Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

Nr. 2773

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 31 oktober 2023
De vaste commissie voor Europese Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Buitenlandse Zaken over de
brief van 8 september 2023 over de Kabinetsappreciatie Rechtsstaatsrapport 2023 van de Europese Commissie (Kamerstukken 21 501-02 en
29 279, nr. 2772).
De vragen en opmerkingen zijn op 20 oktober 2023 aan de Minister van
Buitenlandse Zaken voorgelegd. Bij brief van 26 oktober 2023 zijn de
vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Bromet
De griffier van de commissie,
Hessing-Puts

kst-21501-02-2773
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

1

Inhoudsopgave
I

blz.

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersoon
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie en
reactie van de bewindspersoon
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie en
reactie van de bewindspersoon
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie en
reactie van de bewindspersoon
Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUniefractie en reactie van de bewindspersoon
Vragen en opmerkingen van de leden van de BBB-fractie en
reactie van de bewindspersoon

2
2
6
10
14
16

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersoon
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie en
reactie van de bewindspersoon
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
het Rechtsstaatsrapport 2023 van de Europese Commissie en van de
Kabinetsreactie. Deze leden hebben hierover nog enkele vragen.
De leden van de VVD-fractie maken zich ernstige zorgen over de rechtsstatelijke ontwikkelingen in Hongarije. Waar er in het rechtsstaatrapport op
enkele vooruitgang wordt gewezen, blijven veel aanbevelingen onuitgevoerd. Deze leden hechten er groot belang aan dat de benodigde
hervormingen worden uitgevoerd. Pas dan mag er sprake zijn van
uitkering van fondsen die tot nog toe tegengehouden worden. Recente
berichtgeving duidt op een mogelijke deal tussen Hongarije en de
Europese Commissie (EC) waarbij fondsen voor Hongarije worden
vrijgemaakt in ruil voor steun aan Oekraïne. Gezien de zeer beperkte
vooruitgang die Hongarije heeft gerealiseerd vinden deze leden dat een
uitkering onwenselijk is. Deelt de Minister deze positie? Deelt de EC dit
standpunt?
1. Antwoord van het kabinet:
Voor een recent overzicht van de stand van zaken rondom de
inzet van het financiële EU-rechtsstaatinstrumentarium tegen
Hongarije verwijs ik uw Kamer naar de Kamerbrief van 23 juni jl.1
Zoals ook is vermeld in het verslag van de Raad Algemene Zaken
van 26 september jl. heeft Hongarije binnen het kader van de
inzet van de Common Provisions Regulation (CPR) op 18 juli jl. bij
de Commissie het verzoek ingediend voor een formele beoordeling. Deze beoordeling betreft de door Hongarije genomen
maatregelen om gedeeltelijk te voldoen aan de horizontale
randvoorwaarde met betrekking tot het Handvest van de Grondrechten EU, namelijk waar het gaat om eisen op het terrein van
rechterlijke onafhankelijkheid.2
Op 19 september jl. heeft de Commissie aanvullende vragen
gesteld aan Hongarije, waardoor de beoordelingstermijn van drie
maanden van de Commissie tijdelijk is opgeschort. Op 19 oktober
1
2

Kamerstuk 21 501-20, nr. 1970
Kamerstuk 21 501-02, nr. 2713

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

2

jl. heeft Hongarije de vragen van de Commissie beantwoord.
Indien de Commissie geen aanvullende vragen meer stelt, loopt
de beoordelingstermijn in november 2023 af. Indien de
Commissie dan oordeelt dat de hervormingen op het terrein van
rechterlijke onafhankelijkheid voldoende zijn om gedeeltelijk aan
de genoemde horizontale randvoorwaarde uit de CPR te voldoen,
vervalt de opschorting van ca. 13 miljard euro aan
EU-cohesiemiddelen. Daarover beslist de Commissie zelfstandig.
De Raad heeft hierbij geen rol.
Het kabinet blijft het belang van een zorgvuldige toets bij de
Commissie benadrukken. Samen met andere EU-lidstaten blijft
het kabinet het belang van een sterke rechtsstaat en gezamenlijke EU-steun aan Oekraïne onderstrepen, zowel in EU-verband
als in bilaterale gesprekken met EU-lidstaten.
Hoe groot acht de Minister de kans dat Hongarije toch een beperkt deel
van de tot nog toe geblokkeerde fondsen uitgekeerd krijgt?
2. Antwoord van het kabinet:
Het is aan de Commissie om te beoordelen of de hervormingen op
het terrein van rechterlijke onafhankelijkheid voldoende zijn om
gedeeltelijk aan de hierboven genoemde horizontale randvoorwaarde uit de CPR voldoen. Het kabinet blijft het belang van een
zorgvuldige toets bij de Commissie benadrukken.
Zijn er andere manieren om steun aan Oekraïne te realiseren waarbij er
niet toegegeven hoeft te worden aan Hongaarse chantage?
3. Antwoord van het kabinet:
De inzet van het kabinet ten aanzien van de voortdurende
Russische oorlog tegen Oekraïne blijft voor zo lang als dat nodig
is gericht op enerzijds het zoveel mogelijk steunen van Oekraïne
en anderzijds het vergroten van de druk op Rusland om zijn
agressie te beëindigen. Deze inzet wordt op verschillende wijzen
gerealiseerd, zowel bilateraal als multilateraal. De EU staat op dit
moment op de eerste plek wat betreft gecommitteerde steun
wereldwijd, en is daarmee een belangrijk forum om steun te
blijven leveren. Ten aanzien van militaire steun concludeerde de
Europese Raad van 29 juni jl. dat de EU Oekraïne zal blijven
steunen zo lang als nodig is, onder andere via de EU Military
Assistance Mission (EUMAM) voor Oekraïne en de Europese
Vredesfaciliteit (EPF). Het kabinet steunt deze inzet, en ziet dit
als een invulling van de EU-bijdrage aan de veiligheidsarrangementen voor Oekraïne.
Vindt de Minister dat verdere kortingen van toekomstige fondsen op zijn
plaats zijn gezien de beperkte verbetering? De leden van de VVD-fractie
zijn benieuwd naar de uitvoering van de motie Wijngaarden c.s.
(Kamerstuk 21 501-02, nr. 2694). Wat deze leden betreft is met de
geconstateerde nieuwe rechtsstatelijke tekortkomingen er voldoende
grond voor het bepleiten van gevolgen voor Hongarije, nog vóórdat het
voorzitterschap begint. Deelt de Minister dit oordeel? Wat voor gevolgen
kan de Minister bepleiten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

3

4. Antwoord van het kabinet:
Voor een appreciatie van het Hongaarse landenhoofdstuk uit het
Commissie rechtsstaatsrapport 2023 en de reactie van het
kabinet op de motie van het lid Van Wijngaarden c.s. verwijs ik
uw Kamer naar de Kamerbrief van 8 september jl.3
Hoe ziet het speelveld eruit?
5. Antwoord van het kabinet:
Het krachtenveld in de Raad wisselt per rechtsstaatinstrument,
maar in algemene zin kunnen de al genomen maatregelen om de
rechtsstaatsproblematiek in Hongarije aan te pakken rekenen op
brede steun binnen de Raad.
Ook het naderende voorzitterschap van Hongarije is voor deze leden een
grote bron van zorgen. Het rechtsstaatsrapport en de recente
pro-Russische uitlatingen van de Hongaarse premier, tijdens de Chinese
top, geven weinig grond voor vertrouwen. Deelt de Minister deze zorgen?
Zijn er voldoende waarborgen? Welke mogelijkheden zijn er om een
Hongaars voorzitterschap te voorkomen?
6. Antwoord van het kabinet:
Voor de kabinetspositie over het aanstaande Hongaarse
EU-voorzitterschap tussen 1 juli en 31 december 2024, en de
mogelijkheden om een Hongaars EU-voorzitterschap te
voorkomen, verwijs ik uw Kamer naar de beantwoording van de
Kamervragen van de leden Sjoerdsma (D66), Piri (PvdA), Van der
Lee (GroenLinks), Dassen (Volt) en Van Wijngaarden (VVD) over
het bericht «Germany unsure if Orbán fit to be «EU president»,
van 14 juni jl.4 Het kabinet zal in aanloop naar het Hongaarse
EU-voorzitterschap, samen met zo veel mogelijk gelijkgezinde
lidstaten, blijven benadrukken te verwachten dat Hongarije de
verantwoordelijkheden die aan het EU-voorzitterschap verbonden
zijn nakomt.
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het landenhoofdstuk voor Polen. Zij maken zich ernstige zorgen over de rechtsstaat.
Op nagenoeg geen enkel gebied is er sprake van vordering. Wel achten
deze leden het hoopvol dat het Poolse volk een coalitie van pro-Europese
partijen als grootste heeft verkozen bij de verkiezingen van 15 oktober
jongstleden. Deze leden hopen dat met een nieuwe regering de
benodigde hervormingen zullen plaatsvinden. Kan het kabinet Polen
ondersteunen in het uitvoeren van de benodigde hervormingen?
7. Antwoord van het kabinet:
Het is te vroeg om conclusies te trekken over wat de uitslag van
de verkiezingen betekent voor belangrijke Europese thema’s als
de rechtsstaat, aangezien de coalitieonderhandelingen in Polen
nog gaande zijn. In zijn algemeenheid beschikt de EU over een
breed juridisch, financieel en politiek
EU-rechtsstaatinstrumentarium voor de bevordering en
bescherming van de rechtsstaat in de EU. Daarnaast blijft het
kabinet zich bilateraal, zowel politiek als financieel, inzetten voor
3
4

Kamerstukken 21 501-02 en 29 279, nr. 2772
Aanhangsel Handelingen II 2022/23, nr. 2908

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

4

ondersteuning van het maatschappelijk middenveld in landen
waar zorgen bestaan over de rechtsstaat.
Welke uitdagingen zal een nieuwe Poolse regering hebben bij het
uitvoeren van hervormingen?
8. Antwoord van het kabinet:
Het is te vroeg om conclusies te trekken over wat de uitslag van
de verkiezingen betekent voor belangrijke Europese thema’s als
de rechtsstaat. Duurzame reparatie van de Poolse rechtsstaat zal
een proces van lange adem zijn. Uitdagingen voor de rechtsstaat
in Polen zijn onder meer opgenomen in het jaarlijkse Commissie
rechtsstaatsrapport 2023, jurisprudentie van het Hof van Justitie
van de Europese Unie en het Europees Hof voor de Rechten van
de Mens, en de gronden voor de Artikel 7-procedure tegen Polen.
Verandert het Europese speelveld (specifiek het Hongaars-Poolse blok)?
9. Antwoord van het kabinet:
Het is te vroeg om conclusies te trekken over wat de uitslag van
de verkiezingen betekent voor de Poolse inzet in Europa, evenals
het effect op het Europese speelveld, nu de coalitieonderhandelingen in Polen nog gaande zijn.
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse de ontwikkelingen in
Slowakije gevolgd, waar oud-premier Fico een regering zal gaan vormen
met twee andere partijen. Slowakije heeft nog een veelvoud aan aanbevelingen die het moet uitvoeren. Kan de Minister risico’s identificeren? Kan
Nederland verslechtering voorkomen? Hoe veranderen de Slowaakse
verkiezingen het Europese speelveld?
10. Antwoord van het kabinet:
Op 11 oktober jl. kwamen de partijen SMER-SD, HLAS-SD en SNS
officieel overeen een coalitie te vormen. Het is nu afwachten of
de lijst met voorgestelde kabinetsleden door de president wordt
goedgekeurd. Het is te vroeg om conclusies te trekken over wat
de uitslag van de verkiezingen in Slowakije betekent voor de
koers die de volgende Slowaakse regering gaat volgen met
betrekking tot de rechtsstaat. In zijn algemeenheid beschikt de
EU over een breed juridisch, financieel en politiek
EU-rechtsstaatinstrumentarium voor de bevordering en
bescherming van de rechtsstaat in de EU. Het kabinet zal zowel
bilateraal als in EU-verband het belang van een sterke rechtsstaat
blijven benadrukken, en spoort de Commissie aan – als hoedster
van de EU-Verdragen – om het beschikbare juridische, financiële
en politieke EU-rechtsstaatinstrumentarium zo adequaat en
volledig mogelijk te gebruiken.
De leden van de VVD-fractie lezen dat Nederland ook enkele aanbevelingen heeft ontvangen. Er wordt veel ondernomen om de aanbevelingen
van de Commissie te implementeren. Deze leden roepen het kabinet op
zich te blijven inzetten voor implementatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

5

Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie en
reactie van de bewindspersoon
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de Kabinetsappreciatie Rechtsstaatrapport 2023 van de Europese Commissie en van de
uitslag van de Poolse verkiezingen van zondag 15 oktober, waarbij de
rechtsstatelijke partijen hebben gewonnen. Ondanks dat PiS opnieuw de
grootste partij is geworden, hebben de oppositiepartijen, die samen een
afspraak gemaakt hebben niet met PiS te gaan regeren, een meerderheid
gehaald. Uiteraard moeten we wachten hoe het formatieproces gaat
verlopen de komende maanden, maar het lijkt er sterk op dat Polen
hiermee weer terug keert naar de Europese onderhandelingstafel als
constructief partner. Dat is niet alleen goed nieuws voor Poolse burgers,
maar maakt de Europese Unie (EU) in de toekomst ook weer slagvaardiger.
De leden van de D66-fractie vragen aan de Minister of zij namens de
Nederlandse regering al haar felicitaties aan de heer Tusk heeft overgebracht. Zo niet, is zij bereid die alsnog over te brengen?
11. Antwoord van het kabinet:
De coalitieonderhandelingen in Polen zijn nog gaande. Er zijn nog
geen felicitaties overgebracht. Het kabinet volgt de ontwikkelingen in Polen met belangstelling.
Nederland is, mede op aandringen van de leden van de D66-fractie, de
afgelopen acht jaar zeer kritisch geweest op de anti-rechtsstatelijke,
anti-Europese koers van Polen. Nu er een andere wind lijkt te gaan
waaien, zouden deze leden graag zien dat Nederland zich inspant om
Polen te helpen de rechtsstaat te herstellen en investeert in een goede
band met Polen.
De leden van de D66-fractie zien dat op dit moment een aantal Europese
fondsen waar Polen recht op heeft nog zijn bevroren. Onder andere de
35,4 miljard van het Europese herstelfonds. De EU heeft dit geld, terecht,
bevroren vanwege de Poolse rechtelijke hervormingen. De EU heeft
voorwaarden gesteld om dat geld vrij te geven, zoals het volledig
hervormen van de Poolse tuchtkamer. Deze leden waren destijds geen
voorstander van de eenzijdige actie van de EC voor wat betreft het
voorwaardelijk vrijgeven van het Europese herstelfonds. Deze leden
hopen en verwachten dat de nog te vormen Poolse regering zo snel
mogelijk de nodige rechtsstatelijke hervormingen doorvoert. Zij vragen
aan de Minister of zij bij de EC aan wil dringen om Polen zoveel mogelijk
te ondersteunen in het doorzetten van de nodige hervormingen, en waar
gewenst ook Nederlandse ondersteuning aan te bieden.
12. Antwoord van het kabinet:
Het is te vroeg om conclusies te trekken over wat de uitslag van
de verkiezingen betekent voor belangrijke Europese thema’s als
de rechtsstaat. De EU beschikt over een breed juridisch, financieel en politiek EU-rechtsstaatinstrumentarium voor de bevordering en bescherming van de rechtsstaat in de EU. Daarnaast
blijft het kabinet zich bilateraal, zowel politiek als financieel,
inzetten voor ondersteuning van het maatschappelijk middenveld
in landen waar zorgen bestaan over de rechtsstaat. Polen kan een
verzoek doen tot uitbetaling uit de Herstel- en Veerkrachtfaciliteit
(HVF) op het moment dat de overeengekomen «supermijlpalen»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

6

op het gebied van de rechtsstaat uit het Poolse HVF volledig zijn
gerealiseerd.5
Klopt het dat de middelen van het Europese herstelfonds vervallen als zij
niet voor 2024 uitgegeven worden? Zo ja, kan de Minister onderzoeken of
er een manier is om die middelen te reserveren voor de Poolse bevolking
tot er een nieuwe Poolse regering gevormd is? Het is wat deze leden
betreft belangrijk dat de middelen uiteindelijk ten goede komen aan de
Poolse bevolking, nu er zicht is op de broodnodige rechtsstatelijke
verbetering.
13. Antwoord van het kabinet:
Het klopt niet dat de middelen van de HVF vervallen als zij niet
voor 2024 uitgegeven worden. Lidstaten hebben hiervoor tot eind
2026 de tijd. Volgens de HVF-verordening moeten de financiële
verplichtingen die de EU in het kader van de HVF aangaat wel
uiterlijk 31 december 2023 gecommitteerd zijn. Voor alle
EU-lidstaten is dit gelukt. Het Poolse Herstel en Veerkrachtplan
(HVP) werd op 22 juni 2022 goedgekeurd. Diverse lidstaten,
waaronder Polen, dienden een verzoek tot aanpassing van het
HVP in, vanwege toevoeging van een RepowerEU-hoofdstuk en/of
een verzoek om (aanvullende) leningen. Ook hiervoor geldt dat de
financiële verplichtingen uiterlijk 31 december 2023 door de EU
gecommitteerd moeten zijn.
Op grond van de HVF-verordening hebben lidstaten vervolgens
tot eind 2026 om hun HVP te volbrengen en betaalverzoeken in te
dienen. Polen moet «supermijlpalen» op het gebied van de
rechtsstaat realiseren alvorens aanspraak te kunnen maken op
uitbetaling van middelen uit het HVF. Het is de taak van de
Commissie om zorgvuldig te toetsen of een lidstaat daadwerkelijk de mijlpalen heeft gerealiseerd, en op grond daarvan recht
heeft op uitbetaling. Op dit moment heeft Polen nog geen
betaalverzoek ingediend.
De leden van de D66-fractie merken op dat met de verkiezingen in Polen
het politiek speelveld significant verandert. Als Tusk erin slaagt een Poolse
regering te vormen zonder PiS, betekent dat dat Hongarije er voor het
eerst alleen voor staat in sommige Europese discussies. De afgelopen
twee jaar zijn er al haarscheuren ontstaan in de relatie tussen Hongarije
en Polen naar aanleiding van hun verschillende houdingen ten opzichte
van Oekraïne, maar op rechtsstatelijke onderwerpen hebben Polen en
Hongarije elkaar steeds vastgehouden. Tot op heden hebben in de
artikel 7-procedure Polen en Hongarije (in samenwerking met de andere
Visegrád landen) elkaar constant de hand boven het hoofd gehouden. Hoe
schat de Minister de kansen voor de artikel 7-procedure tegen Hongarije
in, met een nieuwe Poolse regering?
Acht zij de kans aanwezig dat Hongarije nu na jaren talmen, toch het
stemrecht ontnomen kan worden? Is de Minister bereid om zich hier op
Europees niveau voor in te spannen? Kan de Minister zich ervoor in
spannen dat dit onderwerp, na de installatie van een nieuwe Poolse
regering, zo snel mogelijk weer op de Europese agenda komt? Het zou
wat deze leden betreft zeer onzorgvuldig zijn om hiermee te wachten tot
Hongarije het voorzitterschap van de EU overneemt.

5

Zie voor meer informatie Kamerstuk 21 501-07, nr. 1861

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

7

14. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet zet in op een zo effectief mogelijke voortzetting van
de Artikel 7-procedure tegen Hongarije. Dit is een belangrijk
rechtsstaatinstrument om de ernstige rechtsstatelijke problemen
in Hongarije op politiek niveau te bespreken. Het is op dit
moment niet te zeggen of de politieke ontwikkelingen in Polen
leiden tot een verschuiving van het krachtenveld rond de inzet
van de Artikel 7-procedure tegen Hongarije. De vereiste viervijfde
meerderheid om als Raad te constateren dat er ten aanzien van
Hongarije een duidelijk gevaar bestaat voor ernstige schending
van de waarden van de EU is (nog) niet in zicht. Om daadwerkelijk over te kunnen gaan op het opleggen van sancties in de
vorm van schorsing van bepaalde Verdragsrechten is een unaniem
besluit van de Raad nodig (minus de lidstaat in kwestie), en met
goedkeuring van het Europees Parlement, dat er sprake is van
een «ernstige en voortdurende schending» (artikel 7(2) VEU). Pas
daarna kan de Raad met gekwalificeerde meerderheid besluiten
om sancties in de vorm van schorsing van bepaalde Verdragsrechten op te leggen (artikel 7(3) VEU). Ook dit is nog niet aan de
orde. Het kabinet blijft het krachtenveld nauwlettend in de gaten
houden en inzetten op actieve deelname van zo veel mogelijk
lidstaten.
In bredere zin vragen deze leden aan de Minister wat de verkiezing van de
nieuwe Poolse regering betekent voor Nederland? Op welke dossiers en
wetsvoorstellen die voor Nederland belangrijk zijn, verwacht de Minister
nu voortgang te kunnen maken?
15. Antwoord van het kabinet:
Het is te vroeg om conclusies te trekken over wat de uitslag van
de verkiezingen betekent voor belangrijke Europese thema’s als
de rechtsstaat aangezien de coalitieonderhandelingen in Polen
nog gaande zijn.
Dan hebben de leden van de D66-fractie nog enkele vragen over
Hongarije. Enkele weken geleden vernamen zij geruchten dat de
Commissie overwoog Hongaarse middelen uit het cohesiefonds vrij te
geven in ruil voor Hongaarse steun aan een nog op te richten fonds voor
Oekraïne. Die geruchten zijn inmiddels door Von der Leyen tegengesproken. Deze leden benadrukken hierbij graag nogmaals dat het wat hen
betreft onverstandig en onwenselijk zou zijn om Europese middelen vrij te
geven in ruil voor politieke steun van Hongarije. Deelt de Minister die
opvatting?
De leden van de D66-fractie lazen vanmorgen dat Hongarije een reactie
heeft gegeven op de brief van de EC, aangaande de door Hongarije
doorgevoerde rechtsstatelijke hervormingen. Klopt het dat de EC nu voor
mid-november een beslissing moet nemen over het wel of niet uit betalen
van Hongaarse cohesiefondsen?
Kan de Minister aangeven bij de EC, dat wat Nederland betreft Hongarije
nog geen toegang zou moeten krijgen tot de Europese middelen? Kan de
Minister het onmiddellijk met deze Kamer delen, wanneer haar berichten
bereiken dat de EC wél van plan is de cohesiefondsen vrij te geven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

8

16. Antwoord van het kabinet:
Zoals ook vermeld in het antwoord op vraag 1 heeft Hongarije
binnen het kader van de inzet van de Common Provisions
Regulation (CPR) op 18 juli jl. bij de Commissie het verzoek
ingediend voor een formele beoordeling. Deze beoordeling
betreft de door Hongarije genomen maatregelen om gedeeltelijk
te voldoen aan de horizontale randvoorwaarde met betrekking tot
het Handvest van de Grondrechten EU, namelijk waar het gaat
om eisen op het terrein van rechterlijke onafhankelijkheid.6
Op 19 september jl. heeft de Commissie aanvullende vragen
gesteld aan Hongarije, waardoor de beoordelingstermijn van drie
maanden van de Commissie tijdelijk is opgeschort. Op 19 oktober
jl. heeft Hongarije de vragen van de Commissie beantwoord.
Indien de Commissie geen aanvullende vragen meer stelt, loopt
de beoordelingstermijn in november 2023 af. Indien de
Commissie dan oordeelt dat de hervormingen op het terrein van
rechterlijke onafhankelijkheid voldoende zijn om gedeeltelijk aan
de genoemde horizontale randvoorwaarde uit de CPR te voldoen,
vervalt de opschorting van ca. 13 miljard euro aan
EU-cohesiemiddelen. Daarover beslist de Commissie zelfstandig.
De Raad heeft hierbij geen rol. Het kabinet blijft het belang van
een zorgvuldige toets bij de Commissie benadrukken, en zal uw
Kamer informeren over de uitkomst van de Commissie beoordeling.
Samen met andere EU-lidstaten blijft het kabinet het belang van
een sterke rechtsstaat en gezamenlijke EU-steun aan Oekraïne
onderstrepen, zowel in EU-verband als in bilaterale gesprekken
met EU-lidstaten.
Tot slot hebben de leden van de D66-fractie nog een vraag over de
ontmoeting tussen Orban en Poetin van 18 oktober jongstleden. Deze
leden achten het zeer zorgelijk dat Orban, die over een jaar het voorzitterschap van de EU in handen krijgt, openlijk vriendschappelijk is met een
dictator die oorlogsmisdaden begaat. Hoe beoordeelt de Minister deze
ontmoeting?
17. Antwoord van het kabinet:
De ontmoeting tussen de Hongaarse premier Orban en Russische
president Poetin is niet in de geest van het EU-beleid. Het kabinet
blijft het belang van EU-eenheid onderstrepen.
Heeft deze ontmoeting, en de steeds openlijkere pro-Russische houding
van Orban, invloed op het EU-voorzitterschap, volgens de Minister?
18. Antwoord van het kabinet:
Voor vragen over het aanstaande Hongaarse EU voorzitterschap
en de link met het EU beleid ten aanzien van Rusland, verwijs ik
uw Kamer naar de beantwoording van de Kamervragen van de
leden Sjoerdsma (D66), Piri (PvdA), Van der Lee (GroenLinks),
Dassen (Volt) en Van Wijngaarden (VVD) over het bericht
«Germany unsure if Orbán fit to be «EU president», van 14 juni
jl.7

6
7

Kamerstuk 21 501-02, nr. 2713
Aanhangsel Handelingen II 2022/23, nr. 2908

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

9

Kan de Minister, met het oog op de Poolse verkiezingen, onderzoeken of
er nu een meerderheid is in de Raad voor het activeren van de Passerelle
clausule? Het zou wat deze leden betreft wenselijk zijn het veto op te
heffen waar het gaat om Europese besluitvorming aangaande Oekraïne,
en zo de invloed van Orban te beperken.
19. Antwoord van het kabinet:
Het gebruik van de hier relevante passerelleclausule vereist
unanimiteit in de Raad.8 Er is momenteel onvoldoende draagvlak
in de Raad om het veto op te heffen binnen het Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid (GBVB) of het Meerjarig
Financieel Kader (MFK).9 De uitslag van de Poolse verkiezingen
brengt hier geen verandering in.
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie en reactie
van de bewindspersoon
De leden van de SP-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
Kabinetsappreciatie Rechtsstaatrapport 2023 van de Europese Commissie.
Dit heeft bij deze leden tot een aantal opmerkingen en vragen aan de
Minister geleid.
De leden van de SP-fractie merken op dat de problemen met de rechtsstaat in Hongarije, ook volgens de rapportage vanuit de regering,
onverminderd groot blijven. Met name de benarde positie van de
persvrijheid en de anti-lhbtiq+ wetgeving baart deze leden ernstige
zorgen. Begin dit jaar waren er berichten dat de EC voornemens was om
bepaalde bevroren subsidies richting Hongarije weer te starten, vanwege
voorzichtige verbeteringen in het Hongaarse justitieapparaat. Een
delegatie van Europarlementariërs heeft hierover onderzoek gedaan in
Hongarije en geconcludeerd dat de rechtsstaat in Hongarije er slechter
voor staat dan de EC doet voorkomen. Deze Europarlementariërs
adviseren dan ook tegen het openstellen van de eerder bevroren
subsidies.10
De brief vanuit het kabinet van 8 september geeft nog weinig duidelijkheid
over het vervolg van dit proces (Kamerstukken 21 501–02 en 29 279,
nr. 2772). Kan de Minister een laatste stand van zaken geven en aangeven
hoe het kabinet zich verhoudt tot de verschillende interpretaties van de EC
en het Europese Parlement (EP)?
20. Antwoord van het kabinet:
Voor een recent overzicht van de stand van zaken rondom de
inzet van het financiële rechtsstaatinstrumentarium tegen
Hongarije verwijs ik uw Kamer naar de Kamerbrief van 23 juni
jl.11, en naar het verslag van de Raad Algemene Zaken van
26 september jl. (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2713).
Laatste stand van zaken is dat Hongarije op 19 oktober jl. de
vragen die de Commissie op 19 september jl. stelde, heeft
beantwoord. Indien de Commissie geen aanvullende vragen meer
8

Artikel 31, lid 3, VEU en artikel 312 lid 2, 2e alinea VWEU
Zie ook Kamerstuk 21 501-02, nr. 2347 en Kamerstuk 21 501-02, nr. 2670
10
BNR, 17 mei 2023, «EU-parlementariërs: houd EU-geld vast, Hongarije glijdt verder af»
(https://www.bnr.nl/nieuws/internationaal/10512958/eu-parlementariers-houd-eu-geld-vasthongarije-glijdt-verder-af)
11
Kamerstuk 21 501-20, nr. 1970
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

10

stelt, loopt de beoordelingstermijn in november 2023 af. Indien
de Commissie dan oordeelt dat de hervormingen op het terrein
van rechterlijke onafhankelijkheid voldoende zijn om gedeeltelijk
aan de genoemde horizontale randvoorwaarde uit de CPR te
voldoen, vervalt de opschorting van ca. 13 miljard euro aan
EU-cohesiemiddelen. Daarover beslist de Commissie zelfstandig.
De Raad heeft hierbij geen rol. Het kabinet blijft het belang van
een zorgvuldige toets bij de Commissie benadrukken.
Het kabinet deelt de zorgen van de leden van de SP-fractie, maar
constateert tegelijk dat met enkel het financiële rechtsstaatinstrumentarium niet al deze zorgen geadresseerd kunnen worden.
Daarvoor is adequate inzet van het gehele rechtsstaatinstrumentarium, waaronder ook politieke instrumenten zoals de Artikel 7procedure en juridische instrumenten als inbreukprocedures,
nodig. Het kabinet blijft er dan ook op inzetten dat het gehele
EU-rechtstaatinstrumentarium zo effectief mogelijk wordt
ingezet om rechtsstaathervormingen in Hongarije af te dwingen.
De leden van de SP-fractie merken op dat de casus Hongarije (en ook
Polen) een fundamentelere discussie naar boven brengt over de positie
van de EU als een unie van waarden. Het kabinet constateert terecht dat
basale democratische waarden, zoals persvrijheid en de rechten van de
lhbtiq+ gemeenschap in verschillende Europese landen, waaronder Polen
en Hongarije, ernstig onder druk staan. Het is zeer de vraag of deze
landen, zouden zij nu kandidaat-lidstaat zijn, tot de EU zouden worden
toegelaten. Erkent het kabinet dat dit zeer twijfelachtig zou zijn?
21. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet erkent dat de Europese waarden in Polen en
Hongarije de afgelopen jaren in toenemende mate onder druk zijn
komen te staan. Het kabinet acht dit zeer zorgelijk. De EU is een
waardengemeenschap waarbinnen respect voor democratie,
rechtsstaat en grondrechten cruciaal zijn. Het kabinet blijft zich
zowel bilateraal als in EU-verband, samen met zoveel mogelijk
gelijkgezinde lidstaten, onverminderd inzetten voor de bevordering en bescherming van de rechtsstaat in de EU. Het kabinet
spoort de Commissie als hoedster van de EU-Verdragen aan om
het beschikbare juridische, financiële en politieke
EU-rechtsstaatinstrumentarium zo adequaat en volledig mogelijk
te gebruiken. Het is bijvoorbeeld positief dat de Commissie de
inbreukzaak die ziet op anti-lhbtiq+ wetgeving in Hongarije naar
het EU Hof van Justitie heeft verwezen, en dat 16 lidstaten en het
Europees Parlement deelnemen aan de zijde van de Commissie in
deze Hofzaak.
Deelt het kabinet de mening dat het instrumentarium voor lidstaten die
Europese grondbeginselen niet naleven, moet worden aangescherpt? Zo
nee, waarom niet?
22. Antwoord van het kabinet:
De EU beschikt over een breed juridisch, financieel en politiek
EU-rechtsstaatinstrumentarium voor de bevordering en
bescherming van de rechtsstaat in de EU.12 Een aantal van deze
instrumenten, zoals de MFK-rechtsstaatverordening, is de laatste
jaren mede door inzet van Nederland tot stand gekomen. De
12

Zie voor meer informatie Kamerstuk 21 501-02, nr. 2426.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

11

prioriteit van het kabinet ligt bij het zo volledig en adequaat
mogelijk toepassen van het beschikbare
EU-rechtsstaatinstrumentarium, waarbij een belangrijke rol voor
de Commissie is weggelegd. Hiernaast beoogt het kabinet door
regelmatig deel te nemen aan Hofzaken een bijdrage te leveren
aan de ontwikkeling van een EU-rechtelijke kader voor rechtsstatelijkheid. Het kabinet blijft nadenken over hoe de effectiviteit
van het bestaande instrumentarium kan worden vergroot en
eventueel verder kan worden ontwikkeld. Zo wil het kabinet de
rol van de vakraden (bijvoorbeeld de Raad Justitie en Binnenlandse Zaken en de Raad Onderwijs, Jeugd, Cultuur en Sport
(Media)) versterken bij het bespreken van de opvolging van het
jaarlijkse Commissierechtstaatsrapport. Een ander voorbeeld is
de inzet van het kabinet om in het Financieel Reglement een
expliciete verplichting op te nemen tot eerbiediging van grondrechten en de naleving van het EU-Handvest van de Grondrechten
bij de implementatie van EU-fondsen.
De brief bespreekt ook de situatie in Nederland. Met name de situatie
rondom het toeslagenschandaal komt hier aan bod. Wat deze leden
betreft schrijft het kabinet wel erg eufemistisch over de situatie in
Nederland als zij schrijft dat de schadeloosstelling «langzaam» vordert.
Deze leden achten het feit dat de regering niet in staat is de compensatie
binnen een redelijke termijn te realiseren en het nodig is 2 miljard euro
van het budget van de afhandeling van het toeslagenschandaal aan
externe consultants uit te geven op zijn zachts gezegd beschamend. Deze
situatie betreft volgens deze leden dan wel een kwestie van politieke
onkunde of van politieke onwil, in beide gevallen iets om ons als land
voor te schamen. Deelt de Minister de mening dat er in deze brief een
behoorlijk rooskleurig beeld van de situatie wordt geschetst?
23. Antwoord van het kabinet:
Deze mening deelt het kabinet niet. Gedupeerde ouders en hun
kinderen is groot onrecht aangedaan en dit leed kan helaas nooit
volledig worden gecompenseerd. Het kabinet zet alles op alles
om ouders zo snel als mogelijk, en tegelijk met de nodige
zorgvuldigheid, te helpen. Er is helaas niet één oplossing die voor
alle ouders volstaat. Er hebben zich inmiddels 65.000 ouders
aangemeld als mogelijke gedupeerde. Voor bijna 61.800 van hen
(95%) is een eerste toets gedaan. In veruit de meeste gevallen
wordt de eerste toets binnen drie maanden afgerond. Voor ruim
31.200 ouders is in de eerste toets of de integrale beoordeling
vastgesteld dat zij gedupeerde zijn van de problemen bij de
kinderopvangtoeslag (48% van de aanmeldingen). Zij ontvangen
direct € 30.000, hebben direct toegang tot brede ondersteuning
door hun gemeente, hun publieke schulden worden kwijtgescholden en voor private schulden kunnen zij gebruik maken van
een schuldenregeling. Hun kinderen ontvangen het bedrag uit de
kindregeling als steun in de rug.
Tegelijk moet er ook nog veel gebeuren: een behoorlijk deel van
de ouders wacht nog op de integrale beoordeling, de afhandeling
van aanvullende werkelijke schade verloopt traag en het tijdig
beslissen op bezwaar is op dit moment in veel gevallen niet
haalbaar. Op al deze punten is de afgelopen periode flink geïnves-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

12

teerd en de verwachting is dat er hierop de komende maanden
verbetering zichtbaar zal zijn.13
Ten aanzien van de kosten van de hersteloperatie wordt het
volgende opgemerkt. Het is niet correct dat 2 miljard van het
herstelbudget aan externe consultants wordt uitgegeven. Van de
7,1 miljard euro die wordt besteed aan het herstel, wordt
ongeveer 70% besteed in de vorm van financiële compensatie. De
overige 30% is het totaal aan apparaatskosten van de hersteloperatie. Deze 30% bestaat uit zo’n 22% voor de apparaatskosten die
binnen het Ministerie van Financiën worden gemaakt, zoals de
uitvoeringskosten Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT)
en de apparaatskosten voor de coördinatie van de hersteloperatie
(ongeveer 1,6 miljard euro) en ongeveer 8% aan ondersteunende
activiteiten binnen het programmabudget, zoals samenwerking
met Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en uitvoeringskosten Sociale Bank Nederland (SBN) en Ondersteuningsteam
Buitenland (OTB) (ongeveer 0,4 miljard euro).
De leden van de SP-fractie willen ook aandacht vragen voor de behandeling van lobbypraktijken in deze brief van het kabinet. Het kabinet
schrijft: «Ook is de commissie kritisch op het vrijwillige karakter van het
lobbyregister van de Tweede Kamer. Het kabinet is van mening dat de
verbetering van transparantie van agenda -afspraken van bewindspersonen en de lobbyparagraaf bij wet- en regelgeving tegemoetkomt aan de
gedachte achter een lobbyregister.»
De leden van de SP-fractie zijn van mening dat het kabinet de kritiek van
de commissie wel erg makkelijk in het eigen voordeel interpreteert. De
logische en eenvoudige reactie op deze kritiek zou namelijk het invoeren
van een verplicht lobbyregister zijn. Zeker in een tijd waarin veel
Kamerleden stoppen om lobbyist te worden en er ophef is over private
giften aan politieke partijen, zou dit volgens deze leden een goede stap
zijn. Kan de Minister hierop reageren?
24. Antwoord van het kabinet:
Uw Kamer werd op 7 juli jl. geïnformeerd over de verbetering van
de openbare agenda’s van bewindspersonen en lobbyparagrafen
in memories van toelichting.14 Daarbij werd aangegeven dat de
openbare agenda’s van bewindspersonen beter worden bijgehouden. Dat geldt ook voor de lobbyparagrafen bij wet- en
regelgeving, waardoor er meer transparantie komt over
contacten met derden en over hun invloed op keuzes van
bewindspersonen. Hiermee wordt voldaan aan de achterliggende
gedachte van een lobbyregister. Deze aanpassingen laat de
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties extern
evalueren door professor Braun van Universiteit Leiden, die naar
verwachting in de loop van 2024 haar rapport zal opleveren.
Ondertussen wordt tevens bekeken welke onderdelen van
lobbyregisters effectief en uitvoerbaar zijn in andere landen
(zoals Ierland) en bij de EU. Mocht uit de evaluatie van Braun
blijken dat de hierboven genoemde aanpassingen onvoldoende
effect sorteren, dan hoeft niet pas dan te worden begonnen met
de gedachtevorming over een lobbyregister. Dit is ook gemeld in

13
14

Zie Kamerstuk 31 066, nr. 1291
Kamerstuk 28 844, nr. 269

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

13

de kabinetsreactie op het EU-rechtsstaatrapport.15 Een verdere
keuze over de invulling van een lobbyregister wordt aan een
volgend kabinet gelaten. Daarnaast zijn met de invoering van de
evaluatiewet Wet financiering politieke partijen (Wfpp) per
1 januari 2023 de transparantie eisen voor giften aan politieke
partijen aangescherpt. Uw Kamers gaan over het opstellen van
strengere transparantieregels voor lobbyen ten aanzien van
Kamerleden. Het is niet aan het kabinet om daarover een
standpunt in te nemen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie
en reactie van de bewindspersoon
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van het Rechtsstaatsrapport 2023 van de Europese Commissie en
de kabinetsreactie daarop.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen ten aanzien van het
voornemen van de EC om de Coöperatie- en Verificatiemechanisme
(CVM)-beschikking voor Bulgarije en Roemenië in te trekken dat het
kabinet er bij de Commissie op zal aandringen dat het beschikbare
rechtsstaatsinstrumentarium zo volledig en adequaat mogelijk wordt
benut. Deze leden vinden dit uiteraard een goed voornemen en delen ook
het kabinetsstandpunt dat de rechtsstaatshervormingen duurzaam en
onomkeerbaar worden geïmplementeerd. Wel vragen deze leden met
welke mechanismen dit nog kan worden afgedwongen?
Het mechanisme voor samenwerking en toetsing (i.e. CVM) is immers
ingesteld bij de toetreding van Bulgarije en Roemenië tot de EU in 2007.
Welke garanties heeft het kabinet dat deze rechtsstaatshervormingen
inderdaad duurzaam en onomkeerbaar worden geïmplementeerd, en via
welke routes kan de Commissie dit alsnog afdwingen, ook na het
intrekken van de CVM-beschikking?
25. Antwoord van het kabinet:
Toen Roemenië en Bulgarije in 2007 lid werden van de EU, is het
Coöperatie en Verificatie Mechanisme (CVM) ingesteld om deze
twee lidstaten bij te staan bij het aanpakken van de voor
toetreding tot de EU noodzakelijke hervormingen van de rechtsstaat, de bestrijding van corruptie en – in het geval van
Bulgarije – de bestrijding van georganiseerde misdaad, omdat er
nog tekortkomingen bestonden op dat vlak.16 Op 15 september jl.
heeft de Commissie de CVM-beschikkingen van Roemenië en
Bulgarije ingetrokken. De Commissie kan hiertoe zelfstandig
besluiten, indien zij meent dat aan alle in het CVM opgenomen
ijkpunten is voldaan. De Commissie zet de samenwerking met
Bulgarije en Roemenië en de monitoring van de rechtsstaatshervormingen voort in het kader van de jaarlijkse Commissie
rechtsstaatsrapporten en het overige EU-rechtsstaatsinstrumentarium dat op alle lidstaten van toepassing is. Voor een
overzicht van het beschikbare EU-rechtsstaatsinstrumentarium
verwijs ik uw Kamer naar de brief van 17 november 2021.17 Het
EU-rechtsstaatsinstrumentarium is sinds de totstandkoming van
het CVM geëvolueerd en versterkt, bijvoorbeeld met het jaarlijkse
rechtsstaatrapport van de Commissie, de
15

Kamerstukken 21 501-02 en 29 279, nr. 2772
Kamerstukken 21 501-02 en 29 279, nr. 2772
17
Kamerstukken 21 501-02 en 29 279, nr. 2772
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

14

MFK-rechtsstaatverordening, de herstelplannen, en het Europees
Openbaar Ministerie waar Roemenië en Bulgarije aan mee doen.
Hierdoor is voortdurende aandacht voor de rechtsstaat en
corruptie beter geborgd.18 Het kabinet blijft er bij de Commissie
op aandringen om het EU-rechtsstaatinstrumentarium zo volledig
en adequaat mogelijk te benutten om te waarborgen dat alle
rechtsstaatshervormingen duurzaam en onomkeerbaar worden
geïmplementeerd.
De leden van de ChristenUnie-fractie wijzen voorts op het feit dat het
Rechtsstaatsrapport in zorgwekkende termen spreekt over problemen
rond de Hongaarse rechtsstaat. Deze leden hebben dan ook begrip voor
het feit dat Nederland bij de Commissie inzet op voortzetting van de
Artikel 7-procedure. Deze leden vragen wat deze procedure voor
mogelijke gevolgen heeft ten aanzien van het Hongaarse voorzitterschap
in 2024?
26. Antwoord van het kabinet:
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik uw Kamer naar de
beantwoording van de Kamervragen van de leden Sjoerdsma
(D66), Piri (PvdA), Van der Lee (GroenLinks), Dassen (Volt) en Van
Wijngaarden (VVD) over het bericht «Germany unsure if Orbán fit
to be «EU president», van 14 juni jl.19
De leden van de ChristenUnie-fractie zijn verder kritisch op het
voornemen van de EC om 13 miljard euro uit het cohesiefonds uit te keren
aan Hongarije. Wat is de mening van het kabinet over dit voornemen van
de Commissie, en welke stelling neemt het kabinet ten aanzien hiervan in?
Deelt het kabinet de mening dat deze gelden niet dienen te worden
uitgekeerd zolang de rechtsstaat niet wordt gerespecteerd? Is het kabinet
bereid om als dit niet het geval is tegen deze beslissing, die op basis van
unanimiteit genomen wordt, te stemmen?
27. Antwoord van het kabinet:
Voor een recent overzicht van de stand van zaken rondom de
inzet van het financiële EU-rechtsstaatinstrumentarium tegen
Hongarije verwijs ik uw Kamer naar de Kamerbrief van 23 juni jl.
Zoals ook is vermeld in het verslag van de Raad Algemene Zaken
van 26 september jl. heeft Hongarije binnen het kader van de
inzet van de Common Provisions Regulation (CPR) op 18 juli jl. bij
de Commissie het verzoek ingediend voor een formele beoordeling. Deze beoordeling betreft de door Hongarije genomen
maatregelen om gedeeltelijk te voldoen aan de horizontale
randvoorwaarde met betrekking tot het Handvest van de Grondrechten EU, namelijk waar het gaat om eisen op het terrein van
rechterlijke onafhankelijkheid. Op 19 september jl. heeft de
Commissie aanvullende vragen gesteld aan Hongarije, waardoor
de beoordelingstermijn van drie maanden van de Commissie
tijdelijk is opgeschort. Op 19 oktober jl. heeft Hongarije de
vragen van de Commissie beantwoord. Indien de Commissie geen
aanvullende vragen meer stelt, loopt de beoordelingstermijn in
november 2023 af. Indien de Commissie dan oordeelt dat de
hervormingen op het terrein van rechterlijke onafhankelijkheid
voldoende zijn om gedeeltelijk aan de genoemde horizontale
randvoorwaarde uit de CPR te voldoen, vervalt de opschorting
18
19

Kamerstukken 21 501-02 en 29 279, nr. 2772
Aanhangsel Handelingen II 2022/23, nr. 2908

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

15

van ca. 13 miljard euro aan EU-cohesiemiddelen. Daarover beslist
de Commissie zelfstandig. De Raad heeft hierbij geen rol. Het
kabinet blijft het belang van een zorgvuldige toets bij de
Commissie benadrukken.
Vragen en opmerkingen van de leden van de BBB-fractie en
reactie van de bewindspersoon
De leden van de BBB-fractie nemen kennis van de kabinetsappreciatie van
het Rechtsstaatrapport 2023 van de Europese Commissie. Daarover
resteert een set vragen en opmerkingen.
De leden van de BBB-fractie lezen dat de EC vier voorstellen heeft gedaan
voor de Nederlandse regering ten aanzien van de rechtsstaat. Zijn deze
aanbevelingen vrijblijvend of juridisch-bindend? Volgen er consequenties
in het geval dat Nederland niet voldoet aan de Commissie-aanbevelingen?
28. Antwoord van het kabinet:
De toetsingscyclus heeft een niet-bindend, preventief karakter en
kan als zodanig dus ook geen juridische gevolgen met zich
meebrengen. Dit geldt ook voor de aanbevelingen die in lijn met
de Nederlandse inzet vanaf 2022 aan het jaarlijkse Commissie
rechtsstaatrapport zijn toegevoegd. Vanaf dit jaar beoordeelt de
Commissie ook welk gevolg de lidstaten aan de aanbevelingen
hebben gegeven. Het kabinet steunt het doel van de Commissie
om hiermee de lidstaten nog gerichter te ondersteunen bij het
versterken van de rechtsstaat en waar nodig systematische
gebreken aan te kaarten. De aanbevelingen bieden handvatten
om het rapport meer relevantie en betekenis te geven, concreter
met lidstaten in gesprek te gaan en beter te waarborgen dat het
rapport passend wordt opgevolgd.
In algemene zin kan bepaalde informatie die tijdens de toetsingscyclus naar boven komt, ook in het kader van andere
EU-instrumenten op het terrein van de RoL aan de orde komen.
Zo kunnen bijvoorbeeld mijlpalen op het gebied van rechtsstaat
in het HVP gekoppeld worden aan de aanbevelingen die zijn
opgenomen in het landenhoofdstuk van het Commissierechtsstaatrapport. En vanzelfsprekend kunnen lidstaten door het
Europees Hof van Justitie dwingend tot de orde geroepen worden
als het gaat om schendingen van de rechtsstaat, hetgeen ook al
gebeurt.
De leden van de BBB-fractie vragen wat de ontwikkelingen zijn van
Nederland op het gebied van mediapluriformiteit. Zullen recente
ontwikkelingen in het kader van het mogelijk intrekken van de licentie van
een publieke omroep een rol spelen in het volgende Rechtsstaatrapport
2024 van Nederland?
29. Antwoord van het kabinet
In het Rechtsstaatrapport 2023 worden relevante ontwikkelingen
op het gebied van mediapluriformiteit beschreven. Het is aan de
Commissie om te wegen of en hoe de recente ontwikkelingen
worden betrokken in een volgende editie van het Rechtsstaatrapport.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

16

Volgen de EC en het onafhankelijke Commissariaat voor de Media deze
ontwikkelingen en hoe wordt hier binnen deze communicatie met de
Commissie en het Commissariaat over gesproken?
30. Antwoord van het kabinet
De Commissie en het Commissariaat voor de Media volgen
relevante ontwikkelingen, zo ook die zoals beschreven door de
leden van de BBB-fractie. Voor het opstellen van het Rechtsstaatrapport spreekt de Commissie met relevante actoren, waaronder
het Commissariaat voor de Media en de Stichting Nederlandse
Publieke Omroep (zie bijlage II bij het landenhoofdstuk van de
rapportage).20
De leden van de BBB-fractie zien mogelijkheden in het verbeteren van de
rechtsstaat wat betreft de EC zelf, bijvoorbeeld in het tijdig beantwoorden
van Schriftelijke Vragen van leden van het EP, het verbeteren van de
transparantie (bijvoorbeeld van lobbyisten21) conform adviezen van de
EU-Ombudsman, en in het «nieuwe normaal» van versnelde besluitvorming.22 Kan de Minister haar visie hierop geven?
31. Antwoord van het kabinet
Het versterken van de effectiviteit, legitimiteit en transparantie
op EU-niveau zijn speerpunten van het kabinet.23 Een tijdige
beantwoording door de Commissie van vragen van het Europees
Parlement draagt volgens het kabinet bij aan de legitimiteit van
EU-handelen. Het kabinet zet zich daarnaast in voor de goede
werking van het Europese transparantieregister. Het transparantieregister is een belangrijk kader voor meer transparantie en
ethische interacties tussen de Europese instellingen en belangenvertegenwoordigers die invloed uitoefenen op EU-beleid,
-wetgeving en/of het EU-besluitvormingsproces. Wat betreft
EU-besluitvorming, dringt het kabinet steevast aan op naleving
van de juridische kaders.
Hoe kijkt het kabinet naar de adviezen van de EU-Ombudsman?
32. Antwoord van het kabinet:
De Europese ombudsman is een belangrijk, onafhankelijk
onderzoeks- en adviesorgaan van de EU. Thema’s waarover de
Europese ombudsman rapporteert, verdienen volgens het kabinet
de aandacht van de EU-instellingen en lidstaten.

20

Landenhoofdstuk Nederland via website van de Commissie: https://commission.europa.eu/
system/files/2023-07/44_1_52625_coun_chap_netherlands_en.pdf
21
The Brussels Times, 19 april 2023, «Tobacco lobbying: EU Commission ombudsman highlights
lack of transparency» (https://www.brusselstimes.com/462631/tobacco-lobbying-eucommission-ombudsman-highlights-lack-of-transparency)
22
EU Observer, 27 september 2023, «EU Ombudsman warns of «new normal» of crisis decisionmaking» (https://euobserver.com/health-and-society/157472)
23
Kamerstuk 22 112, nr. 3742 en Kamerstuk 21 501-20, nr. 1741.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 21 501-02, nr. 2773

17