Programmastart IBP
Samen meer bereiken als één overheid. Rijk, gemeenten,

provincies en waterschappen starten met een
interbestuurlijk programma en een gezamenlijke agenda

Overhedenoverleg van 14 februari 2018

Inhoudsopgave
Ondertekening
I. Inleidend: samen meer bereiken als één overheid
Rijk, gemeenten, provincies en waterschappen starten met een interbestuurlijk programma en
een gezamenlijke agenda.

II. Vijf afspraken over de start van het IBP
1. Met de gezamenlijke agenda pakken we maatschappelijke opgaven aan die we niet
afzonderlijk kunnen realiseren.
2. Uitgangspunten voor de samenwerking zijn wederzijdse afhankelijkheid, ruimte per opgave
en partnerschap.
3. We kiezen voor een ondersteunende programmastructuur die ruimte biedt aan trekkers van
opgaven en tegelijkertijd kansen en knelpunten tussen opgaven agendeert.
4. Het IBP volgt drie stappen: Na de programmastart volgt een verdieping en uitwerking,
waarna definitieve afspraken per opgave worden vormgegeven en gemonitord.
5. We formuleren vooraf een aantal financiële uitgangspunten.

III. Gezamenlijke agenda met een toelichting per opgave
1. Samen aan de slag voor het klimaat
2. Toekomstbestendig wonen
3. Regionale economie als versneller
4. Naar een vitaal platteland
5. Merkbaar beter in het sociaal domein
6. Problematische schulden voorkomen en oplossen
7. Nederland en migrant voorbereid
8. Goed openbaar bestuur in een veranderende samenleving
9. Passende financiële verhoudingen
10. Overkoepelende thema’s

IV. Bijlagen
Bijlage 1 - Complete tekst samen aan de slag voor het klimaat
Bijlage 2 - Sector inzetten behorende bij onderdeel klimaat en energie
Bijlage 3 - Normeringsystematiek gemeentefonds en provinciefonds
Bijlage 4 - Weerbare democratie, weerbaar bestuur: tegengaan ondermijning democratische
rechtsorde

Ondertekening
De minister-president

De minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

M. Rutte

K.H. Ollongren

De minister van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport

De voorzitter van het Interprovinciaal
Overleg

H.M. de Jonge

J.W. Remkes

De voorzitter van de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten

De voorzitter van de Unie van
Waterschappen

J.H.C. van Zanen

J.H. Oosters

De minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit

De staatssecretaris van Financiën

C.J. Schouten

M. Snel

De minister van Economische Zaken en
Klimaat

De staatssecretaris van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

E.D. Wiebes

T. van Ark

De minister van Infrastructuur en Waterstaat

De staatssecretaris van Infrastructuur en
Waterstaat

C. van Nieuwenhuizen Wijbenga

S. van Veldhoven - Van der Meer

De minister van Justitie en Veiligheid

De minister voor Rechtsbescherming

F.B.J. Grapperhaus

S. Dekker

De staatssecretaris van Justitie en Veiligheid

De minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

M.G.J. Harbers

I.K. van Engelshoven

De minister voor Basis- en Voortgezet
Onderwijs en Media

A. Slob

I. Inleidend: samen meer bereiken als één
overheid
Rijk, gemeenten, provincies en waterschappen starten met een
interbestuurlijk programma en een gezamenlijke agenda.
Voor de samenwerking tussen Rijk, gemeenten, provincies en waterschappen geldt net zoals
voor andere partnerschappen: alleen ga je sneller, maar samen bereik je meer. Dat is het
uitgangspunt van het Interbestuurlijke Programma (IBP) dat deze kabinetsperiode start. Samen
meer bereiken voor mensen in Nederland. Een gezamenlijke bestuurlijke aanpak die past bij de
aanpak van maatschappelijke opgaven van deze tijd. Dit is wat burgers, maatschappelijke
organisaties en bedrijven van hun contact met de overheid verwachten.
De maatschappelijke opgaven van nu manifesteren zich op lokaal, regionaal, nationaal,
Europees en mondiaal niveau. Vaak spelen ze op meerdere schaalniveaus tegelijk en liggen
oplossingen niet in het bereik van één overheidslaag. Een toenemend aantal maatschappelijke
opgaven is alleen op te lossen wanneer gemeenten, provincies, waterschappen en Rijk als één
overheid samenwerken richting partners. Hier liggen drie zaken aan ten grondslag.
1. Vervlechting tussen maatschappelijke opgaven vraagt om samenwerking.
Klimaatverandering vraagt bijvoorbeeld om aanpassing van het vervoer, landgebruik,
waterbeheer en energieconsumptie in de woon- en werkomgeving. Provincies, waterschappen,
gemeenten, het Rijk, het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties zijn op elkaar
aangewezen en kunnen op dit terrein gezamenlijk meer bereiken dan individueel.
Ook voor groepen zoals eenzame ouderen, jongeren in onveilige omgevingen en kwetsbare
kinderen is een integrale aanpak van belang. Samen optreden als overheden is hierbij cruciaal
om knelpunten op te lossen en resultaten te boeken voor deze groepen.
2. Voor het vertrouwen van de burger is opereren als één overheid noodzakelijk.
De democratische legitimiteit van het openbaar bestuur vraagt om continue aandacht. Denk
aan het tegengaan van ondermijning, aanpassen aan een informatiesamenleving en nadenken
over nieuwe vormen van democratie.
De burger verwacht van overheden dat zij
a) concrete maatschappelijke resultaten boeken (samen met private partners)
b) burgers op alle niveaus betrekken bij besluitvorming
c) steun geven aan initiatieven vanuit de samenleving
d) transparant en begrijpelijk verantwoording afleggen over hun optreden.
Overheden kunnen die resultaten niet los van elkaar boeken. We hebben elkaar en andere
partners dus nodig om aan de verwachtingen van burgers te voldoen. Dit wordt ook aangekaart
in de vierde beschouwing op de Code Interbestuurlijke Verhoudingen. Daarin stelt de Raad van
State dat “aard en intensiteit van de interbestuurlijke verhoudingen in hoge mate bepalend zijn
geworden voor de doelmatigheid en kwaliteit van het overheidsbeleid zoals deze door de burger
worden ervaren”.

3. Maatschappelijke opgaven worden meer op sub- en supranationaal niveau aangepakt.
In het sociaal domein zijn per 2015 verantwoordelijkheden van het Rijk naar gemeenten
overgegaan. In 2021 wordt de Omgevingswet ingevoerd. Op basis van een bestuursakkoord
(2015) wordt dit momenteel gezamenlijk voorbereid. Dit zijn voorbeelden van veranderingen
die zorgen voor nieuwe verhoudingen tussen gemeenten, Rijk, provincies en waterschappen.
Voor steeds meer maatschappelijke opgaven wordt op regionaal niveau naar oplossingen
gezocht. Denk aan de grote hoeveelheid gemeenschappelijke regelingen (bijv. veiligheidsregio,
arbeidsmarktregio en andere bovengemeentelijke samenwerkingsverbanden). We zullen in dit
verband in goed overleg de Wet gemeenschappelijke regelingen herzien.
Ook zien we dat er regionaal en lokaal grote verschillen zijn in opgaven, problemen en kansen.
De woningmarkt in Amsterdam is bijvoorbeeld echt wat anders dan die in de Achterhoek.
Daarom zullen we in het IBP meer gebruik maken van kansen op regionale/gebiedsgerichte
ontwikkeling en deals tussen bedrijfsleven en overheden.
Tot slot is samen optrekken van overheden in Europa steeds meer van belang om effectief op te
treden en mogelijke implementatieproblemen van wet- en regelgeving te signaleren.
In het licht van deze ontwikkelingen maken we in de nieuwe kabinetsperiode als overheden
een vliegende start met een interbestuurlijk programma en een gezamenlijk agenda.
Als overheden kiezen we de komende vier jaar in aansluiting op het regeerakkoord ‘Vertrouwen
in de toekomst’ (2017-2021) voor interbestuurlijke en interdepartementale samenwerking bij de
aanpak van grote opgaven als één overheid. We zetten als overheden in op urgente
maatschappelijke opgaven, die alleen gerealiseerd kunnen worden door een gezamenlijke inzet.
Daarnaast houden we oog voor dwarsverbanden tussen deze opgaven, voor overkoepelende
thema’s en voor andere initiatieven die raken aan onze gezamenlijke agenda.
We werken vanuit het besef dat we voortgang willen boeken op de opgaven en in de
wetenschap dat we elkaar hiervoor nodig hebben. Ieder draagt daaraan bij vanuit de eigen rol
en verantwoordelijkheid. Wij werken samen op basis van een gelijkwaardig partnerschap,
waarin elke partner eventuele financiële of wettelijke belemmeringen en kansen bespreekbaar
kan maken.
We nemen de tijd om op de diverse schaalniveaus met onze partners de opgaven nader te
verkennen en het gesprek te voeren over hoe we deze afspraken gaan realiseren. Vanuit de
urgente maatschappelijke opgaven en het belang van de burger formuleren we met elkaar wat
er moet gebeuren en wie dat het beste kan doen. Zo starten we in partnerschap en in
vertrouwen aan het interbestuurlijke programma.
We starten het IBP door op vijf onderdelen afspraken te maken.
1. Gezamenlijke agenda
2. Uitgangspunten samenwerking
3. Programmastructuur
4. Vervolgproces en tijdpad
5. Financiële uitgangspunten.

II. Vijf afspraken over de start van het IBP
1. Met de gezamenlijke agenda pakken we maatschappelijke
opgaven aan die we niet afzonderlijk kunnen realiseren.
In de ‘III Gezamenlijke agenda met een toelichting per opgave’ staan in meer detail de
maatschappelijke opgave, gezamenlijke ambitie en ingrediënten voor het IBP beschreven.

Tussen deze opgaven bestaan dwarsverbanden. Zo bestaat er bijvoorbeeld overlap tussen
‘samen aan de slag voor het klimaat’ en ‘toekomstbestendig wonen’ op het gebied van een
duurzame bebouwde omgeving. ‘Nederland en migrant voorbereid’ en ‘merkbaar beter in het
sociaal domein’ raken elkaar op het thema inburgering.
Daarnaast kan er overlap zijn met andere bestaande thema’s en initiatieven die buiten de
opgaven van interbestuurlijk programma staan. Een aantal van deze overkoepelende thema’s
staan onder punt 10 beschreven.
Al deze dwarsverbanden, of ‘crossovers’, zullen de komende tijd in kaart gebracht worden. Het
IBP stimuleert dat kansen en knelpunten op deze dwarsverbanden waar nodig besproken
worden om effectief te kunnen samenwerken.

2. Uitgangspunten voor de samenwerking zijn wederzijdse
afhankelijkheid, ruimte per opgave en partnerschap.
De prioriteit ligt bij urgente opgaven met wederzijdse afhankelijkheid.
Het IBP richt zich op een beperkt aantal urgente opgaven, waar de toegevoegde waarde van
het programma duidelijk is.
Het IBP is alleen voor opgaven die niet onder de verantwoordelijkheid van één overheid
kunnen worden gerekend en niet door een afzonderlijke bestuurslaag kunnen worden
aangepakt.
Deelnemende partijen (aan een specifieke opgave) hebben een aanzienlijk belang (halen en
brengen).
Het IBP sluit aan op, ondersteunt en activeert bestaande structuren en trekkers.
Binnen opgaven opereren we slagvaardig en maken we gebruik van bestaande structuren.
Zo beperken we de bestuurlijke drukte.
De regietafel bestaat om onbenutte kansen of schurende raakvlakken tussen opgaven te
bespreken en vervangt niet de stuurgroepen per opgave.
Dwarsverbanden worden in een vroeg stadium geëxpliciteerd, anders kan er geen rekening
mee gehouden worden. Dit om te voorkomen dat een overmatige zoektocht naar
integraliteit de effectiviteit per opgave benadeelt.
We werken op basis van gelijkwaardig partnerschap.
We ondersteunen elkaar bij de realisatie van de opgaven en zadelen elkaar niet ongevraagd
of onbedoeld op met nieuwe opgaven.
Projecten worden waar mogelijk opgepakt in interbestuurlijke teams.
We bedenken samen hoe we de opgave met elkaar het beste kunnen aanpakken. Dat
betekent dat het Rijk meedenkt over lokale/regionale effecten en gemeenten, provincies en
waterschappen over de invulling van systeeminterventies.
We investeren in de kwaliteit van het openbaar bestuur en in relaties in de volle breedte
van de overheden en met andere partners.

3. We kiezen voor een ondersteunende programmastructuur die
ruimte biedt aan trekkers van opgaven en tegelijkertijd kansen en
knelpunten tussen opgaven agendeert.

Het IBP werkt op een vernieuwende manier samen: interdepartementaal en interbestuurlijk. De
uitwerking en bestuurlijke toetsing per opgave is een verantwoordelijkheid van de trekkers per
opgave. Zo bestaat er voor migratie al een Hoogambtelijke Taskforce en aparte regietafel. Voor
het Sociaal Domein is er ook een directeurenoverleg en regietafel. Kortom, voor alle opgaven
zijn (of worden) aparte interbestuurlijke stuurgroepen gevormd.
Het interbestuurlijk programma ondersteunt de agendering van onbenutte kansen en
schurende raakvlakken tussen opgaven voor de stuurgroep IBP+ (hoogambtelijk) en de
interbestuurlijke regietafel (bestuurlijk). Deze twee lijnen zorgen ervoor dat er slagvaardig
geopereerd wordt (in de stuurgroepen per opgave) en er aandacht is voor dwarsverbanden (in
de stuurgroep IBP+ en de interbestuurlijke regietafel). Er is geen hiërarchisch verband tussen de
stuurgroep IBP+ en de directe aansturing van de opgaven.
Samenwerking wordt op verschillende niveaus bevorderd na 14 februari 2018.
Het interbestuurlijk programma ondersteunt de trekkers bij het vinden van de juiste kennis en
contacten voor het verdiepen, uitwerken en toetsen op uitvoerbaarheid van afspraken per
opgave. Dit vanuit de gedachte dat het vroeg bijeenbrengen van multidisciplinaire en lokale
expertise zal leiden tot betere oplossingen en afspraken.
Trekkers worden ondersteund bij het identificeren en bespreken van dwarsverbanden tussen de
opgaven op ambtelijk niveau.
De stuurgroep IBP+ bespreekt deze dwarsverbanden en de integraliteit tussen opgaven onder
het voorzitterschap van de DG Bestuur en Wonen. De minister van BZK is voorzitter van de
interbestuurlijke regietafel. Hier wordt de voortgang gemonitord en op bestuurlijk niveau
doorgesproken over onderwerpen die hoogambtelijk geagendeerd worden door de stuurgroep
IBP+.

4. Het IBP volgt drie stappen: Na de programmastart volgt een
verdieping en uitwerking, waarna definitieve afspraken per opgave
worden vormgegeven en gemonitord.

De verantwoordelijken per opgave bepalen hun eigen tempo na de programmastart. Wel is er
een gezamenlijke deadline voor het in beeld hebben van de crossovers.
De programmastart is op 14 februari. Vervolgens bepalen trekkers van opgaven de vorm,
aanpak en snelheid van hun eigen proces. Onderstaande figuur geeft dit schematisch weer.
Zoals te zien is, doorloopt opgave drie in dit voorbeeld het proces sneller dan opgave twee.
Ze houden zich echter wel beiden aan de deadline ‘crossovers in beeld’ bij het doorlopen van
fase B (verdieping en uitwerking). Dit om te voorkomen dat een overmatige zoektocht naar
integraliteit in de beleidsvorming de slagvaardigheid per opgave benadeelt. Op deze manier
kunnen er afspraken per opgave tot stand komen. Dat neemt niet weg dat de stuurgroep IBP+
nieuwe kansen, knelpunten en crossovers kan bespreken als die bij de uitvoering en monitoring
van afspraken in beeld komen.

5. We formuleren vooraf een aantal financiële uitgangspunten.
Klimaat, wonen, regionale economie, vitaal platteland, sociaal domein, migratie,
problematische schulden en goed openbaar bestuur zijn bij uitstek opgaven waarbij alle
overheden een cruciale rol hebben. Alle overheden zullen zich ook financieel inzetten voor de
opgaven waarbij zij betrokken zijn.
Het kabinet stelt accres beschikbaar aan de decentrale overheden.
Het kabinet heeft met de medeoverheden besloten de trap-op-trap-af systematiek aan te
zetten en de basis voor de normeringsystematiek te verbreden naar de totale uitgaven onder
het uitgavenplafond. Door de verbreding van de normering en door de intensiveringen van het
Rijk die doorwerken via de nieuwe systematiek komen meer middelen beschikbaar voor het
gemeente- en provinciefonds en neemt naar verwachting de stabiliteit van de
accresontwikkeling toe. Dit geeft gemeenten en provincies meer vrij besteedbaar budget.
Het Rijk en de decentrale overheden stellen ook andere middelen beschikbaar.
Het kabinet heeft voor een aantal van de gezamenlijke opgaven enveloppen of andere
intensiveringen voorzien in het regeerakkoord. Ook gemeenten, provincies en waterschappen
stellen middelen beschikbaar. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de investeringsagenda van de
decentrale overheden en zal blijken uit de (nieuwe) college- en raadsprogramma’s. Daarmee is
er een brede financiële basis voor de uitwerking van de maatschappelijke opgaven.
Ambities en middelen zijn in balans.
Wij hebben het vertrouwen dat we met de beschikbaar gestelde middelen samen de benodigde
resultaten kunnen bereiken op de negen maatschappelijke opgaven. Onderdeel van het IBP en
“samen meer bereiken” is dat bij onvoorziene ontwikkelingen het Rijk en decentrale overheden
met elkaar in gesprek treden.
We monitoren de uitkomsten van gezamenlijke afspraken.
We maken afspraken om de uitkomsten van de inspanningen van de overheden in het IBP te
monitoren. Over de uitkomsten gaan we als overheden met regelmaat in gesprek.

III. Gezamenlijke agenda met een
toelichting per opgave
1. Samen aan de slag voor het klimaat
Maatschappelijke opgave
Er ligt een grote opgave om tot een duurzaam Nederland te komen. Het tegengaan van
klimaatverandering, aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering en een transitie naar
een circulaire economie zijn randvoorwaarden voor behoud van onze welvaart. Een florerend
regionaal ecosysteem is essentieel om een duurzaam Nederland te realiseren. Daarnaast biedt
de transitie kansen voor economische ontwikkeling.
Een duurzaam Nederland vereist een transitie op economisch, sociaal, ruimtelijk en ecologisch
gebied en een fundamentele verandering van denken en handelen. Het gaat om grote
maatschappelijke, economische én ruimtelijke veranderingen waarin we van iedere inwoner,
ieder bedrijf en tal van betrokken organisaties iets vragen. Dat kan alleen als de samenleving
begrip heeft voor en actief deelnemer is aan de te nemen maatregelen.
Gezamenlijke ambitie
De ambities zijn neergelegd in het Regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ en in de
investeringsagenda ‘Naar een duurzaam Nederland’ van VNG, IPO en de UvW.
We zetten ons in voor:
a) Klimaatmitigatie: Rijk en decentrale overheden streven gezamenlijk de doelstelling na om te
komen tot 49 % CO2-reductie in 2030.
b) Klimaatadaptatie: Daarnaast dient Nederland zich tijdig aan te passen aan de (versnelde)
klimaatverandering zodat de schade beperkt wordt. In 2050 is Nederland klimaatbestendig en
waterrobuust ingericht. Daarvoor moeten we in 2020 in alle sectoren klimaatbestendig
handelen.
c) Circulaire economie: de transitieagenda’s circulaire economie worden uitgevoerd om te
komen tot een circulair Nederland in 2050.
De gezamenlijk ambitie van de overheden is om inhoudelijke resultaten te behalen op deze drie
thema’s die alle overheden ondersteunen. Inhoudelijke afspraken waar ook bedrijfsleven en
maatschappelijke partijen verantwoordelijkheid voor dragen worden vastgelegd in het
Klimaatakkoord. Daarnaast leggen Rijk en medeoverheden inhoudelijke afspraken vast in een
akkoord over klimaatadaptatie (zoals aangekondigd in het regeerakkoord) en bij de uitvoering
van de transitieagenda circulaire economie.
Als overheden zetten wij ons in om deze transitie met de samenleving vorm te geven en daarbij
oog te hebben voor de sociaaleconomische aspecten ervan. Versnelling van de transitie en
opschaling van initiatieven kan alleen als overheid en alle partijen in de samenleving samen
optrekken.
Een integrale gebiedsgerichte aanpak
De opgaven binnen klimaat- en energie, klimaatadaptatie en circulaire economie komen samen
in de regio. Een samenhangende regionale visie en aanpak is daarom essentieel. In de

uitvoering krijgen veel ambities een concrete vertaling naar de gebieden en daarmee een eigen
ruimtelijk beslag waarvoor de democratische verantwoordelijkheid ligt bij decentrale
overheden. De verdeling van bevoegdheden tussen Rijk en decentrale overheden moet elkaar
niet in de weg zitten maar juist versterken. Overheden leggen bestuurlijke keuzes vast voor ten
minste de periode tot 2030 in onder meer omgevingsvisies (NOVI, POVI, GOVI) en
omgevingsplannen.
Ingrediënten voor het interbestuurlijk programma
In bijlage 1 staan de afspraken die we verder willen uitwerken. Hieronder staan de hoofdlijnen.
Klimaatmitigatie
Alle overheden zetten samen de schouders onder de totstandkoming van het Klimaatakkoord.
Het IBP is versterkend aan het Klimaatakkoord dat tot stand komt onder regie van de minister
van EZK. Voor de uitvoering is een goede werkstructuur en regelmatig bestuurlijk overleg tussen
het Rijk en decentrale overheden nodig. We zetten ons bij het Klimaatakkoord in voor een
meerjarige programmatische nationale aanpak met landsdekkend integrale regionale energieen klimaatstrategieën, waarbij de koepels het voortouw nemen om dit samen met het Rijk uit te
werken. De klimaat- en energietransitie geven we vorm met aandacht voor een waardevol
landschap. De Omgevingswet biedt ons als overheden de instrumenten om samen tot keuzes te
komen en die aanvullend vast te leggen.
Klimaatadaptatie
Op het gebied van klimaatadaptatie hebben overheden al afgesproken in het Deltaplan
Ruimtelijke Adaptatie de aanpak van klimaatadaptatie te versnellen en te intensiveren en de
nadruk te leggen op de klimaatbestendige inrichting van Nederland. Er wordt gewerkt aan een
bestuursakkoord klimaatadaptatie tussen overheden zoals aangekondigd in het regeerakkoord.
Voor Klimaatadaptatie wordt door Rijk en decentrale overheden gebruikgemaakt van de
bestaande (regionale) werkstructuren van het Deltaprogramma ruimtelijke adaptatie en de
Nationale adaptatiestrategie (NAS). Voor klimaatadaptatie worden vanaf 2018 middelen van het
Rijk en de medeoverheden ingezet.
Circulaire economie
De overheden stellen regionale circulaire economie strategieën op, zo mogelijk in combinatie of
afstemming met de regionale energie en klimaatstrategieën. Belangrijke invalshoek hierbij is
welke initiatieven kansrijk en opschaalbaar zijn en waarbij een gezamenlijke inspanning van
regio en Rijk nodig is. Er worden afspraken gemaakt over het circulair aanbesteden van
gebouwen en infrastructuur.
Wijze van samenwerking
In de bijlage staan ook de verantwoordelijkheidsverdeling waarmee we tot een goede borging
van de uitvoeringsafspraken willen komen. Er staat beschreven dat we knelpunten in wet- en
regelgeving inventariseren en bezien of oplossingen kunnen worden geboden. Tot slot staan er
afspraken over het benutten van crossovers tussen de drie thema’s in de planvorming,
voorbereiding en uitvoering.

2. Toekomstbestendig wonen
Maatschappelijke opgave
Sinds het einde van de crisis is de vraag naar woningen sterk toegenomen. Er zijn meer
woningen nodig van goede kwaliteit, op de juiste locatie en passend bij de financiële
mogelijkheden en wensen van bewoners. Daarom moet de komende periode extra aandacht
besteed worden aan het vergroten en versnellen van de bouwproductie.
Naast het bijbouwen is het goed benutten en transformeren van de bestaande woningvoorraad
belangrijk (doorstroming en meer flexibiliteit) en moet er aandacht zijn voor betaalbaarheid en
duurzaamheid. Ook de relatie met het blijven garanderen van de mobiliteit (weg en openbaar
vervoer) is van groot belang.
Er is sprake van grote regionale verschillen. Enerzijds spelen er in schaarstegebieden
vraagstukken rondom de ontwikkeling van de woningbouwbehoefte, het woningtekort en de
uitdagingen en knelpunten om woningbouw en transformatie van bestaand vastgoed aan te
jagen. Anderzijds spelen er in krimpgebieden weer vraagstukken rondom sloop en
herstructurering en het bereikbaar houden van voorzieningen. Dit vraagt om maatwerk per
regio gericht op de specifieke opgaven.
Hierbij moet oog zijn voor enkele specifieke aandachtgroepen. Deze zijn (niet uitputtend)
statushouders, studenten, ouderen, spoedzoekers en personen met verward gedrag (GGZproblematiek). Vakantieparken functioneren soms (onbedoeld) als opvanglocatie voor diverse
groepen kwetsbare burgers. Er is er een grote beweging in de samenleving naar langer thuis
wonen en extramuralisering. Deze vraagstukken markeren de veranderende vraag op de
woningmarkt en de antwoorden die daarop nodig zijn.
De relatie tussen de ontwikkelingen op de woningmarkt en de klimaat- en energietransitie is
evident. De gebouwde omgeving en de woningen zelf moeten worden verduurzaamd. De relatie
tussen het wonen en de klimaat- en energietransitie wordt in het IBP geborgd en is verder
uitgewerkt in de IBP-opgave ‘samen aan de slag voor het klimaat’.
Gezamenlijke ambitie
We zetten in op aanvullende afspraken tussen de overheidslagen om de opgaven op de
woningmarkt aan te pakken en deze met grote(re) maatschappelijke meerwaarde te realiseren.
We pakken de maatschappelijke opgaven interbestuurlijk en domeinoverstijgend op. Natuurlijk
zijn voor het realiseren van deze opgaven woningcorporaties, private partijen en
vertegenwoordigers van bewoners nodig. Daarom wordt er momenteel met deze partijen
gewerkt aan een brede nationale woonagenda. De afspraken uit dit IBP zullen in die
woonagenda verder worden geconcretiseerd.
De discussie over de lange termijn woningbehoefte, zowel binnen- als buitenstedelijk levert
besluiten op die van grote en blijvende invloed kunnen zijn op de inrichting van Nederland. Het
proces hier naartoe vraagt om zorgvuldigheid en dient daarom nu al aan te vangen. Partijen
hebben de plicht om goed met bestaand gebruik van ruimte en bebouwing (omgevingskwaliteit)
om te gaan. Derhalve zal bestrijding van leegstand, het bevorderen van transformatie en
doorstroming blijvende aandacht vragen.
In de samenleving is een bredere ontwikkeling te zien waarin mensen zelf meer invulling willen
geven aan de manier waarop zij wonen. De wooncoöperatie is hier een voorbeeld van waarbij
gelijkgezinden, ouderen of mensen in sociale huurwoningen het beheer of eigendom willen
overnemen of gezamenlijk een zelfbouwproject willen starten. Hierdoor wordt ook de

betrokkenheid van de bewoners bij de leefomgeving vergroot omdat ze een deel van het
beheer van openbare ruimten voor hun rekening nemen.
Meer woningen- zowel binnen als buiten bestaand bebouwd gebied- geeft een extra druk op de
bereikbaarheid van met name de steden en hun agglomeraties. Met de toenemende
verstedelijking dient de binnenstedelijke mobiliteit en de mobiliteit ‘van deur tot deur’ optimaal
en zo duurzaam mogelijk ingericht te blijven. De realisatie van nieuwbouwlocaties, zowel
binnenstedelijk als in de nabijheid van binnenstedelijke gebieden vereist een goede
bereikbaarheid van deze locaties (hierbij mag het punt van betaalbaarheid ook niet uit het oog
worden verloren). Dit vereist goede afstemming tussen woningbouw- en
bereikbaarheidsinvesteringen en een fijn samenspel tussen betrokken overheden. Bij een inzet
op ruimtelijke ontwikkeling zijn goed bereikbare (HOV) locaties essentieel.
Ingrediënten voor het interbestuurlijk programma
Het vergroten en/of aanpassen van de woningvoorraad
Om de regio’s te ondersteunen bij de complexe uitdaging rondom het invullen van de
regionale woningbehoefte neemt het Rijk de komende jaren een actievere rol op zich. Het
Rijk gaat daarover de komende maanden in gesprek met de regio’s. Die gesprekken
monden uit in concrete afspraken over hoe de in de regio aanwezige knelpunten worden
opgelost en wie daarbij welke rol heeft. Het kan hierbij gaan om het vergroten van de
woningvoorraad, maar ook om sloop en transitie van de woningvoorraad.
In deze gesprekken neemt het Rijk het voortouw om samen met de medeoverheden een
analyse te maken van de in de regio aanwezige (kwantitatieve en kwalitatieve)
woningbehoefte, de mogelijkheden om daaraan te voldoen, de doelgroepen en de
knelpunten. Ook krimpsituaties kunnen om een transformatie vragen. Afhankelijk van de
specifiek regionale knelpunten kunnen afspraken bijvoorbeeld betrekking hebben op:
Beschikbaarheid van voldoende plancapaciteiten het lostrekken van ingewikkelde
locaties.
Inzet van de Crisis- en herstelwet om projecten te versnellen. Zo nodig wordt
belemmerende regelgeving aangepast.
Gerichte inzet van de expertteams.
Bij binnenstedelijke transformatie mag van gemeenten en marktpartijen verwacht
worden dat ze reële aannames hanteren bij de vormgeving van de transformatie, om
op die manier de ‘businesscase’ rond te krijgen. Gebleken is echter dat deze
businesscase voor binnenstedelijke transformatie, niet altijd in één keer sluitend is te
maken. In het kader van de nationale woonagenda wordt daarom met betrokken
partijen en overheden gekeken naar de mogelijkheid van een (revolverend) fonds om
voorfinanciering en investeringen mogelijk te maken.
Een samenhangende aanpak van alle betrokken partijen op de terreinen van onder
andere wonen, zorg, bereikbaarheid, onderwijs en economie in krimpsituaties (zie ook
de tekst over krimp en bevolkingsdaling onder 10. Overkoepelende thema’s). Daarbij
wordt naar het instrumentarium gekeken en kan zo nodig belemmerende regelgeving
worden aangepast of experimenteerruimte worden gecreëerd. Onderdeel hiervan is
dat de betrokken partijen en overheden samen onderzoeken met wat voor financiële
constructies de transformatieopgaven in krimpgebieden gerealiseerd kunnen worden.
Daarnaast wordt ingezet op meer ruimte voor andere woonvormen, naast traditionele koop
en (sociale) huur. De wooncoöperatie is hiervan een goed voorbeeld. De komende periode
wordt bezien hoe Rijk en gemeenten ervoor kunnen zorgen dat wooncoöperaties
gestimuleerd worden. Bijvoorbeeld door prestatieafspraken, het wegnemen van
belemmeringen in het overnemen en realiseren van woningen en het stimuleren van
zelfbeheer.

Doelgroepen
Om meer kansen op de woningmarkt voor kwetsbare groepen en spoedzoekers te
realiseren starten provincies, gemeenten en het Rijk een project om woonruimteverdeling,
huurvormen en woonvormen beter af te stemmen op de woonbehoefte van deze groepen.
Voor ouderen, mensen met licht verstandelijke beperkingen en psychische, psychosociale
en verslavingsproblematiek is nog weinig aanbod tussen thuis en een instelling en is er een
tekort aan beschikbare betaalbare woningen. Het toenemend aantal ouderen vraagt om
meer levensloopbestendige woningen en meer aanpassingen van bestaande woningen. Er
wordt ingezet op het verbeteren van de doorstroming en een betere aansluiting tussen
vraag en aanbod. Hiervoor benutten we de trajecten die reeds gestart zijn vanuit het Pact
voor ouderenzorg, het initiatief ‘Weer thuis’, het Meerjarenprogramma beschermd wonen
en maatschappelijke opvang en het actieplan Toegankelijkheid voor de bouw. In de lokale
afspraken over uitbreiding van het aantal beschikbare betaalbare woningen en nieuwe
woonvormen zal de verbinding worden gelegd met zorg en begeleiding (Wmo, WLZ, ZVW
en de Jeugdwet) en schuldhulpverlening.
Het Rijk gaat overleg voeren met gemeenten en andere betrokken partijen die actief bezig
zijn met de aanpak van vakantieparken. Met gemeenten en andere samenwerkingspartners
wordt een landelijke ondersteuningsstructuur opgezet, gericht op concrete ondersteuning
van gemeenten en andere partners bij de aanpak van problematische vakantieparken.
Samen met onder meer gemeenten en kennisinstellingen wil het Rijk afspraken maken over
de aanpak van huisjesmelkers en de huisvesting van (internationale) studenten.
Het Rijk en de VNG ontwikkelen in overleg met een aantal gemeenten een visie op het
standplaatsenbeleid, dat in overeenstemming is met het mensenrechtelijk kader met
betrekking tot woonwagenbewoners, en dragen deze visie uit, waarbij ook de provincies
worden betrokken.
Toekomstbestendig wonen en mobiliteit
De opgaven op de woningmarkt hangen samen met de keuzes met betrekking tot het
mobiliteitssysteem. In het IBP wordt dit uitgangspunt vastgelegd. Er worden afspraken
gemaakt over hoe de op te lossen woningbehoefte en de toekomstige mobiliteitsvraag in
samenhang kunnen worden opgelost. De koppeling tussen mobiliteit en woningbouw is een
belangrijk onderwerp in de Nationale Omgevingsvisie (NOVI).
Duurzaamheid, circulaire bouw, klimaat- en energietransitie
De ontwikkelingen op de woningmarkt en de klimaat- en energietransitie zullen samen op
moeten gaan. Duurzaamheid in de gebouwde omgeving is verder uitgewerkt in de IBPopgave ‘samen aan de slag voor het klimaat’.
Bij de plannen voor het vergroten en aanpassen van de woningvoorraad wordt expliciet
rekening gehouden met ruimtelijke consequenties en waterbelangen zoals waterberging in
de stad, waterrobuust bouwen, de kwaliteit van de openbare ruimte, groen, nabijheid van
werk en voorzieningen, etc.

3. Regionale economie als versneller
Effectief voortbouwen op samenwerking aan economische structuurversterking
Maatschappelijke opgave
Het economisch systeem op regionaal niveau is te zien als een ‘ecosysteem’, waarbij succes
wordt bepaald door een groot aantal factoren. Dan gaat het bijvoorbeeld om een goed
functionerende arbeidsmarkt, opgeleide beroepsbevolking, actief en innovatief bedrijfsleven en
aanwezig leiderschap. Maar ook om bereikbaarheid, digitalisering, verduurzaming en de
kwaliteit van de woon- en leefomgeving met goede voorzieningen, cultuur en erfgoed. Ieder
gebied heeft door de onderscheidende economische structuur en omstandigheden zijn eigen
kansen en problemen.
Volgens Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft Nederland behoefte aan een nieuw
regionaal-economisch beleid: een beleid waarin nationale en regionale agenda’s op elkaar
zijn afgestemd.
Dit vraagstuk en de interbestuurlijke én integrale samenwerking die dat vraagt maakt ook
onderdeel uit van het thema ‘naar een duurzame concurrerende economie’ binnen het
traject van de Nationale Omgevingsvisie.
Gezamenlijke ambitie
Het versterken van de regionale economie is bij uitstek een opgave waarbinnen diverse
ambities van provincies, gemeenten en meerdere rijksdepartementen samenkomen. Dat
betreft een breed spectrum van innovatie, internationalisering en vestigingsklimaat en
mobiliteit tot arbeidsmarktvraagstukken met betrekking tot onderwijsaanbod, participatie en
beschikbaarheid of bereikbaarheid van relevante kennis voor bedrijven. Ook de transities op het
terrein van energie, klimaat en circulair vergen een duurzame economische groei in de regio.
Welke van deze opgaven in een bepaalde regio dominant zijn verschilt sterk van gebied tot
gebied. In een krimpregio spelen andere vragen gekoppeld aan de regionale economie, dan in
een regio die enorm groeit. Wel is duidelijk dat economische dynamiek zich in toenemende
mate op regionale schaal voordoet (niet als bestuurlijke begrenzing bedoeld). De ambitie is om
op die schaal de beleidsinzet effectief interbestuurlijk en integraal met elkaar te verbinden.
Daarbij wordt gebruikgemaakt van ervaringen en inzichten die zijn opgedaan bij reeds
succesvolle samenwerking tussen provincies, gemeenten en meerdere departementen en de
kennis die dat heeft opgeleverd over kansrijke ingrepen. Denk aan thema’s als
grensoverschrijdend ondernemen, aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt in techniek en ‘21st
century skills’ (Techniekpact), het stimuleren van startups (Startup Delta), de ruimtelijk
economische ontwikkel strategie (REOS), het versterken van vitale winkelgebieden
(Retailagenda) en bedrijventerreinen en het stimuleren van innovatie van het mkb (mkb
samenwerkingsagenda).
De kunst zal zijn om passend bij de regionale omstandigheden de verschillende
beleidsdomeinen te verbinden en zo ieders eigen ambities te realiseren.
Ingrediënten voor het interbestuurlijk programma
De gezamenlijke ambitie vergt een gemeenschappelijke basis die vervolgens als maatwerk voor
elke regio concreet moet worden ingevuld over de grenzen van de bestuurslagen en de
sectoren heen. Daarom maken gemeenten, provincies en de betrokken departementen
afspraken over:
Het verbeteren van de scharnierfunctie door inzet van gezaghebbende,
interdepartementaal werkende regio-ambassadeurs in de front-office van de Rijksoverheid.
Dit zou moeten leiden tot herkenbare, aanspreekbare en meedenkende
vertegenwoordigers van één of meer departementen in de regio.

Het ontwikkelen van programma’s voor een brede regionaal economische aanpak waarbij
we met een beperkt aantal regio’s oefenen in het verbinden van de regionale en de
nationale agenda. Hier ligt een relatie met het spoor gebiedsgerichte aanpak en het
instrumentarium dat daar ontwikkeld wordt. Er wordt voortgebouwd op ervaringen die zijn
opgedaan in de samenwerkingen bij de ontwikkeling van bijvoorbeeld de Actieagenda
Brainport, de proeftuinen Maak Verschil, het Investeringsprogramma Zeeland en het
programma Matchen op Werk in de arbeidsmarktregio’s.
De huidige samenwerking tussen Rijk en regio vanuit de thematische invalshoek wordt met
kracht voortgezet.
In het voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs daalt het aantal leerlingen in
veel regio’s (niet alleen de ‘krimpregio’s) fors. Ruim 80 procent van de vo-besturen krijgt te
maken met leerlingendaling; deze daling is substantieel en houdt lang aan. Leerlingdaling
kan leiden tot regionale knelpunten, omdat onderwijsaanbod onder druk komt te staan.
Om een toekomstbestendig onderwijsaanbod in een regio te realiseren en daarmee de
(economische) leefbaarheid te bewaren, is regionale samenwerking noodzakelijk.
Het topsectorenbeleid wordt meer toegesneden op de economische kansen van
maatschappelijke opgaven en sleuteltechnologieën. Benutting van kansrijke crossovers zijn
hieraan behulpzaam. Ook hier geldt dat het verbinden van de agenda’s van de topsectoren
met de agenda’s en de stip aan de horizon van regio’s leidt tot versterking van de regionale
verdienkracht én het nationaal verdienvermogen.
Beter samen optrekken in Europa: de Nederlandse inzet voor een nieuwe periode van
structuurfondsen vanaf 2021 richt zich zowel op meer synergie met andere onderdelen van
de Europese investeringsagenda (zoals EFSI/9de kader), op innovatie, vergroening en
grensoverschrijdende samenwerking als op vereenvoudiging van de fondsen. Dit is een
breed gedragen standpunt van Rijksoverheid, provincies, gemeenten en waterschappen.
Beoogd wordt het beschikbaar maken van fondsen voor Nederland en daarmee de
Nederlandse regio’s en dat we binnen lidstaat Nederland als overheden nadere afspraken
maken over effectieve en efficiënte inzet van deze middelen voor innovatie om transitie te
versnellen.
Voor een strategisch economische focus die ook is gericht op internationalisering is het van
belang om krachten te bundelen met die gremia waarin medeoverheden, private partijen
en kenniswereld reeds samenwerken. Denk daarbij o.a. aan de International Strategic Board
(gericht op een overkoepelende nationale internationaliseringsagenda) en het netwerk
Trade NL (op de ISB gerichte ondersteunende activiteiten en faciliteiten).
Speciale aandacht is er voor crossovers met andere onderdelen van dit interbestuurlijk
programma.
Er ligt een nauwe relatie met het sociaal domein als het gaat over het functioneren van de
arbeidsmarkt en participatie. De komende maanden geven we met elkaar een traject vorm
om deze raakvlakken scherper te krijgen.
De energietransitie, klimaatadaptatie en circulaire economie hebben allemaal een
regionale/lokale component en investeringen van de overheden en het faciliteren en
aanjagen van investeringen kunnen bij uitstek de regionale economie versterken. In het
bijzonder zetten we met elkaar in op het wegwerken van het tekort aan arbeidskrachten
(bv installatietechnici) die nodig zijn om woningen, bedrijfspanden, maatschappelijk
vastgoed te isoleren en voorzien van duurzame energie.
Digitalisering is een onderwerp dat volop speelt binnen de overheid (zie ook ‘goed
openbaar bestuur’), waar ook met name het mkb/kleinere bedrijven nog een flinke slag
hebben te maken. Het ontwikkelen we een gezamenlijke digitaliseringsagenda kan een
doorontwikkeling betekenen voor de mkb-samenwerkingsagenda.

4. Naar een vitaal platteland
Integrale aanpak opgaven Natuur, Landbouw en kwaliteit van de leefomgeving in het landelijk
gebied.
Maatschappelijke opgave
De komende decennia komen enkele grote structurele veranderingsopgaven bij elkaar in het
landelijke gebied, Dat vraagt om een integrale, regiospecifieke benadering, waarbij opgaven
voor Landbouw, natuur, kwaliteit van de leefomgeving, milieu en water (nog) meer hand in
hand gaan en in samenhang met elkaar worden opgepakt. Een stevige opgave waar actoren
gezamenlijk voor staan. Urgente opgaven waar het landelijk gebied voor staat, zijn:
Gezond en veilig voedsel, geproduceerd door een innovatieve en economisch krachtige
agrarische sector die met haar kennis helpt de wereld te voeden. Tegelijkertijd heeft de
landbouw in de huidige vorm grote invloed op thema’s als gezondheid, klimaat, lucht- en
waterkwaliteit, waterbeheer, biodiversiteit en kwaliteit van het landschap.
Gezonde ecosystemen, die zorgen dat we duurzaam kunnen leven in ons dichtbevolkte
land. Ook gezien alle uitdagingen die op ons afkomen als gevolg van de
klimaatveranderingen.
Waardevolle natuur en landelijk gebied waar we van kunnen genieten, wat een belangrijk
deel van onze identiteit vormt, die bijdraagt aan een goed economisch vestigingsklimaat en
een veilige en gezonde leefomgeving.
Gezamenlijke ambitie
Het inzetten van een structurele verandering naar een duurzamere landbouw en waarbij de
landbouw (met name de veehouderij) geen ongewenste risico’s geeft voor de
volksgezondheid en leefbaarheid voor boeren, burgers en milieu. Dat is een traject van
langere adem. De komende jaren wordt de structurele verandering ingezet in prioritaire
gebieden en in verschillende sectoren. Daarnaast zullen we werken in het platteland aan de
klimaatopgave, in samenhang met de luchtkwaliteit en bestaande programma’s voor het
waterkwaliteit en -beheer. Het gaat hierbij om zaken als meststoffen,
gewasbeschermingsmiddelen, ecologische waarden en genoeg zoetwater van voldoende
kwaliteit.
Het ingezette beleid voor natuur en biodiversiteit, zoals de uitbreiding van het
natuurnetwerk, is effectief, maar het is op dit moment nog niet voldoende om alle doelen
volledig te realiseren. Daarom moet ook worden doorgegaan met dat ingezette beleid,
onder meer met extra impulsen die goed zijn voor de natuur.
Om van het landelijk gebied te kunnen blijven genieten is het van belang dat alle betrokken
actoren zorg dragen voor een goed toezicht in het landelijke gebied.
Ingrediënten voor het interbestuurlijk programma
We gaan met en in kansrijke gebieden aan de slag met een integrale aanpak. We gebruiken
daarvoor de nationale omgevingsvisie en de omgevingsagenda’s om afspraken te maken.
We denken bij kansrijke gebieden aan veenweidegebieden, zwaar belaste gebieden met
een hoge veedichtheid, gebieden rond Natura2000 waar vaak ook een wateropgave is:
kansrijk in die zin dat er voldoende draagvlak, opgave en omvang is voor een ambitieuze
aanpak. Hierbij benutten we ook de kansen die een nieuw GLB ons biedt. Het gaat ook om
realiseren nieuw verdienmodel voor landbouw.
We versterken met de aanpak kringlooplandbouw als onderdeel van de circulaire economie
en een integrale aanpak van gezondheidsrisico’s en leefbaarheid- en milieuproblemen die
samenhangen met de veehouderij in veerijke gebieden.

Een gezamenlijke aanpak voor de klimaatopgave vraagt een integrale aanpak in het kader
van klimaatakkoord. Deze aanpak wordt verder uitgewerkt bij de opgave ‘samen aan de
slag voor het klimaat’. De crossovers met de opgave ‘naar een vitaal platteland’ worden in
beeld gebracht.
Spelregels bij dit onderdeel van het interbestuurlijk programma, zijn:
Eerder gemaakte (decentralisatie-)afspraken zijn leidend – we zoeken naar een
additionele inzet die nodig is op enkele majeure dossiers, waar opgaven alleen met een
gezamenlijke aanpak tot realisatie kunnen komen.
Op nationaal niveau worden doelen of normen van bescherming vastgelegd, uitvoering
en keuze inzet van instrumenten gebeurt zoveel mogelijk op decentraal niveau.

5. Merkbaar beter in het sociaal domein
Het kabinet en de VNG hebben overeenstemming bereikt over de door de gemeenten ervaren
tekorten in het sociaal domein. Met het IBP is de discussie over de door gemeenten ervaren
financiële problematiek in het sociaal domein afgerond en is een streep onder het verleden
gezet. We kunnen vol vertrouwen naar de toekomst kijken.
Maatschappelijke opgave
Veel mensen in Nederland hebben het ‘goed’. Ze hebben een baan, inkomen, sociale contacten,
voelen zich gewaardeerd, geaccepteerd, weerbaar en beschermd. Voor een beperktere groep
mensen is dat helaas niet het geval. Tegen hun zin en vaak buiten hun macht worden ze
geconfronteerd met een gebrek aan eigenwaarde en zelfredzaamheid, met gevoelens van
eenzaamheid en vervreemding, met situaties van uitsluiting, onveiligheid of zelfs mishandeling,
met onbenutte talenten, kwetsbaarheid in het onderwijs of op de arbeidsmarkt, of met andere
terugkerende intens beleefde negatieve ervaringen. Meestal zijn het problemen die niet op
zichzelf staan, maar met elkaar samenhangend de levensloop van mensen bepalen. De
aanwezigheid van dergelijke problemen in een welvarend land als Nederland voelt wrang. Als
gezamenlijke overheden willen we ons - binnen onze mogelijkheden - sterk maken hier wat aan
te doen. Hiervoor liggen kansen binnen het sociaal domein, al hebben veel van deze
vraagstukken dwarsverbanden met andere opgaven in het IBP, zoals ‘problematische schulden
voorkomen en oplossen’, ‘toekomstbestendig wonen’, ‘Nederland en migrant voorbereid’ en
‘regionale economie als versneller’.
Gezamenlijke ambitie
De afgelopen jaren is de beleidsmatige en praktische aanpak van zorg en ondersteuning, werk
en inkomen, aanzienlijk veranderd: de zogeheten transformatie van het sociale domein. De kern
hiervan is dat de verantwoordelijkheid zo dicht mogelijk bij mensen - in hun straat, in hun buurt
- wordt belegd: bestuurlijk bij gemeenten, praktisch bij professionals (en personen in de
omgeving) die mensen concreet en levensbreed kunnen helpen hun problemen te verlichten en
op te lossen. Deze majeure verandering draagt ertoe bij dat mensen de zorg en ondersteuning
ontvangen die past bij hun wensen, behoeften en mogelijkheden. Die verandering is zeker nog
niet klaar en heeft ook nog niet iedereen ‘bereikt’. De transformatie vraagt de komende tijd nog
de nodige bestuurlijke aandacht, zowel van en binnen gemeenten als bij het Rijk. Om de
daadwerkelijke ervaringen van mensen die te maken hebben met bovengenoemde problemen
ook echt ten positieve om te buigen, is extra interbestuurlijke inspanning nodig. Dat maakt het
mogelijk verbinding te leggen tussen de verschillende domeinen, zoals de aansluiting tussen
zorg, onderwijs en arbeidsmarkt, of tussen zorg en veiligheid, zodat veiligheidsrisico’s afnemen
en interventies vanuit beide domeinen elkaar kunnen versterken. Bij die extra interbestuurlijke
inspanning wordt gebruikgemaakt van het Programma Sociaal Domein, waarin Rijk, gemeenten
met cliënten, professionals, aanbieders en maatschappelijke organisaties aan diverse
deelthema’s werken.1
Ingrediënten voor het interbestuurlijk programma
We willen de komende vier jaar merkbaar verschil maken op een twaalftal iconische
‘programmatische’ thema’s:
1. Mensen die te maken hebben met eenzaamheid
2. Kinderen die binnen verschillende vormen van jeugdzorg en –hulp tussen wal en schip vallen
3. Ouderen en mensen met een beperking die hulp nodig hebben om in hun eigen vertrouwde
omgeving te (blijven) wonen
4. Mensen voor wie een gezonde manier van leven geen vanzelfsprekendheid is
5. Mensen met afstand tot de arbeidsmarkt perspectief op werk bieden
1 Gemeenten en Rijk zullen sommige thema's uitvoeren samen met landelijke en lokale partners, zoals de politie. De

gewone gezagsverhoudingen, waarin de burgemeester en het OM gezamenlijk de inzet van de politie lokaal bepalen,
wordt door de afspraken in het IBP niet doorkruist.

6. Mensen die zich met het Nederlands niet goed kunnen redden
7. Personen die te maken hebben met huiselijk geweld (waaronder kinderen)
8. Personen die vatbaar zijn voor extremisme en radicalisering (waaronder jongeren)
9. Mensen die om wat voor reden dan ook (tijdelijk) verward gedrag vertonen
10. Recidive na detentie voorkomen (door meer aansluiting tussen detentie en gemeenten)
11. Vrouwen, mannen en kinderen die slachtoffer zijn van mensenhandel
12. Kansen creëren voor minder zelfredzame jongeren.
1. Mensen die te maken hebben met eenzaamheid
De kans op een eenzame oude dag neemt toe: mensen worden ouder en blijven langer thuis
wonen. De opgave is eenzaamheid te signaleren, bespreekbaar te maken en mensen met elkaar
te verbinden. Daarom werken maatschappelijke organisaties, gezamenlijke overheden,
bedrijven en ervaringsdeskundigen samen aan een programma tegen eenzaamheid.
2. Kinderen die binnen verschillende vormen van jeugdzorg en -hulp tussen wal en schip vallen
Sommige jongeren en gezinnen krijgen nog niet de hulp die we in Nederland als norm houden.
Daarom is verdere professionalisering van de jeugdhulp nodig met goed opgeleide
professionals, minder bureaucratie, goede aansluiting van zorg en onderwijs en goede ordening
van het zorglandschap en de regio’s. Er komt daarom een gezamenlijk programma Zorg voor
Jeugd van Rijk, gemeenten/VNG en veld.
3. Ouderen en mensen met een beperking die hulp nodig hebben om in hun eigen vertrouwde
omgeving te (blijven) wonen
Het aantal ouderen stijgt en de meesten willen in de vertrouwde thuisomgeving blijven wonen.
Om voor deze kwetsbare mensen een veilige (woon)omgeving te creëren is naast geschikte
woningen ook voldoende, nabije goede informele en professionele zorg en ondersteuning
nodig. Dit pakken we gezamenlijk op in het programma Langer thuis.
4. Mensen voor wie een gezonde manier van leven geen vanzelfsprekendheid is
Armoede en een ongezonde levensstijl hebben een negatieve invloed op de levensloop en
gezondheid van kinderen én volwassenen. Door domeinoverstijgend naar
gezondheidsvraagstukken te kijken en het leggen van verbindingen tussen het medisch en
sociaal domein kunnen we daarin verbetering aanbrengen en bijdragen aan een betere/goede
start voor kinderen en goede gezondheid voor kinderen en volwassenen.
5. Mensen met afstand tot de arbeidsmarkt perspectief op werk bieden
Het hebben van werk is een belangrijke route voor participatie en maatschappelijk
welbevinden. Dat is een belangrijk uitgangspunt om extra inzet te plegen voor mensen met een
afstand tot de arbeidsmarkt (inclusief statushouders). Dat doen we door intensievere
begeleiding door klantmanagers, verlaging van de caseload en waar nodig het bieden van een
specialistische aanpak. Met een gezamenlijke inspanning van gemeenten en Rijk, UWV, private
bemiddelaars, onderwijs, activering en dienstverlening kunnen we deze mensen beter helpen
en werkgevers in staat stellen de juiste banen te bieden. Meer investeren in participatie en
werk leidt ook tot een daling van het aantal personen met een bijstandsuitkering. Hiermee kan
de door gemeenten ervaren problematiek rond het macrobudget bijstand opgelost worden.
6. Mensen die zich met het Nederlands niet goed kunnen redden
Rond de 2,5 miljoen mensen van 16 jaar en ouder zijn laaggeletterd. Ze lopen in het dagelijks
leven (bijvoorbeeld werk) tegen grenzen aan, hebben vaker schulden, moeite met
gezondheidsinformatie, overheidscommunicatie en alledaagse digitale toepassingen. Rijk en
gemeenten trekken samen op om laaggeletterdheid te voorkomen en verminderen. Via het
actieprogramma Tel mee met taal worden gemeenten ondersteund bij het opzetten van een
duurzaam netwerk voor laaggeletterdheid.

7. Personen die te maken hebben met huiselijk geweld (waaronder kinderen)
Huiselijk geweld en kindermishandeling vormen één van de grootste maatschappelijke
problemen, met enorme (directe en indirecte) impact, persoonlijk én maatschappelijk. We gaan
daarom de aanpak intensiveren, niet alleen om problemen op te lossen maar ook om als het
ware de kraan dicht te draaien. In een vierjarig actieprogramma van Rijk en gemeenten staat
daarbij de uitvoeringspraktijk centraal staat, met aandacht voor verschillende 'specifieke
groepen'. Het Rijk gaat systemische knelpunten oplossen en gemeenten gaan een dekkend
netwerk van lokaal/regionaal sluitende aanpakken inrichten om deze vormen van geweld te
voorkomen of duurzaam te stoppen.
8. Personen die vatbaar zijn voor extremisme en radicalisering (waaronder jongeren)
Radicalisering en extremisme heeft vele oorzaken en voedingsbodems. De integrale lokale
aanpak (met verbinding zorg, onderwijs en veiligheid) moet worden doorontwikkeld en
bestendigd. Het Rijk biedt gericht expertise en ondersteuning, ontwikkelt waar nodig relevante
instrumenten en stelt de bestaande ‘versterkingsgelden’ en trainingen ter beschikking aan
gemeenten. Doel is een landelijk dekkend netwerk van regionale leerkringen waarbinnen
gemeenten van elkaar leren, expertise delen en (casus)overleg voeren.
9. Mensen die om wat voor reden dan ook (tijdelijk) verward gedrag vertonen
Te veel personen die verward gedrag vertonen krijgen nog niet de hulp die zij nodig hebben. De
aanpak heeft baat bij optimalisering van de samenwerking tussen zorg- en veiligheidsdomein.
In deze periode willen gemeenten en de regio’s tot een zichtbare effectieve aanpak komen om
personen die verward gedrag vertonen tijdig gepaste hulp te bieden. Daarbij wordt een
voorziening ingericht voor de eerste opvang om traumatisering te voorkomen. Hierbij wordt zo
veel mogelijk gebruikgemaakt van bestaande structuren als de Zorg- en Veiligheidshuizen. Waar
nodig draagt het Rijk zorg voor wettelijke kaders die hierbij ondersteunen.
10. Recidive na detentie voorkomen (door meer aansluiting tussen detentie en gemeenten)
Te veel mensen vallen na detentie terug in de criminaliteit met overlast en (lokale)
maatschappelijke schade als gevolg. Extra - gezamenlijke - inspanningen zijn nodig om de
recidive omlaag te brengen. Het Rijk verbetert daarom de sanctie-uitvoering en gemeenten
verbeteren de begeleiding en terugkeer in de samenleving. Samen met andere
maatschappelijke partners ontwikkelen en implementeren zij hiervoor een sluitende aanpak.
Dat betekent bijvoorbeeld dat zorg en begeleiding kunnen doorlopen tijdens en na detentie, of
tijdens detentie kunnen worden opgestart. Gemeenten en Rijk delen de benodigde informatie
voor de advisering over de sanctie-uitvoering (omgevingsadvies). Het Rijk versterkt ook de
lokale en regionale inbedding van de sanctie-uitvoering. Gemeenten intensiveren de regie over
re-integratie van (ex-)gedetineerden.
11. Vrouwen, mannen en kinderen die slachtoffer zijn van mensenhandel
Alhoewel het voor velen onzichtbaar is, kent Nederland ook zijn (getraumatiseerde) slachtoffers
van mensenhandel. Samenwerking tussen de zorg- en veiligheidsketens is essentieel. Dit vergt
een aanpak op meer niveaus: passende regionale opvang, ondersteuning en nazorg en een
landelijk dekkend netwerk van zorgcoördinatoren (commissie Lenferink). Elke gemeente heeft
over 4 jaar een duidelijk beleid om de aanpak van mensenhandel te borgen.
12. Kansen creëren voor minder zelfredzame jongeren
Gemeenten, de ministeries van VWS, SZW, OCW en JenV en maatschappelijke partners in de
driehoek zorg, onderwijs en arbeidsmarkt zijn samen aan de slag met de aanpak ‘Samen slim en
slagvaardig kansen creëren voor minder zelfredzame jongeren.’ Op de Jongvolwassenentop van
27 november 2017 hebben bestuurders in alle betrokken sectoren hiervoor een manifest
omarmd met een regionale en landelijke aanpak. Deze heeft als doel om jongeren van 16-27 jaar
op een integrale manier te ondersteunen, zodat zij binnen hun eigen mogelijkheden zo
duurzaam mogelijk kunnen participeren in de maatschappij. De werkagenda 18-18+ maakt hier
onderdeel van uit.

6. Problematische schulden voorkomen en oplossen
Maatschappelijke opgave
Maatschappelijke opgave is het aantal mensen met problematische schulden terug te dringen
en mensen met schulden effectiever te helpen.
Gezamenlijk ambitie
De ambitie is het aantal mensen met problematische schulden substantieel terug te dringen
en mensen met schulden effectiever te helpen door beginnende schulden vroeg te signaleren
en stapeling te voorkomen en door mensen die minder zelfredzaam zijn te ontzorgen.
Gemeenten krijgen ook meer mogelijkheden om de kosten van het zogeheten
beschermingsbewind te beheersen. Gemeenten/VNG en het Rijk gaan gezamenlijk optrekken in
het kader van de brede schuldenaanpak van het kabinet, waar ook andere partijen bij
betrokken worden.
Ingrediënten interbestuurlijk programma
Specifieke onderdelen die gemeenten/VNG en het Rijk nadrukkelijk samen oppakken en
intensiveren, zijn:
Landelijke afspraken met grote uitvoerders (Manifestpartijen: Belastingdienst, UWV, SVB,
CJIB, CAK, DUO) en gemeenten over sociale incasso, toegankelijkheid schuldhulpverlening,
voorkomen oplopende schulden en verbeteren randvoorwaarden.
Gemeenten/VNG zetten zich met name in om de schuldhulpverlening te verbeteren, denk
hierbij aan de inzet op verbeteren toegang, verkorten wachttijden, integraal werken en
stress sensitieve dienstverlening, preventie en vroegsignalering, samenwerking met grote
uitvoerders, lokaal actieve (maatschappelijke) organisaties en vrijwilligersorganisaties.
Het Rijk zet zich, mede in het kader van de brede schuldenaanpak, met name in om de
Rijksincassovisie2 te concretiseren, waaronder sociale incasso en het voorkomen van
onnodige schuldenoploop.
Daarnaast gaan gemeenten/VNG en het Rijk samen onder meer aan de slag met:
In kaart brengen van knellende wet- en regelgeving en er mee aan de slag gaan.
Samen in beeld brengen vanuit de praktijk: wie, waarmee sociaal en technisch ontzorgen.
Het bieden van ruimte voor maatwerk, waarbij we naar oplossingen zoeken vanuit een
integraal perspectief.
Aanpak
De opgave ‘problematische schulden voorkomen en oplossen’ valt onder de overkoepelende
paraplu van de brede schuldenaanpak3 van het kabinet:
Hiervan zijn naast de maatregelen op het terrein van schulden uit het Regeerakkoord ook
(bestaande) maatregelen van de verschillende actoren/initiatieven uit het veld onderdeel.
Draagvlak voor en samenwerking in deze aanpak met andere betrokken partijen is
essentieel. Daarom is het een aanpak met de meest betrokken departementen (SZW, J&V,
FIN, VWS, EZK, OCW, BZK) met de VNG, gemeenten en grote overheidsorganisaties
(waaronder de Belastingdienst, de Sociale Verzekeringsbank (SVB), het Uitvoeringsinstituut
werknemersverzekeringen (UWV), Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), het Centraal
Justitieel Incassobureau (CJIB) en het CAK). De vele initiatieven van deze en andere partijen
zullen goed worden betrokken en met elkaar in verbinding worden gebracht.
In het voorjaar van 2018 is duidelijk hoe de verdere aanpak in samenwerking met alle
betrokken partijen wordt vormgegeven.
2 Kamerstukken II, 2015-2016, 24515-336.
3 Kamerstukken II, 2017-2018, 2017Z18330.

7. Nederland en migrant voorbereid
Maatschappelijke opgave
De ontwikkeling van internationale migratiestromen is zodanig onzeker dat we ook in de
komende jaren rekening moeten houden met grote schommelingen in de asielinstroom; zowel
qua volume als qua samenstelling. Dit vraagt om een asielsysteem dat hier flexibel op inspeelt
en daarmee duurzaam is. Degenen die mogen blijven moeten snel kunnen meedoen in onze
samenleving. Dat betekent onder andere dat we het taalniveau en de arbeidsparticipatie van
nieuwkomers, waaronder vluchtelingen, zullen verbeteren. Degenen die uiteindelijk niet mogen
blijven dienen zo snel mogelijk terug te keren. Doordat ze dit niet altijd doen worden Rijk en
gemeenten geconfronteerd met de problematiek van migranten zonder verblijfstitel die zich in
gemeenten bevinden en daar aanspraak maken op voorzieningen.
Gezamenlijke ambitie
Asielmigranten worden adequaat opgevangen, krijgen snel duidelijkheid over hun verblijf en zijn
zo snel als mogelijk in staat om volwaardig in Nederland te participeren. Uitgeprocedeerde
asielzoekers keren terug.
De samenwerking tussen Rijk, medeoverheden en maatschappelijke organisaties om te zorgen
voor goede opvang, begeleiding, huisvesting, integratie of terugkeer van vluchtelingen wordt
geïntensiveerd. In 2018 worden ongeveer 30.000 nieuwkomers verwacht. Het interbestuurlijk
programma draagt bij aan de samenwerking door een platform te bieden waarin lokale en
landelijke belangen op dit terrein naar een gezamenlijk belang en overheidsbrede acties kunnen
worden vertaald.
Ingrediënten voor het interbestuurlijk programma
De overheden trekken gezamenlijk op bij een brede benadering van het migratie- en
integratievraagstuk en betrekken daarbij ook andere (maatschappelijke) actoren.
Bestaande structuren zoals de Landelijke Regietafel Migratie en Integratie en de Taskforce
Werk en Integratie spelen hierin een centrale rol en worden verder doorontwikkeld. Ook
regionaal ligt de focus op samenwerking.
Het Rijk werkt met medeoverheden aan een flexibel en effectief asielstelsel dat sneller en
beter kan inspelen op veranderingen in de asielinstroom. Daartoe worden verschillende
maatregelen in de asielketen uitgewerkt: het ontwerpen van een efficiënter en flexibel
asielproces, het ontwikkelen van een gezamenlijk planningsysteem in de asielketen en
gezamenlijke huisvesting van ketenpartners op zogenaamde gemeenschappelijke
vreemdelingenlocaties. Gemeenten worden beter betrokken bij de prognoses en planning
in de asielketen. Daarnaast wordt gestreefd naar meer flexibele vormen van
asielopvangcapaciteit, waarmee schommelingen in de asielinstroom efficiënter kunnen
worden opgevangen. Met lokale overheden wordt gewerkt aan afspraken over de
mogelijkheden om lokaal flexibele vormen van asielopvangcapaciteit te realiseren. Ook het
vasthouden van de grote inzet die vele gemeenten hebben laten zien in het tijdig
huisvesten van vergunninghouders is van belang voor een goed functionerend stelsel – we
streven ernaar vergunninghouders nog sneller uit de opvang te krijgen.
Daarnaast moet voor asielzoekers met een grote kans op verblijf en vergunninghouders
spoedige huisvesting, integratie en participatie in de gemeenten voorop staan. Onderdeel
hiervan is dat er gestuurd wordt op plaatsing in de regio waar zij worden gehuisvest, daarbij
rekening houdend met werkkwalificaties en het regionale en lokale baanaanbod en het
minimaliseren van verhuisbewegingen. Het belang van kinderen wordt daarbij expliciet
meegewogen.

Verder moet een flexibel en effectief stelsel bijdragen aan effectieve en snelle terugkeer.
Voorwaarde hiervoor is dat er vroegtijdig in het asielproces een onderscheid kan worden
gemaakt tussen asielzoekers met een grote kans op verblijf en zij met een kleine tot geen
kans op verblijf. Waar de eerste groep zo snel mogelijk wordt geplaatst in de regio van
huisvesting, wordt de tweede groep opgevangen op centrale locaties (GVL’s), zodat de
procedure zo snel en effectief mogelijk kan verlopen en verplaatsingen kunnen worden
beperkt. Waar bij de eerste groep de focus ligt op integratie en participatie, gaat het bij de
tweede groep om vergroten van de kansen op terugkeer. Ervaringen met deze doelgroep in
andere Europese landen worden daarbij benut.
De integratie van vluchtelingen die mogen blijven, begint op een zo vroeg mogelijk moment
waarbij gemeenten meer regie krijgen. We maken het mogelijk dat zij snel starten met het
leren van de Nederlandse taal en zorgen voor doorlopende begeleiding van vluchtelingen
tussen opvang en het landen in gemeenten. Verhuisbewegingen worden tot een minimum
beperkt.
Van nieuwkomers in de Nederlandse samenleving wordt verwacht dat zij zo snel mogelijk
zelfstandig kunnen participeren in de Nederlandse samenleving, liefst via betaald werk. Om
dit proces effectiever en efficiënter te laten verlopen krijgen gemeenten meer regie op
inburgering. Gemeenten hebben sinds de verhoogde asielinstroom 2015-2017 nieuwe
werkwijzen ontwikkeld die in de komende kabinetsperiode moeten worden
doorontwikkeld. Het doel is om integrale trajecten op maat te bieden aan nieuwkomers
waarbij er een combinatie gemaakt wordt tussen inburgering, opleiding, geleiding naar
werk, financiële zelfredzaamheid en gezondheid. Onderdeel hiervan is ook de uitwerking
van een ‘ontzorgend en activerend systeem’ dat gemeenten meer mogelijkheden biedt om
aandacht te geven aan moeilijkere doelgroepen. Het streven is hierbij een taalniveau te
bereiken dat aansluit bij de arbeidsmarkt. In nauw overleg met betrokken partijen
(waaronder onderwijs, werkgevers, vluchtelingenorganisaties) en aansluitend bij bestaande
structuren wordt de nieuwe praktijk doorontwikkeld.
De realisatie van acht gezamenlijke landelijke vreemdelingenvoorzieningen (onderdaks- en
begeleidingsvoorzieningen in gemeenten voor mensen zonder recht op verblijf) is met
nadruk een opgave die Rijk en gemeenten gezamenlijk ter hand moeten nemen. De LVV’s
dienen een belangrijke bijdrage te leveren aan de aanpak van illegaal verblijf en de
verbetering van terugkeer of realisatie van een andere duurzame oplossing voor de
doelgroep. Een doelstelling van de ontwikkeling van de LVV’s is dat alle gemeenten met
eigen opvangvoorzieningen zich hier uiteindelijk bij aansluiten. Hiervoor willen Rijk en
gemeenten met een gezamenlijk programma onder gedeeld opdrachtgeverschap effectieve
lokale voorzieningen ontwikkelen. Gemeenten en lokale NGO’s, Rijk en organisaties in de
migratieketen, spannen zich daartoe de komende drie jaar met mensen en middelen in
waarbij begonnen wordt met pilot-LVV’s en een landelijk programma dat het LVV-concept
moet ontwikkelen.

8. Goed openbaar bestuur in een veranderende samenleving
Maatschappelijke opgave
De veranderende samenleving roept vragen op over welke kernwaarden, grondrechten en
principes wij in de samenleving willen hanteren. De samenleving verwacht van het openbaar
bestuur concrete resultaten op maatschappelijke opgaven. Daarvoor is het bestuur steeds meer
aangewezen op initiatieven vanuit diezelfde samenleving. De overheid moet zich positioneren
als onderdeel van de samenleving en staat voor de uitdaging vertrouwen te verkrijgen en te
behouden in een veranderende (informatie)samenleving. Complexe opgaven vragen om een
sterke democratie en bestuur dat in staat is om problemen op te lossen en dat te doen op een
wijze die aansluit bij de eisen van deze tijd. Dat betekent opereren als democratische overheid
(betrokken, betrouwbaar, effectief), als één overheid (samenwerkend in de uitvoering) en als
iOverheid (die digitalisering en informatie-uitwisseling benut).
Gezamenlijke ambitie
Samen met de samenleving concrete resultaten halen en tegelijkertijd de verbinding met
burgers onderhouden vergt een andere werkwijze en een proces met permanente interactie.
Het vraagt om een kaderstelling met voldoende mandaat, optreden als collegiaal bestuur
zonder sectorale tussenschotten en met oog en oor voor situationele verschillen. Om op lokaal
niveau opgaven krachtig te kunnen oppakken zijn een sterke lokale democratie en een sterk,
weerbaar bestuur nodig dat een breed vertrouwen heeft en niet polariseert maar verbindt. We
investeren in de kwaliteit van onze besturen. De bedreigingen die zich voordoen voor onze
democratische rechtsorde en die deze ondermijnen vragen daarnaast om bijzondere aandacht.
Burgers verwachten daarnaast dat de overheid transparant en integer is, dat zij haar eigen
kerntaken excellent uitvoert en optimaal gebruikmaakt van de mogelijkheden die de
informatiesamenleving henzelf en hun overheid biedt. Digitale mogelijkheden worden ingezet
voor betere dienstverlening en gegevensuitwisseling, vergroting van
openbaarheid/transparantie en het op orde krijgen van de informatiehuishouding.
Ingrediënten voor het interbestuurlijk programma
Modern besturen vergt investeren in mensen en competenties, in nieuwe werkwijzen en
processen, in flexibiliteit en wendbaarheid van de organisatie en in professionele toerusting en
zorgvuldig en transparant beheer. Dat verbinden wij aan de maatschappelijke opgaven in het
interbestuurlijk programma en daaraan gerelateerde (lopende) projecten en voornemens,
geclusterd volgens drie onderscheiden rollen:
1. Eén overheid: Samen met de samenleving en private partners willen wij (Rijk, provincies,
gemeenten en waterschappen) als één overheid werken aan de realisatie van
concrete resultaten. Dat vergt meer situationele arrangementen en vormen van
samenwerken met een meer flexibele organisatie en een meer adaptieve werkwijze (geen
blauwdrukken).
Hiertoe wordt een programma opgesteld waarin het Rijk van decentrale overheden die
(regionaal) samenwerken aan een vernieuwende aanpak van de opgaven in dit IBP kunnen leren
en samen kunnen experimenteren in een proeftuin of pilotproject.
Parallel gaan wij de Code interbestuurlijke verhoudingen actualiseren op grond van de
uitgangspunten in dit IBP en hebben wij de ambitie om de betrokkenheid van de
medeoverheden te verstevigen bij totstandkoming van EU-regelgeving.
We gaan werken aan vernieuwing van het interbestuurlijk en financieel toezicht, zodat het

toezicht zo effectief mogelijk is en passend is bij een gezamenlijke aanpak van maatschappelijke
opgaven.
Maatschappelijke opgaven worden interbestuurlijk en domeinoverstijgend opgepakt. Steeds
meer overheidstaken worden ook op regionale schaal georganiseerd. Denk aan de grote
hoeveelheid aan gevormde gemeenschappelijke regelingen. We zullen in dit verband na goed
overleg en zo nodig de Wet gemeenschappelijke regelingen herzien.
2. Democratische overheid: Burgers willen grip houden op de inzet van hun overheid en erop
vertrouwen dat het handelen van het openbaar bestuur kundig, integer en democratisch is en
gelegitimeerd door gemeenteraden, Provinciale Staten, algemeen besturen van de
waterschappen en het parlement. Een onafhankelijke nieuwsvoorziening is daarbij een
belangrijke randvoorwaarde. Ook in kleine gemeenten moeten raadsleden meer tijd vrij kunnen
maken voor raadswerk en raadsleden moeten voldoende kunnen worden toegerust met
ondersteuningsaanbod en opleidingen.
Een sterke democratie en een sterk, weerbaar bestuur dat kan rekenen op breed vertrouwen
vergt investeren in de relatie tussen kiezer en gekozene, investeren in de toerusting en
ondersteuning van decentrale volksvertegenwoordigers en bestuurders en investeren in een
weerbare democratie, een weerbaar bestuur en weerbare samenleving.
Deze ambitie wordt voor de zomer van 2018 uitgewerkt in een actieprogramma versterking
democratie en bestuur. Door de interbestuurlijke partners worden daarbij afspraken gemaakt
over de gezamenlijke financiering van een aantal onderdelen van dit actieprogramma en de
benodigde wettelijke en financiële randvoorwaarden om de investeringen duurzaam te borgen.
In de uitwerking van de afspraken en het actieprogramma wordt samengewerkt met relevante
partijen als de beroeps- en belangenverenigingen van burgemeesters (NGB), wethouders
(WHV), raadsleden (Raadslid.Nu), griffiers (VvG) en gemeentesecretarissen (VGS), Statenleden,
politieke partijen, AenO fonds, ProDemos, BZK en koepels VNG, IPO, UvW. Voor ogen staat een
flexibel programma waaraan steeds nieuwe, actuele thema’s kunnen worden toegevoegd en
een menging van activiteiten met een meer generiek en met een meer specifiek karakter.
Weerbaar tegen ondermijning van de democratische rechtsorde:
De interbestuurlijke Toekomstagenda Ondermijning vormt de leidraad voor (de versterking van)
de aanpak van georganiseerde en ondermijnende criminaliteit. De activiteiten die in het kader
van het IBP worden opgezet zullen daar aanvullend aan zijn en niet mee overlappen. Het IBP
beoogt een stevige gezamenlijke investering in een weerbare samenleving, een weerbare
democratie en weerbaar bestuur, inclusief het ambtenarenapparaat, te realiseren. Centraal in
deze investering staat de bescherming en de toerusting van politieke ambtsdragers ten behoeve
van het tegengaan van ondermijning van de democratische rechtsorde door de georganiseerde
criminaliteit, door antidemocratische groeperingen en door ongewenste buitenlandse
inmenging. In dit kader voorziet het IBP in concrete afspraken ter verbetering van onder andere
de informatiepositie/informatiehuishouding van gemeenten; ter versterking en vormgeving van
de gebiedsgerichte aanpak bij ondermijningsgevoelige gebieden en ter investering in een
weerbaar bestuur. Hierbij geldt dat de activiteiten die plaatsvinden in het kader van het IBP in
het verlengde liggen van hetgeen plaatsvindt in het kader van de reeds bestaande inzet zoals
die plaatsvindt in de uitvoering van de Toekomstagenda Ondermijning en de reeds geïnitieerde
activiteiten die plaatsvinden binnen de context van de al bestaande aanpak van ongewenste
buitenlandse inmenging.
3. iOverheid: De ‘informatiesamenleving’ biedt veel kansen voor samenleving en openbaar
bestuur. Digitalisering biedt mogelijkheden om de mens, de woning, de wijk of het bedrijf
centraal te zetten bij het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Een excellente

uitvoering van kerntaken, actieve openbaarmaking van informatie en systematisch op orde
brengen van de informatiehuishouding. Maar het roept ook vragen op over de kernwaarden die
de samenleving wil hanteren en de rol die de overheid daarin speelt (bijvoorbeeld het aspect
van privacy). De oplossing van veel dilemma’s ligt in het (situationeel) handelen van de
professional op de werkvloer en de inrichting van werkprocessen.
Aspecten van ‘modern openbaar bestuur’ en ‘moderne democratie’ en de
waardenvraagstukken die daarbij aan de orde zijn willen wij ophalen vanuit de praktijk en aan
de hand van dialoog over de invalshoeken van goed openbaar bestuur, en neerleggen in een
Code Goed Digitaal Openbaar Bestuur.
Bij elke opgave bieden we een ‘challenge informatiesamenleving’ aan. Samen met wetenschap
en innovatiesectoren en bedrijfsleven gaan we kijken hoe het vraagstuk op een vernieuwende
manier kan worden benaderd en wat het betekent voor het openbaar bestuur.
Samengevat gaan we georganiseerd ‘denken’ (experts), ‘doen’ (proeftuinen) en het ‘debat’ aan
(maatschappelijk, politiek-bestuurlijk).

9. Passende financiële verhoudingen
Randvoorwaarde bij gezamenlijke ambities in maatschappelijke opgaven
De inrichting van de financiële verhoudingen tussen Rijk en medeoverheden is te beschouwen
als een randvoorwaarde voor een succesvolle uitvoering van dit programma. Het Rijk en de
medeoverheden werken daarom binnen het interbestuurlijk programma aan afspraken over
passende financiële verhoudingen. Over de normeringssystematiek is reeds overeenstemming
bereikt; over de herziening van de financiële verhoudingen, de EMU-normering, de
overheveling van de Integratie-uitkering Sociaal Domein (IUSD) en diverse fiscale thema’s is
onderstaande aanzet voor afspraken opgenomen.
Ingrediënten voor het interbestuurlijk programma
Herziening financiële verhoudingen
Naar aanleiding van het rapport ‘Rekening houden met verschil’ werken we gezamenlijk aan
het herzien van de financiële verhoudingen tussen Rijk en medeoverheden. We hebben
hierbij oog voor de grote verschillen tussen het provinciaal en gemeentelijk takenpakket,
wat maakt dat de invulling van de principes die ten grondslag liggen aan die verhoudingen
niet identiek hoeft te zijn.
Normeringssystematiek
Rijk, gemeenten en provincies bevestigen de in het Regeerakkoord vastgelegde methodiek
dat met ingang van 2018 de evenredigheid in de normeringssystematiek wordt versterkt
door als basis niet langer de netto gecorrigeerde rijksuitgaven te hanteren, maar de totale
rijksuitgaven (inclusief zorg en sociale zekerheid). Deze bredere basis zorgt naar
verwachting ook voor meer stabiliteit in de accresontwikkeling. Een gedetailleerde
beschrijving van de normeringssystematiek is bijgevoegd als bijlage 3.
Bijdrage decentrale overheden aan houdbare overheidsfinanciën (EMU-normering)
Het Rijk en de decentrale overheden zijn in Nederland samen verantwoordelijk voor
gezonde overheidsfinanciën. Op grond van de Wet houdbare overheidsfinanciën (hof)
leveren het Rijk en de decentrale overheden een gelijkwaardige inspanning aan het
bereiken van houdbare overheidsfinanciën in Nederland.
In lijn met het Regeerakkoord en in overeenstemming met de Wet hof maken we afspraken
over het aandeel van de decentrale overheden in het EMU-saldo voor de jaren 2019 – 2021
(of 2022). De invulling van een ‘gelijkwaardige inspanning’ door de decentrale overheden
aan het EMU-saldo van de collectieve sector is een politiek-bestuurlijke weging.
We maken afspraken over een basispad (op basis van raming CPB) voor het EMU-saldo en
een iets ruimere EMU-norm (als buffer), zodat bij een beperkte afwijking niet direct sprake
is van escalatie naar het correctiemechanisme. De komende tijd wordt in de werkgroep
Financiën van het interbestuurlijk programma een besluit voorbereid zodat de bestuurlijke
weging kan plaatsvinden in het voorjaar/Bestuurlijk Overleg Financiële verhoudingen
(BOFv).
Overheveling IUSD
Rijk en gemeenten bevestigen de in het Regeerakkoord opgenomen overheveling van het
integreerbare deel van de integratie-uitkering Sociaal domein naar de algemene uitkering
van het gemeentefonds. Per 2019 gaan de volgende onderdelen over:
IUSD Wmo en IU Wmo, met uitzondering van Beschermd wonen;
IUSD Jeugdhulp, met uitzondering van Voogdij/18+;
IUSD Participatie, onderdeel Re-integratie klassiek.

Ter voorbereiding op de overheveling werken Rijk en gemeenten de noodzakelijke
technische vraagstukken verder uit (uniformeren verdeelmaatstaven, peildata,
zichtbaarheid in de vorm van (sub)clusters, toepassen uitkeringsfactoren etc.) waarbij het
streven is om herverdeeleffecten zoveel mogelijk te beperken. De technische uitwerking zal
zijn beslag krijgen in de circulaires.
Enkele onderdelen van de integratie-uitkering Sociaal domein zijn (nog) niet integreerbaar.4
Rijk en gemeenten bespreken hoe deze onderdelen optimaal kunnen worden vormgegeven.
Vanwege de grote invloed van de BUIG op de gemeentelijke begrotingen verkennen we de
mogelijkheden om de timing van informatieverstrekking vanuit het Rijk aan gemeenten
beter aan te sluiten op de gemeentelijke begrotingscyclus van gemeenten.
Rijk en gemeenten spreken af te verkennen hoe de voorwaarden op basis waarvan
gemeenten aanspraak maken op verschillende vangnetregelingen op elkaar afgestemd
kunnen worden.
Procesafspraken fiscale thema’s
Decentrale belastingstelsels hebben regulier onderhoud nodig om in goede staat te blijven
en toekomstbestendig te zijn. Rijk en medeoverheden gaan aan dit onderhoud werken en
verkennen daarnaast de mogelijkheden die decentrale belastingstelsels bieden om de
realisatie van gezamenlijke ambities te faciliteren.
We spreken af om eventuele knelpunten in de fiscale regelgeving, op het niveau van zowel
de Rijksoverheid als de medeoverheden, te inventariseren die belangrijke doelstellingen
van zowel Rijk als decentrale overheden in de weg staan (bijvoorbeeld op het gebied van
duurzaamheid en de circulaire economie) en om te bezien of er, met inachtneming van
bestaande wet- en regelgeving, oplossingen kunnen worden geboden.
Kennisuitwisseling over financiering van maatschappelijke opgaven
In het kader van dit interbestuurlijk programma willen overheden kennis en informatie
uitwisselen over effectieve financiering van projecten waarbij private partners betrokken
zijn. Overheden vervullen daarbij een stimulerende of regierol en kunnen optreden als
subsidieverstrekker, garantsteller, leningverstrekker of participant. Door planningen,
investeringsagenda’s en opgaven te bundelen kunnen innovatieve financieringswijzen
worden gevonden en kan de effectiviteit van projectfinanciering worden vergroot.
Bij de uitwerking van het interbestuurlijk programma voorkomen we verhoging van de
administratieve lasten en denken we na over mogelijkheden voor deregulering.

4 De volgende onderdelen van de IUSD zijn (nog) niet integreerbaar in de algemene uitkering: IUSD Wmo, onderdeel

Beschermd wonen; IUSD Jeugdhulp, onderdeel Voogdij/18+; IUSD Participatie, onderdelen Wsw en Re-integratie nieuwe
doelgroepen.

10. Overkoepelende thema’s
Een aantal overkoepelende thema’s raken meerdere opgaven. Daarnaast bestaan crossovers
tussen de opgaven. Het interbestuurlijk programma houdt overzicht over overlap tussen
opgaven en tussen overlap met overkoepelende thema’s. Hieronder staat een aantal thema’s
waarvan bekend is dat ze meerdere opgaven raken. In de verdieping en uitwerkingsfase worden
de crossovers en overkoepelende thema’s verder in kaart gebracht.
Regionale gebiedsgerichte aanpak
In het regeerakkoord wordt ingezet op een sterkere samenwerking tussen regio’s en Rijk. Naast
de thematische insteek die in dit Interbestuurlijk Programma centraal staat, gaat het dan ook
over gebiedsgerichte samenwerking. Daarvoor zijn in het regeerakkoord ook verschillende
instrumenten benoemd: o.a. regionale deals, city deals, de regionale envelop en regionale
energie en klimaatstrategieën (REKs).
De samenwerking tussen regio’s en Rijk is belangrijk, omdat de regio in toenemende mate de
relevante schaal is om maatschappelijke opgaven op te pakken. Regionale partijen
(samenwerkende gemeenten, provincies, waterschappen, bedrijven en kennisinstellingen) en
het Rijk hebben elkaar nodig om effectief en in samenhang deze regionale en nationale opgaven
op te kunnen pakken. Door in ‘coalitions of the willing’ tot samenwerkingsafspraken te komen
kunnen nationale en regionale agenda’s op elkaar worden afgestemd en deze kunnen elkaar
versterken. Een breed scala aan opgaven kan daarbij aan de orde zijn: economie, arbeidsmarkt,
onderwijs, vestigingsklimaat, woningmarkt, klimaatadaptatie, natuur, milieu, etc.
In de afgelopen periode is o.a. in het kader van Agenda Stad, de Proeftuinen Maak Verschil, de
MIRT-tafels ervaring op gedaan met nieuwe vormen van samenwerking tussen regio’s en Rijk. In
deze werkwijze is de (integrale) regionale opgave centraal gesteld en zijn daaromheen
(interbestuurlijke) coalities gevormd die de opgave kunnen realiseren. Deze werkwijze zal met
onder andere de inzet van de instrumenten deals en regionale envelop breder worden
toegepast. Gebiedsspecifieke (regionale) opgaven die meer dan één overheid raken, zullen
worden opgepakt op basis van een gezamenlijke analyse van de regionale knelpunten en
kansen. Regio en Rijk kunnen vervolgens een ‘deal’ sluiten waarin zij (vernieuwende)
oplossingen overeen komen en deze gezamenlijk uitvoeren. In de ‘deal’ kunnen, afgestemd op
de regiospecifieke opgaven en omstandigheden, afspraken worden gemaakt over
experimenteerruimte, (tijdelijke) uitzonderingen, de Omgevingswet, governancearrangementen en/of financiële bijdragen.
Krimp en Bevolkingsdaling
Nederland kent 20 regio’s, veelal gelegen aan de randen van het land, die nu of in de nabije
toekomst te maken hebben met bevolkingsdaling en huishoudensdaling. Deze krimp- en
anticipeerregio’s zien zich gesteld voor leefbaarheidsproblematiek die zich manifesteert door
sociale en fysieke problemen (verschraling van voorzieningen en leegstand). Een effectieve
aanpak van deze problemen overstijgt al snel het gemeentelijke niveau. De krimp- en
anticipeerregio’s dragen bij aan de nationale economische groei en bieden kansen voor
bijdragen aan diverse nationale transitieopgaven, denk aan bijvoorbeeld de energietransitie en
verstedelijking.
De aanpak van de gevolgen van bevolkingsdaling is een integraal vraagstuk en wordt dan ook als
zodanig benaderd. Versterking van de krimp- en anticipeerregio’s vergt partnerschap van de
overheden. Verkokerde manieren van werken vormen hierbij een valkuil. Vanuit het oogpunt
van integraliteit worden in een regionale maatwerkaanpak verbindingen gelegd tussen

domeinen. Het domein van de woningmarkttransitie kan niet los worden gezien van de
economische versterkingsopgave waarvan onderwijs en arbeidsmarkt belangrijke pijlers
vormen. Regionale krimpopgaven maken onderdeel uit van de gebiedsgerichte opgaven,
waarop Regio en Rijk een ‘deal’ kunnen sluiten, zoals beschreven in bovenstaande paragraaf.
Nationale Omgevingsvisie (NOVI)
De druk op de leefomgeving vraagt voortdurend om afweging van verschillende belangen welke
voortkomen uit urgente en grote opgaven, waaronder wonen, duurzame economie, energie &
klimaat, bereikbaarheid, landbouw en natuur. In dit Interbestuurlijk Programma leggen we met
de NOVI een koppeling tussen de opgaves 1 tot en met 4. Al deze opgaven spelen dwars door
schaalniveaus, beleidsterreinen en bestuurlijke grenzen heen. De opgaven en ambities leggen
allemaal een claim op de gelimiteerde leefomgeving, zowel in ruimtelijke zin als op aspecten als
milieu, gezondheid, veiligheid en cultuurhistorie. Dit maakt keuzes en combinaties noodzakelijk.
Keuzes die in gezamenlijkheid worden gemaakt over hoe de leefomgeving wordt ingericht en de
manier waarop daar gebruik van wordt gemaakt nu en in de toekomst. Conform de
Omgevingswet wordt gewerkt aan de Nationale Omgevingsvisie waarin de keuzes worden
vastgelegd die op nationaal niveau worden gemaakt inzake de uiteenlopende belangen die
claims leggen op de beperkte fysieke leefomgeving. Ook op provinciaal en gemeentelijk niveau
wordt gewerkt aan Omgevingsvisies. Om de opgaven gezamenlijk daadkrachtig op te pakken is
het van belang dat deze visies elkaar versterken en op elkaar aansluiten. Om de samenwerking
te bekrachtigen, wordt aan de NOVI een bestuursakkoord gekoppeld. Vervolgens zal in de
gebiedsgerichte Omgevingsagenda’s concreet invulling gegeven worden aan het gezamenlijk
oppakken van de opgaven.
Europese Unie
Het interbestuurlijk programma richt zich op samenwerking voor grote maatschappelijke
opgaven en hierin dient de EU te worden meegenomen. EU-beleid en regelgeving hebben een
grote invloed op de beleidsvorming in Nederland. Een belangrijk deel van de
verantwoordelijkheid van de uitvoering en naleving van EU-beleid ligt bij de decentrale
overheden. Het is daarom van belang dat alle bestuurslagen op EU-dossiers samenwerken om
als Nederland optimaal effectief te zijn in het EU-besluitvormingsproces.
Samenwerking vraagt van zowel het Rijk als de decentrale overheden een inspanning:
decentrale overheden moeten op concrete en bruikbare wijze hun expertise en belangen
kenbaar maken, terwijl het Rijk ruimte moet bieden voor de inbreng van de decentrale
overheden. Het is van belang dat Rijk en decentrale overheden op dossiers die voor alle
bestuurslagen van belang zijn in een zo vroeg mogelijk stadium in het besluitvormingsproces
deze samenwerking aanvangen, zodat de samenwerking voor alle fasen van de beleidscyclus
(voorfase, onderhandelingen en implementatie) wordt versterkt. In de praktijk werken Rijk en
decentrale overheden op specifieke dossiers al nauw samen.
Samenwerking vindt ook plaats binnen de Europese Agenda Stad (EAS), die er op gericht is om
de invloed van decentrale overheden op Europees beleid en regelgeving te vergroten. Elf
Nederlandse steden zijn rechtstreeks betrokken bij de Partnerschappen van de EAS. Deze
partnerschappen doen op stedelijke thema’s aanbevelingen op het gebied van betere EUregelgeving, financiering en kennis. In de “Taskforce EAS” stemmen departementen, koepels en
leden van Partnerschappen onder leiding van het ministerie van BZK de Nederlandse inbreng en
positie over voorstellen van de Partnerschappen af.

Afspraken
Het Rijk en koepels verkennen op welke thema’s het Rijk en de decentrale overheden de
samenwerking dienen te versterken. Te denken valt aan thema’s binnen dit Interbestuurlijk
Programma, maar ook thema’s zoals regionale gebiedsgerichte aanpak (ESI-fondsen), milieu
(o.a. klimaatadaptatie/mitigatie, circulaire economie), digitale interne markt en
natuur/landbouw.
Het Rijk en koepels verkennen welke nieuwe vormen van samenwerking van toegevoegde
waarde kunnen zijn. Deze verkenning vindt plaats op basis van eerder gemaakte afspraken,
zoals deze zijn neergelegd in de Code Interbestuurlijke Verhoudingen van 2013, en de
aanbevelingen uit het rapport ‘Samen sterk in Europa’5. Hierbij kan gedacht worden aan het
betrekken van de decentrale overheden bij het opstellen van instructies voor de
raadswerkgroepen en een meer strategische samenwerking op prioritaire thema’s.
Daarnaast wordt ook verkend welke goed functionerende samenwerkingsvormen op EUdossiers, zoals de interbestuurlijke dossierteams, die nu nog beperkt worden ingezet,
uitgebreid kunnen worden naar thema’s die voor decentrale overheden van belang zijn.
De minister van BZK zal op basis van deze verkenningen in 2018 een voorstel doen voor
prioritaire thema’s voor versterkte samenwerking tussen Rijk en decentrale overheden. In
dit voorstel zal de minister ook aangeven op welke van deze thema’s nieuwe
samenwerkingsvormen dan wel bestaande samenwerkingsvormen worden ingezet.
Belangrijke voorwaarde om effectief invulling te geven aan de versterking van de
samenwerking is dat de decentrale overheden voldoende capaciteit organiseren om snel en
concreet inhoudelijke input te leveren op voor hen relevante dossiers.
Er wordt een periodiek overleg georganiseerd tussen de permanente vertegenwoordiging
bij de EU en de decentrale overheden over voor decentrale overheden relevante EUdossiers en thema’s.
Het bovengenoemde voorstel van de minister van BZK en de voortgang op deze acties wordt
besproken tijdens het periodieke Bestuurlijke Overleg Europa tussen de ministers van BZK, BZ
en de koepels.
Grensoverschrijdende Samenwerking
De Commissiemededeling “Groei en cohesie stimuleren in grensregio’s” (september 2017)
maakt duidelijk dat het wegnemen van barrières voor grensregio’s leidt tot een verbetering van
de economische groei in de grensgebieden. Rijk en koepels werken daarom samen om
oplossingen voor knelpunten voor te stellen en uit te laten voeren. Zo zetten Rijk, provincies en
gemeenten zich ten volle in bij de uitvoering van de actiepunten uit het rapport Actieteam
Grensoverschrijdende Economie en Arbeid (januari 2017). Verder beziet het IPO in hoeverre
voorstellen tot internationalisering van de Nationale Omgevingsvisie een bijdrage kunnen
leveren aan de grensoverschrijdende governance. Over de inrichting van deze governance met
Nedersaksen, Noordrijn-Westfalen en Vlaanderen/België voeren momenteel de Commissarissen
van de Koning van respectievelijk Groningen, Limburg en Zeeland een verkenning uit op verzoek
van BZK, waarin ook de follow-up van het Actieteam zal worden meegenomen. Namens het
kabinet brengt de staatssecretaris van BZK periodiek verslag uit aan de Kamer over de
voortgang van de implementatie van de actiepunten uit het rapport van het eerdergenoemde
Actieteam en over de voortgang en invulling van de grensoverschrijdende governance.

IV. Bijlagen
Bijlage 1 - Complete tekst samen aan de slag voor het klimaat
We zetten ons in voor klimaatmitigatie, klimaatadaptatie en circulaire economie
Maatschappelijke opgave
Er ligt een grote opgave om tot een duurzaam Nederland te komen. Het tegengaan van
klimaatverandering, aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering en een transitie naar
een circulaire economie zijn randvoorwaarden voor behoud van onze welvaart. Een florerend
regionaal ecosysteem is essentieel om een duurzaam NL te realiseren. Daarnaast biedt de
transitie kansen voor economische ontwikkeling. De ambities zijn neergelegd in het
Regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ en in de investeringsagenda ‘Naar een duurzaam
Nederland’ van VNG, IPO en de UvW.
Rijk en decentrale overheden streven gezamenlijk de doelstelling na om te komen tot 49 % CO 2reductie in 2030. Daarnaast dient Nederland zich tijdig aan te passen aan de (versnelde)
klimaatverandering zodat de schade beperkt wordt. Tevens worden de transitieagenda’s
circulaire economie uitgevoerd om te komen tot een circulair Nederland in 2050.
Een duurzaam Nederland vereist een transitie op economisch, sociaal, ruimtelijk en ecologisch
gebied en een fundamentele verandering van denken en handelen. Het gaat om grote
maatschappelijke, economische én ruimtelijke veranderingen waarin we van iedere inwoner,
ieder bedrijf en tal van betrokken organisaties iets vragen. Dat kan alleen als de samenleving
begrip heeft voor en actief deelnemer is aan de te nemen maatregelen. Als overheden zetten
wij ons in om deze transitie met de samenleving vorm te geven en daarbij oog te hebben voor
de sociaaleconomische aspecten ervan. Versnelling van de transitie en opschaling van
initiatieven kan alleen als overheid en alle partijen in de samenleving samen optrekken.
Gezamenlijke ambitie
De gezamenlijk ambitie van de overheden richt zich op drie onderdelen:
Samen werken aan inhoudelijke resultaten
Alle overheden ondersteunen:
a) de doelstellingen van het Akkoord van Parijs (ruim onder de 2 graden opwarming en
streven naar 1,5 graad) en daarmee de inhoudelijke ambitie zoals verwoord in het
Regeerakkoord (49% CO2-reductie in 2030 t.o.v. 1990). Deze doelen zullen nader
uitgewerkt worden in het Klimaatakkoord.
b) de doelstellingen in het Akkoord van Parijs dat landen zich ook moeten aanpassen en
weerbaar maken tegen klimaatveranderingen en de uitgangspunten en ambities van
het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie en de Nationale adaptatiestrategie (NAS). In 2050
moet ons land klimaatbestendig en waterrobuust zijn ingericht. Daarvoor moeten we
in 2020 klimaatbestendig handelen in alle sectoren. Deze doelen worden verder
uitgewerkt in een bestuursakkoord met medeoverheden over klimaatadaptatie
(conform regeerakkoord).
c) de afspraken gemaakt in het Grondstoffenakkoord en de Transitieagenda’s Circulaire
Economie. We streven samen naar een circulaire economie in 2050.
Rijk en decentrale overheden treden samen op en versterken elkaar bij het behalen van
bovenstaande doelen. Inhoudelijke afspraken waar ook bedrijfsleven en maatschappelijke
partijen verantwoordelijkheid voor dragen gaan we vastleggen in het Klimaatakkoord.
Daarnaast leggen Rijk en medeoverheden inhoudelijke afspraken vast in een akkoord over

klimaatadaptatie (zoals aangekondigd in het regeerakkoord) en bij de uitvoering van de
transitieagenda circulaire economie.
We zijn samen verantwoordelijk voor een goede borging van de uitvoeringsafspraken:
a. De minister van BZK zorgt vanuit haar verantwoordelijkheid voor de interbestuurlijke
en financiële verhoudingen voor inhoudelijke integraliteit en samenhang en de
onderlinge samenwerking. Hiertoe voert de minister van BZK regie over het proces van
het Interbestuurlijk programma en de borging van de afspraken. Tevens is de minister
van BZK verantwoordelijk voor de ruimtelijke ordening van NL en daarmee voor een
zorgvuldige ruimtelijke inpassing van de klimaatopgaven. De staatssecretaris van
Financiën is betrokken als medefondsbeheerder.
b. De minister van EZK coördineert in nauwe samenwerking met de ministers van LNV en
BZK en de minister en staatssecretaris van IenW de inhoudelijke inbreng van het Rijk in
het Interbestuurlijke programma op het thema ‘Samen aan de slag voor het klimaat’.
Hij is tevens coördinerend bewindspersoon voor de samenhang met het
Klimaatakkoord en borgt daarbij de in het Interbestuurlijk Programma gemaakte
afspraken en betrokkenheid van de decentrale overheden bij deze akkoorden.
c. De minister van IenW is verantwoordelijk voor klimaatadaptatie en coördineert in
nauwe samenwerking met andere betrokken departementen, VNG, IPO en UvW de
Nationale Adaptatiestrategie (NAS). De minister van IenW werkt samen met VNG, IPO
en UvW aan het deltaprogramma ruimtelijke adaptatie.
d. VNG, IPO en UvW starten ten behoeve van de coördinatie een gezamenlijk bestuurlijk
overleg.
Een integrale gebiedsgerichte aanpak
De opgaven binnen klimaat- en energie, klimaatadaptatie en circulaire economie komen samen
in de regio. Een samenhangende regionale visie en aanpak is daarom essentieel. In de
uitvoering krijgen veel ambities een concrete vertaling naar de gebieden en daarmee een eigen
ruimtelijk beslag waarvoor de democratische verantwoordelijkheid ligt bij decentrale
overheden. Waar dit niet het geval is raakt de rijksbevoegdheid direct aan deze
verantwoordelijkheden. Deze verdeling van bevoegdheden tussen Rijk en decentrale overheden
moet elkaar niet in de weg zitten maar juist versterken. De ‘vertaling’ van de gezamenlijke
ambities naar de praktijk kan daarom alleen plaatsvinden mits de regio’s zelf aan zet zijn voor
het vastleggen van de opgaven op de drie genoemde thema’s in concrete plannen en het Rijk
hier mede coördinator van is.
Knelpunten
Het realiseren van de gezamenlijke ambitie door overheden en het bedrijfsleven vraagt om het
waar nodig wegnemen van knelpunten in wet- en regelgeving. Concreet betekent dit:
Rijk en decentrale overheden werken aan een gezamenlijk beeld van de belemmerende wet- en
regelgeving (waaronder fiscale) en zetten zich in om deze naar vermogen binnen dit akkoord op
te lossen. Voor klimaat en energietransitie gebeurt dit in het kader van het Klimaatakkoord.
Het benutten van crossovers tussen de drie thema’s> synergie.
Tussen de drie thema’s zijn zowel in de planvorming, voorbereiding als uitvoering veel
dwarsverbanden te leggen. Hierover spreken we het volgende af:
a. We gaan zorgen dat (decentrale) overheden in synergie kunnen werken aan de
klimaatopgaven zoals opgenomen in dit akkoord: mitigatie, adaptatie en circulair.
b. Maatregelen en regionale uitvoeringsplannen die nodig zijn voor klimaatopgaven bij
woningen, openbare ruimte, agrarisch gebied, bedrijven etc. (stedelijk en landelijk
gebied) moeten voor burgers, bedrijven en overheden en tal van organisaties waar
mogelijk in samenhang ontwikkeld, uitgevoerd en beheerd kunnen worden.
c. Er wordt bij deze synergie in elk geval rekening gehouden met (no-regret)
onderwerpen zoals bijvoorbeeld veenbodemdaling, grondwaterbeheer en aanleg en
beheer van infrastructuur, gebouwen en openbare ruimte.

d.

e.

Daarvoor worden ´mensen en middelen´ op lokaal/regionaal aangesteld om
verbindingen te leggen tussen de afzonderlijke adaptatie-, klimaat- en
energiestrategieën die ontwikkeld worden.
Daarbij is de randvoorwaarde dat het geen vertraging mag opleveren.

Ingrediënten voor het interbestuurlijk programma
Afspraken Klimaat en Energie
Werken aan het nieuwe Klimaatakkoord
a. Het IBP is versterkend aan het Klimaatakkoord. Het Klimaatakkoord komt tot stand
onder regie van de minister van EZK. Alle overheden zetten samen de schouders onder
de totstandkoming van het Klimaatakkoord. Dit betekent:
I.
Dat de drie decentrale overheden zitting nemen aan de vijf sectortafels van
het Klimaatakkoord6.
II.
Dit geldt ook voor deelname van decentrale overheden aan de
coördinatietafel van het klimaatakkoord, maar de vormgeving en de
samenstelling van de coördinatietafel is nog onderwerp van gesprek.
III.
Dat Rijk en decentrale overheden met regelmaat overleg voeren over de vijf
sectoren.
b.

Alle overheden brengen in beeld wat zij kunnen bijdragen in het kader van de
klimaatopgave en wat nodig is om te komen tot een akkoord dat leidt tot 49% CO 2reductie in 2030.

c.

Inhoudelijke raamwerk: voor invulling van de CO2-reductie zijn de volgende
uitgangspunten aan de Tweede Kamer gecommuniceerd:
I.
Kostenefficiënte uitrol van maatregelen die al op korte termijn tot
kostenefficiënte CO2-reductie leiden. Dit omdat het van belang is om direct
meters te maken met het oog op het streefdoel voor 2030.
II.
Pilotprojecten voor maatregelen waarvan de kosten op dit moment nog hoog
zijn, maar die naar verwachting een grote rol zullen spelen richting 2050.
III.
Innovatietrajecten voor innovatieve maatregelen, die van belang zijn om de
transitie richting 2050 verder vorm te kunnen geven.
Dit raamwerk wordt door de decentrale overheden onderschreven. Naast deze
uitgangspunten zijn ‘maatschappelijke acceptatie’ en ‘integraliteit over de sectoren’ en
‘integraliteit tussen de regio’s’ belangrijk voor de uitwerking en uitvoering van het
interbestuurlijk programma.

Meerjarige programmatische nationale aanpak met landsdekkend integrale regionale energie
en klimaat strategieën
a. Voor de uitvoering van initiatieven en projecten van het (toekomstig) Klimaatakkoord,
is nationale en regionale programmatische samenwerking tussen verschillende
overheden, bedrijven, maatschappelijke partners (op nationaal en regionaal niveau) en
burgers van groot belang. Gezamenlijke ambities en commitment op de uitvoering –
ook op decentraal niveau – worden hiermee geborgd.
b.

Daarvoor is een goede interbestuurlijke werkstructuur nodig, waarbij we zoveel als
mogelijk gebruikmaken van bestaande structuren. Een programmatische werk- en
besluitvormingsstructuur stelt ons allen beter in staat om op het juiste schaalniveau als
overheden effectief en efficiënt te opereren en samenwerking aan te gaan met
anderen. Daarmee wordt zorg gedragen voor draagvlak, kostenefficiëntie, ruimtelijke
kwaliteit, integraliteit, schakelen tussen niveaus en ambitie. De meerjarige

6 In bijlage 2 zijn als voorbereiding hierop afspraken per sector opgenomen tussen het Rijk en de decentrale overheden.

programmatische nationale aanpak is daarmee een uitvoeringsvehikel om de
energieambities concreet te maken, geen doel op zich.
c.

IPO, VNG en UvW nemen het voortouw om samen met het Rijk een precieze invulling
te geven aan de hierboven genoemde werkstructuur van de integrale regionale
energie- en klimaatstrategieën (REKS).

d.

Het Rijk en de decentrale overheden zetten zich in om bij het Klimaatakkoord de
punten a, b en c te bewerkstelligen.

e.

Vier keer per jaar vindt een Bestuurlijk Overleg Klimaat- en Energietransitie plaats.
Hierbij wordt onder meer gesproken over de voortgang van de afspraken, de
maatschappelijke consequenties, draagvlak en integrale ruimtelijke impact.

f.

Op basis van de landsdekkende integrale regionale energie en klimaat strategieën,
leggen overheden bestuurlijke keuzes vast voor ten minste de periode tot 2030 in
onder meer omgevingsvisies (NOVI, POVI, GOVI) en omgevingsplannen.

Klimaat- en energietransitie in een waardevol landschap/omgevingswet
a. De klimaat- en energietransitie zal ons landschap veranderen. Het vraagt om een
ontwikkelend perspectief op onze ruimtelijke ordening waarbij we opgaven slim
combineren en de kwaliteit van het landschap bewaren. Ruimtelijke ateliers zijn daarbij
onmisbaar. De Omgevingswet biedt ons als overheden de instrumenten om samen tot
keuzes te komen en die aanvullend vast te leggen.
b. De rol van Rijk, gemeenten en provincies in de ruimtelijke inpassing i.c. de
bevoegdheid tot het vaststellen van een omgevingsvisie en een omgevingsplan is
daarbij essentieel, omdat daarmee de vertaalslag wordt geborgd van regionale
invulling van de strategieën naar nationale-, provinciale- en gemeentelijke
omgevingsvisies, -plannen en –verordeningen. Hiermee geven we het bedrijfsleven
zekerheden om te kunnen investeren en de kwaliteit van ons landschap te behouden
voor de toekomst.
c. Inzetten lokale verordeningen: gemeenten, provincies en waterschappen zetten zich in
voor ‘vergroening’ van de eigen verordeningen en leges.

Klimaatadaptatie
Uitgangspunten
a. In het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie hebben gemeenten, provincies, waterschappen
en het Rijk gezamenlijk afgesproken de aanpak van klimaatadaptatie te versnellen en
te intensiveren. We brengen kwetsbaarheden met betrekking tot wateroverlast,
hittestress, droogte en waterveiligheid in beeld via stresstesten (uiterlijk 2019) en gaan
dialogen voeren (uiterlijk 2019) om te komen tot regionale klimaatstrategieën en
uitvoeringagenda´s met maatregelen (uiterlijk 2020). Er wordt hierbij expliciet
aandacht besteed aan het landelijk en het stedelijk gebied. Gemeenten en
waterschappen staan hiervoor aan de lat. Bodemdaling wordt, waar dat speelt, in de
stresstesten nadrukkelijk meegenomen. Waar het gaat om de ruimtelijke inrichting
maken provincies (en gemeenten) beleid. De problematiek van de veenweiden en die
van bodemdaling is (mede) een verantwoordelijkheid van provincies.
b. Vanuit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie en de Nationale Adaptatiestrategie (NAS)
leggen de overheden meer dan ooit de nadruk op de klimaatbestendige inrichting van
Nederland. In het IBP wordt deze ambitie verbonden met opgaven van de
energietransitie en circulaire economie, ‘toekomstbestendig wonen’, ‘naar een vitaal
platteland’ en ‘regionale economie als versneller’ (crossovers).
c. Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten zullen ook hun maatschappelijk
vastgoed klimaatbestendig maken.
Relatie tot andere akkoorden
In het regeerakkoord is aangekondigd dat in een bestuursakkoord met medeoverheden
afspraken worden gemaakt over klimaatadaptatie (verder: ´bestuursakkoord klimaatadaptatie´).
Daarin is ruimte om afspraken te maken over de volgende onderdelen:
a. De exacte opgave voor wateroverlast, hittestress en droogte is nog niet bekend. Met
behulp van de stresstesten worden de opgaven uiterlijk in 2019 in beeld gebracht.
Hieruit kan een totaalplaatje komen van benodigde investeringen voor alle overheden.
b. De financiering van de benodigde investeringen. Voor klimaatadaptatie worden vanaf
2018 middelen van het Rijk en de medeoverheden ingezet.
c. Aanpassing van benodigde regelgeving zoals bouwregelgeving.
d. De beschikbaarheid van lokale gegevens op het gebied van bodemdaling, neerslag,
droogte en hitte.
e. Het concretiseren van maatregelen bij het handelen in het geval van calamiteiten,
zoals extreme wateroverlast.
f. Onderzoeken van omgaan met het risico restschade van wateroverlast.
Bodemdaling
a. Het tegengaan van en omgaan met veenbodemdaling raakt naast de IBP-opgave
‘samen aan de slag voor het klimaat’ ook aan de opgaven ‘naar een vitaal platteland’
en ‘toekomstbestendig wonen’. Bodemdaling wordt binnen het IBP in synergie met
deze opgaven opgepakt.
b. Bodemdaling wordt meegenomen in de stresstesten en regionale en lokale dialogen
die in het kader van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie worden uitgevoerd.
c. Rijk en de drie decentrale overheden werken samen aan de ontwikkeling van
veenbodemvisies en vertalen dit naar strategieën om bodemdaling en de effecten
daarvan in stedelijk en landelijk gebied tegen te gaan.
d. Deze afspraak wordt geconcretiseerd in het Klimaatakkoord en het Bestuursakkoord
Klimaatadaptatie met concrete afspraken over inzet van alle betrokken relevante
partijen (activiteiten, producten en middelen).

Regionale uitvoering
a. Voor de uitvoering van de afspraken uit het Klimaatakkoord en het bestuursakkoord
klimaatadaptatie is regionale samenwerking essentieel. Specifiek voor
klimaatadaptatie is het opstellen van adaptatiestrategieën met alle betrokkenen in het
kader van het Deltaprogramma ruimtelijke adaptatie een belangrijke manier om te
komen tot het opstellen en uitvoeren van maatregelen. Ook in het kader van andere
regionale aanpakken, kunnen afspraken worden gemaakt voor de realisatie van
afspraken over adaptatie.
b. Voor klimaatadaptie wordt gewerkt vanuit de landsdekkende regionale indeling, die
door de UvW, de VNG en de regio´s is voorgesteld in het kader van het
deltaprogramma. Daarbinnen wordt uiterlijk in 2019 een beeld gevormd van de
kwetsbaarheden (via stresstesten). Uiterlijk in 2020 zijn de adaptatiestrategieën
opgesteld en zijn de te nemen maatregelen voor klimaatadaptatie bekend.
c. De Veenbodemvisies en de strategieën om bodemdaling en de effecten daarvan in
stedelijk en landelijk gebied tegen te gaan zullen onderdeel uitmaken van de regionale
aanpak (zoals REKS en adaptatiestrategieën). Bodemdaling is een bouwsteen voor de
Nationale Omgevingsvisie (NOVI).
d. Overheden leggen bestuurlijke keuzes vast voor ten minste de periode tot 2030 in
onder meer omgevingsvisies (NOVI, POVI, GOVI) en omgevingsplannen.
e. Maatregelen hebben crossovers met andere opgaven (zoals regionale economie,
woningbouw, landbouw, natuurontwikkeling etc.). Mogelijke crossovers met andere
opgaven uit het IBP worden gesignaleerd en synergie hiervan wordt geborgd.
f. Het gaat bijvoorbeeld (niet uitsluitend) om het realiseren van synergie bij het maken
van afspraken over de aanpak van veenbodemdaling, klimaatmitigatie,
grondwaterbeheer, aanleg en beheer van infrastructuur, klimaatbestendig maken van
gebouwen en openbare ruimte7.
Ruimtelijke inrichting
a. Provincies en gemeenten stellen, in samenspraak met de waterschappen, in hun
omgevingsvisies de kaders vast vanuit hun verantwoordelijkheid voor de ruimtelijke
inrichting. Voor het landelijk gebied heeft de provincie de overkoepelende
verantwoordelijkheid voor ruimte en natuur en een verbindende rol met betrekking tot
de wateropgaven met de andere maatschappelijke opgaven in het gebied. Daarbij
worden medeoverheden, bewoners, ondernemers en andere belanghebbers
betrokken.
b. Bij de aanpak van klimaatadaptatie zal door de overheden goed gekeken worden naar
de mogelijkheid voor het koppelen met andere opgaven en crossovers (zoals met
klimaatbestendige woningbouw, vitaal platteland en regionale economie).
Werkstructuur
a. Voor Klimaatadaptatie wordt door Rijk en decentrale overheden gebruikgemaakt van
de bestaande werkstructuren van het Deltaprogramma ruimtelijke adaptatie en de
Nationale adaptatiestrategie (NAS).

7

Voorbeelden van uitwerkingen van deze crossovers zijn het klimaatbestendig maken van publieke vastgoed, waarbij
naast aan hittestress en het voorkomen van wateroverlast, tegelijk ook wordt gewerkt aan het terugbrengen van de
CO2-emissie. Bodemdaling is een urgente nationale opgave, die vraagt om veenbodemvisies. Daarin kan een
samenhangende aanpak worden opgenomen gericht op het tegengaan van veenbodemdaling en CO2-uitstoot en
vermindering van nutriëntenemissie naar oppervlaktewater; kan de transitie naar een duurzame landbouw op gang
komen en kunnen stijging van kosten voor het waterbeheer en schade aan funderingen (paalrot) en infrastructuur
zoveel mogelijk worden voorkomen.

Circulaire economie
Uitgangspunten en relatie tot andere akkoorden
a. Afspraken over Circulaire Economie in het IBP sluiten aan bij de ambities van het
Rijksbrede Programma Circulaire Economie, waarin o.a. wordt aangegeven dat op het
gebied van circulaire economie de samenwerking tussen de overheden geïntensiveerd
moet worden, en bij de afspraken uit het Grondstoffenakkoord, dat in 2017 is
opgesteld en ondertekend door IPO, UvW en VNG. Het Grondstoffenakkoord
onderschrijft de ambitie van het Rijk om in 2050 volledig circulair te zijn.
b. Als uitwerking van het Grondstoffenakkoord zijn vijf transitieagenda’s circulaire
economie opgesteld. Deze agenda’s zijn op 15 januari gepresenteerd. VNG, UvW, IPO,
het Rijk, maar ook de sociale partners en de maatschappelijke organisaties zullen elk
voor zich in de eerste helft van 2018 hun inzet voor de uitvoering van deze
transitieagenda’s bepalen. Het lijkt logisch dat daarvoor een gezamenlijke inzet wordt
gehanteerd. Dit vormt de basis voor de afspraken in het IBP.
c. Afspraken over CE in het IBP sluiten aan op dat wat er al in gang is gezet door
gemeenten en provincies, regio’s en waterschappen.
Regionale uitvoering
a. De overheden stellen regionale circulaire economie strategieën op, zo mogelijk in
combinatie of afstemming met de regionale energie en klimaatstrategieën. Belangrijke
invalshoek hierbij is welke initiatieven kansrijk en opschaalbaar zijn en waarbij een
gezamenlijke inspanning van regio en Rijk nodig is.
b. Hierbij zoeken het Rijk, de provincies, gemeenten en waterschappen samen naar
mogelijkheden om circulaire initiatieven financieel aantrekkelijker te maken;
c. Alle overheden maken afspraken over circulair inkopen.
Gebouwen en infrastructuur
a. Overheden stellen een programma op voor circulair aanbesteden van gebouwen en
infrastructuur; uitwisseling van informatie over processen en inhoud.
b. Verder zorgen decentrale overheden ervoor dat initiatieven voor circulair bouwen
(renovatie en sloop) worden opgeschaald.
c. Het Rijk geeft voorlichting over het gedrag dat circulaire economie van mensen vraagt
en geeft daarbij het goede voorbeeld.
Kennisdeling en arbeidspotentieel
a. De overheden doen ervaring op en delen ervaringen in bijvoorbeeld een expertise- en
versnellingscentrum voor het opschalen van de transitie. Hierbij investeert het Rijk in
kennisontwikkeling.
b. Decentrale overheden stimuleren het arbeidspotentieel met Human Capital-agenda’s,
met aandacht voor inzet van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, curricula in
het onderwijs en de koppeling tussen onderwijs en bedrijfsleven via bijvoorbeeld
stageplekken.

Bijlage 2 - Sector inzetten behorende bij onderdeel klimaat en
energie
1. Sector Industrie
Doel: een sterke industrie die CO2-neutraal produceert in 2050.
De opgave is additioneel 21 Mton CO2-emissiereductie in 2030 ten opzichte van 1990
Samenwerking met de regio
Industriële clusters
a. Hoe de samenwerking tussen de Rijksoverheid en decentrale overheden vorm krijgt,
wordt nader uitgewerkt in het Klimaatakkoord.
b. De decentrale overheidspartijen met een duidelijke rol rondom de 12 grootste industriële
CO2 uitstotende bedrijven en de 5 industrieclusters 8 worden betrokken.
c. Relevant voor de transitie van de industrie is restwarmte benutting/uitkoppeling naar de
gebouwde omgeving. Van belang is dat ook het aanbod van industriële restwarmte
(potentie ca 100 PJ) wordt betrokken in de planvorming van gemeentes/provincies. Van
belang is verder de koppeling aan Circulaire Economie en de infrastructuur van
industrieclusters (CCS/CCU en warmtenetten, waterstof, elektrificatie e.d.).
d. Ook wordt, als vervolg op het bestaande energie-akkoord, ingezet op versnellen van
energiebesparing bij bedrijven via wet- en regelgeving, afspraken met bedrijven en
vergunning toezicht en handhaving.
e. De Rijksoverheid heeft onder andere een verantwoordelijkheid vanuit het regelgevende
kader en alsook een stimulerende rol bij grootschalige investeringstrajecten. De regio is
van belang voor:
Stimulering
 Visievorming rond regionale transitie (stip op de horizon, wenkend perspectief
2050, plan 2030)
 Benutten sector/functionaliteit overschrijdende opties
 Realisatie Infrastructuur
Financiering
Handhaving
Vergunningen
De inzet van decentrale overheden (voor dit transitiepad met name de provincies) richt zich o.a.
op:
a. Opzetten, faciliteren en meefinancieren regionale industriële clusterorganisaties (zoals SDR
en Chemport Europe) en gezamenlijk met de stakeholders de agenda bepalen
b. Inzet ruimtelijk instrumentarium
c. Uitwerken visie op duurzaam gebruik en beheer van de ondergrond (STRONG)
d. Realiseren van crossovers naar andere transitiepaden
e. Organiseren van kennisdeling tussen clusters
f. Bevorderen van maatschappelijk draagvlak in de regio
g. Flankerend arbeidsmarkt- en scholingsbeleid voeren gericht op het verzilveren van nieuwe
werkgelegenheid
h. Mede realiseren van infrastructuur (o.a. financieringsarrangementen)
i. Handhaving
j. Vergunningen

8 De 5 industrieclusters: Noord-Nederland: industriecluster Eemsdelta en Emmen; Noordzeekanaalgebied; Rotterdam-

Moerdijk; Zeeland-West-Brabant en Chemelot

2. Sector Landbouw en Natuur
Landbouw, landgebruik en natuur leveren een belangrijke bijdrage aan de uitstoot en
vastlegging van broeikasgassen. Daarbij gaat het niet alleen om CO 2, maar ook om methaan en
lachgas. Een gezamenlijke inzet van zowel de sectoren als betrokken overheidslagen is
essentieel voor de reductie van deze groep emissies en het vergroten van het vasthoudend
vermogen. Klimaat is één van de publieke taken ten aanzien van landbouw en landgebruik,
daarom maken Rijk, decentrale overheden, agrarische ketenpartijen en natuurbeheerders in het
klimaat- en energieakkoord afspraken over de reductie van deze emissie en over de
instrumenten die partijen daarvoor inzetten. Deze opgave kan versterkend werken aan de
inspanningen die partijen en overheden al leveren aan de verduurzaming van de landbouw en
het landgebruik, waarmee deze opgave een grote samenhang heeft.
Uitgangspunten voor dit onderdeel in het klimaat- en energieakkoord:
a. Rijk en provincies gaan gezamenlijk het gesprek aan met landgebruikers, zoals de
agrarische ketenpartijen en natuurbeheerders, en met de andere bestuursorganen, om
de opgaven, benodigde inzet en het noodzakelijke instrumentarium te concretiseren.
b. De bestuurlijke afspraken in het klimaat- en energieakkoord zijn aanvullend op
bestaande (decentralisatie-) afspraken. De betrokken overheden zetten hun
bevoegdheden effectief in voor deze opgave. Daarbij wordt ook bezien hoe bestaande
uitvoeringsstructuren (zoals gebiedscommissies en agrarische collectieven), kunnen
bijdragen aan deze opgave.
c. Naast generieke afspraken met de betrokken ketenpartijen zal realisatie van de opgave
op regionaal niveau plaatsvinden. De betrokken nationale en regionale overheden
zetten hun eigen instrumentarium gecoördineerd in ten behoeve van deze opgaven,
wetend dat de opgave op gebiedsniveau tot uitvoering zal moeten komen in
samenhang met andere ruimtelijke opgaven. Er kan spanning ontstaan tussen deze
opgaven. Als deze spanning ontstaat tussen deze kaders maken Rijk en decentrale
overheden, al dan niet in overleg met de EC, hier nadere afspraken over.
d. In het regeerakkoord zijn als opgaven voor het klimaat- en energieakkoord genoemd:
mestopslagen, glastuinbouw en landgebruik inclusief veenweide, naast een bestuurlijk
akkoord over adaptatie. Deels zijn hiervoor in het Regeerakkoord al middelen en
instrumenten benoemd. Afspraken over deze middelen en instrumenten, en de
benodigde kennis, worden verder geconcretiseerd in het klimaat- en energieakkoord.
e. In het klimaat- en energieakkoord worden concrete afspraken gemaakt over de
opgaven, waarbij realisatie van het doel centraal staat en de directe relatie wordt
gelegd met de daarvoor benodigde instrumenten en noodzakelijke additionele
middelen.
f. In het klimaat- en energieakkoord zal aandacht worden besteed aan de problematiek
in de veenweidegebieden, waar veel opgaven samen komen, waaronder de bijdrage
van bodem aan klimaat. Op basis van lopende en nieuwe initiatieven op het gebied van
ontwikkeling en uitrol van innovaties en op het gebied van inrichting en beheer van
gebieden worden in het Klimaatakkoord afspraken gemaakt over slimmer landgebruik
in deze gebieden.
3. Sector Gebouwde omgeving
Afspraken t.a.v. de gebouwde omgeving
Planontwikkeling naar aardgasvrij
a. Bij de invulling van de klimaatdoelstellingen voor de gebouwde omgeving ligt een grote
rol voor de medeoverheden, met een regierol voor gemeenten op het gebied van
aardgasvrije buurten en wijken. Met het oog daarop is de inzet dat alle gemeenten
uiterlijk in 2021 een planning vaststellen in de gemeenteraad voor de transitie van de
gebouwde omgeving naar aardgasvrij (woningen, maatschappelijk- en commercieel

b.

vastgoed) gericht op een CO2-arme gebouwde omgeving in 2050. Voor alle buurten die
voor 2030 van het aardgas af gaan is in 2021 ook bekend wat het alternatief voor
aardgas is.
Rijk en medeoverheden werken bovenstaande inzet uit met het oog op de nadere
invulling van de gebouwde omgeving in het KEA. Daarbij wordt in beeld gebracht welke
bevoegdheden en randvoorwaarden rond financiering, wetgeving en keuzes over
energie- en kostenverdelingsvraagstukken die gemeenten, provincies, waterschappen
en andere partijen nodig hebben om tot planvorming en democratische verankering
van besluiten te komen.

Nieuwbouw
c. Het Rijk spant zich in het wetsvoorstel waarin de aansluitplicht op gas vervalt
(wetsvoorstel TK 34723) zo snel mogelijk na aanvaarding door het parlement in werking
te laten treden. Hierbij is het uitgangspunt dat in beginsel nieuwbouw aardgasvrij kan
worden gebouwd, omdat de aansluitplicht vervalt. Het Rijk zet zich er daarbij verder
voor in dat de gemeente uitzonderingsgevallen waarbij wel een aansluiting op aardgas
nodig is, kunnen toestaan.
d. Decentrale overheden en Rijk zullen bijvoorbeeld bij de uitgifte van grond voor
woningbouw of ander vastgoed aansturen dat er geen vastgoed gerealiseerd wordt dat
aangesloten wordt op het aardgasnet, tenzij dit leidt tot maatschappelijk
onaanvaardbare kosten.
Aardgasvrije bestaande wijken
e. De opgave voor verduurzaming in de gebouwde omgeving is enorm. Er moeten ruim
200.000 woningen/gebouwen per jaar worden geïsoleerd en van duurzame warmte
en energie worden voorzien om in 2050 (vrijwel) CO 2-vrij te zijn. De ambitie in het
regeerakkoord is om in 2021 circa 50.000 nieuwbouwwoningen per jaar aardgasvrij op
te leveren en 30.000-50.000 bestaande woningen per jaar aardgasvrij te maken of
‘aardgasvrij-ready’.
f. Het Rijk en de decentrale overheden onderzoeken of een gezamenlijk meerjarig
programma voor de aanpak van aardgasvrije wijken (particuliere- en huurwoningen,
maatschappelijk en commercieel vastgoed) kan worden gestart. Beoogd is in 2018
daadwerkelijk een start te maken met een betekenisvol aantal wijken (“grootschalige
proeftuinen”) gericht op ervaring opdoen hoe een effectieve aanpak kan worden
vormgegeven om in de toekomst te komen tot de 200.000 gebouwen per jaar ("joint
fact finding").
Elementen van deze aanpak zijn (1) inzet van (bestaande) wetgeving en
experimenteerruimte, (2) financieringsinstrumenten van Rijk en decentrale overheden
en derden, (3) inzet van duurzame bronnen (o.a. elektriciteit, restwarmte, geothermie,
aquathermie), (4) het versterken van draagvlak bij gebouweigenaren en (5)
kennisuitwisseling en communicatie.
g. Het Rijk ontwikkelt met medeoverheden in de eerste helft van 2018 de criteria, het
instrumentarium en de organisatievorm die nodig zijn om tot een keuze voor
proeftuinen aardgasvrije wijken te komen, waarbij geborgd is dat er voldoende
spreiding is in regio, gebouwtype en aanpak. De uitwerking wordt afgestemd met de
partijen betrokken bij de tafel voor de gebouwde omgeving in het Klimaatakkoord
gelet op hun betrokkenheid bij de uitvoering.
Maatschappelijk vastgoed
h. Streven is dat nieuwbouw van maatschappelijk vastgoed in opdracht van Rijk,
medeoverheden en andere partijen, vanaf 2020 zo wordt opgeleverd dat afkoppeling
van aardgas mogelijk is.
i. Maatschappelijk vastgoed in eigendom van derden dat in gebruik wordt genomen door
Rijk of medeoverheden, wordt in tranches verduurzaamd gericht op een
energieneutrale voorraad in 2040.

j.

k.

Rijk en medeoverheden stellen – samen met de maatschappelijke partners, die de
opgave moeten realiseren – een aanpak op waarmee het eigen bestaand vastgoed de
komende jaren in tranches wordt verduurzaamd gericht op energieneutraal in 2040
(met tussenstap 2030). Dit plan wordt voor 1 mei besproken tussen Rijk en decentrale
overheden.
Voor het jaar 2020 gaan Rijk en medeoverheden uit van de additionele doelstelling van
de uitvoeringsagenda van het Energieakkoord9 ter grootte van 2,5 PetaJoule voor
maatschappelijke vastgoed. Ook hiervoor wordt op korte termijn een plan gemaakt
door Rijk, medeoverheden en maatschappelijke partners waarin de benodigde
randvoorwaarden in beeld worden gebracht.

4. Sector Elektriciteit
De transitie in de elektriciteitssector vraagt om een aanpak op meerdere bestuursniveaus en
om een intensieve interbestuurlijke samenwerking voor de invulling van de transitie-opgave.
Het Rijk is daarbij onder andere verantwoordelijk voor het regelgevende kader voor de
elektriciteitssector en de financiële stimulering van CO 2-arme elektriciteitsproductie. Decentrale
overheden zijn onder andere belangrijk voor het realiseren en stimuleren van CO 2-arme
elektriciteitsproductie op land en het bijdragen aan draagvlak voor CO 2-arme
elektriciteitsprojecten. Realisatie van de transitie vraagt om een gefaseerde aanpak. Het
startpunt hiervan zijn de afspraken over CO2-arme elektriciteitsproductie op land in 2030 die
worden gemaakt in het Klimaatakkoord.
Concreet betekent dit:
a. Het vertalen van de afspraken uit het Klimaatakkoord naar regionale bijdrages. De
Regionale Energie en Klimaatstrategieën (REKS) kunnen een goede basis bieden voor
de formulering en uitwerking van deze regionale bijdrages. De exacte invulling hiervan
is maatwerk per regio.
b. Het formuleren van gedeelde uitgangspunten op basis waarvan in samenspraak tussen
Rijk en decentrale overheden keuzes gemaakt kunnen worden. Met deze gezamenlijk
gedefinieerde uitgangspunten kunnen de regionale bijdrages ten opzichte van elkaar
en ten opzichte van de bijdrages aan de afspraken uit het Klimaatakkoord beoordeeld
worden. Voorbeelden van dergelijke gedeelde uitgangspunten zijn betaalbaarheid,
solidariteit en leefbaarheid.
c. Het vastleggen van de gemaakte bestuurlijke keuzes voor ten minste de periode tot
2030 in provinciale en gemeentelijke omgevingsvisies, omgevingsplannen en
projectbesluiten binnen het kader van de omgevingswet.
5. Sector Mobiliteit
Gezamenlijke ambitie
De verduurzaming van de mobiliteit is een brede opgave en raakt aan veel thema’s
(bereikbaarheid, verkeersveiligheid, stadlogistiek, enz.) en modaliteiten (fiets, elektrische auto,
binnenvaart, enz.). De klimaatopgave voor mobiliteit is alleen te halen wanneer overheden, de
industrie en het bedrijfsleven, zowel binnen als buiten de sector, samenwerken. Ieder draagt bij
op het terrein waar zijn verantwoordelijkheid ligt om zo tot een gezamenlijk succes te komen.
De opgave wordt daarom zo integraal mogelijk en vanuit alle modaliteiten bekeken.
Samenwerking met de regio
Deze integrale aanpak organiseert het Rijk op landelijk niveau (in samenspraak met decentrale
overheden) vanuit de sectorale tafel voor het transitiepad mobiliteit. Regionaal zorgen
decentrale overheden (in samenspraak met het Rijk) dat mobiliteit wordt opgenomen in de
Regionale Energie- en Klimaatstrategieën (REKS), alsmede gemeentelijke en provinciale

9 ligt nog ter besluitvorming voor in de SER

omgevingsvisies. Op alle niveaus worden afspraken zoveel mogelijk gemaakt binnen bestaande
bestuurlijke structuren, zoals BO MIRT, en (Regionale) OV- en Spoortafels.
Op dit momenten wordt in diverse regio’s al geëxperimenteerd met het werken aan integrale
opgaven, ook met het oog op een integraal Mobiliteitsfonds dat vanaf 2030 gerealiseerd moet
worden.
Thema’s
Om de klimaatdoelstelling te halen is inzet nodig op alle modaliteiten. Gelet op het CO 2reductiepotentieel focussen de decentrale overheden en de Rijksoverheid zich met name op
een aantal thema’s:
Elektrische voertuigen (zowel batterij- als brandstofcel-elektrische voertuigen): Elektrificatie
van het wegverkeer is noodzakelijk om mobiliteit structureel te verduurzamen. Het kabinet
streeft dan ook naar honderd procent nieuwverkoop van emissievrije personenauto’s vanaf
2030. Elektrisch vervoer faciliteren betekent onder meer voor het zorgen voor voldoende
publieke en semipublieke laadpunten. Ook andere instrumenten (bijvoorbeeld ontheffing
voor milieuzones, lagere parkeertarieven) kunnen emissieloos rijden stimuleren. Rijk,
provincies, waterschappen en gemeenten spreken af dat ieder op zijn eigen terrein de
randvoorwaarden helpt creëren om laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen in het
elektriciteitsnetwerk en tankinfrastructuur voor duurzaam geproduceerde waterstof
(bijvoorbeeld voor treinen, zwaar vervoer en binnenvaart) mogelijk te maken. Er kunnen
afspraken gemaakt worden om bestaande afspraken zoals Bestuursakkoorden of green
deals versneld te implementeren of uit te breiden.
Logistiek (naar nul-emissie stadslogistiek): Reductie van CO2 is ook in het goederenvervoer
van belang. De sector heeft aangegeven de ambitie te hebben en de verantwoordelijkheid
te nemen om te excelleren in duurzame logistiek. Gemeenten en bedrijven hebben hierbij
de sleutel in handen. De inzet richt zich erop om de opgedane kennis en ervaring uit green
deals breder toe te passen en op te schalen. Zo willen zij afspraken maken om de
stadslogistiek emissievrij te maken, met als uitgangspunt de afspraken uit de Green Deal
Zero-Emissie Stadslogistiek. Ook zullen de betrokken overheden verkennen hoe
binnenvaart en spoorwegen ingezet kunnen worden om het vervoer over de weg en
daarmee de uitstoot te beperken.
Anders reizen (m.b.v. een werkgeversaanpak en inclusief fiets): De transitie naar een
duurzaam mobiliteitssysteem vraagt om een andere kijk op autogebruik en stimuleren van
gebruik van OV en fiets. Dit biedt kansen voor nieuwe mobiliteitsconcepten. Positieve
ervaringen uit lopende pilots zullen de gezamenlijke overheden breder gaan toepassen. In
een goed functionerende mobiliteitsketen spelen lopen, fiets, openbaar vervoer en
deelmobiliteit een belangrijke rol. Dit vraagt om een frequent en betrouwbaar aanbod,
betaalbaarheid, goede reisinformatie, een veilig en gemakkelijk betaalsysteem en
onderlinge aansluiting van modaliteiten. Zo kan het zijn dat belemmeringen weggenomen
moeten worden om openbaar vervoer- en taxibedrijven flexibel en vraaggericht vervoer
(‘mobility as a service’) te kunnen aanbieden. Provincies en vervoerregio’s die met nieuwe
vormen van doelgroepenvervoer, openbaar vervoer en MaaS- deelsystemen willen
experimenteren, krijgen daarvoor de ruimte. Zo kan het zijn dat belemmeringen
weggenomen moeten worden om openbaar vervoer- en taxibedrijven flexibel en
vraaggericht vervoer (‘mobility as a service’) te kunnen aanbieden. Bij het stimuleren van
fietsen wordt de aanpak vanuit de Tour de Force centraal wordt gesteld.
De Rijksoverheid zet zelf aanvullend in op de volgende twee thema’s:
Banden (zowel inzet op gebruik van energiezuinige banden als banden op juiste spanning).
Biobrandstoffen (ook nieuw te ontwikkelen hernieuwbare brandstoffen).
Ten slotte kunnen de gezamenlijke overheden de inkoopkracht inzetten om de uitrol van
duurzame voertuigen en brandstoffen te versnellen.

Bijlage 3 - Normeringsystematiek gemeentefonds en
provinciefonds
Dit memo beschrijft de normeringsystematiek van het gemeentefonds en provinciefonds, zoals
met de afspraken van 14 februari 2018 wordt bevestigd door het kabinet Rutte III en de
vertegenwoordigers van decentrale overheden. Dit memo beschrijft de uitgangspunten van de
normeringsystematiek alsook de wijze van presentatie en berekening. De systematiek treedt in
werking vanaf kalenderjaar 2018.
Uitgangspunten
De normeringsystematiek ‘samen trap op, samen trap af’ bestaat sinds 1994 en
bewerkstelligt een evenredig, actuele, inzichtelijke en beheersbare indexatie van het
Gemeentefonds en Provinciefonds. Het betreft één integrale indexatie voor zowel loon-,
prijs- als volumeontwikkelingen. Hier lopen de intensiveringen en/of ombuigingen van het
Rijk in mee.
Doel van de normeringsystematiek is dat budgettaire lusten of lasten op rijksniveau
evenredig worden doorvertaald naar de ontwikkeling van de fondsen voor decentrale
overheden. De evenredigheid wordt in de normeringsystematiek versterkt door een
koppeling aan de totale rijksuitgaven. Deze bredere basis zorgt voor meer stabiliteit in de
accresontwikkeling. Immers, verschuivingen tussen de verschillende budgettaire
deelplafonds hebben niet langer effect op de accresontwikkeling.
Deze wijziging in de normeringsystematiek is in lijn met de belangrijkste conclusies van
zowel de evaluatie van de normeringsystematiek uit 2016 als de 15de Studiegroep
Begrotingsruimte. De grotere stabiliteit doordat het accres gekoppeld is aan de totale
uitgaven waarop het Rijk stuurt, komt tegemoet aan de wens van decentrale overheden. De
normeringsystematiek blijft afgezien van de koppeling aan de totaal rijksuitgaven hetzelfde.
De normeringsystematiek bestaat uit twee delen: een rekenkundige uitkomst en een
bestuurlijke weging. De bestuurlijke component voorziet erin dat alle partijen (Rijk, VNG of
IPO) de rekenkundige uitkomsten in het halfjaarlijkse bestuurlijk overleg financiële
verhoudingen aan de orde kunnen stellen. Het is goed om te realiseren dat de
normeringsystematiek meer is dan alleen een rekenkundige exercitie. De ervaring heeft
namelijk geleerd dat de financiële verhouding zoveel facetten omvat dat het niet goed
mogelijk is om alle situaties op voorhand volledig te voorzien zowel bij de gemeenten en
provincies als bij het Rijk. Ook bij eventuele wijzigingen van de systematiek blijft het
bestuurlijke gesprek noodzakelijk om over een volwaardige normeringsystematiek te
kunnen spreken.

Presentatie normeringsystematiek

Berekening van de accresontwikkeling
Gemeenten en provincies beschikken over verschillende inkomstenbronnen om de uitgaven
voor hun taken te financieren. Eén van de belangrijkste inkomstenbronnen voor decentrale
overheden is de algemene uitkering uit het gemeentefonds en het provinciefonds.
Beleidsintensiveringen, ombuigingen, mee- en tegenvallers en nominale ontwikkelingen op
de Rijksbegroting hebben via de normeringsystematiek direct invloed op de omvang van de
fondsen (‘samen de trap op, samen de trap af’). De jaarlijkse toe- en afname van het
gemeentefonds en het provinciefonds die voortvloeit uit de koppeling aan de Rijksuitgaven
wordt het accres genoemd.
Bij de bepaling van de omvang van accresrelevante uitgaven (aru) vormen de netto
uitgaven onder het uitgavenplafond het startpunt. Netto wil zeggen dat de Rijksuitgaven
worden gesaldeerd met de niet-belastingontvangsten. Op de netto uitgaven onder het
uitgavenplafond (A) worden correcties (B) doorgevoerd voor verschillende posten zoals het
Gemeentefonds en Provinciefonds zelf. Het saldo (C) geeft de accresrelevante uitgaven en
vormt de basis voor de accresberekening.
Het accres is vervolgens het product van de grondslag (E en H) en de aru in procenten (D).
Technische uitwerking
Bepaling accresrelevante uitgaven (aru).
Om de aru te berekenen wordt uitgegaan van de netto Rijksuitgaven onder het uitgavenplafond
inclusief drie type correcties:
1. Rijksuitgaven aan gemeenten en provincies
Uitgaven onder het uitgavenplafond die het Rijk overmaakt naar gemeenten en
provincies worden uit de aru gecorrigeerd. Deze overdrachten zijn immers bestemd
voor de financiering van uitgaven door gemeenten en provincies zelf en maken
derhalve geen onderdeel uit van de rijksuitgaven waarop de trap-op-trap-af van
toepassing is. Het corrigeren van de overdrachten is ook nodig om een onbedoelde

2.

3.

doorwerking van accres op accres in hetzelfde jaar te voorkomen. Rijksuitgaven die op
deze wijze gecorrigeerd worden zijn onder andere de algemene-, decentralisatie- en
integratie-uitkeringen van het gemeentefonds en provinciefonds, de uitgaven van het
Btw-compensatiefonds, de bijstand en de integratie uitkering sociaal domein.
Uitgavenmutaties in de WW als gevolg van conjunctuur
In de begrotingsregels van het kabinet Rutte III is afgesproken dat gedurende de
regeerperiode het uitgavenplafond gecorrigeerd wordt voor mutaties in de WWuitgaven als gevolg van de conjunctuur. Het Rijk hoeft zodoende mee- en tegenvallers
in de WW-uitgaven als gevolg van conjunctuur niet op te vangen binnen het
uitgavenplafond en zijn om deze reden ook niet accresrelevant.
Financieringsverschuivingen gedurende de kabinetsperiode
Financieringsverschuivingen zijn verschuivingen van geldstromen binnen het Rijk die
niet tot meer of minder bestedingsruimte van het Rijk leiden, maar zonder correctie
wel effect zouden hebben op het accres. Dit zijn dus verschuivingen tussen
accresrelevante uitgaven en niet-accresrelevante uitgaven.
Bij een schuif is per saldo geen sprake van meer of minder uitgaven op rijksniveau,
maar is alleen sprake van een andere financieringsbron. Denk bijvoorbeeld aan
overhevelingen van departementale begrotingen naar het gemeentefonds en
provinciefonds en financieringsverschuivingen tussen de inkomsten- en de
uitgavenkant.
Door de verbreding van de basis waarop de normeringsystematiek is gebaseerd zijn
alle correcties die samenhangen met historische financieringsverschuivingen vervallen.

Grondslag
De normeringsystematiek is van toepassing op alle middelen die worden verantwoord onder
het gemeentefonds en provinciefonds en vallen onder het uitgavenplafond Rijksbegroting
(voorheen genaamd: uitgavenkader Rijksbegroting in enge zin). Daarmee is de grondslag
waarover de normeringsystematiek wordt uitgekeerd dus breder dan alleen de algemene
uitkering van beide fondsen. Het accrespercentage dat volgt uit de normeringsystematiek wordt
ook gebruikt voor indexatie van het plafond van het BTW-compensatiefonds.
Voor de berekening van het accres in jaar t wordt de grondslag van het voorgaande jaar (t-1)
genomen. Het accrespercentage in jaar t betreft immers ook de groei van de aru ten opzichte
van het voorgaande jaar (t-1). Als de aru met x% stijgen in jaar t groeien het gemeentefonds en
het provinciefonds via het accres in jaar t ook met x%. Hiermee wordt het principe van trap-optrap-af gewaarborgd.
Dit heeft tot gevolg dat mutaties in de grondslag altijd met een jaar vertraging doorwerken in de
normeringsystematiek. Via taakmutaties kunnen departementen geld toevoegen of onttrekken
aan één van beide fondsen, dit werkt door als grondslagmutatie. Uitgangspunt is dat bij
taakmutaties geen jaren ontstaan zonder indexatie van deze overgehevelde budgetten. Dat
betekent dat bij overheveling van of naar het gemeentefonds of provinciefonds het
verantwoordelijke departement een reeks overhevelt met indexatie over het lopende jaar.
Timing en publicatie
Twee keer per jaar worden gemeenten en provincies geïnformeerd over de actuele
accresontwikkeling, via de mei- en septembercirculaire over beide fondsen. Deze circulaires
zijn gebaseerd op de besluitvorming van het Rijk in het kader van de Voorjaars- en
Miljoenennota.
Het accres wordt definitief vastgesteld op basis van de realisatiestanden uit het Financieel
Jaarverslag van het Rijk, zodat de normeringsystematiek actueel en narekenbaar is.
De accresontwikkeling wordt meerjarig gereserveerd op de aanvullende post van het Rijk
en jaarlijks geactualiseerd tot en met t+5. Bij Voorjaarsnota en Miljoenennota worden de
geactualiseerde tranches voor het jaar t-1 en t (bij Voorjaarsnota), t en t+1 (bij
Miljoenennota) budgettair verwerkt op de begroting van het gemeentefonds en
provinciefonds.

Bijlage 4 - Weerbare democratie, weerbaar bestuur: tegengaan
ondermijning democratische rechtsorde
Investeren in goed openbaar bestuur betekent dat er aandacht moet zijn voor het vormgeven
van een openbaar bestuur dat weerbaar is tegen ondermijning van onze democratische
rechtsorde. Dat vergt inzet van maatregelen over een breed front en betrokkenheid van vele
partijen. Centraal in deze investering staat de bescherming en de toerusting van politieke
ambtsdragers en hun ambtenaren ten behoeve van het voorkomen en tegengaan van
ondermijning door de georganiseerde criminaliteit, door antidemocratische groeperingen en
door ongewenste buitenlandse inmenging. Daarnaast gaat het om het zorgdragen voor een
weerbare samenleving als zodanig. Deze brede benadering sluit ook aan bij de in het
Regeerakkoord opgenomen algemene ambitie om pal te staan voor het Nederland van
vrijheden, democratie en rechtsstaat. Het tegengaan van ondermijning van de democratische
rechtsorde in al zijn facetten, zoals boven aangeduid, vormt in het huidige tijdsgewricht een
steeds groter thema. Niet alleen voor het Rijk, maar zeker ook voor de decentrale overheden.
Het Rijk, de gemeenten, de provincies en de waterschappen geven in dit kader gezamenlijk
vorm aan een versterkte en brede gezamenlijke aanpak van ondermijning van de democratische
rechtsorde. Uitgangspunt bij de uitwerking van deze aanpak is de overtuiging dat samenwerking
tussen landelijke organisaties, regionale en lokale partijen en het hebben van aandacht voor
een gebiedsgerichte – specifiek op de lokale situatie toegesneden – aanpak de grootste
meerwaarde opleveren. Voorts wordt geredeneerd vanuit de gedachte dat de gemeente de spil
is in het lokale web van organisaties, inwoners, ondernemers, verenigingen, kortom de lokale
maatschappij. Juist in die lokale werelden dienen de mogelijkheden te worden gezocht om de
voedingsbodem waarin de ondermijning van de democratische rechtsorde kan gedijen, aan te
pakken.
Afbakening en afstemming uitwerking afspraken
Uitgaande van de inzet van maatregelen voor de aanpak van ondermijning van de
democratische rechtsorde, is het enerzijds van belang om af te bakenen welke afspraken en
vervolgacties in welke (inter)bestuurlijke trajecten of gremia worden uitgewerkt. Anderszins is
afstemming van belang om de samenhang tussen de te onderscheiden activiteiten te bewaken
met het oog op een effectieve integrale aanpak op nationaal, regionaal en lokaal niveau. Er zijn
reeds twee hoge bestuurlijke gremia waarbinnen het tegengaan van ondermijning van de
democratische rechtsorde wordt uitgewerkt en aangejaagd en waarmee dubbelingen - tussen
deze gremia en (de governance van) het IBP - voorkomen moet worden: het betreft de
Stuurgroep aanpak ondermijning die de Toekomstagenda Ondermijning uitwerkt (met daarin de
ministeries van JenV, BZK, de VNG, de regioburgemeesters, de Belastingdienst, de politie en het
openbaar ministerie) en de integrale aanpak van ongewenste buitenlandse inmenging zoals die
is vormgegeven binnen het reeds bestaande interdepartementale traject Ongewenste
Buitenlandse Inmenging (OBI).
Toekomstagenda Ondermijning10
De overheidspartners -(regio)burgemeesters, Openbaar Ministerie, politie, Belastingdienst, LIEC
en de ministeries van JenV, BZK en Financiën- hebben gezamenlijk een Toekomstagenda
Ondermijning opgesteld, die de basis vormt voor de versterking en verbreding van de integrale
aanpak van georganiseerde en ondermijnende criminaliteit. Zo zet de Toekomstagenda onder
meer in op een veranderstrategie, het wegnemen van gelegenheidsstructuren, het weerbaar
maken van het openbaar bestuur en private sectoren tegen vermenging en beïnvloeding door
georganiseerde criminaliteit, de aanpak van criminele markten, de repressieve aanpak van
criminelen en criminele groeperingen en op aanpassing aan de verdergaande technologisering

10 Kamerstukken II, 2016/17, 29 911, nr. 167 (bij brief d.d. 14 juli 2017)

en mondialisering om georganiseerde criminaliteit tegen te gaan. Om de gewenste beweging in
de regio’s tot stand te brengen en te stimuleren, is een governancestructuur in oprichting die
past bij wat nodig is voor de uitvoering van de Toekomstagenda, de vormgeving van de
‘Ondermijningswet’ en het beheer van het ondermijningsfonds. Deze governancestructuur,
waaronder ondermijningswetgeving en het ondermijningsfonds, functioneert onder coördinatie
van JenV.
Oplossingen voor mogelijke (nu nog niet voorziene) dubbelingen tussen (de governance van)
het IBP en (de governancestructuur van) de Toekomstagenda Ondermijning worden in de
Stuurgroep Aanpak Ondermijning besproken. Daar wordt vastgesteld onder welk traject en
governance de actie wordt belegd.
Reeds bestaande inzet op ongewenste buitenlandse inmenging
In de afgelopen maanden heeft er een interdepartementaal traject Ongewenste Buitenlandse
Inmenging (OBI) gelopen, gericht op een efficiëntere en meer effectieve inrichting van de
bestaande samenwerking, een versterking van reeds in gang gezette trajecten en onderzoek
naar nieuwe mogelijkheden. De actuele dan wel voorstelbare dreiging, de belangen die in het
geding zijn en de bestaande weerstand zijn daarbij bezien. Daarbij is helder geworden dat er
verschillende vormen van inmenging plaatsvinden en dat er verschillende doelen worden
beoogd. Voorbeelden hiervan zijn het verspreiden van desinformatie, het intimideren en
afpersen van migrantengroepen en het financieren van organisaties die een
fundamentalistische, antidemocratische ideologie verspreiden. Al deze vormen van inmenging
vormen een potentiële bedreiging voor het functioneren van de democratische rechtsorde. Niet
alleen omdat hiermee democratische processen kunnen worden beïnvloed, maar ook omdat
hiermee mensenrechten kunnen worden ingeperkt of het onderlinge vertrouwen tussen
bevolkingsgroepen kan worden aangetast. In dit kader wordt er in de komende periode door de
verschillende partijen gezamenlijk geïnvesteerd in:
a. Een betere informatiepositie
b. Een steviger coördinatie op de gezamenlijke inzet
c. Versterkte strategische communicatie
d. Meer intensieve internationale samenwerking
e. Het verminderen van dreiging bij de bron
f. Meer bewustwording en weerbaarheid
g. Het versterken van de binding aan de Nederlandse democratische rechtsorde
h. Het zorgdragen voor meer transparantie in financieringsconstructies
i. Het versterken van het handelingsinstrumentarium.
Afbakening en afstemming
Uitgangspunt is dat de activiteiten die worden gecoördineerd op verschillende plekken en
vanuit verschillende structuren – zoals hierboven genoemd- elkaar moeten versterken en
aanvullen.
Hiertoe wordt in het kader van het IBP, in aanvulling op de activiteiten die worden
gecoördineerd vanuit de genoemde structuren, door het Rijk, de gemeenten, provincies en
waterschappen gezamenlijk geïnvesteerd in activiteiten op het terrein van:
1. Een weerbare democratie: voorkomen van ongewenste buitenlandse inmenging door in de
samenleving en in de besluitvormingsprocessen van onze overheid door te investeren in
bewustwording en het leren herkennen van de signalen en het actief ontwikkelen van
instrumentarium om deze beïnvloeding tegen te gaan.
2. Een weerbaar bestuur: zorgdragen voor integere bestuurders, volksvertegenwoordigers en
ambtenaren en een openbaar bestuur dat zich veilig en beschermd weet tegen vormen van
beïnvloeding die zich niet goed verhouden tot de democratische rechtsorde.
3. Een weerbare samenleving: een samenleving waarin op het brede terrein van de
leefbaarheid een zodanige inzet wordt gepleegd dat de voedingsbodem die aan
ondermijning van de democratische rechtsorde ten grondslag ligt wordt gereduceerd.

Afspraken
In het kader van het IBP worden de volgende interbestuurlijke afspraken vastgelegd. Deze
afspraken weerspiegelen de brede benadering die door het Rijk, de gemeenten, de provincies
en de waterschappen wordt gekozen waar het gaat om het voorkomen en tegengaan van
ondermijning van de democratische rechtsorde. Steeds geldt hierbij dat ervan uit wordt gegaan
dat de kosten zowel door de inbreng van gelden vanuit het Rijk als door inbreng vanuit de
gemeenten, de provincies als de waterschappen gedekt moeten gaan worden. Daarbij moet wel
in acht worden genomen dat het hier om voorlopige inschattingen gaat en dat maatvoering (op
hoeveel gemeenten dan wel politieke ambtsdragers zijn de inspanningen gericht etc.) bepalend
zal zijn. Voorts is het uitganspunt een 50/50 verdeling van de kosten, maar een precieze
verdeling op basis van ter beschikking staande dan wel bij voorjaarnota of anderszins ter
beschikking komende middelen zal in een latere fase van meer gedetailleerde uitwerking tot
stand moeten komen.
1. Het verbeteren van de informatiepositie/informatiehuishouding van gemeenten
Deze investering is gericht op het geven van een vervolg aan de verkenning die op dit moment
plaatsvindt in de uitvoering van de City Deal ‘Zicht op Ondermijning’. Deze verkenning is gericht
op het bepalen van de mogelijkheden en onmogelijkheden die geavanceerde data-analyse met
zich meebrengen om beter zicht te krijgen op fenomenen die ondermijnend zijn opdat
vervolgens een meer gerichte beleidsinzet kan plaatsvinden. De huidige verkenning wordt
uitgevoerd door 5 gemeenten, het CBS, de politie, de belastingdienst, min. JenV en min. BZK.
Voor 2018 is de verwachting dat de City Deal een steile leercurve doorloopt en dat er vruchten
geplukt kunnen worden waarna er eerst een grotere groep gemeenten met de data gedreven
aanpak van ondermijning van de democratische rechtsorde kan gaan starten en er uiteindelijk
een landelijke uitrol kan gaan plaatsvinden. Ter voorbereiding op een gefaseerde verbreding
van deze aanpak kan in 2018 gestart worden met de werving en bestuurlijke voorbereiding van
de volgende groep van circa 25 gemeenten. Hierbij kan gebruik worden gemaakt van de
ervaringen die zijn opgedaan in het kader van de Landelijke Aanpak Adreskwaliteit, waarbij met
behulp van data-analyse en risicoprofielen adresfraude wordt aangepakt bij inmiddels 238
gemeenten.
2. Versterken en vormgeven van de gebiedsgerichte aanpak bij ondermijningsgevoelige
gebieden, met aandacht voor regionale samenwerking
Een cumulatie van factoren, zoals sociaaleconomische en/of sociaal-culturele factoren, kunnen
een vruchtbare voedingsbodem vormen voor ondermijning van de democratische rechtsorde.
Bijvoorbeeld waar deze leiden tot parallelle samenlevingen waar sprake is van eigenrichting en
aantasting van het gezag van de overheid. Het gaat hierbij om een aanpak op maat, die aansluit
bij specifieke regionale en/of lokale knelpunten om deze voedingsbodem te verminderen. Te
denken valt aan buitengebieden, bedrijventerreinen, kwetsbare wijken en vakantieparken. Een
effectieve aanpak van de aanwezige multiproblematiek is gebaat bij een integrale,
gebiedsgerichte aanpak, waarbij sprake is van een intensieve samenwerking tussen
Rijk(sdiensten), decentrale overheden, brancheorganisaties en het maatschappelijk middenveld.
In het kader van het IBP worden maatregelen uitgewerkt en middelen ter beschikking gesteld
die zien op het ondersteunen van gemeenten bij een integrale aanpak van de
multiproblematiek in dergelijke gebieden. Er wordt een tijdelijke, nader samen te stellen,
werkgroep gecreëerd met deelnemers vanuit het Rijk en decentrale overheden die gericht is op
het verbreden en verdiepen van het (in) zicht. Op basis van dat (in)zicht wordt bezien welke
ondersteuning door middel van expertise waar nodig is en of aanpassing van wetgeving aan de
orde is. Hierbij geldt dat er in ieder geval specifieke aandacht zal zijn voor het creëren van
oplossingen voor huisvesting van spoedzoekers waar het gaat om de vakantieparkenproblematiek. In de aanpak wordt gekozen voor een gefaseerde opbouw waarbij in eerste
instantie op een beperkt aantal gebieden wordt ingezet en er vervolgens wordt toegewerkt
naar een landelijke inzet. Hierbij wordt voortgebouwd op reeds bestaande initiatieven en wordt
gebruik gemaakt van het reeds bestaande zicht op de problematiek van kwetsbare gebieden.
Voorts wordt ingezet op ondersteuning van gemeenten bij hun integrale aanpak van kwetsbare

gebieden, zoals dat naar voren komt uit onder andere de Leefbaarometer en de inzet van de
Wet bijzondere maatregelen grootstedelijke problematiek.
3. Investeren in weerbaar bestuur
Hierbij gaat het om het vormgeven van de bescherming en toerusting van politieke
ambtsdragers en hun ondersteuning op een manier die aansluit bij de huidige dreiging die
uitgaat van verschillende vormen van ondermijning van de democratische rechtsorde die zich in
Nederland voordoen.
Inzet op het beschermen van de veiligheid en integriteit van politieke ambtsdragers en hun
ondersteuning
In een veranderende context (waarin ondermijning van democratie en bestuur als gevolg van
georganiseerde ondermijnende criminaliteit, antidemocratische groeperingen/tendensen en
ongewenste buitenlandse inmenging de aard van agressie en geweld richting politieke
ambtsdragers heeft veranderd en er nieuwe integriteitsvraagstukken opdoemen) is het nodig
het beveiligingsinstrumentarium en het screeningsinstrumentarium voor politieke
ambtsdragers tegen het licht te houden. Er wordt voorgesorteerd op een versterkte
bescherming van de veiligheid en integriteit van politieke ambtsdragers. Hierbij gaat het
bijvoorbeeld om het kunnen vormgeven van een hoger preventief basis beveiligingsniveau voor
politieke ambtsdragers bestaande uit een basisprogramma persoonlijke veiligheid (1) waartoe
persoonsgebonden risico inventarisaties en bijbehorende advisering over
beveiligingsmaatregelen behoren en (2) de daadwerkelijke uitvoering van preventieve
beveiligingsmaatregelen die buiten het stelsel Bewaken en Beveiligen vallen. Daarnaast wordt
verkend of de mogelijkheden van politieke partijen en gemeenteraden kunnen worden
uitgebreid om preventief eventuele kwetsbaarheden en (integriteits)risico’s van kandidaatvolksvertegenwoordigers en –bestuurders vooraf te kunnen toetsen en transparant te maken.
Ook wordt onderzocht of uitbreiding mogelijk is van het instrumentarium van burgemeesters en
commissarissen van de Koning voor de aanpak van (aanhoudende) bestuurlijke- of
integriteitsproblemen in gemeenten of provincies. Dat vraagt aan de andere kant ook van
decentrale overheden de opstelling van risico-analyses en -profielen voor een passende
screening. Deze activiteiten worden mede in relatie tot het Netwerk Weerbaar Bestuur ingezet.
Inzet op het toerusten van politieke ambtsdragers en hun ondersteuning in het tegengaan van
ondermijning van de democratische rechtsorde
Binnen gemeenten is er behoefte aan een meer toegespitste toerusting om ondermijning van
democratie en bestuur als gevolg van georganiseerde ondermijnende criminaliteit,
antidemocratische groeperingen/tendensen en ongewenste buitenlandse inmenging tegen te
kunnen gaan. Aanvullend aan het werk wat het LIEC en de RIEC’s op dit vlak doen (qua
handelingsperspectief verrichten) wordt voorgesteld om gezamenlijk te investeren in een
versterkte bewustwording en kennis over de democratische rechtsorde (wat valt er te
beschermen), de genoemde vormen van ondermijning en de manieren waarop zij zich
manifesteren (ontwikkeling leergangen met gebruikmaking van wat er al is). Daarnaast wordt
voorgesteld gezamenlijk op te trekken in een verkenning naar en ontwikkeling van nieuw (al dan
niet wettelijk) instrumentarium, voor zover dat buiten de scope van het huidige
wetgevingstraject in het kader van de in het Regeerakkoord aangekondigde “ondermijningswet”
valt. Deze “ondermijningswet”, die onder coördinatie van Justitie en Veiligheid wordt
uitgewerkt, is een kapstok waar verschillende aanpassingen van wetgeving die, geheel of
gedeeltelijk, de aanpak van ondermijning versterken. Dat iets momenteel buiten de scope valt
wil niet zeggen dat het op een later moment, door aangedragen wensen en knelpunten, nog
wel binnen deze ondermijningswet zal vallen. Hetzelfde geldt voor de initiatieven die in het
kader van het tegenaan van ongewenste buitenlandse inmenging en antidemocratische
groeperingen en tendensen reeds zijn ingezet onder het OBI.