De impact van grootschalige
onderzoeksinfrastructuren
Een meetmethode voor de ‘return on investment’
van internationale onderzoeksfaciliteiten

Rapport

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

Auteurs
Sue-Yen Tjong Tjin Tai, Jos van den Broek en Jasper Deuten

Redactie
Sanne Groen
Foto omslag
Onderzoek met ruimte-telescoop. Foto: Pixabay
Bij voorkeur citeren als:
Tjong Tjin Tai, S.Y., J. van den Broek en J. Deuten (2019). De impact van
grootschalige onderzoeksinfrastructuren – Een meetmethode voor de return on
investment van internationale onderzoeksfaciliteiten. Den Haag: Rathenau
Instituut

2

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

3

Voorwoord
Het vertrouwen in de wetenschap is in Nederland groot: we geven de wetenschap
gemiddeld een 7,1. Dat wees ons rapport Vertrouwen in de wetenschap vorig jaar
uit. Dit neemt niet weg dat publieke investeringen in wetenschappelijk onderzoek
verantwoord moeten worden. Met diverse studies brengt het Rathenau Instituut
daarom in beeld wat Nederlandse investeringen in wetenschappelijk onderzoek
opleveren voor de samenleving.
Op verzoek van NWO-I onderzocht het Rathenau Instituut de return on investment
van een viertal grote onderzoeksinfrastructuren waar Nederland aan bijdraagt.
Hiermee wordt bedoeld in hoeverre publieke investeringen worden ‘terugbetaald’ in
de vorm van opdrachten voor de industrie voor onder meer ontwikkeling, bouw en
onderhoud van instrumenten. Voor elk van de vier onderzoeksinfrastructuren is
deze opbrengst berekend. De cijfers laten zien dat de return in de vorm van
opdrachten aan het Nederlandse bedrijfsleven, uitgedrukt in euro’s, nog niet altijd in
verhouding staat tot de financiële bijdrage die Nederland levert.
Voor het huidige rapport is gekeken naar de directe financiële opbrengst voor het
Nederlandse bedrijfsleven. Overige vormen van impact zijn in deze analyse buiten
beschouwing gelaten, maar krijgen wel aandacht in andere studies van het
Rathenau Instituut. In het rapport Eieren voor het onderzoek gaven we bijvoorbeeld
een overzicht van methoden om de waarde en impact van wetenschap te meten,
anders dan in geldwaarde.
De afgelopen jaren was er veel discussie over het meten van de economische
impact van wetenschappelijk onderzoek. We hopen dat de cijfers en methoden uit
ons onderzoek kunnen helpen bij het in kaart brengen en vaststellen daarvan.
Zodat de directe impact als factor ook kan worden meegenomen in toekomstig
wetenschapsbeleid, naast andere – indirecte economische en maatschappelijke –
vormen van impact, ook op de langere termijn.
Dr. ir. Melanie Peters
Directeur Rathenau Instituut

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

4

Samenvatting
Nederland neemt deel in verschillende grootschalige onderzoeksinfrastructuren om
kwalitatief hoogstaand wetenschappelijk onderzoek mogelijk te maken. Dit vergt
grote en langdurige publieke investeringen. Deze investeringen leveren niet alleen
goede en belangrijke wetenschap op, maar hebben ook economische en
maatschappelijke meerwaarde. Het wordt steeds belangrijker om die economische
en maatschappelijke impact goed in beeld te brengen, om daarmee de grote
investeringen te kunnen rechtvaardigen. Het Rathenau Instituut werkt en werkte in
diverse projecten aan manieren om de veelzijdige impact van
onderzoeksinfrastructuren zichtbaar en meetbaar te maken. In dit rapport
presenteren we een door het Rathenau Instituut ontwikkelde methode waarmee
een specifiek onderdeel van die bredere impact wordt gemeten, namelijk de directe
economische return on investment. In welke mate vloeien de contributies van
Nederland via opdrachten weer terug naar het Nederlandse bedrijfsleven?
Specifiek gaat het om het aandeel van de opdrachten voor het Nederlandse
bedrijfsleven die voortkomen uit de onderzoeksinfrastructuren, afgezet tegen het
aandeel dat Nederland levert in de contributies. Daarbij richten we ons met name
op opdrachten voor het ontwikkelen, bouwen en/of onderhouden van
technologische onderdelen en instrumenten.1
Het Rathenau Instituut ontwikkelde deze methode op verzoek van ILO-net van
NWO-I2. We hebben de berekeningsmethode ontwikkeld en gevalideerd in een pilot
met vier grootschalige onderzoeksinfrastructuren waar Nederland in deelneemt:
 CERN: Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire, het Europese
laboratorium voor deeltjesfysica in Zwitserland;
 ESRF: de European Synchrotron Radiation Facility in Frankrijk: een versneller
als krachtige lichtbron voor ‘supermicroscopen’;
 ITER: de grootste experimentele magnetische fusie-installatie ter wereld, de
International Thermonuclear Experimental Reactor in Frankrijk;
 LOFAR: een netwerk van 38 stations voor radioastronomie in verschillende
Europese landen, de Low Frequency Array-telescoop.
Voor elk van deze vier onderzoeksinfrastructuren is de directe economische return
on investment berekend. In essentie bestaat de gebruikte methode uit het bepalen
van het aandeel dat Nederland verkrijgt uit de aanbestedingen, afgezet tegen het

1
2

Wat in deze aanpak buiten beeld blijft, is de bredere maatschappelijke impact die grootschalige
onderzoeksinfrastructuren hebben. Daarvoor ontwikkelt het Rathenau Instituut momenteel een
evaluatiemethode in het Europese project ACCELERATE.
ILO-net is het samenwerkingsverband van Nederlandse Industrial Liaison Officers (ILO’s) die verbonden zijn
aan landelijke onderzoeksinstituten en universiteiten.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

5

aandeel dat Nederland bijdraagt aan de financiering van de betreffende
onderzoeksinfrastructuur.
Omdat de vier onderzoeksinfrastructuren allemaal anders georganiseerd zijn en
een eigen aanpak en regels hebben voor de financiering en aanbesteding, is
maatwerk noodzakelijk. Daarom is bij alle berekeningen vermeld welke gegevens
er zijn gebruikt over publieke investeringen en verleende opdrachten, en hoe die
gegevens in de berekening zijn verwerkt.
Workshop Big Science en bedrijfsleven
De uitkomsten kunnen ook fungeren als nulmeting voor een toekomstige evaluatie
van eventuele beleidsmaatregelen die de Nederlandse overheid zou kunnen nemen
om de deelname van Nederlandse bedrijven in dit soort aanbestedingen te
bevorderen. Om de overheid beter inzicht te geven in de vraag of er aanleiding is
voor dit soort beleidsmaatregelen, heeft het Rathenau Instituut parallel aan dit
project in november 2018 een workshop met stakeholders georganiseerd voor het
ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Het doel was om in beeld te
brengen welke knelpunten en issues Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen
ervaren in het verwerven van opdrachten van grootschalige onderzoeksinfrastructuren. De workshop leverde input voor het ministerie bij de overweging of
nieuw of aangepast beleid nodig is om de return on investment te verbeteren. De
uitkomsten van de workshop worden beschreven in een afzonderlijk verslag.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

6

Inhoud
Voorwoord ............................................................................................................ 3
Samenvatting ....................................................................................................... 4
Inleiding ................................................................................................................ 7
1

Factsheet CERN ........................................................................................ 12

2

Factsheet ESRF......................................................................................... 20

3

Factsheet ITER (F4E) ................................................................................ 27

4

Factsheet LOFAR ...................................................................................... 35

5

Resultaten en conclusie ........................................................................... 42

Literatuurlijst ...................................................................................................... 46
Bijlage 1: Lijst van betrokken personen ........................................................... 49

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

7

Inleiding
Dit rapport presenteert de resultaten van een studie naar de return on investment
(ROI) van de Nederlandse bijdrage aan vier Big Science researchinfrastructuren
(RI’s), grootschalige internationale infrastructuren voor wetenschappelijk
onderzoek:
 CERN: Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire, het Europese
laboratorium voor deeltjesfysica in Zwitserland;
 ESRF: European Synchrotron Radiation Facility, een versneller als krachtige
lichtbron voor ‘supermicroscopen’ in Frankrijk;
 ITER: International Thermonuclear Experimental Reactor, de grootste
experimentele magnetische fusie-installatie ter wereld, in Frankrijk;
 LOFAR: Low Frequency Array, een netwerk van 38 stations voor
radioastronomie in verschillende Europese landen.
De studie is uitgevoerd op verzoek van ILO-net van NWO-I.3 Met dit onderzoek wil
het Rathenau Instituut bijdragen aan de zichtbaarheid van de economische en
maatschappelijke impact van investeringen in grote internationale infrastructuren
voor wetenschappelijk onderzoek.
Context
Het hoofddoel van deelname in Big Science researchinfrastructuren (RI’s) is om
hoogwaardig wetenschappelijk onderzoek mogelijk te maken, met name ook voor
wetenschappers uit de deelnemende landen. Excellente wetenschap is echter niet
genoeg als rechtvaardiging voor deze grote publieke investeringen. Publieke
investeringen in wetenschap moeten ook verantwoord kunnen worden door
economische en maatschappelijke meerwaarde. Voor investeringen in Big Science
RI’s ligt de economische en maatschappelijke impact voor een deel in de verre
toekomst, omdat het gaat om fundamenteel onderzoek dat niet onmiddellijk tot
praktische toepassingen leidt. Een meer directe return on investment (ROI) voor de
deelnemende landen is mogelijk via het ontwikkelen, bouwen en onderhouden van
de RI’s als complexe technologische constructie. Het gaat dan bijvoorbeeld om
opdrachten aan de industrie voor de ontwikkeling, bouw en onderhoud van
instrumenten, mogelijkheden voor technology transfer en opleidingskansen voor
wetenschappers, ingenieurs en technici.
Op dit moment is er geen goed zicht op de ROI van deelname van Nederland in
grootschalige Big Science RI’s. De methode die we in deze studie toepassen helpt
om de ROI beter zichtbaar te maken.

3

ILO-net is het samenwerkingsverband van Nederlandse Industrial Liaison Officers (ILO’s) die verbonden zijn
aan landelijke onderzoeksinstituten en universiteiten.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

8

Dit resulteert in een nulmeting die nodig is om te kunnen vaststellen hoe effectief
eventuele toekomstige beleidsmaatregelen ter verbetering van de return on
investment zijn.
Werkwijze
Voor deze studie definiëren we de return on investment (ROI) als: de economische
baten die via aanbesteding van (ontwikkeling, bouw of onderhoud van)
technologische onderdelen vanuit een Big Science researchinfrastructuur
terechtkomen bij bedrijven en kennisinstellingen in het deelnemende land. Dit in
relatie tot de financiële bijdrage (contributie) die het deelnemende land levert voor
deelname aan de betreffende infrastructuur.
Vier factsheets
We richten ons specifiek op de ROI-bepaling van Nederlandse deelname aan de
eerdergenoemde Big Science researchinfrastructuren (RI’s) CERN, ESRF, ITER en
LOFAR. Over elk van deze RI’s is een factsheet opgesteld, bestaande uit:
1.

Procedures en regels voor deelname, inkoop en aanbesteding
Elke RI heeft specifieke arrangementen voor de financiering van de RI en
voor de aanbesteding van de ontwikkeling, bouw en onderhoud van de RI.
Daarom brengen we eerst in kaart hoe de verschillende Big Science RI’s
georganiseerd zijn op het gebied van financiering, lidmaatschap en
deelname. Ook de hoeveelheid en wijze van inkoop en aanbesteding worden
meegenomen.

2.

Data over bijdragen en opdrachten
Deze data tonen de financiële stromen die in en uit een Big Science RI gaan.
Daarbij wordt specifiek in kaart gebracht hoeveel Nederland hier aan
meebetaalt en ontvangt (via opdrachten en uitgaven).

Bij elke factsheet geven we een introductie van de betreffende researchinfrastructuur aan de hand van oprichting, locatie, infrastructuur, missie en
strategie. Daarna gaan we telkens in op: de financiële governance, de
financieringswijze, de begroting, het aanbestedingsbeleid voor de technologische
onderdelen en de omvang van deze aanbesteding.
Dataverzameling
De factsheets zijn opgesteld aan de hand van deskstudie, gesprekken met
Industrial Liaison Officers (ILO-net), data en documenten ontvangen via ILO’s, Big
Science RI’s en NWO. Ook is er een workshop georganiseerd voor ILO’s.
Daarnaast hebben we gebruik gemaakt van data die ILO-net zelf heeft verzameld
(ILO-net, 2016). Ten slotte hebben we de data in de factsheets ter validatie
voorgelegd aan de RI-organisaties.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

9

Toelichting bij de berekeningen
Berekeningsmethodiek returncoëfficiënt
De basis van de berekeningsmethodiek is voor elke ROI (of
returncoëfficiënt) gelijk: namelijk het aandeel van Nederland in opdrachten
van de researchinfrastructuur (RI), gedeeld door het aandeel van Nederland
in contributies aan de RI. Voor de berekening van deze returncoëfficiënt zijn
twee percentages nodig. De bepaling ervan is hieronder beschreven aan de
hand van verschillende onderdelen, die ieder ook met een letter zijn
aangeduid (a, b, C, d, e, F, R). Dezelfde letters staan vermeld in de tabellen
van de factsheets, om daarmee meer inzicht in de berekening te geven.
Totale ledencontributie aan de RI (=a)
Dit is het totaal aan contributies of bijdragen (in euro of andere valuta) dat
de RI van de leden ontvangt over de analyseperiode, meestal een
kalenderjaar. Als contributies deels cash en in-kind zijn (zoals bij LOFAR), is
dat toegelicht. Het gaat om inkomsten uit contributies waarop het eventuele
fair return-beleid van toepassing is. Andere inkomsten van RI’s, bijvoorbeeld
uit samenwerkingsprojecten (zie ESRF), worden hierin dus niet
meegenomen. Hetzelfde geldt voor extra contributies (zoals Frankrijk als
host country aan F4E, onderdeel van ITER).
Contributie Nederland aan de RI (=b)
Dit is de contributie die Nederland afdraagt aan de RI. De betalende
organisatie verschilt; dat kan het ministerie van OCW zijn, of NWO of
ASTRON (NWO-I). Voor ESRF betaalt niet Nederland, maar de EU (via
Euratom) de bijdrage.
Aandeel Nederland in contributie aan de RI (C=b/a %)
Dit percentage geeft aan hoeveel Nederland bijdraagt (b) aan de
contributies die de RI van zijn leden ontvangt (a).
Opdrachten RI aan leden (=d)
Dit is de omvang (in euro of andere valuta) van de opdrachten die de RI
uitzet bij bedrijven of kennisinstellingen in de lidstaten waarop ook het
(eventuele) fair return-beleid van toepassing is. Voor sommige opdrachten
heeft de RI mogelijk vastgelegd dat het fair return-beleid niet van toepassing
is (zoals bij ESRF). Dergelijke opdrachten worden dan buiten de fair returnberekening gehouden.
Omdat de waarde van een opdracht in werkelijkheid kan afwijken
(bijvoorbeeld door meer- of minderwerk) en meerdere jaren kan beslaan,
kan de RI ertoe besluiten om niet de waarde van de opdrachten, maar de
uitgaven aan bedrijven in lidstaten bij te houden (zoals CERN vanaf 2017).

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

10

Opdrachten RI aan Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen (=e)
Dit is de omvang van de opdrachten (of uitgaven, zie de toelichting
hierboven) van de RI die terechtkomen bij Nederlandse bedrijven of
kennisinstellingen.
Aandeel Nederland in opdrachten van RI (F=e/d %)
Dit is het percentage van de opdrachten (of uitgaven) van een RI (d) dat
terechtkomt bij Nederlandse bedrijven of kennisinstellingen (e).
Returncoëfficiënt = Aandeel Nederland in opdrachten van RI / Aandeel
Nederland in contributie aan RI (R=F/C)
De returncoëfficiënt (R) bestaat uit het aandeel van Nederland in opdrachten
van de RI (F), gedeeld door het aandeel van Nederland in contributies aan
de RI (C).
Analyseperiode
Voor de berekening van de returncoëfficiënt tijdens de constructiefase is het
zinvol om uit te gaan van de contributies en opdrachten over de gehele
constructieperiode (zoals F4E/ITER en LOFAR). De opdrachten zijn vaak
groot van omvang en worden onregelmatig verstrekt, waardoor analyse van
de ROI per jaar weinig inzicht geeft.
Voor RI’s die in operatie zijn (dus actief gebruikt worden), is het wel zinvol
om de ROI per jaar te berekenen. Omdat er ook tijdens operatie variaties in
opdrachten en uitgaven zijn (bijvoorbeeld door meerjarige
upgradeprogramma’s), kan de RI voor de toepassing van fair returnbeleidsmaatregelen uitgaan van de ROI over een aantal jaren (zoals ESRF).
Slotopmerkingen berekeningsmethodiek
De eenvoud van de berekeningsmethodiek suggereert dat de berekening van
returncoëfficiënten vrij makkelijk is. Om aan de hand van vier getallen twee
percentages te bepalen en daar vervolgens de verhouding tussen te bepalen, is
echter eerst een hoop speurwerk nodig. Zowel voor data over de contributies als
over de opdrachten is zoek- en interpretatiewerk noodzakelijk, omdat er grote
onderlinge verschillen zijn in opzet en beleid van de RI’s.
Voor contributies geldt dat alleen in het geval van CERN de contributie direct door
het ministerie van OCW wordt betaald, waardoor het in de openbare
rijksbegrotingen te vinden is. Bij ESRF is NWO de contributiebetaler en bij LOFAR
(ILT) betaalt ASTRON (NWO-I) de jaarlijkse contributie. Bij ITER (F4E) is er
helemaal geen directe bijdrage van Nederland, want Euratom (gefinancierd door de
EU) is de partner in ITER.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

11

Daarom is de Nederlandse bijdrage aan F4E bepaald aan de hand van de bijdrage
van Nederland aan de EU (de berekening wordt in de factsheet toegelicht).
Wat betreft de opdrachten is de variëteit nog groter. Ten eerste: inkoop- en
aanbestedingsprocedures verschillen per RI en niet alle RI’s hebben een fair returnbeleid. Om daar goed de weg in te vinden, is naast algemene informatie van de RIwebsites ook assistentie nodig van experts zoals de ILO’s. Zij hebben bovendien
toegang tot alle benodigde data van de RI’s. Ten tweede: de soorten opdrachten
verschillen, zowel binnen een RI als per RI. De categorieën waarin de RI’s hun
opdrachten indelen bestaan meestal uit diensten, goederen en overig (waaronder
bijvoorbeeld utilities, onderhoud). Maar niet alle diensten blijken diensten te zijn. Bij
CERN vallen onderhouds- en leasecontracten voor dataverwerking bijvoorbeeld in
de categorie goederen, want de dienstencategorie is voor industriële diensten. Ten
slotte zijn er ook verschillen in de soorten opdrachten. ITER werkt bijvoorbeeld met
grants die voornamelijk naar kennisinstellingen gaan en gematcht moeten worden,
omdat voor de ontwikkeling nog veel R&D noodzakelijk is.
De hierboven genoemde verschillen maken het daarom noodzakelijk om elke
returncoëfficiëntberekening kwantitatief toe te lichten (uit welke getallen bestaat
deze en hoe zijn deze bewerkt?). Ook moet op kwalitatieve wijze de betekenis van
de getallen duidelijk worden gemaakt (wat valt hier wel en niet onder, wat voor
aannames zijn gedaan?). Dat geldt zowel voor deze nulmeting als voor
vervolgmetingen in de toekomst.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

1

12

Factsheet CERN

Oprichting, locatie en infrastructuur
Het Europese laboratorium voor deeltjesfysica CERN (Conseil Européen pour la
Recherche Nucléaire) is opgericht in 1954. Het is gevestigd in Genève
(Zwitserland), maar bevindt zich ook gedeeltelijk in Frankrijk. Het laboratorium
bestaat uit een complex met meerdere deeltjesversnellers, waarvan de Large
Hadron Collider (LHC) op dit moment de krachtigste ter wereld is. Bij iedere
versneller horen detectoren om experimenten mee te doen.
Missie
CERN verricht fundamenteel natuurkundig onderzoek om te kunnen verklaren hoe
het universum is ontstaan en hoe materie in elkaar zit.
Strategie
CERN richt zich op Europese wetenschappelijke excellentie in het mondiale
deeltjesfysica-onderzoek. Daartoe verricht de organisatie upgrades aan de LHC om
deze in bedrijf te houden en te verbeteren. Voor de langere termijn heeft CERN een
versnellerproject opgestart voor na de afronding van het LHC-programma
omstreeks 2035. Verder werkt CERN samen met Japan om daar een International
Linear Collider te bouwen.
Financiële governance
De CERN-Council is hoofdverantwoordelijk voor alle wetenschappelijke, technische
en administratieve beslissingen (CERN, 2018d). Elk van de 22 lidstaten heeft twee
afgevaardigden in de Council: een wetenschappelijke en een
overheidsvertegenwoordiger. De twee afgevaardigden hebben gezamenlijk één
stem.
De Finance Committee staat de Council bij in financiële zaken. Deze commissie
komt vier keer per jaar bijeen en bestaat uit vertegenwoordigers van de nationale
overheden van landen die lid zijn. Onderwerpen van vergadering zijn CERN’s
budget, waaronder de inkomsten (de financiële bijdragen van de lidstaten) en de
uitgaven. De Finance Committee is verantwoordelijk voor beslissingen over grote
aanbestedingscontracten (minstens 750.000 CHF; circa 675.000 Euro) en ontvangt
daarvoor een rapportage over het aanbestedingsproces (market survey,
geselecteerde bedrijven, aantal invitations to tender, aanbiedingen, evaluatie,
voorstel, etc.).4

4

De gemiddelde wisselkoers in 2017: 1 Zwitserse Frank (CHF)=0,8995 euro (De Nederlandse Bank, 2019) .

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

13

Financieringswijze
CERN heeft 22 lidstaten, die ieder een jaarlijkse contributie afdragen bestaande uit
een vast percentage van de CERN-begroting (ca. 1 miljard CHF per jaar; CERN,
2018c). Dit percentage hangt af van het netto nationale inkomen van de lidstaat. De
Nederlandse contributie wordt betaald door het ministerie van OCW. Tussen 2013
en 2017 varieerde het Nederlandse contributiepercentage tussen 4,50 en 4,68%,
resulterend in een bijdrage die varieerde tussen 40,7 en 49,8 miljoen euro (zie
Tabel 1).

Tabel 1 Inkomsten CERN en Nederlandse contributies 2013-2017
2013

2014

2015

2016

2017

Totale
contributies,
x 1.000 CHF (a)*

1.092.817

1.093.618

1.062.203

1.127.444

1.142.179

Contributie NL,
x 1.000 CHF (b)*

49.904

50.586

47.766

52.603

53.437

Contributie NL,
x 1.000 euro

40.721

41.363

47.832

44.937

49.800**

Aandeel NL
contributie

4,57%

4,63%

4,50%

4,67%

4,68%

(C=b/a %)*
Bron: CERN, 2018b; Rijksoverheid.
* Met (a), (b) en (C=b/a %) wordt in de tabellen de berekeningsmethodiek inzichtelijk gemaakt, zie verder de
paragraaf ‘Toelichting bij de berekeningen’ in de inleiding van dit rapport.
**De Nederlandse contributie voor 2017 is een begroot bedrag (euro).

Begroting
Tabel 2 toont de inkomsten en uitgaven van CERN in de periode 2013 tot en met
2017. De inkomsten en uitgaven zijn gemiddeld ruim 1 miljard CHF per jaar. Bij
grote projecten besteedt CERN tijdelijk meer uit dan er binnenkomt (tot bijv. 400
miljoen CHF schuld). In de jaren daarna werkt CERN de schuldenlast vervolgens
weg door minder uit te geven dan de totale inkomsten. Ruim 50% van de jaarlijkse
uitgaven bestaat uit personeelskosten.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

14

Tabel 2 Gemiddelde inkomsten en uitgaven CERN per jaar voor periode 20132017, in miljoenen CHF
2013

2014

2015

2016

2017

gemiddeld
per jaar

gemiddeld
per jaar
als % van
totale
uitgaven

Inkomsten

1092,8

1093,6

1062,2

1127,4

1142,2

1103,64

Uitgaven
(totaal)

1139,7

1133,7

1082,8

1153,2

1232,7

1148,42

Personeel

603,2

616,7

628,9

647,2

671,8

633,6

55%

Goederen

248,6

228,8

171,3

213,5

247,8

222,0

19%

Diensten
en
onderhoud

230,4

230,2

207,9

213,5

243,9

225,2

20%

Energie en
water

40,9

42,2

64,5

59,5

58,3

53,1

5%

Rente en
financiële
kosten

16,6

15,8

10,2

19,5

10,9

14,6

1%

Bron: CERN, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018a.

Aanbestedingsbeleid voor technologische onderdelen
CERN is een intergouvernementele organisatie en is voor het vaststellen van
inkoopbeleid daarom niet gebonden aan Europese of nationale wetgeving. Doel
van het inkoopbeleid van CERN is om met de laagst mogelijke totale overall kosten
te voldoen aan alle specificaties. Tegelijk probeert men om de contracten
evenredig over de lidstaten te verdelen. CERN besteedt daarom in eerste instantie
uit aan bedrijven die gevestigd zijn in de lidstaten en houdt de verdeling van
contracten over alle lidstaten bij.
CERN onderscheidt contracten voor goederen (supplies) en servicecontracten.
Onder goederen vallen: apparatuur, R&D-contracten, machines, magneten,
elektriciteit, telecommunicatie en verzekeringen, onderhouds- en leasecontracten
voor dataverwerking, afdruk- en telecommunicatieapparatuur. Onder
servicecontracten vallen industriële diensten zoals transport en laswerk. De
contracten duren minimaal drie jaar (maximaal zeven) en bestaan voor het grootste
deel van de contractwaarde uit manuren.
Om tot een gebalanceerd aanbestedingsbeleid te komen met een zo evenredig
mogelijk aandeel in de gegunde contracten voor alle lidstaten, gebruikt CERN een
zogenaamde returncoëfficiënt. De returncoëfficiënt van contracten voor goederen

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

15

bestaat uit de ratio tussen het percentage van alle contracten voor goederen die
aan bedrijven in een lidstaat worden gegund, en het percentage van het CERNbudget dat de lidstaat betaalt als contributie.
Een land is very poorly balanced bij een returncoëfficiënt onder de 0,4; poorly
balanced als die gelijk is aan of groter dan 0,4 maar onder 0,9; en well balanced bij
een returncoëfficiënt gelijk aan of groter dan 0,9. In 2017 ging CERN over op een
nieuwe wijze van returnberekening die is gebaseerd op jaarlijkse uitgaven in plaats
van op contractwaarde. De scheidslijn tussen poorly balanced en well balanced ligt
vanaf dat moment bij 1,0.
Om de returncoëfficiënt te bepalen is een definitie van het land van oorsprong
nodig. CERN definieert dat voor goederen als het land waar de goederen worden
geproduceerd (inclusief onderdelen en subassemblages) of waar de laatste grote
modificatie plaatsvindt door de aannemer (en onderaannemers). Als een bedrijf (of
een consortium) goederen uit verschillende lidstaten aanbiedt, wordt het behandeld
als een offerte van een poorly balanced lidstaat wanneer de waarde van de
goederen uit één of meer poorly balanced lidstaten minstens 60% omvatten van de
totale contractwaarde.
De returncoëfficiënt van servicecontracten wordt op dezelfde wijze berekend als bij
contracten voor goederen. Een land is poorly balanced als de returncoëfficiënt
onder 0,4 is, en well balanced als die gelijk aan of groter dan 0,4 is. Het land van
oorsprong is het land waar de aanbieder is gevestigd.
CERN bepaalt de status van een land (very poorly, poorly of well balanced) aan de
hand van de gemiddelde returncoëfficiënt (services of goederen) over de laatste
vier jaar. Nederland is de afgelopen jaren zowel voor goederen als
servicecontracten poorly balanced. Sinds 2017 rapporteert CERN op basis van de
werkelijk gemaakte kosten in dat jaar (en niet meer op basis van verleende
opdrachten in dat jaar).
Verder heeft CERN vanaf 2017 uitgaven voor energie en een aantal andere posten
uit de return-berekeningen gehaald, omdat die bij wet door Frankrijk of Zwitserland
geleverd moeten worden. In de jaren daarvoor (2013-2016) zijn die contracten dus
niet apart uitgesplitst.
Om een gebalanceerde industriële return te bereiken heeft CERN een alignment
regel. Deze regel is van toepassing bij opdrachten waar gunning op basis van de
laagste aanbieding plaatsvindt, mits die voldoet aan de specificaties, en waarvan
de omvang groter is dan 100.000 CHF. Als de laagste aanbieding afkomstig is van
een bedrijf uit een well balanced lidstaat, probeert CERN de eerstvolgende
aanbieder een kans te geven wanneer die afkomstig is uit een poorly balanced
lidstaat.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

16

Voorwaarde is dat het bod van de eerstvolgende aanbieder maximaal 20% hoger is
dan van de winnaar. De poorly balanced lidstaat krijgt in dat geval de mogelijkheid
om het contract te sluiten voor het bedrag van de winnaar. Als die aanbieder daar
niet mee instemt, dan krijgt nummer drie - mits deze ook uit een poorly balanced
lidstaat komt - dezelfde mogelijkheid. Als ook deze aanbieder weigert, wordt het
contract alsnog toegekend aan de laagste aanbieder.
Daarnaast bevordert CERN een gebalanceerde return door aan het einde van het
jaar kleine opdrachten (onder de 50.000 CHF) alleen uit te zetten bij bedrijven uit
poorly balanced landen.
Tenderprocedures zijn in principe selectief (en niet open). Tenders
(aanbestedingen) worden gegund op basis van laagste prijs of best value for
money (total cost of ownership, voor de gehele gebruikscyclus: aanschaf, gebruik,
onderhoud, overige kosten). Het hoofd van de afdeling Inkoop bepaalt het
beslissingscriterium. Bij goederen is dat vrijwel altijd op basis van de laagste prijs.
Bij servicecontracten kiest de afdeling Inkoop regelmatig voor best value for money.
Bedrijven kunnen zich bij CERN inschrijven in de database voor leveranciers.
Daarnaast is het belangrijk dat bedrijven een relatie opbouwen met stafleden van
CERN, omdat hun technische en inkoopstaf de bedrijven selecteert voor market
surveys, price enquiries en tenders. Nationale ILO’s proberen de partijen ook met
elkaar in contact te brengen door onder andere werkbezoeken en bijeenkomsten te
organiseren met presentaties door CERN en stands van bedrijven.
Bij opdrachten onder 50.000 CHF maakt CERN alleen gebruik van de informatie in
de database. Opdrachten voor bedragen boven 50.000 CHF deelt CERN met de
ILO’s uit de lidstaten. De ILO’s zien dan welke bedrijven zijn uitgenodigd en kunnen
daarnaast een beperkt aantal bedrijven voorstellen.
De procedure hangt af van de opdrachtomvang (Science & Technologies Facilities
Council UK, 2018a):
1.
Bij opdrachten onder 10.000 CHF regelen de gebruikers in de CERN-staf
(vaak technische staf) zelf de offerte-aanvraag en opdrachtverlening. De
opdrachten zijn niet openbaar.
2.
Tussen 10.000 en 200.000 CHF verstuurt de inkoopafdeling de offerteaanvragen. Deze zijn niet openbaar. Gunning vindt plaats op basis van de
laagst geprijsde aanbieding.
3.
Opdrachten boven 200.000 CHF worden aangekondigd op de webpagina,
zodat bedrijven zich kunnen melden. Er vindt een market survey plaats
waaruit invitations to tender volgen.
4.
Vanaf 750.000 CHF is goedkeuring van de finance committee nodig voor
gunning.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

17

Omvang aanbesteding technologische onderdelen
Tabel 3 geeft een overzicht van aanbestedingen per jaar (2013-2017) en de
opbrengst van contracten die naar Nederlandse bedrijven gingen. Ook zijn de
berekende returncoëfficiënten opgenomen. Voor het jaar 2017 is die berekening
zowel inclusief als exclusief (nieuwe berekeningswijze) de uitgaven voor utilities.
Ten opzichte van de eerdere jaren ontbreken voor 2017 in de post
‘goederenuitgaven’ de bedragen die al gecommitteerd zijn in contracten. In de
periode 2013-2016 werden deze bedragen meegenomen in de cijfers
(‘goederencontracten’). Daarom valt de post ‘goederenuitgaven’ in 2017 dus lager
uit in vergelijking met de ‘goederencontracten’ in eerdere jaren.
In de contracten voor goederen van CERN naar Nederlandse bedrijven zit vanaf
2014 ook een opdracht van 2,4 miljoen CHF (per jaar) aan een wetenschappelijke
uitgever voor een online platform. De goederencontracten hebben voor het overige
deel vooral betrekking op hightech technologie. In 2014 was de contractomvang
voor lowtech circa 200.000 CHF.
De totale lijst van regelmatige Nederlandse leveranciers aan CERN bestaat uit 82
bedrijven. Daarvan ontvingen 25 bedrijven opdrachten met een waarde boven de
50.000 euro.
De verwachting is dat de uitgaven van CERN aan bedrijven de komende jaren
zullen toenemen, vanwege de geplande upgrade voor het HiLumi-project (High
Luminosity HLC). Dit betekent dat er tijdelijk extra kansen komen voor
(Nederlandse) bedrijven. Daarna zal het aantal opdrachten van CERN weer
afnemen, om de opgebouwde schuldenlast af te bouwen.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

18

Tabel 3 CERN - Nederlandse returncoëfficiënten m.b.t. diensten en goederen,
bedragen in duizenden CHF
2013

2014

2015

2016

2017

Nieuwe
berekening*

2017

Aandeel NL
contributie
(C)**

4,57%

4,63%

4,50%

4,67%

4,68%

Aandeel NL
contributie (C)

4,68%

Servicecontracten (d1)

166.391

159.409

126.378

147.205

142.732

Serviceuitgaven (d1u)

142.73
2

Servicecontracten
naar NL (e1)

2.821

1.985

313

2

9

Serviceuitgaven naar
NL (e1u)

9

Aandeel
servicecontracten NL
(F1=e1/d1 %)

1,70%

1,24%

0,25%

0,00%

0,01%

Aandeel
serviceuitgaven NL
(F1u=e1u/d1u
%)

0,01%

Returncoëfficiënt
services NL
(R1=F1/C)

0,37

0,27

0,05

0,00

0,00

Returncoëfficiënt
services NL
(R1u=F1u/C)

0,00

Goederencontracten (d2)

351.568

329.243

297.505

342.223

326.977

Goederenuitgaven (d2u)

232.08
7

Goederencontracten NL
(e2)

6.666

8.198

7.810

9.750

10.979

Goederenuitgaven NL
(e2u)

10.979

Aandeel
goederencontracten NL
(F2=e2/d2 %)

1,90%

2,49%

2,63%

2,85%

3,36%

Aandeel
goederenuitgaven NL
(F2u=e2u/d2u
%)

4,73%

Returncoëfficiënt
goederen NL
(R2=F2/C)

0,42

0,54

0,58

0,61

0,72

Returncoëfficiënt
goederen NL
(R2u=F2u/C)

1,01

Utilities
uitgaven

61.024

Bron: CERN, 2018b.
* Vanaf 2017 zijn er twee veranderingen. Ten eerste een nieuwe wijze van returnberekening uitgaande van
uitgaven per jaar, zodat de bedragen per jaar geen gecommitteerde bedragen meer bevatten voor latere jaren.
Daarom valt deze post lager uit dan in eerdere jaren. Ten tweede zijn de uitgaven voor utilities afgesplitst van
goederen (en tellen niet mee voor de returncoëfficiënt).
Noot: voor de ‘oude’ berekening van de returncoëfficiënt goederen voor 2017 (nl. 0,72) zijn goederen en utilities
nog bij elkaar opgeteld. Verder wijken de genoemde uitgaven voor goederen en utilities in 2017 af van de waarden
in tabel 2. Onder meer door verschillen in hoe financiële en procurement-rapportages deze categorieën definiëren.
Ook bevat de financiële rapportage uitgaven die niet het resultaat zijn van inkoop (bv. onkostenvergoedingen).
** De letters tussen haakjes, zoals (C), maken in de tabellen de berekeningsmethodiek inzichtelijk, zie verder de
Inleiding ‘Toelichting bij de berekeningen’.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

19

Overige opdrachten aan Nederlandse industrie
CERN betaalt de kosten van de infrastructuur (de deeltjesversnellers). De consortia
van onderzoeksinstituten die er gebruik van maken, betalen zelf de kosten van de
benodigde detectoren en de bouw daarvan. Hiervoor ontvangen Nederlandse
bedrijven ook opdrachten. Vanaf 2014 zijn de kosten hiervan gerapporteerd (zie
tabel 4).

Tabel 4 Opdrachten aan Nederlandse industrie, voortkomend uit uitgaven
Nederlandse instituutsconsortia voor detectoren in periode 2014-2017, in
duizenden CHF
2013

2014

2015

2016

2017

Opdrachten voor Large
Hydron Collider

geen data

921

1.535

1.605

623

Opdrachten overig

geen data

642

598

489

165

1.690

1.563

2.133

2.093

788

Totaal
Bron: CERN, 2018b.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

2

20

Factsheet ESRF

Oprichting, locatie en infrastructuur
De European Synchrotron Radiation Facility (ESRF) is in 1988 opgericht door elf
lidstaten, waaronder Nederland. De röntgenfaciliteit is vervolgens in Grenoble
(Frankrijk) gebouwd en geopend in 1994. ESRF bestaat uit een versneller als
synchrotronlichtbron, die voor ruim veertig bundellijnen röntgenstraling genereert.
Deze is honderd miljard keer helderder dan in ziekenhuisapparatuur.
Missie
ESRF opereert de krachtigste synchrotronlichtbron in Europa, waarvan de
bundellijnen functioneren als ‘super-microscopen’ voor wetenschappelijk
onderzoek, variërend van fundamenteel tot toepassingsgericht in vakgebieden als
materiaalkunde, chemie, life sciences, geneeskunde, geologie, milieu en cultureel
erfgoed (ESRF, 2018d).
Strategie
Om wetenschappelijk competitief te blijven, voert ESRF een 330 miljoen euro
kostend upgrade programma uit in twee fases, van 2009-2015 (Phase I, of Upgrade
Programme, 180 miljoen euro) en in 2015-2022 (Extremely Brilliant Source (EBS),
150 miljoen euro)).5 Daarmee bouwt ESRF een nieuwe generatie zeer heldere
synchrotronlichtbronnen. Als de EBS in 2020 in gebruik wordt genomen, neemt de
helderheid toe met een factor honderd, waardoor de röntgenbundels nog intenser
en stabieler zijn.
Financiële governance
ESRF is een société civile6. ESRF is daardoor gebonden aan de Franse wetgeving
en hoeft niet te voldoen aan de Europese aanbestedingsregels. Het algemene en
dagelijkse management van ESRF is in handen van de director general en de
Council. Voor financiële en budgettaire zaken krijgt de Council ondersteuning van
de Administrative and Finance Committee (AFC).
ESRF heeft nu 22 leden, waarvan 13 lidstaten en 9 associate leden. Nederland en
België zijn gezamenlijk lid als ‘Benesync’.7 Elk lid heeft een vertegenwoordiging in
de ESRF Council. Nederland heeft één vertegenwoordiger in de Council, België
twee (een Vlaming en een Waal). Zowel Nederland als België hebben ieder één
stem. In de Administrative and Finance Committee zijn vertegenwoordiging en
stemrechten voor Nederland en België op dezelfde wijze geregeld.

5
6
7

Eind 2018 vindt de upgrade van de oude machine plaats.
Een non-profit rechtspersoon.
Hierdoor konden ze (waarschijnlijk) gezamenlijk meer dan het minimum contributiepercentage opbrengen,
terwijl ze individueel een lager percentage dan het minimum bij dragen.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

21

Bij aanbestedingen tot 500.000 euro voert de Administrative and Finance
Committee achteraf controle uit aan de hand van rapportages van de
inkoopafdeling. Bij aanbestedingen vanaf 500.000 euro tot en met 5 miljoen euro
neemt de AFC de eindbeslissing. In die gevallen stuurt de inkoopafdeling eerst een
rapportage met advies naar de directie, waarna deze bij de Administrative and
Finance Committee belandt voor evaluatie en goedkeuring. Bij aanbestedingen
boven de 5 miljoen euro is ook goedkeuring van de Council nodig.
Financieringswijze van de Research Infrastructuur
De jaarlijkse begroting van ESRF bestaat voor circa 90 miljoen euro uit cash
bijdragen van de leden. Ieder lid betaalt een vast percentage van de begroting.
Benesync betaalt sinds juni 2015 jaarlijks 5,8% (=CB) van de ESRF-begroting.8
Nederland betaalt jaarlijks 3,0% van de ESRF-begroting. In 2017 is de Nederlandse
bijdrage 2,685 miljoen euro. Deze wordt via NWO betaald.
Daarnaast ontvangt ESRF ca. 11 tot 15 miljoen euro aan inkomsten uit verkoop van
beamtime en samenwerkingsverbanden met instituten en universiteiten, zowel
gevestigd binnen lidstaten als in andere landen.
ESRF betaalt het Upgrade Programme (330 miljoen euro) door geld te lenen, met
toestemming van de leden. De lening wordt later afgelost met geld uit de
contributies.
Tabel 5 toont de inkomsten die ESRF krijgt via contributies, en de bijdrage van
Nederland hieraan, voor de periode 2013-2017. Hierin is het aandeel van
Nederland niet gelijk aan 3%, omdat er ook contributies zijn die niet voor alle leden
gelden.

Tabel 5 Inkomsten ESRF en bijdrage van Nederland voor 2013-2017
2013
Totale contributies, x

2014

2015

2016

2017

84.981

86.863

91.121

92.442

93.811

2.684

2.648

2.620

2.692

2.685

3,16%

3,05%

2,88%

2,91%

2,86%

1.000 euro (a)*
Contributie NL, x 1.000
euro (b)
Aandeel NL contributie
(CNL=b/a %)
Bron: ESRF, 2014, 2015, 2016a, 2017a, 2018a; NWO, 2018a.
* De letters tussen haakjes, zoals (a), maken in de tabellen de berekeningsmethodiek inzichtelijk, zie verder de
paragraaf ‘Toelichting bij de berekeningen’ in de inleiding van dit rapport.

8

Tot juni 2015 betaalde Benesync 6% van de jaarlijkse begroting.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

22

Begroting
De onderstaande tabel toont de uitgaveposten van ESRF voor het jaar 2017.

Tabel 6 Uitgaven van ESRF in 2017
x 1.000 euro

als % van
het totaal

Personeel

59.073

43,8

Onderhoud en diensten

22.526

16,7

Kapitaalsinvesteringen

53.333

39,5

Totaal

134.932

100,0

Opmerkingen

ESRF heeft 699 medewerkers

Inclusief upgrade programma

Bron: ESRF, 2018a.

Aanbestedingsbeleid voor technologische onderdelen
ESRF heeft vastgelegd dat aanbesteding gebeurt op basis van juste retour (fair
return). Een deel van de aanbestedingen (waaronder diensten) wordt niet
meegerekend voor juste retour. Deze worden in principe aan Franse bedrijven
uitbesteed, deels vanwege verplichtingen in de Franse wetgeving.9
De returncoëfficiënt die de juste retour bepaalt, bestaat uit de ratio tussen het
percentage ontvangen opdrachten van bedrijven in de lidstaat, en het percentage
contributie dat de betreffende lidstaat betaalt. Een land is low balanced als de
gemiddelde returncoëfficiënt de laatste vijf jaren lager dan 0,70 was. Dit is voor
Nederland het geval; het is dus een low balanced land.
Het vestigingsland van een bedrijf wordt gedefinieerd als het land waarin het
hoofdkantoor staat van het bedrijf dat de laatste substantiële fabricagestap verricht.
Voor low balanced landen geldt een alignment rule. Als de prijs van een bedrijf uit
zo’n land binnen 15% van de laagste aanbieder zit, krijgt het bedrijf een tweede
kans om aan te bieden, op het niveau van de laagste aanbieder. Als het bedrijf op
dat aanbod ingaat, ontvangt het vervolgens de opdracht.
Daarnaast komen bedrijven uit low balanced landen in aanmerking voor selective
tendering bij opdrachten onder 50.000 euro. De inkoopafdeling wil dan minstens
drie offertes ontvangen en benadert daarvoor alleen bedrijven uit low balanced
landen.

9

De Franse Arbowet, en kosten doordat het terrein van ESRF als een ‘nucleair’ werkgebied wordt gezien.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

23

ESRF organiseert twee keer per jaar een Purchasing Advisor Event om de gang
van zaken te bespreken met de Purchasing Advisors (PA’s, Industrial Liaison
Officers, dus ILO’s), waarbij ook de aankomende aanbestedingen op de agenda
staan.
De technische en inkoopstaf van ESRF selecteert zelf geschikte leveranciers aan
de hand van bestaande relaties en de ESRF supplier database. Om die reden is
het belangrijk dat bedrijven al relaties met hen hebben opgebouwd. ESRF is
daarom aanwezig tijdens industriebeurzen en ook bij de door ILO’s georganiseerde
events, waarmee zij relaties tussen bedrijven en ESRF willen stimuleren.
Bedrijven kunnen zich bij de PA (ook wel ILO) aanmelden voor opname in het
ESRF leveranciersbestand (ILO-net, 2018). Als de PA het bedrijf geschikt vindt als
leverancier voor ESRF, dan stuurt de PA een aanbeveling voor opname in de
ESRF-database. ESRF beslist uiteindelijk of een bedrijf aan de database wordt
toegevoegd.
Voor aankopen tot 50.000 euro kiest ESRF bedrijven uit zijn relatiebestand en het
leveranciersbestand. Soms benadert ESRF PA’s voor advies over namen van
gespecialiseerde bedrijven.10
Bij aankopen vanaf 50.000 Euro stuurt ESRF de aankondigingen van tenders aan
de PA’s, die deze dan kunnen doorsturen aan bij hun bekende (en geschikte)
bedrijven. Zij kunnen die dan ook aanbevelen bij ESRF.11 ESRF beslist uiteindelijk
of deze bedrijven aan de suppliers’ list voor de specifieke tender worden
toegevoegd. Bij een weigering moet ESRF dit aan de PA verantwoorden.
ESRF streeft ernaar om minstens drie aanbiedingen van leveranciers uit lidstaten te
ontvangen. Als dat niet lukt, komen ook leveranciers uit andere landen in
aanmerking. De inkoopcommissie van ESRF vergelijkt vervolgens alle
aanbiedingen op prijs, waarbij de laagste aanbieder wint.
Bij tenders boven 300.000 Euro wordt een double envelop procedure toegepast,
waarbij aanbiedingen op basis van best value for money worden vergeleken.12 De
beoordelingscriteria hiervoor staan in de tenderspecificatie, met het advies om
aandacht te besteden aan de juiste interpretatie hiervan. Dit wordt indien nodig
afgestemd met de technische staf van ESRF.
Bij aanbestedingen boven 500.000 Euro zet ESRF een Purchasing Event
Committee op (een vertegenwoordiging van de Finance Committee), die de
10 Voor de uitleg over de verschillende categorieën van aanbestedingen, zie ook : Science & Technologies
Facilities Council UK, 2018b; Swiss Industry Liaison Office, 2018.

11 Aanbestedingen worden niet openbaar gemaakt (ESRF is niet gebonden aan Europese aanbestedingsregels).
12 De aanbieding moet dan gescheiden worden in ‘commercieel/administratief’ en ‘technisch’. Er zijn twee teams
die de aanbiedingen evalueren en ranken. Het advies van het technische team wordt doorgegeven aan het
commerciële team, dat daar vervolgens haar advies aan toevoegt. Daarna gaat de memo naar de Tender
Commission, die vervolgens een aanbeveling stuurt naar de Director General.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

24

aanbesteding moet goedkeuren. Boven 5 miljoen euro moet ook de Council
goedkeuring geven.
Pas na de aanwijzing (adjucation) vindt een onderhandeling plaats met de winnaar:
dit is een technische discussie tussen de opdrachtgever in ESRF en de leverancier.
Opdrachtgever en leverancier stemmen dan voor zover nodig de interpretatie van
voorwaarden af, evenals zaken als garantievoorwaarden, bankgaranties en
voorfinanciering. Ze kunnen ook meerwerkafspraken en kleine wijzigingsvoorstellen
overeenkomen. ESRF is niet verplicht om hierop in te gaan en zal afwegen wat de
voordelen ervan zijn. Daarnaast moet ESRF zich grotendeels blijven houden aan
de technische specificaties, omdat het anders de verliezende partijen benadeelt.
Bij meer innovatieve opdrachten geeft ESRF vooral functionele specificaties aan en
is de leverancier verantwoordelijk voor de wijze van uitvoering. Omdat ESRF een
eigen ontwikkelafdeling heeft, zijn er relatief weinig ‘pre-commerciële’ codevelopment offertes.
PA’s ontvangen elk kwartaal of half jaar een rapportage met de status van juste
retour, over de tenders en de uitgegeven contracten boven 50.000 euro.
Omvang aanbesteding voor technologische onderdelen
Tabel 7 toont de berekening van de returncoëfficiënt van Benesync en Nederland.
Een deel van de opdrachten valt buiten de in Tabel 7 gepresenteerde juste retourberekening. In de periode 2015 tot oktober 2018 gaat het om 12 miljoen euro,
bestaande uit:
 7,18 miljoen euro aan contracten waarvan meer dan 75% van de waarde uit
mensuren bestaat;
 0,95 miljoen euro voor regulatory expenditure frameworks
(electriciteitstransport);
 3,87 miljoen euro aan contracten voor Collaborating Research Groups13
(waaronder DUBBLE, zie ook hieronder), utilities en operatiekosten van
ESRF/ILL en CEA common services.14
Daarnaast worden aanbestedingen die niet naar bedrijven in de lidstaten gaan ook
buiten de juste retour-berekening gehouden.

13 Collaborating Research Groups: hieronder vallen beamlines, die niet van ESRF zijn, maar wel gebruik mogen
maken van ESRF-diensten zoals inkoop. Uitgaven door deze CRG’s vallen niet onder juste retour, omdat
deze niet uit ESRF-budget worden gedaan. In het geval van DUBBLE zullen Nederlandse bedrijven
opdrachten kunnen ontvangen.
14 Het ILL (Institut Laue-Langevin), is een internationaal samenwerkingsverband voor onderzoek met neutronen
(Nederland is geen lidstaat). ILL ligt naast het ESRF en beide instituten werken nauw samen. CEA
(Commissariat à l'énergie atomique et aux énergies alternatives) is een Frans onderzoeks- en
ontwikkelingsinstituut voor onder andere defensie en energie. CEA heeft negen centra, waarvan de vestiging
in Grenoble zich richt op onderzoek naar energie, gezondheid en ICT. ESRF werkt ook met CEA samen.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

25

Tabel 7 Opdrachten, uitgaven en returncoëfficiëntberekeningen voor Benesync
en Nederland, in de periode 2013-2018
2013

2014

2015

2016

2017

tot okt
2018

Opdrachten ESRF,

35.720

26.455

32.723

74.351

35.771

36.292

30.357

23.356

28.078

67.653

30.135

32.908

413

1.223

1.011

4.452

652

854

1,36%

5,24%

3,60%

6,58%

2,16%

2,60%

5,80%

5,80%

5,80%

5,80%

5,80%

5,80%

0,23

0,90

0,62

1,13

0,37

0,45

54.615

41.654

47.521

91.823

50.408

-

130

1.301

380

768

318

-

0,24%

3,12%

0,80%

0,84%

0,63%

-

3,16%

3,05%

2,88%

2,91%

2,86%

-

0,08

1,02

0,28

0,29

0,22

-

x 1.000 euro
Opdrachten ESRFlidstaten, x 1.000 euro
(dB)*

Opdrachten Benesync,
x 1.000 euro (eB)
Aandeel opdrachten
Benesync (FB=eB/dB %)
Aandeel contributie
Benesync (CB)
Returncoëfficiënt
Benesync (opdrachten)
(RB=FB/CB)

Totale uitgaven ESRF
naar lidstaten,
x 1.000 euro (d)
Uitgaven NL bedrijven,
x 1.000 euro (e)
Aandeel uitgaven NL
(F=e/d %)

Aandeel contributie NL
(CNL)

Returncoëfficiënt NL
(uitgaven)**
(R=F/CNL)

Bron: ESRF, 2016b, 2017b, 2018b, 2018c.
* De letters tussen haakjes, zoals (dB), maken in de tabellen de berekeningsmethodiek inzichtelijk, zie verder de
paragraaf ‘Toelichting bij de berekeningen’ in de inleiding van het rapport.
** De return voor Nederland is aan de hand van uitgaven berekend, omdat er geen rapportage mogelijk was die
de Benesync data (over contracten) opsplitste.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

26

In de periode van 2013 tot oktober 2018 heeft ESRF 212,487 miljoen euro aan
opdrachten verstrekt aan bedrijven uit de lidstaten. Daarvan hebben Benesyncbedrijven 8,605 miljoen euro aan opdrachten ontvangen. Een opsplitsing hiervan
over België en Nederland is niet beschikbaar. Wel zijn aan de hand van ESRFuitgaven aan lidstaten van 2013 tot en met 2017 returncoëfficiënten voor Nederland
berekend. Over deze periode heeft ESRF 286,022 miljoen euro uitgegeven,
waarvan 2,897 miljoen euro aan Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen. Dit
zijn hoofdzakelijk opdrachten aan hightech-bedrijven.
De verwachting is dat de aanbestedingen voor het Upgrade programme doorlopen
tot 2022; want na het in gebruik nemen van de nieuwe machine zullen de
bestaande röntgenbundels een upgrade nodig hebben. Na 2022 begint een periode
van normal operation. Dan zal ESRF de leningen voor de upgrade aflossen en
zullen de jaarlijkse investeringen veel lager zijn.15
Overige opdrachten aan Nederlandse industrie
Nederland en België (Vlaanderen) hebben samen een bundellijn (Dutch-Belgian
Beamline, DUBBLE), die ze zelf betalen en exploiteren.16 Door de upgrade
verdwijnt de mogelijkheid om de Benesync-bundellijn te splitsen. Daarom hebben
Nederland en België besloten een extra bundellijn te kopen bij ESRF. De kosten
voor de bundellijn bedragen 8,4 miljoen euro (inclusief BTW). DUBBLE heeft voor
de inrichting van de nieuwe bundellijn een bijdrage van NWO van 1,53 miljoen euro
verworven uit het programma Investeringen NWO-groot 2017-2018 (NWO, 2018b).
Van FWO (Vlaanderen) ontvangt DUBBLE een bijdrage van 1,315 miljoen euro.
Met deze bijdragen zal nieuwe instrumentatie worden aangekocht, met een
geschatte waarde van circa 100.000-150.000 euro. Het is nog niet bekend op welke
wijze de opdrachten verleend zullen worden en wat daarin de positie van de
Nederlandse industrie is.

15 In de periode voor de upgrade gaf ESRF in 2002 bijvoorbeeld ca. 15 miljoen euro uit aan
kapitaalsinvesteringen. Inkomsten waren 71,7 miljoen euro (waarvan 63,9 miljoen euro contributies).
Personeel: 38, 7 miljoen euro, periodieke kosten (operatie en overig): 17,3 miljoen euro,
kapitaalsinvesteringen (ontwikkeling en vervanging/reparatie): 15,7 miljoen euro (ESRF, 2004).
16 NWO heeft besloten de bijdrage aan de DUBBLE-bundellijn te beëindigen vanaf 2022. Volgens het artikel in
Research Professional (15 februari 2019) gaat het om een jaarlijkse bijdrage van 1,2 miljoen euro per jaar.
Bron: www.researchprofessional.com/news/article/1379856.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

3

27

Factsheet ITER (F4E)

Oprichting, locatie en infrastructuur
ITER (International Thermonuclear Experimental Reactor) is een internationaal
samenwerkingsverband dat in 1985 werd opgericht om de grootste experimentele
magnetische fusie-installatie (tokamak) ter wereld te bouwen. De bouw van ITER is
in 2010 begonnen in Cadarache, Zuid-Frankrijk. De planning is dat de installatie in
2025 het eerste plasma produceert en dat in 2035 de eerste energielevering via
plasma plaatsvindt. Daarna kan het experimentele programma starten.
Nederland is deelnemer als lid van de EU. De EU is één van de zeven ITERpartners. Elk van de partners levert zijn bijdrage via een domestic agency, voor de
EU is dat Fusion for Energy (F4E).
Missie
ITER heeft als doel de wetenschappelijke en technische haalbaarheid van kernfusie
als energiebron aan te tonen.17
Strategie
ITER wil door operatie van een experimentele fusie-installatie technologie en know
how ontwikkelen voor de bouw van een demonstratiemodel van een elektriciteitproducerende kernfusiereactor (DEMO).
Financiële governance
De ITER-organisatie is een intergouvernementele organisatie die in 2006 is
opgericht door zeven partners: de Europese Unie, Japan, Zuid-Korea, China, India,
de Verenigde Staten en de Russische Federatie. De Europese landen doen mee
via de European Atomic Energy Community (Euratom), dat bijna 46% van de
constructiekosten op zich neemt. De overige zes partners dragen ieder een gelijk
aandeel (circa 9%) in het resterende deel bij (ITER Organization, 2018). Daarbij
leveren ze het grootste deel (circa 90%) van hun bijdragen in-kind, in de vorm van
componenten, systemen of gebouwen. De ITER-organisatie is opgericht om alle
bijdragen te coördineren en te integreren. Deze organisatie ontvangt ca. 10% van
de bijdragen van de partners, om als de spil in het samenwerkingsverband te
functioneren (800 medewerkers en 500 contractors, gevestigd in Frankrijk). Aan het
hoofd hiervan staat de director general.
De ITER-organisatie staat onder toezicht van de ITER-Council, die onder andere
het jaarlijkse budget van de ITER-organisatie en het ITER-project goedkeurt.

17 Iter is Latijn en betekent de reis, tocht.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

28

De Council bestaat uit vertegenwoordigers van de partners en krijgt onder andere
ondersteuning van een Financial Audit Board.
Elke partner levert zijn bijdrage (wetenschappelijk, technisch, materialen en
onderdelen) via een domestic agency. Zoals gezegd is dat voor Europa Fusion For
Energy (F4E), grotendeels gefinancierd door de EU (Rademaekers et al., 2018).
Nederland draagt dus indirect via een bijdrage aan de EU bij aan F4E.
F4E is opgericht in 2007. Het kantoor is gevestigd in Barcelona. Daarnaast heeft
F4E kantoren in Cadarache (Frankrijk) en Garching (Duitsland). De leden van F4E
zijn Euratom (28 EU-lidstaten), Zwitserland en de Europese Commissie. F4E wordt
geleid door een directeur, onder toezicht van een Governing Board. In deze board
zijn twee Nederlanders vertegenwoordigd vanuit DIFFER (wetenschap) en het
ministerie van OCW (overheid). De Governing Board krijgt ondersteuning van de
Procurement and Contracts Committee.
Financieringswijze van de Research Infrastructuur
We richten ons hieronder op de financieringswijze van F4E (en niet ITERorganisatie), omdat Nederland (via de EU) aan F4E bijdraagt en daardoor ook de
grootste kans maakt op opdrachten vanuit F4E.
F4E heeft over de periode van 2007 tot 2020 een budget van ca. 7,6 miljard euro.
Ongeveer 6,1 miljard euro (81%) komt uit het Euratom-budget (van de EU).
Frankrijk levert als gastland voor ITER een extra bijdrage van ca. 1,4 miljard euro
(18%). Spanje draagt als gastland voor F4E extra bij met een in-kind bijdrage voor
de kantoorfaciliteiten (ter waarde van 2,3 miljoen euro in 2017, niet opgenomen in
Tabel 9). Tabel 8 laat zien dat de inkomsten en de begroting van F4E per jaar nogal
fluctueren. Daarnaast bevat de tabel een berekening van de fictieve bijdrage van
Nederland aan F4E, op basis van het percentage dat Nederland bijdraagt aan
Euratom via de EU-bijdrage (variërend tussen 1,87 en 4,49%). Tabel 9 toont de
berekening van het cumulatieve aandeel van Nederland aan F4E vanaf 2007.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

29

Tabel 8 Jaarlijkse inkomsten (via contributies) van Fusion For Energy, van
2014-2017, in duizenden euro, met fictieve bijdrage Nederland
2014

2015

2016

2017

Euratom contributie

421.101

386.678

567.039

716.611

Overige inkomsten*

129.494

106.404

157.458

143.064

Totale inkomsten

550.595

493.082

724.497

859.675

142.497.000

145.243.200

136.416.400

137.379.100

Bijdrage NL aan EU**

6.391.000

5.759.200

2.544.600

3.384.200

Aandeel bijdrage NL
aan EU***

4,49%

3,97%

1,87%

2,46%

Fictieve contributie NL
aan F4E

18.886

15.333

10.577

17.653

EU begroting

Bron: Europa Nu, 2018; European Commission, 2018; F4E, 2015a, 2016b, 2017, 2018c.
* ‘Overige inkomsten’ bestaat grotendeels uit de extra bijdrage van Frankrijk als gastland.
** De bijdrage van Nederland aan de EU is in 2016 veel lager in verband met een afdrachtverrekening en een verlaging van het lumpsumbedrag.
*** Gemiddelde contributiepercentage van Nederland aan EU in 2014-2017 is 3,19%.

Tabel 9 Contributies aan F4E, cumulatief van 2007 tot en met 2015, 2016 en
2017, en fictieve contributie van Nederland, in duizenden euro
2007-2015

2007-2016

2007-2017

Totale contributies aan F4E

4.581.439

5.273.078

6.119.626

Euratom contributie aan F4E (a)*

3.845.194

4.412.233

5.128.844

Fictieve contributie NL aan F4E**

120.264

138.353

161.212

2,63%

2,62%

2,63%

(b)

Aandeel NL contributie (C=b/a %)

Bron: F4E, 2017, 2018a, 2018c.
* De letters tussen haakjes, zoals (a), maken in de tabellen de berekeningsmethodiek inzichtelijk, zie
verder de paragraaf ‘Toelichting bij de berekeningen’ in de inleiding van dit rapport.
** Gebaseerd op het gemiddelde contributiepercentage Nederland aan EU 2014-2017 van 3,19%, zie
Tabel 8.

Begroting
De onderstaande tabel toont de uitgaven van F4E in de periode 2008-2017. De
cash-bijdrage aan de ITER-organisatie varieert per jaar: 79,337 miljoen euro in
2014, 80,174 miljoen euro in 2015, 121,484 miljoen euro in 2016 en 157,761
miljoen euro in 2017. De post ‘getekende contracten’ omvat zowel contracten voor
de R&D en bouw van ITER, als R&D-activiteiten voor de ontwikkeling van DEMO
en andere (langetermijn)projecten.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

30

Tabel 10 Cumulatieve uitgaven van F4E, in duizenden euro en %, 2008-2017
Cumulatief 2008-2017

als % van totaal

F4E-organisatiekosten

371.800

6,6%

Cash contributie ITER-organisatie

988.100

17,5%

Contracten*

3.851.000

68,1%

Overige**

446.600

7,9%

5.657.500

100,0%

Totaal

Bron: F4E, 2018b.
* Dit getal is lager dan wat in tabel 11 staat, omdat dit getal de contractwaarde weergeeft zonder
veranderingen of aanpassingen.
** Andere cash contributies.

De verwachting is dat de bouwkosten voor ITER nog tot minstens 2030 zullen
doorlopen, vergelijkbaar met het huidige niveau. In de periode daarna is gepland
om de bouw van DEMO van start te laten gaan.
ITER-NL
Om de deelname van Nederland in R&D en opdrachten voor ITER te stimuleren is
in 2006 ITER-NL opgericht, een samenwerkingsverband tussen TNO, DIFFER,
NRG en (later) de TU Eindhoven. ITER-NL heeft twee subsidies uit het Fonds
Economische Structuurversterking (FES) ontvangen: 15 miljoen euro (ITER-NL) en
8 miljoen euro (ITER-NL2, 2010-2013). Om Nederlandse bedrijven zich te kunnen
laten kwalificeren voor ITER-opdrachten, heeft ITER-NL onder andere
marktonderzoek, technische ontwikkeling en ontwikkeling van prototypes
gefinancierd. Ook heeft ITER wetenschappelijk en technisch onderzoek van
instituten gefinancierd.
Aanbestedingsbeleid voor technologische onderdelen
F4E heeft zijn eigen aanbestedingsrichtlijnen, die grotendeels de Europese
richtlijnen volgen (Big Science Business Forum, 2018; F4E, 2018e).
F4E heeft geen fair return-beleid. Wel houdt F4E de verdeling van aanbestedingen
tussen Europese lidstaten bij. Verder moedigt F4E de vorming van inter-Europese
consortia aan, om bedrijven uit meerdere lidstaten in contracten te kunnen
betrekken. F4E organiseert daarom bij grotere aanbestedingen informatiedagen
waar bedrijven elkaar kunnen ontmoeten, en is aanwezig op internationale
industriebeurzen e.d. Daarnaast zijn de Industrial Liaision Officers (ILO’s) van de
verschillende landen actief om bedrijven bekend te maken met F4E en ITER.
Aanbestedingen van F4E staan alleen open voor bedrijven in de lidstaten. Onder
bepaalde omstandigheden kunnen bedrijven buiten de lidstaten meedingen,

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

31

bijvoorbeeld als het technologie-aanbod schaars is. In die gevallen stelt F4E het
aanbestedingsproces open voor bedrijven uit de andere ITER-partnerlanden.
Andersom kunnen bedrijven uit F4E-lidstaten (EU-landen en Zwitserland) ook
leveren aan de ITER-organisatie en andere ITER domestic agencies.
Het vestigingsland van een bedrijf of instituut wordt bepaald aan de hand van de
officiële hoofdvestigingslocatie van de organisatie, en het feit of de organisatie in
dat land ook daadwerkelijk economische activiteiten verricht.
De meeste tenders worden geëvalueerd op basis van prijs en kwaliteit, met behulp
van een gecombineerd puntensysteem (best value for money). Het contract wordt
toegekend aan de aanbieding die het hoogste scoort.
F4E publiceert tenders in principe in het EU Official Journal. Deze aanbestedingen
kunnen open of selectief zijn. In het laatste geval dienen bedrijven zich eerst aan te
melden voor een selectie. Daarna mogen alleen kandidaten die op basis van (door
F4E gevraagde) technische en financiële capaciteiten geselecteerd zijn, een
aanbieding doen. De aanbiedingen worden geëvalueerd op basis van criteria die
van tevoren bekend zijn gemaakt.
Daarnaast kan F4E gebruik maken van een negotiated procedure (wordt niet
openbaar bekendgemaakt) of een competitive procedure with negotiation (wordt
openbaar gemaakt; de eerste stap bestaat uit een selectie).
Sinds kort kan F4E voor de ontwikkeling van een nieuw product (goederen of
diensten) een innovation partnership inzetten. Deze bestaat uit meerdere fases,
waarbij F4E onder bepaalde voorwaarden de uiteindelijke aankoop van het te
ontwikkelen product garandeert.
Naast opdrachten kent F4E ook grants toe voor R&D. Deze activiteiten worden
uitgevoerd door kennisinstellingen. De ontvanger moet deze grants meestal
matchen met eigen fondsen (bijvoorbeeld 40 of 100%).
Omvang aanbesteding voor technologische onderdelen
De onderstaande Tabel 11 is gemaakt op basis van de weinige interne rapportages
die F4E heeft geproduceerd, op basis van gecumuleerde aanbestedingen sinds
2008. Tabel 12 geeft enig inzicht in de omvang van aanbestedingen per 12 en 18
maanden.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

32

Tabel 11 Opdrachten F4E (in duizenden euro) en returncoëfficiënt Nederland,
vanaf 2008
2008 midden 2015

2008 midden 2016

3.546.000

3.896.000

4.330.000

Opdrachten F4E aan NL (e)

7.366

7.366

7.875

Aandeel opdrachten NL (F=e/d %)

0,21%

0,19%

0,18%

1.004.000

2.004.000

2.386.000

Betalingen opdrachten F4E aan NL

837

934

2.891

Aandeel betalingen opdrachten NL

0,08%

0,05%

0,12%

101.100

geen data

geen data

Grants F4E aan NL (eg)

4.224

geen data

geen data

Aandeel grants NL (Fg=eg/dg %)

4,18%

-

-

39.700

geen data

geen data

825

geen data

geen data

2,08%

-

-

Aandeel contributie NL** (C)

2,63%

2,62%

2,63%

Returncoëfficiënt NL – alle opdrachten

0,080

0,073

0,068

1,59

-

-

Opdrachten (incl. grants en amendments) F4E

2008-2017

(d)*

Betalingen opdrachten F4E

Grants F4E (dg)

Betalingen grants
Betalingen grants aan NL
Aandeel betalingen grants NL

(R=F/C)

Returncoëfficiënt NL – alleen grants
(Rg=Fg/C)

Bron: F4E, 2015b, 2016a, 2018d.
* De letters tussen haakjes, zoals (d), maken in de tabellen de berekeningsmethodiek inzichtelijk, zie
verder de paragraaf ‘Toelichting bij de berekeningen’ in de inleiding van het rapport.
** Zie Tabel 9.

Voor de rapportages heeft F4E de omvang van opdrachten geïnventariseerd aan
de hand van het land van herkomst van de hoofdaannemers (tier-1) en de eerste
laag onderaannemers (tier-2). Om die reden zijn de resulterende getallen
waarschijnlijk een onderschatting van de werkelijke omvang van de opdrachten
naar de verschillende landen waar relatief minder hoofdaannemers gevestigd zijn.
De opdrachten en grants naar Nederlandse organisaties gingen zowel naar
bedrijven als kennisinstellingen (TNO, DIFFER, NRG, TUE en UT). Daarnaast zijn
er enkele opdrachten van domestic agencies uit partnerlanden aan Nederlandse

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

33

organisaties verstrekt. Vanuit de VS naar een instituut (ca. 3,5 miljoen euro), vanuit
India naar een hightech-bedrijf.
In de periode 2008 tot midden 2015 hebben Nederlandse kennisinstellingen voor
4,224 miljoen euro aan grants ontvangen van F4E (Tabel 11). Een bottom-up
inventarisatie, uitgevoerd door ITER-NL2 (2010-2016), resulteerde in 5,205 miljoen
euro aan grants van F4E naar Nederlandse kennisinstellingen, waarbij er door
ontvangers voor 1,422 miljoen euro gematcht werd uit eigen middelen (ITER-NL,
2017).

Tabel 12 Opdrachten en grants F4E per 12 en 18 maanden, in duizenden euro
midden 2014 –
midden 2015
Opdrachten, grants en amendments F4E

midden 2015 –
midden 2016

midden 2016
- 2017

459.000

362.000

439.000

253.000

532.000

786.000

geen data

0

508

-

0

0,12%

2,63%

2,62%

2,63%

-

0,00

0,044

(d)*

Betalingen
Opdrachten F4E naar NL (e)
Aandeel opdrachten NL (F=e/d %)
Aandeel NL contributie** (C)
Returncoëfficiënt NL F4E (R=F/C)

Bron: F4E, 2015b, 2016a, 2018d.
* De letters tussen haakjes, zoals (d), maken in de tabellen de berekeningsmethodiek inzichtelijk; zie
verder in de Inleiding de paragraaf ‘Toelichting bij de berekeningen’.
** Zie Tabel 9.

De ITER-organisatie besteedt ook opdrachten uit. Deze gaan grotendeels naar
Europese landen. Ook Nederlandse organisaties hebben opdrachten ontvangen
van de ITER-organisatie (Tabel 13).

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

34

Tabel 13 Opdrachten ITER-organisatie 2016-2017 (24 maanden) aan de hand
van land van herkomst van hoofdaannemers (tier-1), in duizenden euro
2016-2017
Opdrachten ITER-organisatie totaal

583.000

Opdrachten ITER-organisatie naar F4E-lidstaten (dI)*

560.000

Opdrachten ITER-organisatie naar NL (eI)

1.491

Aandeel opdrachten ITER-organisatie naar NL (FI =eI/dI %)

0,27%

Aandeel NL contributie** (CI)

1,18%

Returncoëfficiënt NL ITER-organisatie (RI=FI/CI)

0,23

Bron: F4E, 2018d.
* De letters tussen haakjes, zoals (dI), maken in de tabellen de berekeningsmethodiek inzichtelijk, zie
verder in de inleiding de paragraaf ‘Toelichting bij de berekeningen’.
** Dit percentage is als volgt berekend: 2,63% (zie Tabel 9) x 0,45 (F4E-bijdrage aan ITER).

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

4

35

Factsheet LOFAR

Oprichting, locatie en infrastructuur
De ontwikkeling van de LOFAR (Low Frequency Array) telescoop is eind jaren
negentig gestart door ASTRON (Nederlands instituut voor radioastronomie, nu
onderdeel van NWO-I). Dit internationale netwerk van antennes voor laagfrequente
radiogolven is sinds 2012 in werking. LOFAR is geschikt voor meerdere
wetenschapsgebieden: zo maken naast astronomen ook geofysici en meteorologen
gebruik van het sensornetwerk.
De kern van het LOFAR-netwerk (38 stations) staat in Nederland, in de provincies
Drenthe, Overijssel, Friesland en Groningen. Daarnaast staan er antennestations in
Duitsland (6), Polen (3) en in Frankrijk, Engeland, Zweden en Ierland. Er zijn
stations gepland in Letland en Italië. Voor de dataverwerking zijn de stations via
glasvezelverbindingen met een supercomputer bij de Rijksuniversiteit Groningen
verbonden. LOFAR wordt beheerd en geopereerd door de International LOFAR
Telescope (ILT) stichting.
Missie
Met de LOFAR-telescoop, een verzameling van duizenden kleine antennes voor
radioastronomie, kan tot miljarden lichtjaren terug het universum in worden
gekeken. Daarmee kan kennis worden verzameld over het ontstaan ervan.
Strategie
Astron en ILT-partners verbeteren de kwaliteit van LOFAR-beelden door het
netwerk van antennestations uit te breiden en LOFAR verder te ontwikkelen. Ze
ontwikkelen daarnaast de upgrade LOFAR 2.0, die ook ingezet kan worden voor
space weather onderzoek.18
Financiële governance
De deelnemers in LOFAR zijn nationale consortia van astronomen, die gelieerd zijn
aan universiteiten of kennisinstituten. Een nationaal consortium (‘land’) dat wil
deelnemen aan LOFAR dient toe te treden tot ILT (International LOFAR Telescope)
en heeft daarvoor minstens één eigen LOFAR antennestation nodig. Voor de
aankoop daarvan sluit een aankomend lid een contract met AstroTec Holding bv,
een holding van ASTRON.

18 Space weather is de conditie van de ruimte om de aarde, waaronder de magnetosfeer, ionosfeer en
thermosfeer, en de invloed van de zon daarop. Space weather is relevant voor satelliet- en
electriciteitssystemen, omdat deze beschadigd kunnen worden door verhoogde stromingen van
energiedeeltjes. Om zulke schadelijke weersomstandigheden te kunnen voorspellen is wetenschappelijk
onderzoek noodzakelijk. Bron: www.cwi.nl/innovation/application-domains/space-weather.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

36

ILT is een in Nederland gevestigde stichting die onder leiding staat van een
directeur (afkomstig van ASTRON) en een bestuur. In het bestuur zijn naast
ASTRON de nationale consortia vertegenwoordigd. Ze delen gezamenlijk de
verantwoordelijkheid voor het financiële beheer. Sinds eind 2017 heeft ILT zeven
leden:
 Netherlands LOFAR Astronomy Consortium (NLLAC, Nederland)
 German Long Wavelength Consortium (GLOW, Duitsland)
 Polish LOFAR Consortium (POLFAR, Polen)
 French Long Wavelength Consortium (FLOW, Frankrijk)
 LOFAR-Sweden (Zweden)
 LOFAR-UK (Verenigd Koninkrijk)
 Irish LOFAR Consortium (I-LOFAR, Ierland)
Het Italiaanse Istituto Nazionale di Astrofisica (INAF) is in 2018 lid geworden19 en in
2019 wordt Ventspils University College (Letland) lid.
De governance van de aankoop en aanbesteding van materialen en diensten voor
de bouw van nieuwe LOFAR antennestations (door AstroTec) valt onder ASTRON
(en niet ILT). ASTRON heeft AstroTec opgericht voor commerciële valorisatieactiviteiten, waaronder deelname in joint ventures en kennisoverdracht, zoals
cursussen. De verkoop van antennestations valt onder valorisatie, omdat ASTRON
de eigenaar is van de intellectuele eigendomsrechten op de antennestations.
Financieringswijze van de Research Infrastructuur
De ontwikkeling en bouw van LOFAR door ASTRON en LOFAR-R&Dconsortiumleden is vrijwel geheel uit publieke middelen gefinancierd. De totale
kosten zijn circa 120 miljoen euro (cash en in-kind). Tabel 14 presenteert de
belangrijkste cash-bijdragen. In kind-bijdragen zijn afkomstig van onder andere het
internationale LOFAR-R&D-consortium (onder andere ASTRON, Nederlandse en
buitenlandse universiteiten), ASTRON en IBM.
De returncoëfficiënt voor de ontwikkeling en bouwfase van LOFAR staat in Tabel
15. Deze is gebaseerd op de cash bijdragen genoemd in Tabel 14.
Sinds de ingebruikname wordt LOFAR verder ontwikkeld. ASTRON heeft hiervoor
in 2018 een NWO-bijdrage (Investeringen NWO-groot 2017-2018) ontvangen van
3,44 miljoen euro waarmee de gevoeligheid van LOFAR voor de allerlaagste
frequenties wordt verbeterd.
ILT ontvangt contributies van haar leden op basis van het aantal stations dat ze in
LOFAR hebben. De huidige contributie is 89.000 euro per station per jaar.20
Na goedkeuring van het bestuur mogen leden een deel van hun contributie in-kind
bijdragen.
19 INAF zet nog een consortium op met Italiaanse universiteiten.
20 Vanaf 2019 is de contributie 92.500 euro per station per jaar.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

37

Nederland draagt 75% van de contributie in-kind bij met ASTRON personeel voor
operatie en onderhoud (Tabel 16). Daarnaast dragen ook Duitsland (GLOW) en
Polen (POLFAR) deels in-kind bij met dataopslag. Verder ontvangt ILT ook een
bijdrage van ASTRON voor bediening en onderhoud van de 38 Nederlandse
stations.

Tabel 14 Belangrijkste cash financiering voor LOFAR-ontwikkeling en bouw, in
duizenden euro
Financieringsbron*

Bijdrage

BSIK-subsidie (2004-2010)

52.000

SNN-KOMPAS-bijdrage

3.500

SNN

22.000

Rijksuniversiteit Groningen

3.700

Totaal

81.200

Bronnen: Commissie van Wijzen ICES/KIS, 2008; Fondswerving online, 2018; LOFAR, 2018.
* BSIK: Besluit Subsidies Investeringen Kennisinfrastructuur, SNN: Samenwerkingsverband Noord-Nederland.

Tabel 15 Kosten (cash) ontwikkeling en bouw en returncoëfficiënt LOFAR,
2004-2013, in duizenden euro
Cumulatief
tot en met 2013
Ontwikkeling en bouw 38 Nederlandse stations (cash, Tabel 14)

81.200

Kosten 9 stations buitenlandse partners*

10.800

Totale kosten LOFAR (tot en met 2013) (cash) (a) (d)**

92.000

Financiële bijdrage NL (cash) (b)

81.200

Aandeel NL bijdrage (cash) (Cb=b/a %)

88,3%

Opdrachten bedrijven en kennisinstellingen NL (e)

89.240

Aandeel NL opdrachten bedrijven en kennisinstellingen*** (F=e/d %)

97%

Returncoëfficiënt NL bouw (bedrijven en R&D) (Rb=F/Cb)

1,10

* Gebaseerd op de bouwkosten voor het laatste station (in 2017): 1,200 miljoen euro (Astrotec Holding B.V., 2018).
** De letters tussen haakjes, zoals (a) en (d), maken de berekeningsmethodiek inzichtelijk; zie verder in de inleiding
de paragraaf ‘Toelichting bij de berekeningen’.
*** Dit is een schatting op basis van AstroTec-data over herkomst van leveranciers m.b.t. recent gebouwde LOFAR
stations in 2014 en 2015 (Tabel 18). Die komen overeen met ervaringen in de ontwikkeling en bouw t/m 2013.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

38

Tabel 16 ILT-inkomsten 2014-2017, in duizenden euro
2014

2015

2016

2017

3.382

3.382

3.382

3.382

Cash contributies buitenland

661

725

890

1.047

In-kind contributies GLOW en POLFAR

89

89

178

178

Totale ILT-contributies (cash en in-kind) (a)

4.132

4.196

4.450

4.607

Aandeel NL in ILT-contributie (Co=b/a %)

81,8%

80,6%

76,0%

73,4%

Bijdrage ASTRON voor LOFAR-NL**

998

1.058

1.045

946

Overige inkomsten

54

85

-

1

Contributie ASTRON (cash en in-kind) (b)*

Bron: Stichting ILT, 2015, 2016, 2017, 2018.
* De letters tussen haakjes, zoals (b) en (a), maken in de tabellen de berekeningsmethodiek inzichtelijk; zie verder
de paragraaf ‘Toelichting bij de berekeningen’ in de inleiding van dit rapport.
** LOFAR-NL zijn de kosten die ASTRON bijdraagt voor het operationeel bedrijf van de Nederlandse stations.

Begroting
De ILT-begroting bedraagt sinds 2017 circa 5 miljoen euro per jaar (Tabel 17). ILT
besteedt dit aan de volgende activiteiten:
 Gebruik van de centrale supercomputerfaciliteit en dataopslag, Centrum voor
Informatie Technologie, Rijksuniversiteit Groningen;
 Huur van bandbreedte voor verzending data tussen Dwingeloo en Groningen,
datatransport voor vijf Nederlandse stations en voor internationale stations over
het Nederlandse traject;
 Opslag van data, SurfSARA (Nederland), GLOW (Duitsland), POLFAR (Polen);
 ASTRON-staf (inclusief directievoering) voor bediening van LOFARantennestations;
 Technisch onderhoud door ASTRON aan LOFAR-antennestations21;
 Overige kosten (onderhoud, operationeel bedrijf, e.d.) Nederlandse LOFARantennestations;
 Overig, waaronder reis- en vergaderkosten van bestuur en
programmacommissie.
De verwachting is dat ASTRON en ILT-partners de komende jaren financiering
aanvragen en ontvangen voor de ontwikkeling van LOFAR 2.0.

21 Kosten van niet-technisch onderhoud, zoals lokale huurkosten, energiekosten en lokaal onderhoud worden
door de stationseigenaars gedragen.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

39

Tabel 17 ILT-uitgaven (in duizenden euro) en returncoëfficiënt van Nederland
voor 2014-2017
2014

2015

2016

2017

Diverse operationele kosten

1.580

786

1.248

952

Staf

2.690

2.595

2.733

2.628

LOFAR-NL*

998

1.058

1.045

946

Dataopslag

485

356

445

445

Overige kosten

11

25

6

20

Totaal

5.765

4.819

5.477

4.991

Totaal ILT-uitgaven, excl. LOFAR-NL (d)**

4.766

3.762

4.432

4.045

ILT-uitgaven naar NL*** (e)

4.666

3.648

4.248

3.847

Aandeel NL in ILT-uitgaven (F=e/d)

97,9%

97,0%

95,8%

95,1%

Aandeel NL in ILT-contributie (Co)

81,8%

80,6%

76,0%

73,4%

Returncoëfficiënt NL operatie (ILT
uitgaven) (R=F/Co)

1,20

1,20

1,26

1,30

Bron: Stichting ILT, 2015, 2016, 2017, 2018.
* LOFAR-NL zijn de kosten die ASTRON bijdraagt voor het operationeel bedrijf van de Nederlandse stations.
** De letters tussen haakjes, zoals (b) en (a), maken in de tabellen de berekeningsmethodiek inzichtelijk; zie verder
in de Inleiding ‘Toelichting bij de berekeningen’.
*** Uitgaven die terechtkomen bij Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven. Gebaseerd op alle uitgaven van ILT
minus in-kind bijdragen GLOW en POLFAR (Tabel 16) en de overige kosten.

Aanbestedingsbeleid voor technologische onderdelen
Onderhoud en operatie van LOFAR worden door ASTRON uitgevoerd, die
daarvoor ook eventuele (kleine) materialen aankoopt. ILT koopt dus zelf geen
technische componenten in.
Aankoop van technologische onderdelen vindt wel plaats bij de bouw van
antennestations, bijvoorbeeld van antennes en signaalverwerkingssystemen. De
meeste componenten moeten speciaal op bestelling worden gemaakt en zijn niet
standaard verkrijgbaar. De aankoop is sinds 2013 in handen van AstroTec.
AstroTec moet zich als onderdeel van ASTRON houden aan Europese richtlijnen
voor aanbesteding. De inkoopprocedure hangt af van de grootte van de opdracht.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

1.
2.

3.

40

Onder 50.000 euro: gunning;
Vanaf en boven 50.000 euro en onder 221.000 euro: minstens drie bedrijven
vragen om een aanbieding. Gunning meestal op basis van (lage) prijs (2/3
weegfactor) en kwaliteit van de aanbieding (1/3 weegfactor);
Vanaf en boven 221.000 euro volgt AstroTec de procedures van openbare
aanbesteding, conform richtlijn 2014/24/EU.

Bij de bouw van grote aantallen stations is veel openbaar aanbesteed. Bij de bouw
van een enkel station zijn de kavels relatief klein en verleent AstroTec opdrachten
op basis van meervoudige onderhandse wijze (onder 221.000 euro).
Offerteaanvragen en opdrachten gaan dan hoofdzakelijk naar Nederlandse
bedrijven om kosten en risico’s van kwaliteit en betrouwbaarheid te optimaliseren.
AstroTec houdt een leveranciersbestand bij.
Omvang aanbesteding voor technologische onderdelen
Tabel 18 geeft een representatieve indicatie van de omvang van opdrachten en de
returncoëfficiënt bij de bouw van de laatste vijf antennestations:
 2014 – bouw van een station in Duitsland (nabij Hamburg)
 2015 – bouw van drie stations in Polen
 2017 – bouw van een station in Ierland

Tabel 18 Opdrachten en returncoëfficiënt bouw stations door AstroTec 20142017, in duizenden euro
2014
Aantal stations

2015

2016

2017

1

3

0

1

Bouwkosten stations (omzetwaarden)*

952

3.532

-

1.200

Opdrachten goederen (omzetwaarden)* (d)**

765

2782

-

906

Opdrachten goederen NL bedrijven* (e)

741

2.694

-

822

Aandeel opdrachten goederen NL bedrijven (F=e/d %)

97%

97%

-

91%

88,3%

88,3%

-

88,3%

1,10

1,10

-

1,03

Aandeel NL in cash bijdrage voor bouw en
ontwikkeling LOFAR (Cb)
Returncoëfficiënt NL (goederen) (R=F/Cb)

Bron: AstroTec Holding B.V., 2018.
* De voorbereiding en aankopen voor de bouw en installatie vonden plaats in 2013-2014 (Duitsland), 2014-2015
(Polen) en 2016-2017 (Ierland). Voor de overzichtelijkheid zijn de uitgaven in de kolom met het kalenderjaar van de
bouw geplaatst. Deze data zijn gebaseerd op de contractwaarde die AstroTec Holding BV overeenkomt met haar
buitenlandse opdrachtgevers. Vervolgens zet AstroTec (productie)opdrachten uit bij (hoofdzakelijk) Nederlandse
bedrijven voor de benodigde onderdelen voor een LOFAR station.
** De letters tussen haakjes, zoals (d) en (e), maken in de tabellen de berekeningsmethodiek inzichtelijk, zie verder
in de inleiding de paragraaf ‘‘Toelichting bij de berekeningen’.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

Inmiddels heeft AstroTec contracten voor de bouw van een station in Letland
(gepland voor midden 2019) en in Italië (na 2019). De verwachting is dat er de
komende jaren hoogstens enkele stations bij zullen komen. Daarnaast heeft ILT
plannen om voor LOFAR 2.0 de huidige stations om te bouwen.
De opdrachten voor goederen bestaan voor circa 49% van de waarde uit printed
circuit boards (elektronica), behuizing en kabels, die speciaal voor de
antennestations worden gemaakt. De overige materialen zijn vooral mechanische
componenten voor de antennes.

41

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

5

42

Resultaten en conclusie

In dit rapport hebben we een methode ontwikkeld om directe economische return
on investment (ROI) te bepalen van de Nederlandse bijdrage aan grootschalige
onderzoeksinfrastructuren. Deze hebben we in de voorgaande hoofdstukken
toegepast op vier onderzoeksinfrastructuren waar Nederland aan bijdraagt: CERN,
ESRF, ITER en LOFAR. In dit hoofdstuk bespreken we de resultaten van die
analyses, lichten we de methode toe en presenteren we de resulterende
returncoëfficiënten. Tot slot lichten we toe hoe dit rapport past in de bredere
onderzoekslijn van het Rathenau Instituut, waarin we ook de indirecte economische
en maatschappelijke impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren zichtbaar
en meetbaar proberen te maken.
Voor elk van de vier geselecteerde onderzoeksinfrastructuren is de directe
economische ROI berekend. Onderstaande tabel 19 geeft een overzicht van de
berekeningswijze en de returncoëfficiënten van de vier onderzoeksinfrastructuren.
De methode die we daarvoor hebben ontwikkeld, bestaat uit drie stappen en is te
volgen aan de hand van de letters tussen haakjes aan de rechterkant van tabel 19.
1.

2.

3.

Bepalen van het aandeel dat Nederland bijdraagt aan de financiering van de
betreffende onderzoeksinfrastructuur (C=b/a %). Dit gebeurt aan de hand van
twee vragen: Wat is het totaal aan contributies (of bijdragen) dat de
onderzoeksinfrastructuur ontvangt van deelnemende landen (a)? Wat is de
Nederlandse contributie (b)?
Bepalen van het aandeel dat Nederland verkrijgt uit de aanbestedingen
(F=e/d %). Dit gebeurt aan de hand van twee vragen: Wat is het totaal aan
contracten of uitgaven van de onderzoeksinfrastructuur (d)? Wat is het deel
hiervan dat bij Nederlandse bedrijven of kennisinstellingen terechtkomt (e)?
Bepalen van de returncoëfficiënt (R=C/F). Dit gebeurt aan de hand van het
aandeel dat Nederland verkrijgt uit de aanbestedingen (C), afgezet tegen het
aandeel dat Nederland bijdraagt aan de financiering van de betreffende
onderzoeksinfrastructuur (F).

De methode is in essentie eenvoudig. Tegelijkertijd vraagt de toepassing ervan om
maatwerk, omdat onderzoeksinfrastructuren allemaal anders georganiseerd zijn en
een eigen aanpak en regels hebben voor financiering en aanbesteding. Daarom is
bij alle berekeningen, zowel in tabel 19 als in de voorgaande hoofdstukken, vermeld
welke gegevens er zijn gebruikt over publieke investeringen en verleende
opdrachten, en hoe die gegevens in de berekening zijn verwerkt.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

43

We concluderen dat de ontwikkelde methode goed werkt om een kwantitatief
inzicht te geven in de directe economische ROI voor Nederland, bij vier sterk
uiteenlopende grootschalige onderzoeksinfrastructuren.
Workshop Big Science en bedrijfsleven
De tabel kan ook fungeren als een nulmeting voor een toekomstige evaluatie van
eventuele beleidsmaatregelen die de Nederlandse overheid zou kunnen nemen om
de deelname van Nederlandse bedrijven in dit soort aanbestedingen te bevorderen.
Om de overheid een beter inzicht te geven in de vraag of er aanleiding is voor dit
soort beleidsmaatregelen, heeft het Rathenau Instituut parallel aan dit project in
november 2018 een workshop met stakeholders georganiseerd voor het ministerie
van Economische Zaken en Klimaat. Het doel was om in beeld te brengen welke
knelpunten en issues Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen ervaren in het
verwerven van opdrachten van grootschalige onderzoeksinfrastructuren. De
workshop leverde voor het ministerie input bij de overweging of nieuw/aangepast
beleid nodig is om de return on investment te verbeteren. De uitkomsten van de
workshop worden beschreven in een afzonderlijk verslag.
Onderzoek naar impact door het Rathenau Instituut
In dit rapport presenteren we een door het Rathenau Instituut ontwikkelde methode,
waarmee de directe economische return on investment van Nederlandse deelname
aan grootschalige onderzoeksinfrastructuren kan worden bepaald. Dit is een
specifiek onderdeel van de bredere economische en maatschappelijke impact van
grootschalige onderzoeksinfrastructuren. Het zichtbaar maken van deze bredere
impact wordt steeds belangrijker om de grote investeringen in die infrastructuren te
kunnen rechtvaardigen. Het Rathenau Instituut werkt en werkte in diverse projecten
aan manieren om de veelzijdige impact van onderzoeksinfrastructuren zichtbaar en
meetbaar te maken. Meer over het onderzoek naar impact is te lezen op de website
van het Rathenau Instituut.

De impact van grootschalige onderzoeksinfrastructuren

44

Tabel 19 Returncoëfficiënten Nederland bij CERN, ESRF, ITER en LOFAR
CERN
x 1.000 CHI

2013-2017

ESRF
x 1.000 euro

(gemiddeld
per jaar)

Contributies

1.103.652

2013-2017

ITER (F4E)
x 1.000 euro

(gemiddeld
per jaar)

Contributies

89.844

Contributies

LOFAR

2008-2017
Bouw,
contracten
incl. grants
(cumulatief)

2008-2015II
Bouw,
alleen grants
(cumulatief)

6.119.626

4.581.439

x 1.000 euro

2004-2013
Bouw,
alleen
cash-deel
(cumulatief)

2014-2017
Operatie

Bijdragen

92.000

4.346III

(a)

(per jaar)

(vanaf 2007)

Door NL

50.859

Door NL

2.666

Door NLIV

161.212

120.264

Door NL

81.200

3.382

(b)

Aandeel NL

4,61%

Aandeel NL

2,97%

Aandeel NL

2,63%

2,63%

Aandeel NL

88,3%

77,8%

(C=b/a %)

Contracten
goederen

341.708

Uitgaven
goederen

57.204

Contracten

4.330.000

101.100

Uitgaven

92.000

4.251

(d)

(exclusief
bijdrage voor
LOFAR-NL)

(aan lidstaten
ESRF)

Naar NL

8.681

Naar NL

579

Naar NL

7.875

4.224

Naar NL

89.240

4.102

(e)

Aandeel NL

2,54%

Aandeel NL

1,01%

Aandeel NL

0,18%

4,18%

Aandeel NL

97,0%

96,5%

(F=e/d %)

Returncoëfficiënt

0,55

Returncoëfficiënt

0,34

Returncoëfficiënt

0,07

1,59

Returncoëfficiënt

1,10

1,24

(R=F/C)

I
II
III
IV

De gemiddelde wisselkoers in 2017: 1 Zwitserse Frank (CHF) =0,8995 euro.
Geen data over grants beschikbaar over de periode 2008-2017.
Exclusief bijdrage ASTRON voor LOFAR-NL.
Deze fictieve contributie van NL is berekend op basis van het percentage dat Nederland bijdraagt aan Euratom via de EU-bijdrage.

46

Literatuurlijst
Astrotec Holding B.V. (2018). Astrotec data. Dwingeloo.
Big Science Business Forum (2018). Procurement Handbook Copenhagen: Big
Science Business Forum.
CERN (2014). Annual report 2013. Geneva: CERN.
CERN (2015). Annual report 2014. Geneva: CERN.
CERN (2016). Annual report 2015. Geneva: CERN.
CERN (2017). Annual report 2016. Geneva: CERN.
CERN (2018a). Annual report 2017. Geneva: CERN.
CERN (2018b). CERN datarapportages procurement.
CERN (2018c). Quick facts 2017. Geneva: CERN.
CERN (2018d). Website CERN. https://home.cern/
Commissie van Wijzen ICES/KIS (2008). Advies van de Commissie naar aanleiding
van de midterm evaluatie van de Bsik-projecten. Den Haag.
De Nederlandse Bank (2019). Wisselkoersen van de Euro, gemiddeld per jaar.
https://statistiek.dnb.nl/downloads/index.aspx#/details/wisselkoersen-vande-euro-gemiddeld-jaar/dataset/e02b7156-2fb9-4d1d-92f481006613417d/resource/d343571a-ba34-487e-9967-f2685d0e3f50
ESRF (2004). ESRF highlights (annual report) 2003. Grenoble: ESRF.
ESRF (2014). ESRF highlights (annual report) 2013. Grenoble: ESRF.
ESRF (2015). ESRF highlights (annual report) 2014. Grenoble: ESRF.
ESRF (2016a). ESRF highlights (annual report) 2015. Grenoble: ESRF.
ESRF (2016b). ESRF Procurement and contracts situation at 31 December 2015.
ESRF (2017a). ESRF highlights (annual report) 2016. Grenoble: ESRF.
ESRF (2017b). ESRF Procurement and contracts situation at 31 December 2016.
ESRF (2018a). ESRF highlights (annual report) 2017. Grenoble: ESRF.
ESRF (2018b). ESRF Procurement and contracts situation at 30 September 2018.

47

ESRF (2018c). ESRF procurement data.
ESRF (2018d). Website ESRF. www.esrf.eu
Europa Nu (2018). 'Nederlandse afdrachten aan de EU, subsidies en naheffingen'.
Website Europa Nu. www.europanu.nl/id/vh9w9l2qtnwn/nederlandse_afdrachten_aan_de_eu#p1
European Commission (2018). 'EU expenditure and revenue 2014-2020'. Website
European Commission.
http://ec.europa.eu/budget/figures/interactive/index_en.cfm
F4E (2015a). Final annual accounts 2014. Barcelona: F4E.
F4E (2015b). Geographical distribution of F4E’s procurement and grants, 2015. In.
Barcelona.
F4E (2016a). 2016 Geographical distribution of grants and contracts. In. Barcelona.
F4E (2016b). Final annual accounts 2015. Barcelona: F4E.
F4E (2017). Final annual accounts 2016. Barcelona: F4E.
F4E (2018a). Annual and multiannual programme, 2018-2022. Barcelona: F4E.
F4E (2018b). F4E highlights 2017. The main achievements. Barcelona: F4E.
F4E (2018c). Final annual accounts 2017. Barcelona: F4E.
F4E (2018d). Geographical distribution of F4E’s and IO's procurement and grants.
Barcelona: F4E.
F4E (2018e). 'Procurement and grants'. Website F4E.
http://fusionforenergy.europa.eu/procurementsgrants/procurements.aspx
Fondswerving online (2018). Website fondswerving.
www.fondswervingonline.nl/nieuws/subsidies-snn-lofar-ontvangt-22-miljoeneuro-subsidie-van-snn
ILO-net (2016). Return on Big Science. Een inventarisatie.
ILO-net (2018). 'ESRF'. Website Bigscience.nl.
https://www.bigscience.nl/nl/faciliteiten/esrf
ITER-NL (2017). ITER-NL2 rapportage 2016.
ITER Organization (2018). ITER Organization 2017 Financial Report. St. Paul-lezDurance Cedex: ITER Organization.
LOFAR (2018). Website LOFAR. www.lofar.org
NWO (2018a). NWO-jaarverslag 2017. https://www.nwo.nl/onderzoek-enresultaten/programmas/investeringen+nwo-groot/toekenningen/2018

48

NWO (2018b). Website NWO. https://www.nwo.nl/onderzoek-enresultaten/programmas/investeringen+nwo-groot/toekenningen/2018
Rademaekers, K., M. Smith, S. Slingerland, N. v. d. Lijn et al. (2018). Study on the
impact of the ITER activities in the EU. Final report (for European
Commission – DG Energy D.4). Rotterdam: Trinomics in association with
Cambridge Econometrics.
Rijksoverheid. 'Begroting van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018'. Website Rijksbegroting.
www.rijksbegroting.nl
Science & Technologies Facilities Council UK (2018a). Information tender
opportunities to CERN. https://stfc.ukri.org/innovation/tenderopportunities/tendering-to-cern/#T1
Science & Technologies Facilities Council UK (2018b). Information tender
opportunities to ESRF. https://stfc.ukri.org/innovation/tenderopportunities/tendering-to-esrf/#T2
Stichting ILT (2015). Annual account 2014. Dwingeloo.
Stichting ILT (2016). Annual account 2015. Dwingeloo.
Stichting ILT (2017). Annual account 2016. Dwingeloo.
Stichting ILT (2018). Annual account 2017. Dwingeloo.
Swiss Industry Liaison Office (2018). Swiss Industry Liaison Office website.
http://www.swissilo.ch/research-organizations/esrf

49

Bijlage 1: Lijst van betrokken
personen
De volgende personen werkten mee aan de totstandkoming van de factsheets:
Jan Visser
Rob Klöpping
Eric Boom
Toon Verhoeven
Ronald Halfwerk
Michiel van Haarlem

Industrial Liaison Officer CERN
ESRF Purchasing Advisor / Industrial Liaison Officer
Industriële vertegenwoordiger ILO-net
Industrial Liaison Officer ITER
Industrial Liaison Officer ASTRON
Industrial Liaison Officer SKA, tot 2011
programmamanager LOFAR

50

© Rathenau Instituut 2019
Verveelvoudigen en/of openbaarmaking van (delen van) dit werk voor creatieve,
persoonlijke of educatieve doeleinden is toegestaan, mits kopieën niet gemaakt
of gebruikt worden voor commerciële doeleinden en onder voorwaarde dat de
kopieën de volledige bovenstaande referentie bevatten. In alle andere gevallen
mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door
middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming.
Open Access
Het Rathenau Instituut heeft een Open Access beleid. Rapporten, achtergrondstudies, wetenschappelijke artikelen, software worden vrij beschikbaar gepubliceerd. Onderzoeksgegevens komen beschikbaar met inachtneming van wettelijke
bepalingen en ethische normen voor onderzoek over rechten van derden,
privacy, en auteursrecht.
Contactgegevens
Anna van Saksenlaan 51
Postbus 95366
2509 CJ Den Haag
070-342 15 42
info@rathenau.nl
www.rathenau.nl

Bestuur van het Rathenau Instituut
Mw. G. A. Verbeet
Prof. mr. dr. Madeleine de Cock Buning
Prof. dr. Roshan Cools
Dr. Hans Dröge
Dhr. Edwin van Huis
Prof. mr. dr. Erwin Muller
Prof. dr. ir. Peter-Paul Verbeek
Prof. dr. Marijk van der Wende
Dr. ir. Melanie Peters - secretaris

Het Rathenau Instituut stimuleert de publieke en politieke meningsvorming over
de maatschappelijke aspecten van wetenschap en technologie. We doen
onderzoek en organiseren het debat over wetenschap, innovatie en nieuwe
technologieën.