Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

21 501-34

Raad voor Onderwijs, Jeugd, Cultuur en Sport

Nr. 321

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 december 2019
Hierbij stuur ik u – mede namens de Minister voor Basis- en Voortgezet
Onderwijs en Media – het verslag van de Onderwijs, Jeugd, Cultuur en
Sport Raad (OJCS-Raad) van 8 november jl. voor wat betreft onderwijs, en
van 21 november jl. voor wat betreft cultuur en audiovisueel (AV).
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

kst-21501-34-321
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-34, nr. 321

1

Verslag OJCS-Raad 8 en 21 november 2019
Onderwijs 8 november
Beleidsdebat «A Strong Economic Base for Europe»
De Raad – in de samenstelling van de ministers van Onderwijs en de
ministers van Financiën – sprak zich uit over het belang van investeringen
in onderwijs en opleiding, mede tegen de achtergrond van strategische
beleidsprioriteiten op Europees niveau in de Strategische agenda
2019–2024 van de Europese Raad en het toekomstige werkprogramma
van de nieuwe Europese Commissie.
Het Finse voorzitterschap leidde het debat in door het belang van
investeren in onderwijs te benadrukken: dit leidt tot betere vaardigheden
voor de toekomst (o.a. met het oog op de snelle technologische veranderingen), bestrijding van armoede, betere gezondheid en het tegengaan
van desinformatie. Belangrijke uitdagingen zijn onder meer voortijdig
schoolverlaten, lage kwalificaties, vergrijzing en de beperkte deelname
aan volwasseneducatie. Investeren in gespecialiseerde vaardigheden en
vroeg- en voorschoolse educatie is derhalve nodig.
De voorzitter van het Economisch en Financieel Comité (EFC) benoemde
het belang van synergie met ander beleid en de rol van de sociale
partners. Daarbij is zowel initieel onderwijs als beroepsopleiding van
belang. De PISA-studie is een goed voorbeeld van benchmarking, die kan
bijdragen aan efficiënter beleid. Uitgaven moeten niet per se omhoog,
maar moeten ook efficiënt en goed besteed zijn.
Eurocommissaris Dombrovskis benadrukte het belang van een sterke
economie om de uitdagingen van de toekomst aan te gaan, bijvoorbeeld
op het vlak van klimaat en technologie. Een goed gekwalificeerde
beroepsbevolking maakt economieën minder kwetsbaar. Er moet meer
geïnvesteerd worden in kwaliteit en gelijke kansen in onderwijs en
opleiding. Goed opgeleide leraren, goede infrastructuur en bij- en
omscholing zijn belangrijk. Verder moet er een slimme mix zijn van
overheidsfinanciering en private middelen, voor de scholing van
medewerkers, bijvoorbeeld via publiek-private partnerschappen. Goed
gestructureerd beleid is nodig, daarbij moeten de sociale partners worden
betrokken.
Eurocommissaris Navracsics bepleitte een permanente dialoog tussen de
Onderwijs- en Ecofin-Raad, zodat in onderling verband gekeken kan
worden hoe onderwijs- en opleidingssystemen efficiënter en effectiever
kunnen worden. De interne markt kan alleen bloeien als Europese burgers
goed geschoold zijn. Daarom is er ook het voorstel voor budgetverdubbeling voor het Erasmus+-programma. Goede synergie is nodig tussen
nationale en EU-investeringen. Nationale financiering is de belangrijkste
bron, maar EU-middelen, ook vanuit de Structuurfondsen, kunnen een
goede aanvulling zijn. Ook de EIB investeert in onderwijs, met het oog op
kwaliteit in en convergentie tussen de lidstaten; uit cijfers van Eurostat
blijkt dat er grote verschillen tussen lidstaten zijn. We moeten goede
manieren vinden om ons beleid te evalueren: wat werkt en wat levert de
beste resultaten op. Tot slot is het belangrijk dat er wordt geïnvesteerd in
iedereen, dus bijvoorbeeld ook in achterstandsgroepen.
Als key note speaker zette Minister van Engelshoven uiteen dat Europa
aan de vooravond van twee fundamentele transities staat: de eerste
betreft de vergaande digitalisering en data-gedreven economie, en de
tweede de verschuiving naar een duurzame, klimaatneutrale economie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-34, nr. 321

2

Deze stellen nieuwe eisen aan het onderwijs en de investeringen in
onderwijs. In de Strategische Agenda 2019–2024 wordt al expliciet
gewezen op het belang van hogere investeringen in onderwijs en
vaardigheden.
Ten aanzien van de digitale transitie worden lidstaten geconfronteerd met
technologisering van de maatschappij, flexibilisering van de arbeidsmarkt
en veranderende mondiale verhoudingen. De uitdaging voor onderwijsbeleid is om digitalisering en kunstmatige intelligentie te benutten, zowel
ten behoeve van de verbetering van onderwijskwaliteit als het
overbrengen van vaardigheden. Het zou goed zijn als de Europese Raad
de door de nieuwe Commissie aangekondigde actualisering van het
Digitaal Onderwijs actieplan uit 2018 ondersteunt en daarbij de recent
opgekomen vraagstukken rond kunstmatige intelligentie (AI) nadrukkelijker meeneemt.
Het tweede thema betreft de overgang naar een duurzame, klimaatneutrale economie met snelle en fundamentele veranderingen op de
arbeidsmarkt en de noodzakelijke veranderingen in onderwijs en
opleiding die daarmee onvermijdelijk gepaard moeten gaan. Dit is zowel
van invloed op het initieel onderwijs als de scholing van volwassenen. In
Nederland wordt mede daarom de mogelijkheid van een individueel
leerbudget verkend. Daarnaast wordt een flexibeler aanbod vanuit het
hoger en beroepsonderwijs bevorderd voor volwassenen die zich verder
willen ontwikkelen. Verder richt Nederland zich op het om- en bijscholen
van laagopgeleide volwassenen en volwassenen met lage basisvaardigheden. Samenwerking met de sociale partners is hierbij noodzakelijk.
Minister Hoekstra maakte in zijn bijdrage het belang van een gezamenlijke
sessie met ministers van Onderwijs en ministers van Financiën expliciet.
Hij merkte op dat investeren in onderwijs een zeer goede investering is,
waarbij hij vervolgens steun uitsprak voor de bijdrage van Minister van
Engelshoven. Verder benadrukte hij dat bij investeren in onderwijs en
vaardigheden het «hoe» net zo belangrijk is als het «wat», en dat best
practices moeten worden uitgewisseld. Ook is het van belang efficiënt te
investeren en daarbij de moed hebben te stoppen als iets niet blijkt te
werken.
Het voorzitterschap gaf aan dat de discussie die werd gevoerd, heeft
bewezen dat onderwijs en opleiding een belangrijke rol spelen voor groei
op de lange termijn, gelijke kansen en het bestrijden van armoede. Er was
consensus over het cruciale en strategische belang van onderwijs en
opleiding. De rol van onderwijs en opleiding voor menselijk kapitaal kent
uitdagingen, bijvoorbeeld ten aanzien van de transitie naar een digitale en
klimaatneutrale economie. Als belendende thema’s werden onder meer
duurzaamheid, concurrentievermogen en kansengelijkheid meermaals
genoemd. Om goede resultaten te kunnen boeken, is het van belang dat
er voldoende en efficiënt wordt geïnvesteerd. Samenwerking op Europees
niveau kan goed en nuttig zijn. Het uitwisselen van best practices kan
hiervoor toegevoegde waarde hebben. Het is belangrijk te investeren in
de kwaliteit van leraren, en kwalitatief onderwijs voor leraren. Vaardigheden vanaf jonge leeftijd en basisvaardigheden zijn van groot belang,
maar evenzeer het beleid gericht op een leven lang ontwikkelen.
De belangrijkste uitkomsten van het beleidsdebat zullen door het Finse
voorzitterschap aan de Europese Raad van december worden gepresenteerd, voor de bespreking van de uitvoering van de Strategische Agenda
2019–2024 die eerder door de Europese Raad werd vastgesteld.
Raadsconclusies Leven Lang Leren
De Raad heeft Raadsconclusies aangenomen over de sleutelpositie van
het beleid voor een leven lang leren ter versterking van inclusieve en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-34, nr. 321

3

duurzame groei. Het Finse voorzitterschap benadrukte dat een leven lang
leren op alle niveaus van onderwijs cruciaal is voor inclusieve en
duurzame groei in de EU. De Europese Commissie gaf aan dat leren nooit
stopt en dat er meer aandacht moet komen voor flexibele en persoonlijke
leertrajecten, in het bijzonder voor groepen die onder druk staan.
Raadsresolutie aangaande de Europese Onderwijsruimte
De Raad heeft een Raadsresolutie aangenomen over de Europese
Onderwijsruimte. In het kader hiervan verwees het Finse voorzitterschap
naar de sociale top in Gotenburg, waar het idee van de Europese
Onderwijsruimte voor het eerst naar voren is gebracht. Het voorzitterschap benadrukte dat er al veel vooruitgang is geboekt, maar dat de
inspanningen niet mogen stoppen. Verder werd verwezen naar de
belangrijke rol die het versterkte Erasmus+-programma moet spelen en de
ontwikkeling van de eerste Europese Universiteitsnetwerken. De Europese
Commissie viel het voorzitterschap bij in de visie dat de ambitieuze
agenda van de Europese Onderwijsruimte voor de komende jaren inzet
vergt van zowel de lidstaten als de Europese Commissie.
Beleidsdebat over kunstmatige intelligentie in het onderwijs
Het Finse voorzitterschap opende de discussie door het grote potentieel
van kunstmatige intelligentie (AI) in het onderwijs voor zowel de
economie als sociale inclusie te benoemen. Een diepgaande formele
discussie over het gebruik van AI in het kader van onderwijs heeft nog
niet eerder in deze Raadsformatie plaatsgevonden. Er moet strategisch
gekeken worden naar de mogelijkheden van AI voor onder meer
gepersonaliseerde leertrajecten, een verbetering van het permanente
leerproces en de mogelijkheid om beter data te verzamelen. Daarnaast
moeten ook schadelijke effecten voorkomen worden door ethische
aspecten mee te nemen en na te denken over toezicht, aldus het
voorzitterschap.
De Europese Commissie merkte op dat de Europese Unie achterloopt op
China en de VS op het gebied van AI en dat de EU daarom sneller mensen
moet opleiden in databeheer, «machine learning» en het werken met
computers, waaronder AI. Onderwijs en AI kunnen en moeten elkaar
aanvullen en op scholen moeten programmering en codering meer
aandacht krijgen. Daarnaast kan AI helpen onderwijssystemen te
verbeteren als AI slim gebruikt wordt. Ethische vraagstukken moeten dan
wel goed geadresseerd worden. De nieuwe Europese Commissie gaat
tevens kijken naar de menselijke en ethische gevolgen van AI in opvolging
van de zogenaamde «ethical guidelines» die zijn opgesteld, in het kader
van het aangekondigde voorstel voor een Europese benadering van AI.
Nederland benoemde als belangrijkste uitdaging dat AI onze gemeenschappelijke waarden niet mag uithollen en bestaande vooroordelen niet
mogen worden vergroot of herhaald. In dit kader werd verwezen naar de
vraagstukken en ethische dilemma’s op dit gebied. Tevens is verwezen
naar één van de drie prioriteiten binnen het Nederlandse Strategisch Actie
Plan AI (SAPAI) om fundamentele rechten te beschermen. Europese
samenwerking kan het verschil maken op dit terrein. Nederland verwees
tevens naar de mondiale context, in het bijzonder de recente UNESCOconferentie in Beijing over AI in het onderwijs, en de daaruit voortgekomen «consensus», die een inspiratiebron is voor nationaal beleid.
Alle lidstaten hebben het woord genomen in dit beleidsdebat. Veel
lidstaten wezen op de gevolgen voor het curriculum en benodigde digitale
aardigheden, te beginnen met les in programmeren in het funderend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-34, nr. 321

4

onderwijs, en nationale beleidsplannen en -initiatieven gericht op het
aanbieden van nieuwe, veelal interdisciplinaire opleidingen. Ook werd
gewezen op het belang van goede competenties van leraren, die digitale
geletterdheid moeten bijbrengen. LS erkenden dat AI kansen kan bieden
voor onderwijsinnovatie en de didactische en administratieve ondersteuning van docenten en het leerproces, maar ook risico’s in zich heeft.
Bescherming, vertrouwen en zekerheid zijn daarom voorwaarden voor
ambitie op dit gebied, zo werd door verschillende lidstaten opgemerkt.
Om AI te laten bijdragen aan de economie en sociale inclusie moeten ook
alle burgers kunnen bijblijven, en moeten digitale soevereiniteit en
weerbaarheid van burgers en hun eigen verantwoordelijkheid centraal
staan. De EU kan een ondersteunende rol vervullen bij het verankeren van
Europese waarden, waaronder privacy en gegevensbescherming, en met
behulp van het Erasmus+-programma bijdragen aan samenwerking en de
verspreiding van kennis en onderwijsmaterialen.
Het voorzitterschap rondde de discussie af met de conclusie dat het
onderwerp hoog op de politieke agenda staat. Alle burgers moeten over
de juiste vaardigheden beschikken en opleidingen kunnen volgen.
Daarnaast kan het onderwijs zelf inclusiever en eerlijker worden. Ethische
zaken en privacy zijn belangrijk en mogen niet vergeten worden. Het
inkomende Kroatische voorzitterschap zal de discussie hierover voortzetten, met bijzondere aandacht voor de rol van leerkrachten.
Overige zaken
Slovenië vroeg aandacht voor het «bid» dat gedaan is om het internationaal onderzoekscentrum voor AI van UNESCO naar Ljubljana te halen.
Slovenië vroeg steun van andere lidstaten tijdens de naderende stemming
hierover.
Het inkomend Kroatisch voorzitterschap lichtte de prioriteiten van het
inkomend voorzitterschap toe:
• Europese leraren en opleiders voor de toekomst;
• Hervormingen in het onderwijs en het Europees Semester;
• Nieuw strategisch beleidskader post-ET2020, verdere ontwikkeling van
de Europese Onderwijsruimte.
• Gebalanceerde mobiliteit, «brain circulation» en Europese
Universiteiten.
Cultuur en AV 21 november
Raadsresolutie over cultuur en duurzame ontwikkeling
De Raad heeft een Raadsresolutie aangenomen over cultuur en duurzame
ontwikkeling. Met deze resolutie wil de Raad de culturele dimensie van
duurzame ontwikkeling extra aandacht geven. De Raad vraagt via deze
resolutie aan de Europese Commissie een EU-Actieplan te ontwikkelen dat
geïntegreerd kan worden in de EU-implementatiestrategie van de
2030-Agenda. De Europese Commissie gaf aan werk te gaan maken van
de 2030-Agenda en de Sustainable Development Goals (SDG’s) van de
VN.
Beleidsdebat over het concurrentievermogen van de Europese
Audiovisuele sector
Het Finse voorzitterschap opende met een korte toelichting op het
beleidsdebat. De Culturele en Creatieve industrie (CCI) genereert
innovatie, welvaart en is een manier om onze cultuur en ideeën uit te
dragen. Het voorzitterschap had twee discussievragen opgesteld:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-34, nr. 321

5

•

•

Welke uitdagingen vindt u op zowel nationaal als Europees niveau het
meest dringend? Waar ligt in uw ogen de grootste kracht van deze
sectoren?
Welke (beleids)maatregelen moet de EU nemen om op duurzame wijze
haar wereldwijde concurrentievermogen duurzaam te versterken?

Volgens de Europese Commissie staat de CCI de komende jaren voor een
aantal uitdagingen: het ontwikkelen van nieuwe businessmodellen in deze
digitale wereld en het waarborgen van culturele en taaldiversiteit. Daarbij
ziet de Europese Commissie drie belangrijke mogelijkheden op EU-niveau:
(1) het Creative Europe programma om samen te werken, de internationale concurrentiepositie te versterken en een ander publiek te bereiken,
(2) het Horizon Europe programma, met name cluster 2 (culture, creativity
and inclusive society), zodat de CCI de vruchten kan plukken van digitale
ontwikkelingen als AI en blockchain, en (3) de Audiovisuele Mediadienstenrichtlijn (AVMSD) die met de nieuwe 30% eis van EU-werken voor
Video On Demand (VOD)-diensten een belangrijke steun is voor Europese
films.
Nederland gaf aan dat er bij internationale coproducties meer kans is op
een groter budget en dat deze films vaak een groter (internationaal)
publiek bereiken. Samenwerking tussen lidstaten is daarom erg
belangrijk. Nederland wil verder graag dat de AV-sector niet gehinderd
wordt door complexe EU-regelgeving, maar dat EU-beleid gericht is op
circulatie, innovatie en talentontwikkeling.
De lidstaten benadrukten het belang van de CCI. Deze draagt bij aan
economische groei, creëert banen en zorgt voor sociale cohesie. De
diversiteit van de culturele producties is een belangrijke troef. Technologische ontwikkelingen hebben een grote impact op de sector. En de
diversiteit brengt tegelijk versnippering met zich mee. Meer dan ooit is het
van belang in te zetten op samenwerking en coproductie. Onderwijs en
talentontwikkeling spelen een cruciale rol. Eventuele regelgeving moet
dienstbaar zijn; de makers zelf moeten er voordeel van hebben. De CCI
kan een wereldspeler zijn; er moet worden ingezet op een gezamenlijke
strategische benadering vinden veel lidstaten.
Overige zaken
Estland en Oostenrijk presenteerden hun komende Europese Culturele
Hoofdsteden in 2024: Tartu en Bad Ischl.
Bulgarije gaf een presentatie over de teruggave van archeologische
voorwerpen door Duitsland aan het land.
Italië deed een oproep voor het opnemen van cultuur in de titel van
Commissaris Gabriel. Deze oproep werd door een aantal lidstaten
gesteund. Inmiddels is de titel van Commissaris Gabriel gewijzigd naar
Eurocommissaris voor Innovatie, onderzoek, cultuur, onderwijs en jeugd.
Frankrijk gaf een toelichting op het verloop van de implementatie van de
Richtlijn Auteursrecht in de digitale eengemaakte markt in Frankrijk.
Frankrijk heeft artikel 15 reeds geïmplementeerd, dit betreft het
pers-uitgeversrecht. Sindsdien is Google gestopt met het publiceren van
tekstfragmenten bij hyperlinks naar nieuwsartikelen van Franse persuitgevers. Google wil nog wel tekstfragmenten opnemen, maar dan moeten
uitgevers daar zonder er betaling voor te vragen toestemming voor
geven. Aangezien hyperlinks zonder tekstfragmenten zijn uitgezonderd
van het pers-uitgeversrecht meent Google op deze manier geen
toestemming nodig te hebben van de persuitgevers en hen dus ook niet te
hoeven betalen voor het pers-uitgeversrecht. De Franse uitgeverijen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-34, nr. 321

6

persbureaus hebben hierover een klacht ingediend bij de Franse Mededingingsautoriteit. Frankrijk riep op met regelgeving en concurrentiemaatregelen te komen voor platforms zoals Google. Frankrijk kreeg steun van
een aantal lidstaten.
De Raad werd afgesloten met een korte presentatie van de prioriteiten van
het inkomend Kroatisch voorzitterschap:
• Risicomanagement cultureel erfgoed
• Mediawijsheid
• Mobiliteit in de culturele en creatieve sector

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 21 501-34, nr. 321

7