Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

27 529

Informatie- en Communicatietechnologie (ICT) in
de Zorg

Nr. 166

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR MEDISCHE ZORG
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 december 2018
Uw Kamer heeft mij op verschillende momenten en in meerdere moties
(gewijzigde motie van het lid Aukje de Vries c.s.1, van het lid Ellemeet2 en
de motie van het lid Raemakers c.s.3) en in reactie op berichtgeving in de
media over «haperende ICT in de zorg» gevraagd meer regie te nemen op
het gebied van elektronische gegevensuitwisseling tussen zorgverleners.
Met deze brief die ik u mede namens de Minister en de Staatssecretaris
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport stuur, schets ik hierop mijn reactie
en visie. In bijlage 14 vindt u bovendien mijn reactie op uw verzoek van
30 mei jongstleden (Algemeen Overleg over onder meer administratieve
lasten en elektronische gegevensuitwisseling; Kamerstukken 29 515,
32 012, 32 620 en 27 529, nr. 433) om een aantal concrete onderwerpen
rond elektronische gegevensuitwisseling in de zorg toe te lichten.
1. Versnellen en verplichten
Goede en tijdige informatie-uitwisseling met de patiënt en tussen
zorgaanbieders is nodig voor goede kwaliteit van zorg. Door gebrekkige
elektronische gegevensuitwisseling in de zorg worden vermijdbare fouten
gemaakt, moeten mensen steeds weer opnieuw hun verhaal vertellen,
moeten zorgverleners gegevens steeds opnieuw intypen ten koste van de
tijd voor patiënten en worden onderzoeken onnodig herhaald. In het
artikel over «haperende ICT in de zorg»5 waarover u mij vragen stelde6
worden voorbeelden aangehaald die laten zien dat het vaak (net niet) mis
gaat. Bijvoorbeeld als een patiënt medicatie voorgeschreven krijgt die niet
1

Kamerstuk 29 515, nr. 432
Kamerstuk 29 515, nr. 427
3
Kamerstuk 29 515, nr. 46
4
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
5
https://nos.nl/artikel/2250725-haperende-ict-in-de-zorg-verkeerde-medicatie-foutebeslissingen.html
6
Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 220
2

kst-27529-166
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 529, nr. 166

1

past bij de medicijnen die hij al gebruikt. Of hoe gevaarlijk het kan zijn dat
informatie over een allergie niet automatisch vanuit het systeem van de
ene zorgverlener in dat van de andere belandt. Ik vind dat dat snel anders
moet. In het belang van de patiënt, die recht heeft op kwalitatief goede
zorg – en goede informatievoorziening en gegevensuitwisseling zijn
daarvoor randvoorwaardelijk – ga ik de belemmeringen in elektronische
gegevensuitwisseling aanpakken. Mijn ambitie is dat de gegevensuitwisseling in de zorg in Nederland in rap tempo volledig digitaliseert
waardoor ook patiënten al hun eigen gegevens digitaal kunnen inzien en
beheren. Zowel tussen instellingen als binnen instellingen moet digitaal
het nieuwe normaal worden. De afgelopen jaren is gebleken dat dat niet
altijd vanzelf gebeurt en zeker niet snel genoeg terwijl de tijd er rijp voor
is.
Daarom ga ik in concrete stappen elektronische gegevensuitwisseling
overeenkomstig de bijpassende informatiestandaarden wettelijk verplicht
stellen. Ook ga ik ervoor zorgen dat alle partijen hun rol pakken en
resultaat boeken.
Overigens is het mijn overtuiging dat wij hier een gezamenlijke verantwoordelijkheid hebben. Parlement, het Ministerie van VWS, het zorgveld
en de leveranciers.
2. De uitdaging
Digitalisering van gegevensuitwisseling is een behoorlijke uitdaging. «De
zorg» is groot en divers. Het gaat om huisartsen, ziekenhuizen, langdurige
zorg, wijkverpleging en veel, heel veel meer. Alle betrokken beroepsgroepen spreken hun eigen taal en die moet op elkaar worden afgestemd
in alle mogelijke gegevensuitwisselingen. Dat is veel werk. Daarnaast zijn
er ook heel veel technische standaarden (die voor beelden bijvoorbeeld
anders zijn dan voor documenten) en is er niet in elke regio al een
infrastructuur voor elektronische uitwisseling. Er zijn, kortom, tekortkomingen in taal en techniek. En tot slot zijn er ook tekortkomingen in de
aanpak van digitalisering, die sinds 2011 – toen de regering met de motie
van het Eerste Kamerlid Tan7 verzocht werd elke beleidsinhoudelijke,
financiële en organisatorische medewerking aan de landelijke infrastructuur voor elektronische gegevensverwerking te beëindigen – vooral
is gebaseerd op het stimuleren van veldpartijen en daarmee op – wat mij
betreft – teveel vrijblijvendheid. Het nemen van meer regie door de
overheid betekent een koerswijziging ten opzichte van die lijn (zie ook
bijlage 2)8.
3. Meer regie door wettelijk verplichten
1. Per zorgproces verplichten
Juist omdat de zorg zo divers is en het probleem zo taai wil ik in
concrete stappen toewerken naar wettelijke verplichting. Ik wil dat
zorgproces voor zorgproces wordt gedigitaliseerd op basis van
verplichte, eenduidige afspraken over taal – dat wil zeggen iedereen
dezelfde taal spreekt – en techniek. Ik zie bijvoorbeeld voor me dat het
medicatieproces binnen afzienbare termijn overal elektronisch en
volgens dezelfde informatiestandaarden (afspraken over taal en
techniek) wordt gevolgd. Daar hebben mensen direct baat bij, en de
betrokken zorgverleners ook.

7

Motie van het lid Tan (PvdA) c.s. over het beëindigen van de ontwikkeling van het Landelijk
Schakelpunt (Kamerstuk 31 466, X)
8
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 529, nr. 166

2

2. Samenhang door verplicht gebruik van bouwstenen voor taal en
techniek
Het digitaliseren van zorgprocessen alleen is niet genoeg, ze moeten
ook beter digitaal op elkaar aansluiten zodat gegevensuitwisseling
tussen de zorgprocessen mogelijk is. Daarom zal ik ook standaard
«bouwstenen» vaststellen die verplicht moeten worden gebruikt zodat
voor belangrijke begrippen (zoals bijvoorbeeld vochtbalans, bloeddruk
of laboratoriumuitslag) altijd dezelfde taal wordt gebruikt en ook
technische standaarden worden hergebruikt waar het kan. Een volgend
zorgproces digitaliseren hoeft dan niet bij nul te beginnen. Het is mijn
verwachting dat daarom elke volgende stap in de digitalisering weer
(iets) sneller kan worden gezet.
3. Roadmap en programma
Ik geef alle betrokkenen drie maanden de tijd om samen met mij tot
een roadmap te komen van met prioriteit te digitaliseren zorgprocessen en bijbehorende (te verplichten) standaarden. Het digitaliseren van
zorgprocessen houdt in dat de uitwisseling van informatie tussen
zorgverleners die bij dat zorgproces betrokken zijn digitaal verloopt.
Om hiermee een vliegende start te maken heeft NICTIZ op mijn
verzoek een eerste aanzet gemaakt voor prioritaire processen:
– ambulanceoverdracht,
– huisartswaarneming,
– triageverwijzing,
– acute verloskunde,
– verpleegkundige overdracht,
– ziekenhuisoverdracht,
– medicatie,
– beelduitwisseling,
– verwijzing,
– jeugdgezondheidszorg en
– ketenzorg bij chronische aandoeningen.
De definitieve roadmap zal ik in april met uw Kamer delen. Daarbij
reken ik op de blijvende betrokkenheid van de veldpartijen, óók al
vooruitlopend op de komende wettelijke verplichting.
Ik zal ook een programma inrichten waarin regie wordt gevoerd op
uitvoering van de genoemde roadmap en u voor de zomer van 2019
over dit programma informeren. Het Informatieberaad zal de implementatie van de roadmap in alle sectoren besturen op basis van
ambitieuze maar haalbare implementatietermijnen.
4. Meer regie op huidig instrumentarium
Naast de komende wettelijke verplichting blijf ik vol inzetten op de reeds
ingeslagen weg (zie bijlage 3)9 en wil ik het bestaande instrumentarium
waarover ik beschik verscherpt inzetten om de belemmeringen in taal en
techniek (zie bijlage 4)10 aan te pakken.
Meer regie op eenheid van taal
Prioritaire zorgprocessen op de Meerjarenagenda van het Zorginstituut
Veldnormen zijn de bron van eenheid van taal in registratie en overdracht.
Voor de prioritaire zorgprocessen die de komende jaren worden gedigitaliseerd zullen die veldnormen beschikbaar moeten zijn, inclusief de
bijbehorende afspraken over samenwerking, overdracht en gegevensuitwisseling. De prioritaire zorgprocessen zullen daarom op de Meerjarenagenda van het Zorginstituut een prominente plek krijgen. Zo zijn op dit
9
10

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 529, nr. 166

3

moment al veldnormen beschikbaar voor spoedzorg en voor het
medicatieproces. Daar waar veldnormen kwaliteitstandaarden11 zijn,
kunnen ze worden voorgedragen aan het Zorginstituut om te worden
ingeschreven in het register. Mochten deze veldnormen niet worden
aangeboden door het veld dan zal de doorzettingsmacht van het
Zorginstituut – voor die processen waar dat voor kan – worden benut om
ze toch te realiseren.
Meer consistentie tussen informatieafspraken
Ik zet ook stappen om te borgen dat digitale zorgprocessen onderling
consistent zijn12 op basis van zorgbrede afspraken over eenheid van taal.
Bijvoorbeeld door toepassing in alle zorgprocessen van de Basis
Gegevensset Zorg (BGZ)13. Het Zorginstituut zal zodra dit kan14 deze
generieke afspraken publiceren voor hergebruik in alle veldnormen. Tot
die tijd zal het Informatieberaad dat doen.
Gemeenschappelijk woordenboek
Om eenheid van taal in de hele zorg te bevorderen is een gemeenschappelijk «woordenboek» nodig. In de geboortezorg loopt men hierin al
voorop en werkt actief aan «eenheid van taal». Het RIVM en Nictiz bevelen
in hun rapport over Eenheid van Taal aan om hiervoor een aantal internationale standaarden te gaan gebruiken15. Dit is een grote opgave. Ik zal
het veld ondersteunen door te stimuleren dat de door het RIVM en Nictiz
aanbevolen internationale standaarden in het Nederlands beschikbaar
komen.
ICT-leveranciers moeten afspraken inbouwen
Leveranciers van in de zorg gebruikte ICT moeten afspraken over taal in
hun systemen inbouwen. Ik ga met het Nederlands Normalisatie Instituut
(NEN) in gesprek of zij mogelijkheden zien om normen te ontwikkelen
voor eenheid van techniek die passend zijn bij die afspraken over eenheid
van taal. Mijn doel is dat deze onderdeel worden van de kwaliteitsborging
van zorgaanbieders en randvoorwaardelijk worden voor het mogen
leveren en toepassen van ICT-systemen. Daarbij zal ik ook bezien of
organisaties die de kwaliteit van zorgaanbieders auditeren (accreditatieorganisaties) gegevensuitwisseling kunnen meenemen in hun audits. Hierbij
zal uiteraard ook overleg plaatsvinden met die accreditatieorganisaties.

11

Kwaliteitsstandaarden zijn openbaar toegankelijke documenten die goede zorg beschrijven
voor een bepaald gezondheidsgerelateerd thema. Onder kwaliteitsstandaarden vallen
richtlijnen en zorgstandaarden. Het Toetsingskader kwaliteitsstandaarden en meetinstrumenten bevat criteria voor kwaliteitsstandaarden die zich richten op het proces van totstandkoming en de beschrijving van de zorg.
12
«Het is wenselijk dat de kwaliteitsstandaard consistent is met andere standaarden die
opgenomen zijn in het Register of dat eventuele inconsistenties inzichtelijk worden gemaakt.»
13
Dit is de minimale set van patiëntgegevens die specialisme, ziektebeeld en beroepsgroep
overstijgend relevant is en die van belang is voor de continuïteit van zorg. De ontwikkeling
hiervan vindt al plaats in bestaande en al gefinancierde programma’s zoals Registratie aan de
Bron.
14
Bij uw Kamer is een wetsvoorstel aanhangig waarin een bepaling is opgenomen op grond
waarvan het Zorginstituut de mogelijkheid krijgt om na goedkeuring van de Minister van MSZ
andere dan wettelijk opgedragen werkzaamheden te verrichten.
15
Het gaat onder meer om SNOMED CT, LOINC en IDMP. Identification of Medicinal Products
(IDMP) is een reeks van vijf ISO-standaarden die zijn ontwikkeld naar aanleiding van een
wereldwijde vraag naar internationaal geharmoniseerde specificaties voor geneesmiddelen.
IDMP is de basis voor registratie van geneesmiddelen in Europa.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 529, nr. 166

4

Meer regie op eenheid van techniek
Gezamenlijk eisen formuleren
Koepels en zorgaanbieders kunnen inkoopkracht richting leveranciers
realiseren door gezamenlijk eisen te formuleren. Ik zal dat stimuleren,
zoals al gebeurt samen met ziekenhuizen en huisartsen. Als een zorgorganisatie en ook de betrokken koepel er met een leverancier toch niet
uitkomt, dan organiseert VWS een escalatieoverleg onder leiding van de
SG met koepels, leveranciers en betrokken zorgaanbieders. Vanaf dit
najaar voer ook ik een dergelijk overleg het nodig is.
Open en toegankelijk maken van systemen
Systemen binnen instellingen moeten in de toekomst altijd digitaal zijn
gekoppeld, zodat, daar waar toestemming is verleend door de patiënt,
integraal inzicht in alle gegevens van die patiënt ontstaat voor behandelend zorgprofessionals. Dit betekent dat ik openheid, toegankelijkheid
en uitwisselbaarheid van gegevens verwacht van alle – interne – systemen
waarin patiëntgegevens worden opgeslagen en uitgewisseld. Ik ga met
NEN in gesprek over de mogelijkheden om ook hiervoor normen te
ontwikkelen16. Hierbij is de genoemde roadmap leidend.
Komen tot aan elkaar gekoppelde regionale gegevensuitwisseling
Ik wil dat de zorg snel de beschikking krijgt over landelijk dekkende en
gekoppelde infrastructuren op basis van in het Informatieberaad
vastgestelde technische koppelvlakken. Dit moet te realiseren zijn binnen
de huidige afspraken en bekostiging. Er zijn immers al verschillende
regio’s – zoals bijvoorbeeld in het noorden van het land (Gerrit), in Twente
en de Achterhoek (IZIT) en in de regio Rijnmond (RijnmondNet) – waar
een regionale infrastructuur (op basis van internationale standaarden)
floreert. Maar er zijn ook witte vlekken. Het zijn de bestuurders van
zorginstellingen die moeten komen tot samenwerking en (een infrastructuur voor) uitwisseling. Dat is ook nodig om te kunnen gaan voldoen
aan de komende verplichting tot digitalisering van prioritaire gegevensuitwisselingen.
Landelijke voorzieningen
Voor landelijke gegevensuitwisseling zijn afspraken en voorzieningen
nodig. Deels zijn deze er al (zoals de infrastructuur voor UZI-passen
waarmee zorgprofessionals zich elektronisch kunnen identificeren), maar
er zijn wellicht ook nieuwe voorzieningen nodig. Denk bijvoorbeeld aan
afspraken over digitale adressering van zorgprofessionals en de
mogelijkheid om een dergelijk adres op te zoeken. Sommige voorzieningen, zoals de verbindingen tussen regionale netwerken van zorgaanbieders, zullen waarschijnlijk door het veld zelf al gerealiseerd worden. Op
andere onderdelen ligt een rol van de overheid voor de hand. Zo kan het
door VWS gerealiseerde Landelijke Register Zorgaanbieders wellicht een
rol gaan spelen in het toegankelijk maken van elektronische adresgegevens van zorgprofessionals en zorgaanbieders.
Informatieveiligheid
Voor versnelling van elektronische gegevensuitwisseling is (vertrouwen
in) informatieveiligheid van groot belang. Zorgaanbieders moeten al
voldoen aan concrete normen ten aanzien van informatieveiligheid. Ik zal
nagaan of verscherping van deze normen in het licht van bredere
16

Bijvoorbeeld via open API’s: een application programming interface, een verzameling
definities op basis waarvan een computerprogramma kan communiceren met een ander
programma of onderdeel».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 529, nr. 166

5

digitalisering nodig is. Met steun van mijn ministerie is door het veld ook
Z-Cert17 opgericht. Z-CERT heeft specifieke kennis van hard- en software
en medische technologie in de zorg en ondersteunt zorgverleners op het
moment dat ze worden getroffen door een incident. Daarnaast biedt
Z-CERT diensten om de weerbaarheid van de sector op het gebied van
cybersecurity te vergroten. Nog niet alle zorginstellingen zijn aangesloten.
Ik vind dat alle zorginstellingen aangesloten zouden moeten zijn bij een
organisatie als Z-Cert. Ik zal daarom in 2019 de publieke betrokkenheid bij
Z-Cert herijken en beoordelen hoe sneller tot meer deelnemers in meer
sectoren kan worden gekomen.
Meer regie in de aanpak
In aanloop naar een wettelijke verplichting zal ik de huidige aanpak op
basis van zelfbinding van sterkere regie voorzien. Ik voer het gesprek met
partijen als deze er in het Informatieberaad niet uitkomen of als zorgkoepels er met hun sectorale leveranciers niet uitkomen.
Zelfbinding versnellen
Ook binnen de context van zelfbinding kan er al worden versneld.
Mochten de leden van het Informatieberaad er bijvoorbeeld samen niet
uitkomen dan zal ik vanaf nu ook zelf een escalatieoverleg voeren met de
bestuurders van de betrokken koepelorganisaties.
Sturen op samenhang en voortgang
Ik zal ook samen met het veld sterker sturen op samenhang en voortgang.
Bijvoorbeeld door bij de financiering van nieuwe programma’s te vereisen
dat deze zich conformeren aan alle in het Informatieberaad en in veldnormen gemaakte afspraken over gegevensuitwisseling en dat ze over
samenhang met andere programma’s rapporteren. Ik zorg er samen met
de leden van het Informatieberaad voor dat er op basis hiervan, zoals ook
door KPMG18 geadviseerd, voor de zomer van 2019 een samenhangend
overzicht is van de belangrijkste programma’s waarop door het Informatieberaad en VWS daadwerkelijk gestuurd kan worden.
5. Financiering
Het kabinet heeft meer dan 400 miljoen euro beschikbaar gesteld voor
versnellingsprogramma’s voor informatie-uitwisseling in diverse sectoren.
Ook heeft elektronische gegevensuitwisseling een prominente plek
gekregen in Hoofdlijnenakkoorden, in stimuleringsprogramma’s en
bijvoorbeeld ook in het rapport van de Taskforce Zorg op de Juiste Plek.
Het digitaliseren van gegevensuitwisseling zal naast de huidige stimuleringsprogramma’s en tegen de bestaande tarieven binnen de reguliere
bedrijfsvoering van zorginstellingen worden gerealiseerd. Ik zal voordat
een met prioriteit te digitaliseren zorgproces op de eerder genoemde
roadmap wordt geplaatst vooraf een risicoanalyse maken waarin ook
financiering wordt meegenomen.
6. Tot slot
In deze brief heb ik geschetst hoe ik meer regie zal nemen en wil komen
tot wettelijke verplichting als het gaat om het verbeteren van elektronische gegevensuitwisseling in de zorg. Ik streef ernaar om in 2019 een
voorstel aan uw Kamer te sturen waarin de noodzakelijke wettelijke
17
18

https://www.z-cert.nl/
Kamerstuk 27 529, nr. 162

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 529, nr. 166

6

verplichtingen worden gerealiseerd. De voorbereiding is inmiddels
begonnen en vergt enige tijd, omdat het moet gaan om een wettelijke
verplichting tot elektronische gegevensuitwisseling voor alle sectoren van
de zorg en bindend voor zorgprofessionals, zorginstellingen, infrastructuren voor elektronische gegevensuitwisseling en ICT-leveranciers.
Eerder schreef ik u dat meer en betere elektronische gegevensuitwisseling
kan leiden tot lagere administratieve lasten19. Uiteraard wil ik voorkomen
dat mijn aanpak leidt tot onnodige verhoging van de administratieve
lasten van instellingen en tot hogere kosten van zorg. Ook wil ik goed
nagaan of er geen overlappingen of dubbelingen ontstaan door de
verschillende genoemde maatregelen. Ik begin dan ook met een risicoanalyse op hetgeen ik aan acties en maatregelen noem. Daar kom ik op
terug in mijn brief die u zoals gevraagd met de motie van Raemakers
c.s.20 voor 1 april 2019 ontvangt. Daarin zal ik ook beschrijven welke
concrete gegevensuitwisselingen de komende jaren beheerst en stapsgewijs door het zorgveld zullen worden gedigitaliseerd. Om voldoende
snelheid te maken zal ik een programma inrichten en een plan opstellen
dat ik u voor de zomer van 2019 zal toesturen. Hierin zullen ook de in deze
brief genoemde acties een plek krijgen.
De Minister voor Medische Zorg,
B.J. Bruins

19
20

Kamerstuk 25 424, nr. 388
Kamerstuk 35 000 XVI, nr. 46

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 27 529, nr. 166

7