BIJLAGE I - Analyse
Ctgb Analyse EASAG-rapport en nature publicaties
Het EASAC-rapport beschrijft diverse effecten van neonicotinoiden op organismen en binnen
ecosystemen. Het Ctgb heeft de analyse en constateringen van het EASAC-rapport onderverdeeld in
Gedrag van neonicotinoiden in het milieu
Ecotoxicologie:
o Bijen en hommels
o Niet-doelwit arthropoden (anders dan bijen en hommels)
o Bodemorganismen

o Aquatischeorganismen
o Overige organismen

1

4
4
40
51

55
56

Alleen referenties van artikelen die niet in het EASAC-rapport worden genoemd, zijn in dit document
opgenomen. Voor de overige referenties verwijst het Ctgb naar het EASAC-rapport.
Gedraq van neonicotinoiden in het milieu
lnhoud van het EASAC-rapport
Het EASAC-rapport bevat met name algemene informatie met betrekking tot het gedrag van
neonicotinoÏden in het milieu en geen nieuwe data.
De volgende recente (review)artikelen met betrekking op dit beoordelingsgebied zijn opgenomen in het
EASAC-rapport:
Goulson D. (2014). Pesficrdes linked to bird declines. Nature 511, 295
De aangehaalde studie heeft met name betrekking op het risico voor vogels. Er wordt een schematische
weergave gegeven van lotgevallen van neonicotinoïden na toepassing: ongeveer 95% komt in bodem en
bodemwater en kan zich vanuit daar naar water of niet-doelwitzones verplaatsen. Het artikel bevat geen
kwantitatieve gegevens over de grootte van deze stromen.
Verder wordt aangegeven dat neonicotinoïden persistent zijn. Hiervoor wordt o.a. naar een publicatie van
Goulson (2013) verwezen. Belangrijke beperkingen zijn dat de daar aangehaalde studies met name
eerste tier labexperimenten betroffen, of veldstudies onder onrealistische omstandigheden, en/of studies
die niet volgens OECD richtlijnen zijn uitgevoerd.
Voor wat betreft de persistentie van de stoffen in de bodem is de beoordeling door Ctgb in lijn met de
Europese toelatingseindpunten (relevante maximale veldhalfwaardetijd in bodem voor Noord-Europa
wordt gehanteerd).
In de risicobeoordeling voor bodem wordt de gehele dosering meegenomen in de beoordeling voor
zaadbehandelingen, voor spuittoepassingen wordt conform de guidance rekening gehouden met
interceptie door het gewas.
De enige concrete verwijzing voor wat betreft gedrag en voorkomen van neonicotinoÏden (specifiek

imidacloprid) in oppervlaktewater is naar Van Dijk et al (20'13). Het Ctgb heeft deze studie al eerder
geanalyseerd. Hieruit is niet duidelijk aangetoond dat de gemeten concentraties te relateren zijn aan
emissie vanuit zaadbehandelingen. Verder toont de studie slechts correlatieve verbanden aan en geen
causaliteit tussen hoge concentraties imidacloprid en effecten . Metingen van concentraties aan
imidacloprid en macrofauna-opnamen waren verder niet op dezelfde tijd en plaats uitgevoerd. Deze
studie is ook betrokken in de herbeoordeling van het risico voor aquatische organismen van
imidacopridhoudende middelen (januari 2014).
Main, A. et al. (2014). Widespread use and frequent detection of neonicotinoid insecticides in wetlands of
Canada's prairie pothole region. PLoS ONE 9 (3), e92821
Deze studie gaat specifiek over modellering van ruimtelijke spreiding in een Canadese situatie, en betreft
het correleren van gemeten concentraties aan teelten waarin mogelijk neonicotinolöen zijn toegepast
conform de toelatingen. Duidelijk is een temporele/seizoensafhankelijke trend (hogere concentraties
neonicotinoïden in water ná zaai van behandelde zaden).
De studie is zeer specifiek voor dit type wetlands en niet extrapoleerbaat naæ Nederlandse situatie. De
bodem-water uitwisselin g zal naar alle waarschijnlijkheid niet vergelijkbaar zijn. Ook is specifiek
aangegeven dat de hogere persistentie in die regio (Canada) dan in andere regio's/klimaatzones,
gerelateerd aan de koudere omstandigheden, een verklaring kan zijn voor het lang terugvinden van de

1 van 56

stoffen. De auteurs verwijzen hierbij naar de grote bandbreedte in persistentie (factor 5 tot 10) van
verschillende neonicotinoiden onder veldomstandigheden gerelateerd aan bodemtemperatuur.
Sanchez-Bayo F. (2ü Q. The trouble with neonicotinoids. Sclence 346 (6211) 806-807
Dit betreft een kort overzichtsartikel in de rubriek "perpectives" voorin het blad Science en bevat geen
nieuw wetenschappelijk onderzoek. ln deze studie wordt het gedrag en lotgevallen van neonicotino'iden
alleen benoemd in algemene termen van persistentie en verspreiding.
Bonmatin J. et al. (2015) Environmentalfate and exposure; neonicotinoids and fipronil. Env. Sci. Pollut.

Res.22,3f67

Dit betreft een uitgebreid review artikel waarin informatie over persistentie en voorkomen/verspreiding in
het milieu beschreven wordt. Hierin wordt o.a. aangegeven dat in Nederland imidacloprid in de top 3
stoffen valt die de ecotoxicologische norm in oppervlaktewater overschrijdt (de MTR). Dit is bekende
informatie die in de beoordelingen wordt meegewogen middels de bestrijdingsmiddelenatlas. Er wordt
geen directe link met bepaalde typen toepassingen benoemd. NB lnmiddels is de MTR norm vervangen
door de algemene milieukwaliteitsnormen (MKNs) uit de Kaderrichtlijn Water (Jaargemiddelde norm en
acute norm, de JG-MKN en de MAC-MKN)
ln de twee later verschenen Nafure publicaties (Kessler et a|,2015; Rundloff el a\,2015) worden geen
nieuwe feiten m.b.t. gedrag en lotgevallen in het milieu genoemd.
Resumerend geven de studies de volgende algemene aanwijzingen:
o Neonicotinoiden zijn persistent, met name in de bodem. Het Ctgb hanteert in haar beoordelingen
het relevante eindpunt voor Noord-Europese veldstudies (bijvoorbeeld DT50 van 228 dagen voor
imidacloprid ).
o NeonicotinoÏden komen grotendeels in bodem terecht en kunnen vandaar in water terechtkomen.

Gonstateringen Gtgb met betrekking tot de informatie in het EASAC rapport aangaande het
gedrag van neonicotinoiden in het milieu
Het rapport bevat geen nieuwe informatie met betrekking tot eindpunten over gedrag en lotgevallen in
milieu, maar is een meer algemene beschrijving van het gedrag van de stoffen. Dit geeft geen reden om
eindpunten (bijvoorbeeld persistentie of sorptie) te wijzigen.
Relatie tot blootstellingsmethodieken in het toetsingskader - bodem
De huidige beoordeling van de blootstelling van bodem(organismen) is gebaseerd op de aanname dat
100% van de dosering bijzaadbehandelingsmiddelen in de bodem terechtkomt (de voornaamste focus
van het EASAC-rapport). Voor bodemorganismen is de blootstellingsberekening in termen van dosering
daarmee adequaat en conservatief. De notie in het EASAC-rapport dat het grootste deel van de dosering
in de bodem terechtkomt, wordt dus reeds ondervangen door het toetsingskader.
Voor spuittoepassingen wordt bij de beoordeling van toelaatbaarheid van het risico voor
bodemorganismen de interceptie door het gewas meegewogen ter bepaling van de dosering die netto de
bodem bereikt. Dit is gewas- en gewasstadiumspecifiek en gebeurt conform Europees afgestemde
tabellen (http://focus.irc.ec.europa.eu/qMindex.html, generic guidance groundwater). Zie ook de Ctgb
Evaluation Manual (EU deel, H6, persistentie in bodem, bijlage 3). ln toekomstige guidance
(http://www.efsa.eurooa.çu/en/efsaiournal/doc/4093.odf, nog niet aangenomen door de Europese
Commissie/ Standing Committee on Plants Animal, Food and Feed (SCoPAFF) wordt ook de fractie die
op een later tijdstip van de plant afspoelt meegenomen in de berekening van het gehalte in de bodem.
Dat is nu nog niet het geval.

Stapeling van residuen in de bodem in volggewassen wordt door Ctgb voor persistente en systemisch
werkende zaadbehandelingsmiddelen meegenomen in de risicobeoordeling voor bijen en heeft geleid tot
het instellen van wachttijden voor bij-aantrekkelijke volggewassen (per september 2013 ingesteld).
Relatie tot blootstellingsmethodieken in het toetsingskader - oppervlaktewater
De enige concrete verwijzing voor wat betreft de beschreven blootstelling aan oppervlaktewater is naar

Van Dijk et al (2013). Deze rapportage is reeds bekend en hierover heeft Ctgb de staatssecretaris per
brief geïnformeerd (zie ook onder aquatische organismen). De gehanteerde methodologie betreft
uitsluitend correlatieve analyse van verbanden en geeft geen causale verbanden.

2 van 56

Het ontbreken van een drainagemodule in het nationale model voor blootstelling naar oppervlaktewater is
een hiaat in het toetsingskader. Op Europees niveau zijn er wel scenario's waarin drainage (horizontaal
transport door de bodem naar de sloot) of run-off (afspoeling over het bodemoppervlak naar de sloot) is
opgenomen. Uit de stofdossiers van de betreffende middelen blijkt dat (op grond van deze modellen) de
blootstelling van de zaadbehandelingstoepassing veel lager is dan die van de spuittoepassing.
Een Nederlandse werkgroep is bezig met de ontwikkeling van een Nederlands specifiek modelwaarin
drainage is opgenomen. Dit is een meer gedetailleerd en op Nederland toegespitst model dan het EU
model dat gehanteerd wordt voor de review van actieve stoffen, en door een aantal Europese lidstaten bij
de beoordeling van de toelaatbaarheid van middelen. Op dit moment is dit nationale model nog niet
afgerond en niet beschikbaar voor gebruik in de toelatingspraktijk.
Voor spuittoepassingen wordt in het huidige toetsingskader emissie via spuitdrift meegenomen conform
Nederlands specifieke driftcijfers zoals vastgelegd in regelgeving (BGB) en verder uitgewerkt in de Ctgb
Evaluation Manual (NL deel, Hoofdstuk 6 gedrag in water).
Op basis van de beschikbare informatie vanuit monitoring in oppervlaktewater (via de
Bestrijdingsmiddelenatlas) blijkt dat er op dit moment geen correlatief verband is aangetoond tussen
gemeten concentraties van de actieve stoffen in het oppervlaktewater en teelten waarin de stoffen als
zaadbehandeling zijn toegepast. Het Ctgb ziet daarom op dit moment geen directe noodzaak tot een
herbeoordeling over te gaan voor de zaadbehandelingsmiddelen voor wat betreft de emissie naar het
oppervlaktewater.

3 van 56

o Ecotoxicoloqie
Biien en hommels
Ove zicht toetsi n g skad er gewasbes ch e rm i n g sm i dd e I e n e n b ije n

Voor bijen geldt momenteel het Sanco Guidance Document on Terrestrial Ecotoxicologyl. Binnen het
huidige toetsingskader wordt de honingbij veelal gebruikt als indicatorsoort voor andere soorten bijen
zoals hommels en solitaire bijen, en ligt de nadruk in de eerste stap van de risicobeoordeling op de acute
toxiciteit. Alleen voor acuut zeer toxische stoffen moet ook naar de toxiciteit op langere termijn gekeken
worden.
EFSA heeft een nieuw guidance document voor bijen opgesteld2. Dit wordt hierna 'de nieuwe EFSA
guidance' genoemd.
De voornaamste wetenschappelijke verbeteringen van de nieuwe EFSA guidance ten opzichte van het
huidige toetsingskader zijn dat:
' naast de honingbij, nu ook andere soorten bijen (hommels en wilde bijen) in de beoordeling worden
meegenomen,
de
nadruk binnen de risicobeoordeling nu niet alleen meer op de acute risico's ligt, maar ook op de
'
chronische risico's en en risico's voor het larvale stadium.
I meer aandacht wordt gegeven aan de statistische onderbouwing in de beoordeling van veldstudies.
De nieuwe guidance is daarmee aangepast aan de laatste stand der wetenschap.
Tot op heden is het betreffende guidance document nog niet Europees aangenomen en daarmee nog
niet geldend. Omdat de herbeoordeling van neonicotinoiöen gepland staat voor de tweede helft van
2015, is het naar het oordeel van het College van groot belang om bijtijds een afgestemd toetsingskader
beschikbaar te hebben in de vorm van een nieuw guidance document voor bijen.

Vanaf 1 januari 2014 voor stoffen en 1 januari 2016 voor middelen gelden de nieuwe datavereisten3.
Onder de nieuwe datavereisten moeten voor bijen standaard een chronische toxiciteitstest en een larvale
toxiciteitstest geleverd worden, naast de acute toxiciteitstest die ook onder de voorgaande datavereisten
al geleverd moest worden. Deze nieuwe eisen gelden niet alleen voor neonicotinoïden, maar voor alle
stoffen.

.

Om welke stoffen gaat het?
Verreweg de meeste studies die in het EASAC-rapport genoemd worden, zijn uitgevoerd met
imidacloprid, clothianidin of thiamethoxam. De andere in Nederland toegelaten neonicotinoiden
(acetamiprid en thiacloprid) worden zelden gebruikt in de studies. Acetamiprid en thiacloprid verschillen in
moleculaire structuur van de andere drie en zijn daardoor zowel minder persistent in de bodem als
minder toxisch voor honingbijen. Dit laatste blijkt voor beide stoffen uit data voor acute toxiciteit. Voor
thiacloprid blijkt bovendien dat de chronische toxiciteit lager is dan die van imidacloprid en thiamethoxam
(Mommaerts et al. 2010, zie de sectie'studies over effecten van neonicotinolden op bijen'). Voor
thiacloprid is vooral de mogelijke synergistische werking met de parasiet Nosema onderzocht, en hoewel
deze in sommige laboratoriumstudies wordt gevonden, wordt dit niet bevestigd in andere
laboratoriumstudies, noch in meer realistische setting (zie de sectie'studies over combinatie-effecten van
neonicotinoÏden met ziekten en plagen'). De auteurs van het EASAC-rapport spreken bijna overal over
neonicotinoiden in het algemeen, maar het is de vraag of het voor bijen wel gerechtvaardigd is om de
resultaten van onderzoek met imidacloprid, clothianidin en thiamethoxam door te trekken naar
acetamiprid en thiacloprid.

.

Blootstellingsroutes voor bijen
Het EASAC-rapport gaat in op een aantal routes via welke niet-doelwit arthropoden inclusief bijen
blootgesteld kunnen worden. De benoemde blootstellingroutes via nectar en stuifmeel, directe bespuiting,

1

SRlrlCO/tO¡2512002,17 October 2002 rev 2 final. Guidance Document on Terrestrial Ecotoxicology Under Council
Directive 91l414|EEC.
' European Food Safety Authority, 2013. EFSA Guidance Document on the risk assessment of plant protection
products on bees (Apis mellifera, Bombus spp. and solitary bees). EFSA Journal 2013;11(7):3295, 268 pp.,
doi : 1 0.2903/j.efsa.20 1 3.3295
o
Commission Regulations 28312013 (stof)en 28412013 (middel)

4 van 56

stofdrift van gecoat zaad, oppervlaktewater en guttatiewater zijn voor bijen reeds (kwantitatief of
kwalitatief) betrokken in de toelatingsbeoordeling.
De route via honingdauw wordt niet genoemd maar is ook een belangrijke blootstellingsroute, welke op
dit moment niet in de nieuwe EFSA guidance is opgenomen. Het is van belang dat deze
blootstellingsroute, door opname in het Europees toetsingskader, onderdeel wordt van de
risicobeoordeling.
De ook in het EASAC-rapport genoemde blootstellingsroutes via contact met residuen op bijvoorbeeld
bladeren of stengels, verontreinigd nestmateriaal of nestelplekken, residuen in de bodem die naar
naastgelegen bodems of water lekken, en doorgave via trofische niveau's worden momenteel niet in
Nederland meegenomen en zijn ook niet uitgewerkt tot risicobeoordelingsmethodieken in de nieuwe
EFSA bijenguidance. Het belang van deze blootstellingsroutes ten opzichte van blootstellingsroutes die
wel deel uit maken van het toetsingskader is op dit moment niet goed te kwantificeren. Naar de mening
van Ctgb zijn de meeste hiervan van mineur belang vergeleken met de routes die al wél meegenomen
zijn. De route via verontreinigd nestelmateriaal of nestelplekken, met name via de bodem, is potentieel
wel van belang. Er is echter meer onderzoek nodig voordat concentraties in de bodem gekoppeld kunnen
worden aan een effect op bijen (zoals de nieuwe EFSA guidance al aangeeft). Ook de openbare literatuur
gaat alleen in op blootstelling via nectar en stuifmeel en bevat geen onderzoek dat de effecten van
blootstelling via andere routes zoals de bodem onderzoekt. Op dit moment is het naar de mening van
Ctgb niet nodig om de huidige toelatingssituatie van imidacloprid, thiamethoxam en clothianidin te
wijzigen in verband met deze blootstellingsroutes.

.

Directe blootstelling van honingbijen
Het EASAC-rapport gaat alleen in op het risico van stofdrift bij behandeld zaad. Hierbij komen tijdens het
zaaien stofdeeltjes vrij die de actieve stof bevatten. Deze deeltjes kunnen overwaaien naar een naburig
gewas of een akkerrand. Als hier bloeiende planten staan waar honingbijen op vliegen, kunnen deze een
dodelijke blootstelling krijgen, wat blijkt uit incidenten met honingbijen in verschillende landen. ln
Nederland wordt sinds 2010 rekening gehouden met deze blootstellingsroute. Voor alle zaadcoatings met
insecticide is geinventariseerd hoe de coating plaatsvindt, of de zaden in het veld gezaaid worden en met
welke machines. lndien er risico bestond voor het ontstaan van stofdrift, zijn aanvullende eisen gesteld
aan de manier van coaten en uitzaaien, zodat de mogelijke blootstelling tot een aanvaardbaar niveau
wordt teruggedrongen. Deze aanpak wordt nu ook bij nieuwe aanvragen gevolgd. Overigens zijn er in
Nederland nooit incidenten geweest met stofdrift en honingbijen. Kanttekening hierbij is dat vanwege vrij
verkeer van behandeld zaad binnen Europa het niet is uit te sluiten dat behandeld zaad zonder
stofdriftrestricties toch in Nederland uitgezaaid wordt.
De situatie in Canada, die door het EASAC-rapport in het bijzonder wordt aangehaald, is erg worst case.
ln de Canadese gebieden met incidenten wordt soms wel 90% van een gebied min of meer tegelijkertijd
ingezaaid met gecoat zaad. Dit is niet representatief voor Nederland.
Directe blootstelling kan ook plaatsvinden via bespuiting met een vloeibaar middel. Het EASAC-rapport
gaat hier niet op in. De meeste insecticiden mogen uiteraard niet op bloeiend gewas gespoten worden
omdat het risico voor bijen dan veelte groot is (zij kunnen dan overspoten worden), maar in Nederland
worden aanvullend ook nog eisen gesteld aan de maximale blootstelling die buiten het veld mag
plaatsvinden. Via strenge driftreductietechnieken wordt deze tot een aanvaardbaar niveau
teruggedrongen. Deze aanvullende eis zal ook deel uitmaken van de nieuwe EFSA guidance.

lndirecte blootstelling van bijen via residuen in planten wordt onder het volgende kopje besproken.

.

Toxische effecten van residuen in planten (op honingbijen)
Het EASAC-rapport geeft in label A4.2 een overzicht van concentraties in nectar en stuifmeel na
zaadcoating en na 'drenching', druppelbehandeling of het anderzins doorweken van een bodem of
substraat met vloeistof waarin een werkzame stof is opgelost. De gehaltes na drenching zijn veel hoger
dan bij zaadbehandeling. Dit is niet vreemd, aangezien bij bevloeiing en druppelbehandeling volgroeide
en soms al bloeiende planten worden behandeld en de actieve stof (a.s.) direct naar de bloem kan
worden getransporteerd, terwijl bij zaadbehandeling eerst de plant nog uit het zaad moet opgroeien voor
er een bloem kan ontstaan. Er worden geen residugehaltes gegeven voor toepassing na bespuiting.
Blootstelling aan nectar of stuifmeel uit bloemen die behandeld zijn via drenching of bespuiting, kan
volgens de auteurs zulke hoge concentraties tot gevolg hebben dat deze tot directe sterfte van bijen
kunnen leiden. Voor zover Ctgb bekend is in Nederland nog nooit een relatie is gevonden tussen een

5 van 56

toegelaten toepassing van een neonicotinoïde en sterfte van honingbijen, terwijl onverwachte sterfte van
honingbijen door de imker gemeld kan worden aan de NVWA en er dan onderzocht wordt of er een
relatie is met een bestrijdingsmiddel. Op basis hiervan verwacht Ctgb in Nederland in bloeiende planten
geen concentraties die kunnen leiden tot acute sterfte van honingbijen.
Bij een risicobeoordeling van een middel dat in Nederland in aanvraag is wordt gekeken welke
residugehaltes te verwachten zijn bij dat specifieke gewas bij de specifieke teeltomstandigheden. Ook
wordt rekening gehouden met alle meetwaardes, inclusief gemiddeldes en ranges. ln het EASAC-rapport
worden residugehalten genoemd zonder informatie over de in het bijbehorende onderzoek gebruikte
dosering, toepassingstijdstip etc. De getallen die genoemd worden in het EASAC-rapport zijn dus niet
zomaar door te trekken naar de Nederlandse situatie.
Voor zaadbehandeling noemt het EASAC-rapport alleen residugehalten in koolzaad, mat's en
zonnebloem. lmidacloprid, thiamethoxam en clothianidin zijn echter momenteel, conform de Europese
restricties, niet toegelaten in bij-aantrekkelijke gewassen die in het veld behandeld worden.
De belangrijkste blootstellingsroute voor bijen is via nectar en pollen van direct behandeld gewas. Met het
verbieden van toepassing in bij-aantrekkelijke gewassen is deze route uitgeschakeld. Via
driftreducerende maatregelen wordt belasting buiten het veld tot een minimum teruggebracht. Ctgb acht
ook de blootstelling via onkruiden in het veld, drinkwater en volggewassen laag, omdat significante
aantallen bloeiende onkruiden in het veld niet passen bij een effectieve landbouwpraktijk, de belasting via
drinkwater nog onduidelijk is en ook in de nieuwe EFSA guidance van mineur belang is, en omdat voor
bij-aantrekkelijke volggewassen wachttermijnen zijn opgelegd. Het Ctgb ziet daarmee geen reden om op
dit moment in te grijpen in de bestaande Nederlandse toelatingen.
De andere twee in Nederland toegelaten neonicotinoïden, thiacloprid en acetamiprid, mogen wel in het
veld toegepast worden op bij-aantrekkelijke gewassen. Wat betreft de risico's van het gebruik van deze
stoffen is het Ctgb echter van mening dat er op dit moment onvoldoende aanleiding is om in te grijpen in
de bestaande Nederlandse toelatingen (zie paragraaf, 'om welke stoffen gaat het?').

.

Letale en subletale effecten op honingbijen
ln twee in het EASAC-rapport aangehaalde artikelen, Goulson (2013) en Godfray et al (2014) (omdat dit
overzichtsartikelen zijn die geen eigen onderzoek bevatten, gaat Ctgb niet in detail in op deze reviews),
wordt geconcludeerd dat veldrealistische concentraties in nectar en stuifmeel geen schadelijke directe
effecten op honingbijen opleveren. Het EASAC-rapport benadrukt echter dat subletale effecten,
bijvoorbeeld effecten op navigatiecapaciteit, leergedrag of communicatie, zulke ernstige effecten kunnen
hebben op een honingbijvolk dat ze instorting van het volk tot gevolg kunnen hebben, zelfs al zijn er geen
direct letale effecten op individuele honingbijen (Desneux et al. 2007 , ook dit betreft een review zonder
eigen onderzoek, derhalve gaat Ctgb hier niet in detail op in). Het EASAC-rapport haalt 21 studies aan (in
Box 44.1) en concludeert daaruit dat het nodig is om de risicobeoordeling voor bijen te baseren op neuroontwikkelings- en neurogedragseindpunten. Dit zijn allemaal studies die een bepaald effect beschrijven
dat de auteurs zelf onderzocht hebben. Vanwege het belang van deze studies worden ze allemaal apart
besproken (zie de sectie'studies over effecten van neonicotinoìden op bijen).
Volgens de datavereisten kunnen subletale effecten zoals gedrags- en reproductie-effecten op bijen en,
indien toepasbaar, op bijenvolken, gevraagd worden. Het is op basis van de huidige kennis echter
moeilijk om subletale effecten die in laboratoriumstudies gevonden worden, in een risicobeoordeling te
gebruiken. Het moet dan bekend zijn hoe zo'n effect ingrijpt op de populatie. Dit is voor sommige effecten
makkelijker in te schatten dan voor andere, maar voor geen enkel effect is de exacte invloed bekend. Ook
moet een blootstellingsroute bekend zijn en moeten er triggerwaarden zijn om een
effecUblootstellingsverhouding mee te vergelijken. Al deze dingen ontbreken nu, en Ctgb kan dus niet
zomaat subletale effecten meenemen in de risicobeoordeling. Ook in de nieuwe EFSA guidance worden
subletale effecten niet meegenomen. Op pagina 10 staat hierover: 'sublethaleffects obserued in
individual bees have the potential to affect the development and the survival of the colonies. However, it
rs nof possrble with the information available to the working group to make a quantitative link between
sublethal effects obserued in first tier laboratory studies and effects on colonies. This could underestimate
the risk in lower tiers'

6 van 56

Het beschermdoel voor bijen is volgens de Uniforme Beginselen: geen onaanvaardbare effecten op de
larven en het gedrag van de honingbij, de overlevingskans van de kolonie en de ontwikkeling hiervan. De
Uniforme Beginselen zijn op dit moment nog niet aangepast aan de nieuwe EFSA guidance.
ln het huidige toetsingskader is dit beschermdoel niet duidelijk uitgewerkt. ln hogere tier effectstudies
worden meestal de parameters mortaliteit van volwassen bijen, gedrag inclusief foerageergedrag, en
status van het volk inclusief broed meegenomen. Er is expert judgement vereist voor de interpretatie van
de studieuitkomsten.
ln de nieuwe EFSA guidance ligt meer vast over het beoordelen of het beschermdoel gehaald wordt.
Het specifieke beschermdoel voor honingbijen in de EFSA guidance is (uit hoofdstuk 2): the magnitude of
effects on colonies should not exceed 7%o reduction in colony size. Foragers moftality should not be
increased compared with controls by a factor of 1.5 for six days or a factor of 2 for three days or a factor
of 3 for two days.
Voor stoffen die alleen effecten hebben op larven, zijn broedeffecten de relevante parameter in semi-veld
en veldtesten (GD Appendix O, p.211).
Voor stoffen die (ook) effecten hebben op volwassen bijen, zijn in hogere tier testen de volgende
parameters relevant:
- primaire parameters: mortaliteit van foerageersters, aantal bijen in het volk, overwintersucces.
- Secundaire parameters: gedragseffecten inclusief foerageergedrag
De secundaire parameters hebben geen link met het specifieke beschermdoel en kunnen dus op zichzelf
geen aanleiding geven voor een beslissing tot afwijzing of restricties. Ze kunnen wel helpen om effecten
op de primaire parameters beter te begrijpen.
Er zijn diverse studies met honingbijen die bij een niet volledig realistisch blootstellingsregime een effect
vinden op één of meerdere subletale parameters van honingbijen. Bijvoorbeeld Hatjina et al. 2013 (op
ademhaling en de structuur van een klier), Henry et al. 20'12 (nestterugvindcapaciteit), of Sandrock et al.
2014 (verlaagde broedproductie). Uit studies op veldniveau met volledig realistisch blootstellingsregime
voor zaadbehandeling van een bloeiend gewas (Cutler el al., 2014, Rundlöf ef al. 2015) blijken echter
geen schadelijke effecten op honingbijen.

.

Honingbijen en andere bijen
Het EASAC-rapport wijst er op dat effectdata voor de honingbij niet per se relevant zijn voor andere bijen
Het huidige toetsingskader voor bijen gebruikt de honingbij als indicatorsoort voor andere bijen. De
intrinsieke gevoeligheid van de honingbij kan verschillen van andere soorten, maar belangrijker nog, de
blootstellingsroutes zijn soms heel anders. Sommige solitaire bijen nestelen bijvoorbeeld in de bodem en
worden dus mogelijk blootgesteld aan bodemconcentraties van bestrijdingsmiddelen. Deze route is voor
de honingbij niet relevant. Verder maakt de sociale levenswijze van de honingbij dat effecten op
individuele honingbijen niet per se effect hoeven te hebben op het voortbestaan van het volk. Bij een
negatief effect op een solitair levend insect is er een veel grotere kans op een verstoring van de
reproductie van dat individu.
De meeste studies uit de openbare literatuur zijn uitgevoerd met doseringen die relevant zijn voor
zaadbehandelingen van gewassen die later gaan bloeien (zoals koolzaad). Zoals hierboven besproken
blijken uit studies op veldniveau met volledig realistisch blootstellingsregime geen schadelijke effecten op
honingbijen. Voor niet-honingbijen zijn vooral studies uitgevoerd met hommels en maar weinig met
andere soorten bijen, en veel van deze studies zijn onder (gedeeltelijke) laboratoriumomstandigheden
uitgevoerd. Hieruit blijkt dat op hommels en solitaire bijen mogelijk schadelijke effecten zouden kunnen
optreden bij blootstelling aan zaadbehandelde bloeiende gewassen. Zie bijvoorbeeld Cresswell et al.
2012 (voedselopname en bewegingsactiviteit van hommels, terwijl in dezelfde studie geen effect werd
gevonden op die parameters in honingbijen), Laycock etal.2012 (vermindering van broedproductie van
hommels), Whitehorn et al. 2012 (volkgewicht en productie van koninginnen bij hommels) of Sandrock et
al.2013 (verlaagde reproductie bij een solitaire bij).
Tot voor kort was dit nooit onderzocht op veldniveau bijvolledig realistisch blootstellingsregime, maar in
een recent onderzoek dat in Nature is gepubliceerd (Rundlöf et al. 2015, zie bespreking elders in dit
document) uitgevoerd onder volledig realistisch blootstellingsregime in het veld, blijkt dat, onder de
omstandigheden van de studie, zaadcoating met clothianidin van koolzaad geen negatieve effecten had
op honingbijen, maar wel op hommels en solitaire bijen.

7 van 56

Het nieuwe EFSA guidance document is onder andere ontwikkeld om meer aandacht te besteden aan
andere bijen dan de honingbij. Er worden in deze guidance ook toxiciteitsdata gevraagd voor andere
soorten en er is methodiek ontwikkeld om de risico's in te schatten. Als deze guidance straks gebruikt
gaat worden , zal de risicobeoordeling dus beter dekkend zijn voor alle soorten bijen.

Voor hommels en solitaire bijen zijn de eerste tier triggers gebaseerd op dezelfde criteria als voor
honingbijen, maar dan met een aanvullende veiligheidsfactor.

ln hogere tier studies worden voor hommels en solitaire bijen wél subletale parameters expliciet
meegenomen. De volgende beschermdoelen worden gegeven:
Voor hommels (in Appendix P): The effects should not be more than 7%o on total reproductive output,
queen versus male production and queen survival and capacity to nest.
Voor solitaire bijen (in Appendix Q): nof more than 7%o difference compared to controls in cell
production rate, off-spring production and sex ratio, progeny survival and vigour (the vigour can be
assessed measuring the adult longevity after emergence) until next spring.

-

Met de nieuwe EFSA guidance wordt de bescherming van alle soorten bijen beter gewaarborgd. Op
basis van de openbare literatuur en dan vooral de studie van Rundlöf, beveelt Ctgb aan de nieuwe EFSA
guidance zo snel mogelijk in te voeren.
Ctgb merkt wel op dat het guidance document weinig aandacht besteed aan blootstellingsroutes die niet
voor de honingbij gelden maar wel voor andere bijen (op pagina 11 van de guidance staat: 'exposure by
resrdues in the soil is not currently considered in the nsk assessment scheme because it was not possible
to link the concentration in the soil to the effects on bees). Ook wordt blootstelling via was en
honingdauw niet meegenomen, routes die voor allerlei soorten bijen (inclusief de honingbij) van belang
kunnen zijn. Er blijven dus ook bij ingebruikname van de nieuwe guidance blootstellingsroutes
onderbelicht. Dit is in dit document reeds besproken (in paragraaf 'blootstellingsroutes voor bijen')
Toepassing van imidacloprid, clothianidin en thiamethoxam als zaadcoating in bij-aantrekkelijk gewas,
waar de meeste studies op gericht zijn, is momenteel in Europa niet toegestaan. Voor spuit- en andere
typen toepassing in bloeiende gewassen zijn vrijwel geen residugegevens aanwezig en het is daarom
moeilijk te zeggen of de in de studies geteste doseringen relevant zouden zijn voor bespuiting vóór of
tijdens de bloei. Spuittoepassing in bloeiende gewassen in het veld is momenteel alleen toegestaan ná
de bloei, en ook alle andere typen toepassing zijn alleen toegestaan in het veld in gewassen die niet in
bloei komen. Met het verbod op toepassing in bloeiende gewassen is een belangrijke blootstellingsroute
voor alle soorten bijen (en ook andere bloembezoekende arthropoden) uitgeschakeld. Ctgb beveelt aan
dit verbod te handhaven tot onderzoek heeft uitgewezen dat er geen schadelijke effecten zijn.

.

Acute vs. chronische effectdata
Het EASAC-rapport noemt verschillende onderzoeken waarin geconcludeerd wordt dat de toxiciteit van
een bepaalde dosering imidacloprid hoger wordt naarmate de geteste organismen langer blootgesteld
werden. Bijvoorbeeld Charpentier el al. 2014 (bij fruitvliegjes, zie bespreking elgers in dit document);
Suchail et al. 2001 (bij de honingbij, dit onderzoek wordt besproken in de DAR" van imidacloprid); Oliveira
et al. (bij een tropische angelloze bij, zie bespreking elders in dit document); en Rondeau et al.2014,
vergelijking van gepubliceerde acute en chronische toxiciteitsdata van imidacloprid voor mieren,
termieten en honingbijen, dit artikel is niet in detail besproken. Op basis hiervan wijst het EASAC-rapport
er op dat alleen onderzoek naar acute sterfte niet voldoende is. Dit is een valide punt, zeker voor stoffen
die langere tijd in voedselbronnen aanwezig kunnen zijn. De nieuwe datavereisten voor bijen eisen
daarom niet alleen een acute mortaliteitstest (6 uur blootstelling, observatie maximaal 96 u) maar ook een
chronische (10 dagen lang blootstelling en observatie). Bovendien vraagt de nieuwe EFSA guidance om,
als er aanwijzingen zijn voor accumulatieve toxiciteit, dit verder te testen in hogere tier studies.

. Veldeffecfsfudres
Momenteel wordt de risicobeoordeling gericht op effecten op honingbijvolkniveau in het veld. De auteurs
van het EASAC+apport stellen dat het bijzonder moeilijk is om goede veldstudies uit te voeren om
verschillende redenen :

a

Draft Assessment Report, het rapport dat opgesteld wordt voor evaluatie van een actieve stof op Europees niveau
Suchail et al. 2001 wordt besproken in lmidacloprid DAR Vol.3 8.9 van 30 December 2005.

I van 56

-

vanwege de aanzienlijke straal van het foerageergebied rond een volk van zowel honingbijen als
hommels, waardoor overlap tussen controle en testvelden makkelijk optreedt:
omdat neonicotinoiden zoveel gebruikt worden dat het moeilijk is een onbesmette controlelocatie
te vinden;
omdat er zoveel variabelen in een veldsituatie zitten dat het twijfelachtig is of één experiment
subtiele effecten wel voldoende dekt en extrapolatie naar andere situaties lastig is;
en vanwege het feit dat er zoveel andere factoren dan bestrijdingsmiddelen meespelen bij de
gezondheid van bijen.
Ctgb merkt op dat de EFSA deze problemen met veldstudies heeft onderkend en in
haar nieuwe guidance document bijzonder strenge eisen stelt aan veldstudies, maar
dat het in EFSA's optiek mogelijk blijft om veldstudies uit te voeren als hoogste tier van de
risicobeoordeling. Ctgb sluit zich hierbij aan.

.

Cumulatieve effecten
Het EASAC-rapport noemt voorts het onderwerp dat bijen niet slechts aan één stof tegelijkertijd worden
blootgesteld, maar aan verschillende stoffen. Zoals blijkt uit diverse onderzoeken, worden er veel
verschillende stoffen aangetroffen in honingbijvolken, zowel insecticiden en fungiciden als acariciden
(tegen Varroa) en andere gewasbeschermingsmiddelen.
De risicobeoordeling van een aangevraagd middel behandelt alleen de risico's van de stof of stoffen die
in dat middel zitten, en eventueel additioneel de risico's van bij naam en met dosering genoemde stoffen
in een tankmix. ln de praktijk worden middelen heel vaak tegelijk of vlak na elkaar toegepast. Bijen (en
overigens ook alle andere niet-doelwitorganismen) worden dus tegelijkertijd of vlak na elkaar belast met
verschillende stoffen, en het is te verwachten dat de effecten van de individuele stoffen (deels) opgeteld
kunnen worden. Uit sommige studies (bijvoorbeeld Gill et al.2012, besproken in dit document) blijkt dit
inderdaad, zij het in niet volledig realistisch blootstellingsregime. Dergelijke cumulatieve effecten worden
momenteel niet in de risicobeoordeling meegenomen.
lnmiddels zijn op Europees niveau initiatieven (door EFSA) gestart om te onderzoeken op welke wijze
cumulatieve effecten binnen de risicobeoordeling van gewasbeschermingsmiddelen meegenomen
kunnen worden. Mede vanwege de complexiteit van dit onderwerp is het niet te venvachten dat deze
effecten op korte termijn deel zullen uitmaken van het vigerende toetsingskader. Er bestaan vele
onbekende factoren in een cumulatieve beoordelingsaanpak, en beÏnvloedende factoren zijn niet alleen
het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen, maar bijvoorbeeld ook landbouwmethodieken en lokale
biodiversiteit, waarbij het zeer complex is om tot een protocol te komen dat kan worden toegepast in de
beoordelingssystematiek voor de toelating.
De risico's van het optreden van synergisme (de toxiciteit van een mengsel is hoger dan de optelsom van
de toxiciteit van de afzonderlijke componenten) zijn door Ctgb onderzocht in opdracht van het ministerie
van Economische Zaken, met speciale focus op acetamiprid en thiacloprid. Op basis van studies waar
veldrelevante concentraties zijn getest op synergisme heeft het College geconcludeerd dat er op dat
moment geen aanleiding was om de middelen op basis van acetamiprid en thiacloprid versneld nationaal
te herbeoordelen. Het Ctgb heeft de Staatssecretaris van EZ hierover in juni 2014 per brief geïnformeerd.
Sindsdien is geen nieuwe informatie gekomen over synergisme tussen actieve stoffen, waardoor deze
conclusie nog steeds geldt.

.

Combinatie-effecten van neonicotinoiden met ziekten en plagen
Het EASAC-rapport handelt ook over de mogelijke interacties tussen insecticiden en ziekten en plagen.
De studies waar naar wordt gerefereerd zijn veelal geheel of gedeeltelijk uitgevoerd in het laboratorium of
zelfs op moleculair niveau en over het algemeen met erg hoge doseringen Nosema (een parasiet) en
actieve stof. Zie bijvoorbeeld Pettis et a|.2012, Vidau et a|.2011 of Retschnig et al. 2014 voor
honingbijen (overigens zijn de uitkomsten van deze studies niet met elkaar in overeenstemming voor wat
betreft de dosering waarbij synergistische effecten worden gevonden), of Fauser-Mislin et a|.2014 voor
hommels. In de enige studie waar met een meer realistisch (hoewel nog steeds niet volledig
veldrealistisch) blootstellingsregime is gewerkt (Retschnig et al. 2015) werd géén synergistisch effect
gevonden.
Het is algemeen bekend dat organismen gevoeliger zijn voor een stressor (zoals een bestrijdingsmiddel)
als zij tegelijkertijd aan een andere stressor (zoals een ziekte, of bijvoorbeeld voedselgebrek)
blootgesteld worden. Het huidige toetsingskader biedt echter geen ruimte om dit mee te nemen. Geteste
organismen moeten vrij zijn van ziekten, of in ieder geval van symptomen van ziekte. De momenteel
beschikbare studies naar interacties geven soms tegenstrijdige informatie en zijn meestal niet uitgevoerd

9 van 56

onder realistische situaties, waardoor de resultaten niet direct toepasbaar zijn in de risicobeoordeling
Ctgb beveelt aan meer aandacht te besteden aan interacties tussen stressoren in toekomstige
risicobeoordelingsmethod iek.

,

Overige opmerkingen
Het EASAC-rapport (paragraaf A4.3.4.) gaat in op de daadwerkelijke risicobeoordeling. Hierbijverwijst
het EASAC-rapport naar EFSA (2013a, b en c) waarin de op dat moment in Europa toegelaten
toepassingen van imidacloprid, clothianidin en thiamethoxam als zaadbehandeling en granulaat
beoordeeld werden op risico's voor bijen. Deze beoordelingen waren gebaseerd op een
wetenschappelijke opinie van EFSA maar nog niet op een uitgewerkte methodiek. lnmiddels is het
nieuwe EFSA guidance document beschikbaar.ln 2015 voert de EFSA een beoordeling uit van de
risico's voor bijen van dezelfde stoffen maar nu voor alle overige toepassingen (onder andere bespuiting
en bevloeiing), en zij doen dit nu volgens hun nieuwe guidance. De resultaten van deze beoordeling
worden in 2016 verwacht.
De tabellen A4.4 en 44.5 van het EASAC-rapport presenteren voor imidacloprid de chronische NOEC, de
residuniveau's in nectar en in dieet van voedsterbijen, en de ratio hiertussen (alle waarden komen uit
EFSA 2013a). Alle ratio's zijn een factor 2,9 of meer, wat betekent dat de chronische NOEC niet bereikt
wordt. De auteurs stellen echter dat er onzekerheden zitten in deze berekeningen, waarbij zij
waarschijnlijk doelen op aspecten die zij in de eerste alinea van hun paragraaf A4.3.4 noemen. Deze
worden hieronder beschreven met een oordeel van Ctgb over de onzekerheid van elk aspect:
- welk effect in beschouwing wordt genomen (individueel of volkniveau): de NOEC die hier gebruikt
wordt, is een waarde voor chronische mortaliteit in het laboratorium. Het feit dat subletale
effecten niet worden meegenomen leidt mogelijk tot onderschatting van het risico, maar de
blootstelling in de studie was worst case ten opzichte van de situatie in het volk en zal naar alle
waarschijnlijkheid niet leiden tot onderschatting van het risico.
- Welke bijensoort getest wordt: aangezien dit hoofdstuk 'risico voor honingbijen' heet, lijkt Ctgb
het eindpunt voor honingbijen relevant en zal dit niet leiden tot onderschatting van het risico. Er is
tot op heden geen overtuigend bewijs geleverd dat verschillende honingbijrassen een
verschillende gevoeligheid hebben.
- Hoe het insecticide gebruikt wordt (zaadbehandeling, bespuiting of bevloeiing): de EFSA heeft
hier expliciet zaadbehandelingen beoordeeld dus dit is gewoon onderdeel geweest van de
risicobeoordeling; dit is geen onderschatting van het risico.
- Oneigenlijk gebruik: Risicobeoordelingen van bestrijdingsmiddelen worden door Ctgb altijd
uitgevoerd met de aanname dat gewasbeschermingsmiddelen correct (conform

gebruiksvoorschrift) worden toegepast.
Verder wijzen de auteurs op de route via guttatie. Zij stellen terecht dat guttatievloeistof in zaailingen uit
behandeld zaad toxisch kan zijn voor een bij, mits deze vloeistof een significant aandeel heeft in de
watervoorziening van die bij. Verschillende experimenten suggereren dat honingbijen zelden
guttatievloeistof opnemen, waardoor in de praktijk een laag risico verwacht wordt. De auteurs vinden dat
het voorkomen van bijzonder hoge concentraties in guttatievloeistof leidt tot significante onzekerheden.
Ctgb heeft in beoordelingen tot op heden de blootstellingsroute van honingbijen via guttatie kwalitatief
meegenomen. Met de nieuwe EFSA guidance komt kwantitatieve methodiek beschikbaar.

Als laatste noemen de auteurs een aantal artikelen waarin de meerdere oorzaken van achteruitgang van
honingbijen worden besproken. Het is algemeen geaccepteerd, ook bij het Ctgb, dat
gewasbeschermingsmiddelen hier niet de enige oorzaak van zijn. Ziekten en plagen en intensivering van
de landbouw (waardoor de beschikbaarheid van bloemen in het landschap afnam) spelen zeker een
grote rol. De rol van bestrijdingsmiddelen (en dus niet alleen neonicotinoïden) is nog altijd niet duidelijk.
Momenteel vindt een groot monitoringsonderzoek (alleen gericht op honingbijen) plaats in opdracht van
EZs waarinwordt gekãken naar de gãzondheid, omgevingãfactoren en belãsiing met
bestrijdingsmiddelen van bijenvolken in Nederland. Het onderzoek wordt uitgevoerd door een consortium
dat bestaat uit Naturalis, Bijen@wur, Alterra en het Nederlands Centrum voor Bijenonderzoek (NCB). Het
loopt tot eind 2017 en zal hopelijk meer duidelijkheid geven over de rol van bestrijdingsmiddelen.

5

http://www.wageningenur.nl/nl/nieuws/Nieuw-meerjarig-observatieondezoek-surveillance-studie-bijengezondheid-

in-Nederland.htm

10 van 56

Constateringen Gtgb met betrekking tot de informatie in het EASAC rapport aangaande bijen:
De beschreven effecten van het gebruik van neonicotinoTden zijn bekend en zijn veelal onderdeel van het
toetsingskaderwaarbinnen het Ctgb gewasbeschermingsmiddelen beoordeelt. Een aantal beschreven
effecten, zoals blootstelling van neonicotinoïden aan bijen via bloeiende gewassen, is reeds beoordeeld
binnen de Europese herbeoordeling van neonicotinoïden in 2013 en heeft geleid tot Europese restricties
op het gebruik van neonicotinoide-houdende gewasbeschermingsmiddelen. Verder wordt opgemerkt dat
veel aangehaalde studies, die effecten van neonicotinoïden beschrijven, niet relevant zijn voor de
Nederlandse landbouwkundige- en toelatingssituatie omdat de proefomstandingheden niet
overeenkomen met de in Nederland toegelaten toepassingen.
Het EASAC-rapport en de Nature publicaties halen daarnaast ook effecten aan van het gebruik van
neonicotinoïden die reeds bekend zijn, maar nog geen onderdeel uitmaken van het huidige
toetsingskader:
voor andere
' Binnen het huidige toetsingskader wordt de honingbij veelal gebruikt als indicatorsoort
soorten bijen zoals hommels en solitaire bijen. Er zijn steeds meer aanwijzingen, die ook in het
EASAC-rapport en Nature publicaties worden aangehaald, dat dit wetenschappelijk niet geheel juist
is. De intrinsieke gevoeligheid van de honingbij kan verschillen van andere soorten en de blootstelling
aan gewasbeschermingsmiddelen kan op andere manieren plaatsvinden. Verder maakt de sociale
levenswijze van de honingbij dat effecten op individuele bijen geen effect hoeven te hebben op het
voortbestaan van het volk. Bij een negatief effect op een solitair levend insect is er een veel grotere
kans op een verstoring van de reproductie van dat individu.
. Anderzijds, de beperkende maatregelen die bijen moeten beschermen tegen blootstelling aan
neonicotino'iden zijn in het algemeen ook beschermend voor andere bestuivers dan bijen, dus het feit
dat andere bestuivers niet als indicatorsoort worden meegenomen wil niet zeggen dat de blootstelling
bij het huidige gebruik daarmee onaanvaardbaar zou zijn. Het Ctgb onderschrijft dat de honingbij niet
in alle gevallen als indicatorsoort kan worden gebruikt. Met de ontwikkeling van het nieuwe'guidance
document on bees'zal meer aandacht komen voor hommels en solitaire bijen binnen de
risicobeoordeling van gewasbeschermingsmiddelen. Nederland heeft de afgelopen jaren een actieve
rol gespeeld in deze ontwikkeling.
. Het rapport gaat ook in op het feit dat bijen en andere organismen niet alleen worden blootgesteld
aan één stof tegelijkertijd maar wellicht ook aan meerdere afzonderlijke stoffen, het zogenaamde
cumulatieve effect. Dit zou in sommige situaties tot een mogelijke onderschatting van de
daadwerkelijke milieurisico's kunnen leiden. EFSA is verzocht dit in kaart te brengen en voorstellen te
doen of en zo ja hoe deze effecten kunnen worden beoordeeld.
. Het is algemeen bekend dat organismen gevoeliger zijn voor een stressor (zoals een
bestrijdingsmiddel) als zijtegelijkertijd aan een andere stressor (zoals een ziekte, of bijvoorbeeld
voedselgebrek) blootgesteld worden. Het huidige toetsingskader biedt echter geen ruimte om dit mee
te nemen. Geteste organismen moeten vrij zijn van ziekten, of in ieder geval van symptomen van
ziekte. De momenteel beschikbare studies naar interacties geven soms tegenstrijdige informatie en
zijn meestal niet uitgevoerd onder realistische situaties, waardoor de resultaten niet direct toepasbaar
zijn in de risicobeoordeling. Ctgb beveelt aan meer aandacht te besteden aan interacties tussen
stressoren in toekomstige risicobeoordelingsmethod iek.

.

Bespreking van individuele studies uit de openbare literatuur
De volgorde van bespreking van studies volgt zoveel mogelijk het EASAC-rapport. Waar Ctgb dit nodig
vond, is de volgorde gewijzigd en zijn studies toegevoegd.
Voor elke studie is een korte en een uitgebreide samenvatting opgenomen. Naarmate een artikel
potentieel meer belang zou kunnen hebben voor de risicobeoordeling (dit is bijvoorbeeld het geval als het
een veldstudie betreft), zijn de samenvattingen langer.
Sfudies over effecten van neonicotinoïden op biien
Effect op honingbijen tijdens het zaaien van maïs. Girolami et al. (2011 . 2012) en Tapparo et al.
(2012)
Bij Girolami et al. lijkt een fout geslopen te zijn in de referentie in het EASAC-rapport. De titel van
het artikel verwijst naar een publicatie van dezelfde auteurs uit 2011. Een vergelijkbare publicatie
uit2012 draagt een andere titel. Alledrie de artikelen gaan over de effecten op honingbijen die
door stofwolken vliegen die ontstaan tijdens het zaaien van mais. Hieruit blijkt dat bijen bij gebruik
van zaaimachines die de lucht omhoog blazen een dodelijke blootstelling kunnen oplopen in het
veld, mits ze daarna in hoge luchtvochtigheid worden gehouden. Bij zaaimachines met

.

11 van 56

deflectoren is de sterfte veel minder. Deze artikelen gebruiken een worst case
blootstellingsmethode. De blootstellingsroute via stofdrift dat op bloeiende planten buiten een
ingezaaid veld terecht komt, lijkt relevanter voor populatie-effecten op bijen. Om stofdrift buiten
het veld zoveel mogelijk te voorkomen zijn in Nederland sinds 2010 maatregelen ingesteld die
deflectoren op maiszaaimachines verplicht stellen (dit leidt bovendien tot een reductie van de
stofwolken ín het veld). Deze artikelen zijn dus niet relevant voor de huidige Nederlandse situatie.
Zij benadrukken hooguit de noodzaak om in de risicobeoordeling rekening te houden met stofdrift
bij uitzaaien van behandeld zaad, wat al gebeurt in Nederland. Vanwege het onrealistische
blootstellingsregime in deze studies wordt geen uitgebreide samenvatting gegeven.

.

Effect op fruitvliegen van acute en chronische blootstelling aan imidacloprid Charpentier et al.
2014
Bij blootstelling in het laboratorium lag de acute LC50 voor fruitvliegjes hoger dan de chronische. Met
betrekking tot de vruchtbaarheid werd geen dosis-reponse relatie gevonden. De studie levert geen
echte nieuwe bruikbare informatie op inzake het werkingsmechanisme of de relatie met effecten op
kolonie-niveau. Met de komst van de nieuwe datavereisten moet naar een acute, ook een chronische
toxiciteitsstudie geleverd worden voor alle gewasbeschermingsmiddelen.
Uitqebreide samenvattinq:
Adulte en larvale fruitvliegjes (Drosophila melanogaster) werden blootgesteld aan 3.1 mM (800 mg/L)
imidacloprid in een sucroseoplossing. Ondanks deze hoge dosering was er slechts 31% mortaliteit na
een acute blootstelling van 18 uur. Er was voldoende mortaliteit om een LC50 van ca. 1 .4 mM (ca. 400
mg/L) te berekenen. De chronische LC50 werd berekend op basis van I dagen continue blootstelling aan
dezelfde blootstellingsniveau's en bleek aanzienlijk lager te liggen maar nog steeds in de mg/L range (ca.
19 ¡tM of 5 mg/L). De auteurs keken ook naar paring en vruchtbaarheid en vonden een verhoging van de
paringsfrequentie bij 0.391 nM. Met betrekking tot de vruchtbaarheid werd geen dosis-reponse relatie
gevondenDe studie levert geen echte nieuwe bruikbare informatie op inzake het werkingsmechanisme of
de relatie met effecten op kolonie-niveau. Met de komst van de nieuwe datavereisten moet naast een
acute, ook een chronische toxiciteitsstudie geleverd worden voor alle gewasbeschermingsmiddelen.

. Effect van thiamethoxam op levensduur van honingb¡j (plve¡ra elS!2919
Dit onderzoek toont aan dat de sterfte van geafrikaniseerde honingbijen in het lab toeneemt bij
langere blootstellingsduur aan dezelfde concentratie. Dit benadrukt het belang van het
meenemen van chronische toxiciteit, wat gaat gebeuren op basis van de nieuwe datavereisten en
de nieuwe EFSA guidance.
Uitqebreide samenvattinq:
ln dit Braziliaanse onderzoek zijn honingbijen (Apis mellifera meliifera x A.m. scutellata, de
'geafrikaniseerde honingbii',0-24 u oud) in het lab blootgesteld aan 0.428 ng thiamethoxam/pl/d of
0.0428 ng a.i./pl/d, 1/10 en 1/100 van de eerder in de studie bepaalde acute LD50. Bijen zaten in
kooitjes in groepen van25, met slechts eén groep per dosering. Bij 1/10 van de acute LD50 werd een
41 .2% reductie van de levensduur gevonden (overleving was 8.04 d in de controle en bij 1/100 LD50, en
5.22 d bij 1/10 LD50). Bij dissectie werden bij 1/10 LD50 fysiologische verschillen gevonden in de
hersenen en darm van de bijen. De gegeven doseringen per bij zijn niet geheel duidelijk aangezien de
onderzoekers rapporteren in ng/pl/d. Volgens de onderzoekers konden de bijen elke dag 10 ¡rL vloeistof
opnemen, wat zou betekenen dat de verkorte levensduur en de fysiologische effecten optraden bij een
dagelijkse dosis van 0.428 ng/bee/d. Het onderzoek wijst op het belang van het meenemen van
chronische toxiciteit, wat gaat gebeuren op basis van de nieuwe datavereisten en EFSA guidance. De
bevindingen over de fysiologische verschillen zijn momenteel niet te gebruiken in de risicobeoordeling
vanwege het ontbreken van duidelijkheid over de relatie met populatie-effecten.

.

Effect van imidacloprid op gewicht van hommelvolken en productie van koninginnen (Wþjlghon
et al. 2012)
Na twee weken continue blootstelling aan behandeld stuifmeel (6 of 12 ppb) en suikeruvater (0.7
of 1.4 ppb) in het lab en daarna zes weken vrij foerageren in het veld waren hommelvolkjes lichter
dan de controle en hadden ze veel minder koninginnen geproduceerd. ln Nederland heeft
imidacloprid als zaadbehandeling momenteel geen toelating in gewassen die aantrekkelijk zijn
voor bijen. De geteste blootstellingsconcentraties zijn daarmee niet relevant voor de Nederlandse
situatie. Bovendien is het gebruikte blootstellingsregime erg worst case en onrealistisch voor de
praktijksituatie.
U itqebreide samenvattino:

12 van 56

ln deze test met imidacloprid en hommelvolken (Bombus ferresfns) werd het effect onderzocht van twee
verschillende concentraties imidacloprid in voedsel: een lage (stuifmeel 6 ugikg, suikerwater 0.7 ug/kg)
en een hoge (stuifmeel 12 ug/kg, suikerwater 1.4 ug/kg). Volken werden twee weken blootgesteld in het
laboratorium en daarna zes weken in het veld gezet waar zij zelf naar believen konden foerageren. Dit
onderzoek wordt gebruikt voor een voorgesteld testprotocol in de nieuwe EFSA guidance.
Bij beide doseringen zijn negatieve effecten gevonden op gewicht van het hommelvolk (B en 12% voor de
lage en hoge dosering) en op productie van koninginnen (2.0 en 1.4 koninginnen/volk in de lage en hoge
dosering, versus 13.72in de controle).
De gebruikte lage dosering bootst volgens het artikel 'field-realistic' concentraties na in nectar en pollen
van gewassen die zaadbehandeling hebben gehad met imidacloprid (met name koolzaad). ln Nederland
heeft imidacloprid als zaadbehandeling momenteel echter geen toelating in gewassen die aantrekkelijk
zijn voor bijen. De geteste blootstellingsconcentraties zijn dus minder relevant voor de Nederlandse
situatie. Bovendien is het gebruikte blootstellingsregime, waarbij '100% van het voedsel van het gehele
volk imidacloprid bevat gedurende twee weken, erg worst case en onrealistisch voor de praktijksituatie,
waarin foerageersters waarschijnlijk verschillende voedselbronnen zullen gebruiken. Controlevolken
kregen onbehandeld stuifmeel en nectar (dus geen suikerwater) waardoor de controle niet volledig te
vergelijken is met de testgroepen. Het is interessant dat er duidelijke effecten waren van beide
testconcentraties, maar geen echte dosis-response relatie.

.

Effect van imidacloprid en clothianidin op overleving van de koningin en werkster-activiteit in
hommelvolken. (Scholer and Krisch
De auteurs concluderen dat negatieve effecten op hommels te verwachten zijn bij chronische
blootstelling aan neonicotinoiden vanaf 20 ppb in het lab. Dit onderzoek is weinig realistisch wat
betreft de blootstellingsduur (elf weken onafgebroken verontreinigd voedsel) en ook wat betreft
de hoogte van veel van de testconcentraties, aangezien in Nederland toepassingen van
imidacloprid en clothianidin in bloeiende gewassen momenteel niet zijn toegestaan.

U itqebreide

sam envatti nq :

ln dit onderzoek werden hommelvolken (Bombus impatiens, B volken per testgroep, 9 in de controle) 1 1
weken blootgesteld in het laboratorium aan suikersiroop dat imidacloprid of clothianidin bevatte in
concentraties van ca. 10,20,50 of 100 ppb.
Sterfte van de koningin was na zes weken verhoogd bij 50 en 100 ppb en na 11 weken bij 20, 50 en 100
ppb. Er werd geen effect gevonden op beweging van de koningin. De meeste hommelwerksters echter
verzamelden geen voedsel meer, maar zaten uitgeblust wekenlang bij de feeder (het is onduidelijk of dit
ook in de controle voorkwam). Er was een statistisch significant effect op werksterbeweging bij 20 en 50
ppb (bij 100 ppb bewogen er zo weinig hommels dat analyse niet mogelijk was). Er was ook een
significant effect op de suikersiroopconsumptie van het volk: hoe hoger de dosis, hoe minder siroop
opgenomen werd in het nest. Ook werden dan minder potten gemaakt. Gewicht van het nest was
significant lager bij 10-100 ppb imidacloprid en bij20-100 ppb clothianidin. Dit werd gemeten na 1'1
weken óf wanneer de koningin stierf, dus volken waar de koningin vroeg stierf hadden ook minder tijd om
voedsel te verzamelen en te groeien. Volkgewicht en koninginsterfte zijn daarom gelinkte parameters. Er
was geen specifiek effect op broed, aangezien er overal evenveel dood broed gevonden werd. De
hoeveelheid levend broed was wel duidelijk verlaagd in de testgroepen, wat uiteraard ook gelinkt is aan
de overleving van de koningin.
De opgeslagen siroop in het nest bevatte veel minder a.s. dan de aangeboden oplossing.
De auteurs concluderen dat negatieve effecten op hommels te verwachten zijn bij chronische blootstelling
aan neonicotinoiden vanaf 20 ppb. Ook dit onderzoek is worst case wat betreft de blootstellingsduur (elf
weken onafgebroken verontreinigd voedsel) en ook wat betreft de hoogte van veel van de
testconcentraties, aangezien in Nederland toepassingen in bloeiende gewassen momenteel niet zijn
toegestaan. Verder is dit een onderzoek in laboratoriumsetting en zouden deze effecten op veldniveau
onderzocht moeten worden.

.

Effect van imidacloprid op vruchtbaarheid van hommelvolken (Lpycock e!-Al-2912)
Hier wordt een duidelijke afname van broedproductie van werksters gesignaleerd bij 13 dagen
blootstelling aan imidacloprid, met een vermindering van één-derde bij 0.8 ppb, gekoppeld aan
een afname in voedselopname. De auteurs concluderen dat voor het werkelijk begrijpen van de
effecten op fertiliteit het nodig is om de dieetinvloeden te onderzoeken op koninginnen in plaats
van op werksters. Ook stellen zij dal het nodig is de herstelmogelijkheid te onderzoeken van
hommels, na de massale bloei van een neonicotinoide-zaadbehandeld gewas zoals koolzaad.
itqebreide
samenvattinq:
U

13 van 56

Microcolonies van 4 of 5 hommelwerksters (Bombus terrestris) zonder koningin werden in het
laboratorium 13 dagen gevoerd met siroop met 125, 50, 20, 8, 3.2, 1.28, 0.51, 0.20,0.08 en 0
microgram/L imidacloprid, plus onbehandeld pollen. Er trad vrijwel geen sterfte op bij de werksters. Wel
werden negatieve effecten op vruchtbaarheid van de werksters gevonden met een duidelijke dosisrespons relatie, waaruit de auteurs afleidden dat een concentratie rond de 1 ppb (0.8 ppb obv erratum)
broedproductie met één derde kan verminderen. Zij namen echter ook een significante reductie waar in
het foerageren op siroop en pollen. Bovendien werd gevonden dat de kolonies die meer siroop en pollen
consumeerden, meer broed produceerden. De auteurs wierpen vervolgens de hypothese op dat de reden
voor de nadelige effecten op broedproductie te maken had met voedsellimitatie, veroorzaakt door het
onvermogen zich te voeden. Zij concludeerden dat voor het werkelijk begrijpen van de effecten op
fertiliteit het nodig is om de dieetinvloeden te onderzoeken op koninginnen in plaats van op werksters.
Ook stelden zijdat het nodig is de herstelmogelijkheid te onderzoeken van hommels, na de massale bloei
van een neonicotinoide-zaadbehandeld gewas zoals koolzaad.lZie Laycock & Cresswell (2013), waarin
deze zaken onderzocht zijnl

.

Effect van imidacloprid op vruchtbaarheid van hommelvolken (Lavcock & Cresswell . (deze
studie is niet opgenomen in het EASAC-rapport. Er blijkt uit dat hommels herstelcapaciteit
hebben)
Voortzetting van het onderzoek van Laycock et al. 2012. Labstudie met pulsdosering ter simulatie
van bloeivan koolzaad. Tijdens de l4-d blootstellingsperiode werd een duidelijke dosis-response
relatie gevonden: hoe hoger de dosering, hoe minder broed werd geproduceerd. Herstel trad op
in de tweede helft van de test, met 14-d onbehandelde siroop. De auteurs concluderen dat er
mogelijk effecten optreden op de grootte en fitness van hommelvolken bij een gepulseerde
blootstelling aan imidacloprid van meer dan 10 ppb. Blootstelling aan imidacloprid leidt blijkbaar
tot een algehele vermindering van eetlust of capaciteit om te eten.
De auteurs zeggen dat andere parameters dan broedproductie mogelijk minder makkelijk
herstellen (zoals de productie van koninginnen, de parameter die in Whitehorn et al. (2012) een
groot effect liet zien) en zouden graag meer onderzoek naar de herstelcapaciteit van deze andere
parameters zien.
Dit onderzoek is zeer interessant aangezien het een gepulseerde blootstelling nabootst, relevant
voor een kort bloeiend aantrekkelijk gewas. Aangezien in Nederland toepassingen van
imidacloprid in bloeiende gewassen momenteel niet zijn toegestaan, heeft het geen
consequenties voor de huidige toelatingen.
U itqebreide samenvattinq:
Microkolonies (één koningin en vier werksters) van Bombus ferresfns L. werden in het laboratorium 14
dagen gevoerd metsiroop met 125,0,20, B, 3.2,1.28,0.51,0.2,0.08 en 0 ug/L imidacloprid (ca. 100,40,
16,6,2.5,1,0.4,0.16,0.06en0 ppb), plusonbehandeld pollen. Daarnawerden ze14dagen gevoerd
met onbehandelde siroop om de herstelcapaciteit te testen na zo'n gepulseerde dosering, waarmee de
massale bloei van een neonicotinoide-zaadbehandeld gewas zoals koolzaad wordt nagebootst. Er waren
drie volken per behandeling. Het experiment is twee keer uitgevoerd, wat leidt tot in totaal zes volken per
dosering.
Er trad geen sterfte op bij de koninginnen en nauwelijks bij de werksters. Tijdens de 14-d
blootstellingsperiode werd een duidelijke dosis-response relatie gevonden: hoe hoger de dosering, hoe
minder broed werd geproduceerd. Er werden een EC50 en EC10 van 1.44 en 0.15 ppb afgeleid voor
broedproductie. Tijdens de 14-d herstelperiode werd dosis-gerelateerd herstel waargenomen. Herstel
was niet volledig bij hogere concentraties. Voor de totale 2B-d periode worden een EC50 en EC10 van
>98 en 2.5 ppb afgeleid.
De auteurs berekenen dat 14 dagen blootstelling aan 0.3-10 ppb imidacloprid broedproductie kan
verminderen met 1B-84%, maar dat de herstelcapaciteit bij deze concentraties zo groot is dat twee weken
onbehandeld voedsel na de blootstellingsperiode ervoor zorgt dat de reductie in broed zakt naar 2-19%.
Er werd ook een experiment uitgevoerd waarin volken vier weken lang met 0 (7 volken) of 100 (5 volken)
ppb gevoerd werden. Hiermee werd bepaald dat het herstel in broedproductie hoogstwaarschijnlijk
veroorzaakt werd door het wegnemen van de imidacloprid en niet door gewenning aan langdurige
blootstelling.
Tijdens de blootstellingsperiode was er geen effect op de timing van de eerste eileg, maar in de
herstelperiode werd de eileg vertraagd bij volken die een hogere dosering hadden gehad.
Tijdens de blootstellingsperiode was er een dosisgerelateerde reductie in de consumptie van siroop en
pollen (siroop EC50/EC10 >98123.6 ppb, pollen EC50/EC10 4.41 0.2 ppb). Tijdens de 14-d
herstelperiode werd dosis-gerelateerd herstel waargenomen. Herstelwas niet volledig. Voor de totale 28-

14 van 56

d periode worden een EC50 i EC10 van 43.7 I 16.2 ppb afgeleid voor reductie in pollenconsumptie en
een EC50 en EC10 van >98 en 32.4 ppb voor reductie in siroopconsumptie.
Aangezien er herstelcapaciteit is voor effecten op broedproductie, maar deze bij hogere dosering niet
volledig is, en er bij hogere dosering bovendien een vertraging in de eileg optreedt in de herstelperiode,
concluderen de auteurs dat er mogelijk effecten optreden op de grootte en fitness van hommelvolken bij
een gepulseerde blootstelling aan imidacloprid bij meer dan 10 ppb.
Blootstelling aan imidacloprid leidt blijkbaar tot een algehele vermindering van eetlust of capaciteit om te
eten, aangezien zowel pollen- als siroopconsumptie gereduceerd werd maar alleen de siroop behandeld
was. De hypothese van Laycock etal. (2012) was dat reductie in broedproductie werd veroorzaakt door
een gebrek aan nutrienten. Deze hypothese wordt ondersteund door dit onderzoek, aangezien 1) volken
die meer siroop en pollen aten, ook meer broed produceerden, 2) reductie in voedselopname
dosisgerelateerd was, 3) reductie van broedproductie samenviel met reductie in voedselopname, en 4)
herstel van deze twee parameters ook tegelijkertijd optrad toen de imidaclopridblootstelling weggenomen
WAS.

De auteurs zeggen dat andere parameters dan broedproductie mogelijk minder makkelijk herstellen
(zoals de productie van koninginnen, de parameter die in Whitehorn et al. (2012) een groot effect liet
zien) en zouden graag meer onderzoek naar de herstelcapaciteit van deze andere parameters zien.
Het is opvallend dat deze studie niet in het EASAC-rapport opgenomen is. Er blijkt uit dat hommels
herstelcapaciteit hebben.
. Effect van thiamethoxam op vruchtbaarheid van hommelvolken (LWpppßSl_Al_2919
Net als in Laycock et al. 2012 met imidacloprid wordt een duidelijke afname van broedproductie
van werksters gesignaleerd bij 17 dagen blootstelling aan thiamethoxam, maar pas bij hogere
concentraties (vanaf 39 ppb). Verminderde broedproductie is ook hier gekoppeld aan een afname
in voedselopname. Ook hier stellen de auteurs dat dit onderzoek herhaald moet worden met
koninginnen om werkelijk iets te kunnen zeggen op effect op de broedproductie van
hommelvolken.
U itqebreide samenvatti nq:
Microcolonies van 4 hommelwerksters (Bombus terrestris subsp. audax) zonder koningin werden in het
laboratorium 17 dagen gevoerd metfructose/glucose/saccharose-oplossing met 98.43, 39.37, 15.75,
6.30, 2.52, 1 .01, 0.40, 0.16, 0.06 en 0 microgram/kg thiamethoxam, plus onbehandeld pollen (9
volkjes/concentratie, 9 in de controle). Er was een significante reductie in het foerageren op siroop en
pollen en op de hoeveelheid geproduceerd broed bij 39 en 9B ppb. Net als voor imidacloprid in Laycock
eLal.2012, werd een relatie gevonden tussen verminderde voedselopname en verminderde
broedproductie. De levensduur van werksters was significant lager bij 98 ppb. De gevoeligheid van
Bombus terrestris voor thiamethoxam lijkt lager dan die voor imidacloprid (vergelijk Laycock el al 2012\
maar dit moet volgens de auteurs nog onderzocht worden met hommels van hetzelfde volk. Ook hier
stellen de auteurs dat dit onderzoek herhaald moet worden met koninginnen om werkelijk iets te kunnen
zeggen over het effect op de broedproductie van hommelvolken.

.

Effect van imidacloprid, thiamethoxam en thiacloprid op chronische moftaliteit en reproductie van
hommels (¡vtommaens et at.ZOl0
Dit laboratoriumonderzoek laat zien dat de effecten op hommels groter zijn wanneer
foerageeractiviteit van de hommels nodig is dan wanneer ze direct bij hun broed gevoerd worden.
Hetzelfde resultaat werd gevonden toen de proef in een semi-veldopstelling (in de kas) werd
herhaald. De auteurs pleiten er daarom voor dat een hommeltest in het laboratorium zoals door
hen ontwikkeld, opgenomen wordt in de datavereisten. ln het EFSA GD is een dergelijke test
echter niet opgenomen;foerageeractiviteit zal alleen worden meegenomen in semi-veld en
veldtesten. Verder leiden de auteurs op basis van al hun data een NOEC af van 2 ppb
imidacloprid voor hommels, en concluderen zij dat thiamethoxam iets minder toxisch is dan
imidacloprid en thiacloprid veel minder toxisch dan de andere twee. Dit onderzoek is relevant
voor gebruik van neonicotino'iden in bloeiende gewassen, iets wat momenteel van de drie geteste
stoffen alleen is toegestaan voor thiacloprid. Aangezien het onderzoek aantoont dat de risico's
van thiacloprid lager zijn dan die van bijvoorbeeld imidacloprid, is acuut ingrijpen in de toelatingen
van thiacloprid op dit moment niet nodig. Ctgb wacht hierin verdere ontwikkelingen in Europa af.

U itqebreide samenvattinq:
Dit onderzoek is uitgevoerd met kleine nesten hommels (Bombus terrestris, S werksters, geen koningin).
Om de chronische mortaliteit en het effect op reproductie van drie neonicotinoiden te testen werden de
volken elf weken gevoerd met behandeld suikerwater in een kunstnest in het laboratorium. ln een ander
laboratoriumexperiment werd ook foerageergedrag meegenomen. Daar werd elk volk in een kunstmatige
neststructuur gezet waarbij twee nesten zijn verbonden met een buis van ca. 20 cm. ln één nest wordt

15 van 56

het broed opgeslagen, in het andere wordt suikerwater en pollen aangeboden. Ook hier werd elf weken
gevoerd. Naast mortaliteit en reproductieeffecten werd ook gedrag en opname van suikerwater
geobserveerd. Suiken¡vater was onbehandeld, of bevatte 200,20,2, 0,2 ppm of 20 of 10 ppb imidacloprid
Per concentratie zijn vier volken gebruikt. Alle experimenten zijn een keer herhaald.
Bij de hoge concentraties imidacloprid werd 100% mortaliteit bereikt, maar wel in relatie met de
blootstellingsduur: hetduurde een paar uur, 14 d, 28 d of 49 d bij200, 20,2en 0.2 ppm. Bij20 en 10 ppb
werd na elf weken continue blootstelling 15% en 0% mortaliteit gezien ten opzichte van de controle.
Negatieve effecten op het aantal geproduceerde darren werden gezien bij de concentraties 200 tot 0.2
ppm, maar niet bij 20 en 10 ppb. ln het experiment waar de hommels zich moesten verplaatsen tussen
broed en voedsel werd hetzelfde patroon gezien, met het verschil dat het bij de middelste concentraties
iets sneller ging voordat 100% mortaliteit bereikt werd (7 en 14 d bij 20 en 2 ppm) en dat bij 20 ppb 50%
mortaliteit optrad na I 1 weken (bij 10 ppb bleef het O%).Ook de reproductie-effecten waren
uitgesprokener.
Effectconcentraties van imidacloprid waren (in ppb):
- Foerageeractiviteit niet meegenomen: Mortaliteit LC50 59, NOEC 10. Reproductie EC50 67,
NOEC 20.
- Foerageeractiviteit wel meegenomen: Mortaliteit 20, NOEC '10; subletaal 3.7, NOEC < 2.5.
Om de resultaten van de labexperimenten te bevestigen werd een kastest uitgevoerd, waar volken met
koningin, 25 werksters en broed in met gaas afgesloten gedeeltes van een kas geplaatst werden.
Suikerwater en pollen werden op een afstand van 3 m van het nest geplaatst. Suikerwater bevatte 20,10,
2 of 0 ppb imidacloprid. Drie volken per concentratie, elk experiment éénmaal herhaald.
Werkstermortaliteit, volkgewicht, broed en foerageeractiviteit werden twee weken gevolgd. Bij 20 en 10
ppb stierven 62 en 92o/o van de werksters en alle nog levende werksters waren apatisch. Bij 20 ppb lagen
alle dode werksters bij het voer, bij 10 ppb lagen ze in het nest, wat aanduidt dat ze bij 10 ppb nog terug
naar het nest konden vliegen. Bij2 ppb was er geen mortaliteit en waren er ook geen subletale effecten
op het volk, het broed of het foerageergedrag van werksters.
De labexperimenten zijn ook uitgevoerd met twee andere neonicotinoiden: 100, 10, 1, 0.5, 0.2, 0.1 ppm
en 10 ppb thiamethoxam (alleen 0.1 ppm in het foerageerexperiment); en 120, 60, 12, 1.2,0.12 ppm en
12 ppb thiacloprid (alleen 12 ppm in het foerageerexperiment). Op deze resultaten gaan de auteurs
minder diep in, ze concluderen vooral dat thiamethoxam iets minder toxisch is dan imidacloprid en
thiaclopid veel minder toxisch dan de andere twee.
Dit onderzoek laat zien dat de effecten op hommels groter zijn wanneer foerageeractiviteit van de
hommels nodig is (via de 20 cm lange buis) dan wanneer ze direct bij hun broed gevoerd worden. De
auteurs pleiten er daarom voor dat een hommeltest in het laboratorium zoals door hen ontwikkeld,
opgenomen wordt in de datavereisten. ln het EFSA GD is een dergelijke test echter niet opgenomen;
foerageeractiviteit zal alleen worden meegenomen in semi-veld en veldtesten. Verder leiden de auteurs
op basis van al hun data een NOEC af van 2 ppb imidacloprid voor hommels.

.

Effect van imidacloprid op voedselopname, bewegingsactiviteit en levensduur van hommels en
honingbijen (Cresswell et al. 2012)
Binnen deze laboratoriumstudie werden effecten gevonden op voedselopnamesnelheid en
bewegingsactiviteit van hommels na blootstelling aan imidacloprid gedurende het hele
experiment (ca.35 d voor hommels, ca.6 d voor honingbijen). De levensduur van hommels werd
niet beïnvloed door imidacloprid. Bij honingbijen was er geen effect van de blootstelling op
alledrie de parameters, ondanks dat de opgenomen hoeveelheid per dag ongeveer overeenkomt
met de acuut orale LD50 van -4 nglbijldag. Dit wordt verklaard met het feit dat de honingbijen in
dit onderzoek hun dagelijkse dosis over 24 uur opnamen, in plaats van in zes uur zoals in de
acuut orale test. Blijkbaar zorgt metabolisering gedurende de dag ervoor dat er geen toxische
dosis in het lichaam wordt bereikt. Bij hommels waren er al effecten bij >1 ng/bij/d.
De auteurs vonden 10-30% reductie in voedselopnamesnelheid van hommels bij concentraties
tussen 1 en 10 pg/L, wat veldrealistische concentraties zijn voor bloeiende gewassen die
zaadbehandeling met imidacloprid hebben gehad. Of dit effect ook optreedt in het veld en wat het
effect is op volk- en populatieniveau moet verder onderzocht worden. Zaadbehandeling in
bloeiend gewas is momenteel niet toegelaten in Nederland.
Uitqebreide samenvattinq:
Laboratoriumstudie waarin honingbijen (Apis mellifera, Buckfast) en hommels (Bombus ferresfrls L.)
blootgesteld werden aan imidacloprid in siroop. Hommels werden individueel blootgesteld, honingbijen in
groepjes van tien, voor zo lang als ze in leven bleven. Dosering: 125, 50, 20, B, 3.2, 1.28,0.51, 0.20, 0.08
en 0 pg/L imidacloprid. Testen werden twee maal uitgevoerd: met en zonder acetonitrile als oplosmiddel
(ín concentratie'100 pL/¡:g imidacloprid). Bovendien werd een controle uitgevoerd met acetonitrile in'een

16 van 56

geschikte dosisgradiënt'. Snelheid van voedselopname, bewegingsactiviteit en levensduur werden
gemeten.
Bij hommels is gecorrigeerd voor de grote verschillen in voedselopnamesnelheid tussen individuen, die
waarschijnlijk veroorzaakt werden door verschillen in grootte en leeftijd. Ook is gecorrigeerd voor het
effect van acetonitrile op bewegingsactiviteit van hommels, het enige effect van het oplosmiddel dat in de
controle gevonden werd.
De gemiddelde voedselopnamesnelheid van hommels nam significant af met toenemende
imidaclopriddosis. De gemiddelde bewegingssnelheid van hommels nam significant af met toenemende
imidaclopriddosis, maar alleen als acetonitrile ook in de oplossing zat. Hommels leefden langer dan
honingbijen (ca. 35 d vs. ca. 6 d) en hun levensduur werd niet beïnvloed door imidacloprid. ln een apart
experiment is onderzocht of het effect op hommels op voedselopnamesnelheid sterker werd in de tijd. Dit
bleek inderdaad zo te zijn. ln aanwezigheid van acetonitrile trad het effect sneller op dan zonder
oplosmiddel.
De auteurs stellen dat imidacloprid een toxisch effect had op hommels en niet alleen een
vermijdingseffect. De voedselopnamesnelheid van hommels nam snel af boven doseringen van 1,28 ¡tg/L
(1.0 pg/kg), wat overeenkwam met een dagelijkse dosis van >1 ng/bij. Levensduur was niet aangetast, in
tegenstelling tot wat Mommaerts et al. (2010) vonden in een kooiexperiment (zie elders in dit document),
maar dit kan verklaard worden door het feit dat de hommels in het onderzoek van Cresswell et al.2012
geen afstand hoefden af te leggen van en naar hun voedsel.
De dosis-respons curve van de reductie van voedselopnamesnelheid had twee pieken. De auteurs
speculeren dat lage doseringen toxisch zijn omdat ze onder de drempel voor detoxificatie liggen. Als die
drempel bereikt wordt, bij hogere dosering, keert de opnamesnelheid terug naar het normale niveau,
maar bij nog hogere doseringen kan er niet genoeg afgebroken worden en wordt de stof opnieuw toxisch.
ln aanwezigheid van acetonitrile had imidacloprid een extra schadelijk effect, waarschijnlijk omdat deze
stof de membraanpermeabiliteit van cellen voor imidacloprid vergroot. Acetonitrile zit normaal gesproken
niet in gewasbeschermingsmiddelen en dit is dus geen veldrelevant effect.
Bij honingbijen was er geen effect van de behandelingen op alle drie de parameters. De dagelijkse dosis
was in de hoogste dosering ongeveer 4.9 ng/bij/dag, een dosis die ongeveer gelijk is aan de LD50. ln
deze studie is waarschijnlijk geen schadelijk effect gevonden omdat de bijen deze dosis gedurende 24
uur per dag konden opnemen in plaats van gedurende zes uur in de acute toxiciteitsstudie, en dus de stof
ook24 uur per dag konden metaboliseren zodat er geen dodelijke dosis in het lichaam bereikt werd. Dit
betekent dat honingbijen imidacloprid goed onschadelijk kunnen maken in hun lichaam. Andere studies
vonden schadelijke effecten bij doseringen die veel lager lagen dan in deze studie. De auteurs geven drie
mogelijke redenen hiervoor: 1) de onderzochte parameters zijn minder gevoelig dan die van de andere
studies (de PERtest - proboscis extension reflex); 2) de behandeling van de bijen was zachter dan bij
een PERtest, waar bijen gekoeld moeten worden en in een harnas vastzitten tijdens de test, waardoor
hun detoxicificatiesysteem mogelijk minder goed werkt; 3) de bijen kwamen van een ongevoelig volk,
maar andere onderzoekers hebben de PERtest uitgevoerd met bijen van hetzelfde volk en vonden een
even grote gevoeligheid als in andere studies, dus dit is niet waarschijnlijk.
De auteurs verklaren het verschil in gevoeligheid bij orale blootstelling tussen honingbijen en hommels
met de hypothese dat honingbijen evolutionair meer gewend zijn aan giftige alkaloiden in tropische nectar
en daardoor imidacloprid beter kunnen metaboliseren. Hier is echter meer onderzoek naar nodig.
De auteurs vonden in hun laboratoriumstudie 10-30% reductie in voedselopnamesnelheid van hommels
bijconcentraties tussen 1 en 10 ¡rg/L imidacloprid, wat veldrealistische concentraties zijn voor bloeiende
gewassen die zaadbehandeling hebben gehad. Of dit effect ook optreedt in het veld en wat het effect is
op volk- en populatieniveau moet verder onderzocht worden.

Effect van imidacloprid op voedselopname, bewegingsactiviteit en levensduur van hommels en
honingbijen. Cresswell et al. 2013 (NB per abuis aangehaald door EASAC als 2014)
Net als in Laycock & Cresswell 2013 werd ook in dit laboratoriumexperiment een (pulsdosering)
getest. Bij honingbijen was er geen effect op voedselopname en activiteit. Op basis van
residumetingen berekenen de auteurs dat de honingbijen alle dagelijks opgenomen imidacloprid
weer gedurende die dag konden afbreken.
Hommels namen ongeveer drie maal zoveel meer imidacloprid op dan honingbijen (waarom is
niet bekend). B dagen lang behandelde hommels konden het residue vanaf dag vier niet meer
volledig afbreken. Bij de pulsdoseringsgroep verdween het residu in de hommel na twee dagen.
De behandelde groepen hommels hadden een significant lagere voedselopname en
lichaamsactiviteit. ln de pulsdoseringsgroep leek zich dit te herstellen nadat de blootstelling
gestopt was.

17 van 56

De auteurs concluderen dat in de risicobeoordeling de volledige dagelijke dosis niet in één enkele

maaltijd gegeven zou moeten worden. Die situatie houdt geen rekening met de metabolisering in
het lichaam die op zal treden bij opname van de dagelijkse dosis in vele maaltijden, wat voor
bijen een meer realistische situatie is. ln de huidige en nieuwe guidance wordt in de hogere tier
de realistische blootstellingssituatie meegenomen.
Uitqebreide sam envattinq :
Volwassen werksterbijen (Apis mellifera en Bombus terrestris) werden in het lab blootgesteld aan 98
ug/kg = 125 uglL siroop (zie Cresswell et al 2012Differential sensitivity voor samenstelling siroop).
Honingbijen zaten in kooitjes met tien individuen, hommels zaten alleen. Testgroepen kregen B dagen
lang behandelde of onbehandelde siroop, of drie dagen behandelde en daarna vijf dagen onbehandelde
siroop (pulsdosering) (30 honingbijen en 33 hommels per groep).
Bij honingbijen was er geen effect op voedselopname en activiteit. Hoewel 8-dgn behandelde bijen 2.2
ng/dag imidacloprid opnamen, was het residugehalte in hun lichaam niet te onderscheiden van
onbehandelde bijen. De auteurs berekenen daarom een daily clearance rate (C) van -100%. Dit
bevestigt een eerder gevonden halfwaardetijd in de honingbij van -4 uur.
Bij 8-dgn behandelde hommels was het residugehalte in het lichaam vanaf dag vier wel significant
hoger dan bij onbehandelde bijen. Zij namen gemiddeld 6.7 ngld op. C was BB% op de eerste dag en
-68% daarna. Bij de pulsdoseringsgroep verdween het residu in de hommel binnen 48 uur na
blootstelling (met halfwaardetijd 10.3 uur). De behandelde groep had een significant lagere
voedselopname en lichaamsactiviteit. ln de pulsdoseringsgroep leek zich dit te herstellen nadat de
blootstelling gestopt was.
Dit onderzoek bouwt voort op Cresswell etal (2012), waarin dezelfde verschillen in effect op
voedselopname en activiteit tussen honingbijen en hommels werden gevonden bij -100 ppb. De
verklaring hiervoor wordt gezocht in een verschil in vermogen om imidacloprid in het lichaam af te
breken of uit te stoten. Hommels namen echter in beide onderzoeken ook ongeveer drie keer zoveel
(siroop en dus) imidacloprid op, dus de verklaring kan ook liggen in het feit dat hommels gewoon meer
imidacloprid in hun lichaam hadden en dat niet allemaal af konden breken. Waarom hommels zoveel
meer aten dan honingbijen is niet bekend en kan in ieder geval niet verklaard worden met
lichaamsgewicht alleen. De auteurs speculeren dat de hommels meer siroop opnamen omdat zij meer
energie nodig hadden om hun lichaam op temperatuur te houden.
De auteurs concluderen dat in de risicobeoordeling de volledige dagelijke dosis niet in één enkele
maaltijd gegeven zou moeten worden. Die situatie houdt geen rekening met de metabolisering in het
lichaam die op zal treden bij opname van de dagelijkse dosis in vele maaltijden, wat een meer
realistische situatie is.
De auteurs stellen ook dat hun onderzoek aantoont dat imidacloprid niet irreversibel gebonden wordt in
insecten. Effecten op hommels worden in ander onderzoek gevonden bij veel lagere concentraties dan
in dit onderzoek (bij ca. 1 ng/d). De auteurs kunnen dit niet goed verklaren aangezien in het huidige
onderzoek hommels 5 ng/d kunnen afbreken. Blijkbaar is de afbreekcapaciteit van hommels altijd
incompleet, onafhankelijk van de dosering.

.

Effect van imidacloprid op de ontwikkeling van de hypopharyngeale klier (HPG) en

sfre q u e n t i e v a n h o n i n g b ije n ( H afil n a S!_a!.291_3)
Deze studie vond een effect op de HPG en ademhalingsfrequentie van honingbijen. De
bestudering van deze effecten op de HPG is nieuw (effecten zijn weinig onderzocht) en
onduidelijk is hoe dit te gebruiken in de risicobeoordeling.
a d e m h a Iin g

U itqebreide samenvattinq:

Deze studie kijkt naar de effecten op bijen (Apis mellifera) van 2-3 ppb imidacloprid (in pollen en
suiken¡vater) op de ontwikkeling van de hypopharyngeale klier (HPG) en ademhalingsfrequentie van

honingbijen. De acini(onderdelen van deze klier) zijn max. 16.3% kleiner in behandelde bijen, de
ademhaling is vertraagd. De bestudering van effecten op de HPG en ademhaling is relatief nieuw
(effecten zijn weinig onderzocht) en onduidelijk is hoe dit te gebruiken in de risicobeoordeling; er is nog
geen link te leggen met populatie-effecten.
. Effect van thiamethoxam op nestterugvindcapaciteit van honingbijen (Henrv et al. 2012)
Uit de test blijkt dat honingbijen die aan 67 ppb thiamethoxam blootgesteld waren, hun nest
minder goed konden terugvinden dan controlebijen. Na modellering verwachten de auteurs dat er
ook effecten op volkniveau zullen zijn. Het artikel leidde tot flinke wetenschappelijke discussie. De

18 van 56

auteurs gaven daarin zelf latero toe dat'substantial improvement is needed before one could use
honey bee colony modeling in its current form for risk assessment'. Als er inderdaad substantieel
verstorende effecten optreden op foerageersters, zou dat te zien moet zijn aan parameters op
volkniveau (zie ook de beschermdoelen in de nieuwe EFSA guidance). Dit is uit deze test niet af
te leiden. De in de test gebruikte dosering is bovendien aanzienlijk hoger dan de veldrealistische
concentratie, zeker aangezien toepassing van thiamethoxam in bloeiende gewassen niet is
toegestaan.
samenvatti nq :
Ervaren honingbijfoerageersters werden bij de kast gevangen, getagged met een chip en gevoerd met
thiamethoxam in suikeroplossing (1.34 ng/bee, 67 ppb). Daarna werden ze losgelaten op een hen
bekende of onbekende plek tot op 1 km van het nest. Uit de test bleek dat honingbijen die aan
thiamethoxam blootgesteld waren, hun nest minder goed konden terugvinden dan controlebijen. De
bekende terugvliegroute ging na blootstelling aan thiamethoxam makkelijker dan de onbekende. Na
modellering van hun resultaten met een model van Khoury verwachten de auteurs dat er ook effecten op
volkniveau zullen zijn. Het artikel leidde tot flinke wetenschappelijke discussie. De auteurs gaven daarin
zelf latero toe dat'substantial improvement is needed before one could use honey bee colony modeling
in its current form for risk assessment'. Het is de verwachting dat als er inderdaad substantieel
verstorende effecten optreden op foerageersters, dat dan te zien moet zijn op volkniveau (zie ook de
beschermdoelen in de nieuwe EFSA guidance). Dit is uit deze test niet af te leiden. De in de test
gebruikte dosering is bovendien aanzienlijk hoger dan de veldrealistische concentratie, zeker aangezien
toepassing van thiamethoxam in bloeiende gewassen niet is toegestaan.
U itqebreide

.

Effect van imidacloprid op de tijdsperiode fussen voedselvergaarmomenten van honingbijen
(Yans et al. 2008)
Bij 40 ppb werd geen effect gezien, maar vanaf 50 ppb imidacloprid was de terugkeertijd bij de
voedselbron significant verhoogd en vanaf 1200 ppb kwam een deelvan de bijen helemaal niet
meer terug. Deze effectconcentraties zijn veel hoger dan schadelijke concentraties uit andere
studies (daarin worden vanaf 20 ppb al subletale effecten gezien). De relevantie van dit effect op
kolonieniveau dient in semi-veld of veldtesten onderzocht te worden.
U itqebreide samenvattinq :
ln deze Taiwanese test zijn met kleur gemarkeerde getrainde foerageersters (Apts mellifera) gevolgd op
eenfeeding station. Tijdsperiode tussen feeding boufs (voedselvergaarmomenten) is gemarkeerd.
Verschillende concentraties imidacloprid in 50% suikeroplossing worden gebruikt (a0-6000 pg/L).
Oplosmiddel is DMSO omdat van aceton ook al een klein effect gevonden wordt. 'Behavioral abnormality'
wordt hier gedefinieerd als'met periode tussen bouts > 300 s'. Zonder imidacloprid kwamen alle bijen
binnen 300s terug, mét werd de periode langer. Hoe hoger de concentratie, hoe sneller het effect optrad
en hoe groter het percentage beïnvloede bijen. De laagste concentratie met effect op terugkeertijd was
-50 ppb (50 ¡rg/1, 1.82-4.33 ng/bee, wat ongeveer gelijk is aan de LD50 uit de LoEP van 3.7 ng/bee).
Vanaf 1200 pg/L begonnen de problemen met vermiste bijen: ze kwamen niet allemaal meer terug.
Sommige nooit, sommige pas de volgende dag, en ook toen lieten ze nog terugkeertijden > 300 s zien.
Het is opvallend dat in andere onderzoeken al vanaf 20 ppb subletale effecten aangetoond zijn. Hier is
getest van 40 - 6000 pg/L en bij a0 Ug/L waren geen effecten te zien. De relevantie van dit effect op
kolonieniveau dient in semi-veld of veldtesten onderzocht te worden.

.

Easton en Goulson 2013
Dit artikel gaat over bestuivende vliegen en kevers en is daarom niet in dit hoofdstukje over bijen
samengevat.
Effect van imidacloprid met of zonder \ambda-cyhalothrin op hommelvolken (Gill et al. 2012)
Hommelvolken werden vier weken blootgesteld in het lab aan behandelde suikersiroop (10 ppb
imidacloprid) en/of aan contactblootstelling aan lambda-cyhalothrin en konden buiten foerageren
voor stuifmeel. ln alle behandelde groepen zijn er minder werksters, het minst in de
combinatiegroep. Dit onderzoek lijkt enigszins op een voorgesteld testprotocol in de nieuwe
EFSA guidance. De gevonden effecten op hommels benadrukken de noodzaak hommels zo snel
mogelijk op te nemen in het toetsingskader. Ook zeer relevant is de bevinding dat de effecten
sterker zijn bij een combinatie van twee bestrijdingsmiddelen. Zie elders voor de aanbeveling zo
6

Henry, Beguin, Requier, Rollin, Jean-Odoux, Aupinel, Aptel, Tchamitchian, Decourtye. Response to comment on
""A common pesticide decreases foraging success and survival in honey bees". Science 337 2110912012.
1 0. I I 26lscien ce.1224930

19 van 56

snel mogelijk toetsingskader te ontwikkelen voor het beoordelen van combinatietoxiciteit van het
gebruik van meerdere middelen in een seizoen op hetzelfde gewas. De gebruikte dosering van
imidacloprid is echter niet relevant voor de huidige toelatingssituatie, waarin toepassing in
bloeiende gewassen niet is toegestaan.
U itqebreide sam envattinq:
Tien hommelvolken (Bombus terrestris, een koningin plus maximaal 10 werksters) per groep werden
getest in het laboratorium: controle, 10 ppb imidacloprid in suikeroplossing (nabootsing van
zaadbehandeling van bloeiend gewas), lambda-cyhalothrin met 37.5 ppm op filterpapier bij de feeder
(nabootsing van spuitbehandeling, wekelijks hernieuwd), en combinatie van de twee a.s. De
imidaclopridoplossing werd vlak naast het broed aangeboden, in de kast. De hommels konden buiten
foerageren (dit was nodig om stuifmeel te verzamelen). De blootstelling duurde vier weken. ln de lambdacyhalothrin- en mixgroepen zijn er meer dode werksters. ln de imidacloprid- en combinatiegroepen
komen minder werkers uit. De hypothese van de auteurs is dat dit komt door voedselgebrek. Er zijn meer
foerageersters maar die halen minder efficient pollen van buiten. Uiteindelijk zijn in alle behandelde
groepen minder werksters, en het minst in de combinatiegroep.
Dit onderzoek wordt gebruikt voor een voorgesteld testprotocol in de nieuwe EFSA guidance (voor wat
betreft de blootstelling aan imidacloprid). De bevinding dat de effecten sterker zijn bij een combinatie van
twee bestrijdingsmiddelen is relevant en zou onderzocht moeten worden in een meer realistische setting.
Zie elders voor de aanbeveling zo snel mogelijk toetsingskader te ontwikkelen voor het beoordelen van
combinatietoxiciteit van het gebruik van meerdere middelen in een seizoen op hetzelfde gewas. De
gebruikte dosering van imidacloprid is echter niet relevant voor de huidige toelatingssituatie, waar
toepassing in bloeiende gewassen niet is toegestaan.

.

Effect van imidacloprid, clothianidin of coumaphos op hersenactiviteit van honingbÌjen (Palmer et

a|.2013)
De activiteit van 'mushroom body Kenyon Cells' in geïsoleerde honingbijhersenen werd in het lab
gemeten bij blootstelling aan imidacloprid, clothianidin of het Varroamijtenbestrijdingsmiddel
coumaphos in het medium waarin het brein gehouden werd. De auteurs vinden een bij de drie
stoffen vergel ij kbaar neu rofys iolog isch effect.
ln het artikel worden concentraties gebruikt die volgens de auteurs in behandeld bloeiend gewas
en in bijenkasten kunnen worden aangetroffen. Of deze concentraties dan ook relevant zijn voor
directe stimulatie van een brein is niet bekend. Het betreft een labstudie naar een neuronaal
mechanisme, wat interessant is voor het begrijpen van een effect, maar minder relevant voor
gebruik in een risicobeoordeling. Te verwachten effecten op basis van dit soort studies moeten in
veldstudies onderzocht worden. Derhalve maakt dit artikel ingrijpen in de huidige Nederlandse
toelatingssituatie niet noodzakelijk
Uitoebreide samenvattinq :
Labonderzoek naar de activiteit van 'mushroom body Kenyon Cells' in geïsoleerde honingbijhersenen, bij
blootstelling aan imidacloprid, clothianidin of het Varroamijtenbestrijdingsmiddel coumaphos. De
'mushroom bodies' zijn hersenstructuren die zintuiginformatie integreren en een functie hebben bij
leergedrag en geheugen. Blootstelling van de geïsoleerde breinen gaat via de vloeistof waarin de breinen
gehouden worden. De auteurs vinden een bij de drie stoffen vergelijkbaar neurofysiologisch effect. Hieruit
concluderen zij dat dit mogelijk het mechanisme is dat de in sommige studies gevonden door
neonicotinoiden veroorzaakte cognitieve verslechtering bij honingbijen. Verder voorspellen zij dat
gelijktijdige blootstelling aan verschillende stoffen die op de cholinergische impulsoverdracht werken,
toxiciteit voor bestuivers zal vergroten.
ln het artikel worden concentraties gebruikt die volgens de auteurs in behandeld bloeiend gewas en in
bijenkasten kunnen worden aangetroffen. Of deze concentraties dan ook relevant zijn voor directe
stimulatie van een brein is niet bekend. Het betreft een labstudie naar een neuronaal mechanisme, wat
interessant is voor het begrijpen van een effect, maar minder relevant voor gebruik in een
risicobeoordeling. Te verwachten effecten op basis van dit soort studies moeten in veldstudies
onderzocht worden. Derhalve maakt dit artikel ingrijpen in de huidige Nederlandse toelatingssituatie niet
noodzakelijk.
Effect van imidacloprid op ontwikkelinq, hersenstructuur en loopqedraq van een tropische
anqelloze bii ffomé et al. 20121
Larven van een tropische angelloze bijwerden gedurende hun hele ontwikkeling via hun voedsel
blootgesteld aan imidacloprid, in 1B verschillende concentraties. Er was geen effect op
ontwikkelingstijd en voedselopname van de larven, wel op sterfte, hersenstructuur en loopgedrag
van adulten.

20 van 56

Deze bijensoort komt (net als alle angelloze bijen) niet voor in Europa en wat dat betreft is dit
onderzoek dus minder relevant voor de Europese of Nederlandse toelatingssituatie. Wel blijkt
hieruit dat blootstelling tijdens de larvale periode ook nog effecten kan opleveren op adulten die
direct na uitkomen nog niet te zien zijn. Effecten van blootstelling op bijenlarven zullen
meegenomen worden met ingang van de nieuwe EFSA guidance. Het protocol van de test voor
larvale blootstelling is momenteel in ontwikkeling bij de OECD. Ctgb is hierbij betrokken door het
Ieveren van commentaar en heeft reeds het belang van het meenemen van het adulte stadium
benadrukt.
samenvatti nq :
Eieren uit nesten van de Braziliaanse angelloze bij Melipona quadrifasciata anthidiodes werden in
kunstmatige cellen geplaatst in het laboratorium en gevoed met larvaal dieet dat uit hetzelfde volk kwam
als de larve. Het dieet bevatte 0, 0.0056, 0.014, 0.028, 0.037, 0.051, 0.056, 0.08, 0.'1 12,0.28,0.37, 0.56,
1.12, 1.75, 3.50, 7.00, 14.00, 28.00 of 56 ¡rg/bij imidacloprid. (NB Volgens de studie is de hoogste
concentratie gekozen omdat deze correspondeert met de dosering op het gebruiksvoorschrift van
imidacloprid ter bestrijding van wittevlieg in tabak. Hoe deze omrekening gedaan is, wordt niet duidelijk uit
het artikel.) Bij angelloze bijen hoeven larven niet bijgevoerd te worden maar is de voorraad in de
broedcel voldoende. Alle larven aten al het aangeboden voedsel op. De totale dosis per larve is dus
bekend. De ontwikkelingstijd van de larven is niet expliciet gegeven maar uit een figuur kan opgemaakt
worden dat dit ongeveer 23 dagen duurde.
Parameters waren mortaliteit van eieren, larven en adulten (dagelijks gemeten); lichaamsgewicht van de
3 tot 4-d oude pop; ontwikkelingstijd van ei tot adult; loopgedrag van adulten één, vier en acht dagen na
uitkomen; morfologie van de mushroom bodies van adulten één, vier en acht dagen na uitkomen.
Er was geen effect op ontwikkelingstijd en voedselopname, maar vanaf 0.28 pg/bij stierven alle larven
(100% sterfte na ca.20 dgn behalve bij56 ug/bij, waarbijal na 6 dagen 100% sterfte optrad). Bijde
overige doseringen overleefde minder dan 50% van de bijen tot aan het eind van de test, met
uitzondering van de laagste concentatie, waat overleving slechts 55% was aan het eind van de test. De
concentratierange lijkt te hoog gekozen voor het bestuderen van deze parameters gezien de hoge sterfte
in alle concentraties (zelfs in de laagste nog bijna 50%). ldealiter is er in zo'n range minstens één
concentratie zonder enig effect.
De mushroom bodies waren 1 d na uitkomen even groot als in de controle en namen daarna in volume
toe, maar deze groei was minder groot in de behandelde bijen en deze groeiremming was dosisgerelateerd. Op dezelfde manier liepen 1-d oude behandelde adulten normaal, maar was het loopgedrag
dosis-gerelateerd aangetast na 4 en B dagen.
Deze bijensoort komt (net als alle angelloze bijen) niet voor in Europa en wat dat betreft is dit onderzoek
dus minder relevant voor de Europese of Nederlandse toelatingssituatie. Wel blijkt hieruit dat blootstelling
tijdens de larvale periode ook nog effecten kan opleveren op adulten die direct na uitkomen nog niet te
zien zijn. Effecten van blootstelling op bijenlarven zullen meegenomen worden met ingang van de nieuwe
EFSA guidance. Het protocol van de test voor larvale blootstelling is momenteel In ontwikkeling bij de
OECD. Ctgb is hierbij betrokken door het leveren van commentaar en heeft reeds het belang van het
meenemen van het adulte stadium benadrukt.
U itqebreide

De resultaten van deze labtest zouden in het veld onderzocht moeten worden om te zien of ze op
volkniveau (net als honingbijen zijn angelloze bijen eusociaal) een rol spelen.
Effect van thiamethoxam en clothianidin op reproductieresultaat van solitaire bijen (Sandrock et

a|.2013)
Labstudie met de rosse metselbijwaarin negatieve effecten op het reproductieresultaat van deze
solitaire bij gevonden werden bij blootstelling aan 2.87 ppb thiamethoxam en 0.45 ppb
clothianidin.
Er is (vergeleken met honingbijen en hommels) nog niet veel onderzoek gedaan aan de effecten
van bestrijdingsmiddelen op solitaire bijen. Deze studie is daarom belangrijk maar het onderzoek
zou herhaald moeten worden in een veldsetting.
Ctgb merkt verder op dat de gebruikte concentraties realistisch worst case zijn voor
zaadbehandeling van thiamethoxam op een bij-aantrekkelijk gewas zoals koolzaad.
Toepassingen van thiamethoxam en clothianidin op bij-aantrekkelijke gewassen zijn echter
momenteel verboden in Europa (toepassing als spuitbehandeling is alleen nog toegestaan na de
bloei).
De auteurs pleiten voor een aanpassing van het toetsingskader voor bijen. Effecten op andere
bestuivers dan de honingbij en in het bijzonder effecten op de gehele levenscyclus/het
reproductiesucces van niet-Apis bestuivers zouden meegenomen moeten worden. Ctgb sluit zich

21 van 56

hierbij aan. ln de hogere tier van het nieuwe EFSA guidancedocument zullen dit soort effecten op
de levenscyclus van niet-Apis bijen meegenomen worden.
U itqebreide sam envattinq :
ln dit onderzoek werden twee groepen Osmia bicornis (Rosse metselbij) gehouden in kooien waar ze
gevoed werden met een nectarsubstituut en pollen. ln elke kooizaten 125 vrouwtjes en 75 mannetjes.
Alle bijen kwamen uit een kweeklab in Duitsland en kwamen van dezelfde nestlocatie van een singte
source population. De nectar bevatte in de testgroep 2.87 ug/kg thiamethoxam en 0.45 ug/kg clothianidin,
en in de controlegroep geen van deze stoffen (LOD 0.1 ppb). De pollen was niet behandeld. De bijen
konden paren en nestelen in de kooien. Er was geen verschil in lichaamsgewicht van de vrouwtjes in
beide groepen. De nesten werden vier weken na het vliegseizoen van de adulten (dat is in april/juni)
opengebroken. Succesvol ontwikkelde cocons werden onder gesimuleerde winteromstandigheden
gebracht en daarna weer onder warme condities om het uitkomen van de cocons te stimuleren.
Vrouwtjes leefden even lang in beide groepen. ln de testgroep werden echter minder nesten afgemaakt
en zaten minder broedcellen per compleet nest. Ook was de relatieve sterfte van de nakomelingen hoger.
Er was een significante reductie in het aantal nakomelingen per nest. Ook was de sexeratio anders: in de
testgroep was 47.1o/o vân de uitgekomen nakomelingen vrouw, in de controlegroep was dat 55.6%.
Lichaamsgewicht van de uitgekomen nakomelingen verschilde niet tussen de groepen. ln totaal zijn er
duidelijke negatieve effecten op het reproductieresultaat van deze solitaire bij.
De auteurs wijten de effecten op het aantal nesten, het aantal broedcellen en het lagere aantal vrouwtjes
aan een verlaagde foerageercapaciteit en voedselopslagefficienfie. Zij hebben dit niet zelf aangetoond
maar verwijzen naar ander onderzoek waarin een verlaagde voedselopslageffícientie van vrouwtjes tot
deze effecten leidde. Dit lijkt Ctgb inderdaad plausibel.
Verder geven zij de hypothese dat de hogere sterfte van de nakomelingen niet van een indirect effect via
foerageercapaciteit van de moeders komt, maar van een direct effect van thiamethoxam en clothianidin.
Aangezien de larven aan een zeer lage hoeveelheid werkzame stoffen moeten zijn blootgesteld (omdat
zij vooral met stuifmeel gevoed zijn, waar geen werkzame stof in zat, en omdat in het in de broedcellen
achtergebleven stuifmeel geen werkzame stof aangetroffen is), verwachten zij dal larvale stadia
gevoeliger zijn dan adulten. Deze hypothese is echter niet te bewijzen met gegevens uit dit of ander
onderzoek.
De auteurs geven toe dat dit onderzoek een laboratoriumkarakter heeft en in veldsetting herhaald zou
moeten worden. Dit is inderdaad nodig voor definitieve conclusies getrokken kunnen worden.
Bijvoorbeeld omdat in deze studie de bijen alleen met besmette nectar gevoed zijn, terwijl ze in een
veldsetting waarschijnlijk ook andere voedselbronnen zullen gebruiken. [Zie Rundlöf et al. 2015, waar
effecten op osmia onderzocht zijn in een veldsettingl.
Ctgb merkt verder op dat de gebruikte concentraties realistisch r¡¡orsf case zijn voor zaadbehandeling van
thiamethoxam op een bij-aantrekkelijk gewas zoals koolzaad. Toepassingen van thiamethoxam,
clothianidin en imidacloprid op bij-aantrekkelijke gewassen zijn echter sinds januari 2014 verboden in
Europa (toepassing als spuitbehandeling is alleen nog toegestaan na de bloãi). Blootstelling zal dus
momenteel alleen kunnen plaatsvinden via andere routes, zoals onkruiden, planten buiten het veld,
volggewassen etc. Metingen van residuniveau's via deze routes zijn niet gedaan, maar het is aannemelijk
dat de gehaltes lager zullen zijn dan bij directe behandeling van een gewas.
De auters pleiten voor een aanpassing van het toetsingskader voor bijen. Effecten op andere bestuivers
dan de honingbij en in het bijzonder effecten op de gehele levenscyclus/het reproductiesucces van nietApis bestuivers zouden meegenomen moeten worden. Ctgb sluit zich hierbij aan. ln de hogere tier van
het nieuwe EFSA guidancedocument zullen dit soort effecten op de levenscyclus van niet-Apis bijen
meegenomen worden.
Effect van chronische blootstelling aan thiamethoxam en clothianidin op honingbijvolken.
Sandrock et al. 2014
ln dit veldonderzoek met kunstmatige blootstelling kregen honingbijvolken 45 dagen lang
stuifmeel met thiamethoxam plus clothianidin en werden ze daarna nog een jaar gevolgd. Er werd
een negatief effect gevonden op het aantal adulten, eieren en larven, honingproductie en
stuifmeelverzameling direct na blootstelling, dat vlak voor overwintering niet meer te zien was en
dat ook geen effect had op overwintersucces. Verder was er een significant effect van de a.s. op
het vervangen van de koningin. Na overwintering waren behandelde volken duidelijk kleiner en
hadden ze minder broed.
De blootstellingsduur (1,5 maand) en het blootstellingsregime (al het pollen bevatte
thiamethoxam en clothianidin) zijn beide worst case voor een landbouwkundige setting. De
gebruikte concentraties zijn relevant voor zaadbehandeling van bloeiend gewas maar niet voor
de huidige toelatingssituatie in Nederland.

22 van 56

U itqebreide

sam envattinq:

Onderzoek naar de effecten op honingbijvolken van chronische blootstelling aan thiamethoxam en
clothianidin in stuifmeel, in de tijd en met bijen van twee verschillende genetische achtergronden.
24 volken met elk ca. 20.000 volwassen bijen werden gebruikt. Veertien volken met koninginnen uit een
Duitse regio met intensieve landbouw (Apis mellifera carnica), en tien volken met koninginnen uit een
alpiene regio in Zwitserland (vooral A.m. mellifera). De volken werden in twee rijen geplaatst in een
bijenstand bij Zürich. De rijen werden zo geplaatst dat foerageersters zo min mogelijk naar een volk in de
andere rij zouden vliegen. Na ongeveer een jaar in deze bijenstand om te zorgen dat de volken zo gelijk
mogelijk waren voor wat betreft de aanwezigheid van ziekten en plagen, werden de volken van half mei
tot eind juni 2011 (45 dagen) in de kast gevoerd mel. pollen patties, een mix van stuifmeel, sucrose en
gist. Eén rij kreeg onbehandeld pollen, de andere rij kreeg pollen met daarin 5.31 t0.75 ppb
thiamethoxam en 2.05 t1.B ppb clothianidin.
Tijdens de blootstellingsfase zaten er pollenvallen voor de kastingangen om de bijen te stimuleren de
pollen patties uit de kast op te nemen, en dit gebeurde ook over het algemeen binnen 48 uur. Na de
blootstellingsfase werden de pollenvallen verwijderd en mochten de volken vrij foerageren. Ze werden
nog tot juni2012 gevolgd.
Er werd in beide groepen geen residu van de a.s. aangetroffen in pollen uit de pollenvallen, bijen,
poppen, bijenbrood, honing en bijenwas. Het is verrassend dat ook na drie weken blootstelling in de
behandelde groepen nièts werd gevonden. Ctgb merkt op dat de LODs vrij hoog waren vergeleken met
de dosering, namelijk 4.0 ppb thiamethoxam en 1.0 ppb clothianidin (het artikel is hierover overigens niet
geheel duidelijk), en dat lage residuen dus mogelijk gemist zijn. De LOQ is niet gegeven.
Volken werden uitgebreid beoordeeld op vier tijdstippen: drie dagen vóór blootstelling, twee dagen na
blootstelling, 3,5 mnd na blootstelling en één jaar na blootstelling. Door verlies van de koningin in twee
controle- en twee behandelde volken bleven er 3,5 maand na blootstelling elf volken per groep over en na
één jaar tien volken per groep.
Er was geen verschil in ovenvintersucces (dood vs. levend), maar de controlevolken hadden significant
meer volwassen bijen, eieren en larven direct na blootstelling en na overwintering (en dus niet bij het
tussengelegen meetpunt vlak vóór overwintering) dan de behandelde volken. Bovendien was er een
verschil tussen de twee genetisch verschillende groepen bijen : de Zwitserse alpiene bijen waren
gevoeliger dan de Duitse'landbouwbijen'. Het aantal poppen verschilde alleen na overwintering
significant met de controle, en hier was geen verschil tussen de genetisch verschillende groepen.
Honingproductie was significant lager in de behandelde groepen, en wederom was het effect sterker in de
alpiene bijen. Stuifmeelopslag- en opname tijdens de blootstellingsperiode werd niet beïnvloed door de
a.s., maar stuifmeelverzameling (van buiten de kast) wel - vanaf drie weken in de blootstellingsperiode
verzamelden behandelde volken significant minder stuifmeel. Als laatste was er een significant effect van
de a.s. op het vervangen van de koningin (zonder dat een deel van het volk gaat zwermen). ln de twee
jaar dat dit experiment liep, gebeurde dit nooit in de controlevolken, maar wel bij zes van de tien
behandelde volken in het jaar na blootstelling. Zwermen (waarbij een deel van het volk bij de oude
koningin in de kast blijft en een ander deel met een nieuwe koningin wegvliegt) trad juist vaker op in de
controle (bij negen van de tien volken) dan in de behandeling (bijtwee van de tien volken).
Er werd dus een negatief effect gevonden direct na blootstelling, dat vlak voor oven¡¡intering niet meer te
zien was en dat ook geen effect had op overwintersucces, maar na overwintering waren behandelde
volken duidelijk kleiner en hadden ze minder broed. Dit wordt geassocieerd met een toename in het
vervangen van de koningin De auteurs denken dat de koningin, door haar langere levensduur en haar
grote aantal tropholactische interacties, mogelijk veel meer a.s. binnengekregen heeft dan andere bijen
uit het volk, dat zij daarom minder goed ging presteren en het daarom nodig werd de koningin in zoveel
van de behandelde volken te vervangen. De nieuwe koninginnnen hadden waarschijnlijk een minder
goed paarsucces en dit zou de verlaging in volkgroei kunnen verklaren. Een toename in troonopvolging is
ook gebleken voor het pyrethroide cypermethrin, en acariciden die in de kast gebruikt worden tegen
Varroa kunnen een negatief effect hebben op de ontwikkeling en prestaties van koninginnen (referenties
genoemd in artikel).
Het korte-termijn effect op de volwassen bijen is onverwacht, aangezien pollen vooral wordt
geconsumeerd door voedsterbijen en larven en veel minder door foerageersters. De auteurs verklaren
het effect met subletale effecten op larven die later in hun leven zorgen voor een verminderde capaciteit
om hun nest terug te vinden. ln een ander artikel (Dively et al. 20'15) echter wijst men op het verschil in
gebruik tussen zelf verzameld stuifmeel en pollen patties.
Het verschil tussen de twee genetisch verschillende groepen bijen is interessant, maar de oorzaken
hiervoor zijn niet te verklaren met deze studie.
Hoewel dit een veldonderzoek is, was de blootstelling nog kunstmatig: de bijen werden ín het volk
gevoerd met behandeld artificieel stuifmeel en verzamelden dus niet zelf het behandelde voedsel uit het

23 van 56

veld. De blootstellingsduur (1,5 maand) en het blootstellingsregime (al het pollen bevatte thiamethoxam
en clothianidin) zijn beide worst case voor een landbouwkundige setting. De gebruikte concentraties zijn
relevant voor zaadbehandeling van bloeiend gewas maar niet voor de huidige toelatingssituatie in
Nederland.
Effect van imidacloprid op honingbijvolken Lu et 2012
Veldonderzoek met langdurige, zeer hoge kunstmatige blootstelling aan behandelde highfructose corn sirop (HFCS), een suikersiroop waar honingbijen in Amerika mee bijgevoerd
worden. Bijna alle behandelde volken stierven. Ctgb heeft twijfels over de betrouwbaarheid van
de studie (zie de uitgebreide samenvatting). Maar los daarvan zijn de doseringen en de
blootstellingsduur in deze studie onrealistisch hoog voor de Nederlandse landbouwkundige
situatie, zelfs als toepassing van imidacloprid als zaadbehandeling op bloeiend gewas
toegestaan zou zijn.
Uitqebreide samenvattinq :
Onderzoek in Central Massachusetts, VS. Bijenvolken (Apis mellifera L.) zijn gevoerd met high-fructose
corn sirop (HFCS), een suikersiroop waar honingbijen in Amerika mee bijgevoerd worden. Er waren 16
testvolken en 4 controlevolken. Testvolken kregen van 'l juli tot en met 30 september 2010 eerst vier
weken 0,1,1,5 of 10 ppb en daarna 9 weken 20,40,200 of 400 ppb imidacloprid in siroop, in de kast. 15
van de 16 testvolken gingen dood tussen 14 weken na blootstelling (eind december 2010) en maarl.2011.
De volken vertoonden tekenen van Colony collapse disorder (CCD) en het tijdstip van sterven was min of
meer dosis gerelateerd (hoe meer imidacloprid, hoe eerder sterfte optrad). ln dezelfde periode stierf
slechts één van de vier controlevolken. Auteurs hebben de hypothese dat 1) subletale blootstelling in
larvale stadia er voor zorgt dat volwassen bijen later minder goed kunnen overleven en 2) dat er door
zaadbehandeling van maïs met imidacloprid in HFCS imidaclopridresiduen hebben gezeten sinds 2005/6,
de tijd dat CCD opeens toenam. Ze hebben echter geen residumetingen uitgevoerd in oude HFCS en het
is onduidelijk of het een realistische verwachting is dat er zulke hoge concentraties zitten in HFCS uit
behandeld maiszaad. ln alle volken, ook de controlevolken, was de broedontwikkeling sterk verschillend
van de normale broedontwikkeling bij honingbijvolken in die regio in die periode, en er zijn maar weinig
volken per dosering getest. Ook is het de vraag of het niet sowieso bijzonder verstorend is voor
bijenvolken om tijdens de winterrust wekelijks te monitoren. Dit alles werpt twijfels op over de
betrouwbaarheid van de studie. Maar los daarvan zijn de doseringen en de blootstellingsduur in deze
studie onrealistisch hoog voor de Nederlandse (en Europese) landbouwkundige situatie, zelfs als
toepassing van imidacloprid als zaadbehandeling op bloeiend gewas nog toegestaan zou zijn.

.

Effect van imidacloprid op honingbijvolken. Piilinq et al. 2013
Deze publicatie beschrijft de resultaten van een groots opgezet, vierjarig monitoringsprogramma
in verschillende regio's in Frankrijk naar de effecten van zaadbehandeling met thiamethoxam van
mais of koolzaad. Volken zijn vier jaar lang blootgesteld aan de bloeiende maïs of koolzaad en
tussentijds op een onbehandelde monitoringssite geplaatst. Er werd geen verschil gevonden
tussen behandelde en controlevolken op verschillende parameters, inclusief overurrintering.
Soortgelijke monitoringstudies (waarschijnlijk dezelfde, maar dit is niet op te maken uit het artikel)
zijn ook meegenomen bij de herbeoordeling van thiamethoxam op EU niveau (EFSA 2013c in het
EASAC-rapport). De lidstaten en EFSA concludeerden dat dit zeer goed uitgevoerde studies zijn
en dat ze geen indicatie geven dat er negatieve effecten te venvachten zijn van vierjarige
blootstelling aan met thiamethoxam behandelde mais of koolzaad, maar dat dit niet met
zekerheid te stellen valt door allerlei onzekerheden die zulke langjarige onderzoeken met zich
meebrengen, en dat verdere analyse van de data nodig was.
Uitqebreide samenvattinq:
Deze publicatie beschrijft de resultaten van een groots opgezet, vierjarig monitoringsprogramma in
verschillende regio's in Frankrijk met maisplanten of koolzaadplanten die gegroeid waren uit met
thiamethoxam behandelde zaden (88.2 g a.s./ha / 0.85 mg a.s.lzaadje in mais; 12.6 g a.s./ha / 0.02 mg
a.s.lzaadje in koolzaad; 77 g a.s.lha / 0.03 mg a.s./zaadje in gerst). De studies bestaan uit twee delen:
residumetingen en effecten op bijenvolken. Residumetingen gaven de volgende waarden: maïsstuifmeel
van bijen 1-7 ug thiamethoxam/kg en 1-4 uglkg clothianidin/kg; koolzaadstuifmeel van bijen <1-3,5 ug
thiamethoxam/kg en <1 ug clothianidin/kg; koolzaadnectar van bijen 0.65-2,4 ug thiamethoxam/kg en <1
ug clothianidin/kg. ln de bijenvolken waren residuen altijd op of onder de LOD (in bijenbrood en nectar 1
ug/kg, honing en honing en koninginnegelei 0.5 ug/kg). ln de effectenstudie zijn dezelfde volken vier jaar
lang blootgesteld aan de bloeiende mar's of koolzaad en tussentijds op een onbehandelde monitoringssite
geplaatst. Er wordt geen verschil gevonden tussen behandelde en controlevolken op verschillende
parameters, inclusief overwintering. Soortgelijke monitoringstudies (waarschijnlijk dezelfde, maar dit is

24 van 56

niet op te maken uit het artikel) zijn ook meegenomen bij de herbeoordeling van thiamethoxam op EU
niveau (EFSA 2013c in het EASAC-rapport). De lidstaten en EFSA concludeerden dat dit zeer goed
uitgevoerde studies zijn en dat ze geen indicatie geven dat er negatieve effecten te ven¡¿achten zijn van
vierjarige blootstelling aan met thiamethoxam behandelde mais of koolzaad, maar dat dit niet met
zekerheid te stellen valt door allerlei onzekerheden die zulke langjarige onderzoeken met zich
meebrengen, en dat verdere analyse van de data nodig was.
Thompson et al 2013
Veldstudie met hommelvolken in een landschap met met neonicotinoide behandeld koolzaad. Er
werden geen negatieve effecten gevonden. EFSA heeft deze studie beoordeeldT en vanwege
fouten in de studieopzet en methodiek geoordeeld dat de conclusies niet betrouwbaar zijn. Hij
wordt hier daarom niet verder besproken.

.

Effect van clothianidin en imidacloprid op nestterugvindcapaciteit van honingbijen. Fischer et al

2014
Honingbijen werden gevangen, gevoerd met al dan niet behandelde sucroseoplossing en op een
onbekende plek weer losgelaten. Algemeen gezien werd de nestterugvindcapaciteit aangetast.
Volgens de auteurs is deze studieopzet relevant om een idee te krijgen over het effect op
herinnering aan en orientatie in het landschap. Maar bijen in het wild komen meestal niet zomaar
op een plek terecht waar ze niet zelf eerst naartoe zijn gevlogen. Bovendien zijn de concentraties
veel hoger dan in Nederland te verwachten veldconcentraties, waar toepassing in bloeiende
gewassen niet is toegestaan (de concentraties liggen bovendien hoger dan de relevante
concentraties voor zaadbehandeling in bloeiende gewassen).
U itqebreide samenvatti nq :
Op een feeder getrainde honingbijen (Apis mellifera carnica) werden gevangen, gevoerd met al dan niet
behandelde sucroseoplossing en elders weer losgelaten zodat de bijen op basis van hun herinnering van
'l) richting feeder naar hive ('vector', recent opgeslagen, want o.b.v. heenweg) en 2) algemene omgeving
('homing', als ze via de vector flight op een bekend punt in het landschap aangekomen zijn) hun weg
moeten zoeken. Testdoseringen waren: 2.5 ng/bee I 25 ppb clothianidin; 7.5 ng/bee / 75 ppb
imidacloprid; 11 .25 ng/bee I 112.5 ppb imidacloprid; I .25 microgramlbeel12.S ppm thiacloprid. Volgens
auteurs zijn dit niet-dodelijke doseringen, maar Ctgb merkt op dat ze dichtbij of boven de letale dosis
zitten (LD50 oral uit EFSA conclusie 3.8 ng/bee clothianidin, 3.7 ng/bee imidacloprid, 17.32
microgram/bee thiacloprid). Over het algemeen was de vector flight niet erg aangetast maar de homing
flight wel duidelijk (er waren wel verschillen tussen de stoffen op verschillende onderdelen/parameters).
Volgens de auteurs is deze studieopzet relevant om een idee te krijgen over het effect op herinnering aan
en orientatie in het landschap. Maar bijen in het wild komen niet zomaar op een onbekende plek terecht
waar ze niet zelf naartoe zijn gevlogen. Bovendien zijn de concentraties veel hoger dan in Nederland te
verwachten veldconcentraties, waar toepassing in bloeiende gewassen niet is toegestaan (de
concentraties liggen bovendien hoger dan de relevante concentraties voor zaadbehandeling in bloeiende
gewassen).

.

Effect op honingbijen van blootstelling aan met clothianidin behandeld koolzaad Cutler et al. 2014
Volken werden middenin bloeiende koolzaadvelden geplaatst en na l4 dagen overgebracht naar
eerst een geïsoleerde bijenstand waat ze op wilde bloemen konden vliegen, en daarna naar een
overwinteringslocatie. Ze werden gevolgd tot na de winter. Er was geen effect van clothianidin.
Deze veldstudie is realistisch voor een deel van Canada, waar op miljoenen hectares behandeld
koolzaad geteeld wordt. De blootstelling aan het behandelde gewas (gemeten met percentage
koolzaadstuifmeel) in deze studie was erg hoog, wat positief is. Een nadeel is dat de
controlevolken besmet bleken met clothianidin, zij het in significant lagere gehaltes dan in de
behandeling. De besmetting van de controle maakt deze studie minder betrouwbaar, maar hij is
zeker in de landbouwkundige situatie van Canada realistisch voor de veldsituatie, en wijst uit dat
daar geen negatieve effecten op honingbijen te verwachten zijn van blootstelling aan met
clothianidin behandeld koolzaad tot en met overwinteringssucces.
U itqebreide samenvatting:

t European Food Safety Authority, 2013. Evaluation of the FERA study on bumble bees and consideration of its
potential impact on the EFSA conclusions on neonicotinoids. EFSA Journal 2013;11(6):3242,20 pp.,
doi : 1 0.2903/j .efsa.20 1 3.3242

25 van 56

Clothianidin wordt in een deel van Canada op miljoenen hectares koolzaad gebruikt. Deze veldstudie
keek naar de effecten op honingbijen van blootstelling aan behandeld koolzaad. De studie is uitgevoerd
in 2012-2013.
Het koolzaad werd behandeld met ongeveer 2,9 mg clothianidin/kg zaad, en ingezaaid met een dosering
van ongeveer 16 g clothianidin/ha. Het zaadbehandelingsmiddel bevatte verder drie fungiciden, die ook in
controlevelden toegepast werden. De velden lagen tenminste 10 km uit elkaar en buiten
'foerageerafstand' (niet toegelicht) van andere koolzaadvelden. De vorige behandeling met
neonicotinoiden van deze velden was ten minste anderhalf jaar geleden. Er waren vijf testvelden en vijf
controlevelden, elk ongeveer 2 ha. Middenin elk veld werden vier honingbijvolken (Apis mellifera)
geplaatst, met ongeveer 11.500 bijen/volk, toen ongeveer 25o/o van het koolzaad bloeide (eind juni/begin
juli). Na 14 dagen in het koolzaadveld werden de volken overgebracht naar een geïsoleerde bijenstand
waar ze op wilde bloemen konden vliegen, en vóór de winter werden ze naat een overwinteringslocatie
gebracht. De volgende parameters werden gemeten vanaf blootstelling tot oktober (overwintering) op
verschillende momenten: volkgewicht vóór en na blootstelling aan het koolzaad, honingopbrengst, sterfte
van volwassen bijen (inclusief residumeting), broed, aantal bijen per volk, residuen in nectar (uit raat,
vers), honing, pollen (van bijen via pollenvallen) en bijenwas. Na overwintering is gekeken naar
overleving van het volk, hoeveelheid gesloten broed, aantal bijen, aanwezigheid van koninging, eieren en
larven, residuen in bijenwas, en aanwezigheid van Varroamijt, Acarapis mijtziekte en Nosema.
Er was geen effect van clothianidin op volkgewicht, honingopbrengst, hoeveelheid verzameld stuifmeel,
ziektes/plagen, aantallen dode en levende bijen of broed.
ln nectar, honing en bijenwas werd geen clothianidin aangetroffen boven de LOD van 0.35 ppb. ln pollen
van de behandelde velden vond men op dag 7 0.6-1.1 ppb (gemiddeld 0.9 ppb) en op dag 14 <LOQ - 1.9
ppb (gemiddeld 0.8 ppb). ln volken uit controlevelden werd ook clothianidin aangetroffen, alleen op dag
14'.2x < LOQ, 0.35, 0.5 en 1.3 ppb. De auteurs onderwierpen de gemiddelde residuniveau's in de l4
dagen blootstellingsperiode aan statistische analyse en vonden significant hogere clothianidinresiduen in
de volken uit de behandelde velden (meer dan driemaal zo hoog).
Andere bestrijdingsmiddelen werden ook aangetroffen in beide testgroepen, zowel acariciden
(diergeneesmiddel) als gewasbeschermingsmiddelen (met name chloorthalonil).
Er was hoge wintersterfte: 37% in de controle en 260/o in de behandeling (niet statistisch significant
verschillend). Deze wintersterfte kwam overeen met de gemiddelde sterfte dat jaar in de regio (in
Nederland wordt wintersterfte van ca. 10% als normaal gezien). De auteurs denken dat er mogelijk een
correlatie is tussen de infectiegraad met Nosema en wintersterfte.Zij hebben Nosema echter in dode
volken gemeten in dode bijen en in levende volken in levende bijen, en deze conclusie is daarom moeilijk
uit de studie op te maken. Een andere verklaring is echter niet te geven.
Pollenanalyse wees uit dat de bijen veelfoerageerden op het koolzaad, met 88% van al het stuifmeel van
koolzaad tijdens de eerste week in het veld. Tijdens de tweede week daalde dit sterk, en op dag 14 was
nog maar 460/o van het stuifmeel van koolzaad. De rest kwam vooral van wilde bloemen of siergewassen
en voor een klein deel van maj's. Na verplaatsing naar de bijenstand werd geen stuifmeel van gewassen
meer gevonden. Er was geen verschil tussen controle en behandelde volken.
De blootstelling aan het behandelde gewas in deze studie was dus erg hoog, wat positief is. Een nadeel
is dat de controlevolken besmet bleken met clothianidin, zij het in significant lagere gehaltes dan in de
behandeling. De studie voldeed aan de aanbeveling van EFSA om velden tenminste vier kilometer uit
elkaar te hebben en gezien de afstand van ten minste tien kilometer is het zeer onwaarschijnlijk dat
controlebijen op behandelde velden gefoerageerd hebben. Het is ook onwaarschijnlijk dat er residuen uit
voorgaande jaren via de bodem in de planten terecht is gekomen, aangezien dan op dag 7 al clothianidln
gevonden zou moeten zijn, of dat de zaaimachines besmet waren, want alle controlevelden zijn eerder
ingezaaid dan de behandelde velden. De auteurs denken dat de meest waarschijnlijke bron van
besmetting spuittoepassing van thiamethoxam is geweest, met besmetting van wilde planten via drift, en
omzetting van thiamethoxam in de metaboliet clothianidin. De besmetting van de controle maakt deze
studie minder betrouwbaar, maar hij is zeker in de landbouwkundige situatie van Canada realistisch voor
de veldsituatie, en wijst uit dat daar geen negatieve effecten op honingbijen te verwachten zijn van
blootstelling aan met clothianidin behandeld koolzaad tot en met overwinteringssucces.
ln de Zwitserse veldstudie van Sandrock etal.2014 werd wél effect gevonden op honingbijen. Het daar
gevonden meetpunt later in de zomer is niet meegenomen in de huidige studie. ln de herfst is echter in
beide studies gemeten en werd alleen in de Zwitserse studie effect gevonden. Een verschil tussen beide
studies is het veelvuldig optreden van veryanging van de koningin in de Zwitserse studie terwijl daarvan
geen melding wordt gedaan in de huidige studie. Verder werd er in Zwitserse studie gevoerd met pollen
patties in het volk, en was de Canadese studie een volledig realistische veldstudie met blootstelling alleen
via foerageren van de bijen op het behandelde gewas.

26 van 56

.

Effect van clothianidin op honingbijen, hommets en solitaire bijen Rundtöf et at. 2015u ¡niet in
EASAC-rapport want later gepubliceerd in Nature)
De auteurs concluderen dat clothianidin als zaadcoating in koolzaad negatieve effecten heeft op
wilde bijen, met potentieel negatieve effecten op populatieniveau. Hoewel vanwege verontreiniging
met andere stoffen en een mogelijk effect van niet volledig blind uitgevoerde monitoring de controle
niet volledig vergelijkbaar is met de behandelde velden, vindt Ctgb de resultaten toch zorgwekkend.
Het minder voorkomen van wilde bijen in en rond behandelde velden verdient meer onderzoek
voordat hierover definitieve conclusies kunnen worden getrokken. Het totale gebrek aan
nestelactiviteit van de solitaire bijen is moeilijk te verklaren, maar in een laboratoriumstudie (Sandrock
el al. 2013) werd ook een afname in reproductie gezien van de combinatie van thiamethoxam en
clothianidin. Het negatieve effect op de reproductie van hommels is ook al gezien in ander onderzoek
(bijvoorbeeld Laycock et al. 2013, Mommaerts et al. 2010). Het lijkt erop dat hommels minder
foerageren op stuifmeel en nectar met neonicotinoïden en daardoor minder broed produceren en het
volk minder hard groeit. Dit wordt nu ook in een veldsituatie gezien.
De auteurs concluderen ook dat de honingbij niet geschikt is als indicatorsoort voor alle bijen, zeker
niet in de hogere tier. Dit onderschrijft Ctgb en onderstreept het belang van opname van deze
bestuivers in de nieuwe EFSA guidance.
De waarnemingen laten verder zien dat via stofdrift van behandeld zaad blootstelling van
akkerranden kan plaatsvinden. Dit is bekend en opgenomen in toekomstige guidance, en in
Nederland worden sinds 2010 maatregelen genomen om stofdrift zoveel mogelijk tegen te gaan
U itqebreide sam envatti nq
Dit onderzoek gaat over de vraag hoe neonicotinoiden bijen beinvloeden op veldrealistische
landbouwschaal. ln Zuid-Zweden zijn acht behandelde en acht onbehandelde velden, gepaard op basis
van vergelijkbaarheid in omgeving. De velden zijn ingezaaid met koolzaad dat behandeld was met het
fungicide thiram, of met thiram plus clothianidin plus beta-cyfluthrin. De dosering thiram is niet vermeld.
De dosering van de insecticiden was 25 mL Elado/kg seed (400 g/L clothianidin en B0 g/L beta-cyfluthrin),
met7.7 kgzaadlha. Dit leidt tol77 g clothianidin/ha en 15.4 g beta-cyfluthrin/ha.
Tijdens de bloei is gekeken hoeveel en welke solitaire bijen en hommels (hierna'wilde bijen'genoemd)
voorkwamen, zowel in de velden als in en vlak naast de randen, en wat de dekkingsgraad van de
koolzaadbloemen was in het veld. De bloemdichtheid was positief gecorreleerd met het aantal wilde
bijen, en de bloemdichtheid was hoger in behandelde velden. Desondanks was het aantal wilde bijen
significant lager in en langs behandelde velden. De grootte van het veld was positief gecorreleerd met
het aantal wilde bijen, maar het gehalte landbouwgebied in de omgeving had geen invloed.
De aantallen wilde bijen staan vermeld in extended data table 7. Hierin is te zien dat er vooral veel
hommels waargenomen zijn. De aantallen zijn voor de solitaire bijen erg laag per soort. ln totaal zijn in de
testvelden ongeveer twee keer zoveel wilde bijen waargenomen als in de controlevelden (dit geldt zowel
met als zonder Bombus terrestris, die zowel wild als gekweekt kan zijn). De monitoring in het veld is
'blind' uitgevoerd, maar de waarnemers in de randen wisten of hun veld behandeld was of niet. Het is
helaas niet te bepalen of hierdoor de resultaten mogelijk zijn beïnvloed, aangezien niet is vermeld
hoeveel bijen in het veld en hoeveel in de randen zijn gezien.
Drie nesten met elk 27 cocons van de rosse metselbij (Osmia bicornis) zijn vlak voor de bloei naast elk
veld geplaatst en er is gevolgd hoeveel nestactiviteit er was van de uitgekomen bijen. Osmiavrouwtjes
bouwen hun broedcellen het liefst bovenop het nest waar ze zelf uitgekomen zijn, dus er werd verwacht
datze zouden nestelen in hun oude nest. ln zes van de acht controlevelden deden ze dit ook, maar in
geen van de acht testvelden. Dit is een duidelijk effect van de behandeling, hoewel het
werkingsmechanisme onbekend is. De auteurs speculeren dat het komt door een reductie in
navigatiecapaciteit. Het totale gebrek aan nestelactiviteit van de solitaire bijen is moeilijk te verklaren,
maar in een laboratoriumstudie (Sandrock et al. 2013) werd ook een afname in reproductie van Osmia
gezien van de combinatie van thiamethoxam en clothianidin.
Bij het begin van de bloei zijn zes hommelvolken (Bombus terrestris, ca. 10 weken oud, met één
koningin, ongeveer 50 werksters en broed in alle stadia) naast elk veld geplaatst. De volken werden
gedurende de tijd op het veld drie tot vijf keer gewogen. Zodra in één van de twaalf volken van een
veldpaar nieuwe koninginnen werden gevormd, werden alle volken ingevroren. Dit gebeurde 22-38 d na
introductie op het veld. ln vier van de zes volken werd het aantal koningin en werkster/darcellen, het
gewicht van de cocons, larven en neststructuur, en het aantal opslagcellen voor nectar en pollen bepaald
Een negatief effect van de behandeling werd gevonden op nestgroei (lagere toename in gewicht en

I Rundlöf, Andersson, Bommarco, Fries, Hederström, Herbertsson, Jonsson, Klatt, Pedersen, Yourstone, Smith.
Seed coating with a neonicotinoid insecticide negatively affects wild bees. Nature, 520,416 (23 April 2015); DOI
1 0.1 038/natu re14420.

27 van 56

lagere groeisnelheid) en reproductie (minder cocons van koninginnen en werksters/darren) van de
hommels.
Bij het begin van de bloei zijn ook zes honingbijvolken (Apis mellifera) bij elk veld geplaatst. De volken
bevatten elk ongeveer 3400 volwassen bijen. Na anderhalve maand zijn de volken verplaatst naar een
overwinterlocatie en is het aantal volwassen bijen opnieuw bepaald, met de Liebefeldmethode. Volgens
een power analyse kan een verschil van 20o/o in volkgrootte bepaald wordt met een power van 0.8. Er
werd geen effect gevonden.
Het gehalte koolzaadpollen dat door de verschillende soorten verzameld werd, is bepaald met
stuifmeelvallen aan de honingbijkasten (53% in controle, 63% in test), van hommels in het veld (BB% in
controle, 75o/oin test), en uit broedcellen van de metselbijen (35%, alleen in controle, want geen
broedcellen in test).
Residuen van clothianidin, beta-cyfluthrin en vier andere neonicotinoïden die in Zweden gebruikt mogen
worden (acetamiprid, imidacloprid, thiamethoxam en thiacaloprid) zijn tijdens de bloei gemeten in
stuifmeel en nectar verzameld van foerageersters op het veld. Vijf honingbijen met pollen en tenminste
vijf met nectar werden verzameld per veld (op twee controlevelden na, waar geen pollenfoerageersters
gevonden werden). Ook werd van drie tot vijf hommels per veld de nectar verzameld (op één controleveld
na, waar slechts één hommel met nectar gevonden werd).
Beta-cyfluthrin werd niet gevonden boven de LOD van I ng/g, wat in overeenstemming is met de
verwachtingen voor deze niet-systemische stof.
Van honingbijen werd clothianidin in alle acht behandelde velden aangetroffen in nectar (6.7-16,
gemiddeld 10.3 ng/g) en pollen (6.6-23, gemiddeld 13.9 ng/g), maar ook in nectar van twee
controlevelden (wel in veel lagere concentratie, 0 en 0.61, mean 0.1 ng/g). Het is niet bekend of de
controlevelden waar clothianidin in de nectar zat, dezelfde waren als de velden waar geen
pollenfoerageersters gevonden werden, dus het is niet uit te sluiten dat in totaal vier controlevelden
verontreinigd waren met clothianidin.
De hommelnectar bevatte geen clothianidin in de controlevelden en 1.4-14, mean 5.4 ng/g, clothianidin in
de testvelden.
Verder valt op dat in de testvelden ook thiacloprid aangetroffen werd (pollen in vier velden, max. 0.29
ppb; nectar in twee velden, max. 0.044 ppb, dit is een waarde onder de LOO). ln de controlevelden
werden ook verschillende andere stoffen aangetroffen in zowel nectar als pollen: acetamiprid,
imidacloprid, thiacloprid en thiamethoxam (in één tot drie velden, met maximumgehaltes van 0.19 tot 1 .4
ppb). Op thiacloprid na werden deze stoffen niet gevonden in de testvelden. Volgens de gegevens van de
boeren is slechts op één controleveld thiacloprid gespoten (ondanks het verzoek van de onderzoekers dit
in geen enkel veld te doen).
Deze veldstudie reflecteert de normale landbouwsituatie en verontreiniging van de controles was
waarschijnlijk onvermijdelijk. Het feit dat de controlevelden wat betreft gehalte andere stoffen niet
vergelijkbaar zijn met de testvelden maakt de resultaten wel minder betrouwbaar. Bovendien zijn de
gemiddelde concentraties en ranges niet vermeld, waardoor het lastig is een beeld te krijgen van de
werkelijke blootstelling in de verschillende velden.
ln alle controle- en testvelden, met uitzondering van één controleveld, zijn bovendien één of twee
behandelingen geweest met indoxacarbmiddelen, tot vlak voor de bloei. Het gehalte indoxacarb in de
bloemen is niet gemeten zodat het niet duidelijk is of hier verschillen waren tussen controle en testvelden.
Bloemen en bladeren werden verzameld in de akkerranden die gebruikt werden voor wilde bij-monitoring,
binnen twee dagen na zaaien (controle en test) en twee weken na zaaien (alleen testvelden). Clothianidin
werd niet aangetroffen in de controlevelden, wel in de testvelden in 0-5.9, mean 1 .2 nglg vlak na zaaíen
en 0-6.5, mean 1.0 ng/g, na twee weken. Dit zijn residugehalten in hele planten, niet in nectar en
stuifmeel, en als zodanig dus minder relevant voor een risicobeoordeling voor bijen via voedsel. De
waarnemingen laten zien dat via stofdrift blootstelling van akkerranden kan plaatsvinden. Dit is bekend en
opgenomen in toekomstige guidance, en in Nederland worden sinds 2010 maatregelen genomen om
stofdrift zoveel mogelijk tegen te gaan. De auteurs concluderen dat clothianidin als zaadcoating in
koolzaad negatieve effecten heeft op wilde bijen, met potentieel negatieve effecten op populatieniveau.
Hoewel vanwege verontreiniging met andere stoffen en een mogelijk effect van niet volledig blind
uitgevoerde monitoring de controle niet volledig vergelijkbaar is met de behandelde velden, vindt Ctgb de
resultaten toch zorgwekkend. Het minder voorkomen van wilde bijen in en rond behandelde velden
verdient meer onderzoek voordat hierover definitieve conclusies kunnen worden getrokken. Het totale
gebrek aan nestelactiviteit van de solitaire bijen is moeilijk te verklaren, maar in een laboratoriumstudie
(Sandrock et al. 2013) werd ook een afname in reproductie gezien van de combinatie van thiamethoxam
en clothianidin. Het negatieve effect op de reproductie van hommels is ook al gezien in ander onderzoek
(bijvoorbeeld Laycock et al. 2013, Mommaerts et al. 2010). Het lijkt erop dat hommels minder foerageren

28 van 56

op stuifmeel en nectar met neonicotinoiden en daardoor minder broed produceren en het volk minder
hard groeit. Dit wordt nu ook in een veldsituatie gezien.
De auteurs concluderen ook dat op basis van de uitkomsten van deze studie blijkt dat de honingbij niet
geschikt is als indicatorsoort voor alle bijen, zeker niet in de hogere tier. Dit onderschrijft Ctgb.

.

Onderzoek naar de mogelijkheid van honingbijen en hommels onderscheid te maken fussen
suikenuater met en zondei imidacloprid, clõthianidin of thiamethoxam. Kessler et a!. 2015n ¡niet in
EASAC-rappoft want later gepubliceerd in Nature)
De auteurs trekken de conclusie dat hommels en honingbijen neonicotinoïden niet kunnen
proeven. Zij verklaren de gevonden voorkeur voor sucrose met neonicotinoìöen uit de invloed die
deze stoffen hebben op de nACh-receptoren in de hersenen - zo zouden zij de neurale
mechanismen be'invloeden die betrokken zijn bij het leren over de locatie van voedsel.
Naar de mening van het Ctgb is dit een interessante en goed uitgevoerde studie. De bevinding
dat zowel hommels als honingbijen in het lab concentraties die kunnen voorkomen bij
zaadbehandeling van een aantrekkelijk gewas niet vermijden, soms zelfs prefereren, maar
daardoor in totaal minder voedsel opnemen, is vergelijkbaar met het effect van nicotine op
mensen. Bij honingbijen worden echter geen schadelijke effecten gevonden op volkniveau in het
veld en dus speelt dit effect op veldrealistische schaal blijkbaar geen belangrijke rol (zie
bijvoorbeeld Rundlöf et al, 2015). Voor hommels is dit anders (zie bijvoorbeeld hetzelfde
onderzoek). Deze studie onderbouwt daarom het belang van het opnemen van hommels in het
toetsingskader.
U itqebreide samenvatti nq
Onderzoek naar de mogelijkheid van honingbijen (,Apis mellifera) en hommels (Bombus terrestris)
onderscheid te maken tussen suikerwater met en zonder imidacloprid, clothianidin of thiamethoxam.
Hommelwerksters werden individueel in bakjes gezet (tussen de 36 en 66 hommels per testconcentratie).
Honingbijwerksters zaten met 25 bij elkaar in een bak (40 groepen van 25 per testconcentatie). Elke bak
bevatte drie (voor hommels) of vijf (voor honingbijen) buisjes: één met water, één (of twee) met
sucroseoplossing (0.5 M), en één (of twee) met sucroseoplossing (0.5 M) plus een neonicotinolde. Na 24
u werd gekeken of de bijen dood of levend waren en hoeveel van de suikeroplossingen gegeten was.
Concentraties van de neonicotinoïden waren 1 nM (ca.0.26 ppb), 10 nM (ca.2.6 ppb), 100 nM (ca.26
ppb) en 1 pM (ca.260 ppb)
Bij 1 en 10 nM (realistische concentraties bijzaadbehandeling van een bloeiend gewas) hadden de
hommels een significante voorkeur voor de neonicotinoidenoplossing, bij hogere concentraties hadden zij
voorkeur noch afkeur. De honingbijen hadden juist bij de drie hoogste concentraties een significante
voorkeur voor de neonicotino'iden. Alleen I ¡rM thiamethoxam en clothianidin zorgde voor significante
sterfte na 24 uur bij beide soorten (ca. 80% bij hommels en 20o/o bij honingbijen), alle andere
concentraties niet. Deze sterfte is niet verrassend aangezien de dosering per bij bij 1 ¡rM in de range zit
van de LD50 voor honingbijen.
De leeftijd van de bijen lijkt een rol te spelen. Bovenstaand resultaat komt uit proeven met foerageersters
die gevangen werden terwijl ze terugkwamen van het veld. Net uitgekomen bijen, die nog geen
foerageerervaring hadden, vermeden concentraties van 1 (hommels en honingbijen) en 10 nM (alleen
hommels) imidacloprid wé|.
Hoewel ervaren bijen dus sucroseoplossing met neonicotinoTden niet vermijden, of zelfs prefereren boven
onbehandelde sucroseoplossing, nemen ze er in totaal wel statistisch significant minder van op. Dit was
zo bij thiamethoxam (bij de hoogste dosering), clothianidin (bij hommels bij de twee hoogste doseringen
en bij honingbijen bij de hoogste) en imidacloprid (bij hommels bij alle doseringen, bij honingbijen bij de
twee hoogste).
Met honingbijen zijn nog twee testen gedaan: eerst de Proboscis Extension Reflex (PER) test (druppel 1
M sucroseoplossing op de antenne, als een bij voedsel herkent steekt zij haar proboscis uit; 40 bijen per
concentratie) en direct daarop een druppel 1 M sucroseoplossing op de proboscis om te zien of de bij het
opeet (10 bijen per concentratie). Concentraties van de drie neonicotinoiden waren 1 nM, l0 nM, 100 nM,
1 pM en 10 pM. Erwerd geen effectgevonden op proboscis extension of retraction (dus:de bijen staken
bij elke concentratie hun tong uit, en namen het voedsel vrijwel altijd op).
Electrofysiologische opnames zijn gemaakt van de smaakneuronen in zintuighaartjes (sensilla chaetica)
op een monddeel (de galea) van levende honingbijen en hommels (vastgezet in een harnas). Met deze
sensilla herkent een bij voedings- en giftige stoffen. Giftige stoffen geven een reactie in bepaalde
neuronen of juist een onderdrukking van andere. De sensilla werden gestimuleerd met een electrode met
e

Kessler, Tiedeken, Simcock, Derveau, Mitchell, Softley, Stout & Wright. Bees prefer foods containing neonicotinoid
pesticides. Nature, 22 April 2015; DOI: 1 0.1038/nature14414.

29 van 56

verschillende oplossingen. Sucrose, zout en nicotine hydrogen taftrate gaven een duidelijke reactie in
neuronactiviteit. De neonicotinoÏden gaven geen grotere respons dan water bij 1 nM en 1 pM. Ook was er
geen verschil in reactie op suikerwater zonder, of met 1 , 100 nM of 1 pM neonicotinoïden.
Deze resultaten werden gezien zowel bij ervaren foerageersters als net uitgekomen honingbijen. De
auteurs trekken de conclusie dat hommels en honingbijen neonicotinoïden niet kunnen proeven. Zij
verklaren de voorkeur voor sucrose met neonicotinorden met de invloed die deze stoffen hebben op de
nACh-receptoren in de hersenen - zo zouden zij de neurale mechanismen beïnvloeden die betrokken zijn
bij het leren over de locatie van voedsel. Andere studies laten juist zien dat het leervermogen en
geheugen van honingbijen worden aangetast door neonicotinoïden (waardoor je zou verwachten datze
juist niet naar een voedselbron terugkeren met neonicotinorde). De auteurs zoeken een verklaring voor
deze tegenstelling in de kortere blootstellingsduur in dit experiment of in verschillende gevoeligheid van
nACh-receptoren in de hersendelen die voor deze taken verantwoordelijk zijn. Dit laatste zou volgens hen
ook het verschil in vermijding van imidacloprid tussen ervaren foerageersters en net uitgekomen
werksters kunnen verklaren.
Naar de mening van het Ctgb is dit een interessante en goed uitgevoerde studie. De bevinding dat zowel
hommels als honingbijen in het lab concentraties die kunnen voorkomen bij zaadbehandeling van een
aantrekkelijk gewas niet vermijden, soms zelfs prefereren, maar daardoor in totaal minder voedsel
opnemen, is vergelijkbaar met het effect van nicotine op mensen. Bij honingbijen worden echter geen
schadelijke effecten gevonden op volkniveau in het veld en dus speelt dit effect op veldrealistische schaal
blijkbaar geen belangrijke rol (zie bijvoorbeeld Rundlöf et al, 2015). Voor hommels is dit anders (zie
bijvoorbeeld hetzelfde onderzoek). Deze studie onderbouwt daarom het belang van het opnemen van
hommels in het toetsingskader.

.

Effect van imidacloprid op honingbijen Dively et al. 2015 (Niet in EASAC want later gepubliceerd)
Veldstudie. Kunstmatige blootstelling aan20 en 100 pg/kg imidacloprid gedurende 12 weken in
de vroege zomer had negatieve effecten op de gezondheid van de honingbijvolken, maar
blootstelling aan 5 pg/kg niet.
Het onderzoek werd twee jaar achter elkaar uitgevoerd. Ctgb wijst erop dat de effecten over het
algemeen erg verschilden tussen de twee jaren. De analyses zijn niet altijd helder gepresenteerd.
Sommige effecten lieten een duidelijke dosis-repons zien zonder significantie bij enkele
doseringen en het is niet helemaal duidelijk waarom de auteurs concluderen dat er geen effect
was bij 5 maar wel bij 20 en 100 ¡.tg/kg. Dit is mogelijk vooral gebaseerd op de voor beide jaren
samengevoegde volkoverlevingsdata, waat zij bij 5 geen maar bij 20 en 100 ¡rg/kg wel

significante effecten vinden.
De auteurs betwijfelen zelf of een 12-weken blootstellingsregime realistisch is voor de veldsituatie
en Ctgb sluit zich daarbij aan. Ook wijzen zij op het belang van het meenemen van overwintering
in honingbijveldstudies. Vóór de winter werden in 2009 geen significante effecten gevonden,
maar ná de winter wel. Subletale effecten kunnen dus zo subtiel zijn dat ze gemist worden in
statistische analyse, maat ze kunnen dan toch de overleving in de winter significant beïnvloeden.
Meenemen van overwintering is een onderdeel van de aanbevelingen voor veldstudies in de
nieuwe EFSA guidance. De grote verschillen tussen de twee jaren in deze studie pleit er voor om
meerdere jaren achter elkaar te testen, omdat anders effecten mogelijk gemist worden. Hoeveel
jaar gemeten zou moeten worden, is echter niet bekend.
U itqebreide samenvattinq
Honingbijvolken (Aprs mellifera) zijn gedurende twaalf weken (twee á dríe broedcycli, mei tot begin
augustus) continu blootgesteld aan 0, 5, 20 of 100 pg/kg imidacloprid (via pollensubstituut in de kast) en
daarna gevolgd tot na de overwintering. Alle volken stonden in bijenstanden in Maryland, USA. Binnen 3
km werd geen imidacloprid gebruikt (wel andere neonicotinoiden in een deel van de maïs in de buurt;
deze ziin niet verder benoemd noch meegenomen in de residumetingen). ln 2009 zijn 10
volken/behandeling gebruikt met ca.15.000 bijen/volk aan het begin van de test, in 2010 7 volken met ca.
16.000 bijen/volk aan het begin van de test. De bijen mochten vrijfoerageren, maar werden gestimuleerd
het pollensubstituut te eten door middel van pollenvallen bij de ingang van de kast.
Parameters: status van het volk (aantal cellen, bijen, gesloten broed, open cellen met larven,
honingcellen en bijenbrood); ongebruikelijke aanwezigheid van cellen met darren, dode larven,
abnormaal gedrag van werksters, abnormaal broedpatroon, tekenen van ziekte, aanwezigheid van
plagen; foerageeractiviteit; aanwezigheid van ziektes.
ln 2009 was de frequentie van 'queen events' (het vervangen van de koningin, door de bijen zelf of door
de imker, omdat de oude koningin z¡tak of dood was) positíef gecorreleerd met de dosis (1 in de controle,
2 bij 5 ppb, 4 bij 20 ppb, 4 bij 100 pg/kg). ln de herfst was er een positieve correlatie tussen dosis en

30 van 56

Varroa en bij 100 ppb hadden de volken significant meer Varroamijten. Na overwintering was deze
correlatie er niet meer (alleen gemeten in de overlevende volken). Er was nooit een significante relatie
met Nosema. Foerageeractiviteit was in augustus en september (dus in de twee maanden na
blootstelling) significant lager in de behandelde volken dan in de controle, maar het enige effect op de
status van het volk was een positief effect op de honingvoorraad bij 100 pg/kg (significant meer
honingcellen) direct na blootstelling. Dit effect was later in de herfst (2 maanden na blootstelling) en na
overwintering niet meer te zien. Hoewel de volken dus geen effect lieten zien in sterkte, was er wel een
statistisch significant effect op lager overwintersucces bij 100 pg/kg, en een trend bij lagere doses. De
auteurs wijten dit aan de hogere frequentie van 'queen events' en daaruit volgende verstoringen in
broedzorg bij de hogere doseringen.
ln 2010 werd de proef herhaald met vrijwel dezelfde opzet, behalve dat er zeven in plaats van tien volken
per behandeling waren en dat de proef iets later in mei begon en dus ook later in augustus eindigde. Dit
jaar was er geen relatie tussen 'queen events' en dosis (er waren zelfs meer 'queen events' bij 0 en 5
¡rg/kg dan bij 20 en 100 pg/kg. Er waren geen significante verschillen in Varroabesmetting tussen
doseringen, maar regressieresultaten wezen wel uit dat er een significante toenemende trend was met
dosering. Nosema kwam vrijwel niet voor en had geen relatie met dosering. Foerageeractiviteit werd niet
negatief beÏnvloed door imidacloprid. Controlevolken foerageerden significant minder, wat volgens de
auteurs kwam door verstoringen in broedzorg door meer'queen events'. Er waren geen significante
effecten op volkparameters, maar er was wel een significant verschil tussen broedproductie in de controle
en alle behandelingen samen. Bij 100 ¡rg/kg werd wederom meer honing verzameld maar dit effect was
dit jaar niet significant. Oven¡rintersucces was veel lager dan in 2009, vanwege de milde winter en de
daardoor veroorzaakte uitputting van voedselvoorraden (4 van 7 in de controle, 3 van 7 in de
testgroepen). Er was geen relatie met de dosering.
Residuen van imidacloprid en metabolieten werden gemeten in bijen uit de kast en in bijenbrood, tot in
oktober. ln 2009 werd in een zeer klein deel (<5%) van de controlesamples imidacloprid aangetroffen. ln
deze controlesamples zat ongeveer evenveel a.s. als in de samples uit de behandelde groepen. ln de
behandelde volken nam het residugehalte direct na blootstelling toe met toenemende dosis; in oktober
was deze relatie er niet meer. ln 2010 waren alle controleresiduen onder de LOD (0.2 pg/kg voor
imidacloprid). ln de testvolken waren de residuen in bijen en bijenbrood lager dan in 2009 en er was geen
relatie tussen residugehalte en blootstellingsdosis.
ln 2011 werd met I volken (grootte niet vermeld) per behandeling onderzoek gedaan naar het gedrag en
de lotgevallen van imidacloprid in bijenvolken. Concentraties waren 0, 20 (in suikersiroop) of 100 pg/kg
(in pollensubstituut) imidacloprid. De auteurs berekenden dat bij beide doseringen er ongeveer 40 ¡tg
imidacloprid/kg/volk/week opgenomen werd. Blootstelling duurde zes weken, vanaf mei. ln acht van de
87 controlesamples werden lage gehaltes aangetroffen, volgens de auteurs het resultaat van drift,
besmetting tijdens monstername of roof uit een ander volk. Bovendien bevatte één sample een hoog
gehalte; dit werd beschouwd als outlier.
Residuen bij 100 ¡rg/kg waren significant hoger en werden significant vaker gevonden dan bij 20 pg/kg.
De hoogste gehaltes werden gevonden bij 100 pg/kg in honing (range 2.8-13,4, gemiddeld 6.5-7.2 pg/kg),
gevolgd door lagere maar consistente gehaltes in bijenbroed (range 0.5-1.7, gemiddeld 0.9-1 .0 pg/kg) en
bijen (range 0.2-1.9, gemiddeld 0.3-0.7 pg/kg). ln larvenwerd vrijwel nooitimidacloprid gevonden. Zes
weken na blootstelling aan lOOpg/kg waren de gehaltes iets lager maar samples waren even vaak
positief. Bij 20¡rg/kg waren de gehaltes lager en namen ze sneller af.
Direct na zes weken blootstelling werd ook koninginnegelei bemonsterd (de koningin was tijdelijk
gescheiden van haar volk om de productie ervan op gang te brengen). Dit bevatte geen gehaltes >LOD
bij20¡rg/kg, maarwel bij 100 pg/kg (range 0.3-1.0 pg/kg, gemiddeld 0.6 Ug/kg).
De metabolieten werden nooit gevonden boven hun LOD.
De bijenvolken gebruikt in dit residuexperiment werden ook onderzocht op volkparameters. Volkgrootte
werd niet beïnvloed, maar in augustus hadden volken met 100 ¡rg/kg significant minder raten met bijen
dan in de andere twee groepen. Verder waren er geen effecten. Overwintering is niet meegenomen bij
deze groep.
De hoge gehaltes in honing bij 100 ¡rg/kg in pollensubstituut zijn verrassend, omdat hogere gehaltes
verwacht werden bij 20 pg/kg via suikersiroopEen mogelijke verklaring is dat bijen pollensubstituut sneller
verwerken in voedsel dan pollen van bloemen, dat langer opgeslagen wordt. Ook worden gehaltes hoger
doordat vocht verdampt uit de nectar. Verder zijn de gehaltes in koninginnegelei verrassend, aangezien
dit geproduceerd wordt via verwerking van voedsel in bijen, en het metabolisme van imidacloprid in bijen
snel is (DT50 4-5 uur). De auteurs concluderen dat de residugehaltes die bij 100 ¡rg/kg gevonden
werden, een worst-case scenario vormen voor veldblootstelling aan imidacloprid op volkniveau.
Aangezien de gehaltes in deze volken min of meer gelijk zijn aan de gehaltes die gevonden worden in
stuifmeel en nectar van met imidacloprid zaadbehandeld bloeiend gewas, kan Ctgb hiermee instemmen.

31 van 56

Bij 20 ¡tg/kg waren de gehaltes lager. Gemiddelde gehaltes worden niet gegeven, maar de auteurs
zeggen zelf dat de chronische dosis ook bij 20 ¡rg/kg de veldrealistische doses bij zaadbehandeling ver
overschreedt. Bij 5 ¡tg/kg zijn alleen metingen gedaan in de toxiciteitsexperimenten van 2009 en 2010 en
deze ziin nauwelijks gerapporteerd (de enige specifiek voor deze dosering gerapporteerde waarde is een
gemiddeld residuniveau van 1.2¡tglkg in bijenbrood in 2009). Er is dus niets te zeggen over het realisme
voor de praktijk van de gehaltes ín het volk bij de 5 ¡rg/kg dosering. Ctgb merkt nog op dat de
residumetingen gebaseerd zijn op zes weken blootstelling en de effectdata op twaalf weken blootstelling.
Foerageeractiviteit liet geen effect zien. Varroabesmetting wel, in beide jaren. Er was geen effect te zien
op de status van het volk tijdens en na blootstelling vóór de winter, behalve een hoger aantal 'queen
events' in 2009. Als data van beide jaren samengevoegd worden, vinden de auteurs dat 100, 94.1, 82.4
en 82.4o/o van de volken tot in oktober overleefde bij respectievelijk 0, 5, 20 en 100 ¡rg/kg imidacloprid. Dit
is niet statistisch significant, maar de auteurs vinden dat de dosis-response erop wijst dat er uitgestelde
subletale effecten optraden in de twee hogere doseringen. De auteurs hebben verder de
volkoverlevingsdata van beide jaren samengevoegd voor oktober, februari en maart, en vinden dan een
overall significant doseringseffect en bovendien significante effecten bij 20 en 100 ¡rg/kg imidacloprid
(maar niet bij 5 pg/kg). Na de winter, in maart, overleefde 82.4, 58.8, 47.1 en 52.9% bij respectievelijk 0,
5,20 en 100 pg/kg imidacloprid (data van beide jaren samengevoegd).
Op basis van deze resultaten en dosis-responsrelaties voor verschillende volkparameters vóór de winter
concluderen de auteurs dat blootstelling aan 20 en 100 pg/kg imidacloprid via pollensubstituut gedurende
12 weken in de vroege zomer, negatieve effecten heeft op de gezondheid van de honingbijvolken, maar
blootstelling aan 5 pg/kg niet. Waarschijnlijk doelen de auteurs met de 'dosis-responsrelaties' op de
volgende effecten, waarvan de meeste alleen gezien werden in één van beide jaren: meer 'queen events'
en daaropvolgende verstoring van broedzorg in 2009 bij 20 en 100 ¡rg/kg , hogere Varroabesmettíng bij
hogere dosering in beide jaren (significant bij 100 ¡rg/kg in 2009), meer honingcellen bij 100 ¡rg/kg in 2009
(wat volgens hen wijst op mogelijke vermijding van besmet voedsel), en minder bijenbroed met
toenemende dosering in 2010.
Ctgb wijst erop dat de effecten over het algemeen erg verschilden tussen de twee jaren. De analyses zijn
niet altijd helder gepresenteerd. Sommige effecten lieten een duidelijke dosis-repons zien zonder
significantie bij enkele doseringen en het is daarom niet helemaal duidelijk waarom de auteurs
concluderen dat er geen effect was bij 5 maar wel bij 20 en 100 pg/kg. Dit is mogelijk vooral gebaseerd
op de voor beide jaren samengevoegde volkoverlevingsdata, waat zij bij 5 geen maar bij 20 en 100 pg/kg
wel significante effecten vinden.
De auteurs betwijfelen zelf of een 12-weken blootstellingsregime realistisch is voor de veldsituatie en
Ctgb sluit zich daarbij aan. Ook wijzen zij op het belang van het meenemen van overwintering in
honingbijveldstudies. Vóór de winter werden in 2009 geen significante effecten gevonden, maar ná de
winter wel. Subletale effecten kunnen dus zo subtiel zijn dat ze gemist worden in statistische analyse,
maar ze kunnen dan toch de overleving in de winter significant beïnvloeden. Meenemen van
overwintering is een onderdeel van de aanbevelingen voor veldstudies in de nieuwe EFSA guidance. De
grote verschillen tussen de twee jaren ín deze studie pleit er zelfs voor om meerdere jaren achter elkaar
te testen, omdat anders effecten mogelijk gemist worden. Hoeveeljaar gemeten zou moeten worden, is
echter niet bekend.

¡

Sfudres over combinatie-effecten van bestrijdingsmiddelen met ziekten en plagen

.

Effect van de combinatie van imidacloprid en Nosema-infectie op honingbijen Alaux et al. 2010
Volgens de auteurs is aangetoond dat de interactie tussen microsporide parasieten en pesticiden
niet alleen een hogere sterfte veroorzaakte maar ook mogelijk volken kan verzwakken. Alle
testen zijn echter gedaan met kleine groepen bijen (30 of 120) en niet met hele volken, dus het
effect op volkniveau moet nog onderzocht worden voor deze conclusie getrokken kan worden.
U itqebreide samenvatti nq
ln dit laboratoriumonderzoekzijn de effecten van de combinatie van imidacloprid (10 dagen blootstelling
aan 0.7,7 of 70 pg/kg in 50% suikersiroop) en Nosema-infectie (200.000 sporen/bij, een mix van N.aprs
en N.ceranae) getest op drie dingen: individuele gezondheid, individuele weerstand en kolonieweerstand.
De geteste bijen waren een mix van Aprs mellifera ligustica x A.m.mellifera, de typische bij in die regio in
Zuid-Frankrijk. Beide blootstellingen gebeurden in kooitjes in het laboratorium en dus niet op volkniveau.
Mortaliteit is duidelijk verhoogd bij de combinatie vergeleken met de controle of de afzonderlijke
behandelingen. Er is ook meer suikeropname, dus hogere energiebehoefte. Voor de weerstandeffecten
op individuniveau zijn stoffen gemeten die een rol spelen bijde afirveer (THC, total haemocyte count; en
phenoloxidase activiteit (PO), speelt een rol bij encapsulating foreign objects). Hier waren geen effecten
van de behandeling, wel van leeftijd van de bijen (hoe ouder, hoe meer PO en hoe minder THC). Voor

32 van 56

sociale immuniteit is glucose oxidase (GOX) activiteit gemeten, zit in de hypopharyngealglands (HPG),
speelt een rol bij het aanmaken van antiseptische stoffen voor in larvevoedsel en honing, daarmee bij
voedselsterilisatie en daarmee bij ziektepreventie. Bij de combinatiebehandeling was er significant minder
GOX. De HPG was kleiner bij Nosema alleen en bij de combinatie dan in de controle en bij imidacloprid
alleen. Volgens de auteurs is hiermee aangetoond dat de interactie tussen microsporide parasieten en
pesticiden niet alleen een hogere sterfte veroorzaakte maar ook mogelijk volken kan verzwakken. Alle
testen zijn echter gedaan met kleine groepen bijen (30 of 120) en niet met hele volken, dus het effect op
volkniveau moet nog onderzocht worden voor deze conclusie getrokken kan worden.

.

Effect van bestrijdingsmiddelen in broedraten op de ontwikkeling van honingbijen Wu et al. 2011
De onderzoekers keken naar de ontwikkeling van bijen in, met oa neonicotinoiden, besmette
raten in een kooitest en vonden een vertraging in de ontwikkeling en vroegere sterfte van
volwassen bijen. Na meerdere broedcycli in deze raten traden meer effecten op. Het is niet
mogelijk om de effecten aan één stof of zelfs een groep van stoffen te wijten gezien de cocktail
aan stoffen die in de raten zat. Het is bovendien niet uit te sluiten dat de besmette raten meer
pathogenen bevatten dan de controleraten. De studie keek niet naar effecten op hele volken op
de langere termijn. Dit onderstreept het belang van een brede benadering van de problematiek.
Een goede hygiëne in de bijenhouderij is een belangrijk middel om het broedsucces en
overleving van bijenvolken te bevorderen.
U itqebreide samenvatti nq
ln dit artikel mat men residuen van bestrijdingsmiddelen in broedraten uit Noord-Amerikaanse
bijenvolken. lmidacloprid, thiamethoxam en clothianidin werden elk gevonden in één van de'13 monsters,
in respectievelijk 45, 38 en 35 ppb. Er zaten veel andere stoffen in de raten. Acariciden (gebruikt door

imkers ter bestrijding van varroa) werden het vaakst aangetroffen. De onderzoekers keken naar de
ontwikkeling van bijen in de besmette raten in een kooitest en vonden een vertraging in de ontwikkeling
en vroegere sterfte van volwassen bijen. Na meerdere broedcycli in deze raten traden meer effecten op.
Het is niet mogelijk om de effecten aan één stof of zelfs een groep van stoffen te wijten gezien de cocktail

aan stoffen die in de raten zat. Het is bovendien niet uit te sluiten dat de besmette raten meer
pathogenen bevatten dan de controleraten. De studie keek niet naar effecten op hele volken op de
langere termijn. De belangrijkste boodschap van deze studie zou moeten zijn dat bijenhouders bij de
vervanging van raten moeten zorgen dat deze schoon zijn.

.

Effect van imidacloprid op Nosema-infectie van honingbijen Pettis et al. 2012
ln individuele bijen die als larve opgegroeid waren in een volk waar imidacloprid gevoerd werd,
was de Nosema-infectie na kunstmatige besmetting in het laboratorium hoger. Er was echter
geen dosis-responsrelatie (de infectiegraad in de hogere dosering was niet hoger dan in de
lagere dosering). Ook werd in de behandelde volken geen hogere Nosemainfectiegraad
gevonden. Naar de mening van Ctgb zou dit effect in een meer realistische blootstellingssetting
onderzocht moeten worden voordat conclusies getrokken kunnen worden voor de
risicobeoordeling. De gebruikte imidaclopriddoseringen en -blootstellingsduur zijn gekozen voor
relevantie voor zaadbehandeling van bloeiend gewas, maar dat is momenteel niet toegestaan.

Uitqebreide samenvattinq
ln deze test zijn honingbijvolken (Aprs mellifera, volken van 30-40.000 volwassen bijen) gevoerd met 0, 5
of 20 ppb imidacloprid in protein supplement patties. Na 5 en B weken blootstelling werden raten met
uitkomend broed naar het lab gebracht. Net uitgekomen volwassen bijen werden in groepen van 30 in
een kooitje gezet en gevoerd met een Nosemaoplossing tot een dosis van 333.333 sporen in twee
dagen. ln individuele bijen die als larve opgegroeid waren in een volk waar imidacloprid gevoerd werd,
was de Nosema-infectie hoger. Er was echter geen dosis-responsrelatie (de infectiegraad in de hogere
dosering was niet hoger dan in de lagere dosering). Ook werd in de behandelde volken geen hogere
Nosema-infectiegraad gevonden. Dit effect zou in een meer realistische blootstellingssetting onderzocht
moeten worden voordat conclusies getrokken kunnen worden voor de risicobeoordeling. De gebruikte
imidaclopriddoseringen zijn bovendien hoger dan de residuen die we van zaadbehandeling met
imidacloprid in het veld verwachten (maximaal gehalte in nectar/pollen opgegroeid uit behandeld zaad
van 5 ppb (een conservatieve schatting) en een maximaal gehalte in volggewassen van 2 ppb). En de
gebruikte Nosemadosering is erg hoog en op zichzelf uiteindelijk al dodelijk voor een bij.

Effect van fipronil en thiacloprid op Nosema-infectie in en sterfte van honingbijen. Vidau et al.
2011

33 van 56

Na kunstmatige infectie met lVosema ceranae werden honingbijen in laboratoriumkooitjes twintig
dagen lang blootgesteld aan fipronil of thiacloprid in een dagelijkse dosis van ongeveer 1/100 van
de 1D50.
lnfectie met Nosema verhoogde de mortaliteit significant. Fipronil en thiacloprid alleen hadden
geen effect op mortaliteit, maar in combinatie met Nosema versnelden zij het intreden van de
dood en de hoogte van de mortaliteit zowel vergeleken met de controle als met Nosema alleen.
Gedragseffecten (agressiviteit en tremoren, en later ataxia) traden alleen op bij de
combinatiegroepen. Hoewel de effecten op bijen van de combinatiegroepen hetzelfde waren,
verlaagde fipronil de sporenontwikkeling van Nosema tenrvijl thiacloprid deze juist verhoogde. De
auteurs verklaren dit niet.
Dit kunstmatige infectie-experiment in het laboratorium zou herhaald moeten worden onder
veldrealistische omstandigheden voor conclusies getrokken kunnen worden die in de
risicobeoordeling gebruikt kunnen worden.
U itqebreide samenvatti nq
Net uitgekomen volwassen Apr.s mellifera mellifera bijen (vrij van Nosema) werden blootgesteld aan
Nosema ceranae, fipronil, thiacloprid, Nosema+fipronil of Nosema+thiacloprid. Doseringen waren 1 pg/L
fipronil of 5.1 mg/L thiacloprid (gemeten blootstelling per dag: -0.025-0.027 ng fipronil/bij/d en -112-153
ng thiacloprid/biy'd, beide gedurende 20 dagen). A.s. blootstelling duurde 20 dagen en begon 10 dagen
na kunstmatige infectie met 125.000 sporen/bij.
Bepaalde indicatoren van het detoxificatiesysteem werden gemeten (ECOD (7-ethoxycoumarin-Odeethylase) en GST (Glutathione-S-Transferase)). ECOD was niet beïnvloed door Nosema, maar GST
activiteit was significant verhoogd in de Nosemagroep.
lnfectie met Nosema verhoogde de mortaliteit significant. Fipronil en thiacloprid alleen hadden geen effect
op mortaliteit (dit is te verwachten aangezien de dosering ongeveer 1/100 van de acute orale LD50 is),
maar in combinatie met Nosema versnelden zij het intreden van de dood en de hoogte van de mortaliteit
zowelvergeleken met de controle als met Nosema alleen. Met Nosema behandelde bijen namen vóór
insecticideblootstelling significant meer sucrose op dan onbehandelde bijen. Toch was er later in de test
blijkbaar geen verschil meer, aangezien er geen statistisch verschÌl was in insecticide-opname tussen de
twee groepen. Gedragseffecten (agressiviteit en tremoren, en later ataxia) traden alleen op bij de
combinatiegroepen. Hoewel de effecten op bijen van de combinatiegroepen hetzelfde waren, verlaagde
fipronil de sporenontwikkeling van Nosema terwijl thiacloprid deze juist verhoogde. De auteurs verklaren

dit niet.
Dit kunstmatige infectie-experiment in het laboratorium zou herhaald moeten worden onder
veldrealistische omstandigheden voor conclusies getrokken kunnen worden die in de risicobeoordeling
gebruikt kunnen worden.

'

Effect van thiacloprid op Nosema-infectie in en sterfte van honingbijen. Retschnis et at. Q014)
Al dan niet na kunstmatige infectie met Nosema ceranae werden honingbijen in
laboratoriumkooitjes veertien dagen lang blootgesteld aan een hoge of lage dosering thiacloprid.
De dagelijkse dosis thiacloprid per bij is niet berekend, maar het gehalte in de testvloeistof was
twaalf of zes keer hoger dan in Vidau et a' .2011. Er was een significant synergistisch effect op
mortaliteit bij de hoge thiaclopriddosering, maar niet bij de lage. Er werd een vermindering van
het aantal Nosemasporen gevonden in thiaclopridbehandelde volken (geen relatie met de
dosering) ten opzichte van onbehandelde volken. Deze resultaten zijn in tegenspraak met de
bevindingen van Vidau et al. (201 1).
Ctgb merkt op dat de testomstandigheden mogelijk niet ideaal waren, aangezien zelfs in de
controle slechts 20 van de 80 bijen de volle veertien dagen overleefden.
Voor conclusies over mogelijk synergistische effecten van thíacloprid en Nosema getrokken
kunnen worden, moet daar onderzoek in het veld naar plaatsvinden, aangezien de
omstandigheden op volkniveau heel anders kunnen uitpakken voor een infectie dan bij
individuele honingbijen in het lab, en ook gezien de tegenstrijdige resultaten van vergelijkbare
onderzoeken in het lab.
Verder lijken de gebruikte testconcentraties erg hoog. Het EASAC-rapport noemt een waarde van
0-199 ppb in koolzaadstuifmeel na zaadbehandeling, i.e. maximaal0,199 ppm. Hogere waarden
dan deze zijn Ctgb niet bekend. Er zijn echter waarschijnlijk geen metingen gedaan na
spuitbehandeling. ln Nederland is toepassing van thiacloprid op bloeiende gewassen momenteel
toegestaan.
Uitqebreide samenvattinq
Net uitgekomen Aprs mellifera carnica werksters werden met 20 bij elkaar in kooitjes gezet en 14 dagen
lang blootgesteld aan een lage of een hoge dosis thiacloprid in suikenrvater, al dan niet in combinatie met

34 van 56

een initiële blootstelling aan de parasiet Nosema ceranae.'100,000 Nosemasporen per bij, 60 ppm = 70
mg/L of 30 ppm = 35 mg/L thiaclopid in 50% w/v sucroseoplossing. Per behandeling 4 kooitjes = B0 bijen
Er was geen effect op voedselopname. Op sterfte werd wel een significant effect gevonden: lager in de
controle en hoger in de groep met 60 ppm thiacloprid + Nosema. De sterfte in deze groep was hoger dan
die in de 60 ppm thiacloprid en in de Nosema groep opgeteld, een significant synergistisch effect. Bij 30
ppm werd geen synergistisch effect gevonden, wat in tegenspraak is met bevindingen van Vidau et al.
(2011) die bij 5.1 ppm thiacloprid (en 125.000 sporen per bij, een zeer hoge dosering) dat alwélvond.
Ook in contrast met Vidau et al. 2011 werd geen stimulatie, maar juist een vermindering van het aantal
Nosemasporen gevonden in thiaclopridbehandelde volken (geen relatie met de dosering) ten opzichte
van onbehandelde volken. Ctgb merkt op dat de testomstandigheden mogelijk niet ideaalwaren,
aangezien zelfs in de controle slechts 20 van de B0 bijen de volle veertien dagen overleefden. Verder
lijken de gebruikte testconcentraties erg hoog. Het EASAC-rapport noemt een waarde van 0-199 ppb in
koolzaadstuifmeel na zaadbehandeling, i.e. maximaal 0,199 ppm. Hogere waarden dan deze zijn Ctgb
niet bekend. Er zijn echter waarschijnlijk geen metingen gedaan na spuitbehandeling. ln Nederland is
toepassing van thiacloprid op bloeiende gewassen momenteel toegestaan.
Voor conclusies over mogelijk synergistische effecten van thiacloprid en Nosema getrokken kunnen
worden, moet daar onderzoek in het veld naar plaatsvinden, aangezien de omstandigheden op
volkniveau heel anders kunnen uitpakken voor een infectie dan bij individuele honingbijen in het lab en
gezien de tegenstrijdige resultaten van verschillende studies.

.

Effect op hommelvolken van thiamethoxam + cloth¡anidin alleen of in combinatie met een
darmparasiet. Fauser-Mislin et al (2014 .
Labonderzoek met kunstmatige infectie met de parasiet Crithidia bombien negen weken lang
blootstelling zowel in suikenvater als stuifmeel. De auteurs concluderen dat neonicotinoÏden een
duidelijk negatief effect hebben op de groei en fitness van hommelvolken, en dat andere
parameters alleen effect laten zien bij de combinatie van de neonicotinoTden en de parasiet. Zij
pleiten voor het opnemen in het toetsingskader van andere bijensoorten dan de honingbij,
chronische tests op de hele levenscyclus en voor het opnemen van combinatie-effecten van
gewasbeschermingsmiddelen en andere stressoren zoals parasieten. Ctgb kan hiermee
instemmen. Met de nieuwe EFSA guidance voor bijen en met de ontwikkelingen op het gebied
van combinatie-effecten zijn stappen hiernaartoe reeds gezet. Dit onderzoek geeft geen directe
aanleiding tot ingrijpen in de huidige toelatingssituatie in Nederland, aangezien toepassing op in
het veld bloeiende planten niet is toegestaan en zowel de gehaltes als de blootstellingsduur in
deze studie dus onrealistisch hoog zijn. Bovendien betreft het labonderzoek en zouden deze
effecten ook in het veld onderzocht moeten worden.
U itqebreide samenvatti nq
Bombus terrestris volkjes (1 koningin en 10 werksters) werden in het lab blootgesteld aan één van vier
behandelingen: P = infectie met de darmparasiet Crithidia bombi, N=blootstelling aan thiamethoxam en
clothianidin, PN = combinatie van de voorgaande twee, en C=controle. ln P en PN, de parasiet werd
toegebracht bij de helft van de werksters. N en PN kregen negen weken lang zowel in suikerwater (35%,
met gelijke aandelen glucose, fructose en saccharose) als in pollen patties (met twee-derde vers
stuifmeel) met concentraties van 4 ug/kg (4ppb) thiamethoxam en 1.5 ug/kg (1.5 ppb) clothianidin. Tien
volken per behandeling, alle veertig koninginnen waren zusters.
Volken die neonicotinoïden kregen, minderden eerder met werksterproductie en produceerden ook
minder werksters dan C en P volken. Dit werd zichtbaar vanaf week 4. Ook leefden de werksters van
deze volken minder lang, werd minder sexueel actief broed (koninginnen + darren) geproduceerd en
minder darren (voor koninginnen alleen was het effect niet statistisch significant), en werd minder
suiken¡vater (direct vanaf het begin van het experiment) en pollen (vanaf week 4) verzameld. Er was geen
effect van de parasiet alleen op al deze parameters.
Koninginnen leefden significant korter in de NP volken dan in C.
P en NP volken waren voor vrijwel 100% geïnfecteerd met de parasiet. Er was hierbij geen effect van de
neonicotinoiden te zien.
De auteurs concluderen dat neonicotino'iden een duidelijk negatief effect hebben op de groei en fitness
van hommelvolken, en dat andere parameters pas effect laten zien bij de combinatie van neonicotinoïden
en de parasiel . Zij pleiten voor het opnemen in het toetsingskader van andere bijensoorten dan de
honingbij, chronische tests op de hele levenscyclus en voor het opnemen van combinatie-effecten van
gewasbeschermingsmiddelen en andere stressoren zoals parasieten. Ctgb kan hiermee instemmen. Met
de nieuwe EFSA guidance voor bijen en met de ontwikkelingen op het gebied van combinatie-effecten
zijn stappen hiernaartoe reeds gezet. Dit onderzoek geeft geen directe aanleiding tot ingrijpen in de

35 van 56

huidige toelatingssituatie in Nederland, aangezien toepassing op in het veld bloeiende planten niet is
toegestaan en zowel de gehaltes als de blootstellingsduur in deze studie dus onrealistisch hoog zijn.

.

Effect van clothianidin en imidacloprid op immuunsysteem van honingbijen (Di Prisco et al.

Q013)
De auteurs vinden voor de twee neonicotino'iden een negatieve werking op de immuunrespons
en een verhoogde vermeerdering van het deformed wing virus. Volgens de auteurs gebeurt dit al
bij veldrelevante, subletale doseringen. De gebruikte doseringen zitten echter veelal dicht bij de
LD50 die voor de twee stoffen op EU-niveau zijn vastgesteld. Clothianidin en imidacloprid zijn
bovendien momenteel niet toegelaten in Europa in bij-aantrekkelijke gewassen, waardoor deze
gehaltes nu niet veld-relevant zijn. Verder zijn de onderzoeken gedaan in het laboratorium. De
effecten zouden ook in een veldsituatie (met hele bijenvolken) onderzocht moeten worden.
Uitoebreide sam envattinq
Deze publicatie beschrijft een onderzoek naar de werking van een bepaald onderdeel van het
immuunsysteem van honingbijen (Apis mellifera ligustica) na blootstelling aan clothianidin of imidacloprid.
De testvloeistof werd met een micropipet op de thorax aangebracht. Concentraties waren 10, 20,30, 40
en 50 ng/bijclothianidin; 2,5,5,10,20,30,40 en 50 ng/bij imidacloprid; 15,30, 60,125,250,350, en 500
ng/bij chloorpyrifos. De auteurs vinden voor de twee neonicotinoiden, maar niet voor chloorpyrifos, een
negatieve werking op de immuunrespons en een verhoogde vermeerdering van het deformed wing virus.
Volgens de auteurs gebeurt dit al bij veldrelevante, subletale doseringen. De gebruikte doseringen zitten
echter veelal dicht bij de LD50 die voor de twee stoffen op EU-niveau zijn vastgesteld. Clothianidin en
imidacloprid zijn bovendien momenteel niettoegelaten in Europa in bij-aantrekkelijke gewassen,
waardoor deze gehaltes niet veld-relevant zijn. Verder zijn de onderzoeken gedaan in het laboratorium.
De effecten zouden ook in een veldsituatie (met hele bijenvolken) onderzocht moeten worden. Hoewel de
relevantie voor de huidige toelatingssituatie in Nederland laag is (geen direct ingrijpen nodig in lopende
toelatingen), geeft dit artikel nuttige informatie over de mogelijke manieren waarop een bestrijdingsmiddel
invloed kan hebben op het vermogen van een organisme zich te wapenen tegen ziektes en plagen. Dit
soort indirecte effecten is mogelijk ook voor veel andere stoffen en organismen relevant, maar is
momenteel geen onderdeel van het toetsingskader. Het verdient aanbeveling hier methodiek voor te
ontwikkelen zodat dit in de toekomst wel meegenomen kan worden in de risicobeoordeling van
gewasbeschermingsmiddelen, in een breder kader (en niet specifiek gericht op honingbijen en
neonicotinoiden).

.

Beschrtjving van functioneelkader voorsfressoren Nazzi & Pennacchio (2014).
De auteurs beschrijven een functioneel kader om het mogelijke samenwerken van verschillende
stressoren (ziekten en plagen, voedselgebrek, bestrijdingsmiddelen etc) op de gezondheid van de
honingbijte interpreteren. Het artikel bevat geen nieuw onderzoek en levert als zodanig geen nieuwe
eindpunten voor een risicobeoordeling. Het is nuttig bij het ontwikkelen van toetsingskader dat
combinaties van stressoren meeneemt. EFSA is hier inmiddels mee begonnen.

.

Effect van imidacloprid of clothianidin op honingbijvolken. Lu et al. 2014
Deze studie wordt twee maal genoemd in het EASAC-rapport. Hij is in de vorige sectie reeds
besproken.

. Review van effecten van neonicotinoïden op niet-doelwit organismen. Mason et al. 2013
Dit betreft een review, dus zonder nieuw onderzoek. De auteurs formuleren de hypothese dat de
achteruitgang van allerlei groepen organismen (bijen, waterleven, amfibieën, vleermuizen en vogels)
te wijten is aan de weerstandsverlaging die veroorzaakt wordt door neonicotinoïden en fipronil. Het
onderbouwend onderzoek dat zij aanhalen betreft vooral labstudies en is voornamelijk gedaan aan
bijen en vissen. Voor de andere groepen is er geen experimenteel bewijs. De informatie in dit review
kan meegenomen worden bij het ontwikkelen van toetsingskader voor een risicobeoordeling met
meerdere stressoren.
Szczepaniec et al. 2013
Dit artikel gaat niet over bijen en wordt daarom niet in dit hoofdstuk behandeld

36 van 56

.

Effect op honingbijen van thiacloprid+tau-fluvalinaat alleen of in combinatie met een
darmpa,rasiet. Reischniq et at. 2ò1510 ¡niet in EASAC-rappoñ want later gepubticeerd)
Deze studie vond verhoogde sterfte bij honingbijen na zes weken kunstmatige blootstelling in het
volk aan 611,5 ppb thiacloprid en gelijktijdige blootstelling aan tau-fluvalinaat. De blootstelling in
deze studie is hoger dan verwacht voor zaadbehandeling van thiacloprid. Thiacloprid mag in
Nederland ook op andere manieren, zoals bespuiting, toegepast worden op bloeiende gewassen.
De hoogte van het residu in nectar en stuifmeel na andere toepassingsmethoden is niet bekend.
De relevantie van de blootstellingshoogte in de studie van Retschnig et al. 2015 voor de
Nederlandse praktijksituatie is daarmee onduidelijk. De verhoogde sterfte werd gevonden terwijl
thiacloprid tegelijk met Apistan werd toegepast, een varroabestrijdingsmiddel op basis van taufluvalinaat. De effecten van thiacloprid alléén zijn niet onderzocht. Nederlandse imkers wordt
aangeraden alleen oxaalzuur, mierenzuur en thymol toe tepassen als varroabestrijding, en
landbouwacariden (zoals tau-fluvalinaat) niet te gebruiken' ' Voor de Nederlandse situatie is het
combinatie-effect dus van geringe relevantie. Aangezien deze studie verder géén synergistisch
effect vindt van thiacloprid en Nosema, in tegenstelling tot sommige laboratoriumstudies (zie
hierboven), geeft hij naar de mening van Ctgb momenteel geen aanleiding tot ingrijpen in de
toelatingen van thiacloprid.
U itqebreide samenvattinq
De studie is uitgevoerd op twee locaties, in Zwitserland en Duitsland.
Vier volken die buiten stonden en vrij konden foerageren werden zes weken lang blootgesteld aan
thiacloprid (1 kg sucroseoplossing per week in het volk met 61 1,5 ppb thiacloprid (gemeten)) en taufluvalinate (via Apistan strips in het volk, volgens de normale manier van Varroamijtbestrijding: 0,8 g
a.s./strip, 2 strips/volk). Vier andere volken werden blootgesteld aan onbehandelde sucroseoplossing. Na
deze zes weken werden werksters van dezelfde leeftijd verzameld en gebruikt voor experimenten. Deze
vonden deels plaats op een andere locatie, 300 km verderop. De helft van de werksters werden geënt
met Nosema ceranae via opname van een sucroseoplossing: - 100 000 sporen per bij, de andere helft
kreeg onbehandeld voedsel.
Zo ontstonden vier testgroepen: controle, bestrijdingsmiddel, parasiet, en bestrijdingsmiddel+parasiet,
met l98 individuele bijen per testgroep. Deze bijen werden gemerkt en in kleine'observatievolken'
geplaatst, onbehandelde volken die dienden als omgeving om de behandelde bijen te kunnen observeren
op sterfte en gedrag (gedurende twee weken), Nosema infectiegraad (na twee weken, bij 16-28
overlevende werksters per testgroep), vliegactiviteit (dag 7 Um 13 na introductie in de observatievolken,
gemeten als aantal vluchten per minuut).
Op locatie A was mortaliteit bij bijen behandeld met bestrijdingsmiddelen significant hoger dan de
controle. De sterfte na 14 dagen was tussen de -40 en -55% (alle groepen). Op locatie B was mortaliteit
niet significant beïnvloed, met sterfte na 14 dagen -65%. ln alle groepen hadden bijen van locatie B
significant hogere sterfte dan van locatie A.
Bijen behandeld met Nosema waren significant vaker inactief dan controlebijen, onafhankelijk van
bestrijdingsmiddel. Er was geen verschil op vliegactiviteit, behalve dat met Nosema behandelde bijen een
hogere vliegactiviteit hadden dan met bestrijdingsmiddel behandelde bijen.
Residuen van thiacloprid en thau-fluvalinaat, gemeten in de sucroseoplossing en in honing, was en
stuifmeel, bevestigden de blootstelling. ln de controlevolken werd ook wat thiacloprid aangetroffen, in
lagere concentraties (4% vergeleken met de behandelde groep in honing, 5% in stuifm eel,23% in was).
De controlebesmetting wordt verklaard met drift van bijen tussen volken of omgevingsbesmetting.
Het aantal Nosemasporen in met Nosema behandelde bijen was niet verschillend tussen de met
bestrijdingsmiddel behandelde en onbehandelde groep. Wel hadden met Nosema behandelde bijen
significant meer sporen dan niet met Nosema geënte bijen, hoewel een deel van deze niet geënte bijen
toch een hoog sporenaantal droeg. Dit wordt verklaard met besmetting via materiaal in het volk.
Het feit dat de effecten van de stressoren op mortaliteit niet consistent waren tussen de locaties, wijst er
volgens de auteurs op dat deze effecten zwak zijn; sterke effecten zijn over het algemeen goed
reproduceerdbaar. Desalniettemin was het op één van de twee locaties zo dat de blootstelling aan de
bestrijdingsmiddelen in het larvale stadium zorgde voor verhoogde sterfte van uitgekomen werksters. De
auteurs pleiten voor meer onderzoek naar de invloed van de locatie op stressor-bijen-onderzoek.
Omdat de twee bestrijdingsmiddelen niet apart getest zijn, is er niets te zeggen over de mogelijke
combinatie-effecten van de twee stoffen. ln deze studie werd geen effect gevonden van Nosema op

10

Retschnig, G., Williams, G.R., Odemer, R., Boltin, J., Di Poto, C., Mehmann, M.M., Retschnig, P., Winiger, P.,
Rosenkranz, P., Neumann, P. (2015) Effects, but no interactions, of ubiquitous pesticide and parasite stressors on
h.oney bee (Apis mellifera) lifespan and behaviour in a colony environment. Environmental Microbiology, in press
' ' Effectieve bestrijding van varroa, bijen@wur, 2013. httolledeoot.wur.nll292797.

37 van 56

werkstersterfte of vliegactiviteit. Nosema had alleen tot gevolg dat iets meer werksters inactief gedrag
vertoonden. ln sommige andere studies is wel verhoogde sterfte gevonden, wat de auteurs verklaren
door een mogelijk verschil in virulentie tussen Nosema ceranae stammen, of in gevoeligheid van bijen
tussen geografische regio's.
ln tegenstelling tot andere onderzoeken vond deze studie geen synergistische effecten tussen Nosema
en neonicotinoiden. Een mogelíjke verklaring hiervoor is dat blootstelling aan de ene stressor (de
bestrijdingsmiddelen) en de observaties aan de bijen op volkniveau gebeurden, terwijl de meeste
onderzoeken naar (interacties tussen) stressoren in het lab plaatsvinden.
Deze studie vond verhoogde sterfte bij honingbijen na zes weken kunstmatige blootstelling in het volk
aan 611,5 ppb thiacloprid bij gelijktijdige blootstelling aan tau-fluvalinaat. Voor thiacloprid zijn alleen
gemeten residuen aanwezig in koolzaadstuifmeel na zaadbehandeling: range 0-199 ppb (bron: EASACrapport). Vergeleken hiermee is de blootstelling in deze studie erg hoog. Thiacloprid mag in Nederland
ook op andere manieren, zoals bespuiting, toegepast worden op bloeiende gewassen. De hoogte van het
residu in nectar en stuifmeel na andere toepassingsmethoden is niet bekend. De relevantie van de
blootstellingshoogte in de studie van Retschnig et al. 2015 is daarmee onduidelijk. De verhoogde sterfte
werd gevonden terwijl thiacloprid tegelijk met Apistan werd toegepast, een varroabestrijdingsmiddel op
basis van tau-fluvalinaat. De effecten van thiacloprid alléén zijn niet onderzocht. Nederlandse imkers
wordt aangeraden alleen oxaalzuur, mierenzuur en thymol toe te passen als varroabestrijding, en
landbouwacariden (zoals tau-fluvalinaat) niet te gebruiken ''. Voor de Nederlandse situatie is het
combinatie-effect dus van geringe relevantie. Aangezien deze studie verder géén synergistisch effect
vindt van thiacloprid en Nosema, in tegenstelling tot sommige laboratoriumstudies (zie hierboven), geeft
hij naar de mening van Ctgb momenteel geen aanleiding tot ingrijpen in de toelatingen van thiacloprid.

.

Overige sfudres

.

Hopwood et al. (2012)
Review, hier alleen aangehaald om de bron van de residugehaltes die in het EASAC+apport worden
genoemd, te duiden. Hopwood eIal.2012 wordt niet in detail door Ctgb besproken
De hoogste concentraties in nectar en pollen die in het EASAC-rapport worden genoemd, werden
gevonden bij toepassing van imidacloprid in pompoen als de helft van de dosering (5.25 ozlacre) via het
transplant u¡aferwerdloegediend en de andere helft (ook 5.25 ozlacre) als drip irrigatie tijdens de bloei
(Dively & Hooks 2010'o, de volledige referentie wordt hier gegeven omdat deze ontbreekt in het EASACrapport); deze geplitste toediening leidde tot hogere contraties dan een enkele toediening van 10.5

ozlaue).
ln siergewassen werden na drenching ook hoge concentraties gevonden van imidacloprid, zes maanden
(bij Rhododendron), achttien maanden (bij de struik Amela nchier) of zeventien maanden (in Cornus mas)
na soil drenching; en imidacl.oprid werd 3-6 jaar na toepassing nog in 19 ppb gevonden in Rhododendron
(Doering et al. 2004, 2004b'",2004c'",2005a'", 2005b''). Gehaltes zijn soms een jaar na toepassing
hoger dan twee weken na toepassing. Residuen in de bloemen worden gepresenteerd, niet in stuifmeel
of nectar, wat mogelijk een vertekend beeld geeft. Het feit dat zo lang na toepassing er nog steeds hoge
residuen in de bloemen van deze struiken gevonden worden geeft aan dat er mogelijk een verschil is
tussen de opname en persistentie van imidacloprid (en mogelijk ook andere stoffen) in houtige gewassen
en in kruiden. De specifieke toepassingen die in de studies onderzochtzijn, zijn niet relevant voor de
huidige Nederlandse toelatingssituatie.

12

Effectieve bestrijding van varroa, bijen@wur, 2013. htto:lledeoot.wur.nll2g2lg7.
Dively & Hooks, 2010. Use patterné of ñeonicotinoid insectic¡des on cucrirbit crops and their potential exposure to
honey bees. Progress Report, Strategic Agricultural lnitiative Grants Program, EPA Region lll.
'" Doering, Maus & Schoening. 2004b. Residues of lmidacloprid WG 5 in blossom samples of Rhododendron sp.
after soil treatment in the field. Application: Autumn 2003, Sampling: 2004." Bayer CropScience AG. Report No.
13

G201820.

15

Doering, Maus & Schoening. 2004c. Residues of lmidacloprid WG 5 in blossom samples of Rhododendron sp.
(variety Nova Zembia) after soil treatment in the field. Application: 2003, Sampling: 2003 and 2004." Bayer
CropScience AG. Report No. G201806.
'o Doering, Maus & Schoening. 2005a. Residues of lmidacloprid WG 5 in blossom and leaf sam ples of Amelanchier
sp. after soil treatment in the field. Application: 2003, Sampling: 2004 and 2005." Bayer CropScience AG. Report No.
G201799.
17
Doering, Maus & Schoening.2005b. Residues of lmidacloprid WG 5 in blossom samples of Comusmas after soil
treatment in the field. Application: 2003, Sampling: 2005.' Bayer CropScience AG. Report No. G201801.

38 van 56

39 van 56

Niet-doelwit arthropoden (andere dan biien en hommelsì
ln dit hoofdstuk wordt ingegaan op de in de hoofdstukteksten van het EASAC-rapport genoemde en
besproken openbare-literatuurartikelen die betrekking hebben op andere niet-doelwitarthropoden dan
bijen en hommels. Per artikel is bekeken wat de relevantie is voor de bestaande toelating(en) van
middelen in Nederland met desbetreffende stof(fen), dat wil zeggen:
- als er effectconcentraties (eindpunten) zijn genoemd in het artikel zijn deze vergeleken met de door
Ctgb gehanteerde toelatingsnormen (EU List of endpoints), of:
- als er effectpercentages bij een bepaalde testdosering zijn genoemd in het artikel zijn deze vergeleken

met de door Ctgb toegelaten doseringen volgens het WG
- er is gekeken of de genoemde effecten binnen of buiten het toetsingskader vallen
- er is gekeken naar de grootte en mate van zekerheid van optreden van een risico
Het EASAC-rapport legt de nadruk op negatieve effecten op predatore en/of parasitoide arthropoden
vanwege hun belang in de landbouw als natuurlijke plaagbestrijders. ln het rapport wordt benadrukt dat
predatore en/of parasitoide arthropoden ook via nectar en pollen en plantmateriaal blootgesteld kunnen
worden aan neonicotinoiden, omdat zevaak niet 100% carnivoor zijn maar ook omnivoor, bijvoorbeeld
wanneer prooisoorten schaars zijn of wanneer ze zich in specifieke levensstadia bevinden. ln dit verband
worden in hoofdstuk'4.5.3 Agricultural ecosystem effects' en 'Annex 44.4 Effects on natural predators'
specifiek de onderstaande publicaties genoemd waarin negatieve effecten van neonicotinoiden op andere
arthropoden dan bijen en hommels zijn gevonden.

Aangezien in het EASAC-rapport alleen de negatieve effecten worden benoemd, maar niet de
blootstellingsconcentraties waarbijdeze effecten optraden danwel duidelijke eindpunten (EC50, NOEC),
is hieronder per publicatie dieper ingegaan op deze aspecten, zodat een vergelijking met de in Nederland
toegelaten neonicotinoiden bevattende middelen kan worden gemaakt en een inschatting van het risico.

.

Aftikelen uit hoofdstuk Effects on natural predators

Pisa et al (2015)- review
Dit review wordt aangehaald in het EASAC-rapport ter illustratie van diverse negatieve effecten op
diverse arthropoden, met name predatore soorten die belangrijk zijn als natuurlijke vijanden van
plaagsoorten. Onder verwijzing naar het review van Pisa et al (2015) noemt het EASAC-rapport een
reeks van taxonomische arthropodengroepen waarvoor negatieve effecten zijn gevonden. De volgende
artikelen uit het review van Pisa et al (2015) zijn specifiek besproken in het EASAC-rapport: Albajes et al
(2003) and Kilpatrick et al (2005). Deze twee artikelen zijn hieronder nader geanalyseerd.

Albajes et al (2003): Volgens het EASAC-rapport werden in deze studie negatieve effecten op abundantie
van Staphylinidae (kortschildkevers) en Heteroptera (wantsen) gevonden bij vergelijking tussen
maisvelden ingezaaid met imidacloprid behandeld maiszaad en onbehandeld mais. Er werden geen
negatieve effecten gevonden op abundantie van Carabidae (loopkevers) en Coccinellidae
(lieveheersbeestjes). De mate van effect of de blootstelling waarbij het effect optrad worden verder niet
genoemd in het EASAC-rapport.
Nadere bestudering van het artikel laat zien dat het om een 5 jaar durende studie in mais gaat in Spanje
(1997-2001). Het mais werd jaarlijks ingezaaid en behandeld met Gaucho 35 FS met 4.9 g a.s./kg zaad.
De studie was gericht op predatore bodemfauna en bemonstering vond plaats met ingegraven
bodemvallen en visuele sampling. Het doel van de studie was om vast te stellen of zaaien van
imidacloprid behandeld zaad negatieve effecten had op de aanwezige predatore fauna (wat op zijn beurt
weer toenemend effect zou kunnen hebben op de plaagdruk van kevers en rupsen).
ln de studie werd een negatief effect op Heteroptera (wantsen) gevonden (visuele sample methode): in
de eerste 2 van de 5 studiejaren was de abundantie in de onbehandelde plots hoger dan in de
behandelde (sign. p<0.05) met een overall gemiddelde van 25o/o hogere abundantie in de onbehandelde
plots. Na de eerste 2 jaar was er geen significant verschil meer.
ln de pitfalls werd een significant overall negatief effect op Staphylinidae (kortschildkevers) gevonden
(geen effectpercentage gerapporteerd, maar uit de tabellen blijkt een maximaal effect van 35% in een van
de jaren). Op geen van de andere taxonomische groepen werd een significant effect gevonden.

40 van 56

Bovengenoemde effecten vallen binnen het toetsingskader en zouden meegenomen kunnen worden bij
een middeltoelating. Wel zal eerst het artikel geevalueerd moeten worden op wetenschappelijke
betrouwbaarheid. Het is met name de vraag of de visuele sample methode voldoende betrouwbaar wordt
bevonden, en of de achterliggende statistiek betrouwbaar is.
Ook hangt de relevantie van de studie af van het gewas waarin deze is uitgevoerd. Er is geen
imidacloprid behandeld mais toegelaten in Nederland. Er kan wel gekeken worden naar de relevantie van
de gebruikte dosering in de studie voor de in Nederland toegelaten zaadbehandelingsmiddelen op basis
van imidacloprid. Uitgaande van een gemiddelde zaaidichtheid van 30 kg mais/ha (Ctgb expert
judgement; gebaseerd op bekende GAP's) komt de dosering in de studie neer op 147 g a.s./ha. ln
Nederland wordt Gaucho tuinbouw gebruikt in de bedekte opkweek van o.a. sla met daarna uitplanten
volvelds; de dosering in kg a.s./ha volgens GAP is maximaal 120 g a.s./ha. Sombrero is toegelaten als
zaadbehandeling in bieten bijeen maximale dosering van 120 g a.s./ha. De in Nederland toegelaten
zaadbehandelingsdoseringen met imidacloprid zijn dus lager dan de in de studie gebruikte dosering.
Gezien hetfeit dat in Nederland geen imidacloprid behandeld mais is toegelaten, dat in de weltoegelaten
zaadbehandelingsmiddelen met imidacloprid een lagere dosering per hectare is voorgeschreven dan in
de studie is gebruikt, samen met het feit dat in de studie de effecten niet zeer sterk waren (rond de 30%,
wat in veldstudies al vaak de grens is van statistisch aantoonbare effecten), wordt geconcludeerd dat het
artikel van Albajes et al (2003) niet voldoende aanleiding geeft om de in Nederland toegelaten
zaadbehandelingsmiddelen op basis van imidacloprid te herbeoordelen.
Kilpatrick et al (2005):
ln de studie werd het effect van acetamiprid, thiamethoxam en imidacloprid (en dicrotophos, deze stof
wordt hieronder niet verder besproken) onderzocht op met name predatore arthropoden na bespuiting
van katoenvelden in de VS (in2002-2003), om de potentiele economische schade van negatieve effecten
van deze middelen op natuurlijke vijanden (predatore arthopoden) te bepalen. Thiamethoxam
veroorzaakte een negatief effect op de roofwants Geocoris punctipes en de rode vuurmier So/enopsts
invicta. De drie neonicotinoiden veroorzaakten geen mortaliteit bij spinachtigen (Arachnida). De overall
abundantie van predatore arthropoden gepooled over 5 studies lieten een negatief effect zien van 5560% voor thiamethoxam en 30% voor acetamiprid en imidacloprid. De met thiamethoxam behandelde
plots hadden een verhoogde plaagdruk door rupsen ten opzichte van de controle plots, wat in verband
stond met verlaagde predatoren abundantie.
De neonicotinoiden werden verspoten met een dosering van 0.05 kg a.s./ha. Het aantal toepassingen
varieerde tussen 1 en 2 voor thiamethoxam en acetamiprid en tussen 1 en 3 voor imidacloprid. De
effecten op de predatore arthropodenfauna verschilden niet significant tussen de enkelvoudige of
m eervoudige toepassingen.

ln Nederland is er 1 gewasbehandelingsmiddel op basis van thiamethoxam toegelaten, namelijk Actara.
Het middel is toegelaten in diverse gewassen, bedekte en onbedekte teelt, met een reeks aan restricties
in verband met bijen (driftreductie, bloeiend-onkruidvrije zones, wachttijden voor bij-aantrekkelijke
volggewassen). De driftreducerende maatregelen en bloeiend-onkruidvrije zones zullen ook
beschermend werken voor de off-field predatore arthropoden. De hoogst toegelaten doseringen in
volveldsteelt zijn: in aardappels 2x0.02 kg a.s./ha, en in boomkwekerij- en bloemisterijgewassen 3x0.025
kg a.s./ha. Deze doseringen zijn lager dan de maximaal geteste dosering in Kilpatrick et al (2005) (2x
0.05 kg a.s./ha).
Gezien het feit dat:
- de studie is gebaseerd op een gewassituatie die niet in Nederland voorkomt, namelijk katoen, en
- in de studie geen herstelperiode is bepaald, en
- voor het in Nederland toegelaten gewasbehandelingsmiddel met thiamethoxam (Actara) een lagere
dosering per hectare is voorgeschreven dan in de studie is gebruikt, en
- in het dossier voor Actara meerdere arthropodenveldstudies zijn meegenomen met meer relevante
dosering en veldsituatie,
geeft het artikel van Kilpatrick et al (2005) niet voldoende aanleiding om het in Nederland toegelaten
gewasbehandelingsmiddel op basis van thiamethoxam te herbeoordelen.

41 van 56

Voor acetamiprid en imidacloprid geldt dat de in Nederland toegelaten doseringen hoger zijn dan de in de
studie gebruikte dosering. Het gaat daarbij om een factor van max. 4.5 en 2 voor acetamiprid en
imidacloprid resp. (gewasbehandeling).
Gezien het feit dat de studie is gebaseerd op een gewassituatie die niet in Nederland voorkomt, namelijk
katoen, en gezien het feit dat in de studie de effecten niet zeer sterk waren (rond de 30%, wat in
veldstudies al vaak de grens is van statistisch aantoonbare effecten), en in de studie geen herstelperiode
is bepaald, wordt geconcludeerd dat het artikel van Kilpatrick et al (2005) niet voldoende aanleiding geeft
om de in Nederland toegelaten gewasbehandelingsmiddelen op basis van acetamiprid en imidacloprid te
herbeoordelen.
Andere artikelen uit het review van Pisa et al (2015). ingedeeld per taxonomische groep (NB: dit is geen
volledig overzicht van alle artikelen uit het review).

- Vlinders en motten (Lepidoptera)
Er ziin weinig specifieke toxiciteitsstudies met pesticiden en non-target Lepidoptera, daarentegen zijn er
wel veel studies naar effecten op vlinders en motten die in de landbouw als plaagorganismen worden
beschouwd. Het review noemt de volgende LC50-waarden voor acetamiprid uit studies van Doffou et al
(2011a,b) voor de volgende als plaag beschouwde soorten:
- Pectinophora gossypiel/a: LC50 1 1049 ppm
- Cryptophlebia leucotrefa: LC50 3798 ppm
- Cydia pomonella 'first instar' rupsen: LC50 0.84 ppm
- Cydia pomonella 'fifth instar'rupsen: LC50 114.78 ppm
Aangezien de bovenstaande 3 soorten worden bestreden als plaagorganismen, is het niet van toepassing
om te bepalen of met het niet meenemen van deze gegevens een risico wordt onderschat in de huidige
toelatingen van acetamiprid, aangezien de risicobeoordeling wordt gebaseerd op effecten op nietdoelwitsoorten.
Dilling (2009) ln het review worden op basis van een studie van Dilling (2009) negative effecten op
Lepidoptera larven in de bodem genoemd, naast een overall afname van abundantie en soortenrijkdom
van diverse (bodem-)insecten, als gevolg van bodembespuiting met imidacloprid. Nadere bestudering
van Dilling (2009) laat zien dat de bodembespuiting is uitgevoerd bij extreem hoge dosering: er is
gespoten met 1.5 g imidacloprid per 2.5 cm dbh'o. Omgerekend naar kg a.s. per ha is dit 30550 kg
a.s./ha. Dit is een extreem hoge dosering en het is mogelijk dat het hoofdstuk'Materiaal en methoden' in
het artikel niet volledig heeft beschreven hoe de testdosering is toegepast; op basis van de beschrijving is
dit echter de enige blootstelling per oppervlakte eenheid die afgeleid kan worden uit de tekst. Een
dermate hoge dosering is niet toegelaten in Nederland. Voor imidacloprid is er 1 toepassing als
bodembehandeling toegelaten (Potatoprid; in-furrow bespuiting in pootaardappelen), met een eenmalige
dosering van 0.18 kg a.s./ha. Op basis van het bovenstaande kan geconcludeerd worden dat het artikel
geen aanleíding geeft tot herbeoordeling van de in Nederland toegelaten middelen met imidacloprid.
Op basis van o.a. het artikel van Dilling (2009) benoemt het review van Pisa et al. (2015) verder de
noodzaak voor meer onderzoek naar effecten van bestrijdingsmiddelen, waaronder neonicotinoiden, op
vlinders en motten, en dan met name de niet als landbouwkundige plaag beschouwde soorten, waarbij
alle levensstadia zouden moeten worden onderzocht (i.e. ei, larf, pop, adult). Ook worden de mogelijke
negatieve effecten van blootstelling van Lepidoptera larven en rupsen in de bodem benadrukt.
Op dit moment is er geen expliciet data requirement voor studies naar toxiciteit voor Lepidoptera maar
wordt aangenomen dat deze groep beschermd wordt door de getrapte risicobeoordelingsmethodiek voor
niet doelwit-arthropode (i.e. de twee indicatorsoorten in de eerste tier (een roofmijt en een sluipwesp) zijn
ook beschermend voor vlinders). ln de recent verschenen EFSA-opínie ' EFSA PPR Panel, 2015.
Scientific Opinion addressing the state of the science on risk assessment of plant protection products for
non-target arthropods. EFSA Journal 2015;13(2):3996, 212 pp. doi:10.2903/j.efsa.2015.3996' wordt
echter voorgesteld om in de eerste tier een orale toxiciteitstest met Lepidoptera larven op te nemen. Het
belang van vlinders en het feit dat deze groep mogelijk onderbelicht is in de huidige rísicobeoordeling
voor niet-doelwitarthropoden wordt dus onderkend door EFSA en de bovengenoemde EFSA Opinie zal

tt

Dbh ldiameter at breast height) is een maat gebruikt in de bosbouw en kan worden omgerekend naar m2 met de
volgende formule: BA (basal area tree trunk (in m2))= 0.00007854x dbh2 (gebaseerd op Wikipedia)

42van 56

uitgangspunt zijn bij de revisie van het Guidance document on Terrestrial ecotoxicology (eindversie
verwacht in 2018).
- Andere inveftebraten - algemeen

Peck (2009b): ln het review wordt een studie van Peck (2009b) besproken waarin een 3 jaar durende
behandeling met (o.a.) imidacloprid van grasvelden in de V.S. ter bestrijding van keverlarven
(engerlingen) resulteerde in een statistisch significante afname in abundantie van 54-62% gedurende de
gehele studieduur voor:
- Hexapoden als totale groep (i.e.: insecten, spingstaarten (Collembola), dubbelstaarten (Diplura) en
oerinsecten of poottasters (Protura));
- tripsen (Thysanoptera);
- adulte kevers (Coleoptera).
Er werden geen effecten gevonden op mijten, Hymenoptera (vliesvleugeligen), Hemiptera
(halfvleugel igen), Coleoptera larven (keverlarven) en Diptera (tweevleu gel igen).
Bepaling van het effect op de doelsoort (engerling) was niet mogelijk gezien de lage abundantie van deze
groep op de studielocatie. Naast imidacloprid werden ook behandelingen uitgevoerd met trichlorfon,
halofenozide, entomopathogene nematoden en sulfur. Geen van deze behandelingen liet een significant
effect zien.
ln de studie werd imidacloprid (Merit 0.5G) gedurende 3 jaar 1x per jaar verspoten met een dosering van
0.37 kg a.s./ha. Bemonstering vond plaats via uitgestoken bodemcylinders (sol/ cores). Na toepassing
zou moeten worden beregend, maar de natuurlijke regenval na de bespuiting was voldoende.
ln Nederland is er '1 middel op basis van imidacloprid toegelaten in gras: het middel Merit Turf is
toegelaten in sportvelden, inclusief golfterrein (tees, greens en/of fairways) en graszodenteelt. Het gaat
om korrels die direct beregend moeten worden, bij een dosering van 30 kg middel/ha (0.15 kg a.s./ha),
maximaal lxljaar.ln het dossier van merit Turf zit geen veldstudie met (bodem-)arthropoden; er werd
voldaan aan de norm op basis van laboratoriumgegevens. Aangezien de studie van Peck is uitgevoerd bij
een dosering die 2.5x hoger ligt dan de in Nederland maximaal toegelaten dosering, is er geen
aanwijsbaar risico voor de Nederlandse toelating dat met deze studie over het hoofd is gezien. De studie
geeft niet voldoende aanleiding om de bestaande toelating te herbeoordelen.
Voor eventuele toekomstige toelatingen van imidacloprid in grasvelden bij hogere doseringen is de studie
wel relevant. Als deze situatie zich voordoel, zal de studie door het Ctgb worden geevalueerd en
meegenomen in de risicobeoordeling.

- Vliesvleugeligen (Hymenoptera) (oa. (parasitaire)wespen, mieren); exclusief bijen en hommels
Sfape/ et al (2000): ln het review wordt een studie van Stapel et al (2000) besproken, waarin subletale
effecten op de parasitoide wesp Microplitis croceipes (schildwesp) zijn onderzocht via blootstelling aan
extraflorale nectar van bloeiende katoenplanten die bespoten waren met imidacloprid. De twee subletale
effecten die werden onderzocht waren:
- prooizoeksucces (hostforaging ability), gemeten als vliegrespons na blootstelling aan prooigeuren in
een windtunnel (d.m.v. benedenwinds geplaatste door rupsen aangevreten katoenbladeren)
- levensduur (longevity)
De gemeten effecten warenl
- Een afname van vliegrespons van 55.7o/o tov de controle (sign. P<0.05) na blootstelling aan nectar
verzameld uit planten die 2 dagen daarvoor met imidacloprid waren bespoten. Zes dagen na de
behandeling was het effect niet meer significant (effectpercentages gelijk aan of hoger dan de controle).
- De levensduur van wespen was significant lager dan de controle voor wespen blootgesteld aan nectar
verzameld uit planten die 4 -10 dagen of langer daarvoor met imidacloprid waren bespoten (6.5- 4 dagen
korter dan de controle-levensduur (19 d)). Er was niet genoeg nectar om te onderzoeken wanneer het
effect niet meer zou optreden.
Het is van belang om te weten bijwelke blootstelling deze effecten precies werden gevonden, om een
zinvolle inschatting van het risico te kunnen maken. ln de studie werd per katoenplant 5 mL testoplossing
met 190 mg imidacloprid/L verspoten, wat neerkomt op 0.95 mg/plant. ln Nederland vindt geen
katoenteelt plaats maar om toch een vergelijking te kunnen maken is gekeken naar de
gebruiksvoorschriften van de in Nederland toegelaten gewasbehandelingen met het middel Admire.
Hiervoor is in appel en peer de concentratie imidacloprid in de spuitvloeitsof 70 mg/L, in bollen
(vermeerderingsteelt) 280 mg/1. De in de studie van Stapel et al (2000) gebruikte
spuitvloeistofconcentratie ligt dus in de range van de in Nederland toegelaten spuitvloeistofconcentraties

43 van 56

aan imidacloprid. Hoe zich dat verhoudt tot de dosering per plant en/of per hectare, en tot de hoeveelheid
imidacloprid in nectar en pollen voor de in Nederland toegelaten gewassen is lastig te bepalen. Ter
indicatie is vergeleken met de dosering per plant van Admire in vruchtgroenten (druppelbehandeling,
bedekte teelt) die neerkomt op 2.45-9.8 mg imidacloprid per plant. Dit is beduidend hoger dan de in de
studie van Stapel et al (2000) gebruikte dosering per katoenplant 0.95 mg/plant. Het is niet mogelijk om in
het tijdskader van deze analyse de doseringen door te vertalen naar kg a.s./ha.
Belangrijk om te bedenken is dat het in de studie uiteindelijk gaat om de concentraties in de nectar
waaraan de wespen werden blootgesteld, maar deze concentraties zijn niet gemeten in het onderzoek.
Zoals besproken door de auteurs van dit artikel zijn dit soort subletale effecten van belang om te bepalen
of middelen negatieve effecten hebben op natuurlijke vijanden die van groot nut zijn in de landbouw. De
auteurs stellen dat deze effecten niet onderzocht worden wanneer voorspellingen worden gedaan over de
compatibiliteit van middelen met biologische bestrijding en lPM. Niet helemaal duidelijk is of ze hiermee
op de toelatingspraktijk voor stoffen en middelen doelen, maar de auteurs maken hierin echter een
terecht punt, omdat in de toelatingsbeoordeling in de eerste twee trappen alleen onderzoek naar
negatieve effecten op overleving en reproductie worden gebruikt. De meer subtiele subletale effecten
zoals onderzocht in Stapel et al (2000) kunnen pas aan de orde komen in hogere tier veldtesten, maar
ook dan worden ze vaak niet expliciet onderzocht. Als ze bij lagere concentraties optreden dan de
mortaliteitswaarde (LR50) die in de eerste Tier wordt gehanteerd als norm, en er zijn geen hogere tier
veldtesten uitgevoerd, dan worden deze effecten dus gemist in de risicobeoordeling.
Vallen deze effecten binnen het toetsingskader?
Gebaseerd op de Uniform Principles (Annex Vl bij 911414/EEC, ook geldend onder 1 107) en de data
requirements (Commission Regulation 28312013) kan geconcludeerd worden dat dit soort effecten binnen
ons toetsingskader vallen. De UB spreekt van 'letale of subletale effecten' zonder de subletale effecten
nader te specificeren, dus ook de subletale effecten als vliegrespons en levensduur kunnen daaronder
vallen.
De data requirements vragen in Tier I alleen om mortaliteitstesten met sluipwesp en roofmijt, maar
maken daarbij de volgende opmerking
'With active substances suspected of having a special mode of action (such as insect growth regulators,
insect feeding inhibitors) additional tests involving sensitive life stages, special routes of uptake or other
modifications, may be required by the national competent authorities. The rationale for the choice of test
species used shall be provided.'
Deze opmerking laat ruimte voor ander(soortige) testen, hoewel dan eerst bepaald zou moeten worden of
het werkingsmechanisme van neonicotinoiden als 'specifiek' bestempeld kan worden.
De Guidance in ESCORT 2 legt het beschermdoel in de hoogste tier (veldtesten) op het niveau van de
populatie van een soort, dus geen individuele effecten. Het gaat daarbij uiteindelijk om abundantie
(aantallen). Als er geen effect op abundantie wordt gevonden, betekent dit dat binnen de studie de
eventueel opgetreden subletale effecten niet hebben doorgwerkt op de overleving. Hierbij moeten ook de
benodigde tijd voor herstel en/of herkolonisatie in beschouwing worden genomen. Er zijn geen vaste
drempelwaarden voor acceptabele effectniveaus, dit kan verschillen per soort, de beoordeling wordt
gebaseerd op expert judgement, case-by-case.
Samenvattende conclusies Stapel et al (2000):
- Op grond van de studie van Stapel et al (2000) is het niet mogelijk een harde conclusie te trekken over
het te verwachten effect op populatieniveau. Het artikel liet echter zien dat de effecten op individuele
vliegrespons reversibelwaren. Voor de levensduur kunnen geen conclusies worden getrokken over de
reversibiliteit van het effect, wel was er een trend te zien dat de significantie van het effect afnam in de
loop van de tijd.
- De blootstellingsroute van sluipwespen via nectar en pollen is relevant voor in Nederland toegelaten
middelen met imidacloprid. Deze blootstelling is in theorie mogelijk bij gewas- en zaadbehandelingen.
- Een goede extrapolatie naar de te verwachten blootstelling als gevolg van de in Nederland toegelaten
middelen met imidacloprid is niet te maken, maar de studie lijkt geen overdreven hoge blootstelling te
hebben gebruikt, zoals wel in sommige andere artikelen het geval is.
- Echter bij alle Nederlandse toelatingen op basis van imidacloprid zijn restricties op het WG opgenomen
om de bijen te beschermen, o.a. door middel van het verbieden dat het middel verspoten wordt op of in
de buurt van bloeiend gewas en onkruiden, het perceel vrijhouden van bloeiende onkruiden gedurende
een bepaalde periode na toepassing, wachttijden voordat weer nieuwe, bij-aantrekkelijke gewassen
mogen worden gezaaid of geplant, en het voorschrijven van insectengaas bij kassen. Deze restricties,

44 van 56

mits nageleefd, voorkomen ook in zekere mate blootstelling van andere insecten dan bijen via nectar en
pollen (in zekere mate omdat: bij-aantrekkelijk niet extrapoleerbaar is naar andere arthropoden, en omdat
de maatregelen alleen in-field gelden). De zaadbehandelingen zijn alle op niet bloeiende gewassen.
-Alleen voor de toelating in aardappelen als grondbehandeling tijdens het poten (Potatoprid) is
blootstelling via pollen van andere arthropoden niet uit te sluiten. Aangezien er geen concentraties in
nectar zijn gemeten in de studie van Stapel et al (2000), er geen concentraties in pollen van aardappelen
bekend zijn voor Nederland, en de situatie van een bespuiting in katoen niet extrapoleerbaar is naar een
grondbehandeling in aardappels, is het niet mogelijk om een vergelijking te maken tussen de mate van
blootstelling in de studie en de te verwachten blootstelling bij de toepassing van Potatoprid. Het valt
echter te verwachten dat bespuiting van bloeiende katoenplanten tot een beduidend hogere dosering aan
imidacloprid in nectar zal leiden dan een grondbehandeling tijdens het poten van aardappelen.
- Al het bovenstaande in beschouwing genomen geeft het artikel niet voldoende aanleiding om de in
Nederland toegelaten middelen op basis van imidacloprid te herbeoordelen.
Voor toekomstige beoordelingen verdient het wel aanbeveling om blootstelling van sluipwespen (en
andere arthropoden) via nectar en pollen mee te nemen in de risicobeoordeling. De huidige
risicobeoordeling voor arthropoden gaat enkel uit van contactblootstelling via residuen en directe
overspray. ln de recent verschenen EfSA-opinietn die ten grondslag zal liggen aan de gereviseerde
guidance voor niet-doelwitarthropoden wordt het belang van andere blootstellingsroutes zoals inname
van gecontamineerd voedsel aan de orde gesteld. De verwachting is dat de toekomstige guidance op dit
gebied verbetering zal brengen. De herziene guidance wordt op dit moment in 2018 ven¡r¡acht.
Overige artikelen die worden besproken in het EASAC-rapport. Annex A4.4 Effects on natural predators.
i.e. niet uit het review van Pisa et al 12015):
Mullin et al (2010): Er wordt in het EASAC-rapport verwezen naar een studie van Mullin et al (2010),
waarin 1B soorten loopkevers werden blootgesteld aan met neonicotinoiden behandeld zaad, waarbij
voor alle soorten bijna 100% mortaliteit optrad binnen 4 dagen. Dit ljkt echter een foutieve verwijzing; de
studie van Mullin et al (2010) is een studie naar residuen van mijticiden en agrochemicals in honingbijen
in Noord-Amerika. Het is niet duidelijk om welke studie met loopkevers het wel zou kunnen gaan.

Rogers and Potter (2003): ln dit artikel werd het effect van imidacloprid na toepassing in golfvelden in de
VS op het parasiteringssucces van de sluipwesp Tiphia vernalis onderzocht. Deze sluipwesp is een
natuurlijke vijand van de larve van de loopkever Popilia japonica, deze kerverlarve is een belangrijke
wortelplaag in graslanden. De sluipwesp komt uit Azie en is geimporteerd naar de VS als natuurlijke
plaagbestrijder. lmidacloprid (Merit 75 WP) werd verspoten in een dosering van 0.45 - 0.225 kg a.s./ha
(handspray van enclosures in het grasveld), daarna werden de testplots beregend met water (1.5 cm). Na
monstername (op dag 21) werd het aantal geparasiteerde keverlarven geteld. Het experiment werd ook in
het lab uitgevoerd met soil cores bij dezelfde doseringen, waarna effect op parasiteringsgraad, mortaliteit,
levensduur en eilegsucces van de sluipwesp werd bepaald. Ook werd gekeken of de sluipwespen
imidacloprid blootstelling vermeden, en werd het effect van de imidacloprid blootstelling op de
ontwikkeling van de sluipwesplarven onderzocht.
De gevonden effecten waren:
- significant afgenomen parasitering van keverlarven door sluipwespen op de imidacloprid behandelde
plots bij beide doseringen, zowel in het lab- als veldexperiment (afname in aantallen geparasiteerde

keverlarven ten opzichte van de controle na imidaclopridbehandeling met 0.225 en 0.45 kg a.s.ha was
resp. 19% en70o/o)
- geen significant effect op mortaliteit en levensduur van adulte wespen en ontwikkelingsperiode van
sluipwesplarven
- de wespen vertoonden geen vermijding van imidaclopridresiduen
Het bovengenoemde effect valt binnen het toetsingskader (er wordt gekeken naar parasitering door
sluipwespen; de Tier 1 testsoort is wel een andere), en zou gemist kunnen worden in de risicobeoordeling
als er alleen Tier 1 testen beschikbaar zijn, want daarin wordt alleen mortaliteit getest, en als er geen
higher tier testen in het dossier zitten waarin deze subletale effecten op de parasitatie alsnog zijn
meegenomen.

De Nederlandse toelating van imidacloprid in golfvelden (Merit turf) heeft een voorgeschreven maximale
dosering van 1x 0.15 kg a.s/ha. Op grond van het bovenstaande zijn de te verwachten effecten op
tn

EFSA PPR Panel, 2015. Scientific Opinion addressing the state of the science on risk assessment of plant
protection products for non-target arthropods. EFSA Journal2015;13(2):3996,212 pp. doi:10.2903/j.efsa.2015.3996

45 van 56

parasitering bij deze toegelaten dosering kleiner dan 50% (want het effect in de studie bij 0.225 kg a.s./ha
was 19%) en voldoen daarmee aan de norm.
Voor de andere in Nederland toegelaten middelen op basis van imidacloprid geldt hetzelfde, kijkend naar
de maximaal toegelaten doseringen:
- Sombrero zaadbehandeling: 0.090 en 0.120 kg a.s./ha
- Potatoprid grondbehandeling: 0.180 kg a.s./ha
- Admire en Kohinor: diverse toepassingen, alle veldtoepassingen blijven onder de 1x0.225 kg a.s./ha.
Sommige glasteelten komen hier net boven, maar op het etiket is daarom een waarschuwingszin voor het
gebruik van natuurlijke vijanden opgenomen.
- Gaucho tuinbouw: alleen toelatingen van groenten na bedekte opkweek, dosering in kg /ha niet op WG,
maar gezien de bedekte opkweek is te verwachten dat de blootstelling van de bodem bij deze toelating
niet hoger zal zijn dan de bovengenoemde toelatingen.
Op grond van het bovenstaande geeft het artikel geen verdere aanleiding tot herbeoordeling van de in
Nederland toegelaten middelen op basis van imidacloprid. Wel is het aanleiding om voor toekomstige
beoordelingen blootstelling van sluipwespen via de bodem expliciet mee te nemen (tot nu toe werd voor
sluipwespen alleen blootstelling via residuen op blad meegenomen, dus bij bodembehandeling en
zaadbehandeling werd het risico voor sluipwespen niet beoordeeld). Dit past binnen het toetsingskader
en heeft geen nieuwe datavereísten tot gevolg.
Poletti et al. (2007): ln deze studie werd het effect van acetamiprid, imidacloprid en thiamethoxam op de
twee roofmijten /Veoseølus californicus en Phytoser¿.r/us macropilis (Acari: Phytoseiidae) en hun
'funcionele respons' op Tetranychus urticae eieren (spintmijt) onderzocht. Onder functionele respons lijkt
in het artikel te worden verstaan: het door de roofmijten geconsumeerde aantal eieren van de spintmijt.
De neonicotinoiden werden in het laboratorium verspoten op bladgedeeltes (leaf discs) van
bonenplanten waarop eieren van de spintmijt waren geplaatst, met spuitconcentraties van-resp. 80, 280
en 135 mg a.s./L voor acetamiprid, imidacloprid en thiamethoxam. Dit komt waarschijnlijk'zo neer op
testdoseringen voor acetamiprid, imidacloprid en thiamethoxam van resp. 12.8, 44.8 en 21.6 kg a.s./ha.
De gevonden effecten waren:

- Beide soorten: geen significante toename van mortaliteit ten opzichte van de controle (alledrie de
neonicotinoiden)

- N. californlcus: voor imidacloprid een verlaagde 'attack coefficient' (niet sign.) en significant effect op
'prey handling time' (verhoging), en een verlaging van ei-consumptie met 55% ten opzichte van de piekconsumptie; geen effect van de andere neonicotioiden.
- P. macrop,í/rs: verlaagde 'attack coefficient' (niet sign.) voor alledrie de neonicotioiden en significant
effect op 'prey handling time' (verhoging) voor acetamiprid en imidacloprid; een significante verlaging van
ei-consumptie ten opzichte van de piek-consumptie voor alledrie de neonicotinoiden (voor imidacloprid:
87o/o).

Het artikel concludeert dat aandacht moet worden besteed aan het gebruik van neonicotinoiden in
samenhang met IPM-programma's.
De onderzochte effecten in het artikel zijn subletaal, maar kunnen wel van invloed zijn op de populatie en
vallen in die zin binnen het toetsingskader. Dit soort effecten worden echter niet standaard onderzocht in
Tier 1 labtesten met roofmijten. Mogelijk worden ze wel meegenomen in hogere tier veldtesten.
De in het artikel gebruikte doseringen zijn echter vele malen hoger dan de in Nederland toegelaten
doseringen van deze drie stoffen. Het gaat hierbij om gewasbespuitingen, aangezien het onderzoek
bladbewonende roofmijten betrof. Voor imidacloprid zijn de maximaal toegestane doseringen als
gewasbespuiting alle <0.225 kg a.s./ha, dus minimaal een factor 199lager dan getest in de studie. Voor
acetamiprid en thiamethoxam zijn de maximaaltoegestane doseringen als gewasbespuiting 0.45 kg
20

Uit het artikel wordt niet goed duidelijk wat de dosering per oppervlakte-eenheid was: een dosering van 2mL
testoplossing per spray resulterend in 1.60 mg/cm' wordt vermeld als testdosering maar waar de 'mg' naar venruijst
wordt niet vermeld, en ook niet hoeveel 'sprays' gebruikt werden per leaf disc. Er vanuitgaand dat de 1.60 mg
verwijst naar mg spuitvloeistof, en dat dit ongeveer overeenkomt met 1.6 mL spuitvloeistof (geen gegevens over de
dichtheid bekend, daarom waterdichtheid aangenomen), komt dit neer op testdoseringen voor acetamiprid,
imidacloprid en thiamethoxam van resp. 12.8, 44.8 en21.6kg a.s./ha.

46 van 56

a.s./ha (3x0.15 kg a.s./ha) en 0.075 kg a.s./ha (3x0.025 kg a.s./ha) resp., dus resp. een factor 28 en 2BB
lager dan getest in de studie. Samen met het feit dat er binnen de risicobeoordeling ook nog een
herstelperiode in beschouwing wordt genomen, die in dit artikel niet nader is onderzocht, geeft het artikel
niet voldoende aanleiding om de in Nederland toegelaten middelen op basis van acetamiprid,
imidacloprid en thiamethoxam te herbeoordelen.
Kramarz en Stark (2003): ln het EASAC-rapport wordt beschreven dat in deze studie werd aangetoond
dat imidacloprid alleen geen effect had op de sluipwesp Aphidius eN¡, maat dat er grote negatieve
effecten waren in combinatieblootstelling met cadmium uit kunstmest (laboratoriumstudie met potplanten,
blootstellingsconcentraties en hoogte van effecten verder niet genoemd).
Het bovengenoemde combinatie-effect is zeer wel mogelijk van belang in de praktijk, het is echter geen
onderdeel van de huidige toelatingsbeoordelingsystematiek voor individuele middelen.
a

Añike le n u it hoofdstu k Ag ricultu ral ecosyste m effects (i atrog e n ic peso

Douglas (2014):
ln deze studie in de VS werd het effect van zaadbehandeling met thiamethoxam (in combinatie met
fungicide) in soja onderzocht op interacties tussen sojabonen, slakken en hun insect-predatoren
(Chlaenius tricolor kevers in dit geval), zowel in het laboratorium als in het veld.
ln het lab werden de volgende effecten gevonden:
- geen negatief effect op de pest slak Deroceras reticulatum
- B4-B9Yo van de kevers waren 'impaired','i.e. 'gehandicapt', gemeten als de tijd die de kever nodig had
om zich weer op zijn pootjes te draaien nadat hij door de onderzoekers op zijnlhaar rug was gedraaid,
daarnaast werden ook andere motorische symptomen waargenomen (e.9. stuiptrekkingen, gehele of
gedeeltel ijke verlamm ing).
- 38% van de'impaired' kevers ging dood, de overige kevers herstelden na gemiddeld 4.3 dagen.

ln het veld werden de volgende effecten gevonden:
- afname van actieve dichtheid van predatore kevers van 31% (gemeten via grondvallen (pitfalls)); na 1

maand geen significant verschil meer
- afname predatie op 'kunstprooi' (rupsen die de onderzoekers in het veld hadden geplaats op vaste

plekken) met 33%
- toename van slakkendichtheid van 670/o; de toename duurde de gehele studieperiode
- afname van sojagewasdichtheid van 19o/o en opbrengst met 5%

Analyse van residuen:
- afname van 96% per trofisch niveau van de neonicotinoiden (in de slakken zalg60/o minder dan in de
sojabonen, en in de kevers 96% minder dan in de slakken)
- concentratie in slakken in het veldexperiment: 500 ppb aan neonicotinoiden (13 ng/slak), afnemend tot
177 ppb (6 ng/slak) in het 1-bladstadium van het sojagewas, tot niet detecteerbaat aan het eind van het
seizoen (residuen bestonden voornamelijk uit thiamethoxam, maar ook clothianidin en andere
metabolieten)
- regenwormen bevatten neonicotinoidengehaltes van 54-279 ppb (16-126 ng/worm), waarvan 25-23 ppb
imidacloprid.
Voor een eerste risico-inschatting moet worden gekeken naar de gebruikte thiamethoxam doseringen in
de studie. ln het laboratoriumexperiment was dit 0.0756 mg a.s./zaad en 0.152 mg a.s./zaad. ln het
veldexperiment werd alleen de hoge dosering van 0.152 mg a.s.lzaad gebruikt, bij een zaaidichtheid van
de soja van 444600 zadenlha, resulterend in 67.6 g a.s./ha.

ln Nederland toegelaten zaadbehandelingen met thiamethoxam zijn:
-Cruiser SB zaadbehandeling in bieten met max 60 g a.s./ha, en 15800 mg a.s./kg zaad.
De dosering per zaadje is dus vele malen hoger dan in de studie gebruikt, de velddosering in g a.s./ha is
echter wel gelijk. De enige verklaring voor dit verschil is het gewas; de studie is uitgevoerd met soja,
blijkbaar is daarvoor de dosering per zaad vele malen lager dan voor suikerbieten (gepilleerd).
-Cruiser 70 WS zaadbehandeling in:
o sla, andijvie - bedekte opkweek met 107 g a.s/ha en 5.47 mg a.s./kg zaad+ zaailing gemeten in
de slaplantjes na uitplanten
o koolachtigen - bedekte opkweek met 88 g a.s/ha en 28.03 mg a.s./kg zaad+ zaailing gemeten in
de slaplantjes na uitplanten

47 van 56

Uit het bovenstaande kan geconcludeerd worden dat de studie van Douglas et al (2014) bij relevante
doseringen is uitgevoerd: zowel wat betreft dosering werkzame stof per zaadje als dosering werkzame
stof per ha zijn in Nederland hogere doseringen toegelaten.
De bovenstaande blootstellingsroute via predatie op slakken wordt momenteel niet expliciet in
beschouwing genomen in de risicobeoordeling voor niet-doelwitarthropden. Echter: in het toetsingskader
voor stoffen en middelen is opgenomen dat een herstelperiode in beschouwing kan worden genomen
voor de bepaling van het risico en de conclusie over het al dan niet voldoen aan de norm. Voor nietdoelwitarthropoden is dit in het veld een periode van 1 jaar. (Blootstelling buiten het veld wordt voor nietdoelwit arthropoden niet in beschouwing genomen bijzaadbehandelingen) Gezien de herstelperiode van
4 dagen die in de bovenstaande studie werd gevonden, is het te verwachten dat ook bij de hogere
doseringen zoals in Nederland toegelaten, herstel binnen een jaar zal optreden. Daarnaast zijn in de
Cruiser-dossiers met 5 uitgebreide veldstudies met behandelde zaden de effecten op de
bodemarthropodenfauna onderzocht. Hierin werden effecten met herstel binnen een jaar aangetoond, en
het is goed mogelijk dat voedselwebinteracties zoals doorvergifiting via slakken in deze studie
meegenomen zijn. Hoewel niet expliciet gemeten en beschreven, bevat een full-community veldstudie in
principe ook voedselwebinteracties, die indirect gemeten worden via de effecten op abundantie van de
individuele soorten. Op grond van de gezamenlijke beschouwing van deze 5 studies heeft Ctgb
geconcludeerd dat wordt voldaan aan de norm.
Een kanttekening die hierbij geplaatst moet worden is dat herstel in het perceel een gevolg kan zijn van
herkolonisatie door niet-doelwitarthropoden van buiten het perceel. Zo kan er geconcludeerd worden dat
er in het perceel voldoende snel herstel optreedt, terwijl buiten het perceel (off-field) de populatie
'leeggetrokken' wordt ('sink-source-effect'). Op dit moment groeit het inzicht dat dit effect optreedt en dat
de huidige risicobeoordelingssystematiek voor niet-doelwitarthropoden op het punt van herstel niet
beschermend genoeg is. Dit wordt beschreven in de recent verschenen EFSA-opinie'' d¡e ten grondslag
zal liggen aan de gereviseerde guidance voor niet-doelwitarthropoden.
Ook kan op grond van het bovenstaande artikel geconcludeerd worden dat de route van doorvergiftiging
onderbelicht is in de huidige beoordelingsmethodiek voor niet-doelwitarthropoden. ln de revisie van de
relevante guidance die momenteel gaande is (zie boven), wordt echter aandacht besteed aan een meer
uitgebreide risicobeoordelingsmethodiek voor alle relevante blootstellingsroutes van arthropoden.
Het effect van toegenomen plaagdruk en afgenomen gewasopbrengst door negatieve effecten op
natuurlijke predatoren als gevolg van het gebruik van insecticiden tenslotte is een algemeen bekend
verschijnsel . Deze negatieve interacties in de intensieve landbouwpraktijk zijn echter geen onderdeel van
de huidige toelatingsbeoordelingssystematiek voor individuele middelen. Het Ctgb beoordeelt wel de
risico's voor natuurlijke vijanden, maar het huidige toetsingskader is waarschijnlijk niet afdoende om
bovengenoemde negatieve interacties geheel te voorkomen, o.a. doordat lange herstelperiodes
meegenomen worden in de risicobeoordeling, niet alle blootstellingsroutes in beschouwing worden
genomen en subtiele, subletale effecten gemist kunnen worden in de eerste Tier testen. Het Ctgb is
echter niet bevoegd om nieuwe beoordelingscriteria (bijvoorbeeld toegenomen plaagdruk) op te nemen in
de (milieu-) risicobeoordeling.

Van belang om te noemen is nog wel dat in de stof data requirements onder 1 107 (Regulation 283/2013)
het volgende staat opgenomen bij hoofdstuk 8, Ecotoxicologische studies:
4

The potential impact of the active substance on biodiversity and the
ecosystem, including potential indirect effects via alteration of the food

web, shall be considered.

Het kan beargumenteerd worden dat de bovengenoemde negatieve interacties onder deze passage van
de data requirements vallen. Het is echter nergens uitgewerkt en vastgelegd hoe dit dan beschouwd zal
moeten worden in de risicobeoordeling van een middel of stof. Wat voor studies moeten er worden
geleverd, wat voor eindpunten moeten er worden gebruikt en tegen welke normen moeten ze worden
getoetst? Het Ctgb heeft geen handvatten om uitvoering te geven aan dit data requirement.
Op grond van de huidige guidance kan dus worden geconcludeerd dat er wordt voldaan aan de norm en
dat het artikel geen verdere aanleiding geeft tot herbeoordeling, maar wel met het inzicht dat de huidige

tt EFSA PPR Panel, 2015. Scientific Opinion addressing the state of the science on risk

assessment of plant
protection products for non-target arthropods. EFSA Journal2015;13(2):3996,212 pp. doi:10.2903/j.efsa.2015.3996

48 van 56

guidance mogel¡jk niet beschermend genoeg is voor nietdoelwitarthropoden. De verwachting is dat dit
binnen enkele jaren verbeterd zal worden (herziene guidance wordt verwacht in 20'18).
De volgende drie artikelen gaan net als bovenstaand artikel over het verschijnsel van toegenomen

plaagdruk als gevolg van behandeling met neonicotinoÏden, door (o.a.) negatieve effecten op natuurlijke
vijanden. Voor de conclusie op basis van deze drie artikelen kan worden aangesloten bij de conclusie
hierboven voor het artikel van Douglas et al. (2014):
Ekböm en Müller (2011):Van dit artikel wordt in het EASAC-rapport besproken dat de auteurs een
mogelijke resistentie van bladhaantjes (Chrysomelidae) tegen neonicotinoide zaadbehandelingen hebben
gevonden, en dat dit in combinatie met negatieve effecten op de natuurlijke vijanden van de bladhaantjes
kan leiden tot toegenomen plaagdruk in koolachtigen. ln de studie zijn geen directe negatieve effecten
van neonicotinoiden op (predatore) niet-doelwitarthropoden onderzocht.
Smith et al. (2013):ln deze studie werden in de VS de effecten onderzocht van verschillende
(combinaties van) zaadbehandeling met neonicotinoiden en insecticiden op plaagdruk in katoen door de
bonenspintmijl (Tetranychus urticae). De studie wees uit dat het gebruik van zaadbehandeling met
neonicotinoiden leidt tot hogere aanwezigheid van spintmijten en dat negatieve effecten op de natuurlijke
vijanden van de mijten een mogelijke oorzaak zijn, naast een toegenomen reproductie van de mijten
(waargenomen na blootstelling in het veld aan thiamethoxam op blad). ln de studie zijn geen directe
negatieve effecten van neonicotinoiden op (predatore) niet-doelwitarthropoden onderzocht.

Szczepaniec et al. (2011):ln Central Park, New York, brak na behandeling van iepen met imidacloprid
een plaag uit van tot voorheen onschadelijke spintmijten (de imidacloprid behandeling was tegen twee
houtkeversoorten gericht; spintmijten zijn ongevoelig voor imidacloprid). De auteurs concluderen op basis
van 3 jaar veld- en labexperimenten dat dit het gevolg was van doorvergiftiging van natuurlijke predatoren
van de spintmijt via aan imidacloprid blootgestelde prooi-arthropoden, en van een toegenomen
reproductie van de mijten als gevolg van blootstelling aan imidacloprid (beide effecten vastgesteld met
labexperimenten). ln de labexperimenten met lieveheersbeestjes en gaasvliegen (predatoren van de
spintmijt) werd vastgesteld dat vergifitiging via prooi een scala aan negatieve subletale effecten gaf (e.9.
verstoorde mobiliteit, regurgitatie, stuiptrekkingen en bij rugligging niet meer terug kunnen draaien), in
tegenstelling tot blootstelling via bladresiduen.
De doseringen in het artikel zijn uitgedrukt in g per boomstamdiameter en niet goed te herleiden tot g/ha.
Gezien de geringe relevantie van de toepassing op iepen in een stadspark voor de landbouwsituatie, is
dit niet verder geanalyseerd.

Constateringen niet doelwitarthropoden (andere dan bijen en hommels):
- Risicobeoordeling voor Lepidoptera, met name via rupsen in de bodem verdient meer aandacht
in de risicobeoordeling. Dil zal naar verwachting geadresseerd worden in de nieuwe guidance
voor niet-doelwitarthropoden van EFSA.
- Blootstellingsroute via nectar en pollen van sluipwespen en andere predatore arthropoden
verdient meer aandacht in de risicobeoordeling. Dit zal naar verwachting geadresseerd worden in
de nieuwe guidance voor niet-doelwitarthropoden van EFSA.
- Doorvergiftiging van predatore arthropoden, bijv. via (ongevoelige) slakken verdient meer
aandacht in de risicobeoordeling. Dit zal naar verwachting geadresseerd worden in de nieuwe
guidance voor niet-doelwitarthropoden van EFSA.
- Blootstelling van sluipwespen via de bodem dient te worden meegenomen in de risicobeoordeling

-

(kan per direct).
Op dit moment groeit het inzicht dat de huidige risicobeoordelingssystematiek voor nietdoelwitarthropoden op het punt van herstel niet beschermend genoeg is (door optreden van het
zgn. sink-source effect, waarbij in de omgeving buiten de percelen ook steeds meer arthropoden
verdwijnen als gevolg van negatieve effecten binnen het perceel). Dit wordt beschreven in de
recent verschenen EFSA-opinie" d¡e ten grondslag zal liggen aan de gereviseerde guidance
voor niet-doelwitarthropoden.

" EFSA PPR Panel, 2015. Scientific Opinion addressing the state of the science on risk assessment of plant

protection products for non-target arthropods. EFSA Journal2015;13(2):3996,212 pp. doi:10.2903/j.efsa.2015.3996

49 van 56

Bodemorqanismen
a

Aftikelen uit hoofdstuk Effects on soil organisms

Wang et al. (2012): ln deze study zijn acute LC5O-waarden bepaald voor regenwormen (Eisenia fetida)
voor 24 verschillende insecticides, waaronder de neonicotinoiden acetamiprid, clothianidin, imidacloprid,
nitenpyram (niet toegelaten in Nederland, daarom verder buiten beschouwing gelaten in hiernavolgende
tekst) en thiacloprid. Toxiciteit werd bepaald door middel van twee testen: een test met filterpapier en een
test met kunstgrond. De laatste test is ook standaardonderdeel van middel- en stoffendossier en daarom
het meest relevant. De toxiciteit van alle niet-neonicotinoiden-insecticiden lag beduidend lager dan de
toxiciteit van de neonicotinoiden, vanaf 1 tot meerdere ordes van grootte.
ln onderstaande tabel zijn de LC50-waardes die werden gevonden voor de neonicotinoiden in de studie
van Wang et al. weergegeven (test met kunstgrond), met in de laatste kolom de eindpunten door Ctgb
gebruikt voor de risicobeoordeling (i.e. het in de EU-stofbeoordeling vastgestelde eindpunt); zowel acuut
als chronisch.

acetamiprid

14d LC50
(mg a.s./kg soil
dw)

14d LC50
(mg a.s./kg soil
dw)

(Wang etal (20121

EU List of
endpoints
9 (getest met a.s.)
3.66 (getest met
middelGazelle;

1.52

56d NOEC

(reproduction)
(mg a.s./kg soil
dw)
EU List of
endpoints
0.252 (getest met

NOEC-leveluit
veldstudies
(g a.s./ha)*
EU List of
endpoints

middel Gazelle;

eindpunt in a.s.)

eindpunt in a.s.)
clothianidin
6.06
imidacloprid
2.82
thiacloprid
10.96
* geen bodemgehaltes gemeten

225 sa.s.lha

13.21

10.7
105

0.178
<62.5 q a.s./ha

150 q a.s./ha
250 a.s./ha

Voor acetamiprid is in de studie van Wang et al. een lagere LC50 gevonden dan het officiele EU stofeindpunt. ln Nederland is Gazelle het enige toegelaten middel op basis van acetamiprid (gewasbespuiting
in diverse teelten), en de LC50 op basis van de test met het middel Gazelle is gebruikt in de
risicobeooordeling. Hierbijwerd de norm (veiligheidsfactor 10) gehaald met een veiligheidsmarge van een
factor 7. (Dit betekent dat de LC50 van 3.66 mg a.s./kg grond een factor 70 hoger ligt dan de berekende
blootstelling in de bodem.) De veiligheidsmarge uit de risicobeoordeling van een factor 7 is ruim
voldoende om het verschil tussen de LC50 voor Gazelle en de LC50 van Wang et al. af te dekken.
Daarnaast is het van belang dat het eindpunt uit de reproductiestudie met acetamiprid bepalend is voor
de risicobeoordeling, aangezien het vele malen lager ligt dan de acute LC50. Over het algemeen kan
gesteld worden dat het eindpunt van de reproductiestudie voor bijna alle stoffen kritischer zal zijn dan de
acute LC50. ln de nieuwe data requirements onder 1 107 (Regulations 283/2013 en 28412013) is de acute
toxiciteitstest met regenwormen niet langer vereist, de reproductietest daarentegen is een vast
datavereiste geworden (hierin wordt ook mortaliteit gemeten).
Ook voor clothianidin is in de studie van Wang et al. een lagere LC50 gevonden dan het officiele EU stofeindpunt. ln Nederland is Poncho Beta het enige toegelaten middel op basis van clothianidin
(zaadbehandeling suikerbieten; max. 0.060 kg a.s./ha). ln de risicobeoordeling werd de norm
(veiligheidsfactor 10) gehaald met een veiligheidsmarge van een factor 2. Deze veiligheidsmarge van
een factor 2 is ongeveer gelijk aan het verschil tussen de LC50 van Wang et al. Daarnaast werd met een
veldtest met dosering een factor 3 hoger dan de maximaal toegestane doseríng een acceptabel risico
aangetoond. Er is dus geen aanwijsbaar risico op basis van de LC50 van Wang et al.

Voor imidacloprid en thiacloprid geldt eenzelfde verhaal: er is in de studie van Wang et al. een duidelijk
lagere LC50 gevonden dan het officiële stofeindpunt. Maar ook hier geldt weer dat het reproductieeindpunt meer kritisch is voor de risicobeoordeling dan het acute eindpunt. Het reproductie-eindpunt voor
beide stoffen ligt lager dan de LC50 van Wang et al., waardoor, te zien aan de eindpunten, een

50 van 56

veldstudie vereist werd, die een acceptabel risico liet zien. Er zijn dus geen aanwijsbare risico's op basis
van de studie van Wang et al.
De vraag rest waardoor het verschil in LC5O-waarden van Wang et al. en de EU-eindpunten wordt
veroorzaakt. Aangezien er echter met bovenstaande analyse is aangetoond dat er geen aanwijsbare
risico's zijn op basis van de studie van Wang et al., en aangezien het acute eindpunt voor regenwormen
niet langer vereist is onder 1107 (maar wordt afgedekt door de meer kritische reproductiestudie), is een
nadere analyse van het artikel niet noodzakelijk.

Peck (2009a,b): De studie van Peck (2009b) is hierboven al besproken (zie paragraaf 'Andere artikelen
uit het review van Pisa et al. (20015)'). De studie van Peck (2009a) betreft een uitbreiding van
bovenstaande studie, met 3 jaar behandeling erbij (dus in totaal 6 jaar) en met bemonstering met pitfalls
erbij (naast bemonstering met bodemcylinders). De dosering in de studie bedroeg net als in Peck 2009b
lxljaar 0.37 kg a.s./ha. De resultaten kwamen overeen met de resultaten van de eerdere studie (Peck
2009b), met als verschil dat nu ook statistisch een significante effect op Hemiptera abundantie werd
gevonden: gemiddeld 63.7% verlaagd over de 5 jaren (stat. sign.). Opvallende bevinding was daarnaast
dat de pitfall-gegevens geen statistisch significant effect van de behandeling liet zien, wat aanduidt dat
niet de arthropodenfauna actief op het bodemoppervlak, maar alleen de fauna in de grond een negatief
effect ondervond.
Zoals geconcludeerd bij de studie van Peck (2009b), geeft de studie niet voldoende aanleiding om de
bestaande toelating van Merit Turf te herbeoordelen.
Voor eventuele toekomstige toelatingen van imidacloprid in grasvelden bij hogere doseringen is de studie
wel relevant. Als deze situatie zich voordoet, zal de studie door het Ctgb worden geevalueerd en
meegenomen in de risicobeoordeling.

Kreutzweiser 2008 en 2009: ln de eerste studie (uit 2008), uitgevoerd in de V.S., werd het effect
onderzocht van imidacloprid concentraties in bladeren van esdoorns (vlak voor de bladval) die
behandeld waren met imidacloprid (tegen houtkevers). De spuitdosering is niet gegeven in het artikel, de
gemeten concentraties in de bladeren bedroegen gemiddeld 3.2 en 1 I .0 mg a.s./kg versgewicht. De
bladeren werden geplaatst in terrestrische en aquatische microcosms gedurende 14-35 dagen. Bijdeze
concentraties trad er geen mortaliteit op bij aquatische insecten of regenwormen, maar waren er wel
statistisch significante subletale effecten: afgenomen voedselinname, afgenomen decompositie (gemeten
als blad-gewichtsverlies), gewichtsverlies bij regenwormen. Er zijn geen effectpercentages
gerapporteerd. De auteurs concluderen dat imidaclopridbehandeling van esdoorns resulteert in
imidaclopridresiduen in blad die het natuurlijke decompositieproces afremmen.
ln de studie van 2009 werd voor het bovengenoemde verschijnsel verder onderzocht, in een vergelijkbare
studie-opzet, of de organismen in de microcosms de imidaclopridresiduen konden detecteren en
vermijden (in de discussie-sectie van de studie uit 2008 vroegen de auteurs zich af of de verminderde
decompositie een gevolg was van het vermijden van de bladeren, of van subletale toxiciteitseffecten). De
imidaclopridgehaltes in de esdoornbladeren in deze studie waren gemideld 1B-30 mg/kg. Er werd geen
significante voorkeur gevonden voor de onbehandelde bladeren, op grond waarvan de auteurs
coìcluderen dat regeñwormen de imidaclopridresiduen niet konden detecteren en vermijden23. Op basis
van de resultaten concluderen de auteurs dat de afgenomen voedselinname (decompositie) door
regenwormen van bladeren met imidaclopridresiduen wordt veroorzaakl door subletale effecten als
gevolg van blootstelling aan imidacloprid.
Hoewel het in de bovenstaande studie geen landbouwsituatie betreft, kan een korte berekening worden
uitgevoerd om een beeld van de relevantie van de concentraties in de studie te krijgen. Bij de
risicobeoordeling voor vogels en zoogdieren is de hoogste gemiddelde RUD-waarde (residue per unit
dose) voor bespoten planten een waarde van 54.2. Vermenigvuldigd met de maximaal toegestane
dosering als volvelds gewasbespuiting in Nederland voor imidacloprid (0.15 kg a.s./ha), geeft dit een
verwacht residuegehalte in bespoten planten van 8.13 mg a.s./kg versgewicht. De concentraties in de
studie zijn dus, quantitatief, realistisch. De relevantie van decompositie van esdoornbladeren voor het
een landbouwperceel is echter laag; extrapolatie van de studiegegevens naar een gewas(situatie) is
onzeker, ook zijn esdoorns geen kenmerkende bomen voor landbouwgebied.

" Dit in tegenstelling tot wat er in de tekst van het EASAC-rapport vermeld staat bij dit artikel, namelijk
dat de decompositie afnam doordat de wormen de bladeren vermeden.

5l van 56

Het dossier van imidacloprid bevat testen met 2 bodem-oppervlakte bewonende arthropoden, waarvan
voor 1 soort (P. cupreus) zowel adulten als larven zijn getest, testen met Collembola en bodemmijten,
regenwormenveldtesten, testen met bodemmicro-organismen inclusief schimmels en 2 litterbag testen.
Het dossier bevat dus een ruime hoeveelheid gegevens die betrekking hebben op het

decompositieproces.
Studies naar negatieve effecten op decompositie zijn een tijdlang een dossiervereiste geweest voor
persistente stoffen (de zgn. litterbag test). Het bleek echter dat deze test te ongevoelig was, en in de
nieuwe datavereisten onder 1 107 is de test eruit gehaald. De huidige ontwikkeling is dat er meer nadruk
gelegd wordt op testen naar effecten op organismen (structuur), en minder op processen. Het idee is dat
met voldoende testen en risicobeoordeling op structuurniveau, effecten op processen ook voorkomen
zullen worden.
Op grond van het bovenstaande wordt geconcludeerd dat het artikel niet voldoende aanleiding geeft om
de bestaande toelatingen met imidacloprid in Nederland te herbeoordelen.
Capowiez en Bérard (2006): ln deze studie uit Frankrijk werd onderzocht wat het effect was van
imidacloprid (formulering Confidor 2009/L) op het gedrag van regenwormen.
De auteurs verwijzen naar hun eerdere werk waarin ze na blootstelling van wormen aan 0.1 en 5 mg
imidacloprid/kg droge grond, significante effecten vonden op:
- ganglengte (afname)
- mate van hergebruik van gangen
- afgelegde afstand in de grond
ln deze nieuwe studie hebben de auteurs dit type effecten nader onderzocht. ln twee
laboratoriumexperimenten werd het gedrag van twee soorten (Allolobophora icterica (endogeic) en
Aporrectodea nocturna (anecic)) onderzocht na blootstelling aan imidacloprid concentraties in grond van
0.5 en 1 mg a.s./kg droge grond. ln het ene experiment werden effecten op ganggraaf-gedrag gemeten,
in het ander experiment werd gemeten of de wormen blootstelling aan imidacloprid vermeden
(avoidance). Gemeten effecten na 6 dagen blootstelling aan imidacloprid (beide testconcentraties) waren
als volgt:
- statistisch significante gewichtsafname bij beide soorten
- geen significante vermijding van imidacloprid bij beide soorten
- gewijzigd graafgedrag, i.e. graafdynamiek (afname) en aantal op en neer gaande bewegingen van de
wormen (afname)
- gewijzigde'architectuur'van de gangenstelsels: oppervlakte (afname), diepte (afname), mate van
kronkel igheid (toename)
- A. icterica stopte bijna volledig met graven (na 24 h) bij beide testconcentraties, terwijl A. nocturna
continu doorgroef, maar wel significant langzamer
- bij beide soorten lagen de gangenstelsels significant minder diep in de bodem bij beide
testconcentraties
De auteurs van het artikel benadrukken dat het belang van regenwormen voor het bodemecosysteem
vooral afhangt van hun activiteit (gangen graven en organische stof door de grond mengen), en dat het
daarom cruciaal is om subletale effecten van toxische stoffen te onderzoeken die van invloed kunnen zijn
op deze activiteit. ln de conclusie stellen ze dat de diepte van de gangenstelsels gemakkelijk te meten is,
belangrijk is voor watertransport in de bodem, en daarom een bruikbaar eindpunt voor ecologische
risicobeoordeling, mits gevalideerd voor een groot aantal stoffen en concentraties.
Vallen deze effecten binnen het toetsingskader? Het data requirement voor regenwormen in 28312013,
punt 8.4.1 'Earthworm - sublethal effects', luidt als volgt: 'A test shall provide information on the effects
on growth, reproduction and behaviour of the earthworm.'
Uitgaande van deze tekst vallen de effecten uit de studie van Capowiezand Berard onder het
toetsingskader, in ieder geval geldt dit eenduidig voor de groeieffecten. Bij de data requirements hoort
verder ook een zgn. 'notice'waarin is vastgelegd welke testrichtlijnen gebruikt moeten worden voor de
data requirements. Voor regenwormen is dat OECD tesl222, waarin met betrekking tot de effecten als
volgt staat beschreven:'a description of obvious or pathological symptoms or distinct changes in

52 van 56

behaviour'. Bovengenoemde effecten op ganggraafgedrag zouden hieronder kunnen vallen, in ieder
gevalwanneer de wormen volledig stoppen met graven.
Het beschermdoel voor regenwormen ligt echter op populatieniveau. Het is niet duidelijk wat voor
negatieve gevolgen deze'ganggraafeffecten' op de regenwormpopulatie kunnnen hebben. Er zal wel
effect zijn op de ecosysteemdienst bodem, maar dat is op dit moment nog geen beschermdoel in het
toetsingskader voor Ctgb. Voor de op dit moment in Nederland toegelaten middelen op basis van
imidacloprid is de berekende concentratie in de bodem (PECsoil) maximaal 0.174 mg a.s./kg. De laagste
testconcentratie uit de studie was 0.5 mg a.s./kg, i.e. een factor 2.9 hoger dan de maximaal berekende
bodemconcentratie voor de Nederlandse toelatingen.
Concluderend geeft het artikel niet voldoende aanleiding om de Nederlandse toelatingen op basis van
imidacloprid te herzien.
Singh en Singh (2005); De studie is uitgevoerd in lndia in pindavelden gedurende drie jaar (1997-1999),
waar het pindazaad (o.a.) behandeld werd met imidacloprid. Het effect van de imidaclopridbehandeling
was een toename in dehydrogenase- en phosphomonoesterase-processen in de bodem, die binnen
enkele dagen tot weken weer verdwenen was (i.e. geen verschil met de controle). Deze studie wordt in
het EASAC-rapport aangehaald om te beschrijven dat er ook effecten op bodemmicro-organismen zijn
gevonden, die mogelijk corresponderen met belangrijke ecosysteemdiensten. Daarbij wordt echter wel
aangegeven dat er nog weinig studies zijn die empirische verbanden aantonen tussen effecten op
bodemorganismen en afname in ecosysteemdiensten.

Gezien de geringe relevantie van deze studie voor de Nederlandse landbouwsituatie, en gezien de
onduidelijke risico's van de in de studie gevonden effecten en het ontbreken van normen om deze te
beoordelen, geeft de studie niet voldoende aanleiding tot herbeoordeling van de in Nederland toegelaten
middelen op basis van imidacloprid.

Constateringen bodemorganismen :
ln het EASAC-rapport worden acute toxiciteitswaarden (mortaliteit) voor regenwormen genoemd die
lager zijn dan de officiele EU-waarden. Waar deze verschillen vandaan komen is niet duidelijk, echter de
toelating is gebaseerd op ofwel strengere eindpunten, namelijk op basis van effecten op reproductie, of
op veldstudies waarmee diepgaandere bestudering van de effecten is uitgevoerd als zg. 'hogere tier' in
de risicobeoordeling. De genoemde acute toxiciteitswaarden hebben dus een lage relevantie voor de
toelati ngsbeoordel ing.

Het rapport haalt verder een artikel aan waarin de auteurs concluderen dat imidaclopridbehandeling van
esdoorns resulteert in imidaclopridresiduen in blad die het natuurlijke decompositieproces afremmen.
Aangezien het artikel geen landbouwsituatie betrof, en aangezien toelatingsdossiers in het algemeen en
die van imidacloprid specifiek een ruime hoeveelheid gegevens bevatten die betrekking hebben op het
decompositieproces, is de relevantie van het artikel voor de toelatingsbeoordeling laag.

ln het rapport worden verder effecten van imidacloprid op gedrag van regenwormen besproken, aan de
hand van een studie naar de effecten op graafgedrag van wormen. Het huidige beschermdoel voor
regenwormen ligt echter op populatieniveau, inclusief een herstelperiode van een jaar. Het is niet
duidelijk wat voor negatieve gevolgen deze 'ganggraafeffecten' op de regenwormpopulatie kunnnen
hebben. Er zal wel effect zijn op de ecosysteemdienst bodem, maar dat is op dit moment nog geen
beschermdoel in het toetsingskader voor Ctgb. De studie is daarnaast uitgevoerd bij een dosering 3x
hoger dan de in Nederland toegelaten concentratie in de bodem. Concluderend geeft het artikel niet
voldoende aanleiding om de Nederlandse toelatingen op basis van imidacloprid te herzien.
Voor wat betreft effecten op bodemmicro-organismen wordt in het rapport aangegeven dat er effecten op
bodemmicro-organismen zijn gevonden die mogelijk corresponderen met belangrijke
ecosysteemdiensten, maar dat er nog weinig studies zijn die empirische verbanden aantonen tussen
effecten op bodemorganismen en afname in ecosysteemdiensten.

Springstaarten zijn altijd al een vast data requirement voor persistente stoffen en grond/zaadbehandeling
Onder de nieuwe data requirements (point 8.4.2) is dit verder uitgebreid. Er is nog ruimte om ze pas als
tweede tier te vragen, maar de interne werkafspraak van het Ctgb is geworden dat we ze als standaard
date requirement gaan vragen. Zie Evaluation manual 1107 (2014), Hfst 7 terrestrial soil organims-EU
part.

53 van 56

Aquatische orqanismen
ln onderstaande wordt een reactie gegeven op de genoemde punten van het rapport aangaande de
aquatische organismen.
Er worden diverse getallen genoemd die iets zeggen over de toxiciteit van imidacloprid voor
waterorganismen o.a. het volgende:
- 'experiments in model ecosystems with imidacloprid found that aquatic insects would not survive
at levels above 1 ppb (= 1 pg/L)';
- 'For neonicotinoids, Pisa et al. (2015) performed a species sensitivity distribution of acute
toxicity data and predicted a hazardous concentration for 5% of aquatic species for imidacloprid
concentrations in water of 1.04 - 2.54 ppb'.

Het Ctgb heeft een herbeoordeling uitgevoerd op grond van nieuwe data uit een artikel van Roessink et
a|,2013 en heeft een hazardous concentration for 5% of the aquatic species for imidacloprid berekend
van 0,027 ppb. Dit is gebeurd op basis van chronische laboratoriumtesten met een aantal gevoelige
insectensoorten, waaronder Ephemeroptera soorten. Deze waarde ligt flink lager dan de bovenstaande
waarden genoemd in het EASAC-rapport.
Weliswaar wordt een waarde van 0,01 ppb genoemd in een studie van Van Dijk et al., 2013, als een
concentratie waarbij ook sprake zou zijn van significante reducties van macro-invertebraten in
oppervlaktewateren. Deze studie is ook meegenomen in de herbeoordeling van imidacloprid inzake de
effecten op aquatische ecosystemen. Toen is het volgende geconcludeerd m.b.t. deze studie:
The study of Van Dijk et al. (2013) has been evaluated by Ctgb and the conclusion was that this study
cannot be used to show a causal relationship between the concentration of imidacloprid and the number
of obserued specles. Ih,s /s mainly due to the way the research in this study was done; the imidacloprid
concentrations and the biological observations were not from the same locations and time points. A
radius of at maximum 1 km has been used between the locations where imidacloprid has been measured
and the locations where biological observations (fauna) has been made. Furthermore there was a
difference in time of at maximum 160 days between the measurements of concentrations and biological
observations. These uncertainties make it very difficult to conclude something from the study.
Het Ctgb heeft vastgesteld dat geen conclusies kunnen worden getrokken op basis van deze studie en
derhalve kan deze zinsnede uit het EASAe-rapport sterk in twijfel worden getrokken.
Verder wordt, op basis van studies van Beketov and Liess, 2008 en Liess and Beketov, 2011, een
waarde van 0.1 ppb gerapporteerd inzake thiacloprid, waarbij chronische effecten werden gevonden op
gevoelige, langlevende insecten. Middelen op basis van thiacloprid dienen nog herbeoordeeld te worden
(expiratiedatum: 30-04-2017)voor wat betreft o.a. aquatische ecosystemen en dit gegeven tesamen met
de bevindingen inzake imidacloprid en andere neonicotinoiden zou een aanleiding kunnen zijn om deze
herbeoordeling versneld uit te voeren. Op dit moment ligt de norm voor aquatische organismen op 1.57
ug as/L op basis van een mesocosm studie.
Uit studies van Alterra blijkt dat thiacloprid mogelijk nog toxischer is dan imidacloprid voor Ephemeroptera
(Cloeon dipterum\, de gevoeligste geteste groep. Dit is wel gedaan met de winterpopulatie van Cloeon
dipterum en de winterpopulatie is minder gevoelig dan de zomerpopulatie, blijkt uit studies met
imidacloprid.
Alterra is van plan om komende zomer de zomerpopulatie van Cloeon dipterum te testen met thiacloprid.
Alvorens kan worden vastgesteld of de Nederlandse toelatingen van thiacloprid heroverwogen dienen te
worden, zal de publicatie van deze studie moeten worden afgewacht om een volledig beeld van de
toxiciteit van thiacloprid voor waterorganismen te verkrijgen.

Constateringen aquatische organismen:
Herbeoordeling op aquatisch vlak is op dit moment niet nodig maar het advies is om eerst de studie met
de zomerpopulatie voor thiacloprid (met gevoelige lang levende insecten (waaronder eendagsvliegen)) af
te wachten en daarna te bezien of maatregelen noodzakelijk worden geacht.

54 van 56

Overiqe organismen

@atkortinopmogelijkerisico,svoorvogels,vooralviahetetenvanbehandeld

zaad. Zij gebruiken daarbij een artikel dat de Noord-Amerikaanse risicobeoordelingsmethodiek
bekritiseert. ln Europa is deze methodiek anders en meer in overstemming met de aanbevelingen van het
EASAC-rapport, met name op het gebied van verschil in gevoeligheid tussen soorten. Voor zover bekend
bij Ctgb zijn in Nederland nooit dode vogels gemeld die waren gestorven door het eten van behandeld
zaad. De Europese risicobeoordeling voor zaadbehandeling is uiterst zorgvuldig. Onderwerking en
voorkoming van morsen van zaad is zeer belangrijk en wordt gehandhaafd.
Ook noemen de auteurs een publicatie over een correlatie tussen afnemende populatietrends van vogels
en gehaltes imidacloprid in het oppervlaktewater in Nederland en wijzen zij op de mogelijke indirecte
effecten van bestrijdingsmiddelen op vertebraten via het wegvallen van voedsel. Het Ctgb heeft naar
aanleiding van de onderliggende publicatie (Hallmann et al. 2014) de Staatssecretaris in oktober 2014
geïnformeerd over deze mogelijke effecten. Hierin kwam naar voren dat, op basis van de aangehaalde
publicatie, geen causaal verband kon worden aangetoond tussen de populatietrends van vogels en
gehaltes imidacloprid in het oppervlaktewater. Ook heeft Ctgb gezegd: "Het is de vraag welke indirecte
effecten al bij middeltoelating zouden kunnen worden meegenomen en welke effecten middels een
gebiedsgerichte aanpak moeten worden beheerst. U wordt geadviseerd de Europese Commissie te
verzoeken dit te agenderen in de relevante EU werkgroepen."
Mineau & Palmer 2013
De referentie Mineau en Palmer (2013) gaat in op de risico's van zaadbehandeling. Zij bespreken de
risicobeoordeling zoals die in de VS wordt uitgevoerd. ln Europa gebruiken we grotere veiligheidsfactoren
en is het toetsingskader daarom beter in lijn met wat Mineau en Palmer voorstellen. Hoewel de gehaltes
per zaadje soms dicht bij de (met een veiligheidsfactor voor verschil in gevoeligheid tussen soorten
gecorrigeerde) letale dosis liggen, zijn in Nederland nooit dode vogels gemeld die waren gestorven door
het eten van behandeld zaad. De risicobeoordeling voor zaadbehandeling is uiterst zorgvuldig en bevat
meestal verschillende onderdelen. Onderwerking en voorkoming van morsen is zeer belangrijk en wordt
gehandhaafd.
Gibbons et al. 2015
Review van 150 studies naar directe en indirecte effecten op wilde vertebraten (zoogdieren, vogels,
vissen, amfibieën en reptielen) van neonicotinoïden. Vanwege de sterkere binding van neonicotino'iden
aan de nicotine acetylcholine receptoren in insecten in vergelijking met vertebraten, treedt toxiciteit bij
vertebraten op bij veel hogere doseringen dan bij insecten en andere invertebraten. De auteurs deden
een systematisch literatuuronderzoek. Het overgrote deel van de studies die zij vonden was uitgevoerd in
het laboratorium, betrof directe toxische effecten, is gedaan met de stoffen imidacloprid, clothianidin of
fipronil en uitgevoerd met zoogdieren, vogels of vissen.
De auteurs behandelen de volgende punten, waarop Ctgb reageert:
-Er is te weinig aandacht voor verschil in gevoeligheid tussen sooften in de Noord-Amerikaanse
risicobeoordeling: in de Europese methodiek wordt hier veel meer rekening gehouden.
-Reproductiesfudles met vogels onderzoeken effecten op broed- en kuikenzorg niet en kunnen lage
power hebben om effecten aan te tonen, maar zijn dan wel weer worst case in blootstellingsduun Zoals
de auteurs zelf ook zeggen is dit de enige test die beschikbaar is om reproductie-effecten te
onderzoeken. Gezien de continue blootstelling gedurende maanden ven¡rracht Ctgb dat deze test
inderdaad worst case eindpunten zal opleveren.
-Subletale effecten kunnen optreden ver (tot 1000x lager) onder de letale dosis maar worden niet
meegenomen in de acute risicobeoordeling. Dit is correct, maar in de chronische risicobeoordeling, die
ook altijd wordt uitgevoerd, worden subletale effecten wel meegenomen.
- Veldconcentraties in water zitten ver onder de letale niveau's voor imidacloprid en clothianidin, wel
dichter bij die van fipronil; subletale effecten zijn soms wel te vervvachten op v¡ssen. Echter, het risico
voor invertebraten is beduidend groter dan voor vertebraten. Derhalve wordt het risico voor vertebraten
gedekt door de risicobeoordeling voor invertebraten.
- Behandelde zaden bevatten een dosrs die dicht bij de letale dosis ligt. Dit klopt voor veel van de
zaadbehandelingen, daar wordt in de risicobeoordeling rekening mee gehouden en er zijn vaak
uitgebreide verfijningen nodig. Merk op dat hierbij met een veiligheidsfactor rekening wordt gehouden met
het mogelijke verschil in gevoeligheid tussen soorten. Er zijn in Nederland nooit incidenten gemeld met
dode vertebraten door het eten van behandeld zaad.
- lndirecte effecten (het wegnemen van voedsel door bestrijden van insecten en planten) worden niet
meegenomen maar zijn potentieel belangrijk. lndirecte effecten maken momenteel inderdaad geen
onderdeel van het toetsingskader ook niet in nieuwe aquatische guidance document. Hier heeft Ctgb in

55 van 56

september 2014 per brief aan de staatssecretaris op gereageerd: "Het is de vraag welke indirecte
effecten al bij middeltoelating zouden kunnen worden meegenomen en wellke effecten middels een
gebiedsgerichte aanpak moeten worden beheerst. U wordt geadviseerd de Europese Commissie te
verzoeken dit te agenderen in de relevante EU werkgroepen."
Hallman et al. 2014
Hier heeft Ctgb in september 2014 per brief aan de staatssecretaris op gereageerd: "Het Ctgb is alert op
signalen uit de wetenschappelijke literatuur over effecten van gewasbeschermingsmiddelen. Het Natureartikel is één van die signalen. ln de afgelopen jaren zijn maatregelen genomen om de effecten van
imidacloprid op de bijenstand en op het waterleven binnen aanvaardbare normen te houden. Het effect
van deze maatregelen zal de komende tijd zichtbaar (moeten) worden in verlaging van de gehaltes
imidacloprid in oppervlaktewater. Het Ctgb is van mening dat de uitwerking van deze maatregelen moet
worden afgewacht alvorens eventuele nieuwe maatregelen aan de orde kunnen zijn."
Lopez-Antia et a|.2013
Patrijzen (Alectoris rufa), per paar in een buitenkooitje, werden 25 of 10 dagen lang gevoerd met graan,
waarbij het graan behandeld was met 0, 0,14 of 0,7 mg imidacloprid lg zaad (dit stemt volgens het artikel
overeen met 0%, 20o/o en 100% van de toegelaten dosering in Spanje). Bij de hoge dosering stierven alle
dieren binnen 21 dagen, de vrouwtjes eerder dan de mannetjes. Bij de lage dosering werden effecten
gevonden op een aantal biochemische parameters en kleur van de snavel en oogring, was er een lager
aantal eieren per nest, was de eerste eilegdatum uitgesteld, waren er effecten op het gehalte vitamininen
en carotenoiden in de dooier, en was een bepaalde immuunreactie in de kuikens verlaagd. Tijdens de
blootstellingsperiode werd imidacloprid aangetroffen in de lever en krop van de behandelde vogels.
De gevonden sterfte is hoger dan in een eerdere studie van dezelfde auteurs, wat geweten wordt aan de
lagere temperatuur tijdens de huidige studie waardoor vogels meer of sneller aten.
De auteurs concluderen dat vermijding van zaad hier niet zo'n grote rol speelde dat het sterfte kon
voorkomen. Zijwijzen op de risico's voor vogels via het eten van behandeld zaad.
ln de toelatingsbeoordeling wordt rekening gehouden met deze risico's. Als een theoretisch dieet, volledig
bestaand uit behandeld zaad,leidt tot potentiële risico's, kan volgens de EFSA guidance voor vogels en
zoogdieren gekeken worden naar meer realistische situaties, met bijvoorbeeld met gemengde dieten en
onderwerking van zaden. ln Nederland zijn geen toelatingen afgegeven voor imidacloprid als
zaadbehandeling van granen, maar gebruik is Nederland is theoretisch wel mogelijk gezien het vrije
verkeer van zaad binnen de EU indien er een toelating is in één van de lidstaten. Hierbij wordt erop
vertrouwd dat deze andere lidstaat de risicobeoordeling juist heeft uitgevoerd en de restrictiezinnen heeft
voorgeschreven die nodig zijn voor een veilig gebruik. ln Nederland zijn Ctgb geen incidenten bekend van
vogels die gestorven zijn door het eten van behandeld zaad.

56 van 56

Bijlage ll - Overzicht van toegelaten neonicotinoide-houdende gewasbeschermingsmiddelen ln
Nederland
Onderstaand is een overzicht opgenomen van alle Nederlandse toegelaten neonicotinoTde-houdende
gewasbeschermingsmiddelen. Hierbij dient in ogenschouw te worden genomen dat voor alle
toelatingen relevante risicoreducerende maatregelen zijn opgelegd. Het gaat hierbij onder andere om;

.
.
.
.
.

Niet gebruiken van het middel op bloeiende gewassen ter bescherming van bijen en bestuivende
insecten.
Geen bij-aantrekkelijke gewassen zaaien of planten in de periode na uitplanten om bijen en
bestuivende insecten te beschermen.
Verplichte zuivering bij lozing van drainwater op oppervlaktewater om in het water levende
organismen te beschermen.
Direct onderwerken of beregenen na uitzaaien om vogels en zoogdieren te beschermen.
Driftreducerende maatregelen, zoals het gebruik van specifieke spuitdoppen en deflectoren om in
het water levende organismen te beschermen.

ln het EASAC-rapport wordt daarnaast ingegaan op het curatief danwel preventief toepassen van
gewasbeschermingsmiddelen. Daar waar zaadbehandeling een preventieve toepassing betreft, kan
een spuittoepassing zowel preventief als curatief worden toegepast. Het Ctgb beoordeelt de risico's
van het gebruik van een gewasbeschermingsmiddel en maakt in zoverre geen onderscheid in
preventieve of curatieve toepassing.

lmidacloprid
Middel
Merit Turf

Toepassinq
Professioneel

Onbedekte teelt
Spuittoepassing

Teelt
Toegestaan is uitsluitend het gebruik als insectenbestrijdingsmiddel op
sportvelden, inclusief golfterrein (tees, greens en/of fairways) en
graszodenteelt. Op golfterreinen mag het middel niet buiten de tees, greens en
fainvays worden toegepast.

Sombrero

Potatoprid

Admire

Wopro
lmidacloprid
(parallele
toelating van

Profess¡oneel
Onbedekte teelt

Toegestaan is uitsluitend het gebruik als insectenbestrijdingsmiddel, toegepast
door middel van een zaadbehandeling in de teelt van suikerbieten en

Zaadbehandeling

voederbieten.

Professioneel
Onbedekte teelt
Grondbehandeling

Toegestaan is uitsluitend het gebruik als insectenbestrijdingsmiddel in de teelt
van pootaardappelen, toegepast door middel van een grondbehandeling bij het

Professioneel

Toegestaan is uitsluitend het professionele gebruik als
insectenbestrijdingsmiddel hop, appel, peer, vruchtgroenten,
bloembol-en bloemknolgewassen (muv...),eerstejaars plantgoed van
bijgoed van overige bloembollen en bloemknollen, dat in het najaar geplant
wordt (onbedekte teelt), bloemisterijgewassen, boomkwekerijgewassen,
vaste plantenteelt.

Zowel in de bedekte als
onbedekte teelt
Spuittoepassing

Professioneel

Zowel in de bedekte als
onbedekte teelt
Spuittoepassing

Admire)

Gaucho
Tuinbouw
Kohinor 700
WG

Professioneel
Bedekte teelt ten
behoeve van de

poten.

Toegestaan is uitsluitend het profess¡onele gebruik als
insectenbestrijdingsmiddel hop, appel, peer, vruchtgroenten,
bloembol-en bloemknolgewassen (muv...),eerstejaars plantgoed van
bijgoed van overige bloembollen en bloemknollen, dat in het najaar geplant
wordt (onbedekte teelt), bloemisterijgewassen, boomkwekerijgewassen,
vaste plantenteelt.
Toegestaan is uitsluitend het professionele gebruik als
insectenbestrijdingsmiddel door middel van een zaadbehandeling (inclusief
dummy pill of Phyto-drip) in sla, andijvie, sluitkoolachtige, bloemkoolachtige,

onbedekte teelt
Zaadbehandelinq

bladkoolachtige

Professioneel

- in de teelt van appels en peren door middel van een
gewasbehandeling met een maximum aantal behandelingen van één
keer per seizoen, met dien verstande dat toepassing alleen is
toegestaan na de bloei van appel en peer;

Zowel in de bedekte als
onbedekte teelt
Spuittoepassing

- in de bedekte teelt van aubergine, courgette, komkommer, tomaat,
Soaanse Deoer en oaorika. met dien verstande dat het middel slechts

centraal met de voedingsoplossing c.q. door middel van d¡recte
kraanvak-injectie mag worden meegegeven, met dien verstande dat het
middel op de dag van de oogst niet vóór de oogst mag worden
toegepast.

- bij de opkweek van plantmateriaal (bedekte teelt) van aubergine,
courgette, komkommer, tomaat, Spaanse peper en paprika door middel
van een gewasbehandeling;

- in de bedekte teelt van bloemisterijgewassen door middel van een
gewasbehandeling en een druppelbehandeling.

- in de bedekte teelt van bloembol-, knol-, knolbloem- en
bolbloemgewassen door middel van een gewasbehandeling.
- ten behoeve van de onbedekte teelt van:
bloembollen van lelie (vermeerderingsteelt),
- plantgoed van gladiool,
- eerstejaars plantgoed van bijgoed van overige
bloemknollen

-

bloembollen en

- door middel van een dompelbehandeling, met dien verstande dat er
geen bloei op het veld optreedt en dat er binnen 1 6 maanden na
planten geen voor bijen aantrekkelijke gewassen geplant of gezaaid
worden.
ln amaryllis, dahlia, hyacint, narcis, tulp, iris en krokus is toepassing niet
toegestaan.
- ten behoeve van de bedekte teelt van bloembol-, knol-, knolbloem- en
bolbloemgewassen met uitzondering van grofbollige narcissen en lelie,
door middel van een dompelbehandeling;
- in de bedekte teelt van boomkwekerijgewassen en vaste planten door
middel van een qewasbehandelinq;

Acetamiprid
Middel
Gazelle

Toepassing
- Professioneel
- Zowel bedekt als

onbedekt
- Spuittoepassing

Teelt

a.

in de teelt van consumptie-, zetmeel- en pootaardappelen, vanaf het moment
dat het gewas 50% grondbedekking heeft;

b.
c.

in de teelt van appels, peren en kersen;
in de bedekte teelt van aubergine, tomaat, paprika en Spaanse peper;

d.

in de bedekte teelt van augurk, courgette, komkommer en andere
vruchtgroenten van Cucurbitaceae met eetbare schil;

e.
f.
S.
h.
i.

in de teelt van bloembol-, bloemknol- en bolbloemgewassen;
in de teelt van bloemisterijgewassen;

in de teelt van boomkwekerijgewassen en vaste planten;
in openbaar groen, met uitzondering van grasvegetaties;
in de bedekte veredelings- en zaadteelt van akkerbouw-, groente- en
bloemisterijgewassen.

Thiacloprid
Middel
Calypso
Spray

Toepassinq
Niet-professioneel
Zowel bedekt als

onbedekt
- Spuittoepass¡nq

Teelt
Toegestaan is uitsluitend het gebruik als insectenbestrijdingsmiddel op sierplanten
in de tuin (in de volle grond) en op kamerplanten (binnenshuis).

Galypso

vloeibaar

Niet-professioneel
Zowel bedekt als

onbedekt
Spuittoepassing

L

a. sierplanten in de tuin
b. rode-, witte-, zwarte-, blauwe en kruisbes
c. loganbes, taybes, braam en framboos
d. bloembol-, bloemknol- en bolbloemgewassen
e. aardappelen
f. appels, peren, pruimen en kersen
g. aardbei
h. bieten

ll. Toegestaan is uitsluitend het gebruik als insectenbestrijdingsmiddel

Calypso
vloe¡baar
(afgeleide van
bovenstaande
calvoso vloeibaar)

Exemptor

Sonido

als aangiett

Spuittoepassing

L Toegestaan is uitsluitend het gebruik als insectenbestrijdingsmiddel door middel
van een gewasbehandeling in de vollegrondsteelt van sierplanten in de tuin.
ll. Toegestaan is uitsluitend het gebruik als insectenbestrijdingsmiddel als
aangietbehandeling van kamerplanten

Professioneel

Toegestaan is uitsluitend het gebruik als insecticide in de pot- en containerteelt

Zowel bedekt als
onbedekt
Spuittoepassing

van:

Niet-professioneel

Zowel bedekt als
onbedekt

Professioneel
Onbedekte teelt

-

Bloemisterijgewassen,
Boomkwekerijgewassen,
Vaste olanten.

lnsectenbestrijdingsmiddel door middel van een zaadbehandeling in mais
(wederszijdse erkenning)

Zaadbehandelinq

Calypso

Professioneel

Zowel bedekt als
onbedekt
Spuittoepassing

I :Gewasbehandeling:
in de teelt van aardappel
in de teelt van suikerbiet en voederbiet met dien verstande dat maximaal 2
bespuitingen per seizoen zijn toegestaan
in de teelt van granen
in de onbedekte teelt van peulvruchten (inclusief landbouwerwten,
landbouwstambonen, veldbonen) met dien verstande dat maximaal 2 bespuitingen
per seizoen zijn toegestaan
in de teelt van koolzaad, blauwmaanzaad, vezelvlas en mosterdzaad
in de teelt van hennep met dien verstande dat maximaal 2 bespuitingen per
seizoen zijn toegestaan
in de teelt van appels, peren, pruimen en kersen (onbedekt) (zie onderaan
voor restricties)
in de teelt van rode bes, witte bes, zwarte bes, kruisbes en blauwe bes,
in de bedekte teelt van cranberry, vlierbes, bosbes (inclusief vossebes en
veenbes), azarole, duindoorn, meidoorn, jochelbes, jostabes, en peerlijsterbes
in de teelt van braam en framboos
in de onbedekte teelt van loganbes en taybes
in de teelt van aardbei met dien verstande dat maximaal 2 bespuitingen per
seizoen zijn toegestaan
in de bedekte teelt van rozenbottel
in bedekte teelt van aubergine, augurk, courgette, komkommer, paprika,
pattison, Spaanse peper en tomaat
in onbedekte teelt van sluitkool, spruitkool, bloemkool, broccoli, Chinese kool
en Oosterse bladkolen
in de teelt van koolrabi
in de teelt van koolraap, knolraap, pastinaak, radijs, rammenas, rettich en
daikon
in de teelt van bos-, was- en winterpeen en Parijse wortel
in de teelt van schorseneer
in de teelt van rode biet
in de teelt van knolselderij en wortelpeterselie
in de teelt van witlof- en cichoreipennen met dien verstande dat maximaal 2
bespuitingen per seizoen zijn toegestaan
in de teelt van asperges met dien verstande dat maximaal 2 bespuitingen per
seizoen zijn toegestaan
in de onbedekte teelt van bleekselderij en knolvenkel
in de onbedekte teelt van bloembol-, bloemknol- en bolbloemgewassen met
dien verstande dat maximaal 2 bespuitingen per seizoen zijn toegestaan
in de bedekte teelt van bloembol-, bloemknol- en bolbloemgewassen met
dien verstande dat maximaal 3 bespuitingen per seizoen zijn toegestaan
aa. in de bedekte teelt van bloemisterijgewassen
bb. in de onbedekte teelt van bloemisterijgewassen met dien verstande dat
maximaal 2 bespuitingen per seizoen zijn toegestaan
cc. in de teelt van boomkwekerijgewassen
in spillen met dien verstande dat langs
oppervlaktewater maximaal 3 bespuitingen zijn toegestaan
in opzetters met dien verstande dat
langs oppervlaktewater maximaal 980 liter spuitvloeistof per hectare mag worden
verspoten

a.
b.
c.
d.

e.
f.

S.
h.
i.
j.
k.
l.

m.
n.

o.
p.
q.

r.
s.
t.
u.
v.

w.
x.
y.
z.

i.

ii.

elir

iii.

in overige boomkwekerijgewassen met
dien verstande dat langs oppervlaktewater maximaal 3 bespuitingen met maximaal
1 '100 liter spuitvloeistof zijn toegestaan
dd. in de teelt van vaste planten met dien verstande dat langs oppervlaktewater
maximaal 3 bespuitingen zijn toegestaan
ee. in particuliere tuinen met dien verstande dat maximaal 2 bespuitingen per
seizoen zijn toegestaan
tf
in openbaar groen met dien verstande dat maximaal 2 bespuitingen per
seizoen zijn toegestaan'
gg. de veredeling en zaadteelt van overige akkerbouw-, groenten- en
bloem isterijgewassen

.

ll Aangietbehandeling

Calypso
(parallelle
toelating van de
Calypso
hierboven)

Professioneel
Zowel bedekt als

lll Druppelbehandeling, mits toegepast na 1 maart:
ii. in de teelt op substraat van auberqine, paprika, Spaanse peper en tomaat.
Zie hierboven

onbedekt
Spuittoepassing

Thiamethoxam
Middel
Actara

Toepassing
Professioneel
Zowel bedekt als

onbedekt
Spuittoepassing

Teelt
l. Gewasbehandeling

a.

in de teelt van consumptie-, zetmeel- en pootaardappelen, met dien
verstande dat toepassing alleen is toegestaan na de bloei
b. in de bedekte teelt van bloembol-, knol- en bolbloemgewassen
c. in de onbedekte teelt van bloemisterijgewassen, met dien verstande dat
toepassing alleen is toegestaan na de bloei of op gewassen die op het veld niet tot
bloei komen

d.
e.

in de bedekte teelt van bloemisterijgewassen
in de onbedekte teelt van boomkwekerijgewassen en vaste planten, met dien
verstande dat toepassing alleen is toegestaan na de bloei of op gewassen die op
het veld niet tot bloei komen

f. in de bedekte teelt van boomkwekerijgewassen

Cruiser SB
Gruiser 70

ws

Professioneel
Onbedekte teelt
Zaadbehandelinq
Professioneel
Zowel bedekt als

onbedekt
Zaadbehandeling

en vaste planten

ll. Grondbehandeling
a. ten behoeve van de teelt van consumDt¡e-. zetmeel- en oootaardaooelen
Zaden van suikerbieten en voederbieten ter voorkoming van schade door insecten
Toegestaan is uitsluitend het gebruik als zaadbehandelingsmiddel ter voorkoming
van schade door insecten voor de behandeling van zaden van:

a.

sla (met uitzondering van veldsla) en andijvie, met dien verstande dat er
binnen een periode van een jaar (365 dagen) gerekend vanaf het uitplanten op het
veld geen voor bijen aantrekkelijke gewassen worden gezaaid of geplant

b.

sluitkool, spruitkool, bloemkool, broccoli, boerenkool en Chinese kool, met
dien verstande dat er voor Chinese kool binnen een periode van 7 maanden en
voor boerenkool binnen een periode van 5 maanden gerekend vanaf het uitplanten
op het veld qeen voor biien aantrekkeliike qewassen worden qezaaid of qeolant

Clothianidine
Middel
Poncho Beta

Toepassing

-

Professioneel
Onbedekte teelt
Zaadbehandeling

Teelt
Toegestaan is uitsluitend het gebruik als middel voor behandeling van zaden van
suikerbieten en voederbieten ter voorkomen van schade door insecten.