Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

24 724

Studiefinanciering

Nr. 211

BRIEF DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 juli 2023
Op 21 juni jl. zond ik uw Kamer een brief1 naar aanleiding van gezamenlijk
onderzoek van NOS op 3 en onderzoeksplatform Investico, waaruit het
beeld naar voren kwam dat studenten met een migratieachtergrond
disproportioneel vaak beschuldigd worden van fraude met de
uitwonendenbeurs.
Ik heb aangegeven dit een bijzonder verontrustend signaal te vinden. In
het scenario waarin er sprake zou zijn van discriminatie op grond van
afkomst zou dat voor mij uiteraard volkomen onacceptabel zijn. Ik heb
daarom in de genoemde brief mijn voornemen kenbaar gemaakt om met
DUO in gesprek te gaan over het grondig doorlichten van het controleproces en dit alles onafhankelijk, extern te laten onderzoeken. In een debat
met uw Kamer op 22 juni jl. heb ik tevens aangegeven dat DUO, totdat
meer bekend is over de werkwijze, uitsluitend zal controleren op grond
van een willekeurige steekproef onder uitwonende studenten (Handelingen II 2022/23, nr. 97, Debat over rechtmatig en behoorlijk gebruik
afkomst- en seksegerlateerde indicatoren). Daarbij heb ik toegezegd u in
juli 2023 te informeren over het verdere proces. Met deze brief doe ik deze
toezegging gestand.
Nieuwe ontwikkeling is dat de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) deze
week is gestart met een onderzoek naar de controles op de uitwonendenbeurs bij DUO. Daarbij wordt door medewerkers van DUO volledige
medewerking verleend en inzage geboden. Ook goed om te vermelden is
dat door DUO in het kader van een lerende aanpak in december 2022 een
(vraaggestuurd) onderzoek is uitgezet bij de Auditdienst Rijk naar de
naleving van de Algemene Verordening Gegevensbescherming binnen
het proces van Misbruik Uitwonenden Beurs. Deze zomer wordt hierover
een rapportage verwacht.

1

kst-24724-211
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 24 724, nr. 209.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 24 724, nr. 211

1

Deze brief is als volgt ingedeeld. Ten eerste beschrijf ik op hoofdlijnen hoe
de uitvoering van de uitwonendencontrole tot voor kort binnen DUO
plaatsvond. Daarna beschrijf ik in het kort hoe DUO deze werkwijze op dit
moment intern aan het evalueren is. Ten derde zal ik u meenemen in het
onafhankelijke, externe onderzoek dat plaats zal vinden. Tenslotte ga ik in
op een aantal resterende aandachtspunten.
Wijze van uitwonendencontrole (praktijk opgeschort2 vanaf
21 juni 2023)
Ik hecht eraan allereerst te omschrijven wat de werkwijze van DUO tot
voor kort was. In essentie kent deze werkwijze de volgende stappen:
a) Aanvragers worden door DUO aan de hand van een gesystematiseerde beoordeling op een lijst geplaatst van potentieel nader te
onderzoeken (dat wil zeggen: te controleren) adressen («controlelijst»).
Hierbij gaat het om een (on-)logische combinatie van het adres van de
studerende, het adres van de ouder(s) en de vestigingsplaats van de
onderwijsinstelling, gecombineerd met objectieve kenmerken van de
student zoals leeftijd, onderwijssoort en woonsituatie.
b) Op basis van een bureaustudie binnen DUO wordt deze controlelijst
teruggebracht tot een lijst van feitelijk te bezoeken adressen
(«bezoeklijst»)3.
c) De bezoeklijst fungeert als uitgangspunt voor veldwerk, dat in beginsel
uit een huisbezoek bestaat maar waarbij, indien een huisbezoek niet
goed mogelijk is, ook buurtonderzoek als instrument kan worden
ingezet.
d) DUO trekt op grond van stap c) een conclusie of al dan niet onterecht
een uitwonendenbeurs is verstrekt. De getrokken conclusie leidt tot
een besluit waartegen bezwaar en beroep mogelijk is.
Interne doorlichting door DUO van de gevolgde praktijk
DUO is voornemens het eigen proces van de uitwonendencontrole
grondig door te lichten. Daarbij wordt gekeken naar de gebruikte data en
de werking van de gesystematiseerde beoordeling, alsmede naar de
menselijke beoordeling binnen de verschillende processtappen
waaronder de beoordeling en terugkoppeling van huisbezoeken. Voorts
wordt gekeken naar de processen bezwaar en beroep. Tevens wordt
gekeken naar het lerende vermogen op basis van rapportages en
mogelijke signalen, waarbij waar mogelijk ook lering wordt getrokken uit
ervaringen van andere organisaties binnen de Rijksoverheid. DUO is
voornemens (op onderdelen van het onderzoek) externe expertise te
betrekken.
Onafhankelijk extern onderzoek
Onderzoeksvragen
Zoals aangekondigd wil ik, geheel los van het eigen onderzoek van DUO,
ook onafhankelijk extern onderzoek laten doen naar het fraudebeleid van
DUO op het terrein van de studiebeurs voor uitwonenden. Voor dit
onderzoek wil ik mede naar aanleiding van de in de motie Van Baarle/Van
der Laan genoemde uitgangspunten ten minste de volgende onderzoeksvragen meegeven:

2

Hiermee wordt gevolg gegeven aan de motie van het lid Van der Laan c.s. (Kamerstuk
36 200 VII, nr. 235).
3
Dit proces wordt expliciet onderzocht in het kader van DUO’s eigen evaluatie en het door mij
aangekondigde onafhankelijke onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 24 724, nr. 211

2

1) Hoe het tot voor kort geldende controlesysteem (bestaand uit de in de
vorige alinea beschreven stappen a) tot en met d)) bij de uitwonendencontrole tot stand is gekomen, inclusief de vraag of het daarbij
voldoende is gevalideerd en voldoet aan de eraan minimaal te stellen
eisen (ik voeg hieraan de vraag toe of het systeem adequaat wordt
onderhouden/periodiek geëvalueerd).
2) In hoeverre dit systeem leidt c.q. zou kunnen leiden tot discriminatie,
direct of indirect. Deze vraag wil ik voor elk van de stappen apart
beantwoord zien. Bij deze vraag wil ik ook aanvullend onderzocht zien
in hoeverre de instructie(s) voor degenen die verantwoordelijk zijn
voor de uitvoering van de stappen b) en c) voor verbetering vatbaar
zijn.
3) Hoe de gegevenshuishouding rond deze controle er uitziet. Inclusief de
vraag of daarbij wordt gewerkt met zwarte lijsten of andere vormen
van schaduwinformatie.
4) Of het mogelijk is te bepalen wat de eventuele schade is geweest van
de mogelijk discriminerende werking (direct of indirect) op groepen
betrokkenen.
5) Ook voeg ik als (bredere) onderzoeksvraag toe hoe het kan dat een
uitvoeringsorganisatie die onder mijn ministerie valt, gewezen moet
worden op mogelijke discriminatie door berichtgeving van NOS op 3
en onderzoeksplatform Investico, en wat maakt dat dit niet bij een
doorlichting van de eigen controles bij DUO aan het licht is gekomen,
zeker gegeven de ervaringen rond de uitvoering van de kinderopvangtoeslag en de overlegstructuren die bestaan tussen DUO en het
departement van OCW.
6) Aanvullend wil ik dat wordt bezien in het onderzoek of er verbeterpunten bestaan op het terrein van de bestaande processen rond bezwaar
en beroep. Aandachtspunt is onder meer de toegankelijkheid, mede in
relatie tot de bestaande klachtenregeling.
Uitvoering onderzoek
Voor het onderzoek zal ik een extern bureau inhuren dat mogelijk op
deelaspecten een beroep zal doen op gespecialiseerde onderaannemers.
Ik heb goede nota genomen van uw wens om dit onderwerp te bespreken
in een Commissiedebat op 6 december 2023. Mocht de doorlooptijd van
het onderzoek niet in te passen zijn, dan zal ik u hierover tijdig berichten.
Overige aandachtspunten
De heer Van Baarle vroeg tijdens het tweeminutendebat of ik bereid zou
zijn een meldpunt in te stellen voor mensen die denken dat ze slachtoffer
zijn van bevooroordeeld handelen. Ik neem hierover op dit moment nog
geen besluit, in afwachting van de uitkomsten van het onderzoek. Ik zeg
toe dat ik aan de hand van de uitkomsten van het onderzoek op deze
vraag zal terugkomen.
De in deze brief genoemde acties zie ik als een belangrijke stap om te
komen tot waarborgen voor een eerlijk en rechtvaardig proces voor de
uitwonendencontrole. Iedereen moet erop kunnen vertrouwen dat ook bij
de uitwonendencontrole gelijke gevallen op een gelijke manier worden
behandeld.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 24 724, nr. 211

3