Bijlage: Voortgangsrapportage NCSA 2021
In deze bijlage is een overzicht opgenomen van de voortgang per ambitie van de Nederlandse
Cybersecurity Agenda (NCSA). De rapportage bestaat uit een tabel met een overzicht op
hoofdlijnen per ambitie en een schriftelijke uitgeschreven toelichting. Er is een afkortingenlijst
opgenomen aan het einde van deze bijlage.
1. Digitale slagkracht op orde
Terugblik

-

-

-

-

-

-

-

-

Instellen van de Cyber Info/Intel Cel, waarbinnen AIVD, MIVD, NCSC, OM en
politie dreigingsinformatie bijeenbrengen, medewerkers van deze organisaties
die informatie gezamenlijk beoordelen, en van waaruit informatie aan
belanghebbende organisaties kan worden verstrekt.
Een Nationale Cryptostrategie is opgesteld, waarmee de ontwikkeling van
gerubriceerde beveiligingsproducten voor de Rijksoverheid een belangrijke
impuls krijgt.
Het Nationale Detectie Netwerk (NDN) is verder doorontwikkeld en het aantal
deelnemers aan het NDN is verder uitgebreid. Vanuit de NCTV, NCSC, MIVD en
AIVD zijn ten behoeve van de verdere uitwerking van een toekomstbestendig
NDN twee werkgroepen (voor de korte en lange termijn) ingericht.
AIVD en MIVD zijn gestart met de ontwikkeling van een gezamenlijk
dataplatform ter ondersteuning van inlichtingenonderzoek.
Inmiddels zijn er 36 samenwerkingsverbanden bij het Digital Trust Center (DTC)
aangesloten. Website, sociale media en een digitaal platform van het DTC zijn
verder doorontwikkeld. Het DTC heeft in 2020 diverse interactieve tools
ontwikkeld zoals het Risicoklassemodel (in samenwerking met het Centrum voor
Criminaliteitspreventie en veiligheid) en een wegwijzer voor
cybersecurityinitiatieven (in samenwerking met het CIO Platform). Een
basisscan veilig ondernemen is doorontwikkeld om te komen tot meer
gebruikersgemak. Ter vergroting van het bereik en effect van het DTC is een
strategisch communicatieplan opgesteld.
Defensie heeft haar Cyber Threat Intelligence-capaciteit vergroot door aan te
sluiten op het Threat Intelligence Platform van het NCSC. Mede hierdoor is
Defensie tijdig in staat te reageren op nieuwe dreigingen en kwetsbaarheden.
Dit jaar zal het TIP verder worden geïntegreerd binnen het DCSC.
Abuse Information Exchange, NBIP, Cyberweerbaarheidscentrum Brainport,
Cyberveilig Nederland, Connect2Trust en FERM zijn krachtens de Wbni
aangewezen als OKTT, waardoor zij van het NCSC specifieke informatie kunnen
ontvangen.
Het NCSC is in gesprek met de Veiligheidsregio’s (onder coördinatie van het IFV)
en provincies (samen met BZK) om ten behoeve van die partijen
schakelorganisaties aan te sluiten op het landelijk dekkend stelsel (LDS).
Het NCSC faciliteerde de Information Sharing and Analysis Centres (ISACs) en
nam als partij ook deel aan deze platformen voor informatie- en expertisedeling
van de verschillende sectoren. Om te bevorderen dat er meer cross sectoraal
wordt samengewerkt en uitgewisseld vindt inmiddels twee keer per jaar een
collectieve bijeenkomst plaats van alle ISAC-vertegenwoordigers. De ISACs zijn
gewaardeerde platformen van de sectoren en het NCSC zet ook in 2021 in op
versterking van de werking van de ISACs en de rol van het NCSC daarin.
Ten aanzien van de energiesector faciliteert het NCSC een afzonderlijk digitaal
platform voor het zo veel als mogelijk delen van cyberdreigingsinformatie onder
netbeheerders. Dit platform heeft als doel om op een snelle en effectieve wijze
IOC’s (indicators of compromise) te delen en verrijken. Met het platform kan
informatie over sectorspecifieke dreigingen gerichter worden gedeeld en verrijkt.
Uitkomsten kunnen daarnaast door het NCSC worden benut voor andere
sectoren. Het digitale platform is als afzonderlijk onderdeel gepositioneerd
binnen het Nationaal Detectie Netwerk en is in samenwerking tussen het NCSC
en de brancheorganisatie voor netbeheerders ontwikkeld.
AIVD en MIVD hebben meer personeel aangenomen en hebben daardoor meer
capaciteit en middelen om onderzoek te doen, en om de resultaten van dit
onderzoek met relevante partijen te delen.
Het Defensie Cyber Commando (DCC) gaat richting volledige personeelsvulling.
Hierdoor kunnen operationele eenheden worden gereedgesteld ter afschrikking,

-

voor missies en kunnen operationele cybercapaciteiten verder ontwikkeld
worden. Hierbij wordt intensief samengewerkt met de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten.
De actualisering van het Nationaal Crisisplan Digitaal is ter hand genomen.
Het NCSC verleent dankzij de in de Tweede Verzamelspoedwet COVID-19
geregelde tijdelijke aanpassing van de Wbni bijstand aan onder meer
instellingen waar intensive care wordt verleend, instellingen die onderzoek doen
betreffende de diagnostiek van COVID-19 en fabrikanten van geneesmiddelen.

Het CSBN 2021 schetst dat de digitale dreiging zich blijft doorontwikkelen, met mogelijk grote
economische en maatschappelijke gevolgen bij incidenten. Door het vergroten van de digitale
slagkracht van Nederland verhoogt het kabinet de weerbaarheid tegen deze dreiging. In de
afgelopen periode is de slagkracht versterkt door het verbeteren van de samenwerking tussen
verschillende overheidspartijen en het verbeteren van de aansluiting op elkaars systemen. Zo is in
2020 officieel de Cyber Info/Intel Cel van start gegaan, waarbinnen AIVD, MIVD, NCSC, OM en
politie dreigingsinformatie bijeenbrengen en medewerkers van die organisaties structureel op één
fysieke locatie bij het NCSC die informatie gezamenlijk beoordelen, waardoor er sneller een beeld
is van nieuwe dreigingen en belanghebbende organisaties meer en sneller van
handelingsperspectief kunnen worden voorzien.
De AIVD en MIVD hebben hun capaciteit verder uitgebreid en hebben daardoor meer
cyberonderzoek kunnen uitvoeren. Met cyberonderzoek wordt beoogd inlichtingenposities te
realiseren ten aanzien van uitvoerders en opdrachtgevers van hoogwaardige digitale aanvallen die
een bedreiging vormen voor de Nederlandse nationale veiligheid. Daarmee wordt zicht verkregen
op huidige en toekomstige digitale aanvallen, op de oogmerken, doelwitten en de gebruikte modus
operandi (digitale infrastructuur en uitvoering van de “kill-chain”) bij die digitale aanvallen.
Detectie van digitale aanvallen maakt Nederland veiliger, beschermt de democratische rechtsorde
en stelt de nationale belangen veilig. Afgelopen periode is specifiek geïnvesteerd in detectie,
monitoring en het verkrijgen van informatie via (commerciële) cyberbronnen.
Door de vergroting van de digitale slagkracht draagt Defensie bij aan een effectief en serieus
afschrikkingsbeleid. Het kunnen uitvoeren van offensieve cyberoperaties hoort hier ook bij.
Hiervoor ontwikkelt het DCC capaciteiten die binnen de juridisch-ethische kaders kunnen worden
ingezet. De komende periode zal Defensie onderzoeken wat de mogelijkheden en beperkingen in
het cyberdomein zijn en hoe Defensie de juridische mogelijkheden optimaal kan gebruiken bij
gereedstelling en inzet.
Het DTC wordt steeds bekender als informatieknooppunt voor het niet-vitale bedrijfsleven (zie ook
de Kamerbrief van 16 december 2020). Het aantal samenwerkingsverbanden groeit ook gestaag,
met als gevolg een groter bereik in diverse regio’s, sectoren en branches. Voor het delen van
algemene informatie en advies zijn de website, sociale media en een digitaal platform verder
doorontwikkeld en ingezet. Thema-specifieke mini-campagnes (op onderwerpen zoals thuiswerken
en back-ups maken) dragen bij aan een groter bereik bij de DTC-doelgroep (niet-vitaal
bedrijfsleven). Samen met onder meer het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid en
het CIO platform zijn diverse praktische tools voor ondernemers ontwikkeld. Deze tools helpen
ondernemers wegwijs in cybersecurityland én geven inzicht in de eigen cyberweerbaarheid en wat
verder te doen staat. Door het ministerie van EZK wordt gewerkt aan het laten voldoen van het
DTC aan de voorwaarden waardoor het DTC krachtens de Wbni als OKTT kan worden aangewezen.
Om de juridische basis voor het verwerken van persoonsgegevens te versterken is ten behoeve
daarvan gestart met het opstellen van een wetsvoorstel. Daarnaast is eind 2020 ook gestart met
de inrichting van een informatiedienst voor het delen van concrete risico-informatie met
individuele bedrijven. Voornemen is om in de zomer binnen de huidige (juridische) mogelijkheden
met de informatiedienst te starten. Hierover bent u recent door het ministerie van EZK
geïnformeerd1.
Het kabinet heeft, conform eerdere toezeggingen aan uw Kamer2, de actualisering van het
Nationaal Crisisplan Digitaal ter hand genomen. Het plan zal nog dit jaar worden beoefend tijdens
de nationale en cross-sectorale cyberoefening ISIDOOR 2021. Eventuele relevante bevindingen en
1

Kamerstukken II 2020/2021, 26643, nr. 760

2

Kamerstukken II 2020/2021, 26643, nr. 738.

lessen uit deze oefening worden meegenomen bij de actualisering. Ook dit plan wordt omgevormd
naar een landelijk crisisplan en het streven is om dit na de zomer op te leveren.
Het landelijk dekkend stelsel van cybersecurity samenwerkingsverbanden blijft in ontwikkeling. In
publicaties over het LDS worden zaken die verbetering behoeven en kansen benoemd in de
verdere doorontwikkeling van het stelsel. Hierover heb ik u geïnformeerd in mijn beleidsreactie op
het in opdracht van het WODC uitgevoerde onderzoek naar mogelijkheden voor de
doorontwikkeling van het LDS3. Binnen het staande beleid wordt in interdepartementaal verband
en met externe partijen verkend welke sectoren in onze samenleving niet goed zijn aangesloten en
waar cybersecurity informatiedeling en het verhogen van de weerbaarheid van toegevoegde
waarde is.
2. Bijdragen aan internationale vrede en veiligheid
Terugblik

-

-

-

-

3

Defensie en BZ hebben ingezet op deelname aan verschillende Europese PESCOinitiatieven op het gebied van cybersecurity, zoals de PESCO Cyber Rapid
Response Teams.
Defensie en BZ hebben een bijdrage geleverd aan beleidsvorming van de NAVO
omtrent digitale inzet.
Eind 2020 is het Cyber Crises Liaison Organisation Network (CyCLONe) officieel
opgericht tijdens de door Nederland georganiseerde cyberoefening Blue OLEx
2020. CyCLONe is een nieuw EU-cybercrisismanagementnetwerk dat tot doel
heeft om op tactisch/strategisch niveau uitwisseling tussen lidstaten te
stimuleren om het niveau van paraatheid te verhogen en een gezamenlijk
situationeel beeld te ontwikkelen ten tijde van grootschalige ICT incidenten.
CyCLONe complementeert de bestaande cybersecurity crisismanagement
structuren op EU-niveau en vormt de verbindende schakel tussen het technische
niveau (EU CSIRT Netwerk) en het politieke niveau (geïntegreerde regeling
politieke crisisrespons [IPCR]).
BZ heeft de Nederlandse visie op internationaal recht in het digitale domein
effectief ingebracht in multilateraal verband (o.a. VN en OVSE) t.b.v. draagvlak
voor een normatief kader voor gedrag van (niet-)statelijke actoren in
cyberspace.
BZ heeft de (inter)nationale coördinatie van politieke attributie van
cyberaanvallen versterkt. Met politieke attributie wordt een aantal doelen
gediend, waaronder: het benadrukken van het belang dat wij hechten aan het
normatief kader voor cyber space, het verhogen van de prijs van onwenselijk
gedrag in cyber en het verhogen het publieke bewustzijn over cyberdreigingen.
In relatie daarmee heeft BZ een leidende rol gespeeld bij het opzetten van het
EU-cybersanctieregime in 2019 en de verlenging hiervan in 2021, om zo
gezamenlijk de kosten van onwenselijk gedrag in cyberspace te verhogen.
De samenwerking tussen de EU en de NAVO op het gebied van cyber is
versterkt rondom de thema’s digitale weerbaarheidsverhoging en respons op
kwaadaardige cyberoperaties.
BZ heeft bijgedragen aan versterking en verbreding van like-minded coalities
naar like-minded en swing states coalities dankzij dialogen met belangrijke
swing states.
Via partnerschappen en samenwerking met andere stakeholders, zoals het
Global Forum on Cyber Expertise, heeft BZ de Nederlandse inzet op het thema
gender en cyber verder uitgerold.
BZ heeft een leidende rol in de Freedom Online Coalition gespeeld door op
nieuwe onderwerpen (AI en desinformatie) te werken aan gezamenlijke
verklaringen met normatieve richtlijnen conform het mensenrechtenraamwerk.
BZ heeft bijgedragen aan de internationale kennisuitwisseling over cybersecurity
(m.i.v. kritieke technologieën) en desinformatie.
Het cyberdiplomatennetwerk van BZ is verder versterkt. Daardoor wordt
Nederland in staat gesteld effectiever internationaal overleg te voeren over
cyber.
BZ heeft capaciteitsopbouwprogramma’s op het gebied van normen en
internationaal recht in het digitale domein en technische weerbaarheid versterkt,

Kamerstukken II 2020/2021, 26643, nr. 722

o.a. via het door Nederland opgerichte Global Forum on Cyber Expertise en de
OVSE.
Het CSBN2021 geeft aan dat de toegenomen digitalisering en technologische mogelijkheden de
digitale risico’s vergroten. Doelwitten van statelijke en criminele actoren zijn vaak digitaal
benaderbaar en het plegen van een cyberaanval is relatief laagdrempelig en goedkoop.
Internationale samenwerking is een basisvoorwaarde om hier weerstand tegen te bieden en de
integriteit van de digitale ruimte te bewaken.
Eind maart jl. heeft de Europese Raad conclusies aangenomen over de EU-strategie inzake cyberbeveiliging voor het digitale decennium. Hierin is de Nederlandse inzet meegenomen conform BNC
fiche4. Om de ontwikkeling, uitvoering en monitoring van deze voorstellen te waarborgen is
gevraagd aan de Commissie en de hoge vertegenwoordiger een gedetailleerd uitvoeringsplan op te
stellen en zal Nederland binnen de Raad toezien op de uitvoering door middel van een actieplan.
Defensie en BZ zoeken in internationaal verband aansluiting bij lopende initiatieven zoals de
PESCO Cyber Rapid Respons Teams en spreken in NAVO-verband over beleidsvorming omtrent
digitale inzet en de rol van het bondgenootschap.
Op 22 oktober maakte de EU nieuwe sancties bekend onder het EU-cybersanctieregime. De
sancties betroffen twee Russische personen en een Russische organisatie die betrokken waren bij
cyberoperaties gericht tegen het Duitse parlement in 2015. Op 19 oktober maakte de VS
aanklachten bekend tegen dezelfde actor. Deze aanklachten hadden betrekking op een groot
aantal cyberaanvallen, onder meer op de Franse verkiezingen van 2017 en de Olympische
Winterspelen van 2018. De minister van Buitenlandse Zaken reageerde op de EU-sancties en de
aanklachten vanuit de VS en gaf hiermee een krachtig signaal af, waarin EU en trans-Atlantische
gelijkgezindheid ten aanzien van dit soort cyberaanvallen werd benadrukt. BZ heeft een leidende
rol gespeeld bij het opzetten van het EU-cybersanctieregime in 2019 en de verlenging hiervan in
2021, om zo gezamenlijk de kosten van onwenselijk gedrag in cyberspace te verhogen.
In maart 2021 werd consensus bereikt onder alle VN-lidstaten over verantwoordelijk statelijk
gedrag in cyberspace. Met het consensusrapport van de Open Ended Working Group herbevestigen
alle VN-lidstaten de centrale rol voor het internationaal recht en zijn Nederlandse prioriteiten
omarmd. Alle VN-lidstaten kunnen nu worden gehouden aan deze maatstaf van verantwoord
gedrag in cyberspace.
Verder heeft BZ bijgedragen aan versterking en verbreding van like minded coalities naar like
minded en swing states coalities dankzij dialogen met belangrijke swing states. In 2020/2021
vonden de eerste regionale cyberdialogen plaats in onder meer de Indo-Pacific regio en Zuidelijk
Afrika.
3. Digitaal veilige hard- en software
Terugblik

-

-

-

-

4

Het raamwerk voor veilige softwareontwikkeling van de publiek-private Secure
Software Alliance is het afgelopen jaar geïmplementeerd bij International Card
Services (ICS) en de Universiteit Wageningen en onderdeel geworden van het
curriculum bij NCOI en de Universiteit van Antwerpen.
Het wetsvoorstel richtlijnen verkoop goederen en levering digitale inhoud van het
ministerie van EZK is dit jaar aangeboden aan de Kamer. Hierdoor hebben
consumenten recht op (veiligheids-) updates zolang zij die redelijkerwijs mogen
verwachten.
Het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) heeft een
cybersecurity risicomodel ontwikkeld in opdracht van de ministeries van EZK en
JenV. Naast een objectief oordeel over het niveau van cyberrisico van een
(mkb-)onderneming, biedt het instrument inzicht in de bijpassende
beheersmaatregelen.
Daarnaast heeft het CCV een keurmerk gelanceerd voor pentesten. Aanbieders
van pentest-diensten kunnen zich op basis daarvan laten certificeren, wat voor
de afnemer duidelijkheid verschaft over de kwaliteit van de af te nemen dienst.
Er zijn cybersecurity inkoopeisen voor alle overheidsorganisaties ontwikkeld in
opdracht van de ministeries van BZK en EZK Via het online-instrument

Kamerstukken 2020/2021, 22112, nr. 3052

-

Inkoopeisen Cybersecurity Overheid (ICO inkoopwizard) is dit nu gemakkelijk
toegankelijk en snel te raadplegen.
Er zijn Europese raadsconclusies aangenomen in de Telecomraad in december
2020 die het belang van de cybersecurity van verbonden apparaten benadrukken

In het kader van de Roadmap Digitaal Veilige Hard- en Software (DVHS) is het afgelopen jaar met
publiek en private partners in Nederland en de EU doorgebouwd aan het verhogen van het
maatschappelijke niveau van digitale veiligheid van ICT-producten en diensten inclusief het
Internet of Things (IoT). Over de voortgang van alle maatregelen bent u op 14 december 2020
geïnformeerd door de staatssecretaris van EZK5. Op 7 december 2020 heeft de Europese
Telecomraad raadsconclusies aangenomen om de cybersecurity van verbonden apparaten te
benadrukken. In de raadsconclusies is opgeroepen om aanvullend aan andere maatregelen
horizontale wet- en regelgeving te ontwikkelen voor verbonden apparaten6.
Het wetsvoorstel ‘Richtlijn verkoop goederen en Richtlijn levering van digitale inhoud’ van het
ministerie van EZK implementeert twee Europese richtlijnen op het gebied van
consumentenbescherming7. Het wetsvoorstel is eerder dit jaar aangeboden aan de Kamer. Dit
wetsvoorstel expliciteert onder meer een verplicht updateregime voor digitale inhoud en tastbare
goederen met een digitaal element. Consumenten hebben hiermee recht op (veiligheids-) updates
zolang zij die redelijkerwijs mogen verwachten. De verkoper/handelaar zal afspraken moeten
maken met een derde, zoals de fabrikant of een softwareleverancier, die de updates kunnen
leveren. Uitzondering hierop is wanneer de handelaar bij de aankoop de consument er expliciet op
wijst dat hij geen updates mag verwachten, en de consument hiermee instemt.
In opdracht van de ministeries van EZK en JenV heeft het Centrum voor Criminaliteitspreventie en
Veiligheid (CCV) in samenwerking met diverse private partijen de Risicoklasseindeling Digitale
Veiligheid ontwikkeld, vindbaar op de website van het DTC. Hiermee kunnen ondernemers hun
risicoprofiel met bijbehorende te nemen maatregelen bepalen. Daarnaast is het door het CCV
ontwikkelde Certificatieschema Pentesten in april 2021 gepubliceerd8. Aanbieders van pentesten
kunnen zich op basis hiervan laten certificeren. Dit verschaft duidelijkheid voor de afnemer over de
kwaliteit van de dienst. Naar verwachting zal rond de zomer het eerste certificaat Pentesten
worden uitgereikt.
Het raamwerk voor veilige softwareontwikkeling van de publiek-private Secure Software Alliance is
het afgelopen jaar na succesvolle pilots in zijn geheel geïmplementeerd bij International Card
Services (ICS) en de Universiteit Wageningen en onderdeel geworden van het curriculum bij NCOI
en de Universiteit van Antwerpen. Onder andere Rabobank en KPN verkennen de implementatie
van het raamwerk.
De verwachting is dat de Europese Commissie dit jaar de noodzakelijke gedelegeerde handelingen
publiceert waarmee wettelijke digitale veiligheidseisen worden gesteld aan slimme apparaten
onder de Radio Equipment Directive (RED). Daarna zal een overgangsperiode starten waarbinnen
de Europese standaardisatieorganisaties de benodigde technische standaarden zullen uitwerken en
fabrikanten zich kunnen voorbereiden. Nederland wil een leidende rol spelen in deze
ontwikkelingen. Het ministerie van EZK ondersteunt met subsidie het Nederlandse normalisatie
instituut NEN het Nederlandse voorzitterschap van een Europese CEN/CENELEC werkgroep voor
IoT-veiligheid. Na de overgangsperiode van de cybersecurityeisen onder de RED kunnen producten
die niet voldoen aan de cybersecurity eisen van de markt worden geweerd en gehaald door
Agentschap Telecom.
De Europese Cybersecurity Act (Cyberbeveiligingsverordening, CSA) creëert een Europees stelsel
van cybersecurity certificering voor ICT-producten, -diensten en -processen. De eerste Europese
cybersecurity certificeringschema’s zijn in ontwikkeling, waaronder voor clouddiensten. Nederland
draagt met de Online Trust Coalitie vanuit publieke en private expertise bij aan de ontwikkeling

5

Kamerstukken II 2020/2021, 26643, nr. 735

6

Kamerstukken II 2020/2021, 2150133, nr. 838

7

Kamerstukken II 2020/2021, nr. 35734

8

Zie https://hetccv.nl/keurmerken/expert/keurmerk-pentesten

van het certificeringschema voor clouddiensten. Nederland implementeert de CSA via het
wetsvoorstel Uitvoeringswet cyberbeveiligingsverordening voor het inrichten van het
certificeringstelsel in Nederland en wijst Agentschap Telecom aan als de nationale autoriteit en
toezichthouder. Het wetsvoorstel is aangeboden aan de Kamer9.
Ten aanzien van cybersecurity inkoopeisen voor de overheid zijn dit jaar pilots bij verschillende
overheidsorganisaties uitgevoerd, waaronder bij ICTU en Logius. De pilots hebben een positief
beeld opgeleverd over de praktische uitwerking van de cybersecurity inkoopeisen en de inzet van
het tool (ICO-wizard) in de praktijk. De definitieve versie van het tool is online beschikbaar10. De
doelstelling blijft om deze cybersecurity inkoopeisen te gaan hanteren voor alle overheidslagen als
een uitwerking van de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO). Ze vormen nadrukkelijk
onderdeel van het BIO-versnellingsprogramma dat het ministerie van BZK in 2021 uitvoert. De
ministeries van BZK en EZK hebben in samenwerking met de medeoverheden cybersecurity
inkoopeisen ontwikkeld voor alle overheidsorganisaties.
4. Beschikken over weerbare digitale processen en robuuste infrastructuur
Terugblik

-

-

-

-

-

9

Wijziging van Besluit beveiliging netwerk- en informatiesystemen is per 1 mei en
1 juni 2021 in werking getreden11. Hiermee worden nadere regels gesteld over
de plicht voor AED’s om passende en evenredige beveiligingsmaatregelen te
nemen; voorts worden hiermee enkele nieuwe AED’s (waarvoor naast de
zorgplicht ook een meldplicht van ernstige incidenten bij de toezichthouder en
het NCSC geldt) en andere vitale aanbieders (waarvoor een meldplicht bij het
NCSC van ernstige incidenten met geldt) aangewezen.
Een verkenning is uitgevoerd naar de wettelijke taken en bevoegdheden van de
rijksoverheid met betrekking tot informatiedeling en interventie bij digitale
dreigingen of incidenten bij vitale aanbieders, niet-vitale organisaties en
rijksoverheidsorganisaties.
Door het programma ‘versterken weerbaarheid in de watersector’ wordt de
cyberweerbaarheid in deze sector verhoogd. Daarnaast is door IenW ook voor de
andere sectoren waar zij systeemverantwoordelijk over is cyberbeelden
opgesteld. Van elke sector is inzicht ontstaan met betrekking tot de cybersecurity
en wat de verbeterpunten zijn. De cyberbeelden dienen als input voor het
doorontwikkelen van de cyberstrategie van het ministerie van IenW.
De in 2019 vastgestelde Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO) is verder
onder de aandacht gebracht door het ministerie van BZK door middel van
gerelateerde hulpmiddelen, webinars en handreikingen.
Verdere inzet op oefenen en testen is voortgezet via het oefen- en
testprogramma, waar o.a. de nationale cyberoefening ISIDOOR 2021,
georganiseerd door NCSC en NCTV, onderdeel van uitmaakt.
BZK heeft cyberoefenpakketten opgesteld voor gemeenten en provincies,
waarmee cyberincidenten kunnen worden doorlopen.
De NCTV is gestart met het ontwikkelen van een versterkte aanpak voor de
bescherming van de vitale infrastructuur. De versterkte aanpak zet in op het
versterken van het huidige Rijksbrede programma ‘weerbare vitale
infrastructuur’ door o.a. het huidige instrumentarium en de
governancestructuren te actualiseren en toekomstbestendig te maken.
De NCTV heeft eind september 2020 de virtuele cybercrisisoefening Blue OLEx
georganiseerd. Blue OLEx is een cybersecurityoefening op strategisch niveau
voor de executives van CyCLONe (directeuren nationale cybersecurity
autoriteiten). Blue OLEx heeft tot doel het vertrouwen te versterken tussen
lidstaten, de Europese Commissie en ENISA voor versterkte samenwerking ten
tijde van grootschalige ICT-incidenten, en de algemene paraatheid voor
grootschalige ICT-incidenten te oefenen.
Eind december 2020 heeft de Europese Commissie een voorstel tot herziening
van de Netwerk- en informatiebeveiligingsrichtlijn (NIB-richtlijn) gepubliceerd.
De kabinetspositie voor de Nederlandse inzet voor de onderhandeling hierover is

Kamerstukken II 2020/2021, nr. 35838

10

Zie https://www.bio-overheid.nl/ico-wizard/

11

Staatsblad (2021, 160)

-

in februari 2021 naar de Tweede Kamer verzonden.12 Interdepartementaal
worden onder coördinatie van de NCTV voorbereidingen getroffen voor de
verdere onderhandelingen en de latere implementatie in nationale wetgeving.
EZK en NCTV hebben in het kader van de NIB Samenwerkingsgroep afgelopen
jaar verder gewerkt aan de implementatie van verschillende maatregelen uit de
EU 5G security toolbox. Lidstaten kunnen de toolbox gebruiken als handvat om
nationale maatregelen vorm te geven. In juni 2020 is een EU
voortgangsrapportage verschenen over welke maatregelen uit de 5G toolbox
lidstaten implementeren en de wijze waarop. Eind december is als onderdeel van
het EU cybersecurity pakket een evaluatie van het EU 5G toolbox proces
gepubliceerd inclusief aanbevelingen13.

In het afgelopen jaar zijn verschillende stappen gezet om de weerbaarheid van de Nederlandse
vitale infrastructuur te verhogen. Het CSBN2021 schetst dat de weerbaarheid in vitale processen in
Nederland soms tekort schiet en dat het risico bestaat dat vitale processen, zoals de distributie van
elektriciteit, ontoegankelijk worden als gevolg van (voorbereidingen voor) sabotage en de inzet
van ransomware. Gezien deze dreiging zet het kabinet onder meer in op het (door)ontwikkelen
van sectorspecifieke maatregelen, zodat per sector gekeken wordt op welke manier de
weerbaarheid het meest effectief verhoogd kan worden.
Eveneens zet dit kabinet in op het oefen- en testprogramma. Oefenen is één van de elementen die
van belang is voor digitaal weerbare organisaties. Het kabinet zet in de uitwerking van het oefenen
daarbinnen in op drie sporen. Het eerste spoor bestaat uit het door dit kabinet organiseren van
grootschalige oefeningen in het kader van het Nationaal Crisisplan Digitaal. Op 1, 2, 3 en 10 juni
heeft in dat kader de cross-sectorale oefening ISIDOOR plaatsgevonden waarin dit plan werd
beoefend. Deze oefening is georganiseerd door het NCSC en de NCTV. Een ander voorbeeld is ‘De
Overheidsbrede Cyberoefening’ die door mijn collega van het ministerie van BZK in oktober 2021
voor de derde keer wordt georganiseerd. Het tweede spoor is de deelname van de overheid aan
bestaande cyberoefeningen in verschillende sectoren. Zodoende kan gezamenlijk gewerkt worden
aan de digitale weerbaarheid van organisaties. Het derde spoor is het ontwikkelen van initiatieven
op oefeningen in publiek privaat verband om oefeningen in verschillende sectoren verder te
stimuleren. De publiek private Cybersecurity Alliantie, waaraan ook vitale aanbieders deelnemen,
speelt hierin een belangrijke rol. Zo is via de Alliantie samengewerkt aan een Oefentool om
organisaties te helpen bij het organiseren van een cyberoefening. Deze oefentool is op korte
termijn beschikbaar op de website van de alliantie. Daarnaast is ook in aanloop naar ISIDOOR, via
o.a. masterclasses en scenariowerkgroepen, tussen deelnemende publieke en private partners
informatie gedeeld over een goede voorbereiding op een digitale crisis.
In het kader van het oefen- en testprogramma wordt ook ingezet op testen. Het testen van een
digitale infrastructuur en processen is belangrijk omdat daarmee inzicht ontstaat in de effectiviteit
van genomen beveiligingsmaatregelen. Om organisaties te helpen heeft het NCSC een Whitepaper
Security Testen gepubliceerd op haar website. Dit document biedt een handleiding voor
organisaties voor het kiezen en opzetten van verschillende types security tests. Deze is openbaar
beschikbaar. Ook op de website van het DTC is informatie voor niet-vitale organisaties te vinden
over testen. Eisen t.a.v. testen zijn onderdeel van de Baseline Informatievoorziening Overheid
(BIO), het basisnormenkader voor alle overheidsorganisaties. Een groot aantal
informatiebeveiligings- hulpmiddelen en -producten zijn ontwikkeld, verzameld en ontsloten via
het BIO-portaal www.bio-overheid.nl. Op dit portaal zijn bijv. webinars en handreikingen te
vinden. Overheidsorganisaties worden hiermee praktisch geholpen en ook geïnspireerd op het
gebied van informatieveiligheid.
Een andere belangrijke stap is de doorontwikkeling van het wettelijk kader voor de beveiliging van
netwerk- en informatiesystemen. Per 1 mei en 1 juni jl. is een wijziging van het Bbni in werking
getreden. Hiermee worden nadere regels gesteld met betrekking tot de plicht voor AED’s om
passende en evenredige beveiligingsmaatregelen te nemen. Daarnaast worden hiermee
verschillende nieuwe AED’s en andere vitale aanbieders (AVA’s) aangewezen.

12

Kamerstukken II 2020/2021, 22112, nr. 3053

13

Kamerstukken II 2020/2021, 21501 33, nr. 823

Naar aanleiding van het WRR-rapport ‘Voorbereiden op digitale ontwrichting’ heeft het kabinet de
wettelijke taken en bevoegdheden van de rijksoverheid in kaart gebracht met betrekking tot
informatiedeling en interventie bij digitale dreigingen of incidenten bij vitale aanbieders, niet-vitale
organisaties en rijksoverheidsorganisaties14. Ook is geïnventariseerd of en in welke zin
aanvullingen hierop nodig zijn. Uit deze verkenning is gebleken dat er reeds diverse wettelijke
taken en bevoegdheden zijn om vanuit de overheid informatie over digitale dreigingen en
incidenten te kunnen delen met rijksoverheid, vitale en niet-vitale organisaties. Ten aanzien van
interventiemogelijkheden is er op basis van de verkenning geen reden om te concluderen dat er in
de Wbni dan wel in sectorale wetgeving ten aanzien van vitale aanbieders bevoegdheden
ontbreken. Uit de verkenning is ook gebleken dat de overheid mogelijkheden heeft om in
buitengewone omstandigheden in te grijpen bij aanbieders die niet als vitaal zijn aangemerkt. Met
betrekking tot de bevoegdheden tot het delen van informatie is echter uit de verkenning gebleken
dat er op dit moment in sommige gevallen nog geen een wettelijke grondslag voor het NCSC
bestaat om dreigings- en incidentinformatie over netwerk- en informatiesystemen van andere
aanbieders dan die in de doelgroep van Rijk en vitaal, die door het NCSC is verkregen in het kader
van de primaire taakuitoefening, aan of ten behoeve van deze aanbieders te verstrekken. Zoals
vermeld in mijn antwoorden op vragen van het lid Yesilgöz-Zegerius van 29 maart 2021 werk ik
aan een wetsvoorstel tot wijziging van de Wbni, waardoor het NCSC de hiervoor bedoelde
informatie bij die andere aanbieders terecht kan laten komen15. Dit voorstel houdt concreet in dat
het NCSC ook aan OKTT’s vertrouwelijke herleidbare informatie over aanbieders kan verstrekken,
zodat deze schakelorganisaties de aanbieders in hun doelgroepen van relevante dreigings- en
incidentinformatie kunnen voorzien. Daarnaast houdt het voorstel in dat het NCSC in bijzondere
gevallen informatie kan verstrekken aan organisaties die geen deel uitmaken van de doelgroep
van Rijk en vitaal. Ik streef ernaar om dit wetsvoorstel rond de zomer in consultatie te brengen.
5. Succesvolle barrières opwerpen tegen cybercrime
Terugblik

-

Voor extern gerichte overheidswebsites wordt het gebruik van HTTPS verplicht.
Er zijn meerdere activiteiten ter voorkoming van slachtofferschap en
daderschap van cybercrime ondernomen.
De evaluatie van de Wet Computercriminaliteit III is gestart. Deze wordt naar
verwachting eind 2021 gepubliceerd.
Zie voor de voortgang van de integrale aanpak cybercrime de gelijknamige brief
die gelijktijdig met deze voortgangsrapportage met uw Kamer is gedeeld.

Tussen het versterken van de cybersecurity en de aanpak van cybercrime bestaan raakvlakken.
Het verhogen van de digitale vaardigheden van burgers en bedrijven is hierbij belangrijk. Om deze
reden zijn ook afgelopen jaar meerdere activiteiten uitgevoerd gericht op het voorkomen van
dader- en slachtofferschap van cybercrime. Zo is bijvoorbeeld opnieuw ingezet op het tegengaan
van daderschap via een campagne waarbij ook scholen worden betrokken en is gestart met een
pilot voor een ‘cyberweerbericht’ (zie onder ambitie 7).
De Wet Computercriminaliteit III is inmiddels twee jaar in werking. De bevoegdheid tot het
heimelijk en op afstand binnendringen in een geautomatiseerd werk heeft geleid tot mooie
successen. Zo is de bevoegdheid ingezet in de internationale politieoperatie LadyBird, waarbij de
servers achter de schadelijke malware Emotet uit de lucht zijn gehaald. De wetsevaluatie van
CCIII is gestart en wordt naar verwachting in het voorjaar 2022 afgerond. De integrale aanpak van
cybercrime is breder en omvat tevens diverse activiteiten die geen directe relatie hebben met de
nationale veiligheid. Het totale pakket aan maatregelen binnen de integrale aanpak van
cybercrime wordt nader toegelicht in de Kamerbrief hierover. Deze wordt net zoals voorgaande
jaren tegelijkertijd met deze voortgangsbrief aan de Kamer gestuurd
6. Toonaangevend op gebied cybersecurity kennisontwikkeling
Terugblik

-

Een nieuw publiek-privaat samenwerkingsplatform is opgericht, DCypher,
waarin de gehele cybersecurity kennis- en innovatieketen wordt
samengebracht. Door op deze manier partijen, middelen, instrumenten en
expertise te bundelen kan de impact van alle betrokken organisaties sterk
worden vergroot.

14

Kamerstukken 2020/2021, 26643, nr. 738

15

Aanhangsel Handelingen 2020/2021, nr 2173

-

-

In 2020 heeft het ministerie van EZK de Nationale Wetenschapsagenda call
‘Cybersecurity, governance- en cryptologievraagstukken’ opgehoogd met €1,5
miljoen. Deze onderzoekscall van circa 9,5 miljoen wordt door zeven
verschillende ministeries gefinancierd (waarvan 3 miljoen van OCW via NWO).
Digitale geletterdheid is meegenomen in de herziening van het curriculum van
het basisonderwijs en voortgezet onderwijs, dat in de komende periode verder
zal worden uitgewerkt.
Een pilot is gestart om te komen tot een ‘cyberweerbericht’, een nieuwsbericht
over het actuele digitale dreigingsbeeld en bijpassende
handelingsperspectieven voor burgers en bedrijven.

EZK heeft in samenwerking met andere departementen inmiddels via diverse impulsen
kennisontwikkeling in Nederland versterkt. Eind 2019 en begin 2020 zijn door de betrokken
departementen een aantal verkenningen uitgevoerd hoe de aanpak en samenwerking in Nederland
verder versterkt kan worden. De uitkomsten van de analyses en de knelpunten die door de
betrokkenen zijn aangedragen worden herkend. De essentie die uit al deze onderzoeken worden
gehaald, is de noodzaak om samenwerking over de hele keten heen te stimuleren door onder
andere vraag en aanbod van kennis beter aan elkaar te verbinden en beter te coördineren. Het
kabinet heeft daarom voorgesteld om een nieuw publiek-privaat samenwerkingsplatform op te
richten dat de maatschappelijke krachten op het terrein van onderzoek, innovatie en onderwijs
moet bundelen. Het platform heet Dcypher en dient relevante partijen, expertise, instrumenten en
middelen uit het cybersecurity domein bij elkaar te brengen in een thematische en
ketengeoriënteerde aanpak. De doelstellingen van Dcypher zijn:
• Er zijn voldoende goed opgeleide cybersecurity mensen in Nederland;
• We genereren internationaal leidende expertise in cybersecurity in Nederland;
• Deze expertise leidt tot effectieve toepassing in Nederlandse producten en diensten.
Op basis van een adviesrapport, opgesteld door vijf kwartiermakers uit overheid, bedrijfsleven en
wetenschap, is EZK in 2020 gestart met de oprichting van DCypher. Een platformmanager is
aangenomen om sturing te geven aan de activiteiten van het samenwerkingsplatform. Het
ondersteunend platformbureau is ondergebracht bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO). Er is een bestuur samengesteld met vertegenwoordigers vanuit alle betrokken partijen.
Samen met partners uit het veld is een inhoudelijke start gemaakt met twee thematische pilot
roadmaps op de onderwerpen Automated Vulnerability Research en Cryptocommunicatie. De
website Dcypher.nl is in het voorjaar live gegaan.
Begin 2021 is gestart met de inhoudelijke inventarisatie, met als doel de samenwerking te
structureren via thematische communities en via routekaarten te komen tot concrete en gedragen
programma’s en projecten. Verwachting is dat in de loop van 2021 het aantal routekaarten zal
groeien, samen met het aantal betrokken partners. Ten slotte wordt op termijn de aansluiting
gezocht op Europese initiatieven en instrumenten via het ‘national coordination centre’. Door dit
centre aan te sluiten op het samenwerkingsplatform wordt een directe link gelegd met het
Europese Cybersecurity Competence Centre (ECCC) en het bijbehorende netwerk. Het ECCC moet
de beschikbare expertise op het gebied van cybersecurity onderzoek gaan bundelen en de
Europese cybersecurity community bij elkaar gaan brengen. Ook zal het centrum verantwoordelijk
zijn voor het verdelen van de middelen die vanuit Horizon Europe en Digital Europe beschikbaar
worden gemaakt voor innovatie op het gebied van cybersecurity.
Digitale geletterdheid is nog geen onderdeel van het curriculum van het basis- en voortgezet
onderwijs. De afgelopen jaren hebben leraren en schoolleiders, daarbij ondersteund door andere
experts, in negen ontwikkelteams voorstellen opgeleverd voor de herziening van het curriculum in
het basisonderwijs (po) en voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs (vo). Voor de eerste
keer wordt het gehele curriculum van primair en voortgezet onderwijs integraal en in samenhang
tegen het licht gehouden. In deze plannen is in ieder geval aandacht voor de opvolging van het
advies van de Coördinatiegroep om digitale geletterdheid een integraal onderdeel van het
curriculum voor het funderend onderwijs te maken en de lerarenopleidingen hier nauw in te
betrekken. Eerder heeft ook de Cyber Security Raad geadviseerd om, als onderdeel van een
integrale aanpak cyberweerbaarheid, meer aandacht te geven aan digitale geletterdheid in het
onderwijs16. Als eerste vervolgstap is een wetenschappelijke curriculumcommissie ingesteld die de
Zie https://www.cybersecurityraad.nl/documenten/adviezen/2021/04/06/csr-adviesrapport-integraleaanpak-cyberweerbaarheid
16

minister gaat adviseren over de opgeleverde bouwstenen. Ook adviseert de commissie over de
werkopdracht aan SLO. Beide adviezen volgen in januari 2021. Op basis daarvan gaan
kerndoelenteams in één jaar tijd de bouwstenen voor po en onderbouw-vo ontwikkelen tot
conceptkerndoelen. Vanaf 2021 gaat ook de herziening van de eindtermen van de bovenbouw van
het vo van start.
In het AO cybersecurity van 9 december vorig jaar heeft het lid Van Dam (CDA) de suggestie
gedaan om te komen tot ‘cyberweerbericht’: een periodiek nieuwsbericht over het actuele
dreigingsbeeld en bijpassende handelingsperspectieven gericht op burgers, maar ook op bedrijven,
zodat ze daarop alert kunnen zijn. Op dit moment loopt er een pilot van de Politie samen met de
Fraudehelpdesk en veiliginternetten.nl waarbij een maandelijks (trend)bericht over actuele
criminele werkwijzen wordt gepubliceerd. Deze pilot is in maart gestart en loopt tot en met mei.
Deze pilot wordt geëvalueerd en op basis van de resultaten daarvan zal worden gekeken of het
cyberweerbericht zal worden gecontinueerd en zo ja in welke vorm.
7. Beschikken over een integrale, publiek-private aanpak van cybersecurity
Terugblik

-

-

-

-

-

Binnen de Cybersecurity Alliantie zijn verschillende thematische werkgroepen
actief waarbij op uiteenlopende cybersecurity onderwerpen wordt
samengewerkt, zoals op het gebied van ICS/SCADA-systemen. Voor het thema
oefenen wordt bijvoorbeeld gewerkt aan een interactieve tool om het opzetten
van cyberoefeningen te ondersteunen.
Het via de Cyber Security Alliantie en onder leiding van Cyberveilig Nederland
opgestelde ‘cybersecurity woordenboek’ is verder doorontwikkeld en wordt
onder de aandacht gebracht. In het woordenboek is een verklarende
woordenlijst opgesteld met bijna 600 cybersecuritytermen om bijvoorbeeld
rapporten, adviezen of offertes beter te begrijpen.
Het WODC heeft een brede evaluatie uitgevoerd van de NCSA, met als doel om
te reflecteren op de achterliggende beleidstheorie en de mogelijkheden voor
een effectevaluatie te onderzoeken.
Het NCSC participeert aan en faciliteert de Anti-DDos Coalitie, een
samenwerkingsverband van publieke, private en wetenschappelijke partijen
waarbinnen informatie en kennis over DDOS-aanvallen zo veel als mogelijk en
op laagdrempelige wijze gedeeld wordt.
Het NCSC verdiept de samenwerking met een aantal Nederlandse multinationals
in een samenwerkingsverband (zogenaamde Circle of Trust). Op deze manier
versterkt het NCSC de eigen informatiepositie en worden deze organisaties (en
hun ketens) zo veel als mogelijk geholpen beter weerbaar te worden. Het is
momenteel in gesprek met hen over mogelijkheden om een schakelorganisatie
op te richten die vervolgens krachtens de Wbni als OKTT aangewezen kan
worden.
Het NCSC ondersteunt partijen momenteel bij het opzetten van een ISAC voor
de semi-conductor industrie.
Met cybersecurityvendoren (via Cyberveilig Nederland) start NCSC een Proof of
Concept om door middel van tooling het NCSC in het kader van zijn
taakuitoefening geheel anoniem informatie te kunnen laten delen. Op deze
manier wil het NCSC sneller zicht krijgen op relevante ontwikkelingen en dit zo
veel als mogelijk en efficiënt delen met partijen. Als dit succesvol blijkt wil het
NCSC deze tooling ook inzetten in de samenwerking met andere partijen.

De NCSA vormt een integrale aanpak, waarbij op veel verschillende onderwerpen tussen publieke
en private partijen wordt samengewerkt. In de terugblik van de ambities zoals hierboven
beschreven komt dit ook meermaals terug. In vrijwel alle ambities komen initiatieven langs waar
de overheid in overleg met het bedrijfsleven of ander organisaties samenwerkt om de
weerbaarheid tegen cyberdreigingen te verhogen. Dit geldt specifiek voor de Cybersecurity
Alliantie, die tot doel heeft om in publiek-privaat verband te kijken naar mogelijkheden om de
Nederlandse cybersecurity te verbeteren. Op verschillende thema’s wordt in de Alliantie
samengewerkt, bijvoorbeeld op het gebied van ICS/SCADA-systemen en het uitleggen van
cyberterminologie.
Het NCSC is actief in de Anti-DDoS-Coalitie. Dit is een samenwerkingsverband van publieke,
private en wetenschappelijke partijen waarbij informatie en kennis over DDoS aanvallen zo veel
als mogelijk op laagdrempelige wijze gedeeld kan worden, waardoor de weerbaarheid tegen

aanvallen verhoogd wordt. Met name de intensiteit en complexiteit van de aanvallen c.q.
aanvalsvectoren neemt toe. Daarom wordt in het kader van de Anti-DDoS-Coalitie steeds gewerkt
aan nieuwe voorzieningen, zoals een uitwisselingsplatform om technische kenmerken van DDoSaanvallen nog sneller te delen. Het NCSC is deelnemer aan de coalitie en aanjager hiervan.
Daarnaast levert het NCSC aan de coalitie specialistische kennis en probeert het NCSC andere
sectoren en organisaties te verbinden aan de coalitie. Ten slotte speelt het NCSC zijn
internationale schakelrol bijvoorbeeld bij aanvallen.
Het in publiek-privaat verband samenwerken vormt onderdeel van de integrale aanpak zoals
vastgelegd in de NCSA, dat het cybersecuritybeleid van het kabinet als geheel uiteenzet. Doordat
ontwikkelingen in het cyberdomein zich snel opvolgen is het daarbij van belang om kritisch te
blijven kijken naar de huidige aanpak. Het WODC is daarom gevraagd om een evaluatie uit te
voeren van de NCSA. Het WODC concludeert dat de opzet van de NCSA in algemene zin logisch is,
met een opbouw van doelstellingen, ambities en maatregelen, maar ook dat er
verbetermogelijkheden zijn. Op het moment dat een volgend kabinet besluit over de opvolging van
de NCSA is het onder meer van belang om aandacht te geven aan de meetbaarheid van de
(verwachte) effecten van de strategie, zodat het effect van cybersecuritybeleid in een toekomstige
evaluatie beter inzichtelijk wordt. Ook de overige aanbevelingen zullen in de gedachtevorming
over de opvolging van de NCSA worden meegenomen. Het evaluatierapport van NCSA is op 11 juni
met u gedeeld17.

Afkortingen
AEDs
AIVD
Bbni
BIO
BZ
BZK
CERT
CSA
CSBN
CSIRT
CyCLONe
DCC
DCSC
DTC
DVHS
ENISA
EU
EZK
GFCE
HTTPS
ICO
ICT
IenW
IoT
JenV
LDS
MIVD
NBIP
NCSA
NCSC
NCTV
NDN
NIB-richtlijn
NWO
OKTT

17

Aanbieders van essentiële diensten
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Besluit beveiliging netwerk- en informatiesystemen
Baseline Informatiebeveiliging Overheid
Ministerie van Buitenlandse Zaken
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties
Computer Emergency Response Team
Cybersecurity Act
Cybersecurity Beeld Nederland
Computer Security Incident Response Team
Cyber Crisis Liaison Officers Network
Defensie Cyber Commando
Defensie Cyber Security Centrum
Digital Trust Center
Roadmap Digitaal Veilige Hard- en Software
Europees Agentschap voor netwerk- en informatiebeveiliging
Europese Unie
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Global Forum on Cyber Expertise
HyperText Transfer Protocol Secure
Inkoopeisen Cybersecurity Overheid
Informatie en Communicatietechnologie
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Internet of Things
Ministerie van Justitie en Veiligheid
Landelijke Dekkend Stelsel
Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Nationale Beheersorganisatie Internet Providers
Nederlandse Cybersecurity Agenda
Nationaal Cyber Security Centrum
Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid
Nationaal Detectie Netwerk
Netwerk- en informatiebeveiligingsrichtlijn
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
Organisatie die objectief kenbaar tot taak heeft om andere organisaties of het
publiek te informeren over dreigingen en incidenten met betrekking tot andere

Kamerstukken II 2020/2021, nr. 10605

OM
PESCO
RRTs
SLO
VN
VWS
Wbni

netwerk- en informatiesystemen [dan die van vitale aanbieders en van andere
aanbieders die onderdeel zijn van de rijksoverheid]
Openbaar Ministerie
Permanent Structured Cooperation
Rapid Response Teams
Stichting Leerplanontwikkeling
Verenigde Naties
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wet beveiliging netwerk- en informatiesystemen