Openbaar Ministerie

College van Procureurs Generaal
-

0 BD

Illl lIIIII IIl

Voorzitter
Postbus 20305 2500 ER Den Haag

Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie
F. Teeven
Postbus 20301
2500 ER DEN HAAG

Onderdeel
Contactpersoon
Doorkiesnum met(s)
E-mail
Datum
Ons kenmerk
Uw kenmerk
Onderwerp

Prins Clauslaan 16
2595AJ Den Haag
Telefoon +31 (0)70 339 96 00
telefax +31 (0)70 339 98 51

Afdeling Wet- en Regelgeving

21januari2014

Advies wijziging van het Wetboek van Straftordering ter
aanvulling van het spreekrecht van slachtoffers en
nabestaanden in het strafproces en wijziging van de Wet
schadefonds geweldsmisdrijven ter uitbreiding van de
mogelijkheid van uitkering aan nabestaanden

Bij beantwoording de
datum en ons kenmerk
vermelden. Wilt u slechts
één zaak in uw bnef
behandelen

Geachte heer Teeven,
Bij brief van 5 oktober 2013 heeft u het College van procureurs-generaal gevraagd te
adviseren over een wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband met een
uitbreiding van het spreekrecht van slachtoffers en nabestaanden in het strafproces.’
Tevens wordt de Wet schadefonds geweldsmisdrijven gewijzigd, zodat de
nabestaanden van slachtoffers die als gevolg van een ernstige verkeersovertreding zijn
komen te overlijden, in aanmerking kunnen komen voor een uitkering uit het
schadefonds.
Het onderhavige wetsvoorstel strekt ertoe mogelijk te maken dat degenen die bevoegd
zijn gebruik te maken van het spreekrecht op de terechtzitting ook hun opvatting over
de omvang van de bewezenverklaring, de kwalificatie van het feit, de schuld van de
verdachte en de passende straftoemeting kenbaar kunnen maken. Deze uitbreiding
heeft tot gevolg dat het slachtoffer mogelijk nieuwe belastende verklaringen aflegt.
Daarom wordt de mogelijkheid gecreëerd dat de rechtbank het slachtoffer als getuige
kan ondervragen. Ten behoeve van een verheldering en markering van de processuele
gevolgen voor het slachtoffer en de verdachte is ervoor gekozen de verruiming te
benoemen als een adviesrecht dat kan worden uitgeoefend in aanvulling op het
bestaande spreekrecht.
Het College heeft met belangstelling kennis genomen van het onderhavige
wetsvoorstel en is gaarne bereid daarover te adviseren.
Waar in dit advies wordt gesproken over het slachtoffer moet daaronder tevens de nabestaande
worden begrepen.

PaG/W&R/21 januari 2014

Algemeen
Alvorens op het wetsvoorstel in te gaan hecht het College eraan om nog eens
nadrukkelijk te stellen dat het slachtoffer zich een vaste plaats heeft verworven in’ het
Nederlandse strafproces. Ook in het denken en het werk van het openbaar minîstie
staat het slachtoffer tegenwoordig centraal. De slachtofferzorg heeft zich in het
moderne strafproces ontwikkeld van bijzaak naar hoofdzaak. Onverminderd de zorg
en verantwoordelijkheid van de overige ketenpartners, ondersteunt het openbaar
ministerie vanuit de huidige taakopvatting het slachtoffer in de uitoefening van zijn
rechten. Uit onderzoeken en uit de ervaringen in de praktijk blijkt onomstotelijk dat
het spreekrecht in een behoefte voorziet. Zoals het College al in zijn advies over de
laatste uitbreiding van het spreekrecht heeft aangegeven, levert de uitoefening van het
spreekrecht het slachtoffer erkenning op en het gevoel serieus te zijn genomen.2 De
uitoefening van het spreekrecht kan bijdragen aan de emotionele verwerking van de
gevolgen die het slachtoffer heeft ondervonden door het strafbare feit. Uit de evaluatie
van het spreekrecht blijkt dat communicatie, met de dader en met de rechterlijke
autoriteiten, voor het slachtoffer de belangrijkste reden is om deel te nemen. Het
slachtoffer wil zijn verhaal vertellen en het slachtoffer wil gehoord worden. De
resultaten van de evaluatie onderstrepen het zelfstandige belang van de stem van het
slachtoffer.
Uit de evaluatie van het spreekrecht is ook gebleken dat het huidige spreekrecht als te
beperkend wordt ervaren.3 In de praktijk willen slachtoffers zich in veel gevallen ook
uiten over de strafmaat en de feiten van het misdrijf. Het College erkent de huidige
beperkingen en meent dat het een goede ontwikkeling is dat het spreekrecht meer in
overstemming wordt gebracht met de behoeftes van slachtoffers. Het College kan zich
daarom geheel vinden in een wetsvoorstel dat de knelpunten wegneemt die zich
voordoen bij het uitoefenen van het spreekrecht door slachtoffers en nabestaanden.
Vervolgens is het de vraag of het onderhavige wetsvoorstel tegemoet komt aan de in de
praktijk bestaande behoefte. Het College is van oordeel dat dit niet het geval is. Uit de
praktijk blijkt dat de meeste slachtoffers wel een uitbreiding van het spreekrecht
wensen, maar niet zozeer een versterking van hun juridische positie, in de zin van
bijvoorbeeld een adviesrecht. Voor degenen die geen gebruik maken van het
adviesrecht, bijvoorbeeld omdat zij er niet toe in staan zijn en/of vrezen voor een
ondervraging door de verdachte, verandert er niets. Dit heeft tot gevolg dat het
wetsvoorstel voor de meeste spreekgerechtigde slachtoffers geen verbetering brengt.
Te vrezen valt dat het wetsvoorstel ertoe leidt dat een drïepartijen-strafproces ontstaat,

2

Advies College van procureurs-generaal, 30 september 2011
Het spreekrecht in Nederland, Lens, Pemberton, Groenhuijsen, Tilburg 2010
2/7

PaG/W&R/21 januari 2014

de positie van het slachtoffer in verregaande mate wordt gejuridiseerd en het
slachtoffer na afloop van het proces uiteindelijk in veel gevallen nog niet weet of’_n zo
ja op welke wijze, hetgeen hij naar voren heeft gebracht door de rechter is gewogen.
Met het adviesrecht wordt het slachtoffer in een juridisch keurslijf gedwongen. I4t
College pleit ervoor dat het slachtoffer in de zittingszaal de rol van het slachtoffér
houdt. Het slachtoffer moet vrijuit kunnen spreken over hetgeen hem is overkornen en
wat dat voor hem betekent. Het gaat om het menselijk contact in de zittingszaal. Het
slachtoffer wil zich uitspreken en hij wil zich gehoord weten. Het College is daarom
voorstander van een uitbreiding van het spreekrecht. Daarbij staat het College een
spreekrecht voor ogen waarbij het slachtoffer kan spreken over:
1. hetgeen hem is overkomen;
2. welke gevolgen het strafbare feit bij hem teweeg hebben gebracht;
3. zijn gedachten over de straf die in zijn beleving op zijn plaats zou zijn
4. hoe hij het strafproces beleeft.
Een uitbreiding van het spreekrecht in deze vorm past prima in de huidige begeleiding
van het slachtoffer, waarbij slachtoffers vôÔr de zitting door de slachtoffermedewerker
en/of de officier van justitie worden geïnformeerd over hetgeen zij tijdens de zitting
naar voren kunnen brengen.
Deze oplossing is binnen de context van het huidige spreekrecht mogelijk en kan
wellicht worden gerealiseerd met een definitiebepaling over wat moet worden verstaan
onder ‘de gevolgen die de strafbare feiten bij het slachtoffer teweeg hebben gebracht
in de zin van artikel 51e lid 2 Sv’.
Om vervolgens zeker te stellen dat het slachtoffer zich gehoord weet, wil het College
ervoor pleiten een motiveringsplicht voor de rechter in te voeren. In artikel 359 Sv kan
in een apart lid worden voorgeschreven dat het vonnis in het bijzonder aangeeft op
welke wijze het spreekrecht of de schriftelijke slachtofferverklaring heeft bijgedragen
aan het bepalen van de straf of maatregel.
Verhoging werklast
Het College wijst er voorts op dat het wetsvoorstel gepaard gaat met een aantal forse
nadelen voor de praktijk. Het adviesrecht van het slachtoffer in zijn voorgestelde
ook van groot belang voor
Juridische vorm kan een voortvarende strafrechtspleging
nadelig beïnvloeden.. Procedures duren langer omdat het advies van
het slachtoffer
het slachtoffer aanleiding kan geven tot (Juridische) discussie in de rechtszaal en
aanvullende getuigenverhoren. Mogelijk moeten zittingen worden geschorst en
aangehouden. Een beslissing van de rechter naar aanleiding van het advies van het
slachtoffer kan leiden tot extra mogelijkheden tot appel. En tenslotte dient te worden
—

—

3/7

PaG?W&R!21 januari 2014

voorzien in extra rechtshulp. Dit alles levert voor de praktijk extra werklast op ene’
betekent een verhoging van de kosten van het strafproces.
Adviesrecht
Beperkte toepassing adviesrecht

Het College heeft kennis genomen van ervaringen die in de praktijk met de uitoefening
van het spreekrecht zijn opgedaan. Zich baserend op de ervaringen van slachtoffers,
nabestaanden, slachtoffermedewerkers en officieren van justitie meent het College dat
de meeste slachtoffers slechts een uitbreiding van het spreekrecht wensen. Dit beeld
wordt bevestigd door de evaluatie van het spreekrecht. Slachtoffers willen op de zitting
hun boosheid en frustratie uiten en daarbij niet worden gehinderd door juridische
barrières. Het wetsvoorstel brengt echter geen verandering voor het bestaande
spreekrecht. Indien slachtoffers hun verhaal niet kwijt kunnen in het spreekrecht
worden zij gedwongen hun toevlucht te nemen tot het adviesrecht. Bij de uitoefening
van het adviesrecht kunnen zij echter niet hun hart luchten zonder het risico dat zij
door de verdachte als getuige zullen worden ondervraagd. Het College verwacht dat de
meeste slachtoffers zich om die reden zullen beperken tot het bestaande spreekrecht
en voor hen verandert het wetsvoorstel niets.
In de voorbereiding op de terechtzitting zal de officier van justitie het slachtoffer
informeren over het verloop van de zaak. Daarbij wordt het slachtoffer onder andere
ook geïnformeerd over hetgeen de officier van justitie bewezen acht en welke straf hij
op de zitting wil eisen. Is het slachtoffer het eens met het voorstel van de officier van
justitie, dan zal het slachtoffer zich beperken tot het uitoefenen van het spreekrecht en
heeft hij geen belang bij het uitoefenen van het adviesrecht. In dat geval heeft het
advies geen toegevoegde waarde ten opzichte van het spreekrecht en loopt het
slachtoffer alleen het risico dat hij door de verdachte als getuige moet worden
gehoord.
Het slachtoffer dat van het adviesrecht gebruik wil maken, zal dat logischerwijs in de
meeste gevallen alleen doen in het geval hij het niet eens is met de voorgenomen
koers van de officier van justitie. Het College vreest dat het adviesrecht in deze
gevallen een bron van onvrede voor het slachtoffer gaat opleveren. De kans is immers
reëel dat zowel de officier van justitie als de rechter na afweging van alle feiten en
omstandigheden tot een andere beoordeling komen. Voor het slachtoffer heeft dit tot
gevolg dat de rechter zijn advies gemotiveerd zal afwijzen.
Driepartijen strafproces

4/7

PaG/W&R/21 januari 2014

Het slachtoffer krijgt met het voorgestelde adviesrecht formeel een stevige actievè
positie in het strafproces. In de memorie van toelichting staat dat het slachtofferyi
procesdeelnemer blijft en geen zelfstandige procespartij wordt. Het
vervolgingsmonopolie blijft bij het openbaar ministerie.
Het adviesrecht houdt in dat het slachtoffer op essentiële juridische punten, zoal&de
bewijsvoering, de kwalificatie van het strafbare feit, de schuld van de verdachte
de
straftoemeting, de rechter een eigen visie kan voorhouden. Deze visie kan afwijken van
de beoordeling van de zaak door de officier van justitie. De advisering door het
slachtoffer is niet vrijblijvend, deze is erop gericht om het vonnis van de rechter te
beïnvloeden. En hoewel het nergens expliciet is voorgeschreven, is het de bedoeling
dat de rechter het advies van het slachtoffer in zijn beoordeling van de zaak betrekt.
De advisering door het slachtoffer kan voorts onderwerp worden van discussie, de
(raadsman van de) verdachte heeft het recht om het slachtoffer als getuige te
ondervragen. Het slachtoffer kan ten slotte te kennen geven dat aanvullend onderzoek
noodzakelijk is.
Het slachtoffer speelt als gevolg van het wetsvoorstel dus een actieve rol in het
strafproces en kan zelfstandig invloed uitoefenen op essentiële beslispunten van de
rechter. Gelet op deze positie kan toch niet anders meet worden geoordeeld dan dat
het slachtoffer in ieder geval materieel als procespartij in het sttafproces moet worden
beschouwd. Het staat ook in de memorie van toelichting: het wordt als een voordeel
gezien dat de rol van het slachtoffer op de terechtzitting bij volledig advies over bewijs
en strafmaat wordt versterkt, zijn rol als procesdeelnemer krijgt meer gewicht en groeit
naar die van procespartij’. Het College stelt zich op het standpunt dat met de
voorgestelde wijziging waardoor het slachtoffer een zelfstandige positie krijgt, feitelijk
een driepartijen-proces ontstaat. Dit is een fundamentele verandering in het
strafproces die raakt aan de positie van ieder van de procesdeelnemers; de rechter, de
(raadsman van) de verdachte en de officier van justitie. De rechter dient zich meer dan
in de huidige situatie te richten tot het slachtoffer. Hij kan het slachtoffer als
procespartij minder in bescherming nemen dan thans het geval is. De verdediging zal
het slachtoffer als gewone procespartij beschouwen en zich dienovereenkomstig
opstellen. En de officier van justitie komt logischerwijs meer nâst dan vôÔr het
slachtoffer te staan.
Het College adviseert om in de memorie van toelichting toe te lichten dat feitelijk een
driepartijen-strafproces ontstaat en te beschrijven weLke gevolgen dat heeft voor de
onderscheiden deelnemers aan het strafproces.
Juridisering van het slachtoffer

In de memorie van toelichting wordt uitgelegd dat het niet wenselijk wordt geacht om
de uitoefening van het spreek- en adviesrecht verder te juridis eren. Het spreekrecht
kan ook in de toekomst door het slachtoffer zelf worden uitgeoefend. En in het
5/7

PaG/W&R/21 januari 2014

verlengde daarvan kan het slachtoffer ook zelf beslissen over de uitoefening vanhet
adviesrecht.
1
Het College is het eens met het uitgangspunt om het spreekrecht van het slachtoffer
niet verder te juridiseren. Echter, de beantwoording van de vragen van artikel 350 Sv
betreft de essentie van het strafproces. De formulering van het advies luistert nauv.
Meent het slachtoffer bijvoorbeeld dat er sprake is van dood door schuld of doo1Iag?
En bij het adviseren over straftoemeting in de zin van artikel 350 Sv komt meet kijken
dan alleen een mening uiten over de hoogte van de straf. Dat geldt ook voor de
waardering van het bewijs of als er iets wordt gezegd over de schuld van de verdachte;
het slachtoffer loopt het risico dat de verdachte het hem als getuige zal willen horen.
Afwijkende beweringen van het slachtoffer over de toedracht van de feiten kan de
verdachte niet onweersproken laten. Dat geldt ook in het geval de raadsman voor het
slachtoffer het adviesrecht uitoefent en daarbij belastend verklaart over de verdachte.
Het slachtoffer zal dan als getuige worden gehoord over de verklaring van de
raadsman.
Het College concludeert dat het slachtoffer, als hij meer wil zeggen dan het huidige
spreekrecht toestaat, gedwongen wordt om zich te bedienen van het adviesrecht. Dat
maakt dat het slachtoffer zijn woorden zorgvuldig moet kiezen en dat de uitoefening
van het adviesrecht zonder de hulp van een advocaat illusoir moet worden geacht. Het
voorstel om een adviesrecht voor het slachtoffer in deze vorm te introduceren heeft
daardoor tot gevolg dat hetgeen het slachtoffer de rechter zou willen voorhouden in
verregaande mate wordt gejurfdiseerd.
Motiveringsplicht
Het wetsvoorstel voorziet in een beperkte motiveringsplicht voor de rechter. Aan het
tweede lid van artikel 359 Sv wordt een volzin toegevoegd die erop neerkomt, dat de
rechter moet motiveren waarom hij in zijn vonnis afwijkt van een uitdrukkelijk
onderbouwd standpunt in het door het slachtoffer uitgebrachte advies.
Het College merkt op dat deze motiveringsverplichting alleen ‘negatief’ kan worden
uitgeoefend. Dat wil zeggen dat de rechter alleen hoeft te motiveren indien hij een
uitdrukkelijk ingenomen standpunt afwijst. Het voorstel knoopt aan bij de bestaande
motîveringsplicht van de rechter, die in het geval hij in zijn vonnis afwijkt van een
door de verdachte of de officier van Justitie uitdrukkelijk onderbouwd standpunt in het
bijzonder de redenen moet opgeven die tot deze afwijkende beslissing hebben geleid.
Dat is logisch als het gaat om hetgeen de officier van justitie of de verdachte
uitdrukkelijk naar voren hebben gebracht. Indien het betoog van de officier van justitie
of de verdachte door de rechter wordt overgenomen, is een nadere motivering niet
noodzakelijk.
Maar de positie van het sLachtoffer in de zittingszaal is een wezenlijk andere, hij wil
zich gehoord weten. Zoals het voorstel nu is ingekleed hoort het slachtoffer alleen iets
6/7

PaG/W&R/21 januari 2014

van de rechter over hetgeen hij in de zittingszaal naar voren heeft gebracht in hei,
geval de rechter het advies van het slachtoffer afwijst. In het geval het slachtoffer
alleen van het spreekrecht gebruik heeft gemaakt, of een schriftelijke
slachtofferverklaring heeft opgesteld, hoeft de rechter in het geheel geen overweging te
wijden aan hetgeen het slachtoffer op de zitting heeft gezegd. Het verhaal van hei
slachtoffer moet in veel gevallen indirect uit de motivering van het vonnis worden
afgeleid. Dit heeft tot gevolg dat het slachtoffer over het algemeen niet weet in
hoeverre hij door de rechter daadwerkelijk is gehoord.
Het College wil daarom voorstellen dat de voorgestelde toevoeging van het tweede lid
van artikel 359 Sv wordt geschrapt en dit artikel wordt uitgebreid met een apart lid,
waarin wordt voorgeschreven dat het vonnis in het bijzonder opgeeft op welke wijze
de uitoefening van het spreekrecht of de schriftelijke slachtofferverklarïng heeft
bijgedragen aan het bepalen van de straf of maatregel.

Hoogachtend,
Het College van procureurs -generaal

7/7