Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1856
Vragen van het lid Kuzu (DENK) aan de Ministers van Buitenlandse Zaken en
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over een
VN-database met bedrijven actief in Israëlische nederzettingen (ingezonden
17 februari 2020).
Antwoord van Minister Blok (Buitenlandse Zaken) en Minister Kaag
(Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking) (ontvangen 21 februari
2020).
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van het bericht «New Database Will Aid Corporate
Accountability» van Human Rights Watch over de publicatie door de Hoge
Commissaris voor de Mensenrechten van een database met bedrijven actief
in Israëlische nederzettingen in bezet Palestijns gebied?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Deelt u de mening van Human Rights Watch dat «bedrijfsactiviteiten
bijdragen aan het verankeren van nederzettingen, en aan daaruit voortvloeiende schendingen van rechten en het tweeledige discriminatoire Israëlische
systeem?» Zo neen, waarom niet?
Antwoord 2
Het standpunt van het kabinet ten aanzien van Israëlische nederzettingen in
bezet gebied is bekend. Nederland en de EU beschouwen Israëlische
nederzettingen in bezet gebied als strijdig met internationaal recht en een
obstakel voor het bereiken van een twee-statenoplossing. Bedrijfsactiviteiten
die bijdragen aan het ontwikkelen of bestendigen van dergelijke nederzettingen in bezet gebied, beschouwt het kabinet dan ook als onwenselijk.
De Nederlandse overheid ontmoedigt al jaren economische relaties met
bedrijven in Israëlische nederzettingen in bezet gebied. Dat beleid houdt
1

ah-tk-20192020-1856
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2020

Human Rights Watch, 13 februari 2020, «New Database Will Aid Corporate Accountability»
(https://www.hrw.org/news/2020/02/13/israel-new-database-will-aid-corporate-accountability),
en: OHCHR, 12 februari 2020, «UN rights office issues report on business activities related to
settlements in the Occupied Palestinian Territory» (https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/
Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=25542&LangID=E).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

onder meer in dat de Nederlandse overheid geen diensten verleent aan
Nederlandse bedrijven waar het gaat om activiteiten die zij ontplooien in of
ten behoeve van Israëlische nederzettingen in bezet gebied. Zie ook Kamerbrief over betrokkenheid van de Nederlandse ambassade bij een actie-maand
van de Israëlische supermarktketen Shufersal d.d. 4 december 2017 (Kamerstuk 23 432, nr. 443). Het is echter aan bedrijven zelf om te bepalen welke
activiteiten zij ontplooien en met welke partners zij samenwerken. In het
kader van internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen (IMVO)
wordt van Nederlandse bedrijven verwacht dat zij in kaart brengen hoe zij via
hun bedrijfsactiviteiten en hun ketenpartners verbonden zijn met risico’s op
mensenrechtenschendingen en deze risico’s aanpakken en voorkomen.
Hierover moeten bedrijven tot een afgewogen besluit komen waarover zij
bereid zijn publiekelijk verantwoording af te leggen.
Vraag 3
Wat is uw reactie op het standpunt van Human Rights Watch dat de
«publicatie van de database cruciale vooruitgang betekent in de wereldwijde
inspanning om te waarborgen dat bedrijven hun medeplichtigheid bij
schendingen van rechten beëindigen en het internationaal recht respecteren»?
Antwoord 3
Het kabinet verwacht van alle Nederlandse bedrijven dat zij internationaal
maatschappelijk verantwoord ondernemen door invulling te geven aan
internationale normen zoals die zijn neergelegd in de OESO-Richtlijnen voor
Multinationale Ondernemingen (OESO-richtlijnen), waar de UN Guiding
Principles on Business and Human Rights (UNGP’s) onderdeel van uitmaken.
Het is vervolgens aan Nederlandse bedrijven zelf om te bepalen welke
activiteiten zij ontplooien en met welke partners zij samenwerken. Het kabinet
verwacht van Nederlandse bedrijven dat zij in kaart brengen hoe zij via hun
bedrijfsactiviteiten en hun ketenpartners verbonden zijn met risico’s op
mensenrechtenschendingen en deze risico’s aanpakken en voorkomen. Om
tot een afgewogen besluit te komen behoren bedrijven een brede inventarisatie uit te voeren van alle zakelijke gebieden, activiteiten en relaties, inclusief
de toeleveringsketens, om te identificeren waar de kans op mensenrechtenschendingen het grootst en belangrijkst is. Hierbij kunnen zij diverse bronnen
gebruiken zoals rapporten van overheden, internationale organisaties en
maatschappelijke organisaties.
Vraag 4
Herinnert u zich uw standpunt dat «aangezien de Mensenrechtenraad de
Hoge Commissaris de opdracht heeft gegeven de database te creëren, [...]
deze uitgevoerd moet worden»?2 Steunt u zodoende het besluit van de Hoge
Commissaris Bachelet om de database te publiceren? Zo neen, waarom niet?
Antwoord 4
Het standpunt van het kabinet is ongewijzigd. Nederland was, samen met de
EU, geen voorstander van het instellen van de database, omdat het een
voorbeeld is van de disproportionele aandacht voor Israël in VN-fora.
Bovendien zijn Nederland en de EU van mening dat de primaire verantwoordelijkheid om bewustzijn van bedrijven over risico’s van betrokkenheid bij
mensenrechtenschendingen te vergroten bij de lidstaten ligt. Samen met de
EU onthield Nederland zich daarom van stemming. Tegelijkertijd is het
kabinet van mening dat aangezien de Mensenrechtenraad de Hoge Commissaris de opdracht heeft gegeven de database te creëren, deze uitgevoerd
moet worden – zoals te doen gebruikelijk als er besluiten worden genomen in
de Mensenrechtenraad.
Zie de antwoorden op Kamervragen over dit onderwerp, gesteld door het lid
Karabulut, d.d. 27 maart 2018 (Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2017–2018, nr. 1574) en d.d. 2 oktober 2019 (Aanhangsel Handelingen,
vergaderjaar 2019–2020, nr. 198).

2

Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 198.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

Het is derhalve aan de Hoge Commissaris om uitvoering te geven aan
opdrachten van de Mensenrechtenraad, ook in het geval Nederland daar niet
vóór heeft gestemd.
Vraag 5
Deelt u de mening dat de Hoge Commissaris buitengewoon zorgvuldig te
werk is gegaan bij het samenstellen en publiceren van de database, zowel
methodologisch als in het contact met betrokken bedrijven? Zo neen, waarom
niet?
Antwoord 5
Het kabinet ziet geen aanleiding om aan te nemen dat de Hoge Commissaris
niet zorgvuldig te werk is gegaan. Het kabinet is niet bekend met de
overwegingen die ten grondslag hebben gelegen aan opname van bepaalde
bedrijven in de database, of om daar juist van af te zien. Nederland heeft bij
de Hoge Commissaris aangedrongen op transparantie en hoor- en wederhoor
met de betreffende bedrijven (zie tevens de antwoorden op de Kamervragen
van het lid Karabulut, d.d. 16 maart 2018 met kenmerk 2018Z02072). Het
rapport van de Hoge Commissaris vermeldt dat de betreffende bedrijven zijn
geïnformeerd en de mogelijkheid is geboden om te reageren op de informatie. Dit sluit aan bij de visie van het kabinet dat hoor en wederhoor toegepast
moet worden. Nederland heeft – gelet op het Nederlandse standpunt ten
aanzien van de database – niet met de Hoge Commissaris gesproken over de
totstandkoming van de database, en de inhoudelijke gronden of wijze waarop
bedrijven zijn geselecteerd.
Vraag 6
Deelt u de mening dat het van belang is dat de database periodiek geüpdatet
wordt, zodat bedrijven afhankelijk van hun betrokkenheid bij nederzettingen
verwijderd of toegevoegd kunnen worden, zoals de VN-Mensenrechtenraad in
zijn eerdere besluit over de database heeft voorzien?
Antwoord 6
Het kabinet was geen voorstander van de database en acht institutionalisering daarvan niet opportuun.
Vraag 7
Verwelkomt u het wanneer bedrijven hun gedrag en activiteiten zodanig
aanpassen, dat zij uit de database verwijderd kunnen worden? Kunt u een
toelichting geven in het licht van het «ontmoedigingsbeleid» van het kabinet
voor bedrijven en nederzettingen?
Antwoord 7
Zie antwoord op vraag 2
Vraag 8
Welke stappen gaat u zetten richting de vier Nederlandse bedrijven in de
database, te weten Altice Europe, Booking.com, Tahal Group International en
Kardan? Kunt u een toelichting geven in het licht van het ontmoedigingsbeleid?
Antwoord 8
Indien Nederlandse bedrijven vragen hebben over het ontmoedigingsbeleid
of het Nederlandse beleid omtrent Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO), kunnen zij bij de overheid aankloppen en
worden zij over dit beleid geïnformeerd. Zie verder ook het antwoord op
vraag 2.
Vraag 9
Herinnert u zich uw standpunt dat «de primaire verantwoordelijkheid om
bewustzijn van bedrijven over risico’s van betrokkenheid bij mensenrechtenschendingen te vergroten bij de lidstaten ligt»?3 Begrijpt u én waardeert u de

3

Idem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

inzet van de VN-Mensenrechtenraad ten aanzien van bedrijven, ook in het
licht van de UN Guiding Principles on Business and Human Rights?
Antwoord 9
De UN Guiding Principles vereisen niet dat de Raad kiest voor het instrument
van een database met bedrijven. De UNGPs (10b) geven aan dat lidstaten
multilaterale instituties kunnen aanmoedigen om respect voor mensenrechten
door bedrijven onder de aandacht te brengen. Nederland en de EU hebben in
2016 in hun stemverklaring onderstreept dat zij bedrijven oproepen om dit
overal ter wereld, inclusief Israël en de bezette Palestijnse Gebieden, toe te
passen. Tegelijk onderstreepten Nederland en de EU dat de primaire
verantwoordelijkheid voor bewustmaking van bedrijven bij landen zelf ligt.
Daarom sprak Nederland samen met de EU de teleurstelling uit dat de Raad
koos voor het instellen van een database, in plaats van een meer holistische
benadering waarbij de UNGP’s door landen zelf geïmplementeerd worden.
Onder de UNGP’s heeft de staat de verantwoordelijkheid om mensenrechten
te beschermen, en te bevorderen dat bedrijven mensenrechten respecteren.
De Nederlandse overheid bevordert de naleving door bedrijven van de
UNGP’s en de OESO-richtlijnen op diverse manieren. Zo wordt bij aanvragen
voor ondersteuning uit het buitenlandinstrumentarium van het Ministerie van
Buitenlandse Zaken nagegaan in hoeverre bedrijven de IMVO-richtlijnen,
zoals de OESO-richtlijnen, in hun bedrijfsvoering toepassen. Ook middels
IMVO-convenanten en Maatschappelijk Verantwoord Inkopen door de
overheid, levert Nederland daar een bijdrage aan.
Vraag 10
Deelt u de mening dat de database de verantwoordelijkheid van lidstaten niet
ondermijnt en juist is bedoeld om lidstaten (en bedrijven) daarin te ondersteunen, door constructieve dialoog te faciliteren en transparantie te
bevorderen? Zo neen, waarom niet?
Antwoord 10
De lijst is tot stand gekomen op verzoek van de Mensenrechtenraad.
Nederland en de EU waren hier geen voorstander van. Dat standpunt is niet
gewijzigd.
Vraag 11
Heeft u kennisgenomen van de aanval van de Israëlische Minister van
Buitenlandse Zaken Katz op de Hoge Commissaris Bachelet, waarin Katz haar
kwalificeert als «partner en instrument» van de Boycot, Desinvesteringen en
Sancties (BDS)-beweging?4 Wat is uw reactie daarop?
Antwoord 11
Het rapport van de Hoge Commissaris stelt nadrukkelijk dat geen juridische
kwalificatie wordt gegeven aan de betrokkenheid van bedrijven bij specifieke
activiteiten. De Hoge Commissaris geeft slechts invulling aan het verzoek van
de Mensenrechtenraad om feitelijk vast te stellen of bedrijven betrokken zijn
bij activiteiten die ten goede komen aan nederzettingen. Het rapport bevat
geen oproep tot een boycot, sancties of andere maatregelen.
Het valt niet uit te sluiten dat anderen deze lijst wel gaan gebruiken voor een
dergelijke oproep. Het standpunt van het kabinet over BDS is uw Kamer
bekend.
Vraag 12
Kunt u bevestigen dat de database a) geen uiting is van de BDS-beweging, b)
niet voorziet in sancties tegen of boycots van bedrijven, c) consistent is met
het differentiatiebeleid van de EU, en d) in lijn is met resolutie 2334 van de
VN-Veiligheidsraad? Kunt u per punt een toelichting geven?
Antwoord 12
Zie antwoord op vraag 11.

4

MFA.GOV, 12 februari 2020, «Israel strongly condemns UNHRC Commissioner’s
announcement» (https://mfa.gov.il/MFA/PressRoom/2020/Pages/Israel-condemns-UNHRCCommissioner-s-announcement-12-February-2020.aspx).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4

Vraag 13
Heeft u kennisgenomen van beschuldigingen van de Israëlische ministers
Erdan en Cohen, die de VN en de VN-Mensenrechtenraad wegens het
publiceren van de database van antisemitisme hebben beticht?5 Heeft u ook
kennisgenomen van de uitspraak van de American Jewish Committee (AJC),
dat de database «echo’s oproept van nazi-boycots en zwarte lijsten tegen
joden»?6 Deelt u de mening dat deze buitengewoon ernstige beschuldigingen
onjuist en onacceptabel zijn? Bent u bereid daar nadrukkelijk afstand van te
nemen? Zo neen, waarom niet?
Antwoord 13
Het kabinet ziet geen aanleiding om te reageren op de genoemde uitspraken
van ministers Katz, Erdan en Cohen, noch op de uitlatingen van de American
Jewish Committee.
Vraag 14
Herinnert u zich uw uitspraak dat Nederland in 2016 «geen voorstander van
het instellen van de database [was], omdat het een voorbeeld is van de
disproportionele aandacht voor Israël in VN-fora»?7 Hoe verhoudt zich dat
standpunt tot het feit dat de VN-Veiligheidsraad, het primaire VN-orgaan voor
vrede en veiligheid, in de periode 2009–2019 slechts twee resoluties ten
aanzien van het Israëlisch-Palestijnse conflict heeft aangenomen, op een
totaal van 636?8 Deelt u de mening dat deze cijfers getuigen van vergaande
disproportionaliteit in het politieke voordeel van Israël?
Antwoord 14
Zoals uw Kamer bekend wordt onder VN-fora niet alleen de Veiligheidsraad
verstaan, maar alle VN-fora, inclusief de Algemene Vergadering en de
Mensenrechtenraad. In die fora gezamenlijk is disproportioneel veel aandacht
voor Israël. De Nederlandse inzet blijft erop gericht om disproportionele
aandacht voor Israël binnen de VN tegen te gaan. Dat laat onverlet dat er in
het algemeen in VN-verband ruimte moet zijn om gerechtvaardigde kritiek op
het optreden van lidstaten te uiten.
Vraag 15
Begrijpt u tegen deze achtergrond de verontwaardiging van de Palestijnse
VN-ambassadeur Mansour, zoals tot uiting gebracht in het volgende citaat:«
Beweringen dat de VN met een buitensporig aantal resoluties voor Israël een
uitzonderingspositie creëert, zijn dus selectief en misleidend, in het slechtste
geval bevooroordeeld, omdat dergelijke beweringen de situatie in de
Veiligheidsraad negeren, waar het tegendeel waar is en elke poging om de
flagrante minachting van Israël voor het internationaal recht, het gezag van
de Raad en zijn resoluties, waaronder 2334, te adresseren, [...] wordt
geblokkeerd.»9? Zo neen, waarom niet?
Antwoord 15
Zie antwoord op vraag 14.
Vraag 16
Herinnert u zich dat de EU, mede namens Nederland, op 17 september 2019
in de VN-Mensenrechtenraad nadrukkelijk heeft verwelkomd dat ten aanzien
van Myanmar een VN-database is opgesteld met bedrijven en andere actoren

5

Times of Israel, 12 februari 2020, «UN human rights agency releases blacklist of 112 companies
that aid settlements» (https://www.timesofisrael.com/un-human-rights-agency-releasesblacklist-of-112-companies-that-aid-settlements/).
6
AJC, 12 februari 2020, «AJC Deplores UN Blacklisting Firms Active in West Bank» (https://
www.ajc.org/news/ajc-deplores-un-blacklisting-firms-active-in-west-bank).
7
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 198.
8
Website Permanent Observer Mission of the State of Palestine to the United Nations New York,
18 december 2019, «Statement by H.E. Dr. Riyad Mansour before the United Nations Security
Council» (https://palestineun.org/statement-by-h-e-dr-riyad-mansour-minister-permanentobserver-of-the-state-of-palestine-to-the-united-nations-before-the-united-nations-securitycouncil-the-situation-in-the-middle-east-2/).
9
Idem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

5

betrokken bij mensenrechtenschendingen in dat land?10 Klopt het dat de VN
in 2002–2003 een vergelijkbare database met bedrijven betrokken bij het
conflict in Congo heeft gepubliceerd? Zo ja, deelt u de mening dat ook op
grond daarvan de database met bedrijven actief in Israëlische nederzettingen
geen uitzonderingspositie voor Israël creëert? Zo neen, waarom niet?
Antwoord 16
De bedoelde rapporten, respectievelijk van de Independent International Fact
Finding Mission on Myanmar aan de Mensenrechtenraad, over economische
belangen van het Myanmarese leger, en van een Panel of Experts van de
VN-Veiligheidsraad, zijn het kabinet bekend.
Het aantal rapportages over Israël – er staan 5 rapporten van de Hoge
Commissaris op de agenda van de 43e zitting van de Mensenrechtenraad –
bevestigt niettemin dat er sprake is van disproportionele aandacht voor Israël.
Vraag 17
Deelt u het standpunt dat het belang van de database aanzienlijk is toegenomen door de sterke groei van nederzettingen in de afgelopen drie jaar en het
uitdrukkelijke voornemen van de Israëlische regering om de nederzettingen te
annexeren, hetgeen ernstig inbreuk zou maken op het internationaal recht en
een levensvatbare twee-statenoplossing permanent onmogelijk zou maken?
Kunt u een toelichting geven?
Antwoord 17
Zie het antwoord op vraag 4.
Vraag 18
Wilt u deze vragen afzonderlijk en zo spoedig mogelijk beantwoorden, graag
vóórdat de database tijdens de 43e zitting van de VN-Mensenrechtenraad,
waar Nederland als lid aan deelneemt, wordt behandeld? Zo neen, waarom
niet?
Antwoord 18
Ja.

10

OHCHR, 12 september 2019, «The economic interests of the Myanmar military» (https://
www.ohchr.org/EN/HRBodies/HRC/RegularSessions/session42/_layouts/15/
WopiFrame.aspx?sourcedoc=/EN/HRBodies/HRC/RegularSessions/session42/Documents/
A_HRC_42_CRP_3.docx&action=default&DefaultItemOpen=1).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

6