1.

Minister

Bestuurskern
Projectenbureau Beleidskern
Namens DGWB en DGMo
Den Haag
Postbus 20906
2500 EX Den Haag
Contactpersoon
Persoonlijke Levenssfeer

M +31(0)6-Persoonlijke Leven
@minienw.nl

Persoonlijke Levenssfeer

Onderraad – RFL 7 juni
Annotaties voor de agendapunten Startnotitie NPLG,
Agenda Natuurinclusie en Perspectief Landbouw

Datum
2 juni 2022
Kenmerk
IENW/BSK-2022/133296
Bijlage(n)
3

Vooraf
In de RFL van 7 juni liggen ook de volgende drie stukken voor die alle raken
aan het IenW-belang:
1. Startnotitie NPLG (Nationaal Programma Landelijke Gebied) en de
kamerbrief daarbij, die mede namens u zijn geagendeerd
2. [..]
3. [..]
U treft in deze nota per onderdeel de gevraagde informatie aan.
1. Startnotitie NPLG
De Startnotitie NPLG wordt mede namens u en MVRO aangeboden door MN&S.
De notitie is informeel behandeld in het BWO van 25 mei, waar u zorgen uitte
over het proces, die nog steeds relevant zijn (zie ook spreektekst). De
bijbehorende Kamerbrief bevat inmiddels ook goede teksten over het NPLG,
maar de meest spannende teksten gaan over stikstof. Daarover worden
expliciete besluiten gevraagd.
Advies
Beslispunt 1: het voorstel voor een verdeling van stikstofreductie van
(basispad +) 40 kton NH3 reductie inclusief spelregels en momenten voor
bijsturing’
Instemmen onder de voorwaarde dat:
- in de startnotitie duidelijker wordt aangegeven dat de gebiedsgerichte NH3reductiedoelstellingen doelen voor de landbouwsector betreffen;
- de tekst in de startnotitie bij de planning over de doelen voor industrie en
mobiliteit wordt aangepast: die doelen komen niet na de KEV 2022 in
oktober/november maar pas na de luchtramingen 2022 (medio december).

Pagina 1 van 8

1.

Beslispunt 2: Het opnemen in de aanbiedingsbrief van het voornemen om
richtinggevende sectordoelen vast te gaan stellen voor industrie en mobiliteit,
en daaromtrent een aantal afspraken te maken:
Instemmen
Inhoud voorstel
De inhoud is kort toegelicht in de samenvatting van de startnotitie. Het gaat in
de kern over de uitwerking van doelen, keuzes en gebiedsproces voor natuur,
stikstof, water, klimaat en landbouw om te kunnen voldoen aan
(inter)nationale verplichtingen via een ingrijpende transitie van het landelijk
gebied. Ook de uitwerking van de richtinggevende stikstofdoelen per gebied is
opgenomen. In de kamerbrief wordt ook ingegaan op de verdeling van de
stikstofreductie en richtinggevende stikstofdoelen voor de industrie en
mobiliteit.
Politieke context
De Startnotitie NPLG zelf wordt inmiddels interdepartementaal breed
ondersteund. Er blijft spanning bestaan met het Perspectief Landbouw dat
cruciaal is voor het succes van het NPLG, maar waarin nauwelijks kleur wordt
bekend (zie onderdeel 2 van deze nota). Daarover zijn veel departementen het
eens, maar het ligt heel gevoelig.
Argumentatie
Het NPLG is belangrijk voor de broodnodige transitie van het landelijk gebied.
Enkele grote opgaven waar IenW voor staat, moeten binnen het NPLG worden
gerealiseerd en zijn in een aantal gevallen ook sturend voor de ruimtelijke
transitie van het landelijk gebied. Het gaat om KRW maar ook andere doelen
op het terrein van water, bodem en milieu.
V.w.b. beslispunt 1 (het voorstel voor een verdeling van stikstofreductie van
(basispad +) 40 kton NH3 reductie)
- afspraak was dat de gebiedsdoelen voor NH3-emissiereductie doelen voor de
sector landbouw betreffen. In de startnotitie staat nu dat de bijdrage aan de
NH3-emissiereductiedoelen voornamelijk uit deze sector komt. Dat suggereert
onterecht een verbreding. Uiteraard dient de ontwikkeling van NH3 emissies uit
andere sectoren meegenomen te worden als autonome ontwikkeling bij het
bepalen van de gebiedsgerichte NH3-emissiedoelen. Zeker nu er sectorale NOx
doelen voor mobiliteit en industrie worden geformuleerd, dient ook helder te
zijn welke doelen voor de landbouw gelden.
- is het goed u te realiseren dat het een modelmatige berekening is en blijft.
Met de 40kton bovenop het basispad zitten we in de goede richting en blijven,
als het goed is, alle provincies binnen boord. Wel wordt er nog gekeken naar
een steviger inzet op normeren. Volgens Financiën is de 40kton onvoldoende
geobjectiveerd. Daarom wordt daarnaast nog aanvullend onderzoek gedaan om
(met name) in de B-gebieden de inspanning voor de integrale opgave verder te
objectiveren. Dit loopt waar mogelijk mee in het NPLG-traject.
V.w.b. beslispunt 2, het opnemen in de aanbiedingsbrief van het voornemen
om begin 2023 richtinggevende sectordoelen vast te gaan stellen voor onder
andere industrie en mobiliteit, en daaromtrent een aantal afspraken te maken,
zijn de voorgestelde afspraken afgestemd (zie voor dit onderwerp verder de
toelichting).

Pagina 2 van 8

1.

-

-

-

In de toelichting leest u dat deze aankondiging op dit moment meer voor
de beïnvloeding van de beeldvorming wordt geïntroduceerd dan vanwege
zekere daadwerkelijke effecten.
Voorstel is de door PBL geprognosticeerde reductie van NOx als gevolg van
vaststaand en voorgenomen beleid als doel vast te stellen (het vaststellen
van de doelen leidt dus niet tot een extra opgave voor mobiliteit en
industrie).
Voorstel is vóór vaststelling van de sectordoelen af te spreken hoe om te
gaan met de situatie dat resultaten achterblijven ten opzichte van de PBLprognoses en de doelen niet gehaald wordt. Een afspraak kan zijn dat
wanneer tegenvallers slechts stikstof betreffen, maar klimaatdoelen wel
behaald worden en stikstoftegenvallers meer budget vereisen, dekking
gezocht moet worden binnen stikstofmiddelen en niet uit het klimaatfonds.
Een dergelijke afspraak vereist ook dat gekeken wordt naar de omgekeerde
situatie dat doelen stikstofbeleid wel gehaald zouden wordt en
klimaatdoelen niet.

Spreektekst
•
IenW staat achter de startnotitie en het is goed dat deze met de doelen en
de structurerende keuzes nu snel openbaar wordt.
•
IenW ziet echter graag dat de startnotitie de helderheid biedt dat de
regionale gebiedsdoelen voor NH3 doelen voor de landbouwsector
betreffen. In aanvulling daarop komen er sectorale NOx-doelen voor o.a.
mobiliteit en industrie, waarbij de doelen gevormd worden door de door
PBL geprognotiseerde reductie van NOx als gevolg van vaststaand en
voorgenomen beleid. Daarmee is er geen sprake van aanvullende
maatregelen en/of middelen.
•
Er moet veel worden uitgewerkt om in oktober en daarna de provincies alle
duidelijkheid en richting te geven. Voor beleidsrijke keuzes is het Rijk aan
zet. IenW werkt hard aan o.a. Water en Bodem Sturend.
•
Daarom wil I&W ook in de uitwerking graag betrokken zijn.
•
Er zijn zorgen of het Perspectief Landbouw ook echt gaat helpen i.r.t. het
NPLG.
•
Daarnaast moeten we er scherp op zijn of er in de regio voldoende
draagvlak en uitvoeringskracht zal zijn. En helpen waar dat nodig is.
•
De verkiezingen maken dat ook spannend.
Kader
In het NPLG worden regionale doelen opgenomen voor stikstof, natuur, water
en klimaat. De doelen worden opgesteld door de verantwoordelijke
departementen i.s.m. het NPLG. De verwezenlijking van die doelen moet leiden
tot het voldoen aan (inter)nationale verplichtingen. Via het Transitiefonds
landelijk gebied en natuur komen er aanvullende middelen beschikbaar.
Krachtenveld en afstemming,
Interdepartementaal en binnen IenW is er overeenstemming over de
Startnotitie NPLG en, onder voorwaarde van verwerking punten bij advies, de
tekst in de Kamerbrief.
Het uitblijven van ferme keuzes en duidelijkheid in het perspectief Landbouw
maakt het lastig om de doelen van het NPLG te bereiken. De stikstofkwestie
leidt sowieso tot (politieke) spanningen.

Pagina 3 van 8

1.

[..]

Pagina 4 van 8

1.

[..]

Pagina 5 van 8

1.

Persoonlijke Levenssfeer

, in opdracht en met medewerking van DGWB en DGMo

Persoonlijke Levenssfeer

Pagina 6 van 8

1.

Toelichting
1.

Startnotitie NPLG: de doelen voor industrie en mobiliteit

-

Oorspronkelijke afspraak was om de bijdrage van andere sectoren dan de
landbouw aan de depositiereductie in beeld te brengen, te onderzoeken of
het vaststellen van doelen voor deze sectoren zinvol zou zijn en zo ja, wat
voor doelen dan het meest zouden bijdragen aan de oplossing van de
stikstofproblematiek (bv emissie- of depositiedoelen).

Be

Belang van de Staat - Eenheid Kabinetsbeleid

Be

Belang van de Staat - Eenheid Kabinetsbeleid

Be

Belang van de Staat - Eenheid Kabinetsbeleid

-

Omdat desondanks de werkelijke daling van NOx-emissies kan
achterblijven bij de prognoses, bijvoorbeeld als gevolg van macroeconomische ontwikkelingen, is het belangrijk om afspraken te maken over
hoe met dit soort tegenvallers om te gaan, onder andere qua financiën.

Aandachtspunten
Het is goed denkbaar dat de emissiereductie die door PBL wordt berekend
dankzij vaststaand en voorgenomen beleid procentueel fors lager ligt dan
de NH3-emissiereductiedoelen in de landbouwsector. Dit kan eind
2022/begin 2023 leiden tot een discussie of mobiliteit en industrie wel
evenredig bijdragen. De keuze voor het referentiejaar is hierbij echter ook
van belang: 2018 is voor de landbouw een gunstig referentiejaar, omdat de
NH3-uitstoot in de landbouw tussen 2014-2018 is toegenomen en de NOxuitstoot vanuit mobiliteit en landbouw tussen 2014-2018 juist is
afgenomen.
De meeste sectoren stoten zowel NOx als NH3 uit. Voor wegverkeer is het
gunstig dat nu alleen NOx-emissiereductiedoelen worden vastgesteld,
omdat de NOx-emissie van wegverkeer afneemt, maar de NH3-emissie
juist toeneemt 1. Overigens worden op Europees niveau nieuwe
aanscherping van de emissienormen voor wegverkeer voorbereid: de Euro
7 norm voor vrachtauto’s en personenauto’s/bestelauto’s, waarin voor het
eerst ook NH3-emissienormen worden opgenomen.
Emissiedoelen zijn eigenlijk een vreemd instrument in het kader van de
stikstofproblematiek: een kton emissiereductie in de ene subsector draagt
substantieel meer bij aan de depositiereductie dan een kton
emissiereductie in een andere subsector. Bij het vaststellen/richten van
maatregelen dient daarom niet alleen naar de emissiereductie gekeken te
worden, maar ook naar de bijdrage aan de depositiereductie.
1 Deze stijging wordt veroorzaakt doordat de SCR-katalysatoren die in moderne

dieselvoertuigen worden gebruikt om de NOx-uitstoot terug te dringen, een hogere NH3uitstoot met zich meebrengen.
Pagina 7 van 8

1.

[..]

Pagina 8 van 8

2.

SPOED

TER BESLISSING
Datum
19 mei 2022

Aan
Van

Minister
dg Water en Bodem

Onze referentie
IENW/BSK-2022/109248
Opgesteld door

Persoonlijke Levenssfeer
T 06 Persoonlijke Levenss

Startnotitie Nationaal programma Landelijk Gebied
(NPLG)

Beslistermijn
23 mei 2022
Bijlage(n)
2

Aanleiding
In het DGO+ van 17 mei jl. is besloten de drie opdrachtgevende bewindspersonen
van het NPLG gezamenlijk te informeren over de laatste versie van de startnotitie
NPLG en het proces om deze startnotitie af te ronden. In deze nota wordt de
startnotitie en het verdere proces toegelicht, en verzending naar RFL voorgelegd.
De tekst van deze nota is opgesteld door het Programmateam NPLG in
afstemming met de drie opdrachtgevende ministeries.
Geadviseerd besluit
U wordt geadviseerd om ermee in te stemmen dat de startnotitie NPLG door
MN&S mede namens MVRO en u naar de RFL wordt gestuurd voor het overleg op
3 juni.
Als u maandag 23 mei uw besluit neemt, kan de kan de startnotitie voorafgaand
aan het BWO Fysieke Leefomgeving van 25 mei worden gedeeld met de
betrokken bewindspersonen.

Kernpunten
-

De startnotitie NPLG geeft een aanzet voor de uitwerking van de
kerndoelen natuur (inclusief de stikstofaanpak), water en klimaat tot
regionale doelen en structurerende keuzes, met onder andere de relatie
met de (verduurzaming van de) landbouw. Die vormen de basis voor de
XLWZHUNLQJ YDQ GH EUHGH SURYLQFLDOH JHELHGVSURJUDPPD¶V, (in aanvulling
op het gebiedsplan in het kader van het Programma stikstofreductie en
natuurverbetering). Ook geeft de startnotitie de eerste (ruimtelijke)
implicaties van deze doelen en structurerende keuzes. In de periode tot
oktober worden de doelen en keuzes verder uitgewerkt en aangevuld, en
YRUPHQ ]R HHQ WZHHGH URQGH LQSXW YRRU GH JHELHGVSURJUDPPD¶V 'DDUELM
geeft de startnotitie NPLG aan hoe de samenhang is met andere
5LMNV SURJUDPPD¶V LQ KHW ODQGHOLMN JHELHG 'H VWDUWQRWLWLH 13/* EHVFKULMIW
tevens de wijze waarop de overheden en maatschappelijke partijen de
komende tijd samen vormgeven aan de uitwerking, dat dit
onontkoombaar tot resultaten moet leiden en hoe dit samenhangt met het
transitiefonds landelijk gebied en natuur.

Pagina 1 van 3

2.

SPOED

-

-

-

-

-

Het NPLG is voor een bundeling van de opgaven (klimaat, water, natuur
stikstof) een grote stap in de samenhangende aanpak van opgaven in het
landelijk gebied. Dit past in de lijn van de RO-brief van 17 mei (kamerstuk
2022-0000268154). Op programmaniveau liggen er dwarsverbanden met
DQGHUH JURWH SURJUDPPD¶V ]RDOV HQHUJLH HQ ZRQLQJERXZ GLH DDQGDFKW
vergen.
De startnotitie is in nauwe samenwerking tussen de drie departementen
tot stand gekomen. De notitie is binnen het rijk op directeurenniveau en
DG-niveau besproken. Ook is de startnotitie meerdere keren ambtelijk
met de koepels (IPO, UvW en VNG) besproken en zijn de denklijnen in het
in het platform landelijk gebied en stikstof met maatschappelijke partijen
gedeeld.
Het DGO+ heeft besloten de laatste versie van de startnotitie uiterlijk
maandag aanstaande (23 mei) ambtelijk met het IPO te bespreken om
deze startnotitie beter aan te laten sluiten bij de beleving van het IPO en,
indien nodig, laatste tekstwijzigingen door te voeren. Mocht dit grote
consequenties hebben wordt u uiteraard voorafgaand aan de RFL
geïnformeerd.
De regionale doelen voor stikstof zijn integraal onderdeel van de
startnotitie. Over de regionale doelen van stikstof wordt daarom geen
aparte kamerbrief gestuurd. De besluitvorming over de regionale doelen
stikstof en de presentatie daarvan (kaartbeelden) zit in de afronding.
De startnotitie van het NPLG heeft een grote samenhang met het traject
perspectief landbouw. Beoogde MR-bespreking van de startnotitie NPLG is
10 juni. Verzending van de brief perspectief landbouw en de startnotitie
zal gelijktijdig plaatsvinden, naar verwachting op 10 juni, aangezien dan
ook het perspectief landbouw in de MR ligt.

Datum
19 mei 2022
Onze referentie
IENW/BSK-2022/109248
Uiterlijk bij
Bijlage(n)
2
Aan
Minister
Van
dg Water en Bodem

Planning
De startnotitie NPLG gaat nu de laatste fase van afstemming in. De
startnotitie zal met een brief aan de Tweede Kamer worden toegezonden.
Het voorgenomen vervolgproces om tot afronding van de startnotitie te
komen is als volgt:
Dinsdag 25 mei:
aanleveren startnotitie bij de RFL
Woensdag 25 mei:
toelichting startnotitie door MNenS in het
BWO Fysieke Leefomgeving met als doel
meenemen van andere bewindspersonen
en de relatie startnotitie en RO-brief te
bespreken
Vrijdag 3 juni:
bespreking startnotitie in RFL
Vrijdag 10 juni:
bespreking startnotitie in de MR en
verzending startnotitie naar de Kamer
Indien u maandag 23 mei reactie geeft kan de startnotitie voorafgaand
aan het BWO Fysieke Leefomgeving van 25 mei worden gedeeld met de
betrokken bewindspersonen.
Toelichting
Het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) is een
beleidsprogramma onder de Nationale Omgevingsvisie met LNV, IenW en
BZK als opdrachtgevers. In het coalitieakkoord is het hoofddoel van het
NPLG vastgelegd, het toekomstbestendig ontwikkelen van het landelijk
gebied. Naast reeds beschikbare budgetten komt er een transitiefonds
landelijk gebied en natuur met daarin 25 miljard euro om tot en met 2035
Pagina 2 van 3

2.

SPOED

-

-

-

-

financieel bij te dragen aan de internationale verplichtingen. De middelen
zijn specifiek bedoeld om invulling te geven aan de nationaal wettelijk
verplichte doelstellingen op het gebied van stikstof, klimaat en water.
'H XLWZHUNLQJ YDQ GH EUHGH JHELHGVSURJUDPPD¶V YUDDJW HHQ HQRUPH
inspanning van de decentrale overheden met het Rijk als
samenwerkingspartner. Betrokkenheid van maatschappelijke partners,
grondeigenaren en grondgebruikers is cruciaal. Bottom-up initiatieven
kunnen goed benut worden. Ook bij de uitwerking van het
ontwerpprogramma NPLG worden naast het Rijk de provincies,
waterschappen en gemeenten en de maatschappelijke partners
betrokken.
Belangrijke bouwstenen die komende maanden nog verder uitgewerkt
worden zijn de wijze waarop de verschillende doelen en maatregelen in
het gebiedsprogramma geïntegreerd en onontkoombaar vastgelegd gaan
worden, de concrete uitwerking van bodem en water sturend en het
toekomstperspectief landbouw. Randvoorwaarde is dat duidelijkheid wordt
geboden over hoe het perspectief voor de agrarische ondernemers er
uitziet.
De belangrijkste mijlpalen voor het NPLG zijn: de al bekende keuzes en
doelen naar de regionale overheden (met deze startnotitie), aangevulde
keuzes en doelen naar de regionale overheden (oktober), hoofdlijnen
NPLG naar de Tweede Kamer (oktober), uitgewerkt ontwerpprogramma
NPLG inclusief planMER (voorjaar 2023), eerste integrale provinciale
JHELHGVSURJUDPPD¶V  MXOL  
Tot de primaire doelgroep van deze startnotitie behoren alle betrokken
overheden en maatschappelijke partners en de Tweede Kamer. De
hoofdlijnen wat betreft doel, proces, inhoud en samenhang met andere
trajecten staan centraal. Voor het bredere publiek wordt aanvullende
communicatie uitgewerkt.

Datum
19 mei 2022
Onze referentie
IENW/BSK-2022/109248
Uiterlijk bij
Bijlage(n)
2
Aan
Minister
Van
dg Water en Bodem

Informatie die niet openbaargemaakt kan worden
Niet van toepassing.
Bijlagen
Volgnummer

Naam

1

Startnotitie NPLG

2

Bijlage bij Startnotitie NPLG

Informatie

Pagina 3 van 3

3.

RICHTINGGEVENDE
EMISSIEREDUCTIEDOELEN PER GEBIED

Ter bespreking

3.

WAAROM?
•

In 2030 moet 74% van het stikstofgevoelige areaal N2000 gebieden onder KDW komen (WSN +
Coalitieakkoord). De instandhoudingsdoelstellingen zijn locatie gebonden. De
omgevingswaarden bieden geen sturing op de vraag wáár stikstofreductie ruimtelijk gezien tot
stand moet komen.

•

Ieder gebied is anders daarom is het nodig om gebiedsgericht te bekijken wat er nodig is,
waarbij het stoppen van verslechtering een belangrijke verplichting is, ook omdat dit een
voorwaarde is om op termijn ook vergunningverlening weer verder mogelijk te maken.

•

Dit biedt een richtpunt voor sturing op noodzakelijk te behalen effecten. In de gebiedsprocessen
wordt door gebiedspartners ook gevraagd om een duidelijk doel per gebied.

•

Is in lijn met de focus op de gebiedsgerichte aanpak zoals vastgesteld in het coalitieakkoord en
in de hoofdlijnenbrief.

•

De reductiedoelen per gebied moeten in ieder geval optellen tot het behalen van de
omgevingswaarden.

3.

WAAR WERKEN WE NAAR TOE?
Richtinggevend
Geven richting aan gebiedsprocessen. Definitieve doelen in 2023.
Emissies
Gemakkelijker om op te sturen en beter uit te leggen in de gebiedsprocessen. Emissiedoelen worden getoetst aan wat er aan
depositiereductie op N2000-gebieden nodig is.
Gebied
Omdat het voor stikstof van belang is om te redeneren vanuit N2000 gebieden zijn de doelstellingen ook gericht op de bronnen die
deponeren op het stikstofgevoelige N2000 gebieden. Er wordt een totaal aantal kton reductie per provincie opgesteld en
reductiepercentages toegekend aan specifieke gebieden/zones die gedefinieerd zijn vanuit de bodem en wateropgave in de
desbetreffende provincie.
Status
Geen juridische status. Bij het vaststellen van de gebiedsplannen in 2023 zal het definitieve doel vastgelegd worden.
Het wat maar nog niet het hoe
Nog géén invulling van hoe (welke maatregelen) deze opgave behaald moet worden. De gebiedsdoelen zullen met landelijke,
provinciale en gebiedsgerichte maatregelen behaald kunnen worden. Reductiepercentages geeft al wel een zekere mate van
inkadering.

3.

PROCES OP HOOFDLIJNEN
Regionale doelen stikstof
& perspectief landbouw
& startnota NPLG
Juli
2021

jan
2022

WSN

Coalitie
akkoord

juni
2022

Evaluatie

juli
2022
Concept
gebiedsplan

sept
2022

Regionale
doelen klimaat,
water en natuur
+ mogelijke
maatregelen

Verkiezin
gen PS

okt
2022

Mrt
2022

Evaluatie +
toekenning
middelen/mat
regelen

Juli
2023
Integraal
geborgd
gebiedsplan

ntb

3.

DENKLIJN VOOR RICHTINGGEVENDE DOELEN
• Bodem en water centraal
Daarnaast gelden er gebiedsgerichte reductiepercentages, rekening houdend met de kenmerken van de bodemwatercondities in de gebieden. Door de bodem centraal te stellen brengen we onze activiteiten binnen de
ecologische grenzen van het gebied en koppelen we stikstofreductie zo goed mogelijk aan de gebiedsgerichte
opgaves van klimaat en water.
• Een deel reductie op basis van depositiepotentie (dekenbelasters)
Volgens deze systematiek blijven er echter een aantal plekken over waar we strenger moeten ingrijpen. Er zal
extra reductie moeten plaatsvinden bij een aantal bronnen in midden-Nederland, die relatief veel uitstoten over
alle N2000-gebieden. Door hier extra te reduceren, ontstaat er meer ruimte in heel Nederland.
• Ringen
Ook zullen er N2000-gebieden zijn, waarbij het beleidsmatig of ecologisch wenselijk is om in de directe omgeving
extra in te grijpen. Dit is mogelijk door een ring van een x aantal (kilo)meters om het N2000-gebied te leggen,
waarbinnen een steviger reductiepercentage wordt gehanteerd. Dit zal ingevuld moeten worden in de
gebiedsprocessen, o.a. op basis van (de quick scan van) de natuurdoelanalyses.
• Een generiek reductiedoel over heel Nederland.
Op deze manier draagt iedereen bij aan de verduurzamingsslag die we met elkaar te maken hebben en het
verkleinen van de stikstofdeken over Nederland.

3.

DILEMMA1: AANDEEL GENERIEK
Toelichting op definitie generiek: Het algemeen reduceren van de NH3 emissies per kilometer vak met een vooraf
bepaald percentage, zonder te letten op effectiviteit, afstand tot de natuur of depositiebijdrage per bronlocatie
(kilometervak).
Overwegingen:
• Solidariteit
Iedereen draagt bij aan de stikstofreductie (deken).
• Uitlegbaar
Hoe uitlegbaar is een groter/kleiner aandeel generiek in gebiedsprocessen?
Vraagt mogelijk ook reductie/inspanning van gebieden waar niet de grootste noodzaak is dit beïnvloedt de mate van
vrijheid en het perspectief in die gebieden.
• Grootte van de gebiedsgerichte opgave
Hoe groter het generieke aandeel, hoe kleiner de reducties in de gebieden wordt.
• Efficiëntie
Over het algemeen geldt dat generiek minder efficiënt is dan gerichte stikstofreductie tov doelbereik (KDW) (PBL, 2021).
• Klimaatopgave
Een groter aandeel generiek impliceert een grotere inzet op normering en innovatie. Voor de klimaatopgave is het zeer
waarschijnlijk dat de benodigde reductie daarmee niet overal gehaald wordt.

3.

DILEMMA 2: STATUS VAN DE DOELEN
Toelichting: Met provincies is afgesproken dat er in mei richtinggevende emissiereductiedoelstellingen worden vormgegeven waarna in
juli 2023 definitieve doelstellingen volgen. Hoe richtinggevend zou dit moeten zijn?
Overwegingen
• Duidelijkheid vs. nieuwe kennis en inzichten
KEV 2022 in okt, doelen natuur, klimaat en water in okt, enkel het wat & nog niet het hoe, model vs praktijk.
• Duidelijkheid vs. Flexibiliteit in gebiedsprocessen
Onduidelijkheid voor ondernemers blijft mogelijk langer bestaan naarmate er meer ruimte wordt gegeven. Tegelijkertijd bied je op die
manier wel meer flexibiliteit in gebiedsprocessen.
• Padafhankelijkheden
Een richtinggevend doel met de daarbij behorende kaartbeelden heeft al wel consequenties in de praktijk(grondwaarde etc). Helpt het om
aan de voorkant strakker te zijn?
• Doelbereik vs flexibiliteit
Te veel ruimte in de doelen kan ertoe leiden dat er ook te veel wordt afgeweken van de doelen waardoor de beoogde reducties &
deposities niet worden behaald.

3.

DILEMMA 3: EEN MAXIMUM REDUCTIE (CAP)
Toelichting: Zou er een maximum reductie moeten worden meegegeven voor
(sommige) gebieden.
Overwegingen
• Wordt voorkomen dat er reductiepercentages zijn waarbij er geen landbouw meer
mogelijk is.
• Biedt een zekere mate van duidelijkheid.

3.

DILEMMA 4: DOELEN VOOR ALLE SECTOREN?
INDUSTRIE/LANDBOUW/MOBILITEIT/BOUW
Toelichting: helpt het om de doelen te specificeren naar specifieke sectoren?
Overwegingen:
• Uitlegbaar
Iedere sector draagt evenredig bij en draagt daarvoor verantwoordelijkheid. Vraagt een definitie van
‘evenredig’.
• Duidelijkheid voor de verschillende sectoren
Iedere sector heeft eigen reductiedoelstellingen te behalen. Daarmee is er helderheid en kan er geen uitruil
plaatsvinden.
• Gebiedsgericht vs Generiek
Hoe ga je om met verspreidingseffecten NH3 (gebiedsgericht) en NOx (meer generiek)? Bijvoorbeeld door
landelijke doelen voor NOx-sectoren (industrie, mobiliteit, bouw) en gebiedsgerichte doelen voor NH3sectoren (agrarische sector)?
• Gebiedsprocessen zijn erop ingericht dat alle partners in het gebied deelnemen.
Vergt het bij sectorale doelen ook andere gebiedsprocessen?

4.

Minister

Bestuurskern
Dir.Wegen en
Verkeersveiligheid
Wegverkeersbeleid
Den Haag
Postbus 20901
2500 EX Den Haag
Contactpersoon

Persoonlijjke Levenssfeer

M +31(0)6-Persoonlijjke Leven
Persoonlijjke Levenssfeer @minienw.nl

Bestuurlijk Overleg Stikstof van 11 mei 2022

Datum
2 mei 2022
Kenmerk
IENW/BSK-2022/98663

Aanleiding en doel
In het Bestuurlijk Overleg Stikstof van 11 mei 2022 staan naast het vaststellen
van de verslagen van 9 december 2021 en 14 april 2022 zijn de volgende
punten geagendeerd:
A. het programma Stikstofreductie en Natuurverbetering;
B. [..]
C. [..]
De bijeenkomst met de provincies is onder voorzitterschap van Edward Stigter.
De andere bewindspersonen uit het fysieke domein zijn ook uitgenodigd,
evenals de UvW en VNG. Persoonlijjke Levenssfeer (5.1.2.e ) zal u begeleiden.

Bijlage(n)
Meerdere

Kern
•
MNenS zal onder mededelingen kort een toelichting geven op de regionale
doelen [..].
•
Besluitvorming over het PSN is toegevoegd aan deze agenda, omdat eerder
(in het BO van 14 april, waar u aanwezig was) de provincies hebben laten
weten nog niet unaniem te kunnen instemmen met het programma
Stikstofreductie en Natuurverbetering (PSN). MNenS heeft tijdens het
vooroverleg (voorafgaand aan het BO van de 14 de) laten weten een brief te
sturen aan de Gedeputeerde Staten, waarin zij enkele van de door de
gedeputeerden geuite wensen en zorgen rondom het PSN adresseert
(bijlage 01).
•
Separaat daarvan hebben de provincies op 1 mei hun “Denkrichting en
voorwaarden provincies aan het Rijk inzake voorkeursscenario
richtinggevende gebiedsdoelen” gestuurd (bijlage 02), waar ongetwijfeld in
het BO aan gerefereerd zal worden.
•
De minister en de gedeputeerden hebben afgesproken in een heisessie
inhoudelijk met elkaar in gesprek te gaan het nieuwe beleid in de
hoofdlijnenbrief en de regieorganisatie, die samen met de provincie opgezet
zal gaan worden. Deze heisessie is gepland op 17 met 2022.

Pagina 1 van 9

4.

Resultaten
In dit BO moet overeenstemming met de provincies komen over:
1. het starten met de zienswijzeprocedure (uiterlijk 27 mei 2022) op basis
van het voorliggende conceptprogramma SN;
2. [..]
3. [..];[..]

[..]
1.
2.

[..]
[..]

Uw bijdrage
U kunt instemmen met alle punten van deze BO agenda. Onder de toelichting
staat nadere informatie over de betreffende agendapunten.
Bij de inhoudelijke bespreking van de punten is het volgende relevant:
A. Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering
o Op 10 mei wordt het PSN opnieuw ter instemming voorgelegd aan GS, in
combinatie met de brief die MNenS in reactie op het vorige BO aan de
provincies heeft gestuurd. Nu al is bekend dat tenminste één provincie
niet zal instemmen.
o In de brief van 1 mei van de provincies koppelen de provincies de
regionale doelen in het kader van het PSN ook aan de (nog te
formuleren) doelen in het kader van het NPLG en de 25 mld. van het
Transitiefonds en zetten zij in op generieke rijksmaatregelen.
o U kunt vragen hoe MNenS en de gedeputeerden zich het maken van
procesafspraken over dit vervolg voorstellen (afstemming, financiering,
maatregelen). Dit is relevant omdat:
o op basis van de uitkomsten van de natuurdoelanalyses (medio 2023)
er sprake kan zijn van aanvullende generieke maatregelen, naast
de gebiedsgerichte maatregelen.
o de provincies in hun brief inzetten op generieke normering en o.a.
maatregelen in het kader van de zeescheepvaart en binnenvaart.
o de financiering van aanvullende maatregelen op het terrein van IenW
op dit moment niet is geregeld.
o Op 17 mei vindt er een heisessie plaats tussen de MNenS en de
gedeputeerden over het nieuwe beleid genoemd in de hoofdlijnenbrief
en de regieorganisatie. Het gaat niet alleen over stikstof, natuur en
landbouw, maar ook over bodem en water sturend en de maatregelen
t.b.v. de Kaderrichtlijn water. [..]

[..]

Pagina 2 van 9

4.

[..]

Uw counterparts
•
Namens de provincies heeft het IPO eerder aangegeven dat het PSN
noodzakelijk is voor het vervolgproces van de gebiedsplannen. Ze zouden
deze kaders nodig hebben om met de gebiedspartners verder in gesprek te
kunnen gaan.
•
11 van de 12 provincies kunnen zich inmiddels vinden in het traject rond
de gebiedsgerichte aanpak en hebben met de brief van 1 mei een
gezamenlijk voorstel ingediend met daarin hun denkrichting en een aantal
voorwaarden (bijlage 02).
•
Provincies vinden dat er meer generieke maatregelen genomen moeten
worden (voor stikstof gaat het daarbij om 20kton generiek), zodat niet alle
uitvoering van de maatregelen bij de landbouw (en dus bij de provincies)
komt te liggen. Het gaat hierbij vooral over de industrie en de
zeescheepvaart en binnenvaart.
•
VNG maakt zich zorgen over de grote extra uitvoeringslast voor
gemeenten. VNG pleit daarom voor extra structurele middelen.
•
UvW maakt zich zorgen over de waterveiligheid (uitvoering van het
Hoogwaterbeschermingsprogramma HWBP) nu de bouwvrijstelling niet
meer zo zeker is. UvW ondersteund het IenW beleid op het stikstofdossier
en het water en bodemdossier in het NPLG en ziet kansen voor de wateren natuuropgaven.
Politieke context
•
Het PSN voldoet op onderdelen niet aan de vereisten uit de Wet
stikstofreductie en natuurverbetering. De geïdentificeerde juridische
tekortkomingen kunnen echter pas eind 2022/medio 2023 worden
gemitigeerd (dan zijn de natuurdoelanalyses, de gebiedsplannen en het
onderzoeksprogramma van het consortium gereed). Uitstel van het
programma SN is óók kwetsbaar, omdat dat tot vertraging van het
gebiedsproces leidt.

Pagina 3 van 9

4.

•

Het PSN kent alleen een uitvoeringsplicht op de stikstof- en
natuurmaatregelen, natuurdoelanalyse en het opleveren van het gebiedsplan
door de provincie medio 2023. De vertaling van de landelijke
omgevingswaarde naar richtinggevende regionale doelen is nog niet afgerond
en komt deze zomer samen met het NPLG en het perspectief voor de
landbouw in de MR. Vooralsnog is de datum 10 juni.
[..]

Kernpunten dossier
•
Het opstellen van een PSN is een verplichting die voortvloeit uit de Wet
stikstofreductie en natuurverbetering.
•
In het PSN komen pas na de inspraak de resultaatsverplichtende
omgevingswaarden per provincie voor stikstof. Over de IenW bron- en
natuurmaatregelen uit het structurele pakket is al eerder besloten. De
maatregelen zijn ook financieel gedekt. Daarnaast zijn de
sociaaleconomische effecten in kaart gebracht, evenals de gevolgen voor
de instandhoudingsdoelen en de monitoring en bijsturing. Op basis hiervan
kunnen de provincies aan de slag met de gebiedsplannen.
•
De budgettaire kaders voor het PSN zijn vastgelegd in de miljoenennota
2022. De aangescherpte ambitie uit het Coalitieakkoord is niet in deze
versie van het PSN opgenomen; deze wordt verder vormgegeven in het
vervolgtraject met het NPLG.
[..]

Persoonlijjke Levenssfeer

Pagina 4 van 9

4.

Toelichting
A. Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering
o U kunt instemmen met het starten van een zienswijzeprocedure
(uiterlijk 27 mei 2022) op basis van het voorliggende
conceptprogramma SN (bijlagen 6a, b en c).
o U kunt instemmen met de uitvoeringsplichten zoals opgenomen in
de tabel te nemen besluiten per bestuursorgaan (bijlage 6d bij het
programmadocument SN).
Toelichting:
o PSN: MNenS heeft in het vorig overleg de gedeputeerden nadrukkelijk
opgeroepen om het vaststellen van het PSN en discussies over nieuw
beleid los te koppelen van elkaar. Op 10 mei wordt het PSN opnieuw ter
instemming voorgelegd aan GS, in combinatie met de brief die MNenS in
reactie op het vorige BO aan de provincies heeft gestuurd en de
toezegging van een heisessie op 17 mei a.s. Nu is al bekend dat één
provincie niet zal instemmen.
o Of het loskoppelen van het PSN en de hoofdlijnenbrief daadwerkelijk
gebeurt is nog de vraag. In de brief van de provincies met daarin hun
denkrichting en voorwaarden voor de regionale stikstofdoelen en bij de
ambtelijke voorbereiding daarvan koppelen de provincies de regionale
doelen in het kader van het PSN ook aan het behalen van de (nog te
formuleren) doelen in het kader van het NPLG en de 25 mld. van het
Transitiefonds.
o Het PSN is vooral een processtuk, de vraag is wanneer ook alle andere
punten uit het PSN voldoende “body” krijgen, omdat op deze manier het
doel van 74% areaal met stikstofgevoelige habitats onder de kritische
depositiewaarde niet bereikt wordt en – belangrijker nog –onvoldoende
onderbouwd is dat natuurbehoud is geborgd en verslechtering wordt
voorkomen.
o Procesafspraken: Deze ontbreken op dit moment. Op basis van de
duiding van de uitkomsten van de natuurdoelanalyses (medio 2023) kan
er sprake zijn van aanvullende generieke maatregelen, naast de
gebiedsgerichte maatregelen. Zie ook de brief van de provincies,
waarin provincies inzetten op generieke normering en o.a.
maatregelen in het kader van de zeescheepvaart en binnenvaart.
o De financiering van aanvullende maatregelen op het terrein van IenW is
op dit moment niet geregeld.
o Nader overleg: Op 17 mei vindt er een heisessie plaats tussen de
MNenS en de gedeputeerden over het nieuwe beleid genoemd in de
hoofdlijnenbrief en de regieorganisatie. Het gaat niet alleen over
stikstof, natuur en landbouw, maar ook over bodem en water sturend,
maatregelen t.b.v. de Kaderrichtlijn water.
o De uitvoeringsplichten gaan over de natuurdoelanalyses en de
bronmaatregelen.
[..]

Pagina 5 van 9

4.

[..]

Pagina 6 van 9

4.

[..]

Pagina 7 van 9

5.

[..]

5.

[..]

2. Hoofdlijnen van de gecombineerde aanpak van natuur, water en klimaat
in het landelijk gebied, en van het bredere stikstofbeleid (Brief van de
minister voor Natuur en Stikstof, nr. 22119577, met bijlagen)
Advies: Instemmen met verzending van de brief aan de Tweede Kamer, mits de zin over de
besteding van de middelen in het transitiefonds wordt aangepast zodat duidelijk is dat ook
bestedingen buiten het domein landbouw en landgebruik mogelijk zijn.
Inhoud voorstel
• Deze brief van M N&S bevat de uitwerking op hoofdlijnen van de integrale aanpak
voor stikstof, natuur, water en klimaat. Nadere uitwerking zal landen in
verschillende vervolgbrieven en producten.
• De brief zal worden gestuurd op 1 april, voorafgaand aan het commissiedebat
hoofdlijnen LNV op 6 april. In de week van 28 maart zal de inhoud op hoofdlijnen
gedeeld worden met onder andere provincies, partijen van het Versnellingsakkoord
en het overleg met agrarische vakbonden.
[..]

5.

[..]

Positieve elementen in de brief voor IenW
• Er wordt niet langer alleen maar gesproken over onontkoombare doelen, maar er
staat ook in de brief dat zeker moet worden gesteld dat de noodzakelijke
maatregelen worden gepland, uitgevoerd en voldoende effect sorteren.
• Voor de evenredige bijdrage aan de depositiedaling vanuit de sector mobiliteit
wordt verwezen naar generiek beleid, zoals Europese emissie-eisen.
• Er staat expliciet in de brief dat provincies in de gebiedsplannen alleen maatregelen
kunnen vastleggen die passen bij hun bevoegdheid en dat maatregelen met
betrekking tot het hoofd(vaar)wegennet hier bijvoorbeeld van zijn uitgezonderd,
omdat deze een landelijke afweging vragen.
• [..]
• [..]
[..]
Risico’s en aandachtspunten
Algemeen
•
De brief biedt voor andere sectoren dan landbouw geen enkel perspectief en
zal door deze sectoren waarschijnlijk ook negatief ontvangen worden.
Geen stikstofruimte voor ontwikkelingen
•
De voorgestelde aanpak is vooral gericht op natuur, water en landbouw en
levert niet automatisch extra ontwikkelruimte op voor de andere ambities uit het
coalitieakkoord, waaronder woningbouw, MIRT, luchtvaart en de energietransitie.
Vooralsnog is er geen enkel zicht op extra ontwikkelruimte bovenop de al gemaakte
politieke afspraken uit 2019 (woningbouw en 7 MIRT-projecten) en 2020. Spreken
over prioriteitstelling heeft geen enkele zin als er geen stikstofruimte is.

6.

DEPARTEMENTAAL VERTROUWELIJK

Minister

Bestuurskern
Dir.Wegen en
Verkeersveiligheid
Wegverkeersbele d
Den Haag
Contactpersoon
Persoonlijke Levenssfeer

M +31(0)6-Persoonlijke Leven
Persoonlijke Levenssfeer @minienw.nl

Datum
20 april 2022

Follow up MCKE 19 april jl.

Kenmerk
IENW/BSK-2022/87211
Bijlage(n)
nvt

Inleiding
U heeft deelgenomen aan de MCKE op 19 april jl., waar onder andere
gesproken is over het Transitiefonds Landelijk Gebied en Stikstof. Met deze
nota ontvangt u onze reflectie op de daar ingebrachte punten en gemaakte
afspraken en informeren wij u tevens over de stand van zaken ten aanzien van
GH RQGHUZHUSHQ µYDQJQHWEHSDOLQJ¶ HQ µRQWZLNNHOUXLPWH¶.
[..]

DEPARTEMENTAAL VERTROUWELIJK

Pagina 1 van 5

6.

-

-

Met de huidige teksten kunnen ook maatregelen uit het fonds bekostigd
worden, indien de minister voor Natuur en Stikstof of provincies
aanvullende rijksmaatregelen verwachten op het gebied van mobiliteit in
het kader van de evenredige bijdrage van sectoren.
Ter toelichting: Er komen steeds meer signalen dat DGS ook
emissiereductiedoelen voor andere sectoren dan de landbouw wil gaan
vaststellen. LNV is van mening dat deze maatregelen via het klimaatspoor
gefinancierd moeten worden. Dat is naar oordeel van IenW niet logisch of
doelmatig in het licht van klimaat: bij klimaat wordt gestuurd op CO2reductie. In hoeverre dit tot een evenredige bijdrage aan de
depositiereductie leidt, is niet berekend. Indien er in de toekomst
aanleiding is om vanuit de stikstofproblematiek aanvullende maatregelen te
treffen, dan dienen deze maatregelen afwogen worden binnen de geldende
VWLNVWRINDGHUV HQ LQVWUXPHQWHQ ZDDURQGHU KHW µVWLNVWRIIRQGV¶
Bu ten Re

DEPARTEMENTAAL VERTROUWELIJK
Pagina 2 van 5

6.

[..]

DEPARTEMENTAAL VERTROUWELIJK

Pagina 3 van 5

6.

[..]

DEPARTEMENTAAL VERTROUWELIJK

Pagina 5 van 5

7.

Minister

Bestuurskern
Dir.Wegen en
Verkeersveiligheid
Wegverkeersbeleid
Den Haag
Postbus 20901
2500 EX Den Haag
Contactpersoon

Persoonlijke Levenssfeer

M +31(0)6-Persoonlijke Leven
Persoonlijke Levenssfeer @minienw.nl

Bestuurlijk Overleg Stikstof d.d. 14 april 2022

Datum
14 april 2022
Kenmerk
IENW/BSK-2022/79909
Bijlage(n)

Aanleiding en doel
Donderdag 14 april van 8.30-9.30 uur vindt het thematisch Bestuurlijk Overleg
over het Programma Stikstofreductie en Natuurverbetering plaats tussen de
minister voor NenS en de provincies onder voorzitterschap van Edward Stigter.
Persoonl jke
De andere bewindspersonen uit het fysieke domein zijn ook uitgenodigd.
(DG Mo) zal u begeleiden.
Kern
Op de agenda staan naast mededelingen alleen het programma
Stikstofreductie en Natuurverbetering (PSN) op de agenda.
Bij de mededelingen is een mondelinge toelichting op de hoofdlijnenbrief van
LNV geagendeerd, zodat onder meer de bezwaren van Zuid-Holland (die over
bredere context dan alleen PSN lijken te gaan) geadresseerd kunnen worden.
Doel van de bespreking van het Programma Stikstofreductie en
Natuurverbetering (PSN)
I.
Kennisnemen van het conceptprogramma SN en de bijbehorende
bijlagen (onderzoeksrapport van WEcR naar de sociaaleconomische
effecten en de resultaten van de ‘quickscan natuurdoelanalyses).
II.
[..]
III.
Instemmen met de uitvoeringsplichten zoals opgenomen in de tabel
te nemen besluiten per bestuursorgaan (bijlage 7 bij het
programmadocument SN).
IV.
[..]
V.
[..]
VI.
[..]

Pagina 1 van 8

7.

Uw counterparts
•
Namens de provincies heeft het IPO eerder aangegeven dat het PSN
noodzakelijk is voor het vervolgproces van de gebiedsplannen. Ze zouden
deze kaders nodig hebben om met de gebiedspartners verder in gesprek
te kunnen gaan. Uit de BC blijkt echter dat de provincies onderling nog
verdeeld zijn en dat sommige provincies verwachten dat er al meer uit het
coalitieakkoord zou zijn opgenomen in het PSN.
•
Het is mogelijk dat niet alle provincies dit PSN willen goedkeuren en daarmee
schiet het hele proces nog verder de vertraging in.
•
Meerdere provincies vinden dat er meer generieke maatregelen genomen
moeten worden, zodat niet alles bij de landbouw (en dus bij de provincies)
komt te liggen. Feitelijke informatie (dat het aandeel van mobiliteit en
industrie relatief gezien niet zo groot is als van de landbouw en dat er door
het rijk al een heleboel generieke maatregelen zijn genomen of genomen
gaan worden, worden niet gehoord.
•
Provincies zien op tegen de boerenprotesten die onvermijdelijk gaan
komen.
•
Afgesproken was dat de provincies met een voorstel zouden komen over de
regionale omgevingswaarden. Dit is voor de provincies een ingewikkeld
proces en willen eerst terug naar GS om akkoord te vragen. Pas daarna
kan M NenS de richtinggevende doelen vaststellen.
•
Meer in het bijzonder: Zuid-Holland vindt dat er ook meer gedaan moet
worden door het Rijk om de “depositie uit zee” te verminderen. Punt is
dat de herkomst van die depositie niet bekend is. Daarvoor is een nader
rapport van het RIVM voor nodig. DGS heeft daar nog geen opdracht voor
gegeven. De depositie veroorzaakt door de zeescheepvaart is wel bekend.
Hier wordt al veel inspanning geleverd en de walstroomvoorzieningen
moet het lokale probleem oplossen.
•
[..]

Politieke context
•
Het PSN voldoet op onderdelen niet aan de vereisten uit de Wsn. De
geïdentificeerde juridische tekortkomingen kunnen echter pas eind 2022/
medio 2023 worden gemitigeerd (dan zijn de natuurdoelanalyses, de
gebiedsplannen en het onderzoeksprogramma van het consortium
gereed). Uitstel van het programma SN is óók kwetsbaar, omdat dat tot
vertraging van het gebiedsproces leidt.
•
Het PSN is vooral een wederzijds processtuk, met alleen een
uitvoeringsplicht op de stikstof- en natuurmaatregelen, natuurdoelanalyse en
het opleveren van het gebiedsplan door de provincie medio 2023. De
vertaling van de landelijke omgevingswaarde naar richtinggevende regionale
doelen is nog niet afgerond. De provincies moeten dit punt eerst
voorleggen aan GS, voordat zij met een gezamenlijk voorstel kunnen
komen, waarop M NenS een besluit kan nemen.
•
De provincies hebben aangegeven het PSN nodig te hebben om zo het
proces van de gebiedsplannen op te starten met de partners. Dat is ook
de reden waarom IenW heeft ingestemd met doorgeleiding naar de RFL
van 12 april en het BO Stikstof van 14 april.
•
[..]

Pagina 3 van 8

7.
Kernpunten dossier
•
•

•

•
•
•

Het opstellen van een PSN is een verplichting die voortvloeit uit de huidige
Wet stikstofreductie en natuurverbetering.
In het PSN zijn de resultaatsverplichtende omgevingswaarden voor stikstof
opgenomen en de bijbehorende bron- en natuurmaatregelen. Over de IenW
bron- en natuurmaatregelen, is al eerder besloten. De maatregelen zijn
ook financieel gedekt. Daarnaast zijn de sociaaleconomische effecten in
kaart gebracht, evenals de gevolgen voor de instandhoudingsdoelen en de
monitoring en bijsturing. Op basis hiervan kunnen de provincies aan de slag
met de gebiedsplannen.
De budgettaire kaders voor het PSN zijn vastgelegd in de miljoenennota
2022. De aangescherpte ambitie uit het Coalitieakkoord is niet in deze
versie van het PSN opgenomen, deze worden verder vormgegeven in het
vervolgtraject met het NPLG.
[..]
[..]
[..]

Pagina 4 van 8

7.

Toelichting
Aanleiding
In de Wet stikstofreductie en natuurverbetering is bepaald dat de minister van
LNV (nu: Minister voor NenS) een programma Stikstofreductie en
Natuurverbetering (verder: Programma SN) moet vaststellen. Op 16 juli 2021
is de Contourennota voor het programma aangeboden aan de Kamer.
Het programma SN beschrijft de wijze waarop de structurele aanpak stikstof en
natuur wordt uitgevoerd. De ambities van het nieuwe kabinet zijn níet in dit
Programma SN verwerkt, maar worden uitgewerkt in de separate
hoofdlijnenbrief en het programma NPLG.
Kernpunten
Doel, resultaten en afbakening van het programma SN
Nederland is verplicht om voor de natuurwaarden die op grond van de
Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn zijn beschermd een zogenaamde ‘gunstige
staat van instandhouding’ te bereiken op landelijk niveau. Het programma SN
levert hier een bijdrage aan voor wat betreft de stikstofgevoelige natuur. In de
huidige Wet stikstofreductie en natuurverbetering is het doel van het
programma SN tweeledig beschreven:
a) het bereiken van de instandhoudingsdoelstellingen voor de voor stikstof
gevoelige habitats in Natura 2000-gebieden.
b) het verminderen van de depositie van stikstof op de in onderdeel a
benoemde habitats om te voldoen aan de wettelijke omgevingswaarden.
Jaartal
Wettelijke omgevingswaarden conform huidige Wsn
(% areaal met stikstofgevoelige habitats onder de kritische
depositiewaarde)

2025
40%

2030
50%

2035
74%

Deze eerste editie van het programma SN voorziet in een uitvoeringsplicht voor
maatregelen en procesafspraken tussen de betrokken bestuursorganen. Het
programma SN is de plek waarin alle onderdelen van de structurele
stikstofaanpak samenkomen. Het programma SN is (anders dan het PAS) géén
systeem voor het genereren van ontwikkelingsruimte voor
vergunningverlening.
Dit programma SN legt de structurele aanpak stikstof vast, maar bevat nog
géén nieuwe ambities
Dit programma SN vloeit voort uit de huidige wet stikstofvermindering en
natuurverbetering, en de daarin opgenomen omgevingswaarden. Deze wet zal
nog worden aangepast aan de ambities uit het Coalitieakkoord. De
stikstofambities uit het Coalitieakkoord zijn niet in dit programma SN
opgenomen, maar in de hoofdlijnenbrief (verschijnt 1 april).
De redenen dat nu deze eerste editie van het Programma SN voorligt waarin de
ambities van het nieuwe kabinet nog niet zijn opgenomen, zijn:
1. Het tijdpad. In de wet stikstofreductie en natuurverbetering is
voorgeschreven dat er een programma stikstofreductie en
natuurverbetering moet worden vastgesteld om aan de wettelijke
kaders te voldoen.
2. De urgentie van de aanpak. De uitwerking van het Coalitieakkoord zal
nog enige tijd in beslag nemen. Het gaat dan om het aanpassen van de
wet stikstofreductie en natuurverbetering, maar ook om het uitwerken
van het NPLG. De structurele stikstofaanpak is urgent en kan hier niet

Pagina 5 van 8

7.

op wachten. Daarom worden nu in dit programma SN de afspraken van
de structurele stikstofaanpak vastgelegd.
3. Het programma SN heeft een adaptief karakter. De uitwerking van het
Coalitieakkoord en het NPLG wordt meegenomen in de volgende editie
van het Programma SN (een eerste actualisatie van het Programma SN
is voorzien in tweede helft 2023).
Het onderscheid én de samenhang tussen het programma SN en het NPLG zal
steeds helder worden geschetst, zowel in de afzonderlijke
programmadocumenten (Programma SN, NPLG) als in andere documenten
(zoals hoofdlijnenbrief) en begeleidende communicatie.
De komende tijd wordt nader uitgewerkt hoe de synergie tussen het
programma SN en het NPLG kan worden vormgegeven, om zo te komen tot
een integrale (gebiedsgerichte) aanpak die voldoet aan de bredere ambities en
versnelling uit het coalitieakkoord.
Dit programma SN biedt het fundament voor de structurele aanpak stikstof,
maar is nog volop in beweging
Deze eerste editie van het programma SN legt een stevig fundament onder de
structurele stikstofaanpak en de gebiedsplannen stikstof en natuur. Het is
belangrijk om dit met volle kracht door te zetten, náást de uitwerking van de
ambities uit het Coalitieakkoord.
Niet alle gegevens die de wet vraagt, zijn nu al beschikbaar in deze eerste
editie van het programma SN. In de Memorie van Toelichting bij de wet is al
benoemd dat, zeker in de beginfase van het programma, het programma een
adaptief karakter heeft en verfijning, aanvulling en updates nodig zullen zijn
om het programma te laten aansluiten bij de doelstellingen uit de wet.
Daarmee is te onderbouwen dat er nu niet gewacht wordt totdat alle informatie
beschikbaar is.
De komende periode zullen de volgende aandachtspunten op grond van de wet
verder moeten worden uitgewerkt:
•
Gegevens op gebiedsniveau over de uitgangssituatie natuur in relatie
tot de instandhoudingsdoelstellingen zijn nog niet volledig beschikbaar.
De natuurdoelanalyses bevatten de op dat moment beschikbare
informatie over het actuele doelbereik per gebied en komen eind
2022, maar uiterlijk april 2023 beschikbaar (zie hoofdstuk 7)
•
De sociaal-economische effecten op gebiedsniveau zijn nog niet
inzichtelijk.
Deze worden medio 2023 inzichtelijk op basis van de uitwerking in de
gebiedsplannen (zie hoofdstuk 11)
•
Het bereiken van de omgevingswaarden en
instandhoudingsdoelstellingen is nog niet aantoonbaar
Een eerste beeld volgt medio 2023 op basis van de gebiedsplannen
(zie hoofdstuk 11)
•
De tussendoelen voor de periode ná 2023 zijn nog niet uitgewerkt
Deze tussendoelen vanaf 2024 zullen worden geformuleerd op basis
van gebiedsplannen, natuurdoelanalyses en monitoringsrapportage
(zie hoofdstuk 3.6)
•
Het monitoringsysteem is nog niet volledig ingericht.
Eind 2022 wordt het definitieve werkprogramma van het
onderzoeksconsortium opgeleverd. Het daadwerkelijk operationeel
zijn van de benodigde monitoringssystematiek zal langer duren (zie
hoofdstuk 8).

Pagina 6 van 8

7.

Streven is om het programma SN in de 2e helft van 2023 te actualiseren
Het programma SN heeft in principe een (wettelijke) looptijd van zes jaar,
maar de wet voorziet in de mogelijkheid om het programma tussentijds te
wijzigen of herzien. Voorstel is om in de tweede helft van 2023 een eerste
actualisatie van dit programma te maken op basis van:
•
de verdere uitwerking van het Coalitieakkoord (hoofdlijnenbrief,
NPLG, aanpassing wet)
•
de natuurdoelanalyses
•
de gebiedsplannen
Op die manier kan er nu voortgang worden gemaakt, maar tevens worden
geborgd dat de nieuwe kabinetsambities én voortschrijdende inzichten vlot
worden doorvertaald naar een tweede editie van het programma SN.
[..]

Nadere afstemming Programma SN met provincies
Provincies achtten in de BC stikstof van 17 maart het programma SN nog
niet beslisrijp. Als tussenstap is een extra BC ingelast op 30 maart. N.a.v. de
zorgen van provincies zijn enkele aanpassingen aangebracht in de stukken, te
weten: herformulering van enkele gevraagde besluiten (bijlage 7) en
enkele tekstuele aanpassingen in het programmadocument SN.
In de BC op 31 maart hebben provincies ingestemd met doorgeleiding naar de
GS’en en het BO.
Vervolgtraject Programma SN én bijlagen
Na instemming van alle betrokken bestuursorganen zal dit programma SN,
inclusief de bijlagen (quick scan en onderzoeksrapport WEcR) in een zienswijzeprocedure worden voorgelegd. Belangstellenden kunnen gedurende 6 weken
reageren. Streven is deze zienswijzeprocedure uiterlijk 27 mei te starten en
8 juli (voor het zomerreces) af te ronden.

Pagina 7 van 8

7.

NB: indien instemming over het Programma SN en/of de bijlagen niet vóór 22
april kan worden bereikt, kan de zienswijzeprocedure niet vóór het zomerreces
worden afgerond, en kan deze pas in september starten. De zienswijzeprocedures voor het NPLG en PSN lopen in dat geval vrijwel parallel, en
vaststellen van het PSN kan dan pas medio/eind november.
Na deze zienswijzeprocedure zal -in overleg met de betrokken
bestuursorganen- een Nota van Antwoord worden opgesteld en waar nodig het
programma SN worden aangepast. Daarna wordt het programma definitief
vastgesteld door de minister voor NenS.
Het BO wordt verzocht (beslispunt 6) aan te geven of, en zo ja op welk
moment, een volgend overleg gewenst is (bijvoorbeeld wanneer de concept
Nota van Antwoord en het (aangepaste) programma SN gereed zijn).
In de tussenliggende periode wordt uiteraard doorgewerkt aan de diverse
onderdelen van het Programma. Het kan dus zo zijn dat er bij de definitieve
vaststelling nog aanvullingen in de tekst van het programma moeten worden
verwerkt. Dit zal dan expliciet benoemd worden bij de bespreking van de Nota
van Antwoord.

Pagina 8 van 8

8.

[..]

8.

[..]

2. [..]

[..]

8.

• [..]

8.

•

[..]

3. [..]

•

[..]

4. [..]

[..]

8.

•

[..]

5. [..]

[..]

8.

•

[..]

6. Programma Stikstofreductie en Natuurverbeteringen (Brief van de
Minister voor Natuur en Stikstof, nr. 22140579 met bijlagen)
Advies
U kunt instemmen met doorgeleiding naar de Ministerraad, waarna het programma in een
(verplichte) zienswijzeprocedure wordt voorgelegd (uiterlijk eind mei 2022). Parallel aan
behandeling in de RFL vindt op 14 april een Bestuurlijk Overleg Stikstof plaats met de
betrokken bewindslieden en provincies. Resultaat van dit BO (bestuurlijk overleg stikstof)
wordt zo nodig in MR toegelicht.
Inhoud voorstel
• [..]
•

[..]

•

[..]

•

In het PSN zijn de resultaatsverplichtende omgevingswaarden voor stikstof
opgenomen en de bijbehorende bron- en natuurmaatregelen. Over de IenW bronen natuurmaatregelen, is al eerder besloten. De maatregelen zijn ook financieel
gedekt. Daarnaast zijn de sociaaleconomische effecten in kaart gebracht, evenals de
gevolgen voor de instandhoudingsdoelen en de monitoring en bijsturing. Op basis
hiervan kunnen de provincies aan de slag met de gebiedsplannen.
De budgettaire kaders voor het PSN zijn vastgelegd in de miljoenennota 2022. De
aangescherpte ambitie uit het Coalitieakkoord is niet in deze versie van het PSN
opgenomen, deze worden verder vormgegeven in het vervolgtraject met het NPLG.
De quickscan (bijlage 1 PSN) betreft een eerste, voorlopige inschatting van
habitats, en gebieden waarin deze habitats voorkomen, waar duurzaam herstel
mogelijk buiten beeld raakt zonder tijdige aanvullende daling van stikstofdepositie.
De quickscan heeft geen formele juridische status.

•

•

Politieke context
• [..]

•

[..]

8.

•

[..]

•

[..]

9.

DEPARTEMENTAAL VERTROUWELIJK

Bestuurskern

Minister en Staatssecretaris

Dir.Wegen en
Verkeersveiligheid
Wegverkeersbeleid
Den Haag
Contactpersoon
Persoonljke Levenss

Persoon jke Levenssfeer
M +31(0)6-Persoonljke Leven
Persoonljke Levenssfeer @minienw.nl

Datum
18 februari 2022

Technische briefing Stikstof – NPLG 9 maart as.

Kenmerk
IENW/BSK-2022/49599
Bijlage(n)
1: presenstatie LNV/DGS
2: beknopte weergave DG-

Inleiding
U neemt beiden deel aan de technische briefing op 9 maart as. georganiseerd
door de Minister voor Natuur en Stikstof. Deze briefing, die betrekking heeft op
de onderwerpen stikstofruimte en toestemmingverlening, vindt digitaal plaats
Persoon jke Levenssfee
van 08:45-09:30. Daarbij wordt u ondersteund door Persoonljke Levenssfeer (
) en Persoonljke Levenssfeer (Persoonljke Levenssfeer ). Dit betreft één
van de twee technische briefings die door de Minister voor Natuur en Stikstof is
georganiseerd voor het kabinet; de andere vindt op 11 maart as. plaats. Het is
voor IenW onduidelijk wie op 9 en 11 maart zullen deelnemen.

overleg IeNW en LNV/DGs
3: Overzicht en duiding
vraagstukken die politieke
weging behoeven
4: Instrumenten en
perspectief mbt
toestemmingverlening

Met deze nota ontvangt u de inbreng voor de technische briefing, aan de hand
van de presentatie zoals voorbereid door LNV (bijlage 1). Deze is door IenW
pas op 7 maart ontvangen en is niet interdepartementaal afgestemd. Er zitten
nog wat feitelijke onjuistheden in, die ambtelijk aan LNV zijn doorgegeven.
De technische briefing komt voort uit een recent DG-overleg tussen IenW (DG
MO, DG WV en DG LM) en LNV (zie bijlage 2 voor de met LNV afgestemde
weergave van het overleg). Aanleiding voor dat overleg was gelegen in de
uitwerking van het coalitieakkoord. Daarin spelen diverse vraagstukken die
ambtelijk tot discussie leiden tussen de departementen en naar oordeel van
IenW politieke weging vragen. Ook na het desbetreffende DG-overleg is de
behoefte aan politieke weging via de ambtelijke stikstofgremia kenbaar
gemaakt bij LNV. Het gaat dan om de scope van het transitiefonds in relatie tot
het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) en de bredere
stikstofaanpak, maar ook om vraagstukken die samenhangen met de
scopebepaling van het NPLG, wat impact heeft op de stikstofproblematiek.
Onder meer:
- Dient er in de uitwerking van de maatregelen binnen het NPLG rekening te
worden gehouden met de mogelijkheid om op een later moment de
stikstofreductie die met de NPLG-maatregelen gecreëerd wordt, in te
kunnen zetten als stikstofruimte voor andere nationale opgaven uit het
coalitieakkoord?

DEPARTEMENTAAL VERTROUWELIJK

Pagina 1 van 6

9.

- [..]

- [..]

[..]

[..]

Advies algemeen
1. [..]

2.

[..]

a. [..]

b.

c.

De wijze waarop omgegaan wordt met de wens uit het coalitieakkoord
om alle sectoren evenredig bij te laten dragen aan emissiereductie en
wat dit betekent voor het transitiefonds,
[..]

d.

[..]

DEPARTEMENTAAL VERTROUWELIJK

Pagina 2 van 6

9.

Advies en spreeklijnen t.b.v. de technische briefing
[..]

T.a.v. de concrete sheets:
– [..]

DEPARTEMENTAAL VERTROUWELIJK

Pagina 3 van 6

9.

–

[..]

DEPARTEMENTAAL VERTROUWELIJK

Pagina 4 van 6

9.

–

[..]

–

Stas: U kunt in navolging van vorig punt aangeven het onbevredigend te
vinden dat de oplossing verwacht lijkt te worden van de provincies via hun
gebiedsplannen. U kunt derhalve de minister voor N&S vragen of al in
beeld gebracht is wat het Rijk zelf nog meer kan bijdragen. In generieke
maatregelen of voor wat betreft de benodigde onontkoombaarheid van
maatregelen en beschikbare instrumenten. U kunt verzoeken of dit
onderdeel gemaakt kan worden van de politieke besluitvorming in de RFL,
wederom mede in het licht bezien van zowel de hoofdlijnenbrief als de
scopes van het transitiefonds en het NPLG. En – misschien wel als
allerbelangrijkst - gezien de ambities uit het coalitieakkoord. [..]

DEPARTEMENTAAL VERTROUWELIJK

Pagina 5 van 6

9.

[..]

DEPARTEMENTAAL VERTROUWELIJK

Pagina 6 van 6

10.

Minister

Bestuurskern
Dir.Wegen en
Verkeersveiligheid
Wegverkeersbeleid
Den Haag
Postbus 20901
2500 EX Den Haag
Contactpersoon

Persoonlijke Levenssfeer

M +31(0)6-Persoonlijke Leven
Persoonlijke Levenssfeer @minienw.nl

Bestuurlijk Overleg Stikstof 3 februari 2022

Datum
31 januari 2022
Kenmerk
IENW/BSK-2022/22586

Inleiding
In aansluiting op nota IenW/BSK – 2022/15182 informeer ik u over de inhoud
van het gecombineerde bestuurlijk stikstof en natuur op 3 februari a.s. Vanuit
LNV is aangegeven dat twee ambtenaren u mogen begeleiden. Vanuit DGMo
zal Persoonlijke Levenssfeer u begeleiden, vanuit DGWB is dat Persoonlijke Levenssfeer .
Samenvatting, kern of boodschap
Opzet kennismakings-BO
Voor deze kennismaking is gezien het informele/kennismaking karakter geen
agenda opgesteld.
Aan de technisch voorzitter van het BO Stikstof, Edward Stigter, gedeputeerde
van Noord-Holland voor Klimaat en energie, lid van het IPO-bestuur en
voorzitter van de Bestuurlijke Commissie Stikstof van de provincies, is gezien
de grootte van de groep deelnemers wel een opzet/draaiboek meegegeven.
Draaiboek:
•
De technisch voorzitter zal het gesprek openen en de minister voor Natuur
en Stikstof, als organisator van het BO Stikstof en BO Natuur, het woord
geven voor een introductie.
•
Vervolgens zal een introductiefilmpje van de provincies worden afgespeeld,
waarin wordt geschetst wat voor de provincies gebiedsspecifieke
aandachtspunten zijn in de stikstofproblematiek.
•
Daarnaast zullen Edward Stigter en Peter Drenth kort mondeling
reflecteren op de raakvlakken tussen het coalitieakkoord en het
Stikstofplan (zie toelichting voor een korte samenvatting en bijlage 1 voor
de hele propositie) dat de provincies op 9 december jl. hebben
gepubliceerd als propositie richting het nieuwe kabinet.
•
Aansluitend zullen de verschillende bewindspersonen aan het woord
komen. Hierbij krijgt u de gelegenheid uw belangrijkste punten mee te
geven op het punt van stikstof en water (Kaderrichtlijn Water - KRW) en de
samenwerking met de provincies;

Pagina 1 van 3

10.

•
•

Tenslotte krijgen de UvW en de VNG de gelegenheid om hun inbreng te
geven.
Mocht er nog tijd over zijn, zal deze ruimte gebruikt worden voor het
informele gesprek met elkaar.

Ter informatie: het filmpje is gemaakt omdat er 16 gedeputeerden aanwezig
zijn en anders het introductierondje wel erg lang wordt. Bijlage 2 geeft een
overzicht van de aanwezige bestuurders.
Uw bijdrage
Na een korte introductie van uzelf kunt u duiden wat voor u in deze setting
belangrijk is en wat wil u de provincies meegeven. Punten daarbij zijn:
o Samenwerking is belangrijk, zowel tussen Rijk en provincies, tussen
provincies onderling en binnen het Rijk;
o Synergie is noodzakelijk; het coalitieakkoord kent een enorme opgave voor
de energietransitie, woningbouw, bereikbaarheid en de landbouw en heeft
de stikstofdoelstelling ook nog eens vijf jaar naar voren gehaald;
o Daarbovenop komt de klimaattransitie en de KRW, waarvoor de benodigde
maatregelen al in 2027 moeten zijn uitgevoerd [..]
Daarover moeten we goede afspraken maken;
Maar wat nog belangrijker is: we moeten maatregelen nemen zodat de
natuur kan herstellen en maatschappelijke en economische ontwikkelingen
weer op gang kunnen komen. We moeten samen aan de slag.
o Dat betekent ook goed kijken naar ontwikkelruimte. Want het
regeerakkoord kent veel ambitie. En daar is veel stikstofruimte voor
nodig.
Politieke context
Uw collega bewindspersonen uit het fysieke domein (EZK, BZK, LNV en
defensie) zullen ook deelnemen aan het BO Stikstof/Natuur.

o
o

Persoonlijke Levenssfeer

Pagina 2 van 3

10.

Toelichting
Samenvatting van de propositie van de provincies, bijlage 1:
Wij zijn bereid ons, samen met het Rijk, te binden aan doelen
• Wij nemen samen verantwoordelijkheid voor reductiedoelen én de
staat van instandhouding in de gebieden. Wij doen dit met oog op de
economische ontwikkeling en de leefbaarheid van het landelijke gebied.
• Hiervoor hebben we wel duidelijke doelen en integrale en flexibele
instrumenten nodig én afspraken over uitvoeringskosten
• Wij voeren regie op het aanbod van de gebiedspartners; elke provincie
is bereid zich te committeren aan haar eigen inzet en om hierover
binnen haar verantwoordelijkheden bestuurlijke afspraken te maken
Wij nemen, samen met het Rijk, onze verantwoordelijkheid
• Deze opgave heeft alleen kans van slagen als we het samen doen
• Dit vraagt ook om over de vierjarige bestuursperiode heen te kijken.
Dit zorgt voor een duurzaam toekomstperspectief. Hierbij is een
houding van commitment, elkaar aanspreken en leren door te doen
nodig.
Wij hebben de gebiedskennis en kunnen de opgaven op elkaar laten aansluiten
• Wij zijn in staat de landelijke strategieën te vertalen naar de concrete
uitvoeringspraktijk in gebieden
• Wij zijn in staat opgaven integraal te verbinden op een manier die
passend is bij de specifieke gebiedsdoelen
Wij zorgen ervoor dat de uitvoering ook daadwerkelijk gebeurt
• Wij zijn in staat regie te voeren over de uitvoering en alle
gebiedspartners hierop aan te spreken. Uiteraard nemen wij hierbij
verantwoordelijkheid voor ons eigen aandeel, samen met het Rijk en
de gebiedspartners
• Wij plaatsen de uitvoering binnen het perspectief van een leefbaar
platteland en een duurzaam ontwikkelperspectief

Pagina 3 van 3

11.

Minister

Bestuurskern
Dir.Wegen en
Verkeersveiligheid
Wegverkeersbeleid
's-Gravenhage
Postbus 20901
2500 EX Den Haag
Contactpersoon
Persoonljke Levenssfeer

Persoon jke Levenssfeer
M +31(0)6-Persoonljke Leven
@minienw.nl

Persoonljke Levenssfeer

Stikstof - verzamelnota

Datum
1 november 2021
Kenmerk
IENW/BSK-2021/288677

Aanvullende inzet IenW verdere aanpak stikstof
U heeft gevraagd om een kort overzicht van de zaken voor IenW die aanvullende
inzet of aandacht vragen met het oog op de formatiegesprekken die op dit moment
worden gevoerd. De belangrijkste zaken betreffen:
1. [..]
2.

3.

Het borgen van het daadwerkelijk uitvoeren binnen afzienbare termijn van de
veelal zeer politiek gevoelige maatregelen welke noodzakelijk zijn voor de
opgaves voor natuur, klimaat en water, alsmede het benutten van kansen voor
aanvullende maatregelen binnen het beleidsterrein van IenW.
Uitvoering geven aan de integrale benadering van de verschillende opgaves en
meekoppelkansen wanneer deze andere type maatregelen vragen die niet per sé
in lijn liggen met elkaar.

[..]
4.

[..]

5.

[..]

[..]

Pagina 1 van 5

11.

[..]

Ad 2. Borgen uitvoering benodigde maatregelen
•
In de aanpak wordt afdwingbaarheid als een van de uitgangspunten
geformuleerd. In verdere uitwerking lijkt naar voren te komen dat hiervoor
aanvullende wetgeving met sectorale en regionale kaders en
emissiedoelstellingen noodzakelijk zijn om die afdwingbaarheid te borgen en
zo aan de opgaves te voldoen en de doelen te bereiken. Dat komt met name
omdat DGS zich focust op het behalen van de omgevingswaarden, waarmee
gestuurd wordt op de KDW.
•
Daarbij wordt voorbij gegaan aan het gegeven dat het toetsingskader wordt
gevormd door artikel 6 van de Habitatrichtlijn en waarbij het gaat om de
gunstige staat van instandhouding van de natuur. De huidige wetgeving in de
Wnb kent daartoe al gerichte doelen per gebied en afdwingbare
verplichtingen, bijvoorbeeld het voorkomen van verslechtering. Ook biedt de
Wnb op zichzelf ook voldoende legitimatie voor instrumenten om in te
grijpen. Afdwingbaarheid is uiterst relevant, maar dat vraagt geen nieuwe
wetgeving of nieuwe doelen bovenop de reeds bestaande doelen: het is
vooral noodzaak dat maatregelen geborgd en daadwerkelijk uitgevoerd
worden(!).
•
Het stellen van nieuwe doelen en creëren van meer wetgeving (zoals gedaan
met de omgevingswaarden) leidt niet automatisch tot oplossingen voor de
problematiek, maar creëert eerder nieuwe koppen die de uitvoering
complexer maakt (zowel bij toestemmingsverlening als in de governance).
•
Het daadwerkelijk uitvoeren van met name de zeer gevoelige maatregelen
die toezien op de landbouwsector waarbij sprake is van gedwongen uitkoop,
productiebeperkingen en beperkingen die zien op landgebruik is niet
afhankelijk van nieuwe wetgeving, dit kan in feite nu al.
•
Aandachtspunt is dan met name hoe in het licht van die politiek gevoeligheid
en weerstand in de sector toch geborgd wordt dat de benodigde maatregelen
binnen afzienbare termijn worden uitgevoerd om zo aan de verschillende
opgaves (waaronder KRW) te gaan voldoen.
•
Daarnaast zijn aanvullende maatregelen op het beleidsterrein van IenW
aangeleverd aan DGS. Deze zijn tot op heden niet doorgerekend. Hoewel in
de sector mobiliteit al een flinke daling optreedt, en voor verdere
depositiedaling vooral maatregelen in de landbouwsector nodig zijn, liggen er
wel degelijk nog kansen om ook op het gebied van mobiliteit en bouw nog
verder bij te dragen aan een snellere stikstofreductie.

Pagina 2 van 5

11.

Ad 3. Uitvoering geven aan integraliteit
•
Om integraal naar opgaves te kijken en hiervoor maatregelen te nemen is
het ook noodzakelijk dat de verschillende doelen, opgaven en
meekoppelkansen onderling worden gewogen. Aan de wijze waarop dit moet
gebeuren met welk beoordelingskader is echter nog niet geen invulling aan
gegeven, of gesignaleerd dat hier knelpunten kunnen gaan ontstaan.
•
Als voorbeeld de situatie dat in het kader van de gebiedsgerichte aanpak drie
bedrijven in beeld zijn voor gerichte opkoop en hier tussen gekozen moet
worden, waar kiezen we dan voor:
o Het bedrijf met een hoog doelbereik voor stikstofreductie, maar laag
doelbereik aanpak irt geurproblematiek
o Het bedrijf met hoog doelbereik aanpak geurproblematiek, maar laag
doelbereik stikstofreductie
o Of het bedrijf met een redelijk hoog doelbereik voor beide opgaven.
•
Doordat de focus sterk ligt op stikstofreductie en geurproblematiek slechts
wordt gezien als een meekoppelkans, is de kans groot dat in dergelijke
afwegingen alleen naar hoogste doelbereik stikstofreductie wordt gekeken,
terwijl bij een bredere integrale afweging (omgevingskwaliteit) waar opgaves
meer gelijk worden beoordeeld zou betekenen dat de derde optie wellicht het
hoogste doelbereik kent. De uitdaging ligt hier dus ook om hier een modus in
te vinden om die opgaves tegen elkaar te kunnen afwegen.
•
Een integrale benadering heeft om een dergelijke afweging te maken ook
veel informatie nodig over hoe de verschillende ingrepen op allerlei terreinen
verschillend effect zullen hebben. Er is nu nog onvoldoende geborgd dat deze
informatie op de juiste plek beschikbaar is en komt, om dit integraal bij
elkaar te brengen en tegen elkaar te kunnen afwegen.
•
Daarbij dient ook beter in beeld gebracht te worden met welke aspecten
rekening gehouden wordt. Houden we bijvoorbeeld ook al rekening met de
lange termijn effecten van zeespiegelstijging of klimaatadaptatie in bredere
zin, wat relevant kan zijn i.v.m. bepaling geschikte gronden voor landbouw in
het kader van voorgestelde zonering? Of houden we dit vooralsnog buiten
beschouwing?
[..]

Pagina 3 van 5

11.

[..]

Pagina 4 van 5

11.

[..]

Persoonljke Levenssfeer

Persoonljke Levenssfeer

Pagina 5 van 5

12.

Minister

Bestuurskern
Dir.Wegen en
Verkeersveiligheid
Wegverkeersbeleid
's-Gravenhage
Contactpersoon
Persoonljke Levenss

Persoon jke Levenssfeer
M +31(0)6-Persoonljke Leven
Persoonljke Levenssfeer @minienw.nl

Persoon jke Levenssfeer
Persoonljke Levenssfeer

Formatievragen stikstof en antwoorden LNV

M +31(0)6-Persoonljke Leven
@minienw.nl

Persoonljke Levenssfeer

Datum
1 november 2021
Kenmerk
IENW/BSK-2021/297395
Bijlage(n)
4

Inleiding
Bijgevoegd treft u ter informatie een overzicht van alle formatievragen gerelateerd aan stikstof,
inclusief de antwoorden die door LNV gegeven zijn. U vindt alle sets aan vragen in de periode
van 15 oktober tot en met 4 november met de daarbij verstrekte antwoorden in bijlage 1 bij
deze nota (zie voor een overzicht ook onder ‘toelichting’). In bijlagen 2 t/m 4 vindt u een aantal
presentaties, dat als bijlagen meegegaan is bij de beantwoording van vragen.
Hieronder ontvangt u ter informatie een duiding van de zaken die opvallen.
Duiding op hoofdlijnen
1. Integrale aanpak
• De beschrijving van doelen en verplichtingen in het kader van een integrale aanpak (en
de betekenis daarvan) blijft erg op hoofdlijnen. KRW en klimaat worden genoemd als
dossiers waarvan de doelen en opgaven in eerste instantie integraal met de opgaven
o.g.v. stikstof en de Vogel- en Habitatrichtlijn moeten worden bezien. Waar opportuun
kunnen kansen voor andere opgaven (bijv. Schone Lucht Akkoord) mee worden
genomen. De formulering laat voldoende ruimte om op een nader moment, als dat
noodzakelijk zou zijn, de verbinding te leggen met opgaven op het gebied van
waterkwantiteit of klimaatadaptatie. De gevraagde doorkijk naar andere relevante ‘kaders
in de pijplijn’ (bijvoorbeeld EU-Biodiversiteitsstrategie) wordt niet gegeven.
• De formatietafel vraagt naar de voorziene planning ten aanzien van de gebiedsgerichte
aanpak stikstof en hoe deze zich verhoudt tot de voorgestelde integrale aanpak (vraag
5). In de beantwoording wordt door LNV aangegeven dat het de bedoeling is dat integrale
gebiedsplannen parallel worden uitgewerkt aan gebiedsplannen voor stikstof, waarbij
gebiedsplannen voor stikstof onderdeel worden van bredere integrale gebiedsplannen en
deze tegelijkertijd (in 2023) vastgesteld worden. Het idee is de bredere integrale
gebiedsplannen binnen het Nationaal Programma Landelijk Gebied vorm te geven. Naast
de zorg over het in verbinding houden van processen, heeft IenW zorg over de scope van
de integrale gebiedsplannen: DGS lijkt ook deze plannen te willen beperken tot de

Pagina 1 van 5

12.

N2000-gebieden, terwijl de integrale opgaves voor KRW en klimaat juist veel breder zijn
en de N2000 begrenzing overstijgen.
• [..]

2. Borging
• [..]

• Bij de vraag over borging wordt het volgende aangegeven: “Als in gebiedsplannen per
gebied doelstellingen, de maatregelen en ook het instrumentarium om de doelstelling te
halen juridisch geborgd en onontkoombaar worden vastgelegd dan wordt ook per gebied
inzichtelijk en onderbouwd op welke termijn en in welk tempo de staat van de natuur
verbetert. Hiermee ontstaat perspectief voor toestemmingsverlening.” Hiermee worden
verwachtingen gecreëerd die op dit moment niet waar te maken lijken: er is nog veel
onduidelijkheid over de status van het gebiedsplan (bij inwerkingtreding Omgevingswet
wordt ook niet meer gesproken over een gebiedsplan, maar uitsluitend het verzamelen
en aanleveren van informatie). Het is weliswaar zo dat de komende gebiedsplannen de
benodigde informatie moeten gaan leveren over de staat van de natuur en hetgeen
noodzakelijk is in het licht van de natuurdoelen en de omgevingswaarden, maar juristen
IPO/BZK en IenW geven aan dat gebiedsplannen geen besluit betreffen in juridische zin

Pagina 2 van 5

12.

en de informatie die opgenomen is in het gebiedsplan op zichzelf geen juridische
betekenis heeft of voorziet in enige borging. Daar is meer voor nodig.
• Gesprekken met DGS (en andere departementen en provincies) over de borging en
werking van het systeem zijn momenteel gaande.
3. Emissies versus deposities
• Onderstaande punten zijn door Persoonlijke Levenssfeer reeds geadresseerd aan Persoonlijke Levenssfeer ,
Persoonlijke
waarbij
zich aangeeft niet te herkennen in de opmerkingen.
• LNV adviseert (vraag 4) dat als het kabinet zich eventueel committeert aan een
stikstofdoelstelling van bijv. 50% emissiereductie in 2030 (t.o.v. 2019), dit ruimtelijk
door te vertalen op basis van de huidige KDW-systematiek. Een emissiereductie van 50%
in 2030 vraagt echter ingrijpende maatregelen met grote sociaal-economische gevolgen,
waarvan het zeer de vraag is of dit haalbaar is in 2030. Op die betekenis (de impact) van
een 50% emissiereductiedoel wordt in het antwoord verder niet ingegaan. Ter toelichting:
een 50% reductiedoel in 2030 betekent feitelijk dat je het huidige doel van 2035 5 jaar
naar voren haalt. Uitgaande van huidige doelen is de opgave tot 2030 net zo groot als de
opgave tussen 2030 en 2035. Met huidige voorstel voor de integrale aanpak is het 2035
doel nog niet in zicht: indien de opgave voor 2035 al in 2030 behaald zou moeten
worden, zal dus een nog ingrijpender aanpak nodig zijn.
• LNV blijft in lijn met de huidige ingezette koers het hanteren van een Kritische Depositie
Waarde (KDW-)doelstelling bepleiten (zie vragen 4 en 5). Als reden daarvoor wordt
aangegeven dat stikstof de belangrijkste drukfactor is, dat met de KDW wordt gestuurd
op de staat van instandhouding en de KDW bepalend is voor toestemmingsverlening, nu
en in de toekomst. Vanuit IenW vinden we het zeer ongelukkig (en onjuist) dat LNV dit
op deze manier richting formatietafel heeft gebracht. PBL probeert al enige tijd onder de
aandacht te brengen (ook in de technische briefing aan u ) dat de KDW één van de
drukfactoren is en LNV een te sterke focus hanteert op de KDW. Verdroging en
waterkwaliteit zijn andere belangrijke drukfactoren, evenals de geringe oppervlakte aan
natuur in Nederland. Zie ook figuur hieronder uit PBL-rapport. Het is niet voor niets dat
het integrale pakket veel meer doet voor de natuurdoelen dan het pakket met uitsluitend
focus op emissiereductie.

• LNV geeft daarnaast aan dat het hanteren van een KDW-doelstelling de legitimatie geeft
voor het ontwikkelen van regionale doelen (een proces dat reeds in gang is gezet door
LNV en provincies). Dat is niet correct: de huidige instandhoudingsdoelen per gebied (en
de huidige staat van de natuur in die gebieden) geeft al voldoende legitimatie om
gebiedsgerichte doelen te hanteren én om maatregelen te treffen. Een generiek KDWdoel is daarvoor niet persé nodig. Het is namelijk mogelijk dat de KDW-doelen worden
gehaald, maar niet aan de Europeesrechtelijke verplichting wordt voldaan dat
natuurbehoud moet zijn geborgd in Natura 2000-gebieden. De KDW is bedoeld als
hulpmiddel, niet als zelfstandig te bereiken doel. In een groot deel van de natuur in
Nederland zal de KDW immers nooit bereikt worden. Een te eenzijdige focus op de KDW
creëert een situatie waarin - bij het niet behalen van de KDW- de neiging zal zijn steeds
Pagina 3 van 5

12.

strengere doelen te stellen, waarbij de ruimte voor ontwikkelingen steeds beperkter
wordt.
• Tot slot geeft LNV onterecht aan generieke doelen niet gericht zouden moeten zijn op
emissies, omdat dit volgens LNV niet gekoppeld is aan natuurdoelen en het zou kunnen
leiden tot positieve effecten buiten de landsgrenzen. Dat antwoord bevreemdt ons.
Remkes bepleit (terecht!) juist bij NOx-emissies dat een generieke aanpak voor de hand
ligt vanwege de dekenproblematiek, waarbij voor piekbelasters aanvullend gebiedsgericht
gestuurd kan worden. Een generieke sturing op emissies is echt nodig om de
stikstofdeken omlaag te brengen, ook als een deel van de positieve effecten daarvan
optreedt in het buitenland (wat vice versa ook aan de orde is).

4. [..]

Pagina 4 van 5

13.

Toelichting
Sub A. Gebiedsgerichte aanpak
Omgevingswaarden
In de contourennota van het Programma Stikstofreductie en
Natuurverbetering (Kamerbrief 16 juli 2021) is aangekondigd dat de
landelijke omgevingswaarden ruimtelijk worden vertaald. Deze
vertaling is noodzakelijk om:
o Als Rijk te kunnen sturen op
1. Het realiseren van doelen;
2. Beschikbare instrumenten en middelen zo effectief
mogelijk in te zetten en
3. Om duidelijkheid te kunnen bieden in
gebiedsprocessen.
o Per provincie inzichtelijk te hebben wat waar wel/niet mogelijk
is en waar vergaande ingrepen noodzakelijk zijn (dit op basis
van de staat van instandhouding van de natuur). Dit zou
eveneens duidelijkheid moeten bieden waar (op termijn) weer
ruimte voor stikstof uitstotende activiteiten is of kan ontstaan.
De omgevingswaarden worden bereikt door een combinatie van
bronmaatregelen en autonome daling. De huidige inschatting van DGS
is dat de landelijke omgevingswaarde voor 2030 ruim gehaald wordt.
Over de omgevingswaarde van 2035 is nog niets te zeggen: de verdere
autonome daling en de recente klimaatmaatregelen zijn nog niet
doorgerekend; een nieuw bronmaatregelpakket is nog onderwerp van
gesprek. Het landelijke doel voor 2030 zegt nog niet zoveel, als deze
voor 2030 wordt gehaald, dan zal nog steeds maximaal 50% van de
oppervlakte stikstofgevoelig Natura 2000-gebieden overbelast zijn. Met
alleen stikstofaanpak komen we er niet, ook natuurmaatregelen zijn
noodzakelijk. In de gebiedsprocessen moeten deze maatregelen
samenkomen.
Provincies hebben als opmaat voor de gebiedsgerichte aanpak een 10tal uitgangspunten opgesteld. Een vijftal daarvan worden ook
onderschreven door het Rijk. Doel van het overleg is om deze in
gezamenlijkheid vast te stellen:
a. Focus op de meest kwetsbare natuur eerst.
Er is in een aantal gebieden sprake van een (dreigend) proces van
verslechtering. De gebiedsdoelen worden gericht op het stoppen
van deze (dreigende) verslechtering. Daarmee richten de
gebiedsdoelen zich meer nadrukkelijk op het bereiken van een
gunstige staat van instandhouding.
b. Gebiedsdoelen voor de langere termijn: 2035 (en doorkijk 2050).
Op basis van de huidige kennis en data is het in kaart brengen van
een ruimtelijke vertaling tot 2030 praktisch haalbaar.
Gebiedsdoelen zijn echter ook gewenst voor 2035 omdat de opgave
tot 2035 bepalender is voor het toekomstperspectief in het gebied.
De opgave van 2035 net zo groot als de 10 jaar daarvoor terwijl de
tijd voor realisatie korter is.
c. De landelijke omgevingswaarden als landelijke toets
De omgevingswaarden zijn een belangrijk landelijk instrument om
te peilen of we op de goede weg zijn. De omgevingswaarden zijn
landelijk en hebben daarmee geen 1 op 1 relatie met een gebied of

Pagina 3 van 4

13.

d.

e.

-

ander regionaal schaalniveau. Door de omgevingswaarden als
minimum te nemen in combinatie met een focus op de meest
kwetsbare natuur eerst, kan er vastgesteld worden waar
gebiedsgericht (en voor de deken) extra inzet nodig is.
Gebiedsdoelen voor stikstof worden uitgedrukt in emissie
Vanuit de praktijk wordt de voorkeur gegeven aan het sturen op
emissiedoelen omdat dit beter te vertalen is naar gebiedsopgaven
dan depositiereductie doelen. De bestaande technieken zijn
toereikend om een vertaling van depositie naar emissie te maken.
Provincies en rijk geven aan dat de emissiedoelen die gebruikt
worden in de gebiedsprocessen wel uitvoerbaar moeten zijn en dus
gebaseerd moet zijn op wat feitelijk aan reductie mogelijk is,
waarbij de leefbaarheid een belangrijke tweede pijler is.
Doelen voor stikstof zijn onderdeel van integrale gebiedsdoelen.
De provincies werken vanuit hun gebiedsproces aan verschillende
gebiedsopgaven die zij in samenhang met elkaar uitvoeren, zoals
KRW, hydrologische doelen (verdroging, wateropvang), natuur,
klimaat(adaptatie). Het koppelen van al deze opgaves kan
bovendien leiden tot een effectievere inzet van maatregelen.

Vervolgtraject

Stap 1.
Na akkoord BO

Stap 2.
Januari/februari
2022
Stap 3.
Maart/april
2022

Toetsing en
concretisering
uitgangspunten
door
kennisinstellingen
Herbezinning op
uitgangspunten
en doelen
Vastleggen
doelen in PSN

Uitvraag ambtelijk
en interbestuurlijk
voorbereid

Resultaat: scenario’s en advies
kennisinstellingen

Op basis van
scenario’s en advies
kennisinstellingen

Resultaat: eerste versie
gebiedsdoelen voor 2025
(tussendoel) en 2030
Resultaat: afspraken over de doelen,
instrumenten voor maatregelen,
sturing en middelen; uit te werken in
de gebiedsplannen.

Pagina 4 van 4

14.

Minister en Staatssecretaris

Bestuurskern
Dir.Wegen en
Verkeersveiligheid
Wegverkeersbeleid
Den Haag
Postbus 20901
2500 EX Den Haag
Contactpersoon

Persoonljke Levenssfeer

Persoon jke Levenssfeer
M +31(0)6-Persoonljke Leven
Persoonljke Levenssfeer @minienw.nl

Bestuurlijk Overleg Stikstof

Datum
17 juni 2021
Kenmerk
IENW/BSK-2021/177892

Inleiding
Het eerstvolgende BO Stikstof is op 1 juli aanstaande, bijgaand wil ik u
informeren over de agenda en de bijbehorende annotatie. Gezien de inhoud
Persoon jke Leve
van het overleg is het voorstel dat u vervangen zal worden door
, Persoonljke Levenssfeer .
Daarnaast wil ik u informeren over twee brieven die binnenkort door LNV naar
de Tweede Kamer worden gezonden: de voortgangsbrief stikstof en de brief
over de stand van zaken warme sanering varkenshouderij.
Samenvatting, kern of boodschap
BO stikstof:
Naast de gebruikelijke onderwerpen (verslag, mededelingen, actualiteiten etc.)
staan de volgende onderwerpen op de agenda:
1. Gebiedsgerichte aanpak (GGA)
2. [..]
3. [..]
Ad 1: gebiedsgerichte aanpak
De door het IPO opgestelde koers voor de gebiedsgerichte aanpak voor de
komende jaren wordt besproken aan de hand van door IPO geformuleerde
a. Richtinggevende uitspraken en de bijbehorende procesplanning;
b. Een opsomming van de processtappen die daaruit volgen;
c. De inhoudsopgave voor de gebiedsplannen.
Sub a.: de notitie richtinggevende uitspraken omvat een reeks uitgangspunten
en processtappen voor de GGA die op meerdere punten raakt aan de
bevoegdheden van IenW rondom de Natura 2000-gebieden. Een aantal van
deze richtinggevende uitspraken zijn nieuw en vrij fundamenteel, zoals het
sturen op emissies en het werken met regionale tussendoelen. In het DGoverleg hebben IenW, BZK, EZK, Defensie allen uitgesproken dat de door de
provincies gevraagde stap om te kunnen sturen op emissies op dit moment nog

Pagina 1 van 5

14.

onvoldoende doordacht is. Op basis van het DG-overleg heeft LNV besloten
deze ontwikkelrichting alleen te bespreken en er in het BO nog geen besluit
over te nemen. Ook met betrekking tot de tussendoelen is duidelijk dat verdere
uitwerking in samenspraak met onder meer IenW gebeurt, ook al omdat doelen
van de provincies provincie-overstijgend kunnen zijn en impact kunnen hebben
op de Natura 2000-gebieden waar IenW voortouwnemer van is. Dit geldt ook
voor grensoverschrijdende effecten en de governance. De uitkomst van de
nadere uitwerkingen zal worden vastgelegd in het programma onder de Wsn.
Sub b. en c.: de overige stukken zijn akkoord.
De natuurdoelanalyses, waar in het vorig BO expliciet om was gevraagd door
IenW, is opgenomen in de richtinggevende uitspraken: “De programmering en
uitvoering van de natuurherstelmaatregelen voor stikstofgevoelige natuur
maken onderdeel uit van de gebiedsplannen; om geen dubbel werk te doen
worden de beheerplannen separaat binnen de al bestaande structuur
opgesteld. De natuurdoelanalyses worden, los van het proces van de roadmap
voor de gebiedsplannen, uitgevoerd. De informatie uit deze beheerplannen en
natuurdoelanalyses maakt wel nadrukkelijk onderdeel uit van de data op grond
waarvan de interventies in het gebiedsplan worden bedacht en
geprogrammeerd.” Volgens de bijbehorende procesplanning behoren de
natuuranalyses bij de voorbereidende werkzaamheden voor en tijdens
zomermaanden 2021 ten behoeve van het opstellen van de gebiedsplannen.
Zie ook de toelichting.
Ad 2: [..]

Pagina 2 van 5

14.

[..]

Brieven
Er worden nog voor de zomer twee brieven naar de Tweede Kamer
gestuurd:

Pagina 3 van 5

14.

-

-

Een voortgangsbrief stikstof, met daarin ook de vooraankondiging van het
programma onder de Wsn, dat (pas) in 2022 wordt vastgesteld. De
stand van zaken van de bronmaatregelen worden nog aangepast aan de
stand van Q2. Zo gaat de regeling walstroom in Q3 open i.p.v. Q2,
vanwege de uitbreiding ten behoeve van de SSRS-doelen (na
instemming M LNV, zie volgende bullit). En behoeft elektrisch taxiën wat
nuancering op de haalbaarheid.
[..]

Pagina 4 van 5

14.

Toelichting
[..]

Pagina 5 van 5

15.

Bespreking maatschappelijke initiatieven stikstof
t.b.v. Ministerraad 28 mei 2021
Aanleiding bespreking
•

•

•

•

Met het structurele maatregelenpakket voor de stikstofaanpak waartoe het kabinet op 24
april 2020 besloten heeft 1, wordt invulling gegeven aan de doelstellingen voor 2025 en
2030. De wet stikstofreductie en natuurversterking heeft onontkoombaar het kader en de
systematiek vastgelegd en ook de doelstelling voor 2035.
Het aannemen van deze wet door beide Kamers heeft maatschappelijke partijen geprikkeld
om na te denken over versnelling en invulling van de wet en de huidige stikstofaanpak. De
zes partijen van het Versnellingsakkoord 2 hebben concrete voorstellen voor invulling en
versnelling gedaan. Veerman e.a. 3 hebben een ruimtelijke invulling gegeven en naar
aanleiding van de motie Bisschop e.a. (Kamerstuk 35 600 43) wordt gewerkt aan afspraken
met het oog op een langjarig economisch en ecologisch duurzaam toekomstperspectief
voor de landbouwsector. Er is nu maatschappelijk momentum en urgentie om
verdergaande stappen te zetten.
Er is onzekerheid in alle sectoren over wat het langjarig perspectief is en er is met de
huidige aanpak nog maar zeer beperkt ontwikkelruimte beschikbaar, wat gelet op postCorona-herstel en grote maatschappelijke opgaves zoals de klimaattransitie ongewenst is.
De stikstofdoelstelling voor 2035 e.v. (zoals ook door de sommatie van Greenpeace en het
recente advies van de Raad van State belicht) is nog niet ingevuld met de huidige aanpak.

Gevraagd besluit
De MR wordt gevraagd om akkoord te gaan met het verder uitwerken van route 2. Om hiermee
een robuuste oplossing voor de stikstofproblematiek te ontwikkelen, langjarige
investeringszekerheid voor economische sectoren te bieden en een flinke impuls aan andere
maatschappelijke transities te geven.
We staan voor een fundamentele keuze

•

•
•

Het oplossen van het stikstofprobleem en het tegelijkertijd bieden van ontwikkelruimte
voor maatschappelijke en economische ontwikkelingen is een complex vraagstuk in tijd,
financieel, in juridische zin en vanwege de verwevenheid van verschillende sectoren en met
meerdere opgaven.
Er zijn mogelijkheden tot verdergaande stappen waarmee de natuuropgave wordt
gerealiseerd en transities in de landbouw en andere sectoren en op andere terreinen
(klimaat, woningbouw, mobiliteit,) mogelijk wordt gemaakt.
Dit vraagt om fundamentele keuzes tussen verplichtend en vrijwillig, en de keuze voor
structurele oplossingen die nu ingrijpend zijn en bij sommige partijen op weerstand stuiten,
maar wel perspectief bieden voor de langere termijn. Hoe eerder een fundamentele keuze
gemaakt wordt, hoe sneller resultaten geboekt kunnen worden. Duidelijk mag zijn dat dit
een vergaande inspanning van overheden en alle sectoren in Nederland vraagt.

No regret - hoe dan ook is nodig:

•

•
•

Stevige gebiedsprocessen met landelijke regie en afdwingbaarheid. Deze heeft als
kernelementen: stevige (regionale) kaders en afrekenbare doelen voor stikstofreductie (en
ook voor bodem, water en klimaat) en duidelijkheid over wat er in de toekomst in gebieden
mogelijk is (bijvoorbeeld welke vorm van landbouw waar wel en niet mogelijk is, maar ook
bijvoorbeeld industrie of energieopwekking).
Het Rijk neemt de regie en stelt doelen en geeft regio’s/provincies de ruimte om met
betere/slimmere oplossingen te komen als die binnen de doelen en budget beter aansluiten
bij de regionale situatie.
Een hele stevige impuls in organisatie en de benodigde capaciteit in de uitvoering en
handhaving van de gebiedsprocessen. Zowel op het niveau van Rijk, als door een

Kamerbrief van 24 april 2020, Kamerstukken II 2019/20, 35334, nr. 82.
Versnellingsakkoord stikstofemissiereductie 2021 – 2030. Gezamenlijk voorstel boeren-, natuur- en ondernemersorganisaties
(Natuurmonumenten, Natuur & Milieu, LTO Nederland, VNO-NCW, MKB-Nederland en Bouwend Nederland) van 25 mei 2021.

1
2

3

https://transitiecoalitievoedsel.nl/regie-op-ruimte/

15.

•

•

versnelling van de provinciale gebiedsanalyses en gebiedsplannen, inclusief de daarvoor
noodzakelijke slagkracht om hier daadwerkelijk uitvoering aan te geven.
Budget, bij voorkeur in de vorm van een fonds vanwege de grootschalige en langjarige
opgave die uitgevoerd moet kunnen worden. Met dit fonds worden
natuur(herstel)maatregelen geïntensiveerd, (verstrekkende) bronmaatregelen genomen en
de uitvoering van gebiedsprocessen, inclusief noodzakelijke ruimtelijke ingrepen
georganiseerd.
Een kortetermijn-impuls voor toestemmingsverlening, o.a. door extern salderen in alle
provincies open te stellen.

Vervolgens zijn er twee routes denkbaar om ruimte te geven aan nieuwe economische
ontwikkelingen en om de stikstofdoelstellingen voor 2030 en verder te halen:
1. Een verdere versnelling en invulling van de huidige stikstofaanpak, zoals het
Versnellingsakkoord daar een invulling aan geeft;
2. Een systeemsprong waarin maatregelen worden geplaatst in een langetermijn- perspectief
van ruimtelijke zonering, verduurzaming in alle sectoren, de landbouwtransitie en waarmee
maatschappelijke transities mogelijk worden gemaakt.
Route 1 Verder invulling en versnelling van de huidige aanpak
De huidige stikstofaanpak kan verder ingevuld en versneld worden. In het Versnellingsakkoord
wordt dit op de volgende manier gedaan:
•
Vastleggen nationale en sectorale emissiereductiedoelen (40% in 2030) in een landelijke
omgevingswaarde. 4
•
Gerealiseerde emissiereductie en ontwikkelruimte vastleggen in een nationaal
stikstofregistratiesysteem (ten behoeve van ontwikkelingen in industrie, mobiliteit en
landbouw) en de introductie van een drempelwaarde.
•
Ontwikkelruimte wordt in de eerste jaren gerealiseerd door het opkopen van vrijwillige
stoppers, vrijwillige uitplaatsing of beëindiging van piekbelasters in de landbouw.
•
Parallel uitwerken van totale pakket aan maatregelen, waaronder een forse subsidie voor
innovatie en het inzetten van vrijgekomen grond voor extensivering van de landbouw.
•
In totaal zijn de beoogde kosten voor de Rijksoverheid 1,73 miljard euro per jaar van
2021-2030 (in totaal 15,3 miljard euro).
Voordelen route 1
•
Draagvlak bij de partijen die het Versnellingsakkoord geïnitieerd hebben.
•
Geeft op enig moment enige ontwikkelruimte.
•
Past binnen de huidige systematiek van de structurele aanpak en toestemmingsverlening.
Nadelen route 1
•
Ontwikkelruimte is niet zeker want de maatregelen zijn juridisch gezien ook nodig voor
behoud van natuur. In veel gebieden is behoud nog niet verzekerd en mogen maatregelen
niet ingezet worden voor nieuwe ontwikkelingen. Daarom blijvend groot risico op
rechtszaken.
•
Vrijwillige karakter van de maatregelen is een risico voor het daadwerkelijke realiseren van
de benodigde stikstofreductie. Als na enkele jaren blijkt dat doelen niet gehaald worden,
wordt de aanpak pas dwingend. Dat geeft onrust gegeven de onduidelijkheid.
•
Complexe uitvoering en vergunningverlening: In de huidige systematiek (ondanks de
substantiële aanvullende impuls) zal langjarig elke nieuwe activiteit die stikstof uitstoot
individueel beoordeeld moeten worden; zo nodig moeten op gedetailleerd hexagoonniveau
mitigerende maatregelen getroffen worden. Het versnellingsakkoord geeft geen zicht op
het verlaten van deze systematiek.
•
De gevraagde investering leidt nog niet tot het blijvend oplossen van het stikstofprobleem
en is daarmee potentieel ondoelmatig: over paar jaar moet opnieuw tot een groot
aanvullend pakket besloten worden vanwege de doelstelling voor 2035 en verder. Waarbij
het waarschijnlijk is dat investeringen die nu gedaan worden ook plaatsvinden in gebieden
waar straks geen of beperkt perspectief is voor deze bedrijven (bijvoorbeeld stalinnovaties
voor stikstof bij bedrijven die als gevolg van water- of klimaatopgave alsnog moeten
verplaatsen).
4
In de Wet stikstofreductie en natuurverbetering zijn omgevingswaarden voor 2025, 2030 en 2035 vastgelegd, wat neerkomt
op resp. een geschatte 10-15%, 26% en 50% emissiereductie.

15.

•
•

De versnelling geeft geen bestendig langetermijnperspectief voor sectoren, in het bijzonder
de landbouwsector, omdat de aanpak hier niet op stuurt.
Synergie in het oppakken van andere maatschappelijke opgaven, in het bijzonder de
klimaatopgave, maar ook kaderrichtlijn water, wordt met deze aanpak niet benut en vraagt
daarom aanvullende maatregelen en budget.

Route 2 Systeemsprong naar een definitieve oplossing van de stikstofproblematiek
Deze route combineert onderdelen van het Versnellingsakkoord met het voorstel van Veerman c.s.
(een ruimtelijke zonering). Dat betekent een definitieve invulling van de doelstellingen uit de wet
stikstofreductie en natuurversterking en van de structurele aanpak, geeft blijvend perspectief voor
maatschappelijke en economische ontwikkelingen en geeft een forse impuls aan andere transities,
in het bijzonder de klimaattransitie.
Deze route bouwt met een aantal extra stappen verder op Route 1 (op basis van het
Versnellingsakkoord):
1. Introduceren van onontkoombaarheid. Per gebied worden kaders gesteld, die gelden voor
alle sectoren (woningbouw, energie, industrie, mobiliteit) en die onomstotelijk gehaald
moeten worden. Dit betekent dat per gebied de doelstellingen maar ook het
instrumentarium om de doelstelling te halen wettelijk worden vastgelegd: verzekerd moet
worden dat het effect optreedt. Binnen deze kaders is er vrijheid voor de partijen om
invulling te geven aan de doelstellingen.
2.

Een ruimtelijke zonering van Nederland, op basis van bodem- en watercondities en de
ligging van N2000-gebieden (cf. Veerman c.s.). Hierin worden drie soorten gebieden
onderscheiden om op nationaal niveau richting te geven aan regionale ontwikkeling en
integrale invulling van maatschappelijke opgaven:
a. A-gebieden: gebieden waar ruimte is voor innovatieve, duurzame, natuurinclusieve
landbouw (en deze grond is dan bijvoorbeeld niet beschikbaar voor zonneweides en
datacenters).
b. B- en C-gebieden (met name veenweiden, zandgronden en omgeving van Natura
2000-gebieden): hier is het perspectief voor landbouw in de huidige vorm minder,
er is sprake van multiproblematiek zoals droogte, hoge emissies naar lucht, bodem
en water en minder vruchtbare grond. Dit vraagt om forse aanpassingen; soms is
sterke transformatie en de beëindiging van activiteiten nodig, zodat er nieuw
perspectief in deze gebieden ontstaat.

3. Daardoor ontstaat langjarige investeringszekerheid en ontwikkelruimte, voor alle sectoren
op voorwaarde dat deze een verduurzaming realiseren. De redenering hierachter (en
daarmee het grote verschil met Route 1 is:
a. Met het geloofwaardige en wettelijk geborgde pakket is zeker gesteld dat een
gunstige staat van instandhouding gerealiseerd zal worden. Het pakket is
geloofwaardig wanneer 1) de lat hoog genoeg ligt qua doelstellingen, en 2) met het
pakket vaststaat dat de doelstellingen ook daadwerkelijk gehaald worden. Dat
vereist wettelijk vastleggen van het instrumentarium en een adequate monitoringen bijsturing van het pakket maatregelen a.d.h.v. de situatie in elk van de Natura
2000-gebieden.
b. Verzekerd zal moeten zijn dat een maatregel wordt uitgevoerd én op gebiedsniveau
de beoogde effecten heeft.
c. Afhankelijk van de inhoud, vormgeving en het karakter van de doelen en
maatregelen kan vergunningverlening daarmee ook op de (kortere) termijn weer
meer mogelijk worden. Het uiteindelijke oordeel daarover is uiteraard uiteindelijk
aan de rechter.
d. Van alle sectoren vraagt dit een serieuze verduurzaming met wettelijke waarborgen
o.a. door eisen en voorwaarden te stellen in en aan vergunningverlening (zoals
actualisatieplicht of BBT). Op deze manier worden bedrijven gedwongen te
verduurzamen en tot stikstofreductie te komen en wordt voorkomen dat
ontwikkelruimte ingezet gaat worden voor nieuwe ontwikkelingen die niet
duurzaam en toekomstvast zijn.

15.

4. Langjarig perspectief voor de landbouwsector. Door een integrale gebiedsgerichte aanpak
krijgen ondernemers langjarig duidelijkheid over de (on)mogelijkheden in de verschillende
gebieden. Hiermee worden ze niet binnen afzienbare tijd opnieuw geconfronteerd met
andere opgaven als waterkwaliteit of klimaat(adaptatie). Dit werkt als volgt uit:
a. In de A-gebieden krijgt duurzame innovatieve landbouw voorrang op andere
ruimtelijke activiteiten. Ook is hier ruimte voor ondernemers, die uit de andere
gebieden komen, om een doorstart te maken.
b. In de B- en C-gebieden worden ondernemers ondersteund bij de sterke
transformatie die hier nodig is om naar andere vormen van landbouw te gaan.
Ondernemers krijgen hier de keuze voor extensivering/omschakelen, verplaatsen of
stoppen. Welke van deze sporen mogelijk zijn wordt bepaald door de
omstandigheden en langetermijnperspectief per gebied en de stand van de
innovatie.
c. Door daarnaast op termijn ook in te zetten op doelsturing i.p.v. de huidige
middelsturing krijgen boeren de ruimte om hun ondernemerschap in te zetten, met
eigen keuzes voor bedrijfsvoering.
d. Om aan dit perspectief te kunnen voldoen zijn er forse stappen nodig, waaronder in
de landbouw, ook omdat een nieuwe derogatie inzake de nitraatrichtlijn geen
vanzelfsprekendheid is. Maatregelen zoals extensivering (waaronder omschakelen
naar bijvoorbeeld natuurinclusieve of biologische landbouw), verplaatsing of
beëindiging zullen een forse reductie van naar verwachting 30 procent of meer van
het aantal dieren als uitkomst hebben.
e. Deze stappen maken het mogelijk om van de grenzen af te komen qua belasting
van de omgeving waar men nu op of zelfs over opereert. Met deze inzet wordt voor
lange termijn duidelijkheid gegeven aan de (on)mogelijkheden voor de agrarische
sector.
f. Een dergelijke integrale aanpak zal op basis van een eerste inschatting circa 22
miljard euro kosten. Dat is meer dan de aanpak uit route 1, maar biedt
tegelijkertijd ook oplossingen voor een aantal andere opgaven (omtrent klimaat,
water, bodem) en betreft investeringen die niet haaks staan op het perspectief
en/of noodzakelijke stappen op de lange termijn.
Voordelen route 2
• Fundamentele aanpak stikstofproblematiek.
• Langjarige investeringszekerheid en rechtszekerheid voor alle sectoren, inclusief landbouw.
• Hiermee worden transities in de landbouw en op andere terreinen (Klimaat, woningbouw,
mobiliteit,) voorzien van een forse impuls, in het bijzonder op klimaat is sprake van winwin.
• Financieel doelmatig, ondanks het substantiële bedrag, omdat het pakket in één keer goed
gedaan wordt en alleen daar waar nodig (geen investering in bedrijven en gebieden waar in
de toekomst geen perspectief voor is).
• Doelstellingen stikstof en natuur worden gehaald.
• Geen complexe en onzekere toestemmingsverlening meer (over een aantal jaren).
Nadelen route 2
• Dit vraagt veel van maatschappelijke partijen, omdat de aanpak dwingend is. Dit zal leiden
tot maatschappelijke onrust.
• Vraagt veel organisatie- en uitvoeringskracht.
• In de komende 10 jaar vraagt het meer budget dan de andere route.

16.

Minister + Staatssecretaris

Bestuurskern
Dir. Wegen en
Verkeersveilighe d
Wegverkeersbeleid
Rijnstraat 8
Den Haag
Postbus 20901
2500 EX Den Haag
Contactpersoon
Persoonlijke Levenssfeer

M +31(0)6-Persoon ijke Leven
@minienw.nl

Persoonlijke Levenssfee

Bespreking notitie stikstof MR 11 juni

Datum
26 mei 2021
Kenmerk
IENW/BSK-2021/ 150641
Bijlagen
2

Inleiding
Naar aanleiding van de eerdere vraag uit de Ministerraad naar ‘wat is er nodig
om Nederland van het slot te halen’, heeft LNV een notitie voorbereid. De
minister van LNV doet hiervoor een voorstel hoe het stikstofprobleem
structureel dient worden opgelost, aanvullend op de eerdere genomen
maatregelen in het structurele pakket en voortbordurend op de Wet stikstof en
natuurmaatregelen die 1 juli in werking treedt. Ook wordt ingegaan op het
versnellingsakkoord dat deze week door een coalitie van maatschappelijke
organisaties is uitgebracht.
Deze notitie zou worden besproken in de MR van 28 mei a.s., maar is verzet
naar de MR van 11 juni. Met deze nota wordt u geïnformeerd over de laatste
conceptversie en stand van zaken.
Samenvatting van het voorstel
Het voorstel (bijlage 1) bevat een aantal no-regret maatregelen dat hoe dan
ook uitgevoerd dient te worden en vervolgens twee opties voor een structurele
aanpak die op termijn ruimte voor nieuwe ontwikkelingen kan opleveren.
No-regret
Het voorstel van LNV in relatie tot ‘no-regret’ ziet in het kort toe op:
•
Inzetten op stevige gebiedsprocessen met duidelijke kaders en
afrekenbare reductiedoelen;
•
Rijk krijgt nadrukkelijkere regierol;
•
Impuls in organisatie en capaciteit bij zowel Rijk als provincies om o.a.
gebiedsanalyses te versnellen;
•
Budget (in de vorm van een fonds) om langjarige opgave te financieren;
[..]

Pagina 1 van 4

16.
Optie 1 uit notitie
Optie 1 is in feite het versnellingsakkoord wat deze week door VNO-NVW,
BouwendNL, LTO en twee natuurorganisaties is gepresenteerd. Dit betreft een
voortzetting/intensivering van de huidige aanpak, waarbij het vrijwillige
karakter van maatregelen overeind blijft, maar waarbij in 2030 een grotere
stikstofreductie wordt beoogd dan de wet op dit moment vereist (40% ipv
25%). De extra reductie die door de intensivering wordt beoogd, wordt in deze
optie voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen gemarkeerd.
Optie 2 uit notitie
Het voorstel in optie 2 gaat veel verder dan optie 1 door het introduceren van
onontkoombaarheid d.m.v. het invoeren van verplichtende kaders voor alle
sectoren en het instellen van een landelijke ruimtelijke zonering voor met
name de landbouw. Door een overtuigend en vaststaand pakket maatregelen
voor natuurbehoud en –herstel (waarmee geborgd wordt dat de
instandhoudingsdoelstellingen aantoonbaar worden bereikt) ontstaat
vervolgens ruimte voor nieuwe ontwikkelingen. Dit zou het mogelijk moeten
maken om het huidige systeem van vergunningverlening te vereenvoudigen,
doordat de noodzaak om zeer gedetailleerd te rekenen (en dus te mitigeren)
vermindert.
Politieke context
Optie 2 voorziet in een zeer ingrijpende transitie van de landbouwsector
waarbij sprake is van dwingende maatregelen. Een groot deel van Nederland
(de zandgronden, veenweidegebieden en nabij Natura 2000) wordt in feite als
ongeschikt beschouwd om nog op de huidige schaal vee te houden. Niet alleen
vanwege stikstofbelasting, maar ook vanwege de gevolgen op water en bodem.
Het al dan niet verplicht verplaatsen, extensiveren en veestapelreductie zijn
dan onontkoombaar. Dergelijke maatregelen zijn voor een aantal partijen in
het huidige kabinet tot dusver onbespreekbaar geweest, maar onvermijdelijk
als we ruimte willen bieden aan maatschappelijke en economische
ontwikkelingen. Voor de overige sectoren is de impact van het voorstel veel
beperkter, omdat hier wordt aangehaakt op bestaand beleid dat al is ingezet
voor bijvoorbeeld de energietransitie, klimaatakkoord of onderdeel is van
Europees emissiebeleid.
Optie 1 ligt minder gevoelig, omdat deze nog stevig leunt op vrijwilligheid en
technische innovatie in de veehouderijsector. Het beoogt meer een versnelling
van het bestaand beleid en de Wsn. Deze optie is niet heel concreet (enorm
veel vertrouwen op innovatie) en omdat er veelal sprake is van vrijwilligheid is
de opbrengst onzeker.
Advies
Op basis van het huidige stuk zou het advies luiden om:
[..]
2.

In te stemmen om voorgestelde optie 2 verder uit te werken, die de
komende 5 á 10 jaar nog geen ruimte zal bieden aan ontwikkelingen, maar
wel door IenW noodzakelijk wordt geacht om op de langere termijn uit de
stikstofproblematiek te komen. Daarom is nu al wel besluitvorming nodig.

[..]

Pagina 2 van 4

16.

Toelichting
[..]
Advies 2:
Optie 2 betreft een systeemsprong naar een definitieve oplossing van de
stikstofproblematiek. Alleen op deze wijze wordt op termijn een daadwerkelijke
oplossing geboden voor het stikstofprobleem. En alleen met een verzekerd pad
voor natuurbehoud en –herstel kan meer ruimte worden geboden voor nieuwe
ontwikkelingen. Daarvoor is een transitie met verplichtende maatregelen in de
agrarische sector onvermijdelijk. Dit betreft echter een zeer ingrijpend traject van
vele jaren, waardoor de beoogde resultaten (ook met betrekking tot meer ruimte
voor toestemmingverlening) nog lang op zich za l wachten. Grote vraagpunt blijft
daardoor welk perspectief Nederland voor de eerstkomende jaren kan worden
geboden, zie ook ad 1.
Om het stikstofprobleem op te lossen is een zeer forse stikstofreductie
noodzakelijk. Aangetoond dient te worden hoe de instandhoudingsdoelstellingen
(op termijn) worden behaald en welke
(aanvullende) maatregelen daarvoor worden ingezet. Maatregelen om de
hydrologie te verbeteren of het verwijderen van exoten kunnen hieraan
bijdragen, maar het zijn met name bronmaatregelen die nodig zijn om de
structurele overbelasting te verminderen, dan wel op termijn op te lossen. Die
nieuwe bronmaatregelen staan met name in het rappor t Normeren en beprijzen
van ABDTOPConsult, dat in maart is uitgebracht. De effecten van de maatregelen
dienen verzekerd te zijn en de uitvoering moet geborgd zijn. Zie ook het advies
van de RvS op de AMvB die onder de wet stikstofreductie en natuurherstel hangt
(bijlage 2) en de aangekondigde rechtszaak van Greenpeace tegen de
Nederlandse staat. De veehouderijsector heeft hierin een sleutelrol, omdat deze
met afstand de grootste bron van de stikstofdepositie in Nederland is.
Optie 2 vraagt alle sectoren om via verregaande duurzaamheidseisen
stikstofreducties te behalen, maar belangrijkste is met name de ingrijpende
transitie in de veehouderijsector waarmee niet alleen het probleem van de
stikstofoverbelasting wordt aangepakt, maar ook andere milieuthema’s zoals
water en bodem. Niet alleen noodzakelijk voor het stikstofdossier, maar het geeft
ook de kans om deze sector toekomstbestendig te maken. Grote winst is dat
hiermee het behalen van de instandhoudingsdoelstellingen daadwerkelijk in
beeld zal komen, omdat er versneld op een aanzienlijke reductie wordt ingezet.
Dergelijke maatregelen kunnen echter niet (tijdig) worden uitgevoerd op basis
van alleen vrijwilligheid, maar een meer verplichtend karakter is nodig. Dat zal
verregaande gevolgen voor individuele bedrijven hebben en daarmee tot veel
weerstand binnen de sector leiden.

Pagina 3 van 4

16.

Belangrijkste argument om niet akkoord te gaan met optie 1 is dat deze optie
uit gaat van vrijwilligheid en technische innovatie waarmee het zeer
twijfelachtig is of de voorgestelde reductie wel wordt bereikt, dan wel binnen
de gestelde termijn. Relevant daarbij zijn ook de recente rechterlijke
uitspraken waarbij wordt getwijfeld aan het beoogde effect van innovatieve
stalsystemen. [..]
Noodwet
In de notitie wordt voorgesteld om voor optie 2 een noodwet in te voeren om
het benodigde instrumentarium ter verankeren. Indien het gaat om het
vastleggen van nieuwe doelen acht IenW een noodwet niet van meerwaarde
(naast de Habitatrichtlijn zelf hebben we inmiddels ook omgevingswaarden bij
wet vastgesteld en alleen het vastleggen van doelen is in de praktijk
onvoldoende gebleken om daar uitvoering aan te geven). Een noodwet kan
wellicht van betekenis zijn in het zekerstellen van de uitvoering en tijdig
effectueren van maatregelen. Of en hoe dat juridisch vorm kan krijgen, moet
nog onderzocht worden.
Financiële implicaties
Optie 2 vraagt een aanvullende investering van 22 miljard euro (i.t.t. de 15
miljard die nodig is voor optie 1), welke hoofdzakelijk nodig zal zijn voor de
transitie in de landbouwsector. Onduidelijk is of en welke aanvullende kosten
(t.o.v. al bestaande akkoorden en beleid) bij IenW terechtkomen. Het voorstel
vraagt dan ook met name bij LNV forse aanvullende capaciteit.

Persoonlijke Levenssfeer

Pagina 4 van 4