantal volwassen misdrijven voor
uitgangszaak en totaal aantal eerdere misdrijven) geen verschillen gevonden tussen de 55
interventiemoeders en 26 controlemoeders. Voor de gehele steekproef werden er in drie
onafhankelijke t-toetsen geen verschillen tussen interventiemoeders en moeders die geen
interventie ontvangen hadden gevonden met betrekking tot de delictgeschiedenis, maar wel in de
leeftijd van moeders (t(191,28) = -3,64, p < .001, gelijke varianties niet aangenomen) en het aantal
volledige jaren (t(222) = 2,42, p = .02). Interventiemoeders (M = 33,91, SE = 0,63) waren iets ouder
dan moeders die geen interventie ontvingen (M = 30,49, SE = 0,69). Er waren voor hen bovendien
gegevens over net iets minder volledige jaren (M = 8,83, SE = 0,23) beschikbaar dan voor moeders
die geen interventie ontvingen (M = 9,77, SE = 0,31). Al met al lijken de groepen dus redelijk
vergelijkbaar te zijn.

Effecten van Betere Start op algemene recidive
Om de effecten van interventie en andere covariaten (leeftijd moeder, jeugdmisdrijf en totaal aantal
eerdere misdrijven) te evalueren op de tijd totdat moeders recidiveerden werd Cox regressie
gebruikt. Voorafgaand aan de analyse werden de assumpties gecheckt. Deze leverde behalve voor de
verdeling van het totaal aantal eerdere misdrijven geen problemen op. Na een inverse transformatie
van deze variabele werden er geen multivariate uitbijters of verschillen tussen incomplete cases en
volledige cases gevonden, en werd voldaan aan de proportional hazards en multicollineariteitsaannames.
Voor de bescheiden RCT-steekproef werd geen significant effect van interventie gevonden als
er gecontroleerd werd voor de drie overige covariaten, χ2(1) = 0,74, p = .19 (eenzijdig). Hoewel niet
significant, was de gemiddelde hazard ratio voor interventie wel onder de 1 (0,75, 95%
betrouwbaarheidsinterval 0,39 tot 1,42), wat in het geval van significantie had geduid op een hogere
survival (en dus een minder grote kans op recidive) in de interventiegroep. De drie covariaten waren
tezamen enkel marginaal significant voorspellend voor survival, χ2(3) = 7,07, p = .07. Enkel het totaal
aantal eerdere misdrijven bleek een significante voorspeller, χ2wald(1) = 4,11, p = .04. Het risico op
recidive werd vergroot naarmate er meer eerdere misdrijven waren gerapporteerd.
Voor de gehele steekproef werd wel een significant effect van interventie gevonden als
gecontroleerd werd voor de drie overige covariaten, χ2(1) = 4,02, p = .02 (eenzijdig). De harzard ratio
voor interventie (HR = 0,66 met een 95% betrouwbaarheidsinterval van 0,44 tot 0,99) liet hierbij zien

46

dat de kans op survival groter (en daarmee de kans op recidive dus kleiner) is in de interventiegroep.
In totaal recidiveerde 40,69% van de interventiemoeders en 55,69% van de moeders die geen
interventie hadden ontvangen, dus de resultaten geven weer dat men zou kunnen verwachten dat
van iedere 100 (ex-)gedetineerde moeders die Betere Start ontvangen er binnen gemiddeld 9,17 jaar
ongeveer 41 zullen recidiveren, terwijl dit er voor iedere 100 (ex-)gedetineerde moeders die geen
Betere Start ontvangen ongeveer 56 zullen zijn. De (geschatte) cumulatieve proportie survivors
(ofwel moeders zonder recidive) staat tot 13 jaar na interventie voor de interventiegroep (groene
lijn) en moeders die geen interventie hebben ontvangen (blauwe lijn) weergegeven in Figuur 7. De
drie overige covariaten tezamen waren eveneens significant voorspellend voor survival, χ2(3) = 21,30,
p < .001, waarbij het totaal aantal eerdere misdrijven de sterkste voorspeller bleek. De relatieve
bijdrage van de covariaten in het totale model wordt weergegeven in Tabel 6.

Tabel 6
Resultaten volledige model survivalanalyse recidive voor gehele steekproef
Covariaat
Leeftijd moeder
Jeugdmisdrijf
Totaal aantal eerdere
misdrijven
Interventie

B
-0,01
0,00
-1,39

Wald
0,55
0,00
15,27

df
1
1
1

p
.46
.99
<.001

Exp(B)
0,99
1,00
0,25

95% CI
0,96-1,02
0,59-1,70
0,13-0,50

-0,42

4,11

1

.04

0,66

0,44-0,99

Figuur 7
Survivalplot recidive volledige steekproef (Kaplan-Meier)

47

Groepsverschillen in omvang van recidive
Groepsverschillen in de omvang van de recidive na 5 jaar en 10 jaar werden getoetst met
onafhankelijke t-toetsen met bootstrapping (2000 trekkingen). Er werden geen significante
groepsverschillen in de RCT-steekproef gevonden. Na 5 jaar bedroeg de gemiddelde recidive in de
interventiegroep 0,66 misdrijven en in de controlegroep 1,12 misdrijven, t(76) = 1,31, p = .08
(eenzijdig), d = 0,32. Na 10 jaar bedroeg de gemiddelde recidive in de interventiegroep 1,18
misdrijven en in de controlegroep 1,87 misdrijven, t(70) = 1,07, p = .11 (eenzijdig), d = 0,29.
In de gehele steekproef werden er voor moeders die interventie ontvingen na 5 jaar
significant minder misdrijven (M = 0,69, SE = 0,13) gerapporteerd dan voor moeders die geen
interventie ontvingen (M = 1,18, SE = 0,20), t(207) = 2,07, p = .02 (eenzijdig), d = 0,30. Na 10 jaar
werden er voor moeders die interventie ontvingen eveneens minder misdrijven (M = 1,07, SE = 0,22)
gerapporteerd dan voor moeders die geen interventie ontvingen (M = 1,98, SE = 0,34). Ook dit
verschil (0,91, BCa 95% CI [0.12, 1.61]) was significant, t(92,71) = 2,30, p = .01 (eenzijdig), gelijke
varianties niet aangenomen, d = 0,42. In de gehele steekproef was het aantal misdrijven in de
interventiegroep dus zowel na vijf als na tien jaar bijna de helft lager dan in de controlegroep.

Effecten van Betere Start op onvoorwaardelijke vrijheidsstraf
De effecten van de interventie en andere covariaten (leeftijd moeder, jeugdmisdrijf en totaal aantal
eerdere misdrijven) op de tijd totdat moeders een misdrijf begingen waarvoor zij een (gedeeltelijk)
onvoorwaardelijke vrijheidsstraf ontvingen, werden getoetst met Cox regressie. In deze analyses
werden dezelfde covariaten gebruikt als in de eerder beschreven survivalanalyses, waarbij hierbij
eveneens aan de assumpties werd voldaan.
Voor de RCT-steekproef werd geen significant effect van interventie gevonden als er
gecontroleerd werd voor de drie overige covariaten, χ2(1) = 0,89, p = .17 (eenzijdig). Hoewel niet
significant, was de gemiddelde hazard ratio voor interventie wel onder de 1 (0,66, 95%
betrouwbaarheidsinterval 0,28 tot 1,55), wat in het geval van significantie had geduid op een hogere
survival (en dus een minder grote kans op een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf) in de
interventiegroep. De drie covariaten waren tezamen wel significant voorspellend voor survival, χ2(3)
= 7,97, p = .047, waarbij enkel het totaal aantal eerdere misdrijven een significante voorspeller was,
χ2wald(1) = 5,55, p = .02. Het risico op onvoorwaardelijke vrijheidsstraf werd vergroot naarmate er
meer eerdere misdrijven waren gerapporteerd.
Voor de gehele steekproef werd een marginaal significant effect van interventie gevonden als
gecontroleerd werd voor de drie overige covariaten, χ2(1) = 2,48, p = .06 (eenzijdig). Hoewel net niet
significant, was de gemiddelde hazard ratio voor interventie wel onder de 1 (0,61, 95%
betrouwbaarheidsinterval 0,33 tot 1,13), wat in het geval van significantie had geduid op een minder
grote kans op een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf in de interventiegroep. De (geschatte)
cumulatieve proportie moeders die geen onvoorwaardelijke vrijheidsstraf ontvingen staat tot 13 jaar
na interventie voor de interventiegroep (groene lijn) en moeders die geen interventie hebben
ontvangen (blauwe lijn) weergegeven in Figuur 8. De drie covariaten waren tezamen wel significant
voorspellend voor survival, χ2(3) = 16,36, p = .001, waarbij enkel het totaal aantal eerdere misdrijven
een significante voorspeller was, χ2wald(1) = 13,05, p < .001. Het risico op onvoorwaardelijke
vrijheidsstraf was groter naarmate er meer eerdere misdrijven waren gerapporteerd.

48

Figuur 8
Survivalplot onvoorwaardelijke vrijheidsstraf volledige steekproef (Kaplan-Meier)

Conclusie
In de officiële justitiële data blijken, na deelnemers gemiddeld tot 9,17 jaar na interventie gevolgd te
hebben, moeders die de interventie Betere Start gevolgd hebben minder recidive te laten zien dan
moeders die de interventie niet gevolgd hebben. Survivalanalyses laten een kleinere kans op recidive
voor moeders die Betere Start gevolgd hebben zien, maar dit effect is net niet significant voor het
ontvangen van een onvoorwaardelijke vrijheidsstraf. De totale hoeveelheid misdrijven blijkt
bovendien zowel op 5 jaar na interventie als op 10 jaar na interventie bijna de helft lager in de
interventiegroep. In de kleinere RCT-steekproef wezen ratio’s en gemiddelden in dezelfde richting,
maar konden geen verschillen worden aangetoond. Dit kan echter komen door de geringere
statische power in die analyses. Het is daarom waarschijnlijk dat Betere Start een effect heeft op
recidive en de hoeveelheid recidive, maar een effect op onvoorwaardelijke vrijheidsstraf kon niet
worden bewezen.

49

7. Resultaten delinquentie en middelengebruik door
adolescenten
Intergenerationele overdracht van gedragsproblemen en delinquentie is een bekend fenomeen
(Besemer et al., 2017; Carr, 2015). Kinderen van ouders die delinquent gedrag vertonen (Besemer et
al., 2017), of specifieker kinderen van gedetineerde ouders (Murray, Farrington, et al., 2012), lopen
dan ook een verhoogd risico om zelf ook delinquent gedrag te gaan vertonen. Meta-analyses
(Besemer et al., 2017; Murray, Farrington, et al., 2012) laten hierbij zien dat dit verhoogde risico
eveneens gevonden worden wordt in studies waarin gecontroleerd wordt voor andere
beïnvloedende factoren. Het risico zou bovendien wel eens het hoogste kunnen zijn voor kinderen
van gedetineerde moeders vergeleken met gedetineerde vaders (Besemer et al., 2017; Murray &
Farrington, 2008a), omdat moeders veelal de primaire verzorger van het kind zijn voor detentie en de
detentie van moeder daarom veelal meer wisselingen in zorg met zich meebrengt dan de detentie
van vader (Mackintosh et al., 2006; Poehlmann, 2005). Verschillende theorieën verklaren dit
verhoogde risico voor kinderen van gedetineerde ouders, waarbij verschillende theorieën op het
belang van verschillende mechanismes wijzen. Zo wordt er gewezen op de invloed van een
criminogene omgeving, een mogelijke bias in het strafrechtsysteem, labeling en genetische
invloeden op de overdracht van crimineel gedrag (Besemer et al., 2017). De sociale leertheorie geeft
bovendien aan dat het gedrag van de ouders zelf een belangrijke rol zou kunnen spelen: Door hun
eigen gedrag kunnen ouders (grotendeels onbewust en ongewild) crimineel gedrag aan hun kinderen
“aanleren”, terwijl het in sommige gevallen zelfs mogelijk is dat kinderen het criminele gedrag van
hun ouders observeren en imiteren (Besemer et al., 2017). Detentie van de ouders zou volgens deze
theorie kinderen beïnvloeden via modeling en verminderde kwaliteit van zorg en opvoeding, terwijl
de gewaarwording van het feit dat de ouder veroordeeld is voor crimineel gedrag ook kan bijdragen
aan de imitatie van crimineel gedrag (Murray & Farrington, 2008a).
Opvoeding zou dus een belangrijke rol kunnen spelen in de intergenerationele overdracht
van delinquent gedrag. Het oppakken van de opvoeding na detentie zou bovendien wel eens extra
moeilijk kunnen zijn doordat – mede door detentie – allerlei risicofactoren opeenstapelen binnen
deze gezinnen (Loper & Tuerk, 2006; Menting et al., 2017; Murray & Farrington, 2008a; Phillips et al.,
2006). In lijn hiermee vonden enkele studies suboptimaal opvoedgedrag bij (ex-)gedetineerde ouders
(Menting et al., 2017; Phillips et al., 2004), terwijl we ook uit de literatuur weten dat dergelijke
suboptimale opvoedgedragingen gerelateerd zijn aan latere delinquentie (Hoeve et al., 2009).
Opvoeding lijkt dus een belangrijk aangrijppunt om de intergenerationele overdracht van
delinquentie te doorbreken. Daarbij lijkt het een logische gedachte om op jonge leeftijd in te grijpen
bij een hoog-risicopopulatie. Binnen Betere Start werd getracht om de opvoeding door (ex)gedetineerde moeders met jonge kinderen te optimaliseren. In dit hoofdstuk worden effecten van
deze oudertraining op latere delinquentie onderzocht, wat dus een belangrijke uitkomstmaat met
het oog op intergenerationele overdracht is.
Net als voor opvoeding en gedragsproblemen (zie Hoofdstuk 5) is er eigenlijk relatief weinig
onderzoek beschikbaar waarin effecten van vroege interventie op uitkomsten als delinquentie op de
lange termijn onderzocht worden. Toch zijn er in de literatuur zeker voorbeelden te vinden waarin er
effecten op delinquent gedrag op de zeer lange termijn worden onderzocht. In een meta-analyse
(Deković et al., 2011) werd bijvoorbeeld gevonden dat het effect van op kinderen gerichte preventie
op delinquentie tijdens de volwassenheid significant is, en het sterkst was bij kinderen uit
achterstandssituaties. Hierbij lijken zelfs bescheiden effecten tot zeer hoge kostenbesparingen te

50

leiden, door de hoge kosten van criminaliteit. Schattingen van kostenbesparingen lopen uiteen van
€40.000 tot €200.000 per kind waarvan een criminele carrière wordt voorkomen (Romeo e.a., 2011).
Preventieve interventie in de kindertijd, zoals Betere Start, lijkt dus ook op lange termijn een gunstig
effect op de ontwikkeling van kinderen, maatschappelijke veiligheid en kosten te kunnen hebben.
Deze gedachte wordt gesteund door indirect bewijs vanuit onderzoek naar Incredible Years
(Webster-Stratton et al., 2011): Kinderen (74% jongens) die Incredible Years als behandeling
ontvingen lieten in de adolescentie een geringere betrokkenheid in het strafrechtsysteem zien dan je
op grond van hun vroege start van ernstige gedragsproblemen zou mogen verwachten. Dat betekent
dat deze groep min of meer gelijk scoorde als een normgroep wat betreft zelf-gerapporteerde
delinquentie en er minder betrokkenheid in het strafrechtsysteem door hun ouders werd
gerapporteerd dan in een andere interventiestudie gericht op hoog-risico jongens (Oregon Youth
Study). Ook lijkt er na Incredible Years minder vaak sprake te zijn van middelenmisbruik (WebsterStratton et al., 2011). Deze mogelijke effecten op zowel delinquentie als middelenmisbruik lijken niet
toevallig te zijn: Studies laten zien dat gedragsproblemen tijdens de kindertijd eveneens een
risicofactor zijn voor volwassen middelenmisbruik en dat deze relatie gemedieerd wordt door
drugsgebruik en delinquentie tijdens de adolescentie (Fergusson et al., 2007; Hopfer et al., 2013;
Mash & Wolfe, 2019). In die zin zou men bij een interventie die zich richt op gedragsproblemen dus
lange termijn effecten op delinquentie mogen verwachten, en zou ook een effect op
middelengebruik mogelijk zijn.
Gezien het doel van Beter Start om delinquentie bij de kinderen te voorkomen, vormt
delinquentie een belangrijke uitkomstmaat. Binnen de lange termijn follow-up van Betere Start werd
daarom beoogd om deze delinquentie op verschillende manieren in beeld te brengen. Hierbij
dienden we, gezien de jonge leeftijd waarop kinderen in de oorspronkelijke interventiestudie
instroomden, veelal een aantal jaren te wachten om delinquentie te kunnen meten. Om iets zinvols
te kunnen zeggen over delinquentie bij deze kinderen, dienden de kinderen immers tot in hun
adolescentie gevolgd te worden: De grootste piek van delinquentie (qua prevalentie en frequentie)
vindt in de adolescentie plaats, meestal als adolescenten tussen de 14 en de 17 jaar oud zijn
(Farrington, 1986) en pas in de adolescentie kunnen de kinderen strafrechtelijk vervolgd worden.
Ook voor een andere potentiële negatieve uitkomst voor kinderen van gedetineerde moeders,
namelijk middelengebruik (Gifford et al., 2019; Kjellstrand, Yu, Eddy, & Clark, 2020), geldt dat deze
pas in de adolescentie aan het licht zal komen. Delinquent gedrag en middelengebruik werden
daarom pas vanaf de leeftijd van 11 jaar gemeten middels rapportage door moeder en
zelfrapportage. Daarnaast werd in het jaar dat de jongere 16 jaar oud werd toestemming gevraagd
om officiële gegevens te raadplegen. Helaas kan het effect van Betere Start op delinquentie in dit
hoofdstuk enkel op basis van moederrapportage worden getoetst, gezien de geringe hoeveelheid
data vanuit zelfrapportage en het geringe aantal toestemmingen dat uiteindelijk verkregen is voor
gebruik van officiële gegevens (zie Procedure).

Beschrijvende gegevens
De totale steekproef in dit hoofdstuk bestond uit 116 jongeren (55,2% jongens), waarvoor door
moeder gerapporteerde data over delinquentie beschikbaar is. Dit betrof 44,4% van de jongeren in
de dataset – na exclusie op grond van leeftijd bij start training, onvoldoende contact of het niet
bereiken van de 11-jarige leeftijd gedurende de lange termijn follow-up. In deze steekproef bestond
74,1% uit jongeren waarvan de moeder ten minste 1 sessie van de interventie had gevolgd; de

51

overige jongeren kwamen ongeveer even vaak uit de controlegroep (n = 14) als de opt-out groep (n =
16). Bij instroom in de oorspronkelijke studie waren de kinderen gemiddeld 7,38 jaar oud (SD = 2,47).
De leeftijd waarvoor de MDG-data beschikbaar was, varieerde van 11 jaar (n = 51) tot 21 jaar (n = 4),
waarbij de eerst beschikbare meting gemiddeld op 13,16-jarige leeftijd (SD = 2,06 jaar) werd
afgenomen en de laatst beschikbare meting gemiddeld bij 15,47 jaar (SD = 2,83). Gemiddeld werden
voor deze jongeren 3,03 (SD = 1,77) van de 4,74 (SD = 1,74) MDG-metingen die op grond van leeftijd
en follow-upperiode verricht hadden kunnen worden ook daadwerkelijk verricht.
Jongeren in de steekproef werden op enkele variabelen vergeleken met jongeren die niet in
de steekproef terecht waren gekomen. Inclusie in de steekproef bleek samen te hangen met
conditie, χ2(1) = 9,76, p = .002. In lijn met de opzet van de lange termijn follow-up (i.e., het niet
benaderen van de opt-out groep voor de groepen na de RCT), was de kans groter om in de analyses
geïncludeerd te worden als moeder deelgenomen had aan de interventie. De jongeren die
geïncludeerd konden worden waren bij start van de interventie bovendien iets ouder (M = 7,38 jaar,
SE = 0,23) dan de jongeren die niet in de analyses konden worden meegenomen (M = 6,68 jaar, SE =
0,21), t(258) = -2,20, p = .03. Inclusie in de analyses bleek echter niet samen te hangen met gender,
χ2(1) = 1,64, p = .20. Bovendien verschilden de groepen niet in hun gedragsproblemen (ECBIintensiteitsschaal) op de voormeting, t(220) = -0,78, p = .44. Hoewel er dus strikt genomen sprake
lijkt te zijn van enige selectieve uitval, vanuit de groep die geen interventie heeft ontvangen en de
jongere kinderen, lijkt deze selectieve uitval te verklaren op grond van de nadruk op de RCT-groepen
in de lange termijn follow-up en lijkt er geen selectieve uitval per sekse of qua ernst van de
gedragsproblemen bij aanvang te zijn.
Voorafgaand aan de hoofdanalyses werd binnen de steekproef bovendien gecontroleerd of
er verschillen bestonden op enkele relevante variabelen tussen jongeren waarvan de moeders
interventie hebben ontvangen en jongeren waarvan de moeders geen interventie hebben ontvangen
Conditie bleek niet samen te hangen met gender, χ2(1) = 1,09, p = .30. Deze groepen bleken wel te
verschillen in de leeftijd van het kind bij aanvang van de interventie t(114) = -2,01, p = .047. Jongeren
in de interventieconditie waren bij aanvang van de interventie iets ouder (M = 7,64 jaar, SE = 0,27)
dan de jongeren waarvan de moeder niet had deelgenomen aan de interventie (M = 6,60 jaar, SE =
0,43). Er werden echter geen groepsverschillen gevonden in de gedragsproblemen bij aanvang van
de interventie (t(105) = -1,55, p = .13), de leeftijd bij de eerste MDG-meting (t(114) = 0,31, p = .76),
de leeftijd bij de laatste MDG-meting (t(114) = 1,37, p = .17) of het aantal MDG-metingen dat verricht
kon worden (t(114) = 1,19, p = .24). Al met al lijken de groepen dus redelijk vergelijkbaar te zijn.
Moeders rapporteerden voor jongeren van nagenoeg elke leeftijd (11 tot 21 jaar) enig
delinquent gedrag (zie Tabel 7). De gemiddelde waardes (voor elke leeftijd lager dan 1) laten echter
eveneens zien dat er voor relatief veel van de kinderen geen delinquent gedrag gerapporteerd werd.
Tegelijkertijd toont de waargenomen range dat er tot acht delinquente gedragingen in het afgelopen
jaar voor één bepaalde jongere gerapporteerd werden. Het meest frequent werden gerapporteerd:
iets uit een winkel gestolen van minder dan 5 euro, iemand geslagen en/of geschopt zonder dat die
persoon gewond is geraakt, expres iets anders dat niet van hem/haar was beschadigd of vernield en
anderen geholpen met iets crimineels. Iemand geslagen of geschopt zonder dat die persoon gewond
is geraakt was hierbij het gedrag dat het vaakst over de jaren heen voor één specifiek kind werd
gerapporteerd (4 keer). In totaal werden zes delinquente gedragingen nooit door moeders
gerapporteerd. Deze gedragingen hadden betrekking op het op school stelen van scholieren,
docenten of van school (zowel minder dan 5 euro als meer dan 5 euro), iemand met een wapen
verwonden, partydrugs (zoals speed, XTC of paddo’s) of harddrugs (zoals heroïne of cocaïne)
verkopen en iemand tegen zijn of haar zin seksueel aanraken of seksuele dingen laten doen.

52

Tabel 7
Aantal delinquente gedragingen (moederrapportage) in gehele steekproef
Leeftijd
11 jaar
12 jaar
13 jaar
14 jaar
15 jaar
16 jaar
17 jaar
18 jaar
19 jaar
20 jaar
21 jaar

n

50
53
45
48
48
33
23
16
15
10
4

M (SD)
0,74 (1,24)
0,34 (0,94)
0,36 (1,00)
0,48 (0,99)
0,60 (1,41)
0,58 (1,23)
0,65 (1,92)
0,00 (0,00)
0,60 (1,30)
0,20 (0,63)
0,25 (0,50)

Range (0-30)
0,00-5,00
0,00-5,00
0,00-5,00
0,00-4,00
0,00-7,00
0,00-5,00
0,00-8,00
0,00-0,00
0,00-4,00
0,00-2,00
0,00-1,00

Moeders rapporteerden voor nagenoeg elke leeftijd (11 tot 21 jaar) enig middelengebruik
(zie Tabel 8). Dat de gemiddelde waardes zeker tot en met 14 jaar dicht bij 1,00 liggen, suggereert
dat er bij de meeste kinderen op die leeftijd echter geen sprake was van middelengebruik.
Tegelijkertijd suggereert de bovenkant van de waargenomen range dat er zeker vanaf 15-jarige
leeftijd sprake moet zijn geweest van divers middelengebruik bij een deel van de jongeren. Het
meest frequent werd gebruik van alcohol thuis of bij vrienden thuis gerapporteerd. Dit item en het
kopen van zwak alcoholische drank (zoals bier of wijn) werden ook het vaakst binnen één persoon
gerapporteerd: tot in 5 verschillende jaren. Het gebruik van harddrugs (zoals heroïne of cocaïne)
werd door geen enkele moeder voor haar kind gerapporteerd.

Tabel 8
Gemiddeld middelengebruik (moederrapportage) in gehele steekproef
Leeftijd
11 jaar
12 jaar
13 jaar
14 jaar
15 jaar
16 jaar
17 jaar
18 jaar
19 jaar
20 jaar
21 jaar

n

M (SD)

Range (1-5)

51
1,01 (0,04)
1,00-1,29
53
1,00 (0,00)
1,00-1,00
46
1,01 (0,03)
1,00-1,14
48
1,03 (0,11)
1,00-1,57
47
1,16 (0,37)
1,00-3,29
33
1,20 (0,50)
1,00-3,71
24
1,49 (0,56)
1,00-3,29
15
1,67 (0,77)
1,00-3,29
13
1,82 (0,63)
1,00-2,71
10
1,57 (0,78)
1,00-3,00
3
2,44 (1,00)
1,00-3,33
Opmerking. Score betreft de gemiddelde frequentie over items (1 = nooit,
2 = 1 keer, 3 = 2 keer, 4 = 3 tot 10 keer en 5 = meer dan 10 keer)

53

De moederrapportage van delinquent gedrag (MDG) was significant positief gerelateerd aan
de zelfrapportage van delinquent gedrag (ZDG) op 11- tot 14-jarige leeftijd (r = .59 tot .62), wat
suggereert dat de oordelen van moeders en kinderen in de jongste leeftijdscategorieën nog redelijk
overeenkwamen. Op latere leeftijden werden er geen significante relaties meer gevonden tussen
deze rapportages, maar daalde de steekproefgrootte ook verder van n = 22 op 14-jarige leeftijd tot n
= 3 op de hoogste leeftijd voor zelfrapportage (20 jaar). Voor middelengebruik was de
moederrapportage significant positief gerelateerd aan de zelfrapportage voor zes van de 10
meetmomenten. Op 13- tot 18-jarige leeftijd was de associatie tussen de beide metingen significant,
variërend van r = .46 (13 jaar) tot r = .92 (15 jaar). Op 19- en 20-jarige leeftijd heeft het ontbreken
van een significante correlatie hoogstwaarschijnlijk ook te maken met de kleine steekproef (n = 3 en
4 respectievelijk), aangezien de Pearson correlatie op 19-jarige leeftijd ook nog .86 was, maar toch
niet significant (p = .14). Dit lijkt echter niet de meest plausibele verklaring te zijn voor de jongste
leeftijdsgroepen (n = 29 en 27 respectievelijk), voor wie een gebrek aan variantie mogelijk ook een
rol speelt. Deze resultaten suggereren al met al dat de oordelen van moeders en jongeren over het
middelengebruik van de jongeren vanaf 13-jarige leeftijd in redelijke mate overeenkomen.

Effecten van Betere Start op delinquentie en middelgebruik bij
adolescenten
Om het effect van de interventie op delinquentie bij adolescenten en middelengebruik te toetsen,
werd een mixed effects model geschat met de statistische software R. Voorafgaand aan deze
analyses is gekeken of de distributie van de afhankelijke variabelen als (enigszins) normaal kon
worden aangemerkt. Dit bleek niet het geval te zijn: In 78% van de observaties was er bijvoorbeeld
sprake van een nulscore op de totaalschaal, wat aangeeft dat er geen delinquente gedragingen door
moeders werden gerapporteerd. Om die reden is ervoor gekozen om de afhankelijke variabelen
(delinquentie en middelengebruik) te dichotomiseren voor de hoofdanalyses; zie Instrumenten in
Hoofdstuk 3 voor de wijze waarop de splitsing is gemaakt. Verder is besloten om diverse
controlevariabelen mee te nemen in de modellen: gender (vanwege genderverschillen in de mate en
ontwikkeling van delinquentie en middelengebruik (McHugh et al., 2018; Miller et al., 2010)), leeftijd
(vanwege leeftijdsverschillen in de mate van delinquentie en middelengebruik (Farrington, 1986;
Mennis & Mason, 2012)) en de tijd sinds interventie (omdat de invloed van de interventie mogelijk af
zou kunnen nemen naarmate de interventie langer geleden is). Daarnaast werd ook de interactie
tussen leeftijd en conditie als mogelijke predictor in de modellen meegenomen.
Op door de moeder gerapporteerde delinquentie van haar kinderen had Betere Start een
gunstig effect. De resultaten van het model laten zien dat alleen conditie (deelname van moeder aan
Betere Start versus moeder heeft geen interventie ontvangen) een significante voorspeller van de
totaalscore was, b = -0,461, p = .04, eenzijdig getoetst. Dit betekent dat deelname van moeder aan
Betere Start voorspellend was voor het niet rapporteren van delinquent gedrag door moeders (zie
ook Figuur 9). Dit resultaat komt ook tot uiting in een vergelijking tussen de condities in ruwe
percentages van delinquente gedragingen: In de vergelijkingsgroep vertoonde 30,6% van de kinderen
delinquent gedrag en in de interventiegroep was dit 18,9%.
Op middelgebruik werd daarentegen geen effect van de interventie gevonden. In dit
regressiemodel was slechts de predictor leeftijd significant, b = 0,759, p < .001. Dit betekent dat
oudere deelnemers vaker middelengebruik rapporteerden, maar dat het volgen van de interventie
hierop niet van invloed was.

54

Figuur 9
Delinquent gedrag per leeftijd voor de interventiegroep (blauw) en niet-interventiegroep (rood)

Opmerkingen. Hogere scores impliceren meer delinquent gedrag. Grotere bollen representeren een
groter aantal datapunten. Betrouwbaarheidsintervallen zijn grijs gearceerd.

Conclusie
Uit moederrapportage blijkt dat jongeren waarvan de moeders deelgenomen hebben aan Betere
Start minder delinquent gedrag laten zien dan jongeren waarvan de moeder niet heeft deelgenomen
aan de interventie. Er werd geen verschil tussen deze condities gevonden wat het middelengebruik
betreft. Wel nam het gemiddelde middelengebruik toe met de leeftijd van de jongeren. Hoewel deze
resultaten met betrekking tot delinquent gedrag bij jongeren hoopgevend zijn te noemen, dienen zij
met enige voorzichtigheid te worden geïnterpreteerd. De grootte van de bollen in Figuur 9 geeft aan
dat de hogere scores in de niet-interventiegroep soms op weinig metingen waren gebaseerd.
Derhalve zou met name een grotere vergelijkingsgroep wenselijk zijn geweest om de resultaten met
wat meer zekerheid te kunnen interpreteren.
Daarnaast zou het natuurlijk ook wenselijk zijn geweest om ook de gegevens uit
zelfrapportage vanuit de jongeren en officiële gegevens mee te kunnen nemen in de toetsing. Zoals
eerder aangegeven, was dit oorspronkelijk ook de bedoeling, maar was de uiteindelijke
steekproefgrootte zo gering dat toetsing niet van meerwaarde was. Voor zelfrapportage werd juist
ook gekozen omdat delinquentie en middelengebruik niet altijd zichtbaar voor anderen hoeven te
zijn, en zelfrapportage redelijk valide is voor het meten van zo’n gevoelig onderwerp (Thornberry &
Krohn, 2000). Ondanks dat deze gegevens niet op de beoogde wijze konden worden meegenomen
lijken de (wel) verzamelde zelfrapportages deels ondersteunend, in die zin dat voor op zijn minst een
deel van de leeftijdsgroep middelmatige tot zeer sterke correlaties werden gevonden tussen zelf- en
moederrapportages, terwijl overeenkomsten tussen verschillende informanten zeker niet
vanzelfsprekend zijn. Correlaties tussen informanten zijn in onderzoek veelal laag, maar de
overeenkomst is hoger als het om observeerbaar gedrag gaat dat (deels) in dezelfde setting (e.g.,

55

thuis) plaatsvindt (de Los Reyes et al., 2015). Idealiter zouden – net als voor de moeders – ook de
officiële gegevens uit het Justitiële Documentatiesysteem geraadpleegd worden om meer zekerheid
te krijgen over de effecten van Betere Start op delinquentie bij de kinderen van deelnemers.
Natuurlijk levert het gebruik van officiële gegevens hoogstwaarschijnlijk een onderschatting van het
aantal gepleegde delicten op (omdat niet alles ontdekt wordt), maar aangezien de delicten juridisch
zijn getoetst zou dit wel een valide meting van delicten tijdens een lange observatietermijn
opleveren (Wartna, 2009), die minder kwetsbaar lijkt voor eventuele groepsverschillen in over- of
onderrapportage.

56

8.

Conclusies

In deze lange termijn follow-up werd beoogd de effecten tot maximaal 10 jaar na interventie vast te
stellen van de preventieve ouderinterventie Betere Start voor (ex-)gedetineerde moeders gedurende
de overgang van detentie naar de thuisomgeving. Hiertoe werden deelneemsters aan interventie- en
controlegroepen en hun bij aanvang 2-tot 10-jarige kinderen tot in de adolescentie of jongvolwassenheid gevolgd. In eerder onderzoek bleek Betere Start direct na interventie effect te hebben
op de opvoedvaardigheden van moeders en het gedrag van kinderen (Menting, Orobio de Castro,
Wijngaards-de Meij, et al., 2014) – ook bij brede implementatie in de praktijk (Menting & Orobio de
Castro, 2022). Ook bij acht maanden follow-up werden nog effecten op opvoedgedrag (i.e.,
inconsistente discipline) gevonden, maar niet op het gedrag van de kinderen (Alsem et al., 2021).
Het huidige onderzoek toont langetermijneffecten van Betere Start op recidive door moeders
en delinquentie door hun kinderen (vanaf 11 jaar) en op het aantal probleemgedragingen van de
kinderen. Er zijn geen langetermijneffecten van Betere Start aangetoond in opvoedgedrag, de
intensiteit van gedragsproblemen en middelgebruik (vanaf 11 jaar). Voor de gehele steekproef gold
dat de (ex-)gedetineerde moeders (die merendeels aan Betere Start deelnamen) op de langere
termijn over hun kinderen niet meer internaliserend probleemgedrag, externaliserend
probleemgedrag of probleemgedrag in brede zin rapporteerden dan men op basis van
normeringsgegevens zou verwachten.
In lijn met de verwachtingen, werden er in het huidige onderzoek effecten op het aantal
probleemgedragingen bij kinderen, recidive van moeders en delinquentie bij hun adolescente
kinderen gevonden. Met betrekking tot het aantal probleemgedragingen werd in de interventiegroep
(na een aanvankelijk hogere aanvangsscore) een afname over tijd waargenomen, terwijl het aantal
probleemgedragingen relatief stabiel bleef in de groep die geen interventie ontving. De daling in het
aantal probleemgedragingen dat door interventiemoeders gerapporteerd werd, is hierbij in lijn met
gedachte dat de moeders aan de ouderinterventie genoeg kennis en kunde ten aanzien van
opvoeding hebben vergaard om in ieder geval een terugval naar gedragsproblemen te weten te
voorkomen (van Aar et al., 2017). Dat de daling na een aanvankelijk hogere score in de
interventiegroep inzet kan – naast door factoren die met de interventie te maken hebben – echter
ook mede beïnvloed zijn door regressie naar het gemiddelde, waarbij het aantal
probleemgedragingen terugkeerde naar een evenwicht na aanvankelijke hoge scores.
Met betrekking tot recidive door moeders lieten survivalanalyses een kleinere kans op
recidive voor moeders die Betere Start gevolgd hebben zien, maar niet voor het ontvangen van een
onvoorwaardelijke vrijheidsstraf. De totale hoeveelheid misdrijven bleek bovendien zowel op 5 jaar
na interventie als op 10 jaar na interventie beduidend lager in de interventiegroep dan in de
controlegroep. In de kleinere RCT-steekproef wezen ratio’s en gemiddelden in dezelfde richting,
maar konden geen verschillen worden aangetoond – waarschijnlijk mede door de geringere statische
power in die analyses. Het is daarom waarschijnlijk dat Betere Start een effect heeft op recidive en
de hoeveelheid recidive.
Met betrekking tot delinquentie door adolescenten liet moederrapportage zien dat jongeren
waarvan de moeders deelgenomen hebben aan Betere Start minder delinquent gedrag laten zien
dan jongeren waarvan de moeder niet heeft deelgenomen aan de interventie. Deze bevindingen zijn
in lijn met het hoofddoel van Betere Start (Menting & Orobio de Castro, 2021): het voorkomen van
zowel recidive/delictgedrag door (ex-)gedetineerde moeders als latere gedragsproblemen,
waaronder criminaliteit, bij hun kinderen. Deze resultaten kunnen daarom ook wel gezien worden als

57

een uiteindelijke toets van de programmatheorie van Betere Start (Menting & Orobio de Castro,
2021; Orobio de Castro et al., 2013e): Als de theorie klopt, zouden vorderingen van deelnemers op
den duur in deze ultieme uitkomsten moeten resulteren (Wartna, 2009).
Dat er op de lange termijn geen effecten op opvoedgedrag van moeders en de intensiteit van
gedragsproblemen bij de kinderen konden worden aangetoond, lijkt op het eerste gezicht in strijd
met de programmatheorie en verwachtingen. Tegelijkertijd lag het in de lijn van de beschikbare
literatuur over opvoeding en gedragsproblemen in selectieve preventiestudies. Waar effecten van
selectieve preventie direct na interventie al bescheiden zijn door de geringere ruimte voor
verbetering in vergelijking tot behandelstudies (Bennett et al., 1998; Menting et al., 2013), blijkt ook
uit andere studies dat deze effecten juist binnen selectieve preventie op de lange termijn niet terug
te vinden zijn (Scott et al., 2014) of alleen in de groep met het allerhoogste risico (Conduct Problems
Prevention Research Group, 2011). Verklaringen hiervoor worden, naast de geringere initiële
effecten, ook wel gezocht in het feit dat er veel in deze gezinnen gebeurt, zodat er waarschijnlijk
meer nodig is om effecten te behouden; en in geringere motivatie bij ouders; en dat er
methodologisch gezien ook regressie naar het gemiddelde in een vergelijkingsgroep te verwachten
valt waardoor groepsverschillen op den duur kleiner zouden kunnen worden (Leijten et al., 2013;
Scott et al., 2014). Het gevonden langdurige effect van Betere Start op het aantal
probleemgedragingen zoals gerapporteerd door moeder kan daarom ook – ondanks dat het door
methodologische beperkingen voorzichtig geïnterpreteerd dient te worden – als opvallend voor een
selectieve preventiestudie over zo’n lange periode worden betiteld. Mogelijk draagt aan dit gunstige
effect bij dat Betere Start in vergelijking met reguliere ouderprogramma’s veel investeert in het
aanpakken van bijkomende problemen in- en voor gezinnen, in warme overdracht naar nazorg, en in
het blijvend motiveren van moeders door een betere band met hun kind.
Gezien het bovenstaande lijkt het voor toekomstig onderzoek interessant te kijken naar de
mogelijke invloed van risicofactoren en levensgebeurtenissen op het behoud van interventie
effecten. Hierbij dient ook aandacht te zijn voor verschillen en overeenkomsten tussen verschillende
maten. In het huidige onderzoek is bijvoorbeeld bewust gekozen voor de ECBI als uitkomstmaat,
omdat aangenomen kan worden dat dit instrument gevoeliger voor verandering is dan de
algemenere CBCL (Scott, 2001). Deze gevoeligheid is in de figuren van Hoofdstuk 5 terug te zien in de
vele fluctuaties in gedragsproblemen bij individuele participanten. Deze fluctuaties zijn
hoogstwaarschijnlijk ook een weergave van het feit dat er veel in het leven van deze gezinnen
gebeurt, maar maken het wel moeilijker om groepsverschillen aan te tonen. Ook zou het gebruik van
de APQ het repliceren van eerdere effecten (Alsem et al., 2021; Menting, Orobio de Castro,
Wijngaards-de Meij, et al., 2014) moeilijk gemaakt kunnen hebben: We zijn bij dit instrument,
vanwege de interne consistentie, gewisseld tussen het gebruik van subschalen en factoren.
Bovendien zouden een aantal van de items gevoelig kunnen zijn geweest voor de toenemende
leeftijd binnen de steekproef. Leeftijdstrends in opvoedgedragingen (behalve inconsistente
discipline) zijn ook bekend uit eerder onderzoek (Frick et al., 1999). Daar waar er veranderingen in
beide groepen gevonden werden (i.e., daling van negatieve/ineffectieve discipline en toename van
gebrekkige monitoring) lijken deze dan ook in lijn met leeftijdstrends in eerder onderzoek (Dietz,
2000; Frick et al., 1999).
Tegelijkertijd zou ook gezegd kunnen worden dat er, naast het genoemde effect op het
aantal probleemgedragingen, in de huidige studie wel degelijk nóg een effect op gedragsproblemen
is gevonden. Vanuit een juridisch perspectief worden gedragsproblemen namelijk gedefinieerd als
delinquente of criminele gedragingen (Mash & Wolfe, 2019). Delinquent gedrag kan in die zin dus
ook gezien worden als de meest uitgesproken vorm van gedragsproblemen, met de meest

58

uitgesproken nadelige gevolgen, en de laatste uitingsvorm in de ontwikkeling van antisociaal gedrag
(Mash & Wolfe, 2019).
Het gevonden effect op delinquentie door de kinderen is in lijn met effecten die bijvoorbeeld
gevonden werden voor de preventieve interventie Fast Track (Conduct Problems Prevention
Research Group, 2010), hoewel ook juist die studie niet alleen dit preventieve effect aantoont, maar
ook laat zien hoe verschillend resultaten kunnen zijn ten aanzien van verschillende uitkomstmaten.
De lange termijn follow-up van Betere Start draagt hiermee bij aan een gering aantal studies waarin
een preventief effect op delinquentie in een hoog-risico steekproef kon worden aangetoond. Het
effect dat in de huidige studie gevonden werd is ook bemoedigend te noemen omdat het hier om
een veel minder langdurige en intensieve interventie gaat dan in de eerder genoemde Fast Track
studie – waarin kinderen 10 jaar lang een interventie ontvingen die uit verschillende componenten
thuis en op school bestond. Aangezien er beargumenteerd wordt dat die interventie kosteneffectief
is voor op zijn minst een deel van de kinderen (Conduct Problems Prevention Research Group, 2010;
E. M. Foster et al., 2006; Jones et al., 2010), zou het huidige effect met een veel goedkopere
interventie – zonder dat er binnen de steekproef geselecteerd is op het hoogste risico – ook een
aanwijzing kunnen zijn dat er door vroeg in te grijpen op den duur maatschappelijke kosten kunnen
worden bespaard. Een aanwijzing hiervoor in Nederland werd al gevonden door Posthumus e.a.
(2009), die bij een populatie met minder ernstige problemen (en dus lagere kosten) al binnen twee
jaar kosteneffectiviteit aantoonden met een andere variant van hetzelfde ouderprogramma
Incredible Years. Natuurlijk blijft het voor Betere Start in dit kader ook wenselijk om deze effecten
ook aan te kunnen tonen in officiële gegevens en/of zelfrapportage, maar ook op criminaliteit in de
volwassenheid. Het uiteindelijke doel van Betere Start is immers om te voorkomen dat deze kinderen
later zelf ook in detentie terechtkomen.
Een ingewikkelde theoretische vraag is waarom er wel een effect op delinquentie gevonden
wordt, terwijl effecten op opvoeding en intensiteit van gedragsproblemen niet behouden lijken te
worden. Zoals eerder aangegeven zou dit deels in meer methodologische aspecten bij het meten van
gedragsproblemen en opvoedgedrag kunnen zitten. Een meer inhoudelijke verklaring voor de
bijdrage van Betere Start aan een effect op een ultieme uitkomstmaat, terwijl het effect op de
meeste primaire uitkomstmaten niet zichtbaar bleef zou kunnen zijn dat het effect van Betere Start
op delinquentie deels via andere mechanismes gaat dan de aspecten van opvoeding die wij gemeten
hebben. Vreemd genoeg weten we wel vanuit studies dat interventies tijdens de kindertijd tot betere
uitkomsten in de volwassenheid kunnen leiden, maar weten we veel minder goed hoe (Sorensen et
al., 2016). Het zou kunnen dat het verklarende mechanisme op de langere termijn wel degelijk in de
opvoeding ligt, maar minder specifiek is dan het opvoedgedrag dat we in deze studie gemeten
hebben. Zo is de gedachte om binnen Betere Start met opvoeding aan de slag te gaan ook juist
gebaseerd op het idee dat kinderen in potentie de sociale binding van moeders met anderen
versterken en zo de vicieuze cirkel van het faalmodel doorbreken (Hirschi, 2004; Menting & Orobio
de Castro, 2021). De sociale bindingstheorie (Hirschi, 1969; Pratt et al., 2011) gaat er vanuit dat juist
die binding met belangrijke anderen crimineel gedrag zou kunnen voorkomen of remmen. Door via
opvoeding aan binding te werken, zou mogelijk ook een lange termijn effect op delinquentie
verklaard kunnen worden. Zwakke binding van kinderen met ouders zou gerelateerd zijn aan het
hebben van “foute vrienden”, wat zou kunnen bijdragen aan delinquentie en middelengebruik (Mash
& Wolfe, 2019), terwijl de binding van moeders aan hun eigen kinderen ook zou kunnen bijdragen
aan hun eigen motivatie om op het rechte pad te blijven.
Het effect op delinquentie door jongeren zou echter wel eens vooral het geval kunnen zijn als
ouders er ook in slagen om aan zelfcontrole te werken. De binding draagt volgens een latere

59

specificatie van de theorie namelijk in zoverre bij dat ouders ook in staat moeten zijn om die
monitoring, supervisie en begrenzing van ongewenst gedrag te geven dat het kind er ook in slaagt
om zelfcontrole aan te leren (Pratt et al., 2011). Dit laatste suggereert dat men door opvoeding en
opvoedgedrag te optimaliseren ook aan vaardigheden bij het kind kan werken. Binnen een
oudertraining als Betere Start wordt in het verlengde hiervan ook aan emotieregulatie gewerkt:
Ouders leren hoe ze kinderen vaardigheden gericht op probleemoplossen, vriendschappen en
emotieregulatie kunnen aanleren (Webster-Stratton & Reid, 2017), terwijl ze hun kinderen hiermee
ook helpen met behulp van adequate opvoedtechnieken (Menting et al., 2019). In lijn met deze
gedachte leek het effect van Fast Track op latere delinquentie ook deels via verbeteringen in sociale
en zelfregulatievaardigheden bij de kinderen, zoals prosociaal gedrag, emotieregulatie en
probleemoplossen, te gaan (Sorensen et al., 2016). Een meer indirect effect dat wel in gang wordt
gezet door het werken aan opvoeding, maar niet direct meetbaar is in de opvoedgedragingen die
meegenomen werden in deze studie, lijkt dus denkbaar.
Een andere gedachte is dat het effect van Betere Start op recidive en delinquentie loopt via
de aandacht die tijdens de interventie aan mechanismes als modeling en probleemoplossen en de
toekomst van de kinderen wordt besteed (Menting & Orobio de Castro, 2021). De trainer benadrukt
tijdens de interventie dat een deelneemster heeft laten zien dat zij onder druk van omstandigheden
tot oplossingen kon komen, en dat er daarom geen reden is om eraan te twijfelen dat zij op dezelfde
manier ook de druk van andere (criminogene) omstandigheden het hoofd kan bieden. Tezamen met
bewustwording van het effect van modeling en de wil van moeders om hun kinderen een goede
toekomst te willen geven (Menting, Orobio de Castro, & Matthys, 2014) zou dit bij moeders niet
alleen tot motivatie om zelf niet te recidiveren kunnen leiden, maar ook zouden zij in bredere zin
criminaliteit niet langer als oplossing kunnen gaan zien, en daardoor hier ook sturend in kunnen zijn
voor hun kinderen. De gevonden hogere scores voor het aantal probleemgedragingen bij aanvang
van de interventie zouden wel eens in lijn met deze gedachte kunnen zijn: De probleemschaal meet
de tolerantie van ouders ten opzichte van het probleemgedrag (Abrahamse et al., 2015). Een moeder
die een gedraging die met een lage intensiteit voorkomt wel als een probleem ziet, is dus weinig
tolerant ten opzichte van dat gedrag en ziet het relatief snel als een probleem. Als de intensiteit van
de gedragsproblemen voor de kinderen uit de interventiegroep volgens hun moeders vergelijkbaar
was als in de groep die geen interventie ontving, maar de tolerantie voor diezelfde mate van
gedragsproblemen verschilde, lijken zij hetzelfde gedrag dus relatief snel als een probleem te zien.
Dit zou kunnen duiden op een verhoogde motivatie van moeders om die problemen aan te pakken
om zo hun kinderen een betere toekomst te bieden. De tools en bevestiging tijdens de interventie
kunnen moeders vervolgens geholpen hebben om dit daadwerkelijk te bereiken, terwijl de tijd die zij
besteedden aan opvoeding en hun gevoelens van invloed en competentie als moeder ook weer
gerelateerd zouden kunnen zijn aan de lagere recidive (Adams et al., 2017).
Dat er geen effect op de intensiteit van gedragsproblemen werd gevonden, maar wel op
delinquentie, zou ook te maken kunnen hebben met de aard van de steekproef. Hoewel we op grond
van de algemene literatuur over stabiliteit en ontwikkeling van antisociale gedragsproblemen
(Fergusson et al., 2005; Mash & Wolfe, 2019) een hoge samenhang tussen deze constructen en dus
uitkomsten zouden mogen verwachten, zou de uiteindelijke intergenerationele overdracht in deze
specifieke populatie wellicht wat minder via aspecten die met de intensiteitsschaal van de ECBI
worden gemeten kunnen lopen. Uit eerdere publicaties over dezelfde doelgroep (Menting, Orobio de
Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014; Menting & Orobio de Castro, 2022) bleek namelijk al dat een
relatief groot deel van de moeders veroordeeld was voor een drugsdelict of vermogen zonder
geweld. In de RCT-steekproef bleek slechts een klein deel van de moeders te linken aan delicten die

60

te maken hebben met agressie en geweld: 8,5 % gaf als reden voor de huidige detentie agressie aan,
terwijl dit voor 4,7% vermogen met geweld was (Menting et al., 2012). Qua delicten lijken deze
moeders dus niet zozeer agressie en geweld te modelen, maar veel meer een manier om problemen
(niet) op te lossen. Dit zou er wederom voor pleiten dat interventie-effecten wellicht meer via
probleemoplossen, cognitieve vertekeningen/goedkeuring van antisociaal gedrag lopen dan via het
externaliserende probleemgedrag zelf. Betere Start zou in die zin vooral moeders kunnen hebben
geholpen om het intergenerationele patroon te doorbreken om antisociaal gedrag, inclusief
criminaliteit, als een oplossing te zien.
Er werd in de huidige studie geen effect op middelengebruik gevonden. Een dergelijk effect
werd mogelijk geacht gezien de associaties tussen gedragsproblemen, delinquentie en
middelengebruik (Fergusson et al., 2007; Hopfer et al., 2013) en mogelijke effecten van Incredible
Years op middelenmisbruik (Webster-Stratton et al., 2011), en zou in lijn geweest zijn met het
streven van Betere Start om ook problemen in de bredere ontwikkeling van kinderen te voorkomen
(Menting & Orobio de Castro, 2021). Echter wordt er binnen de interventie – ook gezien de jonge
leeftijd van de kinderen – niet actief op middelengebruik ingezet. Hoewel er ook wel literatuur
bestaat waaruit blijkt dat preventieve interventies tijdens de kindertijd positieve uitkomsten op
verschillende vlakken kunnen hebben, waaronder effecten waarop niet zozeer geanticipeerd werd
(e.g., Holbein et al., 2022), lijkt het toch vooral voor de hand liggend dat er positieve effecten worden
gevonden op factoren waar het programma zich ook daadwerkelijk op richt, en lijken ook voor
Incredible Years de neveneffecten beperkt (Leijten et al., 2018).

Sterke punten en beperkingen
De huidige studie draagt op unieke wijze bij aan de relatief schaarse literatuur op dit gebied. De
risicopopulatie van kinderen van gedetineerde ouders blijft een onderbestudeerde groep
(Poehlmann-Tynan & Turney, 2021) en ook in meer algemene zin zijn er maar weinig
interventiestudies waarin kinderen langer dan een jaar na interventie gevolgd worden, waardoor
effecten op de langere termijn bij implementatie veelal onduidelijk blijven (Tomlinson et al., 2020).
Juist de combinatie van een lange termijn interventie studie over een interventie die in de praktijk
wordt toegepast (Menting & Orobio de Castro, 2021) bij deze onderbestudeerde risicogroep maakt
de huidige studie uniek. Een sterk punt hierbij is bovendien dat we om de effecten op recidive door
moeders te kunnen toetsen ook gebruik hebben kunnen maken van officiële recidivecijfers.
Daarnaast hebben we in dit onderzoek gebruik kunnen maken van de oorspronkelijke RCTsteekproef, inclusief een gerandomiseerde controlegroep, waarbij we ook een deel van de opt-out
groep konden blijven volgen. De RCT is de sterkst mogelijke onderzoeksopzet. Het is daarom een
sterk punt dat we in het hoofdstuk over recidive bij moeders (het hoofdstuk met de grootste
steekproef) deze kleinere RCT-steekproef ook apart hebben kunnen analyseren.
De huidige studie heeft echter ook beperkingen. Ten eerste zijn we, meer dan we voorzien
hadden, veelal afhankelijk geweest van het oordeel van moeders. Voor veel uitkomstmaten hadden
we gehoopt om het perspectief van meerdere informanten mee te nemen: van de jongeren zelf, van
hun leerkrachten, maar ook door nog wat meer gebruik te kunnen maken van officiële gegevens (ten
aanzien van delicten gepleegd door de adolescenten). We zouden met name gebruik hebben willen
maken van meerdere informanten, omdat er een vertekening in het beeld dat moeders geven zou
kunnen zitten. Het zou bijvoorbeeld kunnen dat moeders (in zowel de interventie- als de
controlegroep) ons graag willen laten zien dat het goed met hen en de kinderen gaat, en daarom een

61

te positief beeld schetsen. Uit de huidige data blijkt echter niet direct dat moeders heel sociaal
wenselijk hebben geantwoord: Moeders rapporteerden voor jongeren van nagenoeg elke leeftijd (11
tot 21 jaar) enig delinquent gedrag en middelengebruik, en ook de fluctuaties in het kindgedrag
gemeten met de ECBI lijken aan te geven dat moeders ook echt het huidige gedrag hebben proberen
weer te geven. Daarbij schroomden zij dus bijvoorbeeld niet om te rapporteren dat hun kind met
geweld of onder bedreiging van geweld iets van iemand had gestolen of partydrugs had gebruikt.
Voor uitkomsten als opvoedgedrag, weten we bovendien ook uit de literatuur dat de
moederrapportage relatief goed overeenkomt met observatie en ook de effecten op beide
uitkomstmaten relatief vergelijkbaar zijn (Hawes & Dadds, 2006; Menting et al., 2013). Daarnaast
lijken moeders ook niet de beste informant te zijn als het gaat om minder zichtbare uitkomsten bij
hun kinderen zoals internaliserend probleemgedrag, delinquentie en middelengebruik. Hier is
wellicht juist een onderschatting vanuit moeders te verwachten. De resultaten uit de huidige studie
zijn echter ook in dit opzicht hoopgevend te noemen: Voor een gedeelte van de meetmomenten
werden er zowel qua delinquent gedrag als middelengebruik van adolescenten, positieve associaties
tussen de moederrapportage en zelfrapportage gevonden. Dit suggereert dat moeders toch in
redelijke mate zicht hadden op deze aspecten van het gedrag van hun kind. Hoewel de huidige en
eerdere resultaten van Betere Start (Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014) dit
niet zozeer ondersteunen, zou vertekening in moederrapportage theoretisch bovendien wel eens in
het nadeel van de interventiegroep kunnen werken: Als moeders tijdens de interventie over het
belang van monitoring leren, zouden zij meer zicht kunnen hebben op hun kinderen en daarom meer
gedrag rapporteren dan niet-interventiemoeders waarvan de kinderen vergelijkbaar gedrag
vertonen. Hierdoor zouden de gevonden gunstige effecten van de interventie juist moeilijker zijn
geweest om aan te tonen.
Een andere belangrijke beperking is de relatief hoge uitval in de steekproef. Uitval is één van
de bekendste moeilijkheden die samengaan met longitudinaal onderzoek (A. F. Young et al., 2006),
en kan dus worden verwacht in een lange termijn follow-up. Dit geldt in het bijzonder voor de
populatie binnen deze studie, die bekend staat als een moeilijk te bereiken én moeilijk te behouden
doelgroep (Armstrong et al., 2018; Tremblay & Sutherland, 2017). Het percentage ex-gedetineerden
dat 1 tot 12 maanden na detentie nog bereikt kon worden varieerde ook in andere studies namelijk
tussen de 40% en 74%, wat relatief laag is en verklaard lijkt te kunnen worden door het feit dat
karakteristieken die gerelateerd zijn aan het verlies van deelnemers (zoals instabiliteit van
contactgegevens, beperkte sociale netwerken en overweldigende levensgebeurtenissen en
gezinsverplichtingen) juist ook in deze doelgroep clusteren (Goshin & Byrne, 2012). Het is dus niet zo
vreemd dat er ook in deze studie relatief veel uitval was. Echter dient wel opgemerkt te worden dat
een deel van de uitval niet zozeer te relateren was aan het kwijtraken of stoppen van deelnemers,
maar aan de onderzoeksopzet (e.g., opt-out groep van de groepen na de RCT werd niet uitgenodigd
voor de lange termijn follow-up; exclusie op basis van de leeftijd van het kind of onvoldoende
contact tussen moeder en kind). Uitval kwam relatief weinig doordat moeders de deelname actief
stopten, maar lijkt vooral veroorzaakt te worden doordat er geen contact meer kon worden gelegd.
De kleinste steekproef werd, mede door de leeftijdsgrens van 11 jaar voor metingen,
gebruikt in het hoofdstuk over delinquentie en middelengebruik bij adolescenten. Wat opvalt, is dat
het percentage controlemoeders dat in dit hoofdstuk meegenomen kon worden (42,31%) nagenoeg
gelijk is aan het percentage interventiemoeders (45,52%). Als gekeken wordt naar de totale groep
moeders die geen interventie heeft ontvangen, dan ligt dit percentage natuurlijk wel lager – zowel
als gevolg van exclusie van een deel van de opt-out groep als vanwege de aard van deze groep (die
deels zal bestaan uit moeders die direct al “kwijt” waren). Omdat uitval niet alleen een gebrek aan

62

power betekent vanwege het geringere aantal participanten, maar door de selectiviteit ook de
interne en externe validiteit van bevindingen kan bedreigen (A. F. Young et al., 2006), hebben we
met name in het laatste hoofdstuk (met de kleinste steekproef) ook een poging gedaan dit
inzichtelijk te maken. Hoewel er in analyses wel enkele verschillen aan het licht kwamen (i.e., grotere
kans om in de steekproef te komen als moeder interventie heeft ontvangen en het kind bij start
ouder was; iets oudere kinderen in de interventieconditie vergeleken met de kinderen van moeders
die geen interventie hadden ontvangen) betrof dit slechts een klein deel van de toetsen (waarbij er
geen verschillen op andere maten/vergelijkingen gevonden werden) en waren de verschillen die
gevonden werden grotendeels in lijn met de opzet van de studie (nadruk op de interventiegroep; de
kans dat kinderen lang genoeg gevolgd konden worden om vanaf 11-jarige leeftijd metingen te
verrichten is natuurlijk groter voor de oudste kinderen dan voor de jongste kinderen – ook gezien het
einde van de observatieperiode). Daarom lijken de groepen al met al redelijk vergelijkbaar te zijn.
Ondanks de relatief grote uitval zijn er dus geen sterke aanwijzingen dat deze uitval dermate selectief
zou zijn geweest dat de resultaten hierdoor sterk beïnvloed zouden zijn.
Ook de grootte van de controlegroep is een belangrijke beperking binnen het huidige
onderzoek. De relatief kleine, random toegewezen controlegroep is een “erfenis” uit de
oorspronkelijke RCT. Ondanks de sterke onderzoeksopzet, ging deze RCT namelijk gepaard met een
belangrijke methodologische beperking: Door de geringere instroom in twee van de zes
wervingsperioden konden wij niet altijd randomiseren in de gewenste verhouding van 2:1 voor
interventiegroep versus controlegroep. In deze twee periodes hebben wij pragmatisch moeten zijn
door in ieder geval voldoende moeders te laten instromen in de interventiegroep. Deze pragmatische
aanpak verkleinde de power om verschillen tussen de interventie- en controlegroep vast te stellen en
kan in principe de vergelijkbaarheid van de groepen hebben beperkt. Omdat in het huidige
onderzoek wel een grotere interventiegroep – bestaande uit deelnemers van groepen die na de RCT
gestart zijn – kon worden meegenomen, werd de verhouding tussen interventiegroep en
controlegroep in de huidige lange termijn follow-up nog schever dan in de oorspronkelijke RCT.
Daarom is in analyses vaak ook de opt-out groep meegenomen als niet-interventiegroep. Dit is
mogelijk weer ten koste gegaan van de vergelijkbaarheid van groepen: Hoewel wij aannemen dat het
hier om een heterogene groep potentiële deelneemsters gaat, die diverse redenen gehad kunnen
hebben om niet aan de interventie te (kunnen) deelnemen, verschillen zij wel van de
interventiegroep in ten minste het feit dat het hen niet gelukt is om naar ten minste één sessie van
de interventie te komen. Hoewel deze opt-out groep in theorie na de RCT ook bleef groeien, omdat
er ook daarna steeds een deel van de deelneemsters niet naar de training kwam, kwam deze nieuwe
aanwas om praktische reden niet ten goede van de lange termijn follow-up. Omdat reeds vanaf de
subsidieverstrekking voor de lange termijn follow-up (brief 13 december 2012), vanwege de
haalbaarheid, de instroom vanuit de “nieuwe groepen” tot 40 interventiegezinnen per jaar van
beperkt werd (zie Hoofdstuk 3 – Onderzoeksgroepen), werden er geen metingen in de opt-out groep
na de RCT verricht. Dit heeft tot verdere scheefgroei in de verhouding van het aantal
interventiegezinnen versus het aantal niet-interventiegezinnen geleid. Hoewel deze scheve
verhouding nadelig was voor de statistische power van analyses in elk hoofdstuk van deze
rapportage, willen wij met name wijzen op de beperkingen ten aanzien van Hoofdstuk 4 en
Hoofdstuk 7. In Hoofdstuk 4 gaven wij inzicht in het probleemgedrag van de kinderen in de gehele
steekproef – inclusief de interventiegroep. Hoewel wij het zeker van meerwaarde vinden om op deze
manier te laten zien hoe het met de kinderen gaat, was het ook van meerwaarde geweest om enkel
voor de kinderen van moeders die niet aan de interventie hebben deelgenomen te kunnen laten zien
hoe het met hen gaat, omdat de invloed van de interventie op probleemgedrag voor de
interventiegroep niet uitgesloten kan worden. De kleinste steekproef binnen de lange termijn follow-

63

up vinden we terug in Hoofdstuk 7 (delinquentie en middelengebruik bij adolescenten). Hier zagen
we dat de hogere delinquentiescores in de niet-interventiegroep soms op weinig metingen waren
gebaseerd. Een grotere vergelijkingsgroep zou hierbij helpend zijn geweest om de resultaten met wat
meer zekerheid te kunnen interpreteren. Metingen bij een grotere groep kinderen van (ex)gedetineerde moeders waarvan de moeders geen Betere Start hebben ontvangen waren dus zeker
wenselijk geweest.

Implicaties
De resultaten van deze studie met betrekking tot recidive bij moeders en delinquentie bij
adolescenten zijn hoopgevend. Het structureel (blijven) aanbieden van Betere Start aan moeders in
de periode rondom ontslag uit detentie blijkt van grote waarde voor het verminderen en voorkomen
van criminele gedragsproblemen van moeders en hun kinderen. Gezien de hoge kosten van criminele
carrières worden hier mee – naast persoonlijk leed – grote maatschappelijke kosten bespaard.
De implicaties van dit resultaat lijken bovendien verder te strekken dan de eerder benoemde
toetsing van de programmatheorie van Betere Start. We weten immers vanuit onderzoek dat
criminaliteit zich concentreert binnen bepaalde families en dat die families verantwoordelijk zijn voor
een onevenredig groot deel van de landelijke criminaliteit (Beaver, 2013; Farrington et al., 1996),
terwijl dat criminele gedrag ook weer wordt overgedragen van generatie op generatie (Besemer et
al., 2017). Het ultieme doel van Betere Start is dan ook om deze vicieuze cirkel te doorbreken. De
huidige resultaten geven aan dat we weer een stapje verder in die richting lijken te zijn gekomen. Als
recidive een weerspiegeling is van de daadwerkelijke delinquentie bij moeders, zouden de gevonden
effecten ook indirect van invloed kunnen zijn op de (latere) delinquente bij hun kinderen.
Terugdringing van recidive lijkt immers ook aan te kunnen grijpen op verklarende mechanismes als
sociaal leren en labeling (Murray & Farrington, 2008a). Ook de eerste bevindingen ten aanzien van
delinquentie bij de adolescenten zelf lijken natuurlijk een stap in de goede richting – voor de
interventie, de gezinnen en de bredere maatschappij gezien de kosten die criminaliteit met zich
meebrengt.
Op basis van de gevonden effecten op recidive en delinquentie lijkt een grotere
maatschappelijke impact en kostenbesparing te bereiken dan alleen het geval is met deze moeders.
Alleen al als er naar de gevangenispopulatie gekeken wordt, valt namelijk op dat de moeders maar
een zeer klein deel van die populatie vormen: 95% van die populatie bestaat uit mannen, waarvoor
de verblijfsduur ook langer is dan bij de vrouwen (Linckens et al., 2016). Het is daarom aannemelijk
dat het aantal gezinnen dat getroffen wordt door de detentie van vader groter is dan het aantal
gezinnen dat getroffen wordt door de detentie van moeder. Dit maakt dat de gezinnen van
gedetineerde vaders een belangrijke plaats innemen als het gaat om de overdracht van antisociaal
gedrag. Het lijkt daarom bijzonder waardevol te onderzoeken of opvoedingsondersteuning voor de
veel grotere groep gedetineerde vaders en hun partners haalbaar en effectief is.
De resultaten van deze studie spreken bovendien voor de bredere inzet van effectieve
interventies als selectieve preventie voor kwetsbare gezinnen, die anders mogelijk de weg naar de
hulpverlening niet of te laat zullen vinden, en eveneens een verhoogd risico op delinquent gedrag
lijken te hebben. Het zou een gemiste kans zijn deze gunstige effecten te beperken tot moeders die
gedetineerd zijn, terwijl een veelvoud aan gezinnen met vergelijkbare gezinsdynamiek maar zonder
gedetineerd gezinslid er evenveel (maatschappelijk) baat bij zou kunnen hebben. De haalbaarheid en

64

kosteneffectiviteit van deze aanpak hebben wij al eerder op kleinere schaal in Nederland aangetoond
(Leijten et al., 2017; Posthumus et al., 2009). Betere Start heeft niet alleen laten zien dat het mogelijk
is om dergelijke kwetsbare gezinnen te bereiken (Menting et al., 2017) en gunstige resultaten direct
na interventie te behalen (Menting, Orobio de Castro, Wijngaards-de Meij, et al., 2014) en deels te
behouden (Alsem et al., 2021), maar nu ook dat het op de lange termijn – naast op het aantal
probleemgedragingen zoals gerapporteerd door moeders – zelfs effect lijkt te hebben op ultieme
uitkomsten als delinquentie en recidive. Daarmee hopen we niet alleen deze gezinnen geholpen te
hebben om een betere toekomst te kunnen bereiken, maar ook in de toekomst veel gezinnen
daarmee te kunnen blijven helpen – en mogelijk zelfs de generatie die hierop volgt (Rothenberg et
al., 2022).

65

Literatuur
Abrahamse, M. E., Junger, M., Leijten, P. H. O., Lindeboom, R., Boer, F., & Lindauer, R. J. L. (2015).
Psychometric properties of the Dutch Eyberg Child Behavior Inventory (ECBI) in a community
sample and a multi-ethnic clinical sample. Journal of Psychopathology and Behavioral
Assessment, 37, 679–691. https://doi.org/10.1007/s10862-015-9482-1
Achenbach, T. M., & Rescorla, L. A. (2000). Manual for the ASEBA preschool forms & profiles.
University of Vermont, Research Center for Children, Youth, & Families.
Achenbach, T. M., & Rescorla, L. A. (2001). Manual for the ASEBA school-age forms & profiles.
University of Vermont, Research Center for Children, Youth, & Families.
Achenbach, T. M., & Rescorla, L. A. (2003). Manual for the ASEBA adult forms & profiles. University of
Vermont, Research Center for Children, Youth, & Families.
Adams, E. A., Morash, M., Smith, S. W., & Cobbina, J. E. (2017). Women’s experience of motherhood,
violations of supervision requirements and arrests. British Journal of Criminology, 57(6), 1420–
1441. https://doi.org/10.1093/bjc/azw092
Allen, S., Flaherty, C., & Ely, G. (2010). Throwaway moms: Maternal incarceration and the
criminalization of female poverty. Affilia, 25(2), 160–172.
https://doi.org/10.1177/0886109910364345
Alsem, S. C., Menting, A. T. A., Orobio de Castro, B., & Matthys, W. (2021). Follow-up effects in a
parent-training trial for mothers being released from incarceration and their children.
Psychology, Public Policy, and Law, 27(3), 421–431.
https://doi.org/https://doi.org/10.1037/law0000305
Andrews, D. A., Guzzo, L., Raynor, P., Rowe, R. C., Rettinger, L. J., Brews, A., & Wormith, J. S. (2012).
Are the major risk/need factors predictive of both female and male reoffending? A test with the
eight domains of the level of service/case management inventory. International Journal of
Offender Therapy and Comparative Criminology, 56(1), 113–133.
https://doi.org/10.1177/0306624X10395716
Arditti, J. A., & Few, A. (2008). Maternal distress and women’s reentry into family and community
life. Family Process, 47(3), 303–321. https://doi.org/10.111/j.1545-5300.2008.00255.x
Armstrong, E., Eggins, E., Reid, N., Harnett, P., & Dawe, S. (2018). Parenting interventions for
incarcerated parents to improve parenting knowledge and skills, parent well-being, and quality
of the parent – child relationship: A systematic review and meta-analysis. Journal of
Experimental Criminology, 14, 279–317. https://doi.org/10.1007/s11292-017-9290-6
Asscher, J. J., Deković, M., Manders, W. A., van der Laan, P. H., Prins, P. J. M., van Arum, S., & Dutch
MST Cost-Effectiveness Group. (2014). Sustainability of the effects of multisystemic therapy for
juvenile delinquents in the Netherlands: Effects on delinquency and recidivism. Journal of
Experimental Criminology, 10(2), 227–243. https://doi.org/10.1007/s11292-013-9198-8
Beaver, K. M. (2013). The familial concentration and transmission of crime. Criminal Justice and
Behavior, 40(2), 139–155. https://doi.org/10.1177/0093854812449405
Bennett, K. J., Lipman, E. L., Racine, Y., & Offord, D. R. (1998). Annotation: Do measures of
externalising behaviour in normal populations predict later outcome?: Implications for targeted

66

interventions to prevent conduct disorder. Journal of Child Psychology and Psychiatry and Allied
Disciplines, 39(8), 1059–1070. https://doi.org/http://dx.doi.org/10.1111/ 1469-7610.00411.
Bernat, D. H., August, G. J., Hektner, J. M., & Bloomquist, M. L. (2007). The Early Risers preventive
intervention: Testing for six-year outcomes and mediational processes. Journal of Abnormal
Child Psychology, 35, 605–617. https://doi.org/10.1007/s10802-007-9116-5
Besemer, S., Ahmad, S. I., Hinshaw, S. P., & Farrington, D. P. (2017). A systematic review and metaanalysis of the intergenerational transmission of criminal behavior. Aggression and Violent
Behavior, 37, 161–178. https://doi.org/10.1016/j.avb.2017.10.004
Boggs, S. R., Eyberg, S. M., & Reynolds, L. A. (1990). Concurrent validity of the Eyberg Child Behavior
Inventory. Journal of Clinical Child Psychology, 19(1), 75–78.
https://doi.org/10.1207/s15374424jccp1901_9
Bomysoad, R. N., & Francis, L. A. (2021). Associations between parental incarceration and youth
mental health conditions: The mitigating effects of adolescent resilience and positive coping
strategies. Current Psychology. https://doi.org/10.1007/s12144-021-01351-0
Broidy, L. M., Nagin, D. S., Tremblay, R. E., Bates, J. E., Brame, B., Dodge, K. A., Fergusson, D.,
Horwood, J. L., Loeber, R., Laird, R., Lynam, D. R., Moffitt, T. E., Pettit, G. S., & Vitaro, F. (2003).
Developmental trajectories of childhood disruptive behaviors and adolescent delinquency: A
six-site, cross-national study. Developmental Psychology, 39(2), 222–245.
https://doi.org/10.1037/0012-1649.39.2.222
Brotman, L. M., Gouley, K. K., Huang, K., Rosenfelt, A., Neal, C. O., Klein, R. G., & Shrout, P. (2008).
Preventive intervention for preschoolers at high risk for antisocial behavior: Long-term effects
on child physical aggression and parenting practices. Journal of Clinical Child & Adolescent
Psychology, 37(2), 386–396. https://doi.org/10.1080/15374410801955813
Brugman, D., & Bink, M. D. (2011). Effects of the EQUIP peer intervention program on self-serving
cognitive distortions and recidivism among delinquent male adolescents. Psychology, Crime &
Law, 17(4), 345–358. https://doi.org/10.1080/10683160903257934
Burraston, B. O., & Eddy, J. M. (2017). The moderating effect of living with a child before
incarceration on postrelease outcomes related to a prison-based Parent Management Training
program. Smith College Studies in Social Work, 87(1), 94–111.
https://doi.org/10.1080/00377317.2017.1248634
Byrne, M. W. (2005). Conducting research as a visiting scientist in a women’s prison. Journal of
Professional Nursing, 21(4), 223–230. https://doi.org/10.1016/j.profnurs.2005.05.001
Carr, A. (2015). The handbook of child and adolescent clinical psychology: A contextual approach (3rd
ed.). Taylor & Francis.
Comer, J. S., Chow, C., Chan, P. T., Cooper-Vince, C., & Wilson, L. A. S. (2013). Psychosocial treatment
efficacy for disruptive behavior problems in very young children: A meta-analytic examination.
Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 52(1), 26–36.
https://doi.org/10.1016/j.jaac.2012.10.001
Conduct Problems Prevention Research Group. (2010). Fast Track intervention effects on youth
arrests and delinquency. Journal of Experimental Criminology, 6(2), 131–157.
https://doi.org/10.1007/s11292-010-9091-7

67

Conduct Problems Prevention Research Group. (2011). The effects of the Fast Track preventive
intervention on the development of conduct disorder across childhood. Child Development,
82(1), 331–345. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01558.x
Dallaire, D. H. (2007). Children with incarcerated mothers: Developmental outcomes, special
challenges and recommendations. Journal of Applied Developmental Psychology, 28(1), 15–24.
https://doi.org/10.1016/j.appdev.2006.10.003
Davis, L., & Shlafer, R. J. (2017). Mental health of adolescents with currently and formerly
incarcerated parents. Journal of Adolescence, 54, 120–134.
https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2016.10.006
de Lange, M. I., Matthys, W., de Veld, D., Foolen, N., Addink, A., Menting, A. T. A., & Bastiaanssen, I.
(2019). Richtlijn ernstige gedragsproblemen. http://richtlijnenjeugdhulp.nl/wpcontent/uploads/2015/04/Richtlijn_Ernstige_gedragsproblemen.pdf
de Los Reyes, A., Augenstein, T. M., Wang, M., Thomas, S. A., Drabick, D. A. G., Burgers, D. E., &
Rabinowitz, J. (2015). The validity of the multi-informant approach to assessing child and
adolescent mental health. Psychological Bulletin, 141(4), 858–900.
https://doi.org/10.1037/a0038498
de Rooy, K., Bennett, S., & Sydes, M. (2019). Women released from custody: Investigating risk factors
and reoffending. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology,
63(13), 2239–2263. https://doi.org/10.1177/0306624X19845778
de Vries, S. L. A., Hoeve, M., Asscher, J. J., & Stams, G. J. J. M. (2018). The long-term effects of the
youth crime prevention program “New Perspectives” on delinquency and recidivism.
International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 62(12), 3639–3661.
https://doi.org/10.1177/0306624X17751161
Deković, M., Slagt, M. I., Asscher, J. J., Boendermaker, L., Eichelsheim, V. I., & Prinzie, P. (2011).
Effects of early prevention programs on adult criminal offending: A meta-analysis. Clinical
Psychology Review, 31(4), 532–544. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2010.12.003
Dietz, T. L. (2000). Disciplining children: Characteristics associated with the use of corporal
punishment. Child Abuse and Neglect, 24(12), 1529–1542. https://doi.org/10.1016/S01452134(00)00213-1
Dodge, K. A., Coie, J. D., & Lynam, D. R. (2006). Aggression and antisocial behavior in youth. In W.
Damon & N. Eisenberg (Eds.), Handbook of Child Psychology: Vol. 3 Social, Emotional, and
Personality Development (6th ed., pp. 719–788). Wiley.
Dodson, K. D., Cabage, L. A. N., & McMillan, S. M. (2019). Mothering behind bars: Evaluating the
effectiveness of prison nursery programs on recidivism reduction. Prison Journal, 99(5), 572–
592. https://doi.org/10.1177/0032885519875037
Eddy, B. A., Powell, M. J., Szubka, M. H., McCool, M. L., & Kuntz, S. (2001). Challenges in research
with incarcerated parents and importance in violence prevention. American Journal of
Preventive Medicine, 20(1, Supplement 1), 56–62. https://doi.org/10.1016/S07493797(00)00273-7
Eddy, J. M., Martinez, C. R., & Burraston, B. (2013). A randomized controlled trial of a parent
management training program for incarcerated parents: Proximal impacts. Monographs of the
Society for Research in Child Development, 78(3), 75–93. https://doi.org/10.1111/mono.12022

68

Eddy, J. M., Martinez, C. R., Burraston, B., Herrera, D., & Newton, R. M. (2022). A randomized
controlled trial of a parent management training program for incarcerated parents: Post-release
outcomes. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19, 4605.
https://doi.org/10.3390/ijerph19084605
Elgar, F. J., Mills, R. S. L., McGrath, P. J., Waschbusch, D. A., & Brownridge, D. A. (2007). Maternal and
paternal depressive symptoms and child maladjustment: The mediating role of parental
behavior. Journal of Abnormal Child Psychology, 35(6), 943–955.
https://doi.org/10.1007/s10802-007-9145-0
Eme, R. (2020). Life course persistent antisocial behavior silver anniversary. Aggression and Violent
Behavior, 50, 101344. https://doi.org/10.1016/j.avb.2019.101344
Eyberg, S. M., & Pincus, D. (1999). Eyberg Child Behavior Inventory & Sutter-Eyberg Student Behavior
Inventory - Revised. Psychological Assessment Resources.
Farrington, D. P. (1986). Age and crime. Crime and Justice: An Annual Review of Research, 7, 189–
250. https://doi.org/10.1086/449114
Farrington, D. P., Barnes, G. C., & Lambert, S. (1996). The concentration of offending in families. Legal
and Criminological Psychology, 1, 47–63. http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.20448333.1996.tb00306.x/full
Fergusson, D. M., Horwood, L. J., & Ridder, E. M. (2005). Show me the child at seven: The
consequences of conduct problems in childhood for psychosocial functioning in adulthood.
Journal of Child Psychology and Psychiatry and Allied Disciplines, 46(8), 837–849.
https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2004.00387.x
Fergusson, D. M., Horwood, L. J., & Ridder, E. M. (2007). Conduct and attentional problems in
childhood and adolescence and later substance use, abuse and dependence: Results of a 25year longitudinal study. Drug and Alcohol Dependence, 88(SUPPL.1), 14–26.
https://doi.org/10.1016/j.drugalcdep.2006.12.011
Flynn, C. P. (1998). To spank or not to spank: The effect of situation and age of child on support for
corporal punishment. Journal of Family Violence, 13(1), 21–37.
https://doi.org/10.1023/A:1022808716048
Forehand, R., Lafko, N., Parent, J., & Burt, K. B. (2014). Is parenting the mediator of change in
behavioral parent training for externalizing problems of youth? Clinical Psychology Review,
34(8), 608–619. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2014.10.001
Foster, E. M., Jones, D., & Conduct Problems Prevention Research Group. (2006). Can a costly
intervention be cost-effective? Archives of General Psychiatry, 63, 1284–1291.
https://doi.org/10.1001/archpsyc.63.11.1284
Foster, H., & Hagan, J. (2013). Maternal and paternal imprisonment in the stress process. Social
Science Research, 42(3), 650–669. https://doi.org/10.1016/j.ssresearch.2013.01.008
Frick, P. J., Christian, R. E., & Wootton, J. M. (1999). Age trends in the association between parenting
practices and conduct problems. Behavior Modification, 23(1), 106–128.
https://doi.org/10.1177/0145445599231005
Gardner, F., Leijten, P., Harris, V., Mann, J., Hutchings, J., Beecham, J., Bonin, E.-M., Berry, V.,
McGilloway, S., Gaspar, M., João Seabra-Santos, M., Orobio de Castro, B., Menting, A. T. A.,
Williams, M., Axberg, U., Morch, W.-T., Scott, S., & Landau, S. (2019). Equity effects of parenting

69

interventions for child conduct problems: A pan-European individual participant data metaanalysis. The Lancet Psychiatry, 6(6), 518–527. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(19)30162-2
Gifford, E. J., Eldred Kozecke, L., Golonka, M., Hill, S. N., Costello, E. J., Shanahan, L., & Copeland, W.
E. (2019). Association of parental incarceration with psychiatric and functional outcomes of
young adults. JAMA Network Open, 2(8), e1910005.
https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2019.10005
Goldstein, R. B., Dawson, D. A., Smith, S. M., & Grant, B. F. (2012). Antisocial behavioral syndromes
and 3-year quality-of-life outcomes in United States adults. Acta Psychiatrica Scandinavica, 126,
137–150. https://doi.org/10.1111/j.1600-0447.2012.01848.x
Goshin, L. S., & Byrne, M. W. (2012). Predictors of post-release research retention and subsequent
reenrollment for women recruited while incarcerated. Research in Nursing and Health, 35(1),
94–104. https://doi.org/10.1002/nur.21451
Granic, I., & Patterson, G. R. (2006). Toward a comprehensive model of antisocial development: A
dynamic systems approach. Psychological Review, 113(1), 101–131.
https://doi.org/10.1037/0033-295X.113.1.101
Greeven, A., & van Sambeek, N. (2018). Hoe evidence-based werken cognitief gedragstherapeuten in
de praktijk? Gedragstherapie. Tijdschrift Voor Gedragstherapie & Cognitieve Therapie, 51(2),
112–121.
Gross, D., Fogg, L., Webster-Stratton, C., Garvey, C., Julion, W., & Grady, J. (2003). Parent training of
toddlers in day care in low-income urban communities. Journal of Consulting and Clinical
Psychology, 71(2), 261–278. https://doi.org/10.1037/0022-006X.71.2.261
Gryczkowski, M. R., Jordan, S. S., & Mercer, S. H. (2009). Differential relations between mothers’ and
fathers’ parenting practices and child externalizing behavior. Journal of Child and Family
Studies, 19(5), 539–546. https://doi.org/10.1007/s10826-009-9326-2
Hannon, L. (2003). Poverty, delinquency, and educational attainment: Cumulative disadvantage or
disadvantage saturation? Sociological Inquiry, 73(4), 574–594. https://doi.org/10.1111/1475682X.00072
Hawes, D. J., & Dadds, M. R. (2006). Assessing parenting practices through parent-report and direct
observation during parent-training. Journal of Child and Family Studies, 15(5), 554–567.
https://doi.org/10.1007/s10826-006-9029-x
Hinshaw, S. P., Owens, E. B., Wells, K. C., Kraemer, H. C., Abikoff, H. B., Arnold, L. E., Conners, C. K.,
Elliott, G., Greenhill, L. L., Hechtman, L., Hoza, B., Jensen, P. S., March, J. S., Newcorn, J. H.,
Pelham, W. E., Swanson, J. M., Vitiello, B., & Wigal, T. (2000). Family processes and treatment
outcome in the MTA: Negative/ineffective parenting practices in relation to multimodal
treatment. Journal of Abnormal Child Psychology, 28(6), 555–568.
https://doi.org/10.1023/A:1005183115230
Hirschi, T. (1969). Causes of delinquency. University of California Press.
Hirschi, T. (2004). Self-control and crime. In R. F. Baumeister & K. D. Vohs (Eds.), Handbook of selfregulation: Research, theory, and applications (pp. 537–552). Guilford.
Hoeve, M., Dubas, J. S., Eichelsheim, V. I., van der Laan, P. H., Smeenk, W., & Gerris, J. R. M. (2009).
The relationship between parenting and delinquency: A meta-analysis. Journal of Abnormal
Child Psychology, 37(6), 749–775. https://doi.org/10.1007/s10802-009-9310-8

70

Holbein, J. B., Bradshaw, C. P., Munis, B. K., Rabinowitz, J., & Ialongo, N. S. (2022). Promoting voter
turnout: An unanticipated impact of early-childhood preventive interventions. Prevention
Science, 23(2), 192–203. https://doi.org/10.1007/s11121-021-01275-y
Hopfer, C., Salomonsen-Sautel, S., Mikulich-Gilbertson, S., Min, S. J., McQueen, M., Crowley, T.,
Young, S., Corley, R., Sakai, J., Thurstone, C., Hoffenberg, A., Hartman, C., & Hewitt, J. (2013).
Conduct disorder and initiation of substance use: A prospective longitudinal study. Journal of
the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 52(5), 511-518.e4.
https://doi.org/10.1016/j.jaac.2013.02.014
Johnson, R. C. (2009). Ever-increasing levels of parental incarceration the consequences and for
children. In S. Raphael & M. Stoll (Eds.), Do prisons make us safer?: The benefits and costs of the
prison boom (Vol. 9781610444, pp. 177–206).
Jones, D., Godwin, J., Dodge, K. A., Bierman, K. L., Coie, J. D., Greenberg, M. T., Lochman, J. E.,
McMahon, R. J., & Pinderhughes, E. E. (2010). Impact of the Fast Track prevention program on
health services use by conduct-problem youth. Pediatrics, 125(1), e130–e136.
https://doi.org/10.1542/peds.2009-0322
Junger, M., Greene, J., Schipper, R., Hesper, F., & Estourgie, V. (2013). Parental criminality, family
violence and intergenerational transmission of crime within a birth cohort. European Journal on
Criminal Policy and Research, 19(2), 117–133. https://doi.org/10.1007/s10610-012-9193-z
Kaminski, J. W., & Claussen, A. H. (2017). Evidence base update for psychosocial treatments for
disruptive behaviors in children. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 46(4), 477–
499. https://doi.org/10.1080/15374416.2017.1310044
Kim, E., Cain, K. C., & Webster-Stratton, C. (2008). The preliminary effect of a parenting program for
Korean American mothers: A randomized controlled experimental study. International Journal
of Nursing Studies, 45, 1261–1273. https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2007.10.002
Kinner, S. A., Alati, R., Najman, J. M., & Williams, G. M. (2007). Do paternal arrest and imprisonment
lead to child behaviour problems and substance use? A longitudinal analysis. Journal of Child
Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines, 48(11), 1148–1156.
https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2007.01785.x
Kjellstrand, J. M., & Eddy, J. M. (2011). Parental incarceration during childhood, family context, and
youth problem behavior across adolescence. Journal of Offender Rehabilitation, 50(1), 18–36.
https://doi.org/10.1080/10509674.2011.536720
Kjellstrand, J. M., Yu, G., & Eddy, J. M. (2019). Parental incarceration as a predictor of developmental
trajectories of externalizing behaviors across adolescence. Children and Youth Services Review,
103(February), 10–17. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2019.05.016
Kjellstrand, J. M., Yu, G., Eddy, J. M., & Clark, M. (2020). Children with incarcerated parents and
developmental trajectories of internalizing problems across adolescence. American Journal of
Criminal Justice, 45(1), 48–69. https://doi.org/10.1007/s12103-019-09494-4
Kjellstrand, J. M., Yu, G., Eddy, J. M., Clark, M., & Jackson, A. (2020). The role of parental
incarceration in predicting trajectories of child internalizing problems. Children and Youth
Services Review, 115(February), 105055. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.105055

71

Kjellstrand, J. M., Yu, G., Eddy, J. M., & Martinez, C. R. (2018). Children of incarcerated parents:
Developmental trajectories of externalizing behavior across adolescence. Criminal Justice and
Behavior, 45(11), 1742–1761. https://doi.org/10.1177/0093854818785400
Koper, N., Menting, A. T. A., Orobio de Castro, B., & Matthys, W. (2019). Dynamic moderators of
parent-training intervention effects in mothers being released from incarceration and their
children.
Lacourse, E., Côté, S., Nagin, D. S., Vitaro, F., Brendgen, M., & Tremblay, R. E. (2002). A longitudinalexperimental approach to testing theories of antisocial behavior development. Development
and Psychopathology, 14(04), 909–924. https://doi.org/10.1017/S0954579402004121
Landenberger, N. A., & Lipsey, M. W. (2005). The positive effects of cognitive-behavioral programs
for offenders: A meta-analysis of factors associated with effective treatment. Journal of
Experimental Criminology, 1(4), 451–476. https://doi.org/10.1007/s11292-005-3541-7
Leclair Mallette, I. A., Letarte, M. J., Hélie, S., Sicotte, R., & Temcheff, C. E. (2021). Is the Incredible
Years parenting programme predictive of case closure in child protection services for neglect? A
quasi-experimental study. Child and Family Social Work, 26(4), 687–695.
https://doi.org/10.1111/cfs.12849
Leijten, P. H. O., Gardner, F., Landau, S., Harris, V., Mann, J., Hutchings, J., Beecham, J., Bonin, E.-M.,
& Scott, S. (2018). Harnessing the power of individual participant data in a meta-analysis of the
benefits and harms of the Incredible Years parenting program. Journal of Child Psychology and
Psychiatry, 59(2), 99–109. https://doi.org/10.1111/jcpp.12781
Leijten, P. H. O., Raaijmakers, M. A. J., Orobio de Castro, B., & Matthys, W. (2013). Does
socioeconomic status matter? A meta-analysis on parent training effectiveness for disruptive
child behavior. Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology, 42(3), 384–392.
https://doi.org/10.1080/15374416.2013.769169
Leijten, P. H. O., Raaijmakers, M. A. J., Orobio de Castro, B., van den Ban, E., & Matthys, W. (2017).
Effectiveness of the Incredible Years parenting program for families with socioeconomically
disadvantaged and ethnic minority backgrounds. Journal of Clinical Child & Adolescent
Psychology, 46(1), 59–73. https://doi.org/10.1080/15374416.2015.1038823
Linckens, P., Valstar, H., & van Gemmert, N. (2016). DJI in getal. http://dji.nl/Images/dji-in-getal2011-2015-definitief_tcm93-642429.pdf
Lipsey, M. W., & Derzon, J. (1998). Predictors of violent or serious delinquency in adolescence and
early adulthood: A synthesis of longitudinal research. In R. Loeber & D. P. Farrington (Eds.),
Serious & violent juvenile offenders (pp. 86–105). Sage publications.
Loeber, R., Stouthamer-Loeber, M., Kammen, W. B., & Farrington, D. P. (1989). Self-Report of
Antisocial Behavior. Pittsburgh University.
Loper, A. B., & Tuerk, E. H. (2006). Parenting programs for incarcerated parents: Current research and
future directions. Criminal Justice Policy Review, 17(4), 407–427.
https://doi.org/10.1177/0887403406292692
Mackintosh, V. H., Myers, B. J., & Kennon, S. S. (2006). Children of incarcerated mothers and their
caregivers: Factors affecting the quality of their relationship. Journal of Child and Family Studies,
15(5), 579–594. https://doi.org/10.1007/s10826-006-9030-4
Mash, E. J., & Wolfe, D. A. (2019). Abnormal Child Psychology (7th ed.). Cengage Learning.

72

Matthys, W. (2019). Databank effectieve jeugdinterventies: Beschrijving Incredible Years.
www.nji.nl/jeugdinterventies
McCart, M. R., Priester, P. E., Davies, W. H., & Azen, R. (2006). Differential effectiveness of behavioral
parent-training and cognitive-behavioral therapy for antisocial youth: A meta-analysis. Journal
of Abnormal Child Psychology, 34(4), 527–543. https://doi.org/10.1007/s10802-006-9031-1
McHugh, R. K., Votaw, V. R., Sugarman, D. E., & Greenfield, S. F. (2018). Sex and gender differences in
substance use disorders. Clinical Psychology Review, 66, 12–23.
https://doi.org/10.1016/j.cpr.2017.10.012
Mennis, J., & Mason, M. J. (2012). Social and geographic contexts of adolescent substance use: The
moderating effects of age and gender. Social Networks, 34(1), 150–157.
https://doi.org/10.1016/j.socnet.2010.10.003
Menting, A. T. A., de Lange, M., Matthys, W., & Orobio de Castro, B. (2019). Onderbouwing
beslisboom externaliserende gedragsproblemen: Rapportage in het kader van ZonMw Effectief
werken in de jeugdsector. Universiteit Utrecht.
Menting, A. T. A., & Orobio de Castro, B. (2021). Databank effectieve Jeugdinterventies: Beschrijving
“Betere Start.” https://www.nji.nl/interventies/betere-start
Menting, A. T. A., & Orobio de Castro, B. (2022). Een beter vervolg: Monitoring van Betere Start,
opvoedondersteuning voor (ex-)gedetineerde moeders.
Menting, A. T. A., Orobio de Castro, B., & Matthys, W. (2012). Betere Start: Effectiviteit van
opvoedingsondersteuning voor gedetineerde moeders, ter voorkoming van criminaliteit door
hun kinderen. Eindrapport Universiteit Utrecht voor het Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Menting, A. T. A., Orobio de Castro, B., & Matthys, W. (2013). Effectiveness of the Incredible Years
parent training to modify disruptive and prosocial child behavior: A meta-analytic review.
Clinical Psychology Review, 33(8), 901–913. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2013.07.006
Menting, A. T. A., Orobio de Castro, B., & Matthys, W. (2014). Engagement in parent training for
mothers being released from incarceration. 22nd Annual Meeting of the Society for Prevention
Research, Washington DC, United States.
Menting, A. T. A., Orobio de Castro, B., & Matthys, W. (2015). Effectiviteit van Betere Start,
opvoedondersteuning voor (ex-)gedetineerde moeders. Kind & Adolescent, 36(3), 127–145.
https://doi.org/10.1007/s12453-015-0089-9
Menting, A. T. A., Orobio de Castro, B., & Matthys, W. (2017). Arrested motherhood: Parenting,
cognitive distortions, and depressive symptoms in mothers being released from incarceration.
Parenting: Science and Practice, 17(3), 177–186.
https://doi.org/10.1080/15295192.2017.1333317
Menting, A. T. A., Orobio de Castro, B., Wijngaards-de Meij, L. D. N. v, & Matthys, W. (2014). A trial of
parent training for mothers being released from incarceration and their children. Journal of
Clinical Child and Adolescent Psychology, 43(3), 381–396.
https://doi.org/10.1080/15374416.2013.817310
Miller, S., Malone, P. S., & Dodge, K. a. (2010). Developmental trajectories of boys’ and girls’
delinquency: Sex differences and links to later adolescent outcomes. Journal of Abnormal Child
Psychology, 38(7), 1021–1032. https://doi.org/10.1007/s10802-010-9430-1

73

Moffitt, T. E. (2005). The new look of behavioral genetics in developmental psychopathology: Geneenvironment interplay in antisocial behaviors. Psychological Bulletin, 131(4), 533–554.
https://doi.org/10.1037/0033-2909.131.4.533
Murray, J., & Farrington, D. P. (2005). Parental imprisonment: Effects on boys’ antisocial behaviour
and delinquency through the life-course. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 46(12),
1269–1278. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2005.01433.x
Murray, J., & Farrington, D. P. (2008a). The effects of parental imprisonment on children. Crime and
Justice, 37(1), 133–206. https://doi.org/10.1086/520070
Murray, J., & Farrington, D. P. (2008b). Parental imprisonment: Long-lasting effects on boys’
internalizing problems through the life course. Development and Psychopathology, 20(1), 273–
290. https://doi.org/10.1017/S0954579408000138
Murray, J., Farrington, D. P., & Sekol, I. (2012). Children’s antisocial behavior, mental health, drug
use, and educational performance after parental incarceration: A systematic review and metaanalysis. Psychological Bulletin, 138(2), 175–210. https://doi.org/10.1037/a0026407
Murray, J., Janson, C.-G., & Farrington, D. P. (2007). Crime in adult offspring of prisoners: A crossnational comparison of two longitudinal samples. Criminal Justice and Behavior, 34(1), 133–149.
https://doi.org/10.1177/0093854806289549
Murray, J., Loeber, R., & Pardini, D. (2012). Parental involvement in the criminal justice system and
the development of youth theft, marijuana use, depression, and poor academic performance.
Criminology, 50(1), 255–302. https://doi.org/10.1111/j.1745-9125.2011.00257.x
Nesmith, A., & Ruhland, E. (2008). Children of incarcerated parents: Challenges and resiliency, in their
own words. Children and Youth Services Review, 30(10), 1119–1130.
https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2008.02.006
Orobio de Castro, B., Menting, A. T. A., & Rutten, E. (2013a). Betere Start - Recidive voorkomen door
opvoedtraining voor gedetineerde moeders gedurende de overgang van detentie naar huis:
Beoordelings- en evaluatiehandleiding. Universiteit Utrecht.
Orobio de Castro, B., Menting, A. T. A., & Rutten, E. (2013b). Betere Start - Recidive voorkomen door
opvoedtraining voor gedetineerde moeders gedurende de overgang van detentie naar huis:
Managementhandleiding. Universiteit Utrecht.
Orobio de Castro, B., Menting, A. T. A., & Rutten, E. (2013c). Betere Start - Recidive voorkomen door
opvoedtraining voor gedetineerde moeders gedurende de overgang van detentie naar huis:
Opleidingshandleiding. Universiteit Utrecht.
Orobio de Castro, B., Menting, A. T. A., & Rutten, E. (2013d). Betere Start - Recidive voorkomen door
opvoedtraining voor gedetineerde moeders gedurende de overgang van detentie naar huis:
Programmahandleiding. Universiteit Utrecht.
Orobio de Castro, B., Menting, A. T. A., & Rutten, E. (2013e). Betere Start - Recidive voorkomen door
opvoedtraining voor gedetineerde moeders gedurende de overgang van detentie naar huis:
Theoriehandleiding. Universiteit Utrecht.
Patterson, G. R. (2005). The next genereration of PMTO models. The Behavior Therapist, 28(2), 25–
32.

74

Patterson, G. R. (2016). Coercion theory: The study of change. In T. J. Dishion & J. J. Snyder (Eds.), The
Oxford handbook of coercive relationship dynamics (pp. 7–22). Oxford University Press.
Pearson, F. S., Lipton, D. S., Cleland, C. M., & Yee, D. S. (2002). The effects of behavioral/cognitivebehavioral programs on recidivism. Crime and Delinquency, 48(3), 476–496.
https://doi.org/10.1177/001112870204800306
Phillips, S. D., Burns, B. J., Wagner, H. R., & Barth, R. P. (2004). Parental arrest and children involved
with child welfare agencies. American Journal of Orthopsychiatry, 74(2), 174–186.
https://doi.org/10.1037/0002-9432.74.2.174
Phillips, S. D., Erkanli, A., Keeler, G. P., Costello, E. J., & Angold, A. (2006). Disentangling the risks:
Parent criminal justice involvement and children’s exposure to family risks. Criminology & Public
Policy, 5(4), 677–702. https://doi.org/10.1111/j.1745-9133.2006.00404.x
Poehlmann, J. (2005). Incarcerated mothers’ contact with children, perceived family relationships,
and depressive symptoms. Journal of Family Psychology, 19(3), 350–357.
https://doi.org/10.1037/0893-3200.19.3.350
Poehlmann-Tynan, J., & Turney, K. (2021). A developmental perspective on children with
incarcerated parents. Child Development Perspectives, 15(1), 3–11.
https://doi.org/10.1111/cdep.12392
Posthumus, J. A., Mangen, M.-J., Raaijmakers, M. A. J., de Wit, A., van Engeland, H., & Matthys, W.
(2009). Cost-effectiveness of the Incredible Years parent program as a preventive intervention
[Chapter doctoral dissertation]. Utrecht University.
Posthumus, J. A., Raaijmakers, M. A. J., Maassen, G. H., van Engeland, H., & Matthys, W. (2012).
Sustained effects of Incredible Years as a preventive intervention in preschool children with
conduct problems. Journal of Abnormal Child Psychology, 40(4), 487–500.
https://doi.org/10.1007/s10802-011-9580-9
Pratt, T. C., Gau, J. M., & Franklin, T. W. (2011). Key idea: Hirschi’s social bond/social control theory.
In Key Ideas in Criminology and Criminal Justice (pp. 55–69).
https://doi.org/10.4135/9781483388045
Rhule, D. M., McMahon, R. J., & Spieker, S. J. (2004). Relation of adolescent mothers’ history of
antisocial behavior to child conduct problems and social competence. Journal of Clinical Child
and Adolescent Psychology, 33(3), 524–535.
https://doi.org/https://doi.org/10.1207/s15374424jccp3303_10
Rich, B. A., & Eyberg, S. M. (2001). Accuracy of assessment: The discriminative and predictive power
of the Eyberg Child Behavior Inventory. Ambulatory Child Health, 7(3–4), 249–257.
https://doi.org/10.1046/j.1467-0658.2001.00141.x
Rodermond, E., Kruttschnitt, C., Slotboom, A. M., & Bijleveld, C. C. J. H. (2016). Female desistance: A
review of the literature. European Journal of Criminology, 13(1), 3–28.
https://doi.org/10.1177/1477370815597251
Roettger, M. E., & Boardman, J. D. (2012). Parental incarceration and gender-based risks for
increased body mass index: Evidence from the National Longitudinal Study of Adolescent Health
in the United States. American Journal of Epidemiology, 175(7), 636–644.
https://doi.org/10.1093/aje/kwr409

75

Romeo, R., Knapp, M., & Scott, S. (2006). Economic cost of severe antisocial behaviour in children–
and who pays it. The British Journal of Psychiatry, 188, 574–553.
https://doi.org/10.1192/bjp.bp.104.007625
Rothenberg, W. A., Lansford, J. E., Godwin, J. W., Dodge, K. A., Copeland, W. E., Odgers, C. L.,
Mcmahon, R. J., & Goulter, N. (2022). Intergenerational effects of the Fast Track intervention on
the home environment: A randomized control trial. Journal of Child Psychology and Psychiatry,
1–11. https://doi.org/10.1111/jcpp.13648
Sameroff, A. J., Seifer, R., Baldwin, A., & Baldwin, C. (1993). Stability of intelligence from preschool to
adolescence: The influence of social and family risk factors. Child Development, 64(1), 80–97.
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8436039
Sandler, I. N., Schoenfelder, E. N., Wolchik, S. a, & MacKinnon, D. P. (2011). Long-term impact of
prevention programs to promote effective parenting: Lasting effects but uncertain processes.
Annual Review of Psychology, 62, 299–329.
https://doi.org/10.1146/annurev.psych.121208.131619
Schaeffer, C. M., & Borduin, C. M. (2005). Long-term follow-up to a randomized clinical trial of
multisystemic therapy with serious and violent juvenile offenders. Journal of Consulting and
Clinical Psychology, 73(3), 445–453. https://doi.org/10.1037/0022-006X.73.3.445
Scott, S. (2001). Deciding whether interventions for antisocial behaviour work: Principles of outcome
assessment, and practice in a multicentre trial. European Child & Adolescent Psychiatry,
10(Suppl 1), I59–I70. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11794557
Scott, S., Briskman, J., & O’Connor, T. G. (2014). Early prevention of antisocial personality: Long-term
follow-up of two randomized controlled trials comparing indicated and selective approaches.
American Journal of Psychiatry, 171(6), 649–657.
https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2014.13050697
Sekreve, A., Campmans, M., van Bon-Martens, M., & Orobio de Castro, B. (2020). Doelgericht werken
in wijkteams laat nog te wensen over: Professionals hebben meer opleiding en begeleiding
nodig. Kind & Adolescent Praktijk, 19(4), 6–12. https://doi.org/10.1007/s12454-020-0627-3
Shaw, D. S., Lacourse, E., & Nagin, D. S. (2005). Developmental trajectories of conduct problems and
hyperactivity from ages 2 to 10. Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied
Disciplines, 46(9), 931–942. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2004.00390.x
Shelton, K., Frick, P. J., & Wootton, J. (1996). Assessment of parenting practices in families of
elementary school-age children. Journal of Clinical Child Psychology, 25(3), 317–329.
https://doi.org/10.1207/s15374424jccp2503_8
Sorensen, L. C., Dodge, K. A., Bierman, K. L., Coie, J. D., Greenberg, M. T., Lochman, J. E., McMahon,
R. J., & Pinderhughes, E. E. (2016). How does the Fast Track intervention prevent adverse
outcomes in young adulthood? Child Development, 87(2), 429–445.
https://doi.org/10.1111/cdev.12467
Thornberry, T. P., & Krohn, M. D. (2000). The self-report method for measuring delinquency and
crime. Criminal Justice, 4(1), 33–83. https://doi.org/10.2307/1141583
Tomlinson, M., Fearon, P., Christodoulou, J., & Rotheram-Borus, M. J. (2020). Editorial perspective:
Stop describing and start fixing – the promise of longitudinal intervention cohorts. Journal of

76

Child Psychology and Psychiatry and Allied Disciplines, 61(12), 1388–1390.
https://doi.org/10.1111/jcpp.13213
Tong, L. S. J., & Farrington, D. P. (2006). How effective is the “reasoning and rehabilitation”
programme in reducing reoffending? A meta-analysis of evaluations in four countries.
Psychology, Crime and Law, 12(1), 3–24. https://doi.org/10.1080/10683160512331316253
Tremblay, M. D., & Sutherland, J. E. (2017). The effectiveness of parenting programs for incarcerated
mothers: A systematic review. Journal of Child and Family Studies.
https://doi.org/10.1007/s10826-017-0900-8
Troy, V., McPherson, K. E., Emslie, C., & Gilchrist, E. (2018). The feasibility, appropriateness,
meaningfulness, and effectiveness of parenting and family support programs delivered in the
criminal justice system: A systematic review. Journal of Child and Family Studies, 27(6), 1732–
1747. https://doi.org/10.1007/s10826-018-1034-3
Turney, K. (2017). The unequal consequences of mass incarceration for children. Demography, 54(1),
361–389. https://doi.org/10.1007/s13524-016-0543-1
Turney, K., & Haskins, A. R. (2014). Falling behind? Children’s early grade retention after paternal
incarceration. Sociology of Education, 87(4), 241–258.
https://doi.org/10.1177/0038040714547086
Turney, K., & Haskins, A. R. (2019). Parental incarceration and children’s well-being: Findings from
the Fragile Families and Child Well-being Study. In J. M. Eddy & J. Poehlmann-Tynan (Eds.),
Handbook on children with incarcerated parents: Research, policy, and practice (2nd editio, pp.
53–64). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-16707-3_5
United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). (2018). Introductory handbook on the
prevention of recidivism and the social reintegration of offenders. In Criminal Justice Series.
van Aar, J., Leijten, P. H. O., Orobio de Castro, B., & Overbeek, G. (2017). Sustained, fade-out or
sleeper effects? A systematic review and meta-analysis of parenting interventions for disruptive
child behavior. Clinical Psychology Review, 51, 153–163.
https://doi.org/10.1016/j.cpr.2016.11.006
van der Stouwe, T., Verweij, S., Asscher, J. J., Weijters, G., & Stams, G. J. J. M. (2018). Recidive na
Tools4U: Vergelijkend recidiveonderzoek naar het effect van Tools4U.
van Stam, M. A., van der Schuur, W. A., Tserkezis, S., van Vugt, E. S., Asscher, J. J., Gibbs, J. C., &
Stams, G. J. J. M. (2014). The effectiveness of EQUIP on sociomoral development and recidivism
reduction: A meta-analytic study. Children and Youth Services Review, 38, 44–51.
https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2014.01.002
Verweij, S., Wartna, B. S. J., Tollenaar, N., & Beerthuizen, M. G. C. J. (2017). The effectiveness of a
cognitive skills training program for adult offenders. Criminal Justice and Behavior, 44(12),
1559–1579. https://doi.org/10.1177/0093854817737338
Waller, G., & Turner, H. (2016). Therapist drift redux: Why well-meaning clinicians fail to deliver
evidence-based therapy, and how to get back on track. Behaviour Research and Therapy, 77,
129–137. https://doi.org/10.1016/j.brat.2015.12.005
Wartna, B. S. J. (2009). In de oude fout: Over het meten van recidive en het vaststellen van succes van
strafrechtelijke interventies. WODC.

77

Wartna, B. S. J., Blom, M., & Tollenaar, N. (2011). De WODC-Recidivemonitor: Memorandum 2011-3
(4e, herzie ed.). Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum.
Webster-Stratton, C. (1998). Preventing conduct problems in Head Start children: Strengthening
parenting competencies. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 66(5), 715–730.
Webster-Stratton, C. (2001). The Incredible Years: Parents and children videotape series: A parenting
course (BASIC). Incredible Years.
Webster-Stratton, C., & Reid, M. J. (2017). The Incredible Years parents, teachers, and children
training series. In J. R. Weisz & A. E. Kazdin (Eds.), Evidence-based psychotherapies for children
and adolescents (3rd ed., pp. 122–141). The Guilford Press.
Webster-Stratton, C., Rinaldi, J., & Reid, M. J. (2011). Long-term outcomes of Incredible Years
parenting program: Predictors of adolescent adjustment. Child and Adolescent Mental Health,
16(1), 38–46. https://doi.org/10.1111/j.1475-3588.2010.00576.x
Weeland, J., van Aar, J., & Overbeek, G. (2018). Dutch norms for the Eyberg Child Behavior Inventory:
Comparisons with other western countries. Journal of Psychopathology and Behavioral
Assessment, 40(2), 224–234. https://doi.org/10.1007/s10862-017-9639-1
Weiss, A. P., Guidi, J., & Fava, M. (2009). Closing the efficacy-effectiveness gap: Translating both the
what and the how from randomized controlled trials to clinical practice. Journal of Clinical
Psychiatry, 70(4), 446–449. https://doi.org/10.4088/JCP.08com04901
Wildeman, C. (2010). Paternal incarceration and children’s physically aggressive behaviors: Evidence
from the Fragile Families and Child Wellbeing study. Social Forces, 89(1), 285–309.
https://doi.org/10.1353/sof.2010.0055
Wildeman, C., & Turney, K. (2014). Positive, negative, or null? The effects of maternal incarceration
on children’s behavioral problems. Demography, 51(3), 1041–1068. https://doi.org/10.1
007/s13524-014-0291-z
Young, A. F., Powers, J. R., & Bell, S. L. (2006). Attrition in longitudinal studies: Who do you lose?
Australian and New Zealand Journal of Public Health, 30(4), 353–361.
https://doi.org/10.1111/j.1467-842X.2006.tb00849.x
Young, B., Collier, N. L., Siennick, S. E., & Mears, D. P. (2020). Incarceration and the life course: Agegraded effects of the first parental incarceration experience. Journal of Developmental and LifeCourse Criminology, 6(3), 256–279. https://doi.org/10.1007/s40865-020-00143-7

78