EZK
Informatieplan

I in het hart van mens en organisatie

2023 - 2027

Inhoud

1.

Inleiding

2.

Duurzaam en ondernemend Nederland

3.

Informatiebehoefte EZK

3.1

I in het hart

3.2 Data en algoritmen
3.3 Transparantie en inzicht
3.4 Digitale weerbaarheid
3.5 IV in het ambtelijk vakmanschap
4.

Informatievoorzieningsopgave

4.1

Mensen

4.2 Technologie en ICT-landschap
5.

Besturing van de informatievoorziening

4

Inleiding

ezk informatieplan

5

Digitalisering gaat in een razend tempo. Ook bij de rijksoverheid heeft dat
grote invloed op de bedrijfsvoering en investeringen in data, ICT-systemen
en medewerkers. Het ministerie van Economische zaken en Klimaat is voor
het bereiken van maatschappelijke doelen sterk afhankelijk van informatie­voorziening en de beschikbaarheid van data.

De ‘I’ van informatievoorziening (IV) en ICT speelt een belangrijke, zo niet cruciale
rol bij het werken aan een duurzaam én ondernemend Nederland en het bereiken
van onze vele maatschappelijke opgaven. Maar het kerndepartement van EZK en
een aantal van zijn uitvoerende en dienstverlenende organisaties en zelfstandige
bestuursorganen beseffen dat IV nog onvoldoende wordt ingezet. Bovendien is het
de expliciete wens van de overheid om het eigen opereren efficiënter en effectiever
te maken en hiervoor intern meer gebruik te maken van digitale technologieën.
Belangrijk is dat we ‘I in het hart’ krijgen, dus dat digitalisering een meer vanzelf­
sprekend onderdeel wordt van beleid, uitvoering en toezicht.
Ervaringen van de afgelopen jaren leren dat digitalisering niet meer weg te denken
is. Zo hielpen de coronasteunpakketten de ondernemers van Nederland door hele
lastige tijden. De digitale werkplek zorgde ervoor dat ambtenaren hun werk konden
voortzetten. Nieuwe manieren van digitaal vergaderen en samenwerken maakten
contact mogelijk, ook wanneer dat fysiek uitgesloten was. Deze voorbeelden laten
zien dat EZK bij informatievoorziening alert en wendbaar moet blijven.
Digitalisering raakt alle fasen van de beleidscyclus. Het belang ervan wordt onderstreept door:
• de Kamerbrief hoofdlijnen beleid voor digitalisering1 van 8 maart 2022. Deze
brief – voortkomend uit het Coalitieakkoord – beschrijft de ambitie en doelen
op het gebied van de digitale transitie van onze samenleving;
• de I-Strategie Rijk 2021-20252. Deze strategie op rijksniveau omvat de belang­rijkste
gezamenlijke i-ambities op rijksniveau van de departementen; in die Strategie
is afgesproken dat alle ministeries een informatieplan opstellen;
• het Toetsingskader Digitalisering en Wetgeving3 van de Raad van State. Dit vraagt om
degelijke onderbouwing van digitalisering en gaat uit van betrokkenheid van
de beoogde uitvoeringsorganisaties bij de besluitvorming.
Daarnaast is er – maatschappijbreed – een toenemende vraag naar transparantie. De
samenleving wil meer inzicht in en kennis over de processen en beslissingen van de
overheid. De overheid wil betrouwbaar zijn en daarom tegemoetkomen aan de vraag
naar transparantie. Een zeer goede informatiehuishouding is daarvoor onmisbaar.
Bovendien is aandacht voor digitalisering van groot belang vanwege groeiende
cybersecuritydreigingen en de mogelijke gevolgen daarvan.

1. www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/03/08/kamerbrief-hoofdlijnen-beleid-voor-digitalisering
2. www.digitaleoverheid.nl/overzicht-van-alle-onderwerpen/i-strategie-rijk-2021-2025/
3. www.adviescollegeicttoetsing.nl/onze-werkwijze/documenten/publicaties/2021/05/01/toetsingskader-digitalisering-en-wetgeving-2021-raad-van-state

6

Hoewel er al veel belangrijke stappen gezet zijn op het gebied van digitalisering, is er
zeker nog ruimte voor verbetering. Soms is er zelfs sprake van noodzaak, bijvoorbeeld
wanneer achterstanden moeten worden verholpen of verouderde systemen moeten
worden vervangen, terwijl de ontwikkelingen in hoog tempo doorgaan.
Informatievoorziening, digitale technologieën, data en dergelijke staan altijd ten
dienste van het werk aan de maatschappelijke uitdagingen. Eerst gaan we in op die
uitdagingen: verduurzaming en digitalisering. Daarna vertaalt dit plan de digitale
aspecten van die uitdagingen in een aantal voor de lange termijn overkoepelende
IV-thema’s. En vervolgens behandelt het plan hoe we – als concern – de gestelde
opgaven efficiënt en effectief aan kunnen pakken. Bij het uitwerken werken
we vanzelfsprekend nauw samen met het ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, omdat we met dat ministerie op het gebied van ICT voor een
groot deel een gezamenlijke bedrijfsvoering hebben.
Dit Informatieplan vraagt om het stellen van prioriteiten, het waarderen van risico’s
en het adresseren van dilemma’s. De uitvoering en het succes van het plan zijn
mede afhankelijk van actieve betrokkenheid van de leiding van het EZK-concern.
Van alle organisaties binnen het concern wordt verwacht dat zij actief meewerken
aan de sturing en uitvoering van dit plan.

ezk informatieplan

Dit Informatieplan vraagt om het stellen
van prioriteiten, het waarderen van
risico’s en het adresseren van dilemma’s
die zich ongetwijfeld zullen voordoen

7

8

Duurzaam en
ondernemend
Nederland

ezk informatieplan

9

Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) staat voor een duurzaam en ondernemend Nederland. Samen met zijn partners zet het ministerie
zich in voor de welvaart van alle Nederlanders, nu en in de toekomst.
EZK verbindt en vernieuwt. Wij werken aan een klimaatneutrale samenleving en schone,
betrouwbare en betaalbare energie. We staan voor een open economie met een sterke
internationale concurrentiepositie. We stimuleren innovatie en benutten de economische
en maatschappelijke kansen die digitalisering biedt. We geven ondernemers ruimte om
te vernieuwen en borgen de balans tussen de belangen van bedrijven en consumenten.
Verduurzaming en economische ontwikkeling moeten samengaan, in Nederland en
daarbuiten. Onze economie is de motor van onze welvaart, ons welzijn en onze vooruitgang. De kennis, innovatiekracht en ondernemerszin die we met elkaar ontwikkelen
kunnen bijdragen aan het oplossen van de uitdagingen van klimaatverandering.
Tege­lijkertijd helpen ze ons ook om de kansen te pakken die de wereldwijde digitalisering
en andere technologische doorbraken ons bieden. In de oplossingen die we vinden voor
maatschappelijke uitdagingen, schuilen weer nieuwe economische kansen voor Nederland.
Want ondernemers van vandaag bouwen de wereld van morgen. Daarom helpt het
ministerie ondernemen duurzamer te maken en zorgt het ervoor dat duurzaamheid
steeds meer loont. Daarbij houden we zoveel mogelijk rekening met ieders belangen,
hoe lastig dat soms ook is; balans vind je alleen als je keuzes maakt. De volgende vraag
staat steeds centraal: wat vraagt de economie van morgen vandaag van ons? Met die vraag
als leidraad werkt het ministerie toe naar een duurzaam én ondernemend Nederland.
EZK werkt aan twee grote transities:
• verduurzaming – pijlers onder dit thema zijn het tegengaan van klimaatverandering en werk maken van de daarvoor noodzakelijke energietransitie, de transitie
naar een circulaire economie en de verduurzaming van de industrie;
• digitalisering van de Nederlandse economie – hierbij is het van belang gebruik
te maken van gerelateerde digitale sleuteltechnologieën. EZK zet zich in voor
de digitale economie, de digitale infrastructuur, het telecombeleid, het digitale
kennis- en innovatiebeleid en de Europese digitale markt.
Op het gebied van verduurzaming en digitalisering heeft EZK
drie maatschappelijke opgaven gedefinieerd:
• het bereiken van een klimaatneutrale economie; we halen de afgesproken
doelen voor CO2-reductie en duurzame energie;
• een voortvarende digitaliseringstransitie; we benutten de economische kansen
ten behoeve van onze welvaart en borgen veiligheid. Daarbij zorgen we ervoor
dat iedereen mee kan in de digitale transitie;
• stimuleren van het duurzaam verdienvermogen; we borgen concurrentie,
ondernemerschap en innovatie.

Het ministerie is ervan overtuigd dat het door de inzet van digitale technologieën
beter en sneller in staat is de beoogde maatschappelijke transities te bewerkstelligen
en te werken aan de maatschappelijke opgaven. Er zijn vijf thema’s benoemd die
hiervoor van belang zijn:
• I in het hart
• Data en algoritmen
• Transparantie en inzicht
• Digitale weerbaarheid
• IV in het ambtelijk vakmanschap

10

Informatiebehoefte
EZK

ezk informatieplan

11

Dit hoofdstuk vat de belangrijkste informatiebehoeften van het
ministerie van EZK samen in vijf thema’s en een aantal speerpunten
per thema voor de komende jaren. De thema’s zijn niet alomvattend.
Het gaat om de belangrijkste behoeften waarin op concernniveau
moet worden voorzien.
De IV-organisatie
Een aantal organisatie-eenheden en programma’s van EZK heeft als hoofdtaak te werken
aan allerlei aspecten van de informatievoorziening. Zij staan in nauw contact met
elkaar, maar hun taken en rollen zijn heel verschillend. In dit Informatieplan zullen
we dit conglomeraat aanduiden als de ‘IV-organisatie’. De centrale actoren daarin
zijn de CIO en het CIO-Office. Maar tot de IV-organisatie rekenen we ook eenheden
als DICTU, het programma Transparantie in Informatie en de chief data officer.

3.1

I in het hart

‘I in het hart’ – waarbij I staat voor alle thema’s binnen het gehele digitaliseringsdomein – betekent dat beleid, uitvoering en toezicht samen de kansen pakken die
digitalisering biedt. I is dan een integraal onderdeel van het denken en doen van alle
partijen, zoals ‘financiën’ en ‘personeel’ dat nu al zijn. Deze digitale transformatie vergt
leiderschap op digitaal gebied van managers binnen de organisatie. De CIO vervult
daarbij als digitale leider een gidsfunctie. DG’s en directeuren gaan proactief het
gesprek aan over digitale mogelijkheden – en beperkingen – voor het werk aan maatschappelijke opgaven waarbij de CIO en haar office ondersteuning bieden. De digitale
component wordt vanuit de eigen verantwoordelijkheid voor de maatschappelijke
opgave vanaf het begin ‘in het hart’ van de beleidsontwikkeling meegenomen.
De IV-organisatie verdiept zich verder in de verschillende beleidsdomeinen en stelt
beleid centraal in haar strategie en uitvoering. Zo komen de uitvoerbaarheid,
de handhaafbaarheid en de kosten van het beleid ook vanaf het begin aan de orde.
De informatievoorziening is zowel de aanjager van de gewenste verandering als
een hulpmiddel daarvoor.

De informatievoorziening is zowel
de aanjager van de gewenste verandering
als een hulpmiddel daarvoor

12

De speerpunten die zijn geformuleerd om ‘I in het hart’ te concretiseren zijn:
IV-leiderschap en besturing
Alle leidinggevende rollen binnen het EZK-concern nemen de verantwoordelijkheid
om IV een integraal onderdeel van het geheel te maken. Leidinggevenden bepalen
vervolgens zelf hoe zij dit invullen. Bijvoorbeeld door IV een standaardonderdeel
van discussie en communicatie te maken, door het schrijven van een IV-paragraaf
bij (beleids)opdrachten of door IV regelmatig te agenderen voor het MT-overleg.
Onderzocht wordt of de verschillende beleidsdomeinen voldoende vertegenwoordigd
zijn in de huidige opzet van de IV-besturing en IV in die van de beleidsdomeinen.
Alleen wanneer dit het geval is, is het mogelijk voldoende slagkracht te ontwikkelen
om de gewenste verandering in IV-leiderschap te ondersteunen.

CIO als gesprekspartner
Bij het ‘I in het hart’ brengen, hebben de CIO en het CIO-Office een verbindende
en adviserende rol. Elke DG en directeur heeft een vast aanspreekpunt binnen het
CIO-office. Deze verbinder bewaakt de samenhang van de IV-thema’s, ondersteunt
en adviseert bij het invullen van de IV-kant van het beleid, betrekt de juiste mensen
hierbij en voert het gesprek over de langetermijnvisie. De verschillende beleids­
domeinen bouwen geleidelijk zelf expertise op, bijvoorbeeld op het gebied van
dataprivacy waarvoor in iedere directie al een privacy-officer is aangesteld. Ook is
binnen het traject Informatiehuishouding op Orde het initiatief genomen om per
DG een expert te werven die wordt gefinancierd vanuit het programma Transparantie
in Informatie (TiI). Het opstellen van de IV-paragraaf bij beleidsopdrachten en de
uitvoering daarvan, ligt steeds bij de directie zelf. Vanzelfsprekend kan de verbinder
van het CIO-Office meelezen, suggesties aandragen en experts betrekken.

IV-Inspiratie
De IV-organisatie zorgt voor de interne- en externe verbinding, tussen IV-onder­
werpen en niet IV-onderwerpen, tussen mens en techniek. Dat gaat niet vanzelf.
Het CIO-Office neemt samen met beleid het initiatief om de buitenwereld binnen
te brengen, externe ontwikkelingen relevant te maken en te delen. In alle lagen van
de organisaties binnen het concern is aandacht voor het goede gesprek, met de juiste
mensen intern en extern. Bijvoorbeeld door het organiseren van sessies rondom
een specifieke beleidsopgave om IV, beleid, uitvoering en toezicht te verbinden.

3.2

Data en algoritmen

Data zijn niet alleen van belang voor het vormen van een beeld van het verleden en
heden; we gebruiken data ook om ons op de toekomst voor te bereiden. Data zijn
cruciaal bij de vertaling van de maatschappelijke opgaven in beleid. We verzamelen
data om inzicht te krijgen in de huidige situatie en ons een beeld te vormen hoe
we daarin kunnen sturen. We gebruiken data ook steeds meer bij de uitvoering van
beleid, bij het toezicht en bij het bepalen van de effectiviteit van beleid. Daarmee zijn
data ook onderdeel van het in het hart brengen van I. De inzet van data en algoritmen
leiden tot effectiever en sneller handelen, maar brengen ook risico’s met zich mee die
een grote maatschappelijke impact kunnen hebben.
Het gebruiken van data is van toepassing op alle beleidsterreinen. Bij de klimaat­

ezk informatieplan

13

transitie wordt de CO2-uitstoot bijvoorbeeld gezien als een belangrijke indicator
om vast te kunnen stellen wat de voortgang is op het gebied van de klimaatdoel­
stellingen. Dat vereist allereerst het beantwoorden van de vraag welke data hiervoor
nodig zijn. Vervolgens volgt het meten zelf, het ontwikkelen van beleid op basis van
de meetgegevens, het uitvoeren van het beleid en ten slotte het testen of het beleid
zinvol is geweest en de beleidsdoelen zijn bereikt: is de CO2-uitstoot gedaald?
Op dit moment is meer behoefte aan data dan ooit; met een steeds grotere tijdigheid
(real time data), waarbij ook steeds vaker data van meerdere bronnen – van binnen en
buiten de overheid – op meerdere manieren gecombineerd worden. De organisatie
voelt de urgentie om de volgende fase in te gaan en de omslag naar datagedreven
werken te maken. Dit vraagt uitdrukkelijk om regie op het gebruik en beheer van
data. Onder andere door het definiëren en invoeren van een datastelsel, het formuleren van datastrategieën, het monitoren en op orde brengen van de datakwaliteit
en het definiëren van het juridisch kader. Het uitgangspunt is dat EZK aansluit bij
rijksbrede gevalideerde data- en informatiebronnen en gebruik maakt van data van
organisaties, daar waar die hun oorsprong hebben. Ook het creëren van een overzicht
van het gebruik van algoritmes en het inschatten van de risico’s van kunstmatige
intelligentie, zijn urgent.
Data en algoritmen zijn fundamenten voor de informatiepositie van beleidsmakers
zodat die besluiten kunnen nemen op basis van juiste en actuele informatie. Daarmee is de inzet van data en algoritmen ondersteunend voor de beleidsdomeinen en
zullen beleid en uitvoering daardoor een actieve rol spelen op het gebied van data.
Het merendeel van de organisaties binnen het concern zet in op data om doelstel­
lingen van beleid vooraf duidelijker te formuleren, beleid preciezer te formuleren
en de effectiviteit ervan achteraf beter te kunnen evalueren.
Om meer inzicht te krijgen in de mogelijkheden en onmogelijkheden van het gebruik
van data is onderzoek nodig. Dit onderzoek moet zich onder meer richten op de
vraag hoe data – meer, beter, tijdiger – zouden kunnen helpen bij beleidsvorming en
-uitvoering en bij het voorspellen en toetsen van de effectiviteit daarvan.
Binnen het CIO-Office wordt gewerkt aan het inrichten van een data-office en is een
kwartiermaker chief data officer (CDO) benoemd. Deze CDO is verantwoordelijk voor:
• de opzet en inrichting van een datastelsel voor EZK en LNV;
• advisering;
• de transitie naar datagedreven werken.
Op het gebied van data zijn de volgende speerpunten opgesteld:
Data en algoritmen als het fundament van de informatiepositie
Om data als fundament van de informatiepositie te ontwikkelen, beantwoorden
we de volgende vragen:
1. Wat zijn de belangrijkste aan het beleid gerelateerde data en gebruikte
algoritmen?
2. Welke data liggen ten grondslag aan te nemen beslissingen en welke
algoritmen worden daarbij gebruikt?
3. Welke data kunnen worden gebruikt bij het toetsen van beleid?
Deze vragen worden in overleg met de verschillende EZK-onderdelen verder uitge-

14

werkt op een wijze die aansluit op de interbestuurlijke datastrategie en de I-Strategie
Rijk 2021-2025. Op basis van deze uitwerking wordt een datastrategie opgesteld,
die op structurele wijze inzichtelijk maakt welke data nodig zijn en wie daarvoor
verantwoordelijk is.
Inrichten van een datastelsel
Onder het inrichten van een datastelsel valt het ontwikkelen van een CDO-office,
het benoemen van verantwoordelijken voor datadefinities, data-architectuur, data­
kwaliteit, et cetera. De IV-organisatie neemt de taak op zich om het gebruik van data
te regisseren, een inventarisatie te maken van interne en externe databronnen en
te onderzoeken hoe deze structureel ontsloten, verbonden en gedeeld worden.
Ook wordt bekeken hoe de kwaliteit daarvan verbeterd en geborgd kan worden.
Datagedreven werken
Datagedreven werken is het consequent analyseren en sturen op basis van (onbewerkte) feiten en data. Hiervoor is belangrijk ons eigen proces te begrijpen en kritieke
prestatie-indicatoren (KPI’s) vast te stellen die de voortgang en effectiviteit van het
proces meten. Op basis daarvan is het mogelijk de uitvoering van het proces – waar
zinvol – te sturen.
Data-ethiek
Het gebruik van data vergt naast de juridische afweging ook, en in toenemende mate,
een ethische afweging. Het feit dat iets kan en mag volgens de letter van de wet,
betekent niet altijd dat we het ook moeten willen. Het maken van een ethische
afweging is een verantwoordelijkheid voor iedereen die met data werkt, het hele
concern, en vergt bewuste ontwikkeling van een ethisch en moreel kompas. Bij het
opzetten en inrichten van het datastelsel moet de aandacht hiervoor worden geborgd.

Het gebruik van data vergt
naast de juridische afweging
ook, en in toenemende mate,
een ethische afweging

ezk informatieplan

15

3.3

Transparantie en inzicht

De samenleving als geheel, de maatschappij, de Tweede Kamer en onze eigen
medewerkers vragen om steeds meer transparantie en inzicht in het doen en laten
van de overheid. De Wet open overheid (Woo) en de Archiefwet vormen het wettelijk
kader voor transparantie. Binnen de overheid, en ook binnen EZK, zijn er achter­
standen en structurele problemen met onze informatiehuishouding en is het
moeilijk aan de wettelijke eisen te voldoen. De basis voor een transparante en
herleidbare informatievoorziening richting parlement en burger staat daarmee onder
druk. Directies geven aan grote stappen te willen maken met het op orde brengen en
professionaliseren van de informatiehuishouding om daarmee toe te werken naar
een transparant ministerie. Hiervoor is het programma Transparantie in Informatie
(Tii) opgezet.

Transparantie in de beleidscyclus
Binnen EZK is er breed behoefte aan meer transparantie en inzicht met betrekking tot
de eigen beleidscyclus, om te kunnen sturen en verantwoorden. Managers hebben
behoefte aan tijdiger en regelmatiger inzicht in de status van de financiën en vragen
om de mogelijkheid zelfanalyse(s) uit te voeren op een voor hen relevante dataset,
in aanvulling op de huidige vaste managementrapportages. Dezelfde behoefte geldt
ten aanzien van personeelsdata.
Ook de wendbaarheid van organisatieonderdelen is steeds meer afhankelijk van goed
functionerende IV. Daarnaast bestaat er behoefte aan een beter inzicht in IV-risico’s
op het gebied van bijvoorbeeld cyberweerbaarheid, beschikbare IV-menskracht,
risico’s bij grote IV-projecten en de ontwikkeling van IV-kosten.
De maatschappelijke meerwaarde van IV-initiatieven is niet altijd duidelijk. Een beter
inzicht kan helpen bij het maken van keuzes, bij het stellen van prioriteiten en bij het
adresseren van dilemma’s.
De informatiebehoeften zijn te groeperen tot de volgende speerpunten:
Informatiehuishouding op orde
Om te voldoen aan afspraken, wetten en regelgeving rondom informatiehuishouding,
openbaarheid en transparantie en om het groeiende aantal Woo-verzoeken goed
te kunnen afhandelen, gaat EZK in samenwerking met de Regeringscommissaris
Informatiehuishouding het proces van informatiemanagement verbeteren. Dit proces
wordt ondersteund met mensen en middelen en elke medewerker wordt erin betrokken.
Er komt een werkwijze waarin medewerkers bewust schrijven voor de openbaarheid
en informatie in de juiste context en eenduidig te archiveren. Archiveringvaardigheden
worden onderdeel van het ambtelijk vakmanschap. Ook komt er een dashboard
waarin de status van transparantie van de informatie wordt bijgehouden.
Managementinformatie
Momenteel is een concerndashboard in ontwikkeling dat is bedoeld om op
concern- en directieniveau betere managementinformatie te verschaffen op het
gebied van onder meer financiën, operationele kosten, subsidies en personeel.

16

Inzicht in IV
In aansluiting op de wens van de Tweede Kamer en in het kader van de I-strategie
Rijk gaat EZK een strategie implementeren om te voorzien in de informatiebehoefte
op concernniveau. Het gaat hierbij om de kosten en de baten van IV-activiteiten
en -initiatieven, de belangrijkste keuzes en dilemma’s, enzovoort. De dialoog over
IV-risico’s wordt in de reguliere, door de directie Financieel-Economische Zaken
geleide, risicomanagementcyclus geïntegreerd.

3.4

Digitale weerbaarheid

Digitalisering biedt ongekende kansen. Tegelijkertijd is er in toenemende mate ook
sprake van bedreigingen, zoals cybercriminaliteit. IV-leiderschap betekent daarom
ook: weten waar de zwakke punten zitten en wat de risico’s zijn, daar maatregelen voor
inrichten en voorbereid zijn voor het geval een (cyber)aanval toch een keer slaagt.
Informatiebeveiliging en privacy zijn van beslissend belang voor de vraag of doelstellingen wel of niet worden behaald. Ook het ministerie van EZK moet ervoor zorgen
dat de juiste informatie, op het juiste moment beschikbaar is voor de juiste personen.
De juistheid en volledigheid van informatie komt onder druk te staan door de enorme
dynamiek die digitalisering kenmerkt, gegevens zich meer verspreiden en continu in
beweging zijn en doordat (externe) actoren steeds meer belang hebben bij manipulatie
en misleiding. Data-analyses en digitalisering om de doelmatigheid van uitvoering en
toezicht te verhogen, kunnen ongewenste profilering en (volledig) geautomatiseerde
besluitvorming in de hand werken. De algemene beginselen van behoorlijk bestuur
kunnen hiermee in gevaar komen.
Deze ontwikkelingen leiden tot bedreigingen voor onze organisatie en de te beschermen
belangen. Goede samenwerking en een weloverwogen strategie moeten eraan bijdragen
dat een optimale balans wordt gevonden tussen het voorkomen van verstoringen en het
gebruik van instrumenten. Het lekken van data of het niet beschikbaar zijn van diensten
kan grote maatschappelijke en economische schade en herstelkosten opleveren.

Daarom wordt ingezet op de volgende speerpunten:
Inzicht in risico’s
Het vergroten van de digitale weerbaarheid begint bij het beter weten van wat we
in huis hebben, bij het benutten van de deskundigheid die EZK in huis heeft en bij
het uitzoeken van wat het beste centraal kan worden georganiseerd. Het ministerie
streeft ernaar een zo goed mogelijk inzicht te krijgen in zijn eigen beveiliging en in
privacyrisico’s door middel van het continu monitoren van dreigingen. Ook wil het
ministerie zich voorbereiden op een eventueel geslaagde aanval door continuïteitsplannen te herzien en door met dergelijke situaties te oefenen.
Werken aan veiligheid
De dynamiek van het I-domein vraagt van het ministerie om zich voortdurend aan
te passen aan nieuwe technische mogelijkheden en dreigingen om zijn data en
mensen te beschermen. Dit doen we onder andere door het organiseren van
periodieke red-teaming-oefeningen die de kwetsbaarheden in techniek, organisatie,
proces en gedrag aan het licht brengen. Op basis hiervan is het vervolgens mogelijk
om maatregelen te treffen. Belangrijke aandacht gaat daarbij uit naar voorzieningen
voor staatsgeheime processen, documenten en dossiers.

ezk informatieplan

17

Weerbare en bewuste medewerkers
De medewerker is de onmisbare schakel in de verdediging tegen cyberdreigingen.
Voor het verhogen van de weerbaarheid van de medewerkers zijn sturing en
voorbeeldgedrag van het management, gecombineerd met gebruiksvriendelijke
en veilige middelen een noodzaak.
Daarnaast vraagt het verhogen van de weerbaarheid om gerichte aandacht voor het
vergroten van het bewustzijn van de medewerkers ten aanzien van cyberdreigingen
zoals phishing-e-mails, malware-distributie en de mogelijke gevolgen van geslaagde
aanvallen. Wat op dit gebied van de medewerkers en hun gedrag wordt verwacht,
wordt duidelijk aangegeven. Daarnaast krijgt consequent onveilig gedrag opvolging.

3.5

IV in het ambtelijk vakmanschap

Met de aanhoudende schaarste op de arbeidsmarkt wordt het steeds belangrijker om
voldoende en juiste kennis op IV-gebied in huis te hebben en te houden. Daarbij gaat
het om het opbouwen en behouden van IV-kennis van alle medewerkers en die van
de IV-professionals in het bijzonder.
Daarom wordt ingezet op de volgende speerpunten:
Kennisontwikkeling
Het is vandaag de dag essentieel dat medewerkers zich snel en wendbaar kunnen
bewegen binnen het domein van informatievoorziening. Hiervoor zijn verschillende
cursussen en trainingen ontwikkeld door de Rijksacademie Digitalisering en
Infor­matisering Overheid (RADIO). Het is belangrijk om deze opleidingsmogelijk­
heden nog beter onder de aandacht te brengen van onze medewerkers en onderdeel
te maken van hun ontwikkelplannen. Doel is dat alle medewerkers van EZK de voor
hun rol benodigde IV-kennis hebben, zodat ze hun eigen taken effectief en efficiënt
kunnen uitvoeren (zie ook verder onder 4.1 Mensen).
De leidinggevende functionarissen binnen het concern gaan actief werken aan het
vergroten van hun eigen en gezamenlijke IV-kennis. Denk hierbij aan masterclasses
digitaal leiderschap met toonaangevende sprekers, kennissessies waar kennis en
kunde van experts actief wordt gedeeld en inspiratiesessies waar specifieke vraagstukken worden besproken en waar vanuit diverse invalshoeken gezamenlijk naar
mogelijke oplossingen wordt gekeken.
Kennis delen
Er is een verschil in digitale volwassenheid tussen de verschillende beleidsdirecties en
taakorganisaties. Een aantal organisaties loopt voorop bij het integreren en gebruiken
van digitale mogelijkheden en technologieën. Daar kunnen anderen van leren. Om
structureel inzicht te krijgen in de digitale ‘volwassenheid’ van alle organisaties binnen
het concern, wordt een digitale scan ontwikkeld. Het voornemen is om de nulmeting
in 2023 uit te voeren en deze daarna als onderdeel van de reguliere cyclus jaarlijks
te herhalen. De verwachting is dat de scans zullen helpen bij het formuleren en
vervolgens implementeren van goede praktijkvoorbeelden en bij het leren van elkaar.

18

Informatievoorzieningsopgave

ezk informatieplan

19

Het voorgaande hoofdstuk (3) vatte de belangrijkste informatiebehoeften
van EZK samen in vijf thema’s die van belang zijn voor het ministerie als
overheidsorgaan. Dit hoofdstuk (4) beschrijft wat dit betekent voor de
IV-organisatie: wat moet binnen de IV-organisatie gebeuren om in die
informatiebehoeften te voorzien?
De nu reeds bestaande informatiebehoeften vormen al een grote uitdaging voor de
IV-organisatie; de in het voorgaande geformuleerde behoeften maken deze uitdaging
nog groter. Hoewel gedurende de laatste jaren grote vooruitgang is geboekt bij het
verbeteren van de informatievoorziening is nu een volgende stap noodzakelijk.
Deze stap zal leiden tot:
• een wendbare (agile) organisatie die, waar nodig en gewenst met behulp van
de markt, tijdig, efficiënt en effectief kan voorzien in de behoeften van de
verschillende beleidsdomeinen;
• een veilig technologielandschap dat bij de tijd is en blijft, gebruik maakt van
platformen waar dat kan, en voldoet aan wet- en regelgeving;
• een flexibele en toch gecontroleerde datavoorziening waar medewerkers van
verschillende kennisniveaus toegang hebben tot de benodigde instrumenten
en data om analyses uit te voeren;
• een IV-beleid dat de beleidsdomeinen en de IV-organisatie gezamenlijk
formuleren en waarop gezamenlijk wordt gestuurd, terwijl daarvoor
voldoende financiële middelen beschikbaar zijn.
Deze stap wordt langs twee dimensies uitgezet: mensen en technologie.

4.1

Mensen

Budget is niet de enige beperkende factor voor het uitvoeren van de primaire taak
van het ministerie. Waar IV nodig is, en dat is bijna overal en altijd, is het kunnen
beschikken over IV-professionals met de juiste kennis, vaardigheden en kwaliteiten
in toenemende mate een knelpunt. Dit geldt concernbreed voor zowel de taak­
organisaties als de beleidsdirecties. Het behouden en aantrekken van voldoende
IV-professionals is van groot belang. Een voorbeeld hiervan is de behoefte aan
data-analisten. Verschillende organisaties binnen het concern hebben inmiddels
zelf het initiatief genomen om data-analisten aan te trekken.

Het kunnen beschikken over
IV-professionals met de juiste
kennis, vaardigheden en kwaliteiten
is in toenemende mate een knelpunt

20

EZK werkt aan een strategie om te bepalen welke IV-kennis, -capaciteit en -vaardigheden de komende jaren nodig zijn en hoe daarin kan worden voorzien. Hierin
wordt meegenomen welke kennis en activiteiten het ministerie (in brede zin) in
eigen beheer heeft en wil houden en waar het wil inzetten op het gebruik van derde
partijen of diensten. Hierbij wordt ook de beschikbare informatie uit de Kwaliteitskaders IV-profielen ingezet. Op basis van de strategie is het mogelijk te sturen op
kennisontwikkeling van bestaande medewerkers, en op instroom en doorstroom van
personeel. Zo ontstaat de mogelijkheid om in tijden van schaarste de juiste IV-professionals aan de juiste initiatieven te verbinden.
De strategie is tevens bedoeld om in kaart te brengen hoe de kennis en kunde van
IV-professionals veroudert wanneer hierin niet continu geïnvesteerd wordt, en wat
daarom nodig is voor een actieve professionalisering van de IV-community. Daarnaast
wordt inzichtelijk wat er nodig is om de taak van de IV-organisatie om data- en cyberexpertise EZK-breed verder op te bouwen en vorm te geven, uit te voeren. Bovendien
richt de strategie zich op de vereiste opleidingen om cyberdreigingen, kwetsbaarheden en aan nieuwe technologie gerelateerde risico’s te kunnen identificeren.
Ten slotte wordt bepaald waar allianties met onderwijsinstellingen kunnen worden
aangegaan om de instroom van nieuw talent te bevorderen. Hiervoor wordt ook
aangesloten op rijksbrede ontwikkelingen. Zo zijn voor het vormen van een netwerk
voor professionals bij beleidsdirecties met een IV-component in het takenpakket de
eerste stappen al gezet.

Daarnaast wordt inzichtelijk wat er
nodig is om de taak van de IV-organisatie
om data- en cyberexpertise EZK-breed
verder op te bouwen en vorm te
geven, uit te voeren

ezk informatieplan

21

4.2

Technologie en ICT-landschap

Het geheel aan informatievoorziening van EZK is van belang voor alle organisaties
binnen het concern. Tegelijkertijd hebben deze organisatie ieder eigen informatiebehoefte, zoals samengebracht in dit plan. Bovendien leveren ze ook informatie.
Samenwerken aan efficiënte en effectieve IV
DICTU is de primaire ICT-leverancier voor EZK en LNV. Daarnaast levert DICTU ook
diensten aan andere onderdelen binnen de rijksdienst. Effectieve IV vereist ook:
het met DICTU samenwerken aan generieke applicaties en platformen die breed
worden gebruikt binnen EZK en LNV. Daarbij gaat het onder meer om de cloudwerkplek (CW) en identiteits- en toegangsbeheer (identity and access management, IAM).
Dit gebeurt onder verantwoordelijkheid van de directie Bedrijfsvoering.
Voor de samenwerking zijn overlegstructuren ingericht om effectief in de gestelde
informatiebehoeften te voorzien. Hierbij speelt de bedrijfsstrategie van DICTU een
belangrijke rol; een strategie waarvan de uitvoering voor het hele concern merkbaar
is. Om de samenwerking en efficiëntie te bevorderen wordt de regie op de uitvoering
van die strategie verder versterkt. Hierbij heeft de IV-organisatie een belangrijke rol.
DICTU
In de bedrijfsstrategie van DICTU voor de periode 2021-2025 geeft de dienst aan
blijvend van toegevoegde waarde te willen zijn voor zijn afnemers.

Allerlei maatschappelijke ontwikkelingen, innovaties en veranderende
behoeften maken het noodzakelijk om de huidige DICTU-koers aan te scherpen.
De afnemers vragen om:
• snellere oplevering van nieuwe producten (time-to-market);
• meer innovatie;
• kostenefficiency;
• actief meedenken door DICTU.
Op zijn beurt ervaart DICTU ook de noodzaak tot verandering. Dit onder meer
vanwege een te grote diversiteit aan geleverde diensten, een te groot aantal
afnemers (ook buiten het oorspronkelijke verzorgingsgebied van EZK en LNV)
en een grotendeels verouderd applicatielandschap. Daarnaast werkt DICTU met
(te) veel individueel ingehuurde externen. Mede hierdoor is de organisatie
onvoldoende wendbaar en wordt kennis onvoldoende geborgd.
DICTU beoogt de gewenste verandering te realiseren langs drie sporen:
• het doorontwikkelen van de rol van digitaliseringspartner van EZK/LNV;
• het samen met de afnemers maken van keuzes in het dienstenportfolio;
• het innoveren met inzet van public cloud in samenwerking met partners.
Een belangrijke randvoorwaarde voor succesvolle verandering is het aanscherpen
van rol- en verantwoordelijkheidsverdeling tussen DICTU en zijn opdrachtgevers.

22

Naast de door DICTU aangekondigde strategie gaat EZK ook inzetten op de volgende
technologische doelen:
Duurzaamheid
Om de duurzaamheid van de ICT-dienstverlening te vergroten zijn maatregelen
nodig. Denk hierbij aan het gebruik van groene energie, het verminderen van
elektronisch afval en het verantwoord verwerken daarvan. Voor deze initiatieven
is op rijksniveau een plan opgesteld waarbinnen keuzes worden gemaakt in
prioritering van de uitvoering. De verdere ontwikkeling en uitvoering vraagt van alle
departementen nog de nodige inzet. EZK sluit aan op deze rijksbrede initiatieven.
Generieke applicaties en functionaliteiten
De directie Bedrijfsvoering (DB) is verantwoordelijk voor de EZK- en LNV-brede
generieke bedrijfsvoeringtoepassingen en generieke functionaliteiten. Dit zijn onder
andere de Oracle EBS, Stg Werkplek, CW, IAM, concern-datawarehouse en documentmanagement. Ten behoeve van deze toepassingen vervult DB verschillende rollen
waaronder regievoerder, budgethouder, en opdrachtgever richting DICTU. DB vervult
deze rollen mede namens en in samenwerking met het informatiemanagement van
de taakorganisaties.
Verder zijn er generieke bedrijfsvoeringtoepassingen zoals het rijksportaal. Hierin
denkt en stuurt DB namens EZK en LNV mee aan de verdere doorontwikkeling van
rijksbrede ICT.

Instrumentarium (tooling)
Binnen EZK wordt uitdrukkelijk gezocht naar een beter gebruik van digitale mogelijkheden om:
• te voldoen aan de Wet open overheid (Woo) en gerelateerde verzoeken. De ambitie
van directies is om maximaal transparant te zijn en daarbij nota’s, stukken
en dergelijke zo snel mogelijk na goedkeuring te publiceren. Hierdoor is er
een urgente vraag naar de juiste instrumenten om dit mogelijk te maken en
het handmatige aspect van dit proces zoveel mogelijk te elimineren;
• beter digitaal samen te werken. Er wordt gezocht naar hybride vormen van
samenwerken, zowel intern als met externe partijen. Denk hierbij aan de
introductie van een functionaliteit om e-mails met bijlagen te verwijderen,
introductie van iPads bij de Tweede Kamer, samenwerk-functionaliteiten
en een betere digitale inrichting van vergaderkamers;
• arbeid te besparen door de inzet van robotic process automation (RPA). DICTU
ondersteunt dit al. De vraag is hoe RPA verder kan worden ingezet.
Technologie en innovatie
Een van de maatschappelijke opgave waar het ministerie aan meewerkt is de digitale
transitie van het Nederlandse bedrijfsleven. Daarbij speelt het stimuleren en mogelijk
maken van digitale innovatie een belangrijke rol. Gezien deze achtergrond, wordt er
ook intern ingezet op digitale technologiegedreven innovatie. Het is dus nodig om
intern en extern aandacht te besteden aan de kansen die innovatie kan bieden. Denk
hierbij aan het opzetten van innovatielabs om experimenteren mogelijk te maken.
Maar ook het onderzoeken van nieuwe mogelijkheden met gebruik van bijvoorbeeld
kunstmatige intelligentie en machine learning. Hiervoor wordt aansluiting gezocht met
het bedrijfsleven en onderzoeksinstituten.

ezk informatieplan

23

Het onderzoeken van mogelijkheden en het inzetten ervan vraagt ook verdere
ontwikkeling van onze medewerkers; hiervoor is extra aandacht nodig.
Data-analyse omgeving
Een groeiend aantal directies en organisaties geeft aan behoefte te hebben aan
een data-analyse-werkplek en -omgeving. Dit is een ICT-omgeving waar, binnen de
grenzen van wat geautoriseerd is, gevraagde data snel beschikbaar gemaakt kunnen
worden en een aantal standaard analyse-tools beschikbaar is. Het CBS beschikt
over een dergelijke omgeving met alle daarbij behorende controles en veiligheids­
aspecten. Er zal worden onderzocht of het mogelijk is deze omgeving aan een grotere
groep medewerkers ter beschikking te stellen.
Veroudering ICT-landschap
Zowel maatschappelijke ontwikkelingen als ontwikkelingen op technologische
vlak gaan steeds sneller. Eén van de gevolgen is dat de maatschappij van de overheid
verwacht dat deze ook steeds sneller handelt. Om dat vanuit IV te ondersteunen is
een modern, wendbaar en schaalbaar ICT-landschap nodig. De uitvoering van beleid
is nu soms beperkt door het huidige ‘ICT-landschap’ van IT-systemen, applicaties,
databases, werkplekken, pc’s, enzovoort. De ‘gezondheid’ van dat landschap
bepaalt in grote mate hoe snel, gedetailleerd en kosteneffectief nieuw beleid kan
worden ingevoerd en bestaand beleid kan worden gewijzigd. Daarnaast bepaalt
de ‘gezondheid’ de betrouwbaarheid en veiligheid van de informatie waarmee
wordt gewerkt en hoe veilig mensen kunnen werken.
Het huidige landschap is op punten sterk verouderd en werkt daardoor remmend
op snelheid en effectiviteit van beleid. Het toewerken naar en behouden van een
snellere, wendbaardere, voorspelbaardere IV vergt continue investeringen. Er zijn
genoeg voorbeelden die laten zien dat robuustheid, veiligheid en betrouwbaarheid
snel achteruitgaan wanneer die investeringen in onderhoud en vernieuwing
achterwege blijven. De grootste opgave is nu om het verouderde landschap door
te ontwikkelen naar een ‘state-of-the art’-landschap.

Het toewerken naar en behouden
van een snellere, wendbaardere,
voorspelbaardere IV vergt
continue investeringen

24

Besturing
van de informatievoorziening

ezk informatieplan

25

Om de in dit Informatieplan benoemde ambities te kunnen verwezen­
lijken, is het van belang goed te kijken naar een passende IV-besturing.
Het ministerie van EZK bestaat uit verschillende onderdelen die vanuit
een concerngedachte samenwerken aan de maatschappelijke en politieke
opgaven. Voor alle onderdelen geldt dat zij aan de lat staan om hun
informatievoorziening op de voor hen beste manier in te richten. Daarnaast is het nodig om ook afspraken te maken over de manier waarop de
informatievoorziening van het concern als geheel op de beste manier kan
worden ingericht. De CIO-raad van EZK (en LNV) heeft een gezamenlijke
verantwoordelijkheid voor het besturen van de IV.
Om de besturing van IV verder te professionaliseren wordt een samenwerkingsmodel
ontwikkeld waarin sterke centrale kaders, expertise en ondersteuning leidend zijn.
De doelstellingen zijn:
• het verder vormgeven van IV-beleid in co-creatie met de verschillende
beleidsdomeinen, uitvoering en toezicht;
• het veel uitdrukkelijker betrekken van de verschillende beleidsdomeinen
bij de sturing van IV en gezamenlijk belangrijke keuzes te maken en de
consequenties daarvan te aanvaarden;
• het aanzienlijk verhogen van de transparantie met betrekking tot de
IV-uitvoering en het daarvoor inrichten van de benodigde processen.
De belangrijkste speerpunten bij het aanpassen van de IV-besturing zijn:
• het evalueren van de huidige wijze van IV-besturing en het waar nodig aanpassen
hiervan om effectiever in gezamenlijkheid als concern te kunnen sturen;
• een betere coördinatie van de informatievoorziening met heldere kaders
waarmee de CIO-raad haar verantwoordelijkheid voor de gezamenlijke besturing
kan uitvoeren;
• het naar een hoger plan brengen van enterprise-architectuur. Het hebben van
een goede architectuur en sterke architectuurfuncties is het fundament om het
ICT-landschap ook op lange termijn beheerbaar en gezond te houden;
• het invoeren van integraal portfoliomanagement voor applicaties en programma’s.
CIO, opdrachtgevers en opdrachtnemers hebben behoefte aan meer inzicht,
transparantie en handelingsperspectief met betrekking tot de staat van het
ICT-landschap. Daarom wordt portfoliomanagement doorontwikkeld en wordt
in ieder geval concernbeleid opgesteld voor levensduur-management (life cycle).
Bij dit proces worden ook afspraken gemaakt over de inzet van ICT-hulpmiddelen
(capaciteit, financieel);
• om data, digitale technologieën en systemen effectief te ontwerpen, te implementeren en te onderhouden is een langetermijnvisie op technologie nodig.
Het op orde brengen van de fundamenten, zoals het vervangen van verouderde
systemen, is nodig om een meerjarige visie te kunnen ontwikkelen. Dit vraagt op
zichzelf ook een om meerjarige benadering. De visie en het op orde brengen van
de fundamenten dragen bij aan het effectiever implementeren van beleid.

26

Financiën
Bij een goede besturing hoort ook financieel inzicht en overzicht. De komende jaren
wordt verder doorgewerkt aan het beter in kaart brengen, hebben en houden van de
IV-kosten. Zo worden naast de grote ICT-projecten ook de ICT-kosten gepubliceerd op
het rijks-ICT-dashboard. Deze worden onderverdeeld in lopende- en veranderkosten
(run en change). Verder is informatie terug te vinden in de jaarverslagen van EZK en
in de Jaarverantwoording Bedrijfsvoering Rijk (JBR). Onder regie van CIO-Rijk BZK
wordt komende tijd, mede op verzoek van de Tweede Kamer, verder gewerkt aan het
verbeteren van het inzicht op ICT-kosten door deze verder te specificeren. Hiervoor
zijn ook wijzigingen nodig in de huidige wijze van het opbouwen van de begroting.
De eerste stappen hiertoe zijn gezet. Met deze informatie wordt het mogelijk om
rijksbreed en binnen EZK beter te sturen en anticiperen. Daarmee ontstaat inzicht
in de risico’s en grip op (noodzakelijke) toekomstige investeringen in de ICT.
Hieronder zijn de aan CIO-Rijk aangeleverde bedragen weergegeven. De cijfers dienen
met de nodige voorzichtigheid te worden bezien. Er zijn door de diensten aannames
gedaan bij het nog ontbreken van goede rijksbrede definities. Ook waren de financiële
administraties (nog) niet op deze vraag ingericht. De beleidsdirecties van het
kerndepartement zijn nog niet specifiek uitgevraagd.

ICT-kosten mln €

Intern
ICT-personeel

Extern
personeel

Overige
materiële kosten

TOTAAL

Run

47

7

191

245

Change

31

13

45

89
334

ezk informatieplan

De komende jaren wordt
verder doorgewerkt aan het beter
in kaart brengen, hebben en
houden van de IV-kosten.

27

28

Colofon
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Directie Bedrijfsvoering | CIO-Office
Postbus 20401 | 2500 EK Den Haag | T (070) 379 89 11
Oktober 2022

ezk informatieplan

29