Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

33 829

Elektronisch stemmen en tellen

Nr. 18

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 augustus 2017
Inleiding
Op 31 maart 2016 heeft de Deskundigengroep Elektronisch stemmen en
tellen in het stemlokaal de specificaties afgerond voor de stemprinter en
stemmenteller die door de commissie Elektronisch stemmen en tellen in
het stemlokaal (commissie Van Beek) zijn geadviseerd om elektronisch
stemmen en tellen bij verkiezingen mogelijk te maken. Op basis van deze
specificaties is in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) een marktuitvraag uitgevoerd om antwoord te
vinden op de volgende vragen:
• Kunnen stemprinters en/of stemmentellers worden ontwikkeld die
voldoen aan de specificaties?
• Hoeveel zou dat kunnen kosten (zowel aan initiële kosten als structurele kosten)?
• Hoeveel tijd kan de ontwikkeling en productie in beslag gaan nemen?
Bij deze brief treft u de rapportage aan die is opgesteld over de
uitkomsten van de marktuitvraag1.
Stemprinter en stemmenteller
In december 2013 heeft de commissie Van Beek voor het eerst geadviseerd een stemprinter en een stemmenteller in te voeren om in het
stemlokaal elektronisch te kunnen stemmen en om de stembiljetten
elektronisch te kunnen tellen (Kamerstuk 33 829, nr. 1). De commissie
heeft vervolgens in februari 2015 een nader advies uitgebracht en daarbij
voorgesteld om het door de commissie aanbevolen concept van de
stemprinter en de stemmenteller uit te werken in concrete specificaties
(Kamerstuk 33 829, nr. 6). De commissie Van Beek was van mening dat
aan de hand van die specificaties de kosten preciezer geraamd zouden
kunnen worden en een marktverkenning zou kunnen worden uitgevoerd
1

kst-33829-18
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 829, nr. 18

1

waarin breed aan marktpartijen wordt gevraagd aan te geven of en zo ja,
hoe invulling kan worden gegeven aan de specificaties.
Dit voorstel van de commissie Van Beek is opgevolgd.
Marktuitvraag stemprinter en stemmenteller
De marktuitvraag is in opdracht van het Ministerie van BZK uitgevoerd
door Atos Consulting (Atos). Ondanks de inspanningen die Atos daarvoor
heeft gedaan is de respons op de marktuitvraag beperkt gebleven. Vier
marktpartijen hebben hun beantwoording conform het opgestelde
beantwoordingdocument ingediend.
Een van deze vier marktpartijen heeft daarnaast een alternatief voorgesteld. Twee marktpartijen hebben alleen een alternatief voor de
stemprinter en de stemmenteller gesuggereerd en geen gebruik gemaakt
van het beantwoordingdocument, noch gerefereerd aan de specificaties
voor de stemprinter en stemmenteller.
Realiseren specificaties
Atos rapporteert dat de marktpartijen (die hebben gereageerd) zeggen dat
het (grotendeels) haalbaar is om de opgestelde specificaties voor de
stemprinter en stemmenteller te realiseren. Atos heeft bij de verificatie
van deze antwoorden kanttekeningen geplaatst. Zo is Atos van mening
dat het niet zeker is dat de specificaties die betrekking hebben op de
openbaarheid van de broncode door de marktpartijen daadwerkelijk
gerealiseerd kunnen worden. Het kunnen beschikken over de broncode
(van de onderdelen) van de stemprinter en stemmenteller is onder meer
noodzakelijk voor de zogenoemde Common Criteria certificering (niveau
EAL 4+), die zowel door de commissie Van Beek als de Deskundigengroep
is geadviseerd.
Investeringskosten
Met de marktuitvraag is geprobeerd beter inzicht te krijgen in de
mogelijke kosten van de ontwikkeling en gebruik van de stemprinter en
stemmenteller. Daarvoor is uitgegaan (zoals ook geadviseerd door de
commissie Van Beek) van het scenario dat invoering zou geschieden door
eerst een aantal experimenten uit te voeren. Voor de marktuitvraag is
gevraagd de kosten te vermelden voor 3 opeenvolgende experimenten
waarbij eerst klein (in 5 gemeenten) wordt geëxperimenteerd oplopend
tot het derde experiment in bijna de helft van de gemeenten.
Uitgaande van het gebruik van gemiddeld 3 stemprinters en 1 stemmenteller (zoals geadviseerd door de commissie Van Beek) per stembureau
komt uit de marktuitvraag dat de investering (om alle gemeenten te
voorzien van stemprinters en stemmentellers) tussen de € 260 en
€ 365 miljoen kan gaan bedragen. Dat is een hoger bedrag dan door de
commissie Van Beek geraamd in het advies van december 2013. De
commissie Van Beek raamde toen de investeringskosten tussen de € 150
en € 250 miljoen.
De opgegeven investeringskosten zijn alleen de kosten van de leverancier
die de stemprinters en stemmentellers ontwikkelt. De kosten van de
overheid voor de aanbesteding, de begeleiding en aansturing van de
ontwikkeling van de stemprinter en stemmenteller, de acceptatietesten, de
opbouw van deskundigheid, de controleren dat gemeenten hetgeen is
voorgeschreven ook daadwerkelijk uitvoeren, evaluaties etc. zouden hier
nog bovenop komen als besloten wordt de stemprinter en stemmenteller
in te voeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 829, nr. 18

2

Kosten onderhoud en ondersteuning per verkiezing
Ook is in de marktuitvraag gevraagd wat de kosten zouden kunnen zijn
voor regulier onderhoud en voor ondersteuning per verkiezing van het
gebruik van de stemprinters en stemmentellers. Op basis van de gegeven
antwoorden is te berekenen dat de kosten hiervan per verkiezing ca.
€ 2 miljoen kunnen bedragen. Dit betreft alleen de kosten van de
leverancier van de stemprinters en stemmentellers voor het reguliere
onderhoud, voor de ondersteuning op de dag van de verkiezing zelf en
voor preventief onderhoud direct na de verkiezing. Kosten van aanpassingen aan programmatuur (anders dan standaardupdates) en apparatuur,
hercertificering, testen etc. zijn hier niet inbegrepen. Ook niet inbegrepen
zijn de kosten die de overheid per verkiezing zal moeten maken voor
opslag van de apparaten, transport van de apparaten, voor testen, voor
trainingen van stembureauleden, voor het uitvoeren van controles door
de gemeenten, voor evaluaties, etc. Dit zijn allemaal kosten die bovenop
de reeds bestaande kosten van de verkiezingen zullen komen.
Doorlooptijd, te rekenen vanaf gunning van de opdracht, van de ontwikkeling van de stemprinters en stemmentellers
De marktpartijen die de vragen hierover hebben beantwoord geven
doorlooptijden aan die variëren tussen ruim 1 jaar en bijna 2 jaar. Atos
meldt in de rapportage dat de betrouwbaarheid van deze doorlooptijden
niet geverifieerd kon worden. Atos houdt er rekening mee dat de echte
doorlooptijden langer kunnen zijn.
Draagvlak bij gemeenten
De Deskundigengroep Elektronisch stemmen en tellen heeft bij de
oplevering van de specificaties voor de stemprinter en de stemmenteller
ook gerapporteerd dat bij de gemeenten geen brede steun is te vinden
voor de invoering van de stemprinter. De VNG heeft dit in een brief van
8 december 2016 nog eens bevestigd. De brief van de VNG treft u bij deze
brief aan2.
De VNG heeft een voorkeur voor de invoering van een nieuw model
(papieren) stembiljet dat elektronisch kan worden geteld.
Afronding besluitvorming over invoering stemprinter en
stemmenteller
Als wordt besloten om elektronisch stemmen en/of tellen in te voeren zal
dat belangrijke gevolgen hebben voor onze verkiezingen. Juridische,
organisatorische en financiële gevolgen. Daarenboven zijn de risico’s, als
gevolg van cyberdreigingen, voor het verkiezingsproces de afgelopen
periode alleen maar toegenomen. Gelet hierop is het niet opportuun dat
een demissionair kabinet hierover finale besluiten neemt. De besluitvorming over de haalbaarheid van de invoering van de stemprinter en de
stemmenteller zal daarom door het volgende kabinet worden genomen.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
R.H.A. Plasterk

2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 829, nr. 18

3