Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 929

Een regeling in de sociale zekerheid van de
rechtsgevolgen van het niet aantonen van de
leefsituatie na het aanbod van een huisbezoek

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING

ALGEMEEN
1. Inleiding

1

Onder een gezamenlijke huishouding wordt
verstaan de situatie dat twee personen hun
hoofdverblijf in dezelfde woning hebben en zij
blijk geven zorg te dragen voor elkaar door
middel van het leveren van een bijdrage in de
kosten van de huishouding dan wel
anderszins.

KST130215
0809tkkst31929-3
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Dit wetsvoorstel geeft de uitvoeringsorganen in de sociale zekerheid meer
mogelijkheden om de leefsituatie van de cliënten die een uitkering
ontvangen of aanvragen, vast te stellen. De achtergrond hiervan is dat het
voor cliënten in bepaalde gevallen voordelig is hun leefsituatie anders
voor te stellen dan die feitelijk is. Zij verkrijgen hierdoor ten onrechte een
uitkering of een hogere uitkering of voorkomen dat hun uitkering beëindigd wordt. Een juiste vaststelling van de leefsituatie is voor een goede
uitvoering noodzakelijk. Onder leefsituatie verstaan wij hier zowel de
woonsituatie (woont betrokkene feitelijk op het aangegeven adres; is
sprake van een zelfstandige woonruimte) als de leefvorm (alleenstaand of
gehuwd/gezamenlijke huishouding1 voerend).
Dit wetsvoorstel maakt het beter dan nu het geval is mogelijk dat
uitvoeringsorganen de leefsituatie «achter de voordeur» vaststellen. Wat
betreft de leefvorm gaat het er om dat het uitvoeringsorgaan de cliënt kan
verzoeken aan te tonen dat hij alleenstaande (ouder) is en hem aanbieden
dat het in dat kader een huisbezoek aflegt. Wat betreft de woonsituatie
gaat het er om dat het uitvoeringsorgaan de cliënt kan verzoeken aan te
tonen waar en hoe hij woont (al dan niet zelfstandig) en hem aanbieden in
dat kader een huisbezoek af te leggen. Met het rapport dat het uitvoeringsorgaan opstelt naar aanleiding van het huisbezoek is de leefsituatie dan
aangetoond. De gegevens die de cliënt verstrekt, kunnen zo eenvoudig
geverifieerd worden. Het wetsvoorstel verduidelijkt daartoe ook wat de
rechtsgevolgen zijn als de cliënt niet aantoont dat de door hem voorgestelde leefsituatie correct is: geen uitkering, een lagere uitkering of een
beëindiging van de uitkering.
Het wetsvoorstel wijzigt de Wet werk en bijstand (WWB), de Algemene
Ouderdomswet (AOW), de Algemene nabestaandenwet (Anw), de Wet
inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze
werknemers (IOAW), de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk
arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen (IOAZ) , de Toeslagenwet (TW)
en de Algemene Kinderbijslagwet (AKW). De woonsituatie is relevant voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 929, nr. 3

1

de WWB en de AKW; de leefvorm voor de WWB en de andere wetten die
door dit wetsvoorstel aangepast worden.
Aanleiding voor dit wetsvoorstel is recente jurisprudentie op grond
waarvan de mogelijkheid van het verbinden van rechtsgevolgen aan de
weigering van toestemming door de betrokkene voor een huisbezoek
door de uitvoering aan zodanige voorwaarden werd gebonden, dat een
rechtmatige uitvoering in gevaar dreigt te komen. De regering vindt het
belangrijk dat de rechtmatigheid van uitkeringen gegarandeerd kan
worden doordat de uitvoering omstandigheden die relevant zijn voor de
leefsituatie kan vaststellen, terwijl de persoonlijke levenssfeer niet meer
dan noodzakelijk wordt aangetast. Dit is nodig om het maatschappelijk
draagvlak voor de sociale zekerheid te behouden en fraude te voorkomen.
Bij het handhaven van het maatschappelijk draagvlak gaat het minder om
de omvang van de fraude dan om het vertrouwen van de burgers in de
overheid: burgers moeten er op kunnen vertrouwen dat de overheid er
alles aan doet om fraude te voorkomen.
Met dit wetsvoorstel meent de regering een zorgvuldig evenwicht te
creëren tussen het maatschappelijk en economisch belang van een rechtmatige uitkeringsverstrekking en de bescherming van de persoonlijke
levenssfeer van de burgers.
2. Achtergrond
Op grond van de inlichtingenplicht in de sociale zekerheidswetten zijn
cliënten verplicht alle gevraagde gegevens en inlichtingen te verstrekken
en voorschriften voor een doelmatige controle op hun uitkeringen op te
volgen, voor zover redelijkerwijs duidelijk is, dat dit noodzakelijk is voor
het recht op uitkering. Dit kan onder meer betrekking hebben op de leefsituatie. Deze verplichtingen kunnen leiden tot een inbreuk op het recht
van eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer zoals opgenomen in
artikel 8 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de
mens en de fundamentele vrijheden (EVRM) en artikel 10 van de
Grondwet. Met de regeling van de inlichtingenverplichting bij wet wordt
deze inbreuk, toegestaan. Bij de opname van deze verplichting in de
sociale zekerheidswetten is daarbij afgewogen dat de noodzaak daartoe
bestaat in het belang van een rechtmatige en rechtvaardige verstrekking
van uitkeringen in het kader van de sociale zekerheid («pressing social
need» als bedoeld in artikel 8, tweede lid, EVRM).

1

Zie CRvB 11 april 2007, 06/5950 WWB, USZ
2007/139, RSV 2007/175; CRvB 11 april 2007,
06/4398 WWB, USZ 2007/138, RSV 2007/174;
CRvB 11 april 2007, 06/2012 WWB, USZ
2007/137; CRvB 11 april 2007, 05/4353 WWB,
USZ 2007/136.

Door recente jurisprudentie zijn de voorwaarden waaronder het niet
meewerken aan controle op de leefsituatie door middel van het geven van
toestemming voor een huisbezoek gevolgen heeft voor de uitkering,
aangescherpt. Essentieel is of er in een bepaald geval concrete aanwijzingen zijn van onjuiste informatieverstrekking door de cliënt over zijn
leefsituatie.
De Centrale Raad van Beroep1 heeft bepaald dat een huisbezoek ter verificatie van het recht op bijstand een noodzakelijk en adequaat controleinstrument kan zijn. Bij het inzetten daarvan moet recht worden gedaan
aan de in artikel 8, eerste lid, EVRM en artikel 10, eerste lid, Grondwet
besloten waarborgen ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer.
Dat betekent dat alvorens een ambtenaar kan binnentreden, deze zich bij
ieder huisbezoek moet legitimeren, mededeling doet van het doel van
binnentreden, om toestemming vraagt om te mogen binnentreden en de
gevolgen meedeelt van een weigering. Deze procedure wordt «informed
consent» genoemd. Het staat de cliënt vervolgens vrij om de ambtenaar
niet binnen te laten of de toegang te weigeren tot bepaalde ruimtes.
Indien het uitvoeringsorgaan geen gerede twijfel heeft over de juistheid
van de gegevens die de cliënt eerder heeft verstrekt, kan weigering van de
toestemming op dit moment niet leiden tot herziening van de uitkering.
Indien het uitvoeringsorgaan wel gerede twijfel heeft over de juistheid van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 929, nr. 3

2

de verstrekte gegevens, bijvoorbeeld naar aanleiding van gerichte
bestandsvergelijkingen of andere concrete signalen, kan het weigeren van
toestemming tot binnentreden leiden tot intrekking van de uitkering. Bij
het vragen van toestemming tot het binnentreden voor een huisbezoek
dient de controleur te wijzen op deze consequentie. In de jurisprudentie
werd daarmee een invulling gegeven aan de voorwaarden die artikel 8,
tweede lid, EVRM stelt om de inbreuk op het huisrecht, dat een huisbezoek is, toe te staan. Deze invulling biedt voor de uitvoering onvoldoende
ruimte voor een rechtmatige uitvoering. Het gevolg is namelijk dat het
niet goed mogelijk is huisbezoeken af te leggen bij het beoordelen van
nieuwe aanvragen of het doen van steekproeven. Indien er geen
uitkeringsgevolgen kunnen worden verbonden aan het weigeren van een
huisbezoek, worden die procedures minder zinvol. Ondanks het gegeven
dat de meeste mensen wel toestemming geven, is er een minderheid die
dat niet doet. Het is dan vervolgens niet duidelijk of het weigeren te
maken heeft met frauduleus gedrag.
In dit wetsvoorstel wordt een nadere invulling gegeven aan de omstandigheden waarin rechtsgevolgen verbonden kunnen worden aan het niet
aantonen van de opgegeven leefsituatie. Het gaat daarbij om het
aantonen van de leefsituatie voor zover dat noodzakelijk is voor de vaststelling van het recht op uitkering en de juiste hoogte van de uitkering. De
relevante leefsituatie wat betreft de leefvorm is de vaststelling of de
belanghebbende voor een uitkering een alleenstaande of alleenstaande
ouder is. Indien twee uitkeringsgerechtigden alleenstaand zijn, is de uitkering hoger, dan ingeval het huishouden met de ander gedeeld wordt. Voor
de woonsituatie is het vaststellen van de feitelijke situatie van belang
omdat het kan leiden tot een toeslag op de bijstandsuitkering of het recht
op kinderbijslag. Het aantonen van de leefsituatie kan het beste plaatsvinden door dit door het uitvoeringsorgaan via een huisbezoek te laten
vaststellen. Op die manier kan de uitvoering de informatie die de belanghebbende heeft gegeven, vrij eenvoudig verifiëren. In dit wetsvoorstel
wordt geregeld dat het huisbezoek met deze achtergrond kan plaatsvinden en wat de gevolgen zijn indien de relevante leefsituatie niet kan
worden vastgesteld. Er wordt in de gevolgen directer aangesloten bij het
belang van het gegeven leefsituatie voor de hoogte en eventueel het recht
op uitkering. Het wetsvoorstel is aanvullend op de huidige situatie: als er
namelijk in een bepaald geval wel gerede twijfel is over de juistheid van
de verstrekte gegevens over de leefsituatie, is het op grond van de
bestaande jurisprudentie al mogelijk bij het weigeren van toestemming
tot binnentreden de uitkering als sanctie in te trekken. Het wetsvoorstel is
ook aanvullend op andere methoden die bestaan om fraude op te sporen,
zoals kliklijnen en bestandsvergelijkingen.
Deze regeling is getoetst aan de uitgangspunten die uit het tweede lid van
artikel 8 EVRM voortvloeien. Het gaat er dan om of de voorgestelde actie
van het uitvoeringsorgaan noodzakelijk en proportioneel is voor het doel,
en dat het doel niet op een andere manier bereikt kan worden. Er moeten
voldoende waarborgen tegen willekeur en misbruik zijn, en de uitvoering
heeft geen andere passende, minder ingrijpende middelen ter beschikking
om de rechtmatigheid van de uitkering vast te stellen.
Daartoe heeft de regering het volgende overwogen.
Voor het vaststellen van het recht op uitkering en de voortzetting daarvan
is bepaalde informatie nodig. De meeste gegevens kan de uitvoering uit
andere administraties halen maar sommige gegevens moet de cliënt zelf
verstrekken. De leefsituatie is echter niet betrouwbaar vast te stellen
alleen op basis van gegevens uit de gemeentelijke basisadministratie
persoonsgegevens (GBA). Om tot een rechtmatige uitvoering te komen
zou de cliënt bij iedere aanvraag (en ook later bij een lopende uitkering)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 929, nr. 3

3

zijn leefsituatie moeten aantonen. Als de cliënt stelt alleenstaande te zijn,
is de meest eenvoudige manier voor hem om dat aan te tonen, dat hij de
uitvoering in de gelegenheid stelt om dit vast te stellen op basis van een
huisbezoek. Hij geeft dan toestemming de woning binnen te treden. Het is
echter voor de uitvoering ondoenlijk bij iedere aanvraag of bij iedere
lopende uitkering een huisbezoek af te leggen; daarom wordt in dit wetsvoorstel niet geregeld dat de cliënt bij iedere aanvraag moet aantonen dat
hij alleenstaand is. Het wetsvoorstel regelt dat de uitvoering de cliënt kan
verzoeken aan te tonen dat hij alleenstaand is. In dat geval biedt het
uitvoeringsorgaan aan om de woning van de cliënt met diens toestemming te betreden. In beginsel kan de cliënt ook nog op andere wijze
aantonen, dat hij alleenstaande is. Daarbij kan gedacht worden aan een
verwijzing naar een recent rapport over de leefsituatie in verband met het
recht op een andere uitkering of naar omstandigheden die bijvoorbeeld in
een kleine gemeente aan het uitvoeringsorgaan bekend kunnen zijn en
een huisbezoek niet noodzakelijk maken. Ook het type woonhuis, bijvoorbeeld eenkamerwoning die slechts door één persoon volgens het huurcontract mag worden bewoond, gegevens over waterverbruik en verklaringen van derden kunnen in sommige situaties aanknopingspunten
bieden voor een beeld over de leefvorm of woonsituatie. Het is vervolgens aan de uitvoering om te beslissen of dit op basis van het vigerende
uitvoeringsbeleid afdoende is. Indien de cliënt, hoewel daartoe in de gelegenheid gesteld, niet aantoont dat hij alleenstaand is, wordt de uitkering
vastgesteld of herzien naar het niveau waarvoor dit gegeven niet relevant
is. Behalve in de Anw waarbij het recht op uitkering vervalt, bestaat bij het
niet-verlenen van medewerking aan een huisbezoek alleen recht op een
uitkering naar een norm (grondslag) van 50% van het minimumloon. De
cliënt kan dus een afweging maken of hij al dan niet gebruik maakt van
het aanbod van het college om via een huisbezoek aan te tonen dat hij
alleenstaand is. De uitvoering heeft de mogelijkheid om bij het niet
meewerken aan een huisbezoek eerst de uitkering te schorsen of op te
schorten alvorens de uitkering te verlagen of te beëindigen om betrokkene
aldus in de gelegenheid te stellen op andere wijze aan te tonen dat hij
alleenstaand is.
Voor het recht op kinderbijslag is het in bepaalde gevallen relevant of een
kind thuis- of uitwonend is of hoe zijn woonsituatie is (maakt het onderdeel uit van een ander huishouden of woont het zelfstandig). Voor de
hoogte van de toeslag in de WWB is het relevant of er kosten geheel of
gedeeltelijk gedeeld kunnen worden.
Informatie verkrijgen zoals beschreven in dit wetsvoorstel biedt het sluitstuk voor een rechtmatige uitkeringsverstrekking met inachtneming van
de fundamentele rechten die voortvloeien uit artikel 8 EVRM en artikel 10
Grondwet. Omdat dit alleen aan de orde is, indien niet op andere wijze
aan de hand van de bij de overheid aanwezige gegevens de noodzakelijk
informatie kan worden verkregen, voldoet dit voorstel aan het subsidiariteitsbeginsel. Het wetsvoorstel is beperkt tot het aantonen van de leefsituatie van het alleenstaande of alleenstaande ouder zijn en tot het
wonen van het kind in bepaalde uitzonderingsgevallen en gaat dus niet
verder dan noodzakelijk.
Voorts staat het voorstel in goede verhouding tot de economische
belangen die er mee gediend zijn. Bij controle op de leefsituatie, gaat het
om grote economische belangen. Zo ging het in het jaar 2007 alleen al
voor de AOW en de Anw om een bedrag van € 6 miljoen van geconstateerde fraude in verband met het voeren van een gezamenlijke huishouding. In de WWB ging het in 2007 om ca. € 13 miljoen aan geconstateerde
fraude vanwege onjuiste opgave woonsituatie en ca. € 11,5 miljoen aan
geconstateerde fraude in verband met het voeren van een gezamenlijke
huishouding.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 929, nr. 3

4

Het wetsvoorstel ziet ook op de uitbetaling van uitkeringen en de controle
daarop in het buitenland. In essentie is de uitvoering in het buitenland
gelijk aan die in Nederland, wel zijn er allerlei praktische verschillen en
moeten er andere middelen worden ingezet. Zo is er in het buitenland
geen GBA en zijn er geen automatische meldingen van met het GBA
vergelijkbare systemen. Betrokkenen moeten daarom in het buitenland
vaker iets aantonen, en ook de uitvoering moet vaker zelf op pad om
informatie te verkrijgen of te checken. Op dit moment zetten UWV en SVB
het instrument huisbezoek al in in het buitenland op basis van bilaterale
handhavingsverdragen. Met dit wetsvoorstel kan dit effectiever gebeuren.
In de volgende paragrafen wordt een en ander nog nader toegelicht naar
soort sociale zekerheidswet.
Voor de volledigheid zij hier vermeld dat dit wetsvoorstel ziet op huisbezoeken in verband met de informatie die een uitkeringsgerechtigde geeft
over zijn leefsituatie, en de gevolgen voor de uitkeringen die verbonden
zijn aan het niet meewerken aan een huisbezoek in dat verband. Uiteraard
kan de uitvoering ook huisbezoeken afleggen met een ander doel. Zo kan
een gemeente een huisbezoek afleggen om bepaalde andere informatie te
verkrijgen of om met betrokkene samen de uitkeringsaanvraag in te
vullen. Zo’n huisbezoek heeft vaak als secundair doel dat de gemeente
meer inzicht krijgt in het leven van betrokkene, eventuele persoonlijke of
financiële problemen signaleert en daardoor hulpverlening kan opstarten.
Ook bezoekt bijvoorbeeld de SVB uitkeringsgerechtigden thuis om hen
behulpzaam te zijn bij het realiseren van hun rechten. Dit wetsvoorstel ziet
niet op dergelijke situaties.
3. WWB
De directe aanleiding voor dit wetsvoorstel was de gang van zaken met
huisbezoeken in het kader van de WWB. De uitvoering van de WWB
ondervond – meer dan andere uitvoeringsorganen – de grootste gevolgen
van de gevolgen van de uitspraken van de Centrale Raad van Beroep van
april 2007 (zie paragraaf 2), met name in situaties dat een gemeente de
praktijk had om standaard huisbezoeken af te leggen bij een nieuwe
uitkeringsaanvraag. Bestuursorganen als het college van burgemeester en
wethouders hebben een beleids- en uitvoeringsverantwoordelijkheid voor
een rechtmatige uitvoering van de WWB. Daarnaast heeft het college van
burgemeester en wethouders een financieel belang bij de rechtmatigheid
van te verlenen en verleende bijstand. Het tegengaan van misbruik is een
belangrijke voorwaarde voor het maatschappelijke draagvlak van de
bijstand.
Het recht en de hoogte van de bijstandsuitkering is mede afhankelijk van
de leefvorm of woonsituatie van de betrokkene. Het college kan een
toeslag verstrekken bovenop de basisnorm van alleenstaande en alleenstaande ouder van maximaal 20%, afhankelijk van de mate waarin de
noodzakelijke kosten van het bestaan gedeeld kunnen worden. Voor het
verstrekken van deze toeslag is inzicht in de leefsituatie van belang. Het
wetsvoorstel regelt dat indien de betrokkene niet desgevraagd aantoont
dat hij alleenstaand is, de basisnorm kan worden gesteld op de helft van
die van een gehuwde in dezelfde leeftijdscategorie en dat deze toeslag in
dat geval niet kan worden toegekend respectievelijk eindigt. De registratie
in het GBA geeft immers geen uitsluitsel over de feitelijke leefsituatie. De
feitelijke leefsituatie is bepalend voor de basisnorm en voor het recht op
en de hoogte van de toeslag. Het hoeft hierbij niet altijd te gaan over
fraude (verstrekking van onjuiste gegevens met het oogmerk een (hogere)
uitkering te verkrijgen), maar het kan ook gaan om een onduidelijke leefsituatie. Denk hierbij aan de mogelijke vormen van «Living Apart Together» (LAT) relaties. Een huisbezoek kan dan duidelijkheid geven over het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 929, nr. 3

5

hoofdverblijf van betrokkene of diens partner. Een huisbezoek kan alleen
plaatsvinden bij de bijstandspartij en niet bij diens partner, indien deze
geen partij is voor de bijstandsverstrekking. Het huisbezoek is een probaat
middel om te beoordelen of er wel of niet sprake is van een gezamenlijke
huishouding. Indien de gemeente een huisbezoek aanbiedt om de toepasselijke norm en/of het recht op toeslag te kunnen vaststellen, is de betrokkene verplicht hieraan mee te werken dan wel op andere wijze aan te
tonen dat hij alleenstaand is. Indien de uitkeringsgerechtigde dat niet
aantoont, is dat een rechtsgrond voor het lager vaststellen van de basisnorm en weigering of beëindiging van de toeslag. Het wetsvoorstel regelt
dit door toevoeging van een tweede en derde lid aan artikel 53a WWB. Op
deze manier behoudt de uitkeringsgerechtigde recht op bijstand ter
hoogte van de helft van de gehuwdennorm voor zijn leeftijdscategorie,
waarbij de uitkeringsgerechtigde niet in de situatie wordt gedwongen
waarin hij moet kiezen tussen zijn grondrecht op eerbiediging van zijn
persoonlijke levenssfeer en zijn grondrecht op bijstand.
Voor alle duidelijkheid: dit wetsvoorstel regelt de gevolgen van het
weigeren van toestemming voor een huisbezoek in situaties dat er geen
concrete aanwijzingen van onjuiste gegevensverstrekking zijn. Indien er
wel een vermoeden van fraude is, is het op grond van de bestaande jurisprudentie al mogelijk de uitkering te weigeren of in te trekken. Het wetsvoorstel brengt hier geen verandering in.
4. AOW
Bij de AOW is het vaststellen van het recht op uitkering (ouderdomspensioen) afhankelijk van de vraag of betrokkene verzekerd is geweest en van
zijn leeftijd. Dit is een strikt individuele beoordeling, en staat op zich los
van de leefvorm. De leefvorm is relevant voor de hoogte van het
ouderdomspensioen: een alleenstaande krijgt namelijk een uitkering ter
hoogte van 70%, een alleenstaande ouder van 90% en een gehuwde van
50%.
In de huidige wetgeving staat dat de Sociale verzekeringsbank (SVB)
controlevoorschriften mag vaststellen, en dat de uitkeringsgerechtigde die
moet opvolgen. Indien betrokkene deze verplichting niet nakomt, waardoor de SVB niet kan vaststellen of het recht op ouderdomspensioen nog
bestaat, kan de SVB de uitkering niet toekennen of intrekken.
Dit wetvoorstel breidt de verplichting tot het opvolgen van de controlevoorschriften uit met de verplichting mee te werken zodat de SVB geïnformeerd wordt over de omstandigheden die nodig zijn voor het toekennen
van de uitkering en de controle op de uitkering uit (wijziging artikel 15).
Een algemene verplichting om in algemene zin mee te werken aan wat de
SVB vordert ontbrak in de AOW, terwijl die wel in de WWB is opgenomen.
Daarnaast wordt in de AOW op dezelfde wijze als in andere wetten op
wetsniveau geregeld, wanneer de SVB de betaling van het ouderdomspensioen schorst of opschort.
Verder breidt dit wetsvoorstel de inlichtingenplicht uit doordat de SVB de
cliënt kan verzoeken aan te tonen dat hij alleenstaande of alleenstaande
ouder is. Hierbij biedt de SVB aan met de toestemming van de cliënt diens
woning binnen te treden. Indien de cliënt niet desgevraagd aantoont een
alleenstaande of alleenstaande ouder te zijn, kent de SVB het ouderdomspensioen toe of herziet de SVB het ouderdomspensioen naar het niveau
van een gehuwde (50% minimumloon).
In de uitvoeringspraktijk van de SVB komt het niet voor dat de SVB standaard op huisbezoek gaat bij een aanvraag voor een uitkering; gezien de
aantallen waar het bij de AOW om gaat, zou dat niet mogelijk zijn. Wel
werkt de SVB met steekproeven ten behoeve van onderzoeken om frauderisico’s op een generiek fraudevermoeden in kaart te brengen. Hierbij
wordt onder andere gebruik gemaakt van bestandsvergelijkingen. Uiteraard wordt ook gereageerd op fraudesignalen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 929, nr. 3

6

5. Anw
Ook bij de Anw wordt de verplichting de controlevoorschriften op te
volgen uitgebreid met een algemene meewerkingsverplichting (artikel 36).
Verder breidt dit wetsvoorstel de inlichtingenplicht uit doordat de SVB de
cliënt kan verzoeken aan te tonen dat hij alleenstaand is. Anders dan bij de
AOW, waar een verzekerde altijd recht heeft op ouderdomspensioen
ongeacht de leefvorm, is het gevolg voor de Anw dat dan het recht op
nabestaandenuitkering als zodanig niet kan worden vastgesteld. Immers,
als de nabestaande een gezamenlijke huishouding voert, eindigt het recht
op uitkering. De SVB kan dan geen uitkering toekennen of moet een
bestaande uitkering beëindigen (artikel 34). Ditzelfde geldt voor de uitkering voor een wees van tussen de 16 en 21 jaar, die uitkering claimt omdat
hij als ongehuwde in de zin van artikel 3 van die wet voor het huishouden
van tenminste één andere wees verzorgt.
Wat hierboven gesteld is over de uitvoeringspraktijk van de AOW, geldt in
grote lijnen ook voor de uitvoeringspraktijk bij de Anw, zij het dat het bij
de Anw gaat om kleinere aantallen.
6. IOAW, IOAZ en TW
In de IOAW, de IOAZ en de TW wordt naar analogie van de AOW, geregeld
dat als een cliënt niet desgevraagd aantoont dat hij alleenstaand is, de
grondslag van zijn uitkering wordt gesteld op het niveau van 50% minimumloon. Dit gebeurt door een toevoeging aan de artikelen 14 van de
IOAW en IOAZ en door het nieuwe artikel 12a van de TW.
Ook bij de IOAW en de IOAZ is het aan de gemeente hoe de uitvoeringspraktijk verloopt. Er kunnen zowel huisbezoeken bij aanvraag van de uitkering worden gedaan, als bij signalen van fraude en bij steekproeven,
bijvoorbeeld op basis van een risicoprofiel.
7. AKW
Bij de AKW is het begrip leefsituatie van belang waar het gaat om de
woonsituatie. Waar een kind woont, kan namelijk verschil maken voor het
recht op uitkering. Het kan voor een ouder aantrekkelijk zijn de woonsituatie anders voor te stellen dan hij is, om zo recht op kinderbijslag of op
dubbele kinderbijslag te krijgen. De SVB kan in bepaalde gevallen wensen
de inlichtingen die de ouders hierover geven, te checken door middel van
een huisbezoek.
Het gaat om de volgende situaties:
• Ouders geven aan dat het kind thuiswonend is terwijl het uitwonend is;
dit is relevant omdat voor thuiswonende kinderen onder de 16 jaar het
onderhoud niet aangetoond hoeft te worden;
• Ouders geven bepaalde informatie over de tijdsbesteding van hun kind
van 16 of 17 jaar en geven daarbij aan dat het kind in verband met die
tijdsbesteding uitwonend is; het onderzoek naar de woonsituatie kan
dan onderdeel uitmaken van het onderzoek over de tijdsbesteding;
• Ouders geven aan dat hun kind uitwonend is in verband met het
volgen van onderwijs of het hebben van een ziekte of gebrek, en dat
het in een instelling verblijft of zelfstandig woont; dit is relevant omdat
dan mogelijk recht op dubbele kinderbijslag kan bestaan.
Het uitkeringsrecht in deze situaties is geregeld in artikel 7, eerste lid
onderdeel a, artikel 7 tweede lid en artikel 7 derde lid.
In deze gevallen geldt hetzelfde als wat hiervoor is opgemerkt over onderzoeken naar de gezamenlijke huishouding. Het is nu al mogelijk een huisbezoek af te leggen en daar gevolgen voor het recht op kinderbijslag aan
te verbinden als er geen toestemming voor het huisbezoek wordt
gegeven. Dit kan echter alleen als de SVB een vermoeden van fraude

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 929, nr. 3

7

heeft. Ook als dat er niet is, kan het echter zinvol zijn een huisbezoek af te
leggen om de gegevens die de ouder verstrekt heeft, te controleren. De
regering vindt het gewenst dat er gevolgen voor de kinderbijslag
verbonden kunnen worden aan het niet geven van toestemming voor een
huisbezoek ook als er geen vermoeden van fraude is.
De procedure is dan als volgt. De ouder geeft aan waar het kind woont. De
SVB kan vervolgens aan de ouder vragen dit aan te tonen met bewijsstukken. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren met een huurcontract. Een andere
manier om dit aan te tonen is om in te gaan op het aanbod van de SVB
een huisbezoek af te leggen op de plaats waar het kind woont. Het huisbezoek kan plaatsvinden behalve bij de ouder ook bij degene zijn bij wie het
kind woont, het kind zelf als hij zelfstandig woont, of de instelling waar het
kind verblijft. Degene, waar het kind woont heeft het huisrecht en bepaalt
of hij toestemming geeft voor het huisbezoek. De verantwoordelijkheid
van de ouder gaat zo ver, dat hij er voor zorg dient te dragen, dat dit huisbezoek kan worden afgelegd. Als de betrokken bewoner geen toestemming geeft, worden de gevolgen toegerekend aan de ouder. Dat wil
zeggen dat er geen recht op kinderbijslag is of slechts enkelvoudig recht
op kinderbijslag afhankelijk van de mate waarin het recht daarop kan
worden vastgesteld op basis van de andere gegevens, die beschikbaar
zijn, buiten die over de woonsituatie.
Ook bij de AKW wordt de verplichting de controlevoorschriften op te
volgen uitgebreid met een algemene meewerkingsverplichting (artikel 16).
8. Financiële aspecten
Voorshands worden er geen (substantiële) besparingen op de uitkeringslasten verwacht. Hiervoor zijn de volgende redenen.
Het aantal fraudezaken dat door dit wetsvoorstel bestreden zal worden, is
gering, zowel afgezet tegen de totale uitkeringspopulatie van de betreffende wet (dit geldt met name voor de AOW) als tegen het totale aantal
fraudezaken. Dit komt omdat dit wetsvoorstel ziet op verificatie van de
leefsituatie waarbij de uitvoering op het moment van het huisbezoek geen
concreet vermoeden van fraude heeft. Bij de meeste fraudezaken wordt óf
een huisbezoek afgelegd waarbij er wel een vermoeden van fraude is, óf
huisbezoeken spelen geen rol bij het aantonen van de fraude (bijvoorbeeld als het gaat om inkomens). Ook is het zo dat weigeringen bij huisbezoeken zonder concrete aanwijzingen niet vaak voorkomen. Dit wetsvoorstel heeft vooral een preventieve werking, omdat juist door de
mogelijkheid van een huisbezoek mensen minder makkelijk zullen frauderen met de leefsituatie. In overleg met de uitvoeringsinstanties zal
nagegaan worden of via monitoring inzicht kan worden verkregen in de
effecten van de preventieve werking; zowel wat betreft het aantal fraudezaken, de omvang van de fraude als de mogelijke besparing op de
uitkeringslasten.
9. Uitvoeringstoetsen
De SVB acht het wetsvoorstel uitvoerbaar. De SVB heeft enige redactionele suggesties gedaan die verwerkt zijn in de toelichting.
Het uitvoeringspanel gemeenten acht het wetsvoorstel uitvoerbaar. Het
panel heeft enkele suggesties gedaan om in de toelichting uitgebreider in
te gaan op de relatie met de artikelen 8 EVRM en 10 Grondwet. Dit is
gebeurd.
Het UWV acht het wetsvoorstel uitvoerbaar. Naar aanleiding van de toets
is het wetsvoorstel op enkele punten aangepast.
Het wetsvoorstel heeft de Inspectie Werk en Inkomen geen aanleiding
gegeven tot het maken van opmerkingen over de toezichtbaarheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 929, nr. 3

8

Artikelsgewijs
Artikel I Algemene Kinderbijslagwet, onderdelen A en B
Met onderdeel B wordt geregeld dat de SVB de verzekerde of de persoon
aan wie of de instelling waaraan op grond van artikel 21 kinderbijslag
wordt betaald kan verzoeken aan te tonen hoe de woonsituatie is van het
kind waarvoor kinderbijslag wordt gevraagd in verband met de voorwaarden die zijn gesteld in artikel 7, eerste lid, onderdeel a, tweede en
derde lid (artikel 15a). Dit ziet zowel op het moment van de aanvraag als
op enig later moment. De SVB biedt in dat geval aan om de woning van
de verzekerde of de woning waar het kind woont met toestemming van de
verzekerde dan wel de toestemming van de bewoner van de woning waar
het kind woont, te betreden. Verder is geregeld dat wanneer geen
toestemming wordt verkregen van de bewoner voor het binnentreden van
de woning waar het kind woont, de gevolgen hiervan worden toegerekend aan de verzekerde. Dit betekent dat de verzekerde afspraken moet
maken met de bewoner van de woning of de instelling waar het kind
verblijft zodat de SVB in voorkomende gevallen met toestemming mag
binnentreden. Indien deze toestemming ontbreekt dan kan bij de vaststelling of herziening van de kinderbijslag geen rekening worden gehouden
met de woonsituatie van het kind.
In onderdeel A, onder 2, wordt geregeld dat als de SVB de verzekerde of
de persoon aan wie of de instelling waaraan op grond van artikel 21
kinderbijslag wordt betaald, hoewel daartoe in de gelegenheid gesteld,
niet op behoorlijke wijze aantoont hoe de woonsituatie van het kind is
waarvoor kinderbijslag wordt aangevraagd of betaald en daarmee voor
het geheel of ten dele niet voldoet aan de voorwaarden voor kinderbijslag,
bedoeld in artikel 7, eerste lid, onderdeel a, tweede en derde lid, het recht
op kinderbijslag dienovereenkomstig wordt vastgesteld, herzien of ingetrokken. Hierbij wordt derhalve getoetst aan de voorwaarden zonder dat
rekening wordt gehouden met de woonsituatie van het kind omdat hierover geen zekerheid is verkregen.
In onderdeel A, onder 1, wordt geregeld dat de herziening of intrekking
van een besluit tot toekenning van kinderbijslag als bedoeld in artikel 14a,
tweede lid, alleen betrekking heeft op situaties als bedoeld in artikel 14a,
eerste lid. De vaststelling, herziening of intrekking van het recht op kinderbijslag herziening als bedoeld in artikel 14, derde lid, heeft specifiek
betrekking op de situatie als bedoeld in artikel 15a.
Artikel II Algemene nabestaandenwet, onderdelen A en B
Met onderdeel B wordt geregeld dat de SVB de nabestaande of zijn wettelijk vertegenwoordiger kan verzoeken aan te tonen dat de nabestaande
niet een gezamenlijke huishouding voert waardoor hij op grond van
artikel 15, eerste lid, onderdeel d, ANW geen recht op nabestaandenuitkering zou hebben. Dit ziet zowel op het moment van de aanvraag als
op enig later moment. Voorts wordt geregeld dat de SVB aan degene die
een uitkering aanvraagt of ontvangt op grond van artikel 26, tweede lid,
onderdeel c, Anw (dat wil zeggen een uitkering als verzorgende wees, die
tot 21 jaar kan worden toegekend, de zogenaamde huishoudwees) of
diens wettelijk vertegenwoordiger, kan verzoeken aan te tonen dat betrokkene een ongehuwd ouderloos kind is en dat tot zijn huishouden ten
minste een ander kind behoort dat recht heeft op wezenuitkering. De SVB
biedt in dat geval aan om de woning van de nabestaande respectievelijk
het ongehuwde kind, met diens toestemming dan wel de toestemming
van diens wettelijk vertegenwoordiger, te betreden. In onderdeel A wordt
geregeld dat als de nabestaande respectievelijk het ongehuwde kind dan
wel diens wettelijk vertegenwoordiger, hoewel daartoe in de gelegenheid
gesteld, niet op behoorlijke wijze aantoont dat de betrokkene niet een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 929, nr. 3

9

gezamenlijke huishouding voert respectievelijk een ongehuwd kind is dat
als huishoudwees in zijn huishouden ten minste een ander kind verzorgt
dat recht heeft op wezenuitkering de uitkering wordt herzien of ingetrokken. In dat geval kan niet worden vastgesteld of recht bestaat op een
nabestaandenuitkering respectievelijk een wezenuitkering.
Artikel I Algemene kinderbijslagwet, onderdeel C
Artikel II Algemene nabestaandenwet, onderdeel C
Artikel III Algemene Ouderdomswet, onderdeel A
Artikel IV Toeslagenwet, onderdeel B
De wijziging van het tweede lid van de artikelen 16 AKW, 36 Anw en van
15 AOW alsmede de wijziging van artikel 13 TW heeft tot doel de verplichtingen van de uitkeringsgerechtigde (rechthebbende op kinderbijslag,
nabestaande, wees en pensioengerechtigde respectievelijk degene die
aanspraak maakt op een toeslag) te specificeren. In het eerste lid van de
artikelen 16 AKW, 36 Anw en 15 AOW respectievelijk artikel 30 TW wordt
bepaald, dat de SVB respectievelijk het UWV controlevoorschriften vaststelt, die niet verder strekken dan wat strikt noodzakelijk is voor de juiste
uitvoering van de AKW, Anw, de AOW en de TW. In het tweede lid van de
artikelen 16 AKW, 36 Anw en 15 AOW en in artikel 13 TW werd bepaald,
dat de uitkeringsgerechtigden verplicht zijn de controlevoorschriften op te
volgen die de SVB respectievelijk het UWV ten behoeve van een doelmatige controle stelt. In het voorgestelde artikellid in de AKW, Anw en AOW
en in het aangepaste artikel 13 TW komt deze verplichting de controlevoorschriften op te volgen terug, maar gekoppeld aan de noodzaak voor
de uitvoering van de AKW, Anw, AOW en TW. Dit betekent dat dit zowel
betrekking kan hebben op de controle van de gegevens die noodzakelijk
zijn om het recht op uitkering vast te stellen voordat tot toekenning van
een uitkering kan worden gekomen als op de controle of nog langer recht
op een bepaalde uitkering bestaat.
Daarnaast is de verplichting uitgebreid met een algemene verplichting
aan de SVB en het UWV alle medewerking te verlenen op verzoek van de
SVB respectievelijk het UWV. Daarmee wordt duidelijk, dat deze medewerking in algemene zin kan worden gevorderd, voor zover dit van belang is
voor de uitkeringsverstrekking en niet gekoppeld hoeft te zijn aan het
opvolgen van specifieke controle-voorschiften. Een vergelijkbare
medewerkingsverplichting is al geregeld in de WWB.
Artikel III Algemene Ouderdomswet, onderdelen B, onder 1, en D
Met onderdeel D wordt geregeld dat de SVB de pensioengerechtigde of
zijn wettelijk vertegenwoordiger kan verzoeken aan te tonen dat hij alleenstaande of alleenstaande ouder is. Dit ziet zowel op het moment van de
aanvraag als op enig later moment. In dat geval biedt de SVB aan om de
woning van de pensioengerechtigde, met diens toestemming dan wel de
toestemming van diens wettelijk vertegenwoordiger, te betreden. Indien
de pensioengerechtigde dan wel zijn wettelijk vertegenwoordiger, hoewel
daartoe in de gelegenheid gesteld, niet aantoont dat de pensioengerechtigde alleenstaande of alleenstaande ouder is, wordt op grond van – het in
onderdeel B, onder 1, opgenomen – artikel 17, vierde lid, een ouderdomspensioen toegekend ter hoogte van een ouderdomspensioen voor een
gehuwde respectievelijk zijn ouderdomspensioen daarnaar herzien. Zoals
al aangegeven in paragraaf 2 van het algemeen deel van deze memorie
van toelichting gaat het hier om de situatie dat er overigens geen aanwijzingen zijn dat er sprake is van een onjuiste opgave van gegevens door de
betrokkene. Is dat wel het geval dan is artikel 17a, eerste lid, onderdeel c,
AOW van toepassing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 929, nr. 3

10

Artikel I Algemene kinderbijslagwet, onderdeel D
Artikel II, Algemene nabestaandenwet, onderdeel D
Artikel III Algemene Ouderdomswet, onderdelen B, onder 2, en C
Artikel IV, Toeslagenwet, onderdeel C
In de artikelen I, onderdeel D, II, onderdeel D, en IV, onderdeel C, wordt in
de artikelen 19 AKW, 46 Anw en 15 TW de mogelijkheid opgenomen om
de uitkering te schorsen of op te schorten ingeval de betrokkene niet
desgevraagd aantoont hoe de woonsituatie van het kind is op grond van
artikel 15a, eerste lid, AKW of dat hij alleenstaande (ouder) is op grond
van artikel 35a Anw respectievelijk 12a TW. Dit in aanvulling op de al
genoemde mogelijkheid om de uitkering te schorsen of op te schorten bij
het niet of niet behoorlijk nakomen van de inlichtingenverplichting van de
artikelen 15 AKW, 35 Anw en artikel 12 TW.
Met artikel III, onderdeel C, wordt een bepaling overeenkomstig artikel 46,
derde lid, Anw opgenomen in de AOW. Met deze bepaling heeft de SVB
de bevoegdheid de betaling van het ouderdomspensioen te schorsen of
op te schorten indien zij op grond van duidelijke aanwijzingen van oordeel
is of het gegronde vermoeden heeft, dat het recht op ouderdomspensioen
niet of niet meer bestaat, recht op een lager ouderdomspensioen bestaat
dan wel dat de inlichtingenplicht van artikel 49 AOW niet is nagekomen of
dat de pensioengerechtigde niet desgevraagd aantoont alleenstaande
(ouder) te zijn op grond van het nieuwe artikel 50 AOW. Voorts is schorsing mogelijk indien de SVB op grond van duidelijke aanwijzingen van
oordeel is of het gegronde vermoeden heeft dat de medewerkingsverplichting van artikel 15, tweede lid, AOW niet is nagekomen. Met deze
regeling in de wet bestaat er geen behoefte meer aan de delegatiebepaling die thans is opgenomen in artikel 17, zesde lid, tweede zin, AOW.
Met het vervallen daarvan kan artikel 4 van de regeling van 12 juli 1985,
houdende regels inzake de intrekking en herziening van ouderdomspensioenen (Stcrt. 136) worden geschrapt.
Artikel IV Toeslagenwet, onderdeel A
Artikel V Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk
arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen, onderdelen A, B en C
Artikel VI Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk
arbeidsongeschikte werkloze werknemers, onderdelen A en B
Met artikel IV, onderdeel A, artikel V, onderdeel A, onder 1, en artikel VI,
onderdeel A, onder 1, wordt geregeld dat als degene die aanspraak maakt
op een toeslag op grond van de TW, respectievelijk de gewezen zelfstandige of de werkloze werknemer niet desgevraagd aantoont dat hij een
alleenstaande of alleenstaande ouder is, hij een uitkering krijgt toegekend
naar een grondslag van de helft van de uitkeringsgrondslag voor een
gehuwde respectievelijk zijn uitkering daarnaar wordt herzien. Ook hier
gaat het om de situatie dat er overigens geen aanwijzingen zijn dat er
sprake is van een onjuiste opgave van gegevens door de betrokkene. Is
dat wel het geval dan is artikel 11a, eerste lid, TW respectievelijk artikel 17,
derde lid, IOAZ dan wel artikel 17, derde lid, IOAW van toepassing.
Met de overige (sub) onderdelen van artikel V en artikel VI worden de
IOAZ en IOAW technisch aangepast aan de wijziging in artikel V, onderdeel A, onder 1, en artikel VI, onderdeel A, onder 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 929, nr. 3

11

Artikel V Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk
arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen, onderdeel D
Artikel VI Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk
arbeidsongeschikte werkloze werknemers, onderdeel C
In de artikelen V, onderdeel D, en VI, onderdeel C, zijn afstemmingsbepalingen opgenomen in verband met het voorstel van wet houdende
bundeling van uitkeringen inkomensvoorzieningen aan gemeenten
(Kamerstukken II 2008/09, ......, nr. 2). Aangezien ook bij dit wetsvoorstel
wijzigingen worden aangebracht in artikel 14 van de IOAW en artikel 14
van de IOAZ is het noodzakelijk een voorziening te treffen wanneer voornoemd wetsvoorstel eerder wordt aangenomen en in werking treedt dan
het onderhavige wetsvoorstel.
Artikel VII Wet werk en bijstand
Het nieuwe tweede lid van artikel 53a bevat het aanvullende verzoek de
leefsituatie aan te tonen. Het nieuwe derde lid van dat artikel regelt dat als
een belanghebbende in zin van de WWB niet desgevraagd aantoont dat
hij een alleenstaande of alleenstaande ouder is, het college hem een uitkering toekent naar een grondslag van de helft van de uitkeringsgrondslag
voor een gehuwde in zijn leeftijdscategorie respectievelijk zijn uitkering
daarnaar wordt herzien. Voor de belanghebbende jonger dan 21 jaar,
waarbij er sprake is van verschillende grondslagen voor gehuwden, is
daarbij gekozen voor de helft van de uitkeringsgrondslag, bedoeld in
artikel 20, eerste lid, onderdeel b. Dat is de laagste uitkeringsgrondslag
voor gehuwden. Niet controleerbaar is immers of op betrokkene eventueel een hogere grondslag van toepassing zou zijn. Voorts wordt geregeld dat bij een dergelijke toekenning respectievelijk herziening artikel 25
WWB, waarin geregeld is dat de norm voor alleenstaanden en alleenstaande ouders kan worden verhoogd met een toeslag, niet van toepassing is. Het gaat hier om de situatie dat er overigens geen aanwijzingen
zijn dat er sprake is van een onjuiste opgave van gegevens door de
betrokkene. Verder is geregeld dat de eventuele toepassing van artikel 27
WWB onverlet blijft. In dit artikel is geregeld dat de uitkering op een lager
niveau kan worden vastgesteld of herzien wanneer kosten van het bestaan
kunnen worden gedeeld in verband met de woonsituatie.
Met deze nieuwe leden bevat artikel 53a het totaal van voorschriften over
het verkrijgen van gegevens noodzakelijk voor de verlening en voorzetting
van de bijstand en het onderzoek naar de juistheid en volledigheid
daarvan. De gevolgen voor de uitkeringsverstrekking waren al geregeld in
het tweede (nieuw vierde) lid van dit artikel. Het nieuwe tweede en derde
lid biedt daarop dus een aanvulling.
Artikel VIII Inwerkingtreding
Er wordt naar gestreefd dit wetsvoorstel met ingang van 1 januari 2010 in
werking te laten treden. Mogelijk hebben bepaalde uitvoeringsorganen
meer tijd nodig dan andere om deze wijziging uit te voeren, rekening
houdend met de noodzakelijke systeemaanpassingen en de gevraagde
capaciteit op andere (vernieuwings)trajecten. Om die reden is bepaald dat
verschillende onderdelen van dit wetsvoorstel op verschillende
momenten in werking kunnen treden.
De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
J. Klijnsma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 929, nr. 3

12