lalbaarheidsonderzöek —.'—
col van de psychiatrie bij de
landeling van plegers Van seksueel
rnjsbruik bij minaerjarigeriigBqrigyo
i5(erjarig

ZonMw

Haalbaarheidsonderzoek
De rol van de psychiatrie bij de behandeling van plegers van seksueel
misbruik bij minderjarigen 1930-1970

Joost Vijselaar, bijzonder hoogleraar Geschiedenis van de psychiatrie
Departement Geschiedenis en Kunstgeschiedenis & Descartes Center
Faculteit Geesteswetenschappen, Universiteit Utrecht

Den Haag: ZonMw, september 2013

Colofon
ZorrMw stimuleert gezondheidsonderzoek en zorginnovatie
Vooruitgang vraagt om onderzoek en ontwikkeling. ZonMw financiert gezondheidsonderzoek én
stimuleert het gebruik van de ontwikkelde kennis

om daarmee dc zorg en gezondheid te

—

verbeteren,
ZonMw heeft als hoofdopdrachtgevers het ministerie van VINS en NWO.
Voor meer informatie over het programma Evaluatie Regelgeving kunt u contact opnemen met het
secretariaat via er@zonmwnl of telefoon 07349 5128.
T07349 5111

ZonMw
Laan van Nieuw Oost lndtë 334

F07349 5100

Postbus 93245

wwwionmw.nl

2509 AE Den Haag
—/0912013/ZW

Opmaak en productiebegeleiding Piasau, Zoetermeer

Vormgeving omslag. Katja Hilberg, Rotterdam
Fotografie Dieter Schütte

CC

T

-

De gebruiker mag het werk kopirirri, versprerden en doorgeven, dart wel rerrrrrnn (afgelel
de werken maken), onder de volgende voorwaaicieri Nuorr’zvrimrekLrrg (de gebruiker dient
bij het werk de door de maker of de Icentlegeser aangegeven naam te vermelden, maar

niet zodarrig dat de indruk gewekt wordt dat zij daarmee nstemrnnrr roet uw werk of uw gebruik van het werk), ?diet rxcrrrmr,cieel (de
gebruiker mag het werk niet voor commerciele doeleindet gebruiken) en Gelijk delen (indiende gebruiker het werk bewerkt kan het
daaruit ontstane werk ultnlulterrd krachtens dezelfde llcrntle als de onderhavige licentie of een gelijksoortige licentie worden verspreid)
niet lrrzzchtr,errri,rg errc afstarrdnarne earr rechten (de gebruiker mag afstand doen van een of meerderri van deze voorwaarden met
voorafgaande toestemming van de rechthebbersde). publiek domein (indien het werk of een van de elerrserrten In het werk zich in het
publieke domein onder toepasselijke wetgewrsg bevinden, dan is de sratul op geen enkele wrjze berrivlord door de licentie), overige
rechten (onder geen beding worden uolgerrrie rechten door de licentie overeenkomst in het gedrang gebracht (i) het voorgaande laat
de wettelijke beperkingen op de intellectuele &gerrdorrrsrechten onverlet. (ii) de morele rechten San de auteur en (iii) de recfrten van an
deren, ofwel op het werk zelf ofwel op te wze waarop het werk wordt gebruikt, zoals het portretrecht of het recht op privacy

Let op gij hergebruik of verspreiding dient de grhruikr’r de licrntievoorwaardrn varr dt werk kenbaar te maken aan derden,

2

Inhoudsopgave

Samenvatting

1

2

5

Inleiding

g

1.1

Aanleiding tot het onderzoek

9

1.2

Vraagstelling

10

1.3

Haalbaarheidsonderzoek

11

De ontwikkeling van therapeutische castratie in Nederland

13

2.1

Kort historisch overzicht

14

2.2

Periodisering

15

2.3

Historiografie

15

2.4

Context

20

2.5

üteratuur en debatten 1930-1945

21

2.6

Aantal en plaats van de castraties

22

2.7

Rapporten projustitia

29

2.8

Casus Psychiatrisch Ziekenhuis Heiloo

31

2.9

TBR Instellingen

32

2.10

Meningsvorming en onderzoek 1945-1965

33

2.11

De beëindiging van de castraties

34

3

De haalbaarheid van het voorgenomen onderzoek

37

4

Onderzoeksopzet

41

A

Opdracht

43

B

Specificatie van de vragen die leidend zijn bij het definitieve onderzoek

45

C

Gesprekken in het kader van het haalbaarheidsonderzoek

47

D

Archieven

49

Literatuur

51

Samenvatting

In december 2011 publiceerde de Commissie Deetman haar eindrapport over het seksueel misbruik
van minderjarigen in de rooms-katholieke kerk in de periode vanaf 1945- Naar aanleiding daarvan
verschenen er onder andere enkele artikelen in het NRC Handelsblad van de journalist Joep Dohmen,
over castratie in de jaren vijftig toegepast op een slachtoffer van misbruik in de rooms-katholieke
kerk. Het vermoeden dat in het verleden castratie mogelijk met oneigenlijke motieven zou zijn
toegepast, leidde tot hoorzittingen over dat thema van de Commissie voor Veiligheid en Justitie van
de Tweede Kamer. In vervolg daarop verklaarde de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport in 30 mei 2012 bereid te zijn tot het laten doen van onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek
naar de rol van de psychiatrie in brede zin bij de behandeling van plegers van seksueel misbruik bij
minderjarigen. De Commissie evaluatie regelgeving van ZonMw belast met de uitvoering van het
toegezegde wetenschappelijke onderzoek, deed vervolgens een beroep op prof. dr. Joost Vijselaar o m
een haalbaarheidsonderzoek te verrichten, met betrekking t o t de mogelijkheden t o t onderzoek naar
de door de staatssecretaris gestelde vragen. Dit rapport brengt de haalbaarheid van het bedoelde
onderzoek in kaart.

Samenvattend kan de centrale vraag van dit onderzoek als volgt geformuleerd worden: hoe werden in
Nederland tussen 1920/1945 en 1970 plegers van seksueel misbruik van minderjarigen (en breder
zedendelinquenten) beoordeeld en behandeld in de (forensische) psychiatrie, met bijzondere
aandacht voor het gebruik van castratie en de rol van de religie, en met oog voor de juridische
(gezondheidsrechtelijke), medisch-ethische. religieus-historische en beleidsmatige aspecten,
gesitueerd in de context van de maatschappelijke opvattingen in de verschillende zuilen?

In het haalbaarheidsonderzoek is onderzocht w a t er in de beschikbare literatuur al bekend is over de
genoemde thema's, welke bronnen in de brede zin (literatuur en documentatie, archief, getuigen/
deskundigen) er voor het onderwerp bestaan, in hoeverre deze toegankelijk zijn en of de vragen gelet
op het beschikbare materiaal operationaliseerbaar gemaakt kunnen worden in de tijd en met de
middelen die beschikbaar zijn.

De conclusie van het onderzoek luidt dat het gevraagde onderzoek haalbaar is.

Uit het onderzoek is naar voren gekomen dat er voldoende substantiële bronnen aanwezig (en
toegankelijk) zijn om het gewenste onderzoek uit te voeren. Er is in de eerste plaats ruime

Nededandse primaire literatuur voor handen uit de periode 1920-1970 die betrekking heeft op de
relevante thema's. In de tweede plaats zijn er archiefbronnen beschikbaar waaraan antwoorden op
wezenlijke vragen ontleend kunnen worden. Het gaat dan vooral o m rapporten projustitia, om
samenhangende archivalia over castratie in het psychiatrisch ziekenhuis Sint Willibrord te Heiloo en
om dossiers van TBR-verpleegden uit de onderzoeksperiode.

Met betrekking tot de vraag naar de bestaande historische kennis over castratie is hier vastgesteld
dat er al het nodige is onderzocht vooral over de ontwikkelingen voor 1950, maar dat sommige
vragen en aspecten onderbelicht zijn gebleven of een systematischer aanpak behoeven. Nieuw
aangetroffen bronnen vragen eveneens o m nadere bestudering. De geringe omvang van de
buitenlandse historiografie legt beperkingen op aan de mogelijkheden tot een internationale
vergelijking. In bescheiden mate kan daarvoor gebruik worden gemaakt van de overvloedige primaire,
medisch/psychiatrische literatuur.

Waar het gaat o m het tijdvak waarover het onderzoek zich dient uit te strekken is beargumenteerd
dat 1920 als uitgangsjaar moet dienen, gelet op het feit dat in de tweede decennia voor de Tweede
Wereldoorlog de fundamentele discussie over castratie werd gevoerd en het kader voor de verdere
toepassing t o t stand kwam. De jaren rond 1970, toen castratie als therapie verdween, kunnen als de
bovengrens van het onderzoek worden aangehouden.

Over de brede juridische, ethische, religieuze en medische context van 1920 t o t 1970 is veel
informatie beschikbaar zowel in de secundaire literatuur over de algemene context als in de primaire
literatuur over castratie en de behandeling van zedendelinquenten.

Onderzoek naar de theorie en de praktijk van de castratie en breder de behandeling van zedendelinquenten is al voorbereid in de beschikbare historiografie en kan systematisch plaatsvinden aan
de hand van de primaire literatuur. Wezenlijk is hier de beschikbaarheid van grote, seriële archiefbronnen - voorlichtingsrapporten en dossiers - die de feitelijke besluitvorming en behandeling
onderzoekbaar maken. Deze bronnen maken het mogelijk het hele proces van probleem, delict,
contact met justitie en/of psychiatrie, onderzoek, indicatie, besluitvorming, toepassing, effect en
psychische en maatschappelijke gevolgen te analyseren. De vragen naar de indicatiestelling en de
mate waarin castratie op basis van vrijwilligheid dan wel onder d w a n g plaatsvonden, laten zich met
dit materiaal eveneens bestuderen.

Het haalbaarheidsonderzoek laat zien op dat de vraag naar het aantal personen dat in Nededand
gecastreerd is in de twintigste eeuw geen antwoord mogelijk is. Het aantal toepassingen van
castratie in de praktijk van vrijgevestigde psychiaters/zenuwartsen, in algemene ziekenhuizen,
psychiatrische ziekenhuizen en instellingen voor verstandelijk gehandicapten is niet vast te stellen,
zelfs niet bij benadering. De belangrijkste redenen daarvoor zijn de vernietiging van archieven en de
buitengewoon tijdrovende en kostbare arbeid o m de betreffende gevallen in de bewaarde medische
archieven op te sporen. De praktijk van de castratie in de vrije maatschappij, buiten de forensisch
psychiatrische sector is derhalve niet (systematisch) te onderzoeken. Alleen voor de sector van de
forensische klinieken beschikken we over enigszins betrouwbare cijfers ( 3 8 i castraties tussen 1938 en
1968).

Over de rol van de Inspectie heeft het vooronderzoek al enig uitsluitsel geboden in de vorm van de
constatering dat castraties niet door de inspectie zijn geregistreerd. De inspectie beschikte niet over
een beeld van de mate waarin castratie in de psychiatrische instellingen en in de verstandelijke
gehandicaptenzorg werd toegepast De inspectie was echter wel degelijk op de hoogte van het feit
dat er castraties in de psychiatrie plaatsvonden.
Over de verhouding tussen religie en psychiatrie levert de secundaire literatuur al de nodige inzichten,
vooral waar het gaat om de verschillende theologische, ethische en (wijsgerig) antropologische
posities, standpunten en discussies ter zake zijn te vinden in artikelen, congresverslagen e.d uit de
jaren dertig en veertig en ook wel later. Er bestaan ook rapporten en dossiers die specifiek betrekking
hebben op geestelijken, die mogelijk inzicht bieden in de verhouding tussen de psychiatrie en
kerkelijke instanties.

Inleiding

1.1

Aanleiding tot het onderzoek
In december 2011 publiceerde de Commissie Deetman haar eindrapport over het seksueel misbruik
van minderjarigen in de rooms-katholieke kerk in de periode vanaf 1945. In opdracht van de RK
Bisschoppenconferentie en Konferentie Nederlandse Religieuzen onderzocht de commissie vanaf
augustus 2010 de aard, omvang en omstandigheden van het misbruik binnen de kerk alsmede de
verantwoordelijkheden van bestuurders, de gevolgen en de hulpverlening voor de slachtoffers. De
benoeming van de commissie vormde het antwoord van de Nederlandse rooms-katholieke kerk op de
toenemende berichtgeving over misbruik in het verleden, aanvankelijk in het buitenland en tegen
2010 ook in Nederland. De commissie concludeerde dat sedert 1945 tussen de 10.000 en 20.000
personen te maken hadden gehad met ernstige en minder ernstige vormen van misbruik door plegers
werkzaam binnen de rooms-katholieke kerk. De kerk had er lang het zwijgen toe gedaan, 'de vuile was
binnen gehouden' en in structurele zin weinig ondernomen. ^

Het rapport van de Commissie Deetman kreeg veel aandacht in de publiciteit en de politiek.
Daaronder wisten de artikelen in het NRC Handelsblad van de journalist Joep Dohmen. die eerder al
over het misbruik in de rooms-katholieke kerk een boek had gepubliceerd, de nodige belangstelling te
wekken.' In maart 2012 publiceerde Dohmen het relaas van Henk Helthuis, een pupil van het roomskatholieke Sint Vincentius gesticht te Harreveld, die daar in de jaren vijftig als puber was misbruikt
door broeders en daarvan aangifte had gedaan bij de politie. Nadat Heithuis niet veel later was
opgenomen in de psychiatrische inrichting Huize Padua in Boekei. werd hij met eigen (mondelinge)
instemming gecastreerd, waartoe hij naar een algemeen ziekenhuis in Veghel was overbracht. Ruim
een jaar later zou hij deze ingreep juridisch hebben aangevochten. Het artikel wekte op zijn minst de
suggestie dat Heithuis de castratie had ondergaan als sanctie voor de aangifte van het misbruik.^

De publicaties over Heithuis en het vermoeden dat in het verleden castratie met oneigenlijke
motieven zou zijn toegepast, brachten de Commissie voor Veiligheid en Justitie van de Tweede Kamer
ertoe om in april 2012 twee hoorzittingen te houden waan/oor zij onder meer (historische)
deskundigen op het vlak van geneeskunde, psychiatrie en in het bijzonder castratie uitnodigde. Dat er
1

Wim Deetman, e. a.. Seksueel misbruik van minderjarigen in de Rooms Katholieke kerk. Uitgebreide versie, 2 delen (Amsterdam 2011),

2

J. Dohmen. Vrome zondaars. Misbruik in de Kooms-Katholieke Kerk (z.pl. 2010).

3

NRC Handelsblad. 17 maart 2012. idem 2 3 maart 2012.

in het verleden in Nederland onder meer binnen de forensische psychiatrie op vooralsnog onbekende
schaal en onder niet geheel duidelijke condities castraties hadden plaatsgevonden, was ook de
Kamerleden niet bekend. De informatie uit de hoorzittingen bracht de commissie tot een verzoek aan
de staatssecretaris van VWS o m nader onderzoek."* In haar reactie van 30 mei 2012 verklaarde de
staatssecretaris bereid te zijn t o t een onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek naar de rol van de
psychiatrie in brede zin bij de behandeling van plegers van seksueel misbruik bij minderjarigen, een
onderzoek dat zich zou moeten uitstrekken tot de relatie tussen kerkelijk en religieuze bestuurders en
de psychiatrie en later centra voor bezinning en hulpverlening, en tot de 'juridische, medisch-ethische.
religieus-historische en gezondheidsrechtelijke en beleidsmatige aspecten van onvruchtbaarmaking
en de invloed daarop van rooms-katholieke zijde'.^

In oktober 2012 verzocht de staatssecretaris vervolgens ZonMw o m het toegezegde onafhankelijke
wetenschappelijke onderzoek uit te voeren, waartoe binnen die organisatie de Commissie evaluatie
regelgeving (CER) als verantwoordelijke werd aangewezen.^ Voor het haalbaarheidsonderzoek, dat de
CER als eerste verkenning van de onderzoeksvraag wenselijk achtte, deed een zij beroep op prof. dr.
Joost Vijselaar, bijzonder hoogleraar in de geschiedenis van de psychiatrie bij het Departement
Geschiedenis en Kunstgeschiedenis, van de Faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit
Utrecht. Tussen maart en september 2012 is het bedoelde vooronderzoek uitgevoerd door de heer
Vijselaar. met als onderzoeksassistent de heer Roland Bertens BA. Dit rapport doet verslag van de
bevindingen van het haalbaarheidsonderzoek en biedt voorstellen voor de uitvoering van het
feitelijke onderzoek.

Voor de volledigheid zij hier nog vermeld dat parallel aan onderhavig onderzoek in opdracht van de
minister van Veiligheid en Justitie de Commissie Archiefonderzoek handelen Openbaar Ministerie bij
seksueel misbruik rooms-katholiek kerk - bestaande uit de heren dr. M.W. van Boven en
mr. F.H. Koster - onderzoek deed naar 'de wijze waarop het Openbaar Ministerie is omgegaan met
misbruikzaken binnen de rooms-katholieke kerk'. Daarbij speelde op de achtergrond de vraag naar de
betrokkenheid van psychiaters bij de rechtsgang - in de driehoek kerk. justitie, psychiatrie - een r o l . '

1.2

Vraagstelling
Het thema van dit onderzoek zoals nader geformuleerd door de Commissie evaluatie regelgeving
betreft de vraag naar de ontwikkeling van de rol van de psychiatrie bij behandeling van plegers van
seksueel misbruik, met een accent op het gebruik van de 'onvruchtbaarmaking'. in het tijdvak voor
1970.* Met 'onvruchtbaarmaking' - de term zoals hij in de toezegging van de staatssecretaris is
gebruikt - wordt daarbij niet gedoeld op sterilisatie en andere methoden van geboortebeperking,
maar uitdrukkelijk op castratie. Bij castratie ging het in het verleden om een vorm van therapie die
4
5

Brief kenmerk 2012Z08411/2012D19144Brief van de staatsseaetaris van Volksgezondheid. Welzijn en Sport aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Ceneraal,
30 mei 2012.J/U-311579S.

6

Brief staatssecretaris van VWS aan het bestuur van ZonMw. 30 oktober 2012,CZ-3134643.

7

Commissie Archiefonderzoek handelen Openbaar Ministerie bij seksueel misbruik rooms-katholieke kerk. De handelwijze van het
Openbaar Ministerie bij seksueel misbruik van minderjarigen in de Rooms Katholieke Kerk (Den Haag, 2013).

8

Brief ZonMw. 20 februari 2013 kenmerk 2013/03176/ZONMW. Zie bijlage A.

10

niet alleen gebruikt werd bij plegers van seksueel misbruik, maar bij verschillende vormen van
zedendelinquentie en bij w a t destijds werd gezien als seksuele pathologie, bijvoorbeeld homoseksualiteit en exhibitionisme. Omdat er voor 1970 vcxïr het overige geen specifieke behandelvormen
voor plegers van misbruik bestonden, kan de geschiedenis van de (forensisch) psychiatrische
bemoeienis met zedendelinquentie hier als overkoepelende thema dienen.

Samenvattend kan de centrale vraag van dit onderzoek, zoals die voortvloeit uit de opdracht van
ZonMw, als volgt geformuleerd worden: hoe werden in Nederland tussen 1920/1945 en 1970 plegers
van seksueel misbruik van minderjarigen (en breder zedendelinquenten) beoordeeld en behandeld in
de (forensische) psychiatrie, met bijzondere aandacht voor het gebruik van castratie en de rol van de
(RK) kerk(en), en met oog voor de Juridische (gezondheidsrechtelijke). medisch-ethische, religieushistorische en beleidsmatige aspecten, gesitueerd in de context van de maatschappelijke opvattingen
in de verschillende zuilen?

Bij het onderzoek zijn de volgende deelvragen aan orde:

1

Wat is er t o t nog toe geschreven over de geschiedenis van de behandeling van plegers van
seksueel misbruik en de toepassing van castratie in Nederland en internationaal?

2

Moet in het onderzoek 1920 dan wel 1945 als begindatum gehanteerd worden?

3

Wat was de juridische (straf- en gezondheidsrechtelijke) context?

4

Wat waren de medisch-ethische waarden, normen en protocollen indertijd?

5

Welke vormen van behandeling paste men in de (forensische) psychiatrie toe bij homoseksualiteit, pedofilie, seksueel misbruik en zedendelinquentie en welke plaats had castratie
daarbinnen? Welke kennis, theorieën en opvattingen lagen daaraan t e n grondslag?

6

Hoe vaak. waar, door wie en onder welke condities zijn in Nederland castraties uitgevoerd?

7

Wat is er bekend over indicatiestelling en de mate van vrijwilligheid van de behandelingen?

8

Wat was de rol van het staatstoezicht?

9

Wat was in deze de relatie tussen psychiatrie en religie?

10 Welke ontwikkelingen deden zich op dit vlak voor in het buitenland?'

Het (voor)onderzoek richt zich waar het o m religie gaat op de verschillende zuilen, omdat voor een
adequate beoordeling van de positie van de rooms-katholieke kerk de andere gezindten mede in
ogenschouw genomen moeten worden.
De behandeling

van plegers vormt het uitgangspunt

geen betrekking op de behandeling

van het onderzoek. De studie heeft

nadrukkelijk

van slachtoffers van misbruik of op mogelijk misbruik in de

psychiatrie.
Een nadere uitwerking van deze vragen met het oog op het definitieve onderzoek is in bijlage B te
vinden.

1.3

Haalbaarheidsonderzoek
Het onderhavige onderzoek wil de haalbaarheid vaststellen van historisch onderzoek naar de
hierboven geformuleerde vragen. Onderzocht is w a t er in de beschikbare literatuur al bekend is over
9

Brief Z o n M w , 20 februari 2013. kenmerk 2 0 1 3 / 0 3 1 7 6 / Z O N M W .

11

de genoemde thema's, welke bronnen in de brede zin (literatuur en documentatie, archief, getuigen/
deskundigen) er bestaan, in hoeverre deze toegankelijk zijn (rekening houdend met bijvoorbeeld de
regels ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer) en of de vragen gelet op het beschikbare
materiaal operationaliseerbaar gemaakt kunnen worden in de tijd en met de middelen die
beschikbaar zijn. Het onderhavige rapport brengt de bronnen in kaart en geeft aan of en op welke
wijze daarmee onderzoek kan worden uitgevoerd.

Hoewel uit de aard der zaak al geregeld aspecten van de geschiedenis van de psychiatrische
behandeling van plegers van seksueel misbruik in dit rapport beschreven zullen worden, gaat het
daarbij veelal om eerste impressies die door nader onderzoek verder opgehelderd moeten worden.
Voor zover hier antwoorden worden gegeven, dragen deze nadrukkelijk nog een voorlopig karakter.

Voor het haalbaarheidsonderzoek hebben de onderzoekers een ruime literatuursurvey uitgevoerd,
gebruik makend van onder andere documentatiecentra als Rutgers WPF en het Trimbos Instituut.
Mede op geleide van de reeds beschikbare studies zijn mogelijke historische bronnen
geïnventariseerd. Er is met deskundigen op de verschillende betrokken domeinen gesproken (bijv. dr.
Th. van der Meer, geschiedenis van de castratie; prof dr. M. Monteiro, lid van de Commissie Deetman;
em. p r o f dr. J. Frenken, seksuologie; p r o f dr. F. Koenraadt, forensische psychologie. Zie voor een
volledig overzicht bijlage C). Voorts zijn archieven gescreend op de aanwezigheid van relevante
stukken en dossiers, terwijl gericht is gezocht naar medische archieven en dossiers die licht zouden
kunnen werpen op de gestelde vragen omtrent het beleid en de praktijk inzake de castratie (Zie
bijlage D).

Voor de beantwoording van veel van de gestelde vragen is inzage nodig in archivalia zoals patiëntendossiers en rapporten projustitia. die onderworpen zijn aan wet- en regelgeving ter bescherming van
de persoonlijke levenssfeer. Bij dit onderzoek zijn bij de verschillende archiefbeheerders - zowel
publieke archiefbewaarplaatsen als instellingen van gezondheidszorg - de bestaande procedures en
regelingen voor inzage in acht genomen ter verkrijging van de bedoelde inzage.

Ter introductie van de thematiek begint dit rapport met een kort historisch overzicht van het gebruik
van castratie in Nederland. Na een bepaling van het tijdvak waarover het onderzoek zal moeten
handelen, wordt een beknopte analyse gegeven van de al bestaande Nederlandse en buitenlandse
historische studies over het onderwerp castratie en zedendelinquentie en de context waarin deze
behandeling geplaatst moet worden. Daarmee kunnen onder andere lacunes in de kennis worden
aangegeven. Vervolgens komt uitvoerig de vraag aan de orde of het aantal in Nederland uitgevoerde
castraties te bepalen valt evenals de vraag waar. door wie en onder welke condities dat gebeurde.
Bijzondere bronnen(ver2amelingen) die de praktijk van de toepassing van castratie kunnen
verhelderen - zoals rapporten projustitia en patiëntendossiers - worden besproken, waarna stil
wordt gestaan bij bronnenmateriaal dat betrekking heeft op de meningsvorming over en de
beëindiging van de therapeutische castratie na 1955. Afrondend zal de balans worden opgemaakt:
welke vragen van het onderzoek zijn toegankelijk voor onderzoek, gegeven de aanwezige bronnen en
mogelijke beperkingen? Tot slot zal een voorstel worden geformuleerd voor mogelijk onderzoek.

12

De ontwikkeling van therapeutische castratie in Nederland

Het thema van het onderhavige onderzoek is de therapeutische castratie in het bredere kader van de
behandeling van zedendelinquentie. Bij castratie, of in medische termen de orchidectomie, gaat het
om de doelbewuste chirurgische verwijdering van de zaadballen of testes bij de man (en in
uitzonderlijke gevallen de eierstokken bij de vrouw). Behalve als (onderdeel) van de behandeling van
bijvoorbeeld kanker of chronische infectie van de teelballen, vond en vindt deze ingreep plaats o m de
geslachtsdrift of libido te verminderen of op te heffen dan wel (in het verleden) o m de seksuele
voorkeur te beïnvloeden. Hoewel de castratie leidt tot onvruchtbaarheid en in het verleden castratie
en sterilisatie wel met elkaar werden venA/ard, zijn onvruchtbaarmaking met het oog op het
voorkomen van vcwrtplanting (bijvoorbeeld door sterilisatie) en castratie, in technische zin door de
meeste medici altijd duidelijk van elkaar onderscheiden. Wanneer in dit rapport gesproken wordt over
castratie conformeren w e ons aan dat laatste gebruik, tenzij een besproken auteur nadrukkelijk een
andere uitleg aan het begrip geeft.

Bij dit onderzoek bleek dat castratie in de huidige tijd nog een beladen onderwerp is, dat afkeuring,
afgrijzen en géne oproept. Iemand als de historicus Koenders spreekt net als anderen van 'een zwarte
bladzijde in de Nederlandse medische geschiedenis die dertig jaar zou duren.'^° Instellingen waar in
het verleden deze behandeling is toegepast lijken het te beschouwen als een smet op hun blazoen,
zoals de psychiatrie in het algemeen niet graag aan dit deel van de eigen geschiedenis herinnerd
wordt. Terugblikkend kunnen degenen die destijds een castratie ondergingen in zekere zin als
slachtoffer worden aangemerkt. Vanuit het toenmalig perspectief gold dat in mindere mate en zagen
artsen en andere betrokkenen castratie als een toelaatbare vorm van hulpverlening.

Doel van dit onderzoek is mede vast te stellen hoe het gebruik van castratie begrepen kan worden
binnen de context van de toenmalige cultuur en de (forensisch) psychiatrische opvattingen en
mogelijkheden van destijds en te onderzoeken welke reacties deze ingreep vroeger teweegbracht.
Hoewel er altijd gewaakt moet worden voor een risico van vergoelijking, is het (moreel) begrijpelijk
maken van het gebeurde in het perspectief van de tijd mede de opgave van de historicus.

10

P. Koenders. Tussen christelijk reveil en seksuele revolutie: bestrijding van zedeloosheid in Nederiand, met nadruk o p de repressie van
homoseksualiteit (Leiden 1996) 263-

13

2.1

Kort historisch overzicht''
Als kader voor w a t hierna volgt, is een korte voorlopige verkenning van de historische ontwikkeling
van de castratie, op basis van de reeds beschikbare studies (zie paragraaf 2.3), hier op zijn plaats.
Hoewel castratie een eeuwenoud verschijnsel is - te denken is aan de castraatzangers uit de
zeventiende en achttiende eeuw - is de doelbewuste therapeutische castratie een ontwikkeling in de
(forensische) psychiatrie van de twintigste eeuw. Vonden de eerste castraties bij zedendelinquenten
in het begin van die eeuw plaats in Zwitserland, vanaf het eind van de jaren t w i n t i g werd het een
gangbaarder therapie, nadat er onder meer in Scandinavië (Denemarken 1929) wetgeving was
aangenomen die castraties, meestal op basis van vrijwilligheid, mogelijk maakte. Na een eerste
(vermoedelijk) incidentele castratie in 1921, paste men de behandeling in Nederland in de Jaren dertig
voor het eerst geregeld op een aanvankelijk bescheiden schaal toe. In die jaren debatteerden artsen,
psychiaters, theologen en Juristen en leden van het parlement tamelijk uitvoerig over de
toelaatbaarheid, de condities en de bruikbaarheid van deze therapie. In het algemeen beschouwde
men het als een zeer ingrijpende maatregel die pas in aanmerking kwam wanneer andere
behandelingen faalden en die alleen met geïnformeerde en vrijwillige instemming van de betrokkene
mocht worden uitgevoerd.

Het feit dat men in brede kring castratie destijds aanvaardbaar achtte als behandeling, is te verklaren
binnen het zedelijk klimaat van die dagen, gekenmerkt door zeer restrictieve opvattingen ten aanzien
van (homo)seksualiteit, een navenant strenge, repressieve zedelijkheidswetgeving en een
geneeskunde/psychiatrie waarin seksuele variaties als ziekten werden opgevat In de psychiatrie
vonden in dezelfde jaren ook andere ingrijpende somatische behandelingen ingang, zoals insulinecoma-kuren en vormen van psychcKhirurgie.

In de eerste decennia beschouwden artsen internationaal castratie als een heel effectieve ingreep om
de geslachtsdrift te beperken, met weinig ernstige bijverschijnselen. Castratie ging zo in de Jaren
dertig, veertig en vijftig behoren t o t de behandelingen die in geval van homo- en pedoseksualiteit en
exhibitionisme in de psychiatrie binnen de context van de vrijgevestigde praktijk en in psychiatrische
ziekenhuizen werden toegepast. Over de frequentie waarmee de behandeling in Nederland buiten de
forensische psychiatrie werd toegepast ontbreken tot op heden gegevens.

Voor w a t de forensische psychiatrie betreft, kwam in 1938 bij het Ministerie van Justitie een
(informele) regeling t o t stand, die ter beschikking gestelden van de Regering (TBR) de mogelijkheid
gaf o m zich op basis van vrijwilligheid na persoonlijke goedkeuring door de minister te laten
castreren. Vanaf die tijd t o t 1968 zijn er in de verschillende TBR klinieken volgens een becijfering van
het Ministerie van Justitie uit 1969 in totaal zeker 3 8 I TBR-verpleegden aan castratie onderworpen,
waarvan de meesten geplaatst waren in het Rijkspsychopatenasiel Veldzicht te Balkbrug. Naast het
asiel Veldzicht vormde de forensische kliniek St. Paulus van de psychiatrische inrichting St Willibrord
in Heiloo de tweede plek waar op enige schaal castraties bij TBR-verpleegden uitgevoerd werden. Het
was een afdelingsgeneesheer van S t Willibrord, de psychiater AJ.A.M. Wijffels, die in 1955
promoveerde op wetenschappelijk onderzoek naar castraties, het enige in zijn soort in ons land.

11

Voor dit overzicht Is gebruik gemaakt van de literatuur die in paragraaf 2.3.1 besproken wordt.

Het aantal castraties in TBR verband, dat in het Jaar 1948 met 26 en in 1951 met 23 gevallen een
hoogtepunt bereikte, nam nadien af na 1963 bedroeg het aantal minder dan 5 per Jaar. De laatste
castratie bij een ter beschikking gestelde zou - voor zover nu bekend - in 1968 hebben
plaatsgevonden, het Jaar waarin het Ministerie van Justitie formeel een einde zou hebben gemaakt
aan de behandelingen. Hoewel (forensische) psychiaters zeker tot 1970 niet twijfelden aan de
effectiviteit van castratie, waar het ging om verminderde kans op recidive, kreeg men allengs meer
oog voor de complicaties. Werden in de Jaren vijftig al hormonale middelen op enige schaal
aangewend ter vermindering van de libido, rond 1970 kwam een tweetal nieuwe medicijnen
beschikbaar - Androcur (cyproteron acetaat) en Benperidol (frenactil) - die als vorm van 'chemische
castratie' een alternatief boden voor de operatieve castratie. Anders dan bij de chirurgische castratie,
ging het bij deze farmaceutica om een omkeerbare, reversibele ingreep. Naast de toenemende
afwijzing van biologische behandelingsvormen ten tijde van de antipsychiatrie en de ingrijpende
wijziging van de maatschappelijke visie op (homo)seksualiteit droegen deze modernere
libidoremmers bij aan de verdwijning van castratie uit het therapeutische arsenaal.

2.2

Periodisering
Voor het bepalen van de haalbaarheid is de vraag (nr. 2) naar het precieze tijdvak waarover het
onderzoek zich moet uitstrekken van belang. De eerste kwestie is welke aanvangsdatum te kiezen:
1920 of 1945. Het onderzoek van de Commissie Deetman, dat de aanleiding vormde voor dit
onderzoek, bestreek het tijdvak van 1945 tot 2010. Er zijn belangrijke redenen om de periode waarop
het onderhavige onderzoek betrekking heeft te verruimen. Zoals gezegd nam de toepassing van de
castratie in Nederland feitelijk zijn aanvang in de jaren dertig en vonden de belangrijkste principiële
discussies over castratie al voor 1940 plaats. In 1928 werd bovendien de psychopatenwet van kracht
die TBR mogelijk maakte. In 1938 kwam, zoals we zagen, voor deze categorie patiënten een regeling
voor deze therapie tot stand bij het Ministerie van Justitie. Theorie en praktijk van de castratie kregen
zoal in de jaren dertig hun definitieve vorm.'^ Er zijn dus goede redenen om een onderzoek naar de
geschiedenis van castratie in Nederland rond 1920 te beginnen.
Wat de einddatum van het onderzoek naar castratie betreft komen de vroege jaren zeventig in
aanmerking, toen de castratie uit het therapeutische arsenaal verdween. Daarbij moet de vraag
wanneer de allerlaatste ingreep heeft plaats gevonden voorlopig nog open blijven. In samenhang met
de TBR regeling lijkt de laatste castratie in 1968 gebeurd te zijn, maar helemaal zeker is dit niet.

2.3

Historiografie
Ter becxjrdeling van de haalbaarheid is inzicht in de mate waarin en de wijze waarop het onderhavige
thema al in Nederland en elders is onderzocht van wezenlijke betekenis (Zie vraag 1). Biedt de
bestaande literatuur al antwoord op de gestelde vragen, zijn de bronnen al in kaart gebracht en welke
lacunes in de kennis kunnen er worden aangewezen?
12

Jan Noordman, Om de kwaliteit van het nageslacht. Eugenetica in Nederland 1900-1950 (Nijmegen 1989) 187-198; Harry
Oosterhuis, Homoseksualiteit in Katholiek Nederland. Een sociale geschiedenis 1900-1970 (Amsterdam 1992) 47-83; Theo van der
Meer, "Vrijwillige' en 'therapeutische' castratie van TBR-verpleegde. 1938-1968'. in: E. C. Coppens, J. Hallebeek, en D. Heirbaut, ed.,
Fabrico Iuris. Opstellen over de'werkplaats van het recht'aangeboden aan Sjoerdfaber (Nijmegen 2009) passim.

15

2.3-1

Historiografie Nederland
Over de toepassing van castratie in Nederland en de achtergronden daarvan is al literatuur
beschikbaar. Terwijl contemporaine auteurs als bijvoorbeeld de genoemde psychiater Wijffels al
aandacht besteedden aan de voorgeschiedenis van de door hen t>esproken therapie, is er door
moderne historici vanaf het eind van de Jaren tachtig gepubliceerd over het verschijnsel van de
castratie in Nederland.'' De eerste die dat deed was de historicus Jan Noordman in zijn proefschrift
Om de kwaliteit van het nageslacht over de eugenetica in Nederland tussen 1900 en 1950. Noordman
laat daarin onder meer zien hoe het denken over castratie in eerste instantie voortkwam uit en
vervIcKhten was met de discussie over eugenetica en hoe in de Tweede Kamer in de jaren dertig w e r d
gesproken over dit thema. Voorts biedt hij een korte weergave van de discussies in rooms-katholieke
en protestantse kringen in de Jaren dertig over de toelaatbaarheid van castratie en geeft hij een
summiere schets van de vroegste castratiepraktijk voor 1950. Noordman's bijdrage is onder meer
belangrijk omdat hij de castratie in de bredere context van de discussie over erfelijkheid, sociale- en
bevolkingspolitiek en over negatieve en positieve eugenetica plaatst.'*

Een tweede belangrijke bijdrage kwam van Harry Oosterhuis die studie maakte van de omgang met
homoseksualiteit in rooms-katholiek Nederland in de Jaren tussen 1900 en 1970. In zijn dissertatie
Homoseksualiteit in Katholiek Nederland. Een sociale geschiedenis analyseert hij in hoofdstuk 3
nauwgezet en uitputtend de meningsvorming over de behandeling van homoseksualiteit en specifiek
over castratie, in de kring van katholieke geestelijken, ethici, artsen en andere wetenschappers in de
Jaren tussen 1930 en 1950, tegen de achtergrond van het denken over o.a. seksualiteit, geboortebeperking en (medische) ethiek. Hij plaatst die opvattingen in de context van de ontwikkeling van de
katholieke zuil en haar verhouding t o t de modernisering. /Van de hand van de publicaties van onder
m e e r d e (rooms-katholieke) Leidse hoogleraar psychiatrie E.A.D.E. Carp en AJ.A.M. Wijffels geeft hij
een beeld van de ervaringen met castratie in de praktijk t o t het midden van de Jaren vijftig.'^

In hetzelfde jaar 1992 verscheen het boek Van sodomieten, neuroten en andere flikkers. Over de
'genezing' van homofielen van de hand van de Journalisten Marnix Koolhaas en Jacqueline Maris. Deze
publicatie, die geen wetenschappelijke pretentie heeft, kwam voort uit de radioprogramma's die de
VPRO in het kader van Het spoor terug aan het thema van de strafrechtelijke vervolging en de
psychiatrische behandeling van homoseksuelen wijdde. Het belang van het boek schuilt vooral in de
weergave van de gesprekken die de makers hadden met onder andere mannen die een castratie
hadden ondergaan, met de al vaker genoemde psychiater AJ.A.M. Wijffels - die zich in het
programma 'de grote castreur van Nederland' noemde - en met mr. E. Brongersma, pleitbezorger van
de pedofilie en advocaat van vervolgde homo- en pedoseksuelen. Daarmee werden unieke
getuigenissen vastgelegd.'^

13

A. J. A. M. Wijffels, Het castratievraagstuk (Amsterdam 195S).

14

J. Noordman, Om de kwaliteit van het nageslacht, 187-198.

15

H. Oosterhuis, Homoseksualiteit in Katholiek Nederiand. passim; idem, 'Ze zijn er mede behept", Veranderingen in de confessionele
houding ten aanzien van homoseksualiteit. 193S196S'. in; C. Hekma, ed.. Coed verkeerd Een geschiedenis van homoseksuele
mannen en lesbische vrouwen in Nederland (/Amsterdam 1989).

16

M. Koolhaas, Van sodomieten. neuroten en andere flikkers: over de 'genezing' van homofielen (Den Haag 1992) passim.

Ib

In 1996 volgde de omvangrijke dissertatie van P. Koenders. Tussen christelijk réveil en seksuele
revolutie. Bestrijding van zedeloosheid in Nederland, met nadruk op de repressie van homoseksualiteit.
waarin eveneens het gebruik van castratie als therapie bij homoseksualiteit ter sprake k o m t Zo gaat
Koenders nader in op de gedachtewisseling over dit thema binnen een van de subcommissies van de
door de overheid in 1948 ingestelde Reorganisatiecommissie v o o r d e Geestelijke Volksgezondheid.
Bovendien schenkt hij aandacht - zij het bescheiden - aan de discussies die in het blad Vriendschap
van het COC in de Jaren vijftig gevoerd werden over castratie. De betekenis van Koenders werk ligt in
het feit dat hij het vervolgingsbeleid tegen homoseksuelen in detail weergeeft, waarbinnen castratie
als therapeutische optie figureerde in het strafrecht en de forensische psychiatrie."

Het t o t nog toe belangrijkste onderzoek naar de theorie en praktijk van de castratie in Nederland is
tussen 2004 en 2006 uitgevoerd door dr. Theo van der Meer als onderdeel van het door het ministerie
van VWS gefinancierde werk van de Commissie Rechtsherstel Homoseksuelen Tweede Wereldoorlog.^^
Van der Meer onderzocht vooral de castraties zoals deze plaatsvonden bij TBR-verpleegden en maakte
daartoe als eerste gebruik van de dossiers van de betrokkenen, afkomstig uit onder andere de
forensisch psychiatrische kliniek Veldzicht en het Ministerie van Justitie. Over de resultaten van het
onderzoek publiceerde Van der Meer tot nog toe drie artikelen.

Behalve dat Van der Meer in aanvulling op het werk van Oosterhuis de posities van de verschillende
zuilen inzake castratie in de Jaren dertig nader uitwerkt, staat hij stil bij de medisch-psychiatrische
opvattingen inzake de achtergronden en etiologie van seksuele pathologie, de vcxsrwaarden, werking
en effectiviteit van castratie en de opvattingen van medici over onder meer de wenselijke beperking
van de rol van de overheid. Dankzij het onderzoek in de dossiers van Justitie en TBR instellingen is hij
in staat o m de totstandkoming en ontwikkeling van het (informele) beleid van het Ministerie van
Justitie in de jaren dertig en veertig en de krachten die daarop van invloed waren in kaart te brengen.
Dezelfde dossiers bieden hem de mogelijkheid de gang van zaken in de praktijk te illustreren aan de
hand van de lotgevallen van individuele TBR verpleegden, die castratie ondergingen. Daarmee komen
ook de concrete praktijk, de procedures en de gemaakte afwegingen in beeld. Voorts specificeert hij
nader welke groepen de ingreep feitelijk ondergingen. Van der Meer besteedt relatief veel aandacht
aan de opvattingen en discussies over de eugenetica, als achtergrond bij en aspect van de
ontwikkeling van castratie. Zijn stelling luidt dat onder de oppervlakte eugenetische motieven altijd
een rol zijn blijven spelen bij castratie. Het accent ligt bij Van der Meer vooral op het tijdvak voor
1950, mede omdat hij in beperkte mate toegang had t o t dossiers van na die d a t u m . ' ^

In de specifieke geschiedschrijving van de psychiatrie is de castratie als thema amper aan de orde
geweest.

17

P. Koenders. Tussen christelijk reveil, passim.

18

http://socialhistory.org/nl/projecten/homoseksualitelt-nederland-de-20e-eeuw,

19

Th. van der Meer, 'Vrijwillige' en 'therapeutische' castratie', passim; idem. 'Eugenic and sexual folklores and the castration of sex
offenders in the Netherlands (1938-1968)'. Studies in the History and Philosophy of Biology and Biomedical Sciences 39 (2008) 19S204; Het derde artikel Voluntary and therapeutic castration of sex offenders in The Netherlands (1938 1968)' zal in 2014
verschijnen in het International Journal c^ Law and Psychiatry.

17

Waar het gaat o m de vraag naar de stand van de historische kennis (vraag l ) blijkt dat de beschikbare
historiografie over de castratie in Nederland al met al belangrijke aspecten en fases van de
ontwikkelingen in beeld brengt en een goed uitgangspunt biedt voor het hier beoogde onderzoek. De
discussies en de ervaringen in de praktijk in de jaren dertig en veertig zijn t o t op zekere hoogte
beschreven, de gang van zaken in het kader van de TBR en in de psychopatenasiels is tot en met de
vroege Jaren vijftig al een eerste keer onderzocht. Er bestaat eveneens inzicht in belangrijke aspecten
van het kader waarin de psychiatrische bemoeienis met zedendelinquentie zijn plaats had,
bijvoorbeeld de geschiedenis van de (homo)seksualiteit, de rol van de zuilen, de overheid, het
strafrecht en de (forensische) psychiatrie. Met andere woorden er is al een grondslag voor de
beantwcxjrding van de vragen naar de Juridische, medische, ethische en religieuze context (vraag 3-7
en 9) aanwezig.

Het beeld is echter nog niet volledig en belangrijke vragen zijn nog onbeantwoord of verdienen
nadere uitdieping. De genoemde auteurs hebben elk hun specifieke invalshoek, zoals de geschiedenis
van de eugenetiek, die van de Rooms-katholieke zuil, of van de bestrijding van de zedeloosheid en de
forensische psychiatrie. Een echte overzichtsgeschiedenis ontbreekt nog, waarin bijvoorbeeld de
introductie van de therapie in detail wordt geschetst, mede tegen de achtergrond van de toenmalige
(forensische) psychiatrie. Tot nog toe ontbreekt ook elk zicht op de omvang en de aard van de
toepassing van castratie buiten het forensisch psychiatrische circuit mede door het beperkte aantal
bronnen. Over de mate waarin castratie als mogelijke behandeloptie een rol speelde in het
strafrechtelijke vervolgingstraject t o t en met de uitspraak van de rechter, bijvoorbeeld als voorwaarde
van een sepot, ontbreekt elk onderzoek. Daarnaast kunnen de medisch-ethische. sociale en
strafrechtelijke afwegingen die in concrete gevallen werden gemaakt bij het wel of niet toepassen
van castratie, de rol van de verschillende betrokkenen (patiënt, psychiater, partners, familie) meer
systematisch worden onderzocht. Bovendien behoort de strafrechtelijke en psychiatrische
behandeling van de bredere groepen van zedendelinquenten, 'psychopaten' en TBR-gestelden meer in
ogenschouw genomen te worden.

Een aantal ontwikkelingen in de geschiedenis van de castratie kan verder worden opgehelderd. Dit
haalbaarheidsonderzoek heeft immers additionele bronnen opgeleverd die nadere studie zeker
mogelijk maken. Zo bestaat er onduidelijkheid over de gang van zaken rond een voorgenomen, groots
opgezet onderzoek naar alle gecastreerde TBR-verpleegden dat vanaf 1956 werd voorbereid door de
Utrechtse Stichting Onderzoek Criminaliteit van o.a. de bekende strafrechtsgeleerde p r o f dr.
Kempe.^° Nieuwe documenten bieden hier aanknopingspunten (zie paragraaf 2.10.). Ook de
geschiedenis van de introductie van hormonale en farmaceutische 'libidoremmers', de chemische
castratie, kan uitgediept worden. In verband met dat laatste is een nadere reconstructie van de
meningsvorming en discussie over castratie na 1955 van belang, in het licht van veranderende
opvattingen binnen de psychiatrie over homo- en pedoseksualite'rt. Welk aandeel hadden de opkomst
van alternatieven als hormoonbehandeling, de groeiende weerstand tegen onomkeerbare
lichamelijke ingrepen, of de veranderende opvattingen over parafiliën in de definitieve beëindiging
van de castratie in de psychiatrie? In het algemeen kan gesteld worden dat de gang van zaken rond de
castratie na 1955 nadere studie behoeft.

20

W . Derks, Hef h e m d van Vrouwe Justitia (Baexem 1 9 8 I ) 24 33; Van der Meer, V r i j w i l l i g e ' en 'therapeutische' castratie". 315.

18

2.3.2

Historiografie en literatuur buitenland
Voor de bredere situering van de Nederlandse ontwikkelingen en een vergelijkende analyse is het zoals de vragen i en lO ook stipuleren - nodig de geschiedenis van de castratie in het buitenland in
het onderzoek te betrekken, temeer daar Nederlandse artsen schatplichtig waren aan kennis van
elders. Internationaal is er opvallend genoeg tot op heden relatief weinig over de geschiedenis van de
castratie geschreven. Monografieën over het thema ontbreken. Zelfs met betrekking tot landen waar
castratie al vroeg en op enige schaal toegepast werd, zoals de Denemarken, is weinig gepubliceerd.^'
Wel heeft Thomas Huonker aandacht gegeven aan de geschiedenis van de castratie in Zwitserland,
het land waar de ingreep als eerste werd gebruikt.'^ Terwijl over geneeskunde en de psychiatrie ten
tijde van de Nazi's in Duitsland een omvangrijke literatuur bestaat en er studies zijn verschenen over
de politiek van gedwongen sterilisatie en de euthanasie-acties. zijn er met betrekking tot de
praktijken van gedwongen castraties nog maar weinig studies ondernomen.^' Navraag bij historici
van de psychiatrie in een aantal landen bevestigt dit beeld (Zie bijlage C). Wel wordt in de oudere,
primaire (psychiatrische) literatuur, zoals destijds te doen gebruikelijk, vaak een samenvatting
gegeven van de historische achtergronden en ontwikkeling van deze therapie, die goed als bron en
wegwijzer kan dienen.^*
Is de geschiedschrijving beperkt van omvang, de vakliteratuur over castratie en de behandeling van
zedendelinquenten is internationaal omvangrijk. Zeker in Scandinavië en Midden-Europa is vanaf de
jaren twintig tot in de Jaren zeventig van de vorige eeuw veel gepubliceerd over castratie. Het gaat
dan om auteurs als: Sand. Lange, Wolf Stürup. Langelüdecke. Tijdens het vooronderzoek is een
omvangrijke lijst van relevante titels opgesteld.^^
De geschetste stand van zaken heeft voor het onderhavige onderzoek het gevolg dat een
internationale vergelijking (vraag 10) maar een beperkt karakter kan dragen, stoelend op de weinige
historische publicaties. Wel zal systematisch worden gezocht naar gegevens over wetgeving,
21

Wel k o m t castratie aan d e orde in een overzichtsbundel over de geschiedenis van de eugenetica in Scandinavië: Gunnar Broberg
en Nils Roll-Hansen, ed.. Eugenics a n d the Welfare State. Norway, Sweden, Denmark a n d Finland (East Lansing 2005) passim.

22

Thomas Huonker, Diognose 'moralisch defekt'. Kos tration, Sterilisation u n d Rassen-hyqiene i m Dienst der Schweizer Sozialpolitik u n d
Psychiatrie 1890-1970 (Zürich 2003) 231-244.

23

C. Giles. ' T h e Most Unkindest Cut of All': Castration, Homosexuality and Nazi Justice', t o u r n a i o f c o n t e m p o r a r y history 2 7 (1992)
4 1 6 1 : R Wille en K. M. Beier, Castration in Germany', Annals o f Sex Research l (1989) 103-33-

24

Zie bijvoorlieeld: C. H. W o l f , Die Kastration bei sexuellen Perversionen u n d Sittlichkertsverbrechen des Mannes (Basel 1934) 7-2S;
K. Stürup, 'Sex offenses: The Scandinavian experience', i n : M. S h i m m , ed.. Law a n d Contemporary Problems ( D u r h a m I 9 6 0 ) 3 6 1 37S: i d e m . 'Die Behandlung der Sexualkrimlnalität in Skandinavien', in: F. Bauer. e.a.. ed., Sexualität u n d Verbrechen (Frankfurt
1963) 237-244; A J J U A . W i j f f e l s , Hef castratievraagstuk ( A m s t e r d a m 19S4) 3-26; /K. Langelüddeke, Die E n t m a n n u n g von
Sittlichkeitsverbrechern (Berlin 1963) 3-46.

2S

C H . W o l f . Die Kastration bei sexuellen Perversionen u n d Sittlichke'itsverbrechen des Mannes (Basel 1934); J. Lange. O^e Folgen der
E n t m a n n u n g Erwachsener (Leipzig 1934); Knud Sand. Die gesetzliche Kastration: lOjärige Erfahrungen m i t gesetzlicher Kastration in
Danemark (Berlijn. 1940); i d e m . 'Kastration und Standpunkt des Psychiaters'. Medizinische Klinik 2 (1934) 1081-1084:
A. Langelüddeke, Die E n t m a n n u n g ; G. K. Stürup. 'Castration: The t o t a l t r e a t m e n t ' , in: H. L P. Resnik en M. E. W o l f g a n g , ed., Sexual
Behaviors: Social. Clinical, a n d Legal Aspects (Boston 1972) 361-382.

19

Juridische voorwaarden van castratie (zoals de mate van (on)vrijwilligheid, noodzaak van informed
consent), morele afwegingen, indicatiestelling, veronderstelde voor- en nadelen, en resultaten van
effectonderzoek. De relevante internationale primaire literatuur zal in beperkte mate bestudeerd
worden op geleide van het gebruik dat Nederlandse auteurs ervan maakten.

2.4

Context
In de opdracht tot het vooronderzoek van ZonMw is uitdrukkelijk vastgelegd 'het perspectief niet te
eng te kiezen' en de maatschappelijke opvattingen en praktijken in de verschillende zuilen alsmede de
Juridische, medisch-ethische en algemeen medisch-psychiatrische context in de beschouwing te
betrekken, zoals ook nader is gespecificeerd in de vragen 3,4 en 9.'^ In het kader van het voorgestelde
onderzoek zal daarbij teruggevallen kunnen worden op de secundaire historische literatuur die
voldoende beschikbaar is. Hierboven bleek al dat in de bestaande studies over castratie aspecten van
de context meegenomen zijn.
Waar het gaat om het maatschappelijke en ethische kader en de positie van homo- en pedofilie zijn
behalve de studies van Oosterhuis en Koenders, werken van Tijsseling, Warmerdam en anderen
raadpleegbaar.'' Naast het overzichtswerk van Bosch over de geschiedenis van het strafrecht is er de
studie van Renée Kool specifiek over de wetgeving omtrent misbruik van minderjarigen dat het
relevante strafrechtelijke kader biedt aangevuld met verschillende publicaties over onder meer het
artikel 248bis.'* De geschiedenis van de ter beschikking stelling van de Regering (TBR, later TBS) is
onder andere door Hofstee en Haffmans beschreven, en door anderen nader gedetailleerd.'' De
Nederlandse opvattingen over psychopathie - een diagnose die op veel zedendelinquenten van
toepassing werd geacht - zijn door Jacomien Gijzeman in een MA thesis tot de tijd van de
psychopatenwetgeving van 1928 geanalyseerd.^" Voorts is er over de reclassering, die in de praktijk
veel met zedendelinquenten en het vraagstuk van de castratie te maken had, het onderzoek van
onder meer Heinrich.^' Voor de psychiatrie vanaf het interbellum en meer specifiek de ontwikkeling

26

Brief Z o n M w . 2 0 1 3 / 0 3 1 7 6 / Z o n M w .

27

Anna Tijsseling, Schuldige seks. Homoseksuele zedendelicten rond o m de Duitse bezettingstijd (Litrecht 2009); Van der Meer,
Vrijwillige' en 'therapeutische' castratie', passim; Oosterhuis. Homoseksualiteit in Katholiek Nederiand, passim; Koenders, Tussen
christelijk reveil, passim; H. W a r m e r d a m en P. Koenders. Cultuur en Ontspanning. Het COC 1946 1966 (Utrecht 1987) passim.

28

R. S. B. Kool. 'Schuivende panelen. Een achtergrondstudie naar w e r e l d l i j k e e n kerkelijke o n t w i k k e l i n g e n rond o m seksueel misbruik
van m i n d e r j a r i g e n binnen de rooms-katholieke Kerkprovincie (1945-2010)'. in: Deetman, Seksueel misbruik van minderjarigen. Deel
2 . 8 7 - 1 4 8 ; Gert Hekma en Theo van der Meer, ed.. 'Bewaar me voor de waanzin van het recht': homoseksualiteit en strafrecht in
Nederiand (Diemen 2011); Albert Bosch. De o n t w i k k e l i n g van het strafrecht in Nederiand van 1795 t o t heden (Nijmegen 2011).

29

E. J. Hofstee, TBR en TBS. De TBR in rechtshistorisch perspectief (Arnhem 198 7 ); K. R. M. O. H a f f m a n s , Ter beschikking gesteld:
geschiedenis, oplegging en executie van een strafrechtelijke maatregel (/Arnhem 1984); F. Koenraadt. Ziek o f schuldig f Twee eeuwen
forensische psychiatrie en psychologie (Arnhem 1991); D. Ridder en C. d e Vries. 'De Psychopathenwetten, achtergronden en beleid
1910-1940', Recht en Kritiek 10 (1984) 63-79; F. Koenraadt. C. Kelk en I. Vijselaar, ed., russen behandeling en s t r a f
Rechtsbescherming en veligheid in de twintigste eeuw ( z.pl. 2007 ) 1-188.

30

Jacomien Gijzeman. V r o u w e Justitia en de psychiaters, masterthesis (Utrecht 2010).

31

Jean Paul Heinrich. Particuliere reclassering en overheid in Nederiand sinds 1 8 2 i (Arnhem 1996)

20

van de somatische kuren kan terug gevallen worden op een reeks van boeken en artikelen.^' Andere
thema's zijn echter nog onderbelicht gebleven zoals onder meer de geschiedenis van de praktijk van
het strafrecht en daarbinnen de vervolging van zedendelinquentie.

Bij gelegenheid kan ook de primaire literatuur in het onderzoek betrokken worden. Bij de literatuursearch in het kader de van het haalbaarheidsonderzoek zijn ook titels op het vlak van belendende
thema's (zedelijkheidswetgeving, homo- en pedoseksualiteit, TBR/TBS) voor Nederland globaal
geïnventariseerd.

2.5

Literatuur en debatten 1930-1945
Zoals al in paragraaf 2.2 opgemerkt werd. kregen theorie en praktijk van de castratie en breder die
van de vervolging en behandeling van zedendelinquenten/psychopaten in de Jaren dertig de vorm die
ze tot in de Jaren zestig bleven houden. De fundamentele debatten over castratie vonden in de Jaren
tussen 1930 en 1950 plaats. Het gaat o m een essentieel tijdvak voor de beantwoording van
hoofdvragen van het onderhavige onderzoek (Vragen 3.4, 5.6. 7 en 9). Beginselen ten aanzien van de
Juridische en ethische voorwaarden, de indicatiestelling en de procedures legde men in deze tijd vast.

Verschillende historici (Noordman. Oosterhuis. Van der Meer) hebben dit tijdvak weliswaar al
onderzocht maar de analyse van de verschillende opvattingen en posities vraagt o m verdieping en
systematisering, en o m verruiming tot alle zuilen en alle aspecten. De behandeling van zedendelinquenten en plegers van misbruik en het gebruik van castratie kwamen in die Jaren onder meer
ter sprake in diverse tijdschriften,'^ in het Psychiatrisch Juridisch Gezelschap,''' tijdens twee
congressen van rooms-katholieke (artsen)organisaties,'^ vanaf 1933 bij de behandeling van de
begrotingen van Justitie in de Tweede Kamer en in de pers.'^ Daarnaast gaven een zedenmisdrijf in
Amsterdam en een rechtszaak (in Alkmaar) direct aanleiding tot publieke discussie over castratie.'^ Er
was expliciete aandacht voor de morele, theologische, Juridische, criminologische, beleidsmatige en
32

Onder andere: Harry Oosterhuis en Marijke Gijswijt Hofstra. Verward van geest en a n d e r ongerief. Psychiatrie en geestelijke
gezondheidszorg in Nederiand (1870-2005) (Houten 2008) Deel I. 245 - 4 4 1 ; Joost Vijselaar. Het gesticht, enkele reis o f retour (
A m s t e r d a m 2010); G e m m a Blok en Joost Vijselaar, Terug naar Endegeest. Patiënten en hun ttehandeling in het psychiatrisch
ziekenhuis Endegeest 1897-1997 (Nijmegen 1998) 61-129.

33

Zie bijvoorbeeld: A. L C. Palies en J. I. W u i t e , 'Therapeutische castratie bij zedendelinquenten'. Psychiatrische en Neurologische
Bladen 15 (1941) S11-S36; H. Pinkhof, De castratie v a n krankzinnigen'. Nederiands Tijdschrift voor Geneeskunde (NTvC) 70 (1926)
187; i d e m . Castratie als overheidsmaatregel'. NTvC 74 (1930) 4063-4064: L Hardenberg. 'Therapeutische castratie'. NTvC 78
(1934) 1578-1579; Redactioneel, 'Castratie en sterilisatie o p het congres voor strafrecht'. NTvC 79 (1935) 4 2 0 1 .

34

Zie bijvoorbeeld: J. M. Van Bemmelen. V o o r en nadeelen van een w e t t e l i j k e regeling der sterilisatie en castratie'. Psychiatrisch
Juridisch Gezelschap 7 (1933) 33-52; F. S. Meljers. ' M i j n ervaringen betreffende zedenmisdadigers' ( A m s t e r d a m 1937); H. v, Oyen.
'Castratie van Protestants s t a n d p u n t beschouwd'. Psychiatrisch Juridisch Gezelschap ( A m s t e r d a m 1947). A. L C, Palles.
'Therapeutische castratie bij scxueel geperverteerden'. Psychiatrisch Juridisch Gezelschap 27 (1947) 15-26,

35

I.A. J. Barnhoorn, ed.. Hef vraagstuk der homosexualite'it: beschouwingen samengevoegd vanwege de R.K. Artsenvereeniging n a a r
aanleiding van het congres 1939 t e Nijmegen (Roermond 1941); i d e m . Hef vroajsfuJr der o n v r u c h t b a a r m a k i n g (Roermond 1936).

36
37

Zie bijvoorbeeld: w w w . s t a t e n g e n e r a a l d i g i t a a l . n l : vergaderjaren 1933-1934 t o t en m e t 1936-1937, onder het t r e f w o o r d 'castratie'.
Van der Meer, ' V r i j w i l l i g e ' en 'therapeutische' castratie'. 308; Oosterhuis, Homoseksualiteit in Katholiek Nederiand, 53; Kcx>s van
W e r i n g h , De zaak Sara Beugeltas (Amsterdam 1995).

21

algemeen medische, endocrinologische en psychiatrische aspecten. Er werden voorstellen gedaan
voor protocollen en regelgeving.

Voor deze periode zijn afdoende bronnen voor handen. Bij de analyse daarvan zal in lijn met de
vraagstelling van het onderzoek de aandacht gericht zijn op onder meer de (religieus, normatieve,
medische) rechtvaardiging, het doel en de aard van de ingreep (voorkomen van lijden, bescherming
van de samenleving), de afweging van medische voor- en nadelen (bijverschijnselen), de indicatiestelling, het karakter van de 'seksuele stoornissen' (ziekte of gedragsanomalie?), de morele
overwegingen (toelaatbaarheid van onvruchtbaarmaking en van ingrijpen in lichaam en
persoonlijkheid), de juridische voorwaarden (vrijwilligheid, dwang, s t r a f e n vergelding,
wilsbekwaamheid, 'informed consent', de zorgvuldigheid), de verhouding tussen arts en de staat
(autonomie van de medische stand), de complicaties van castratie in een strafrechtelijk en forensisch
psychiatrisch kader etcetera. Specifiek is de vraag aan de orde of verschillende zuilen andere
standpunten in deze kwestie innamen en welke rol de overheid speelde. Voor de analyse zal eenzelfde
analyse-matrix worden ontwikkeld die eveneens bij het onderzoek naar de ontwikkelingen in het
buitenland wordt benut.

2.6

Aantal en plaats van de castraties
Wezenlijke vragen voor het onderhavige onderzoek (Vraag 6) betreffen het aantal castraties dat in
Nederland in de twintigste eeuw is uitgevoerd en die naar plek in de gezondheidszorg waar deze
behandelingen geïndiceerd en uitgevoerd werden en door wie. Globaal zijn er vier sectoren aan te
wijzen waar deze behandeling mogelijk werd toegepast te weten de algemene geestelijke
gezondheidszorg, in algemene ziekenhuizen, de zorg voor verstandelijk gehandicapten en het
strafrechtelijk/forensisch psychiatrische circuit. Op voorhand kan hier al vastgesteld worden dat het
precieze aantal castraties niet meer te achterhalen is. Naar de omvang van het fenomeen zal het
gissen blijven. Hieronder zal uitgelegd worden w a t de redenen daarvoor zijn.

2.6.1

De algemene geestelijke gezondheidszorg
De meest eenvoudige procedure die tot de toepassing van castratie kon leiden verliep langs de
vrijgevestigde psychiater/zenuwarts. Een patiënt gekweld door een seksuele stoornis - bijvoorbeeld
homoseksualiteit pedofilie, exhibitionisme - kon in gesprek met zijn psychiater t o t het besluit komen
om castratie te laten uitvoeren dan wel serieus te (laten) onderzoeken. Vervolgens kon de t)etrokkene
rechtstreeks in een algemeen ziekenhuis opgenomen worden waar die ingreep uitgevoerd werd. De
betrokkene kon ook kiezen voor een opname in een psychiatrisch ziekenhuis, waar na observatie en
onderzoek een definitief besluit genomen kon worden. De optie van castratie kon ook pas in een
psychiatrisch ziekenhuis ter sprake worden gebracht, nadat iemand zich in eerste instantie voor de
behandeling van een parafilie had laten opnemen. De chirurgische ingreep werd dan soms in het
psychiatrisch ziekenhuis zelf uitgevoerd, maar de patiënt werd - zo is althans de indruk - vaker vanuit
het algemeen psychiatrisch ziekenhuis naar een algemeen ziekenhuis overgeplaatst ten behoeve van
de operatie, o m daarna eventueel weer naar de psychiatrische inrichting terug te keren.

22

Medische archieven van vrijgevestigde specialisten worden in het algemeen na de sluiting van de
praktijk of het overlijden van de arts vernietigd. Er zijn de onderzoekers geen dossierverzamelingen
van particuliere psychiaters uit het verleden bekend. Zelfs al zouden deze bestaan dan zou het
opsporen van dossiers waarin van castratie sprake is (zeer) veel tijd kosten. De duizenden dossiers die
een dergelijk archief zou kunnen beslaan zijn veelal slechts op naam en/of geboortedatum geordend
terwijl andere toegangen ontbreken. Alle dossiers zouden nagezien moeten worden, waarna dossiers
die betrekking hebben op parafilieën doorgelezen zouden moeten worden op vermeldingen van
castratie. Gelet op het vermoedelijk toch zeldzame karakter van die indicatie in zelfstandige
praktijken zou de trefkans klein zijn en de kosten/baten verhouding navenant ongunstig. Naast
eventuele dossiers van naar (psychiatrische) ziekenhuizen doorverwezen patiënten, bestaan er
vooralsnog geen andere wegen waarlangs de wijze waarop door vrijgevestigde specialisten met
castratie omgingen onderzocht kan worden.

Naast de praktijk van psychiaters, waren het psychiatrische ziekenhuizen waar castratie als
behandeling t o t de opties behoorde. Van sommige psychiatrische ziekenhuizen weten we zeker dat
men castratie heeft toegepast, zoals het al genoemde St. Willibrord in Heiloo. St. Bavo in
Noordwijkerhout en Huize Padua in Boekel.'* Echter in de geschiedschrijving van psychiatrische
ziekenhuizen komt - behalve in het geval van St. Willibrord - castratie niet aan de orde, terwijl
opvallend genoeg castratie zelden of nooit in Jaarverslagen van de instellingen lijkt te worden
vermeld, zelfs niet in instellingen waarvan vaststaat dat ze castratie hebben toegepast.'^ Een eerste
steekproef uit jaarverslagen laat dat zien.

Bij eerder onderzoek van Vijselaar naar een steekproef samengesteld uit vele honderden patiëntendossiers afkomstig uit drie psychiatrische ziekenhuizen (Voorburg, Vught; Endegeest Oegstgeest;
Wolfheze) in de periode 1890-1990 zijn geen gevallen van castratie aangetroffen. Het aantal gevallen
waarbij seksueel misbruik of een seksuele pathologie een rol speelde was zeer gering.'*''

Voor I 9 6 0 waren psychiatrische ziekenhuizen en instellingen voor verstandelijk gehandicapten
verplicht om jaarlijks een uitgebreid verslag - zogenaamde blauwboeken - uit te brengen aan de
Inspectie van het Staatstoezicht op de krankzinnigen en de krankzinnigengestichten. Daarin kwamen
rubrieken voor over alle aspecten van de organisatie en de zorg (personeel, gebouwen, financiën) en
specifiek voor de psychiatrische behandelingen. Gangbare vormen van behandeling waren
voorgedrukt op het gebruikte formulier en die lijst werd regelmatig aangevuld, bijvoorbeeld met de
elektroshocktherapie rond 1940 of de nieuwe psychofarmaca in het begin van de jaren vijftig.

38

Nationaal Archief, Den Haag. Inspecteurs van het Staatstoezicht o p Krankzinnigen en Krankzinnigengestichten. 1842-1961,
n u m m e r t o e g a n g 2.15.40 [hierna NL-HaN/V, Isp. Staatstoezicht Krankzinnigen), i n v e n t a r i s n u m m e r 2338-2348: Blauwtxteken St.
Bavo; inv.nr. 818 ' N o t u l e n v a n de vergaderingen [...] in het zuidelijk ressort': o j . 15 september 1 9 4 7 . 1 2 december 1949; W i j f f e l s ,
Hef castratievraagstuk, passim.

39

In de jaarverslagen van St. W i l l i b r o r d in Heiloo w o r d e n i n de j a r e n dertig castraties v e r m e l d , niet voor de j a r e n 1945-1960. In de
jaarverslagen van het Rijkspsychopatenasiel Veldzicht w o r d e n de castraties w e l vermeld: NL-HaN/V, Isp. Staatstoezicht
Krankzinnigen, inv. nr. 1462-1466: jaarverslagen 1949 1953.

40

J. Vijselaar, Hef gesticht, passim,

^3

Een ruime steekproef leert dat castratie nooit in deze rubriek is vermeld, ook niet door ziekenhuizen
waar deze therapie op enige schaal benut werd (St Willibrord. Heiloo; Huize Padua, Boekei).*' Er is t o t
nog toe slechts één uitzondering gevonden op het onvermeld blijven van castraties in de
blauwboeken van de Inspectie. In de jaren vijftig stuurde de psychiatrische inrichting St. Bavo
operatielijsten mee naar de inspectie.*^ In die lijsten worden voor die tien Jaren 23 castraties vermeld
onder andere in geval van pedofilie.

Waarom castraties niet gemeld werden in de blauwboeken is een uitdrukkelijke vraag voor nader
onderzoek. Naar het zich nu laat aanzien beschouwde men destijds castratie als een chirurgische
ingreep die niet onder de psychiatrische behandelingen gerapporteerd hoefde te worden. Ook een
andere bron wijst in die richting.*^ De inspectie was zoals uit andere bronnen blijkt echter wel
degelijk op de hoogte van het feit dat castratie als therapie werd gebruikt. Zo was het onder andere
een thema in regionale vergaderingen met ziekenhuisdirecties.**

Het feit dat castratie niet systematisch aan de inspectie gerapporteerd w e r d , maakt - naast het
ontbreken van melding in Jaarverslagen - onderzoek naar castraties in de archieven van
psychiatrische ziekenhuizen tot het zoeken naar een speld in een hooiberg. In veel van de oudere
psychiatrische instellingen zijn de patiëntendossiers van voor 1970 bewaard, vaak in de vorm van een
steekproef (veelal i op 10). Mochten er patiëntenregisters of indexen van behandelingen aanwezig
zijn - w a t vaak niet het geval is - dan zouden dossiers op psychopathieën, parafilieën en
verstandelijke handicaps (diagnoses waarbij castratie in aanmerking kwam) geselecteerd kunnen
worden en doorgelezen op opmerkingen over castratie. In andere gevallen zouden alle dossiers
nagelopen moeten worden. In beide gevallen is de trefkans gering, zeker in het licht van de
geïnvesteerde t i j d . Dat is de reden o m behalve in een paar gevallen (St. Willibrord Heiloo - zie
paragraaf 2.8 - en misschien St Servatius in Venray*^ en het LUMC) vooralsnog geen nader onderzoek
te doen in de medische archieven van psychiatrische ziekenhuizen.

2.6.2

Algemene en academische ziekenhuizen
De feitelijke castratie zal in veel gevallen in een algemeen ziekenhuis zijn uitgevoerd, omdat die over
een goed toegeruste operatiekamer beschikten. Van de psychiatrische inrichting Huize Padua in
Boekei weten we bijvoorbeeld dat patiënten in geval van castratie overgebracht werden naar een
algemeen ziekenhuis, namelijk in Veghel.*^ Van zeker één psychiatrisch ziekenhuis - St Willibrord in
Heiloo - is echter met zekerheid bekend dat de ingreep gedurende de Jaren vijftig eveneens in de

41

NL HaNA. Isp. SUatstoezicht Krankzinnigen, S t W i l l i b r o r d (1946-1960): inv. nr. 2033-2043; Huize Padua (1950-1960) inv. nr. 16281635. Andere bekeken instellingen zijn o a . : Licht en Kracht Assen (1946-1960). inv. nr, 1 4 5 2 - 1 4 6 1 ; St. Servatius. Venray (19501960) Inv. nr. 2742-2752; St. Joris, Delft (1944-1960) inv. nr. 1729-1735; Brinkgreven. Deventer (1956-1959); Van den Bergh
Stichting. N o o r d w i j k e r h o u t (1946-19S9) inv. nr. 2395-2409.

42

NL-HaNA, Isp. Staatstoezicht Krankzinnigen, inv. nr. 2338-2348: Blauwboeken St. Bavo.

43

Wem. inv.nr. 8 l 8 .

44

Zie noot 35.

45

Archief GGZ Vincent van Gogh (St. Servatius / St. Anna) Ventay: Sociaal Historisch C e n t r u m voor Limburg, Maastricht.

46

NRC Handelsblad 1 7 m a a r t 2 0 1 2 , idem 2 3 maa rt 2012.

operatiekamer van de instelling zelf werd verricht door een chirurg die overkwam uit een
nabijgelegen algemeen ziekenhuis (in dit geval in Alkmaar).*^

Chirurgische ingrepen werden in de regel vastgelegd in operatieboeken. Bewaard gebleven
operatieboeken in het archief van het Elisabeth Ziekenhuis te Alkmaar (tegenwoordig Medisch
Centrum Alkmaar) vermelden castraties die in dat ziekenhuis op patiënten van St. Willibrord in Heiloo
zijn uitgevoerd.''* Operatieboeken bieden op die manier een mogelijke ingang o m het aantal
castraties te achterhalen. Het is denkbaar voor elk psychiatrisch ziekenhuis het algemeen ziekenhuis
te achterhalen waar in het verleden de chirurgische behandelingen bij patiënten van de betrokken
inrichting uitgevoerd werden. De OK boeken zijn echter niet altijd bewaard, zo zijn deze documenten
in het genoemde ziekenhuis in Veghel vernietigd, waardoor bijvoorbeeld het achterhalen van het
aantal castraties in Huize Padua nagenoeg onmogelijk is.*^ Bovendien was het aantal castraties naar
het zich laat aanzien zo klein dat het opsporen ervan in de omvangrijke operatieregisters veel tijd zal
vergen, bij een naar verhouding geringe en in veel gevallen onzekere trefkans. Reden o m vooralsnog
van een dergelijk systematisch onderzoek in algemene ziekenhuizen af te zien.

Wat geldt voor psychiatrische ziekenhuizen en algemene ziekenhuizen gaat ook op voor universitaire
medische centra, de academische ziekenhuizen, waarbinnen psychiatrie en heelkunde in een
organisatie verenigd waren. In het Leids Universitair Medisch Centrum zijn de operatieboeken uit de
Jaren na 1930 aanwezig evenals de dossiers van de psychiatrische universiteitskliniek, de
Jelgersmakliniek. Professor E.A.D.E. Carp, vanaf 1930 hoogleraar psychiatrie in Leiden, speelde een
belangrijke rol in de vroege discussie over castratie, een behandeling die hij ook vanaf ongeveer 1935
als een der eersten liet uitvoeren.^° Om die reden is het voornemen o m in het LUMC een pilot
onderzoek uit te voeren in de operatieboeken en dossiers uit de jaren tussen 1935 en 1950 met de
bedoeling na te gaan of de therapeutische castraties te achterhalen zijn. Eenzelfde intentie bestaat
ten aanzien van de medische archieven van de gereformeerde Valeriuskliniek van de Vrije
Universiteit.^' Tot nog toe ontbreken namelijk duidelijke aanwijzingen voor het gebruik van castratie
in protestantse psychiatrische instellingen, terwijl de hoogleraar psychiatrie van de VU. Lammert van
der Horst de toelaatbaarheid en het belang van castratie in 1935 vvel onderschreef als lid van de
Commissie Sanders.^^

2.6.3

Zorg voor verstandelijk gehandicapten
Er zijn redenen o m aan te nemen dat castratie in het verleden ook als behandeling is toegepast in de
zorg voor verstandelijk gehandicapten, eertijds de zwakzinnigenzorg genoemd. Zo laat de literatuur
47
48

Zie paragraaf 2.8.
Mededeling M.A. van Zuijlen, Centraal medisch Archief. MCA Gemini Groep, /Mkmaar, 2 3 mei 2013; persoonlijke mededeling van
de heer P. van Velthoven, voormalig chirurg MCA. Alkmaar.

49

Mededeling Raad van bestuur Bernhoven. Veghel. 24 juni 2013.

50

Mededeling J. Portengen. Medisch Dossier Beheer. Leids Universitair Medisch Centrum.

51

De patiëntendossiers van de Valeriuskliniek zijn tot 1940 integraal bewaard, nadien in een steekproef van een op tien. Mededeling
prof. dr. W. van Tilburg. 8 september 2013.

52

J. Sanders. Het castratievraagstuk. Een onderzoek naar de gevallen van castratie van sexueel abnormale personen in Nederiand en in
het buitenland (Den Haag 1935) 126.

25

zien dat men castratie het meest effectief achtte bij lijders aan idiotie en imbecilitas. Daarnaast was
een niet onaanzienlijk deel van de patiënten die binnen de TBR instellingen de ingreep ondergingen
verstandelijk gehandicapt. Ook onder de groep gecastreerden die psychiater Wijffels voor zijn
proefschrift onderzocht was een groot aantal personen met een verstandelijke beperking.

Toch zijn er t o t nog toe geen concrete aanwijzingen gevonden voor het gebruik van castratie in deze
sector. In de oudere literatuur zijn er geen directe aanwijzingen voor te vinden en in de blauwboeken
van de Inspectie van de krankzinnigengestichten zijn geen vermeldingen aangetroffen.^^ In de
geschiedschrijving wordt het niet beschreven, de geraadpleegde historici van de zwakzinnigenzorg
(o.a. L Brants, H. Beltman, A. Klijn, I. Mans) zeggen er geen aanwijzingen voor te hebben, hetgeen
wordt onderschreven door kenners van het veld, zoals de hoogleraren W. Buntinx (Universiteit
Maastricht), p r o f dr. H. van Schrojenstein Lantman - de Valk (UMC St Radboud) en de vroegere
inspecteur voor de sector mw. dr. S. ten Horn. Ook een rondvraag onder de leden van de Nederlandse
Vereniging voor Artsen van Verstandelijk gehandicapten N V A V G " en het NVvP Platform Psychiatrie
en Verstandelijke Beperking leverde geen informatie op die het gebruik van castratie zou bevestigen,
veeleer werd aangegeven dat er nooit castraties hadden plaatsgevonden. Het geraadpleegde
documentatiecentrum van de Gehandicapten Zorg Nederland kon eveneens geen directe
aanknopingspunten bieden.

Wel kon Dr. A. Klijn, auteur van een boek over de geschiedenis van de instelling St Anna in Heel.
melden dat de daaraan vroeger verbonden huisarts vertelde dat bewoners die in het verleden
eventueel voor castratie in aanmerking kwamen overgeplaatst zouden zijn naar een psychiatrisch
ziekenhuis.^^ Onderzoek in psychiatrische ziekenhuizen zou daarover dan uitsluitsel moeten kunnen
geven.

Ook kan onderzoek ingesteld worden onder algemene ziekenhuizen waar mogelijk ten behoeve van
instellingen voor verstandelijk gehandicapten castraties zijn uitgevoerd. Daaraan kleven evenwel
dezelfde bezwaren als aan vergelijkbaar onderzoek rond psychiatrische ziekenhuizen.

De voorlopige conclusie lijkt te moeten zijn dat in de zorg voor verstandelijke gehandicapten
castraties niet of heel weinig zijn uitgevoerd.

2.6.4

Strafrechtelijk circuit en forensische psychiatrie
Tot nog toe was hier sprake van de toepassing van castratie als behandeling in de algemene en de
geestelijke gezondheidszorg. Patiënten vervoegden zich daar uit eigener beweging bij een psychiater
of werden vrijwillig dan w e l met een machtiging in een psychiatrische instelling opgenomen.
Castratie vormde echter eveneens een behandelingsoptie in het strafrechtelijke circuit en binnen TBR
instellingen. Over de plaats van castratie in deze sector is tot nu toe het meest bekend, mede dankzij
het al vaker aangehaalde onderzoek van Dr. Theo van der Meer.

53

Zie noot 37.

54

Rondvraag NVAVG 26 juni 2013.

55

Persoonlijke mededeling dr. /V. Klijn, 29 augustus 2013.

26

Plegers van seksueel misbruik en zedendelinquenten in het algemeen, tegen wie strafvervolging werd
ingesteld, konden op verschillende momenten met de psychiatrie te maken krijgen. Het vroegste
moment was wanneer politie en vaker het Openbaar Ministerie besloten t o t een voorwaardelijk
sepot, dat w i l zeggen ontslag van rechtsvervolging onder specifieke voorwaarden. Hield de
betrokkene zich niet aan de voorwaarden dan werd zijn zaak alsnog voor de rechter gebracht. Tot de
opgelegde voorwaarden kon de behandeling door een arts of psychiater behoren, waarbij mogelijk op
een onderzoek naar castratie werd gezinspeeld of aangestuurd.

De tweede mogelijkheid diende zich aan wanneer de Rechter Commissaris, bijvoorbeeld op advies van
de reclassering, besloot de verdachte te laten onderzoeken door een psychiater/zenuwarts. In het
rapport dat de (forensisch) psychiater over zijn bevindingen opstelde kon een advies met betrekking
tot behandeling worden gegeven, waarbij eveneens castratie aan de orde kon zijn. Tenslotte kon de
rechter verschillende uitspraken doen, zo kon hij t o t een voorwaardelijk sepot besluiten met de
verplichting voor de betrokkene o m zich onder behandeling te plaatsen van een psychiater. De rechter
had daarenboven de mogelijkheid om bij verminderde toerekeningsvastbaarheid dan wel bij
ontoerekeningsvatbaarheid de dader ter beschikking van de Regering te stellen en dwangverpleging
op te leggen. Door plaatsing in de TBR instelling, of psychopatenasiel, kwam de TBR gestelde te vallen
onder de verantwoordelijkheid van artsen / psychiaters, voor wie in geval van zedendelinquentie t o t
1968 ook weer castratie t o t het behandelpalet kon behoren.

Voor eventueel onderzoek naar sepots door politie of Officier van Justitie ontbreken de archieven, de
archivalia bij strafzaken die niet t o t een rechtszaak leiden zijn immers vernietigd. Het onderhavige
haalbaarheidsonderzoek heeft evenwel een groot aantal rapporten p r o j u s t i t i a in zedenzaken aan het
licht gebracht, waarin geregeld ook adviezen tot castratie worden geformuleerd. Op (de aard van)
deze rapporten en de inhoudelijke analyse ervan wordt hierna in paragraaf 2.7 ingegaan. De
aangetroffen forensisch psychiatrische rapporten kunnen tevens als uitgangspunt dienen voor verder
onderzoek in de rechterlijke archieven naar de uitspraak van de rechter in de betrokken zaak en
mogelijk naar vervolgdossiers wanneer bij de betreffende dader tot TBR werd besloten. Op die manier
kan mogelijk het hele 'dossier' van sommige daders worden gereconstrueerd. Het betreft hier wel een
tijdrovend onderzoek.

In het archief van de Commissie Deetman is in het kader van dit haalbaarheidsonderzoek informatie
met betrekking tot castratie aangetroffen bij 5 geestelijken, veelal in strafrechtelijk kader. Deze casus
- en mogelijk anderen in de rapporten pro Justitia - kunnen als uitgangspunt dienen voor nader
onderzoek naar de verhouding tussen de psychiatrie en de rooms-katholieke kerk, waarbij wellicht
ook van gerechtelijke archieven en van dossiers van TBR instellingen gebruik gemaakt kan worden.

Besloot de rechter, op basis veelal van een forensisch psychiatrisch rapport, t o t een ter beschikking
stelling, dan kwam de veroordeelde terecht in een TBR instelling, bijvoorbeeld het psychopatenasiel
Veldzicht in Balkbrug of de (protestantse) inrichting Oldenkotte in Rekken. Zoals hierboven al bleek,
zijn castraties in TBR verband al het object van (historisch) onderzoek geweest. Alleen voor deze
categorie beschikken we zo over een telling van het aantal personen waarbij castratie is toegepast. In
1969 voerde drs. W.HJ de Boer van het Stafbureau Psychopatenverpleging van de Hoofdafdeling
Psychopathenzorg van het Ministerie van Justitie statistisch-analyserend onderzoek uit naar 'het

27

criminele gedrag van gecastreerden, voor- en na de operatie.' Op basis van de gegevens die de
afdeling ter beschikking stonden stelde De Boer vast dat van 1938 tot en met 1967 bij 381
onvoorwaardelijk ter beschikking van de Regering gestelde zedendelinquenten castratie was
toegepast. Betrokkenen werden verpleegd in Veldzicht te Balkbrug (289), St Willibrord in Heiloo (35),
Oldenkotte in Rekken (17), De Kruisberg, Doetichem (22), St. Bavo in Noordwijkerhout (5), de Rijks
Psychiatrische Inrichting te Eindhoven (4) en elders (9). Op basis van documentatieregisters en
medische en strafdossiers wist De Boer een analyse te maken van tal van belangrijke thema's: leeftijd
bij castratie, duur van TBR voor castratie, aard en frequentie van delicten voor en na TBR. de seksuele
recidieve e t c e t e r a . H e t een en ander maakt het t o t een essentieel rapport. Theo van der Meer heeft
naderhand vastgesteld dat het getal van 381 in TBR verband gecastreerde personen te laag moet zijn.
Hij heeft aanwijzingen voor zeker 400 gevallen.

2.6.5

Het aantal castraties
Hier boven werd al vastgesteld dat het aantal castraties dat ooit in Nederland is uitgevoerd nooit
vastgesteld zal kunnen worden. Het aantal castraties waartoe in particuliere praktijken werd besloten
is niet te achterhalen en het getal van de castraties uitgevoerd in algemene, universitaire en
psychiatrische ziekenhuizen is niet te bepalen in de eerste plaats door de vernietiging van archieven
en in de tweede plaats door de inspanning vereist (in tijd en geld) om castraties in bestaande
archieven op te sporen. Bovendien heeft de inspectie castraties niet systematisch laten registreren.
Over de omvang van de praktijk van de castraties buiten het TBR circuit zijn dus geen gefundeerde
uitspraken te doen.

Er zijn wel een paar 'harde' cijfers. We weten dat er in het TBR circuit in elk geval 381 personen zijn
gecastreerd. In het psychiatrisch ziekenhuis Heiloo is de ingreep, afgaande op de dissertatie van
Wijffels, minimaal 70 maal toegepast waarvan er vermoedelijk 35 behoren t o t de lijst van De Boer uit
1969 voor de TBR klinieken.^' In de psychiatrische inrichting St. Bavo worden er 23 operaties gemeld
voor de jaren vijftig, vijf daarvan komen waarschijnlijk ook in de telling van De Boer voor.^* Van Huize
Padua weten we dat er in de Jaren vijftig t w i n t i g en vermoedelijk meer patiënten een castratie
ondergingen. Dat brengt het minimale aantal gecastreerden vooralsnog op 454, en uitgaande van de
schatting van Van der Meer op 473.

Daarnaast worden in de Nederlandse medisch-psychiatrische literatuur vanaf 1930 getallen en
casuïstiek opgevoerd. Nauwkeurige telling van die cijfers kan het aantal waaromtrent zekerheid
bestaat nog vergroten. Verder mag aangenomen worden dat gaande het voorgenomen onderzoek
nieuwe gevallen en cijfers zullen worden vastgesteld.

56

W. H. 1. de Boer. Criminaliteit en castratie (Den Haag 1969); aanv«zig in het archief van het Ministerie van Justitie; met dank van
Theo van der Meer.

57

Nader onderzoek moet uitwijzen of de genoemde 70 ingrepen inderdaad allemaal in de inrichting in Heiloo zijn uitgevoerd.
Mogelijk hebben er enkelen zonder bemoeienis de inrichting plaatsgevonden. Aan de andere kant laten het operatieboek van
Heilcx) (paragraaf 2.8.) zien dat er ook na hel onderzoek van Wijffels nog enkele castraties zijn verricht.

58

NL-HaNA. Isp. Staatstoezicht Krankzinnigen], inventarisnummer 2338-2348: Blauwt>oeken 5t. Bavo.

28

Wat opvalt is dat alle psychiatrische instellingen waar voor zover we nu weten buiten het TBR circuit
castraties werden uitgevoerd van rooms-katholieke signatuur zijn. Het gaat bij de betrokken
psychiatrische ziekenhuizen ook o m relatief grote aantallen: 35 in Heiloo. 23 in S t Bavo en zeker 20 in
Huize Padua. Zonder nader onderzoek kan er nog geen conclusie aan deze constatering worden
verbonden.

2.7

Rapporten pro justitia
Het mag dan onmogelijk zijn om het aantal castraties en de instellingen waar deze hebben plaatsgevonden in Nederland exact te bepalen, het vooronderzoek heeft wel een aantal nieuwe bronnen
aan het licht gebracht, die in combinatie met reeds bekende bestanden (zoals de TBR dossiers), het
inzicht in de praktijk van de castratie belangrijk kunnen vergroten en toegang geven t o t belangrijke
inhoudelijke vragen van het onderzoek (Vragen 4. 5 en 7). Het gaat in de eerste plaats o m een drietal
verzamelingen pro justitia rapporten uit de jaren veertig, vijftig en de vroege jaren zestig, die vooral
over misbruik van minderjarigen handelen. In de tweede plaats betreft het een groep onderling
samenhangende archivalia die betrekking hebben op de toepassing van castratie in het psychiatrisch
ziekenhuis St. Willibrord in Heiloo, waarmee de gang van zaken in dat instituut in detail in beeld kan
worden gebracht.

Het projustitia rapport is het verslag dat een (forensisch) psychiater - in het verleden veelal een
zogenaamde districtspsychiater - uitbrengt over het onderzoek dat hij heeft gedaan naar de
geestesgesteldheid van een verdachte. Dat onderzoek w o r d t verricht op verzoek van een Officier van
Justitie o f de Rechter Commisaris, o m vast te stellen of betrokkene liJcJt aan een ziekelijke stoornis
en/of een gebrekkige ontwikkeling van de geestvermogens. In het rapport gaat de deskundige in op
onder meer de levens- en ziektegeschiedenis (in geval van zedendelinquentie bijvoorbeeld ook de
seksuele ontwikkeling), de strafrechtelijke voorgeschiedenis (eerdere vergrijpen), eerdere
behandelingen in de psychiatrie, de aard en omstandigheden van het delict (bij misbruik bijvoorbeeld
de leeftijd en het geslacht van het slachtoffer; de houding van de dader), de persoonlijkheid (via o.a.
tests) en de aanwezige psychopathologie (bijvoorbeeld perversies, hyperseksualiteit). Op grond
daarvan doet de psychiater een uitspraak over onder andere de mate van de toerekeningsvatbaarheid
en de risico's op herhaling. Tot slot komt hij met een advies inzake de gewenste behandeling, de op te
leggen (voorwaardelijke) straf/sepot en de eventuele wenselijkheid of noodzaak t o t ter beschikking
stelling. De rapporten geven dus informatie over delict, persoon, aandoening en voorgestelde
(behandel)maatregelen.

In de aangetroffen rapporten w o r d t met enige regelmaat castratie ter sprake gebracht. De
wenselijkheid van een dergelijke ingreep wordt gemotiveerd, het moment waarop aangeduid ('op
termijn', 'bij recidieve'), evenals de conditie waaronder (bijvoorbeeld [voorwaardelijk] sepot/TBR).
Soms is aangegeven van wie het verzoek tot castratie komt (familie, echtgenote, betrokkene zelf) en
wordt de houding en positie van de betrokkene getypeerd (instemming, niet op de hoogte van het
advies). Het gaat met andere woorden om gegevens die inzicht geven in de overwegingen die bij het
advies t o t castratie concreet een rol speelden.

29

Er zijn zoals gezegd drie verzamelingen met voorlichtingsrapporten aangetroffen. Twee daarvan
maken deel uit van het archief van het Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen van
de Universiteit Utrecht, een bijzonder nog niet vaak benut archief dat onder meer de archieven van de
bekende hoogleraren G.Th.Kempe en W.PJ. Pompe omvat. Het eerste archief heeft betrekking op een
onderzoek dat de genoemde Kempe en Pompe samen met de psychiater P.AH. Baan op verzoek van
het ministerie van Onderwijs in 1956 instelden naar onderwijzers die omwille van ontucht met
minderjarigen hun onderwijsbevoegdheid waren kwijt geraakt en daartegen in beroep waren gegaan.
In het archief bevinden zich dossiers van bijna 135 leerkrachten die onder meer omvatten: het
voorlichtingsrapport van de reclassering, het projustitia rapport, het vonnis en verdere beschikkingen
alsmede een ten behoeve van het onderzoek gestructureerde samenvatting van de belangrijkste
gegevens. De dossiers brengen meerdere onderdelen van de strafrechtelijke vervolging in beeld. Of er
ook castratie-adviezen in voor komen is nog niet onderzocht. In elk geval bieden deze dossiers een
referentiekader waar het gaat o m de Justitiële omgang met zedenzaken in de Jaren tussen 1945 en
1956."

De tweede verzameling in het Pompe Archief omvat meer dan duizend forensisch psychiatrische
rapporten van de hand van de Haagse psychiater H.A. Gerritsen uit de Jaren 1945-1962 die veelal
betrekking hebben op zedendelicten, in het bijzonder op ontucht met minderjarigen, en die geordend
zijn naar het betreffende artikel van het Wetboek van Strafrecht (242-249). In deze collectie zijn onder
de ongeveer 250 rapporten die in het kader van dit vooronderzoek zijn doorgenomen elf zaken
aangetroffen waarin castratie geadviseerd wordt.*°

De andere verzameling omvat naar schatting ruim vierhonderd forensische rapporten van de hand
van de al vaker genoemde Heiloose geneesheer AJ.AM. Wijffels, uitgebracht voor de rechtbank in
Alkmaar vanaf het midden Jaren veertig tot de vroege Jaren zestig. Ook deze rapporten hebben vrijwel
allemaal betrekking op ontucht met minderjarigen. Onder de 160 rapporten die als pilot ten behoeve
van het haalbaarheidsonderzoek zijn bekeken, bevinden zich er zeven met een advies t o t castratie.^'
Voor zowel de rapporten van Gerritsen als van Wijffels geldt dat ze waarschijnlijk gekoppeld kunnen
worden aan de strafrechtsdossiers van de betreffende rechtbanken in Den Haag en Alkmaar.

De genoemde collecties bieden de mogelijkheid t o t een nadere analyse van de beoordeling en
behandeling van zedendelinquenten in het algemeen en van de aanleiding en omstandigheden
waaronder een advies t o t castratie werd geformuleerd. De voorlichtingsrapporten bevatten
informatie over wezenlijke vragen die in dit onderzoek aan de orde zijn, in het bijzonderten aanzien
van de nummers 5,6 en 7 (met betrekking t o t o.a. indicaties, aard van delict, betekenis van recidive,
voorwaardelijk sepot/veroordeling/TBR, geïnformeerdheid van patiënt, mate van vrijwilligheid,
alternatieve therapieën etc). Ze maken bovendien een vergelijking mogelijk met de zedenzaken
waarin zo'n advies tot castratie achterwege bleef Naast de rapporten waarin castratie aan de orde is,
zal daarom een steekproef van de andere rapporten onderzocht worden. Voor het onderzoek zal

59

Universiteit Utrecht, Archieven van het Criminologisch Instituut sedert 1974 het Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen (1908) 1934-1983 (Hierna Archieven Pompe Instituut], inventarisnummers 285-292; zie ook Deetman, Seksueel
misbruik van minderjarigen, 114-118.

60

Archieven Pompe Instituut, inv. nr. 704-721.

61

Archief Sint Willibrord, Heiloo; GGZ Noord-Holland Noord, Heerhugowaard.

30

gebruik gemaakt worden van de kwalitatieve database Nvivo, die ook beperkte statistische
bewerkingen mogelijk maakt. De beperkte omvang van het beschikbare materiaal (enkele tientallen
rapporten over castratie) doet de vraag rijzen of uitgebreide statistische analyse wel haalbaar is.

2.8

Casus Psychiatrisch Ziekenhuis Heiloo
Het psychiatrisch ziekenhuis St. Willibrord in Heiloo - zoveel zal inmiddels duidelijk zijn - neemt in de
geschiedenis van de castratie een bijzondere positie in. Nergens zijn in een psychiatrisch ziekenhuis
zoveel castraties uitgevoerd als in Heiloo. In het oude St. Willibrord - tegenwoordig onderdeel van
GGZ Noord-Holland Noord - is een aantal bijzondere bronnen bewaard gebleven, dankzij het feit dat
Wijffels de grondslag legde voor een museale collectie die relevante, soms unieke stukken omvat over
de therapeutische ontwikkelingen in deze rooms-katholieke inrichting.^^ Daaronder zijn documenten
van belang voor het onderzoek naar de therapeutische castraties.

Voor het onderzoek zijn zo de volgende bronnen voor handen:

-

De genoemde projustitia rapporten van Wijffels. Personen die hij daarin onderzocht zijn later
soms opgenomen in St Willibrord.

-

Een operatieboekje waarin de operaties zijn geregistreerd die tussen 1949 en i 9 6 0 in het
psychiatrisch ziekenhuis zelf zijn uitgevoerd door chirurgen van het algemene ziekenhuis in
Alkmaar. In het boekje zijn 43 castraties opgetekend.

-

De operatie boeken van het Elisabeth Ziekenhuis in Alkmaar van 1926 tot 1951, bewaard in het
Medisch Centrum Alkmaar. Ook in deze boeken zijn castraties van patiënten van St. Willibrord
geregistreerd. De operatieboeken van de beide ziekenhuizen vullen elkaar aan.^^

-

Het medisch archief van St. Willibrord waarin al de dossiers zijn teruggevonden van 37 van de 43
in het eerste operatieboekje genoemde patiënten.

-

Het proefschrift over castratie van Wijffels uit 1954 waarin hij zeventig casus uit St. Willibrord in
extenso beschrijft en becommentarieert. Vermoedelijk kunnen de gevallen beschreven in de
forensische rapporten, de operatieboeken, de dissertatie en de dossiers aan elkaar gekoppeld
worden.

-

De archieven van de rechtbank in Haarlem, aanwezig in de Noord-Hollands Archief Hierin kunnen
naar alle waarschijnlijkheid de strafrechtdossiers getraceerd worden van personen uit de
forensische rapporten, de operatieboeken en de dossiers.
Over de dissertatie van Wijffels zijn bovendien artikelen verschenen in het blad Vriendschap van
de COC. waarin ook behandelde mannen aan het woord komen.

Dankzij deze bronnen kan voor een aantal patiënten waarschijnlijk het hele juridisch-medische traject
van strafrechtelijk en forensisch psychiatrisch onderzoek, vercrardeling. opname en behandeling en
soms een deel van de vervolggeschiedenis gereconstrueerd worden. Het betreft daarmee een unieke
casus die in de diepte geanalyseerd kan worden. Er is bovendien over de geschiedenis van St.
Willibrord al een studie verschenen, terwijl er in het Rapport van de Commissie Deetman relatief veel

62

Ibidem.

63

Historische Commissie M C A , MCA Gemini Groep, Alkmaar; persoonlijke m e d e d e l i n g P. van Velthoven. o u d chirurg MCA.

n

aandacht wordt besteed aan deze instelling, die tot de Jaren zestig een centrale positie innam bij de
behandeling van plegers van misbruik uit de rooms-katholieke k e r k . "

2.9

TBR Instellingen
Informatie met betrekking t o t Ter Beschikking van de Regering verpleegden is in de periode dat er
castraties plaatsvonden (1938-1970) onder andere op twee plaatsen te vinden, namelijk in de dossiers
van de TBR klinieken en daarnaast in zogenaamde psychopatendossiers die werden bijgehouden door
de verantwoordelijke afdeling van het Ministerie van Justitie.

De dossiers van het psychopatenasiel Veldzicht zijn tot 1950 overgebracht naar het Historisch
Centrum Overijssel in Zwolle. De dossiers van na 1950 zijn nog aanwezig in het FPC Veldzicht zelf.^^
Ook van de forensisch psychiatrische inrichting Oldenkotte - waar volgens de cijfers van De Boer
zeventien personen castratie ondergingen - zijn de dossiers bewaard en wel in het Gelders Archief'\n
Arnhem.^^ De patiënten van het rooms-katholieke psychopatenasiel St. Paulus (Heiloo) komen
vermoedelijk overeen met de patiënten die in de operatielijsten en dossiers van St. Willibrord in
Heiloo zijn aan te treffen en degenen die door Wijffels zijn beschreven. Over de vindplaats van
eventuele dossiers van de TBR kliniek De Kruisberg in Doetinchem bestaat nog onduidelijkheid.
Dossiers van verdachten die vanaf 1950 zijn onderzcKht in de Psychiatrische Observatie Kliniek in
Utrecht (het huidige Pieter Baan Centrum) zijn ondergebracht bij de Centrale Archief Selectiedienst in
Winschoten.^'

De 'psychopatendossiers' aangelegd bij het Ministerie van Justitie bevatten voor elke TBR-verpleegde
relevante strafrechtelijke stukken (van proces verbalen tot proefverloven), de belangrijkste gegevens
uit de ziektegeschiedenis, correspondentie en zoals Van der Meer heeft ontdekt geregeld belangrijke
aantekeningen en korte notities over het 'beleid', in dit geval inzake castratie. Van der Meer heeft
deze dossiers tot 1950 kunnen bestuderen. Het vervolgarchief over de jaren na 1950, dat nog niet is
onderzocht, staat bij de Centrale Archief Selektiedienst in Winschoten.''* Deze dossiers zijn ook voor
het onderzoek beschikbaar en vormen een wezenlijke aanvulling op de patiëntendossiers van de
forensisch-psychiatrische instellingen zelf

Tijdens zijn onderzoek in de jaren 2004-2006 heeft Van der Meer al dossiers van 92 gecastreerde ter
beschikking gestelden kunnen traceren in het archief van Veldzicht in het Historisch Centrum
Overijssel en in de 'psychopatendossiers' van de afdeling van het Ministerie van Justitie

64

M. E. Monteiro, Discretie en deskundigheid. Een verkenning van de rol van de rooms-katholieke psychiaters in de bestuurlijke
aanpak en afhandeling van seksueel misbruik van minderjarigen (1945-1970)', in: Deetman. Seksueel misbruik van minderjarigen.
Deel 2.43-86

65

Th. van der Meer heeft ontdekt dat dossiers van patiënten uil Veldzicht die zijn gecastreerd in elk geval tot 1949 een apart

66

Gelders Archief. Arnhem: Archief Vereniging Rekkense Inrichtingen (Archiefnr. 1024).

nummer dragen,

67

Centrale Archief Selectiedienst in Winschoten: Bestand 56: PS/TBS/TBR Statisch. Prof. dr. F. Koenraadt (PBC Utrecht) heeft daar al
dossiers gelicht van patiënten die in de jaren zestig met het oog op eventuele castratie in de POK werden onderzocht.

68

Centrale Archief Selectiedienst in Winschoten: Bestand 56: PS/TBS/TBR Statisch.
32

verantwoordelijk voor de psychopatenzorg. Analyses van deze documenten liggen ten grondslag aan
zijn artikelen.

Het onderzoek van Van der Meer kan nu aangevuld worden met de analyse van de dossiers van na
1950. zowel die van het ministerie als die van Veldzicht en Heiloo en mogelijk die van Oldenkotte.
Dankzij de aanwezigheid van de projustitia rapporten en de TBR dossiers kunnen zo de prcKedures en
de overwegingen in het strafrechtelijke voortraject en binnen het kader van de TBR geanalyseerd en
vergeleken worden. Overwogen wordt om ter vergelijking eventueel een steekproef te nemen van
referentiedossiers van TBR-gestelde zedendelinquenten die geen castratie ondergingen.

Door de combinatie van de genoemde rapporten projustitia. het materiaal van Heiloo en de dossiers
over TBR-verpleegden zijn de vragen naar de medisch-ethische normen (vraag 4). naar de indicaties en
condities voor, en de toedracht van castraties alsmede de mate van (on) vrijwilligheid (vraag 5 en 7)
voor nauwgezette bestudering toegankelijk. De haalbaarheid van het gevraagde onderzoek is vooral
door de beschikbaarheid van dit materiaal gegarandeerd.

2.10 Meningsvorming en onderzoek 1945-1965
Onder meer archiefbronnen laten zien dat de discussie over castratie na 1945 voortging, bijvoorbeeld
over de noodzaak tot het verkrijgen van toestemming van de (wilsonbekwame) patiënt, de vraag of
het o m een strafbare vorm van verminking ging en of de (gunstige) effecten opwogen tegen ernst van
de ingreep. Gedachtewisselingen daarover zijn onder meer aangetroffen in de verslagen van
vergaderingen van de Inspectie voor de krankzinnigengestichten met directies van instellingen in het
zogenaamde Zuidelijke Resort tussen 1945 en i 9 6 0 en in 1957/1958 in de staf van de Psychiatrische
Observatie Kliniek in Utrecht.''^ Castratie kwam ook ter sprake in het overleg van Commissie lil van de
Reorganisatiecommissie voor de Geestelijke Volksgezondheid in 1947.'° Daarnaast publiceerden
onder andere p r o f mr. dr. Pieter Baan en prof. dr. Salomon van der Kwast (hoogleraar forensische
psychiatrie in Nijmegen) over dit thema en w o r d t het behandeld in de bredere literatuur over
seksuele criminaliteit.'" Deze bronnen verdienen nadere bestudering, mede om mogelijke
veranderingen in het cxjrdeel over castratie en de ontwikkeling van nieuwe benaderingen
(psychotherapie, chemische libidoremmers) in kaart te kunnen brengen. Ze zijn relevant voor de
beantwoording van de vragen 3 t o t 5 en ook 8 over de rol van het staatstoezicht.

Zoals al aangeduid deed de Stichting Onderzoek Criminaliteit in de Jaren 1957-1967 pogingen om
grootschalig onderzoek van de grond te krijgen naar (het effect van) castratie bij ter beschikking
gestelden. Dat project is om zeker twee redenen interessant in het perspectief van het onderhavige
onderzoek. In de eerste plaats kan er vooruitlopend op het feitelijke onderzoek al belangrijke
informatie bijeen zijn gebracht In de tweede plaats is het van belang te onderzoeken waarom het
onderzoek nooit tot uitvoering kwam. Volgens sommigen zou de KNMG bezwaar hebben gehad
omwille van de mogelijke schending van de privacy van de betrokken patiënten. De forensisch
69

Archieven Pompe Instituut, inv. nr. 112.

70

NL-Haf^. Isp. staatstoezicht Krankzinnigen, inv. nr. 1286 1287.

71

P. A H. Baan . 7ur Frage der Behandlung von Sittlichkertsdelinquenten'. fle/frö^ezurSeiri/o/forscfii/ng 2 (1952) 24-36; 5. van der
Kwast. Sexuele criminaliteit (Leiden 1968) 75-80.

-3 3

psycholoog Willem Derks - een psycholoog van de Psychiatrische Observatie Kliniek en betrokken bij
het voorgenomen onderzoek - wees tegenwerking van de kant van het Ministerie van Justitie als
(X)rzaak aan.'^ Historici hebben de kwestie tot nog toe nog niet kunnen verhelderen.

Het archief van de Stichting Onderzoek Criminaliteit bevindt zich (deels) in het archief van het Pompe
Instituut van de Universiteit Utrecht, met daaronder volgens de inventaris twee nummers
betreffende 'Onderzoek naar castratie als therapeutische behandeling van zedendelinquenten'. Bij
raadpleging bleken de betreffende archiefdozen echter leeg!'^ Inmiddels is bij dit
haalbaarheidsonderzoek in het archief van de Centrale Raad voor het Gevangeniswezen (aanwezig in
het Nationaal Archief) wel al het onderzoeksvoorstel van Kempe a a n g e t r o f f e n . B o v e n d i e n is in het
archief van het Ministerie van Justitie een dossier aanwezig over 'Het doen van onderzoek naar
castratie als therapeutische behandeling van zedendelinquenten, 1957-1967'.'^ Het een en ander
voedt de verwachting dat de gang van zaken rond deze katamnestische studie en mogelijke
voorbereidende onderzoeksbevindingen verder verhelderd kunnen worden.

Voorts zullen nog pogingen worden gedaan om eventuele archieven te achterhalen van de
verantwoordelijke Beleidscommissie Wetenschappelijk Werk bij het Ministerie van Justitie, waarvoor
ook De Boer zijn statistische studie uitvoerde. Daarnaast zal in de archieven van de KNMG nog naar
relevante stukken gezocht worden.

2.11 De beëindiging van de castraties
Het aantal castraties in de TBR instellingen nam - zo laat het rapport van De Boer zien - na 1954
stapsgewijs af van 18 in 1955. naar 12 in I 9 6 0 , naar minder dan 5 na 1963.'^ Of eenzelfde daling zich
voordeed in de andere sectoren van de GGZ is onbekend, maar lijkt wel waarschijnlijk. In het midden
van de Jaren zestig is cxjk op enig moment de gevolgde procedure in geval van TBR-verpleegden
veranderd: voortaan werden potentiële kandidaten opgenomen in de Psychiatrische Observatie
Kliniek in U t r e c h t . I n 1968 beëindigde het Ministerie van Justitie officieel de mogelijkheid tot
castratie in geval van TBR. De intentie is om in het archief van het Ministerie van Justitie de
betreffende circulaire en mogelijke beleidsstukken terzake op te sporen. Ook de antecedenten van het
onderzoek van De Boer zullen voorwerp van nader archiefonderzoek vormen. Zoals gezegd zijn er uit
deze Jaren dossiers uit het POK / Pieter Baan Centrum beschikbaar die betrekking hebben op
castratie.'*

72

Derks, Het h e m d van Vrouwe Justitia. 24-33-

73

Archieven Pompe Instituut, inv. nr. 7 0 1 en 702.

74

'Plan voor een onderzoek b e t r e f f e n d e de resultaten van operatieve castratie...': Nationaal / ^ c h i e f . Den Haag. Centrale Raad van
Advies voor het Gevangeniswezen, de Psychopathenzorg e t c N u m m e r toegang 2.09.89. inv. nr. 99-100.

75

M i n i s t e r i e van Veiligheid en Justitie: Depotarchieven, a r c h i e f n u m m e r 2,09.110, i n v e n t a r i s n u m m e r 618. Met dank aan Dr. M.
Ver burg.

76

De Boer. Criminaliteit en castratie, passim.

77

Zoals uit artikelen

78

Centrale Archief Selectiedienst in Winschoten: Bestand 56: PS/TBS/TBR Statisch.

van Van der Kwast en Derks blijkt: Van der Kwast, Sexuele criminaliteit,

34

79; Derks. Het hemd van Vrouwe

Justitia,

Vermoedelijk droeg de opkomst van alternatieve hormonale en chemische libidoremmers bij aan de
afname van het aantal castraties, al beschouwde men deze middelen vaak als minder effectief en
onbetrouwbaarder dan de chirurgische castratie. Over deze verandering is internationale literatuur
voor handen. De introductie in Nederland van de eerste middelen, zoals Lynoral, is ten dele te volgen
in de blauwboeken van de inspectie, waar er af en toe melding van wordt gemaakt, anders dan in
geval van 'gewone' castratie.'^ Het definitieve onderzoek in deze bron kan mogelijk een trend in beeld
brengen.

Tegen 1970 kwamen de nieuwe middelen Androcur en Benperidol op de markt. De bekende
psychiater/seksuoloog prof dr. Coen van Emde Boas was, zoals uit zijn (persoonlijke en nog niet
ontsloten) archief blijkt, betrokken bij de eerste Nederlandse experimenten met deze medicijnen,
vermoedelijk in opdracht of in samenspraak met het Ministerie van Justitie.*° In zijn archief zijn onder
meer stukken bewaard gebleven over zijn deelname (als enige Nederlander) aan vroege 'expertmeetings' over deze medicijnen in Duitsland en België. Nader onderzoek op basis van zijn archief in
het bijzonder van zijn correspondentie, biedt mogelijk zicht op de eerste ervaringen met deze
middelen en de geleidelijke introductie ervan in de psychiatrische praktijk. Het is alleszins
aannemelijk dat bij dat onderzoek ook nieuwe informatie over chirurgische castratie boven water
komt. gelet op de centrale positie van Van Emde Boas binnen de medische seksuologie van zijn
dagen.^' Ook de opkomst van behandelingsalternatieven, zoals de (groeps) psychotherapie, zullen in
ogenschouw genomen worden.

Omdat de late jaren zestig en de Jaren zeventig het tijdvak vormden waarin grote verandering
optraden in de opvattingen over seksualiteit zedendelinquentie. strafrecht en (psychiatrische)
behandeling is het onontkoombaar o m die bredere context hier in de beschouwingen te betrekken.
Juist de opvattingen over homo- en pedoseksualiteit waren in die Jaren zeer in beweging, ook in de
psychiatrie en het strafrecht. Deze Jaren worden niet voor niets gekarakteriseerd als het tijdvak van de
'seksuele revolutie'.

Opjuridisch vlak kwam bijvoorbeeld de zedelijkheidswetgeving - het kader waarbinnen
strafrechtelijke vervolging van o.a. misbruik en ontucht plaatsvond - nadrukkelijk ter discussie te
staan. In 1971 besloot de wetgever artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht mede op advies van
de Gezondheidsraad te schrappen, het artikel waarin seksuele omgang tussen een meerderjarigen en
minderjarigen tussen 16 en 21 Jaar van gelijk geslacht strafbaar werd gesteld.*' In deze jaren voltrok
zich een proces van geleidelijke herdefiniëring van de zedendelinquentie. Homoseksualiteit, tot dan
toe beschouwt als een ziekte, kreeg mede dankzij de inzet van vooruitstrevende psychiaters
79

NL-HaNA, Isp. Staatstoezicht Krankzinnigen, bijvoort>eeld: blauwboeken St. Servatius Venray: inv. nr. 2 742-2 752; blauvvt>oeken St.
Willibrord 2037-2043.

80

Gesprek met dr. Walter van Emde Boas. Amsterdam. 26 april 2013.

81

Zie ook: S. van der Kwast. 'Over het gebruik van Benperidol bij de behandeling vanseksuele stoornissen'. Tijdschrift voor Psychiatrie
13 (1971)142 149; Overwogen wordt om contact te leggen met de producenten van deze middelen (Schering en Janssen
Farmaceutica).

82

N, Spcljer, C. Emde Boas en C. J. B. J. Trimbos, Advies inzake homoseksuele relaties met minderjarigen, in het bijzonder met betrekking
tot artikel 248 bis van het Wetboek van Strafrecht (Den Haag 1969) passim; Hekma. 'Bewaar me voor de waanzin van het recht', 1

35

geleidelijk meer het karakter van w a t Frenken noemt een 'onconventionele gedragsvariatie'.
Homoseksualiteit verdween in 1973, niet zonder enige pressie overigens, uit de DSM II. Tegelijkertijd
maakten de repressieve en punitieve aanpak via het strafrecht gedeeltelijk plaats voor een meer
therapeutische en preventieve benaderingen.*^

Ten aanzien van de strafrechtelijke vervolging van zedendelicten, traden vanaf de Jaren zestig grote
veranderingen op. Zo nam het aantal veroordelingen in deze categorie sterk a f in het bijzonder waar
het ging om exhibitionisme en ontucht met minderjarigen. Maakten deze twee delicten in 1950 nog
84% van de veroordelingen bij zedendelinquentie uit, rond 1982 was dat 28%. Sowieso werd in 1975
het laagste aantal zedenzaken sinds 1950 geregistreerd,®'' Het aantal personen waarbij een ter
beschikking stelling van de Regering opgelegd werd nam ook af.

De Jaren zeventig vormden voorts het decennium waarin sommigen in navolging van de emancipatie
van de homoseksualiteit een grotere tolerantie bepleitten voor de pedofilie. Pedofilie behoorde naar
het oordeel van bijvoorbeeld de Nederlandse Vereniging voor Sexuele Hervorming en een commissie
van het Nederlands Centrum voor de Geestelijke Volksgezondheid gedecriminaliseerd en
maatschappelijk geïntegreerd te worden.*^

In het licht van die context is het verklaarbaar dat castratie als zeer ingrijpende, onomkeerbare
ingreep, als u l t i m u m refugium, zijn legitimiteit als therapie verloor en dat de toepassing ervan
gestaakt werd. De beschikbare literatuur maakt het mogelijk deze verandering in de opvattingen over
seksuele pathologie en zedendelinquentie te beschrijven.

83

Jos Frenken. Strafbare seksualiteit: opvattingen en aanpak van politie, justitie en hulpveriening (Deventer 1984).

84

Idem. 51-63.

85

Zie o.a. S. van der Kwast, 'Bijdrage tot de discussie over decriminalisering van de pedofilie'. Nederlands Tijdschrift voor Criminologie
(1975) passim; Wynand Sengers e.a.. Pedofilie en samenleving: over de problemen die zich in onze samenleving voordoen op het
gebied van vriendschapsrelaties tussen ouderen en kinderen (Utrecht 1976); L Rouweler-Wuts. W. Sengers. en M. Verhulst-van der
Lans. 'Over het rapport 'Pedofilie en samenleving", Maandblad voorde Geestelijke Volksgezondheid 31 (1976) nr. 12. 701-7O9.

36

De haalbaarheid van het voorgenomen onderzoek

Bij het onderhavige haalbaarheidsonderzoek naar de 'rol van de psychiatrie bij de behandeling van
plegers van seksueel misbruik van minderjarige' is uitgegaan van de volgende centrale vraag van het
voorgenomen onderzoek: 'Hoe werden in Nederland tussen 192O/1945 en 1970 plegers van seksueel
misbruik van minderjarigen (en breder: zedendelinquenten) beoordeeld en behandeld in de
(forensische) psychiatrie, met bijzondere aandacht voor het gebruik van castratie en de rol van de (RK)
kerk(en). en met oog voor de Juridische (gezondheidsrechtelijke), medisch-ethische, religieushistorische en beleidsmatige aspecten, gesitueerd in de context van de maatschappelijke opvattingen
in de verschillende zuilen?'

Daarbij zijn de volgende deelvragen aan orde:

1

Wat is er tot nog toe geschreven over de geschiedenis van de behandeling van plegers van
seksueel misbruik en de toepassing van castratie in Nederland en internationaal.

2

Moet in het onderzoek 1920 dan wel 1945 als begindatum gehanteerd worden?

3

Wat was de juridische (straf- en gezondheidsrechtelijke) context?

4

Wat waren de medisch-ethische waarden, normen en protocollen indertijd?

5

Welke vormen van behandeling paste men in de (forensische) psychiatrie toe bij
homoseksualiteit, pedofilie, seksueel misbruik en zedendelinquentie en welke plaats had castratie
daarbinnen. Welke kennis, theorieën en opvattingen lagen daaraan ten grondslag?

6

Hoe vaak, waar, door wie en onder welke condities zijn in Nederland castraties uitgevoerd?

7

Wat is er bekend over indicatiestelling en de mate van vrijwilligheid van de behandelingen?

8

Wat was de rol van het staatstoezicht?

9

Wat was in deze de relatie tussen psychiatrie en religie?

10 Welke ontwikkelingen deden zich op dit vlak voor in het buitenland.
Uit het haalbaarsonderzoek is naar voren gekomen dat er voldoende substantiële bronnen aanwezig
(en toegankelijk) zijn om het gewenste onderzoek uit te voeren. Er is in de eerste plaats ruime
primaire literatuur uit Nederland voor handen uit de periode van 1920 tot 1970 die betrekking heeft
op de relevante thema's. In de tweede plaats zijn er archiefbronnen beschikbaar waaraan
antwoorden op wezenlijke vragen ontleend kunnen worden. Het gaat dan vooral o m rapporten pro
justitia (o.a. Gerritsen en Wijffels), om de samenhangende archivalia over castratie in het
psychiatrisch ziekenhuis St. Willibrord en om de dossiers van TBR-verpleegden uit de onderzoeks-

37

periode. Daarnaast zijn er in verschillende archieven stukken aangetroffen die aspecten van de
ontwikkeling belichten. Het vermoeden lijkt alleszins gewettigd dat deze lijst gaande het definitieve
onderzoek aangevuld zal kunnen worden.

Met betrekking t o t vraag 1 - die naar de bestaande kennis over castratie in het verleden - is (in de
paragrafen 2.1 en 2.2) vastgesteld dat er al het nodige is onderzocht en beschreven vooral over de
ontwikkelingen voor 1950, maar dat sommige vragen onderbelicht zijn gebleven (bijvoorbeeld rond
psychiatrische adviezen in het strafrechtelijke voortraject, of de beëindiging van castratie als therapie
in de Jaren zestig) of een systematischer aanpak behoeven (bijvoorbeeld rond de concrete gang van
zaken bij de besluitvorming, de mate van vrijwilligheid e d.). De 'nieuw' aangetroffen bronnen vragen
eveneens om nadere bestudering. De geringe omvang van de buitenlandse historiografie legt
duidelijk grenzen op aan de mogelijkheden t o t een internationale vergelijking. Hiertoe zal daarom, zij
het in bescheiden mate. gebruik worden gemaakt van de overvloedige primaire,
medisch/psychiatrische literatuur.

Als het gaat om het tijdvak waarover het onderzoek zich dient uit te strekken - vraag 2 - is
beargumenteerd dat 1920 als uitgangsjaar moet dienen, gelet op het feit dat in de tweede decennia
voor de Tweede Wereldoorlog de fundamentele discussie over castratie werd gevoerd en het kader
voor de verdere toepassing ontstond. De Jaren rond 1970, toen castratie als therapie verdween,
vormen de bovengrens van het onderzoek.

Over de brede Juridische, ethische en medische context van de jaren van 1920 tot 1970, waar de
vragen 3 en 4 betrekking op hebben, is veel informatie beschikbaar zowel in de secundaire literatuur
over de algemene context (paragraaf 2.4) als in primaire en secundaire literatuur over castratie en de
behandeling van zedendelinquenten zelf (zie paragrafen 2.5, 2.10 en 2.11). Castratie als
psychiatrische therapie laat zich w a t dat betreft goed in een ruimer kader plaatsen. De
archiefbronnen maken nadere uitwerking en toetsing mogelijk, bijvoorbeeld op het punt van de
concrete toepassing van de in de literatuur geformuleerde ethische en medische principes.

Onderzoek naar de theorie en de praktijk van de castratie en breder de behandeling van zedendelinquenten - vraag 5 - is al voorbereid in de beschikbare historiografie (2.3) en kan systematisch
plaatsvinden aan de hand van de ruime primaire literatuur (2.5. 2.10 en 2 . l l ) . Wezenlijk is hier de
beschikbaarheid van grote, seriële archiefbronnen - de voorlichtingsrapporten en de dossiers - die de
feitelijke besluitvorming en behandeling t o t op zekere hoogte onderzoekbaar maken, waarbij de
delict-, ziekte- en behandelgeschiedenissen van gecastreerde en niet gecastreerde personen met
elkaar vergeleken kunnen worden, Deze bronnen maken het mogelijk het hele proces van probleem,
delict, contact met Justitie en/of psychiatrie, onderzoek, indicatie, besluitvorming, toepassing, effect
en psychische en maatschappelijke gevolgen deels inzichtelijk te maken en te analyseren, binnen
zekere grenzen tevens met statistische methoden.

Het haalbaarheidsonderzoek laat zien (paragraaf 2.6) dat op vraag 6 naar het aantal personen dat in
Nederland gecastreerd is in de twintigste eeuw geen antwoord mogelijk is. Het aantal toepassingen
van castratie in de praktijk van vrijgevestigde psychiaters/zenuwartsen, in algemene ziekenhuizen,
psychiatrische ziekenhuizen en instellingen voor verstandelijk gehandicapten is niet vast te stellen.

zelfs niet bij benadering. De belangrijkste redenen daarvoor zijn de vernietiging van veel archieven en
dossiers en de buitengewoon tijdrovende en kostbare arbeid om de betreffende gevallen in de wel
bewaard gebleven medische archieven op te sporen. De praktijk van de castratie in de vrije
maatschappij, buiten de forensische sector, is derhalve niet (systematisch) te onderzoeken,
behoudens bij toeval. Zo zijn er in het materiaal van de psychiatrische inrichting in Heiloo patiënten te
vinden die buiten het TBR circuit zijn behandeld. Het meeste onderzoekbare materiaal heeft dus
betrekking op de forensisch psychiatrische sector. Het is ook voor deze sector dat we over enigszins
betrouwbare cijfers (van De Boer) beschikken. Daardoor zal het verkregen beeld altijd incompleet zijn.

De vraag (?) naar indicatiestelling en de mate waarin ingrepen op basis van vrijwilligheid dan wel
onder drang of dwang plaatsvonden laat zich waar het de theorie en beginselen aangaat goed
beantwoorden op grond van de primaire literatuur (2.5). Juist deze thema's maakten vast deel uit van
de beschouwingen over castratie. Ten aanzien van de feitelijke toedracht bieden, zoals hierboven rond
vraag 5 al is beschreven, de rapporten pro justitia en dossiers de informatie uit de praktijk aan de
hand waarvan deze vraag in detail onderzocht kan worden.

Over de rol van de Inspectie (Vraag 8) heeft het vooronderzoek al enig uitsluitsel geboden in de vorm
van de constatering dat castraties systematisch niet in de blauwboeken zijn gemeld. De Inspectie
beschikte daardoor niet over een volledig beeld van de mate waarin castratie in de psychiatrische
instellingen werd toegepast w a t bij therapieën als elektroshcKk of slaapkuur wel het geval was. In
het archief van de inspectie zijn bovendien geen afzonderlijke dossiers over thema's als castratie of de
behandeling van zedendelinquenten aanwezig. Losse documenten in het archief bewijzen dat de
inspectie wel op de hoogte was (zie paragraaf 2.6.1 en 2.10). Overigens voerde de Inspectie in de
betrokken periode geen uitdrukkelijk beleid ten aanzien van therapieën, behalve in het geval van de
arbeidstherapie in het begin van de jaren vijftig.®^

Over de verhouding tussen religie, de zuilen en kerken en psychiatrie (Vraag 9) levert de secundaire
literatuur (bijvoorbeeld het werk van Noordman, Oosterhuis en Van der Meer; 2.3-1) al de nodige
inzichten. voora\ waar het gaat o m de verschillende theologische, ethische en (wijsgerig)
antropologische posities. Standpunten en discussies ter zake zijn t e vinden in artikelen, congresverslagen e.d. uit de Jaren dertig en veertig en ook wel later (2.5 en 2.10). Behalve dat bij de analyse
van de rapporten projustitia en de dossiers, de gezindte van de betrokken patiënten een aspect van
de analyse zal vormen, zijn er ook de rapporten en dossiers die specifiek betrekking hebben op
geestelijken (mogelijk van verschillende denominaties). In de dissertatie van Wijffels zijn daar
voorbeelden van aanwezig, evenals in de onderwijzersdossiers in het archief van het Pompe Instituut
(2.7). Voorts zijn er de meldingen van castraties in de pleger-documentatie in het archief van de
Commissie Deetman (2,6,4). die als uitgangspunt voor onderzoek kunnen dienen. Ook bieden dossiers
en rapporten inlichtingen over de bredere behandeling van religieuzen die zich aan een zedenmisdrijf
hadden schuldig gemaakt.

Voor w a t vraag 10 naar de internationale vergelijking aangaat is hierboven bij vraag 1 al aangegeven
dat drt slechts een bescheiden karakter zal dragen.

86

Harry Oosterhuis en Marijke Gijswijt-Hofstra, Verward van geest, 558-562.

39

Aanvullend onderzoek
Gedurende het vooronderzoek zijn nog andere potentiële bronnen in beeld gekomen, die in
aanmerking komen voor eventueel nader onderzoek. Het gaat om onder meer de volgende archieven:
-

Het archief van de Stichting Onderzoek Criminaliteit (zoals notulen en correspondentie).®'

-

De medische archieven van de psychiatrische ziekenhuizen Huize Padua te Boekei, Sint Servatius
in Venray, en het Academiegasthuis te Franeker waar (mogelijk) castraties hebben
plaatsgevonden.
De archieven van het Leids Universitair Medisch Centrum (Jelgersmakliniek) en het VU medisch
centrum (Valerius Kliniek) uit de periode 1930-1960.
De archieven van algemene ziekenhuizen waar mogelijk castraties hebben plaatsgevonden (zoals
het Groot Ziekengasthuis te Den Bosch, en het Canisius ziekenhuis in Nijmegen).

-

Het archief van de (onder)afdeling psychopatenzorg van het Ministerie van Justitie.

87

/Vrchieven Pompe Instituut, inv. nr. 6 8 5 - 7 0 0 .

40

Onderzoeksopzet

Het beoogde onderzoek naar de rol van de psychiatrie bij de behandeling van plegers seksueel
misbruik krijgt voor een groot deel de vorm van een traditioneel historisch onderzoek, dat wil onder
andere zeggen kwalitatief en beschrijvend van aard. Bij de analyse van de teksten zal gebruik
gemaakt worden van een - in het onderzoek zelf nader uit te werken - onderzoeksmatrix waarin de
verschillende aspecten van de analyse zijn uitgewerkt o m bijvoorbeeld de systematische vergelijking
mogelijk te maken van bijvoorbeeld de argumentatie van de verschillende gezindten of van
psychiaters en Juristen of van de condities waaronder castratie werd geïndiceerd. Voor het onderzoek
naar de seriële bronnen (rapporten projustitia en dossiers) zal de kwalitatieve databasesoftware
Nvivo benut worden. Dit programma biedt de mogelijkheid om de scans van originele documenten te
coderen, eenvoudige tellingen uit te voeren, t e r w i j l een deel van de informatie naar SPSS
geëxporteerd kan worden ten behoeve van complexere statistische bewerkingen.

Het onderzoek zal de volgende fasen en kwesties omvatten:

1

Bestudering van de bestaande internationale en Nederlandse historiografie (2.3) zowel voor w a t
betreft specifiek de castratie en de zedendelinquentie als voor w a t betreft de context (dat laatste
vooral voor Nededand).

2

Analyse van de primaire literatuur uit Nederland, de parlementaire behandeling en (beperkt) de
pers voor het tijdvak 1928-1970, zowel specifiek rond de thema's castratie en behandeling
zedendelinquentie als rond de context (2.4. 2.5, 2.10 en 2.11).
Mede aan de hand van deze analyse zal de bedoelde onderzoeksmatrix voor o.a. de analyse van
projustitia rapporten uitgewerkt worden.

3

Onderzoek in de archieven van het Ministerie van Justitie, (onder)afdeling psychopatenzorg naar de
ontwikkeling van het beleid terzake.

4

Onderzoek van de rapporten pro justitia (2.7):
a

Selectie en bestudering van de dossiers met adviezen tot castratie,

b

Bestudering van een steekproef (1:25) als referentie.

c

/ i n l e g g e n van een database van de onderwijzersdossiers in het archief van het Pompe

d

Pilot: de koppeling van de rapporten aan strafrechtsdossiers in de rechterlijke archieven, en

Instituut en selectie van dossiers met advies tot castratie,

aan TBR dossiers,
e

Mogelijk ook strafdossiers in onderzoek nemen.

41

5

Uitwerking van de casus Heiloo (2.8)
a

Selectie en bestudering van de rapporten projustitia van Wijffels met adviezen tot castratie
(zie onder 4.)

b

Inventarisatie van de castraties in de operatieboeken van het Elisabeth Ziekenhuis Alkmaar en
het operatieboekje van St. Willibrord. Heiloo.

6

c

Bestudering van de dossiers van gecastreerden (op basis van vermelding in a. b. en d.).

d

Analyse van de dissertatie van Wijffels (mogelijke koppeling aan a, b, c).

e

Eventuele koppeling met strafdossiers in rechterlijke archieven Alkmaar,

f

Bestudering van de discussie in het blad Vriendschap van het COC.

Onderzoek in de TBR Instellingen (2.9):
a

Traceren (als aanvulling op de lijst van Van der Meer) en bestuderen van de dossiers van
gecastreerden in de instellingen Veldzicht, Oldenkotte. de Psychiatrische Observatie Kliniek, en
in de psychopatendossiers van na 1950.

b

Het nemen en bestuderen van een beperkte steekproef van referentiedossiers van zedendelinquenten.

7

Het beleid van het Ministerie van Justitie na 1955 (2.10):
a

Analyse van het onderzoek van de 5tichting Onderzoek Criminaliteit.

b

Onderzoek naar de castratieprocedure via de Psychiatrische Observatie Kliniek sinds 1965.

c

Bestudering van de beëindiging van de TBR-prcKedure in 1968, in de archieven van het
Ministerie van Justitie.

8

9

De introductie van de chemische castratie (2.11):
a

Onderzoek naar de ontwikkeling op basis van de (internationale) literatuur,

b

Bestudering van de archieven van C. van Emde Boas,

Einde van de toepassing van castratie {2.11), onderzoek naar:
a
b

De veranderende context (psychiatrisch, strafrechtelijk, maatschappelijk).
Veranderingen in de psychiatrische inzichten internationaal t.a.v. castratie en de behandeling
van zedendelinquentie.

c

Veranderende opinies in Nederland rond castratie en zedendelinquentie.

Van het onderzoek zal verslag worden gedaan in een rapport van ongeveer 150 pagina's in grote
lijnen opgebouwd volgens de geschetste opzet van het onderzoek.

42

Opdracht

ZonMw
2WIC£Ov<HH«

TaMoon 070 M * SI i l

! : ! " ' - " * ! ' * •V^ü^!*^^.

^

fi.oro3««ioo

Pro« t > J o o d V i M i M r

O^tonût foofßmmi m d* gm/wdwn» wn de piyUw»«
Dnrilo
3612BSL/TR£CHT

B a M I ubiodlong w n d l w w i van M n oanvrsae

Graag nodig h u u« om aan pmfiOtOonUt ta adviivan voor da aanla faaa van aan
ondariDek ny van <*» pa^cAaeia Af <)• M/wndattip van ptoffara i « n aatauaa'
irJmlmyÊi 5f nwidM^aT^^an Hal CaoaA aan haaSiMrtiaidaondarnali In daza bnaf
achali Ik hal kadar vun da haMbaamsdutuOla
In aan orM van 30 mal 2012 aan da Twaada Kamar haan da Uaalaaacraun« van
VWS nch baravl vaiWaart aan onatMnfcami onoarzoak la m m ventcMan naar de
fdvanaapaycMaMambraoafin Op30oMoOer2012riaallhalmiraa«anavan VWS
ZonMw varzocM
la dragen voor aan d * enaftiiinlielKfc «wianacBappaHk
r da M W w h e (c q
ai. waaiaen a»«acha, raÉ9aua^Manacne. en m U t m m f ß
aapectan D a n pnevan vermen hal kadar van da harttiearhaildiaiudn.
Caniraal h nal ondarzoak Haal da rol van de ptychuma
da banandakng van
piaov^ van kakaueal mWmdi bi| mindar|v1gan. Hai ondersoea moal aan Mpamaan
baald atfialaan van da oomaM aBartwvien da bahandaftngan m da daabeM^landa
periode piaaavondan. Vanu« d i ilgeiTtane DaaM lurnan aan de hand van caniiaMk
ervanngan In kaan worden gabratfil Hal • van belang om n e l la eng paripectiel la
kiaan. Juial da vaigal^ung mai da Jlgamana madMivoeyclvainache
i T i w l i r r i a n i i ^ t i oggÜBnan an piakUMn an mar d » van da andaw n j i a n • van
beteng.
U » tkjihc zou onder andere een mhioonJ moMen genen op de volganae vrapm:
•
•

In kaart Brengen aiai ar al Baliana a ervol gepuWk-aaio i»
Wal<Me<daaneitf*Mang)indaconlBaiiniaondarzoak«np«noda
= W « < a n d a ) u n d a c » » ( c o gaToniMOvacnMfke) oonam
(gaartvadana van hal mdHï.
O WM « w a n da madaeha aOatcJia «naerde en normen an pratoooHan
k i f rlMjiiaal De vcrgalikng mal rtemaBonala coman beMll ean
bapadd aanM landen (BHvoortmia Belg«. Outaland Zwaden en
lertand?).
Wal «aa hal baMa in da paycivalna en wal waian da hatwnclalngan
(moQiÉ|k aai> da hand van pajdvaii lai l la handboeken) ale

4s

|#

•
•
•
•
•

.

Onliwnw
a»yoj'7»zoNiWf

ZonMw

öehjndelinoarvaloemeeo hel onvrvrtimair makan/ v nel DeAmde»
raHfWIa lulVmum laniedum?)
•
Mannen en «rouwen''
Wal was da rol van nai tiaalttoaiicni?
Wal H de rakrtie kjeaen paychtaina en rek^e''
Wa! H oekano ova» de ii»c»lniaWling en da •vnpaHkgnewr''
Oa haWBaaitiekl van de ondarzaeksvraaoMaDing om mee> leaer boven taW Ie
knigan Mivomtiaalc «Ml • de kant dal ar m de M U I N X S I I maianaal la vmdar
WelV type onder/oek n no0'fl'>
BrcmenoiiOO'/ook naar du«*«r« nnKvwws archwvar en
•alanectiapoalfia Marabair
Welkaandvroektpanode1»7O-l070cl19«5 1 9 7 0 « g e w a n t P A n d e « a i s t r
penooe geko<en wordt moei de aenod* <oor ' 9*S wwl oaaclvevan worden
omdai A « a m c N i n i ^ onteamakak» vartnnaen a mei halgean ar daarna •
.-.•lx.,.-

•

vvm/un öe KOMen van nel venmn^yvierïoek''

ReeuNaal
D a n kkXM lee» KX oon product aal. M van hal «ervola M geputkceaid kar wonlar
tMvoortJeek! m |lua«onjraciponBge near VWS Hel Iievai een verkenrang van hel
ondarwerD en «idl tol ean a e r M « dan nal orademakbare loonano i D a a m * « !
b « n hel aan aanla onder«oaktnra "woik pacfeagst' Hal tappan vonm dan da baai*
•OOI oa Otaiut^omw^ om e«< ijljialradei ondaixoek naar da ra van de peychuuna
NI de bahanoeang van plagart van lelijueel tnwbfwk
m«»der)anaiin Hel
vwvtjlpondar«ivk betnifl «wi mullicmoplma» omlemak Da volgenüe öiacipiine»
Monlen bafrokkan ki het ondarnrnK dejundachtcq gKmniShmia%arct^<ik).
•hadadvolhnch. en nmgieus-ravKiradv

Planning
•
t maan 2013 klaii ruMaiaairMluiuOw
• 25maan2013var iiOO-1&30ovenegb«ZonMw
• Acrt mogelik nog aar bifOenkomsT'
•
1 n » 20' 3 conoepl »oor afeenkomt! miMan mai
• Midden mai 2013 b«aankomat mei genodigden op ZonUw om Ie kifian ol de
nchKig aan v e n m N n g a r MjMoai oi ar dnagrfak « 7
• Bagr< iura dalMiave concaol hajbaait^eonlud»
•
•

i r | u n i e 0 0 - i 8 00MudwinCER«eigadanngav«nluealiiaarwaoghek!
var aiol dr Vftalaar
Afronang aenie faia en rappon voor 1 (lA

Mochl u nog vragen hebban hoor ik aal graag
M, - .

44

B
Specificatie van de vragen die leidend zijn bij het definitieve
onderzoek

Ten aanzien van de geschiedenis van de toepassing van castratie:

1

Wat is er tot nog toe bekend en geschreven over de geschiedenis van de behandeling van plegers
van seksueel misbruik en de toepassing van castratie in Nederland en internationaal.

2

Welke vormen van behandeling paste men in de (forensische) psychiatrie toe bij
homoseksualiteit, pedofilie, misbruik en zedendelinquentie vanaf de Jaren t w i n t i g tot de Jaren
zeventig en welke plaats had castratie daarbinnen. In hoeverre werd het beschouwd als een
u l t i m u m remedium?

3

Welke theorieën, opvattingen en debatten ontwikkelden zich over 'castratie' als therapie, met op
achtergrond denkbeelden over o.a. voortplanting, seksualiteit, eugenetica?

4

Welke medisch-ethische, religieuze en politieke afwegingen maakte men ten aanzien van
ingrijpende en onomkeerbare behandelingen in het algemeen, en in de psychiatrie en bij castratie
in het bijzonder? Binnen welke medische, ethische en religieuze context zijn die posities te
situeren.

5

Hoe verhield de castratie zich ten opzichte van andere toenmalige somatische behandelingen in
de (forensische) psychiatrie (zoals de insuline-coma-kuur, de psychochirurgie)?

6

Welke positie namen de overheid, politieke partijen, beroepsorganisaties, kerken en andere
maatschappelijke partijen in bij de gedachtevorming over castratie.

7

Wat waren de Juridische kaders (zedelijkheidswetgeving, psychopatenwet, krankzinnigenwet e.d.)
waarbinnen de behandeling van plegers van seksueel misbruik en de toepassing van castratie
plaatsvonden? Bestonden er bijzondere procedures en regels t.a.v. ingrijpende behandelingen als
castratie?

De praktijk van de castratie in Nederland:

1

Hoe vaak en in welke instellingen (van zowel de algemene (geestelijke) gezondheidszorg als de
forensische psychiatrie) zijn in Nededand castraties uitgevoerd?

2

Van wie ging het initiatief tot het voorstellen van castratie als therapie uit, van de artsen, de
betrokkene zelf, de familie? In hoeverre traden vertegenwcxDrdigers van kerken (priesters,
dominee's) in deze ook als raadgevers op?

45

3

Hoe gingen castraties in de praktijk in zijn werk: selectie, indicaties, toestemmingsprocedure,
toetsing, (on)vrijwilligheid. voorlichting, betrokkenheid familie, daadwerkelijke uitvoering
(methoden, zorg), gevolgen voor betrokkenen, verdere levensloop, nazorg, eventuele recidive,
toenmalige evaluatie.

4

In hoeverre bestonden er verschillen tussen de diverse zuilen in de opvattingen over en de praktijk
van de castraties?

5

In hoeverre en op w a t voor manier speelde de optie van de castratie een rol in de adviezen die
(forensische) psychiaters uitbrachten gedurende de fase van de strafrechtelijke vervolging en de
toepassing van voorwaardelijk(e) sepot/veroordeling, dan wel bij het advies tot toepassing van
TBR? Hoe oordeelden in dergelijke gevallen het O M en de rechter? Hoe vaak kwam het in
dergelijke gevallen t o t daadwerkelijk uitvoering van de ingreep?

6
7

Hoe voltrok hetzelfde proces zich binnen de TBR instellingen?
In hoeverre vonden deze behandelingen vrijwillig, dan wel onvrijwillig plaats, welke pressiemiddelen werden mogelijk gebruikt, was er mogelijk sprake van dwang of straf of castratie als
voorwaarde voor ontslag?

8
9

Wat waren de ervaringen en oordelen van de betrokken patiënten zelf voor zover na te gaan.
Wat was de rol van de geneeskundige inspecties ten aanzien van meningsvorming, regelgeving,
toezicht, controle en bijsturing ten aanzien van castratie in het algemeen? In hoeverre hadden zij
een overzicht van de behandelpraktijk?

10 Hoe voltrokken deze ontwikkelingen zich in andere landen, met toespitsing voor zover mogelijk
op rol van kerkelijke organisaties?

46

Gesprekken in het kader van het haalbaarheidsonderzoek

Dr. M.W. van Boven en mr. F.H. Koster, Commissie Archiefonderzoek

handelen Openbaar Ministerie bij

seksueel misbruik Rooms-Katholieke kerk (3 april 2013).
Drs. Rob Conijn, secretor/s van de Raad van Bestuur, GGZ Oost-Brabant (17 mei 2013).
Dr Tom Deenen, hoofdbehandelaar. Forensisch Psychiatrisch Centrum Veldzicht, Balkbrug (22 mei

2013).
Dr. Walter van Emde Boas, voormalig neuroloog Meer en Bosch, Stichting Epilepsie

Instellingen

Nederland, Heemstede (26 april 2013).
Prof dr. Sjoerd Faber. emeritus hoogleraar rechtsgeschiedenis.

Vrije Universiteit, Amsterdam

(o.a. 20

maart 2013)Prof dr. Jos Frenken, emeritus hoogleraar seksuologie. Universiteit van Leiden (19 maart 2013).
Dr. Gert Hekma, universitair docent. Afdeling Sociologie en Antropologie,
Gedragswetenschappen,

Universiteit van Amsterdam

Drs. Hans Hendrikx, psychiater, geneesheer-directeur
Dr. Bert Kreemers. Onderzoekscoördinator

Faculteit der Maatschappij

en

(8 maart 2013)-

GGZ Vincent van Gogh. Venray (29 mei 2013).

Commissie Evaluatieonderzoek

voormalig secretaris Commissie Deetman

(o.a. 15 maart

Nationalisatie

SWS Reaal;

2013).

Prof. dr. Frans Koenraadt, hoogleraar forensische psychiatrie en psychologie. Willem Pompe
Universiteit Utrecht; Pieter Baan Centrum / Nederlands Instituut

Instituut,

voor Forensische

Psychiatrie en Psychologie (o.a. 7 maart 2013).
Dr. Geertje Mak, universitair dcKent gendergeschiedenis, Institute for Gender Studies, Radboud
Universiteit. Nijmegen (21 maart

2013).

Prof dr. HJalmar van Marie, hoogleraar forensische psychiatrie. Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen. Erasmus Universiteit Rotterdam (13 mei 2013).
Dr. Theo van der Meer, Meertens Instituut, Amsterdam (o.a. 8 maart
Prof. dr. Marlt Monteiro,

2013).

hoogleraar geschiedenis van het Nederlands Katholicisme,

Radboud

Universiteit, Nijmegen; voormalig lid van de Commissie Deetman (o.a. 15 maart 2013)
Dr. Jules Mulder, psychotherapeut,

adviseur Raad van Bestuur De Forensische Zorgspecialisten.

Utrecht

(14 mei 2013).
Dr. Lex van Naerssen, voormalig hoofddocent seksuologie. Faculteit Sociale Wetenschappen.
Utrecht (22 april 2013).
Johan Oosterbaan, voormalig hoofd verplegingsdienst St. Willibrord. Heiloo (8 april 2013).
Willem Oosterbaan, collectiebeheerder Museum het Dolhuys. Haarlem (8 april 2013).

47

Universiteit

Mw. drs. Marijke van Putten en Hugo Koetsier, psychiater, respectievelijk voorzitter Raad van Bestuur
en geneesheer-directeur

GGZ Noord-Holland

Noord. Heerhugowaard

(8 april 2013).

Zr. Christa Schrama, voormalig medewerkster Centraal Adviesbureau voor Priesters en Religieuzen en
het Sociaal Pastoraal Adviesbureau. Utrecht (15 mei 2013).
Prof dr. Harry Stroeken, psychoanalyticus,

emeritus bijzonder hoogleraar godsdienstpsychologie

geestelijke gezondheidszorg. Rijksuniversiteit

en

Leiden (24 mei 2013).

Jelle A. Troelstra. psychiater. FPC Van der Hoeven Kliniek. Utrecht (21 mei 2013).
Dr. Gerrit Valk. voorzitter Kamer van Koophandel Noordwest-Holland.

Haarlem; voormalig lid van de

Commissie Deetman (8 maart 2013).

Geraadpleegde buitenlandse deskundigen

Prof dr. German Berrios, emeritus hoogleraar psychiatrie. Departement
University (Groot
Dr. Jean-Christophe

of Psychiatry.

Cambridge

Brittanië).

Coffin, wetenschappelijk

medewerker. Centre Alexandre Koyré, Histoire des sciences

et des technique, Parijs (Frankrijk).
Dr. Jesper Vaczy Kragh, wetenschappelijk

medewerker. Medical Museion, Universiteit van Kopenhagen

(Denemarken).
Prof. dr. Volker Roelke, hoogleraar geschiedenis van de geneeskunde. Justus-Uebig Universiteit. Glessen
(Duitsland).

48

D
Archieven

B r a b a n t s H i s t o r i s c h I n f o r m a t i e C e n t r u m , Den Bosch

Archief Rijks Psychiatrische Inrichting (RPI) in Eindhoven, tot 1946 Rijks Krankzinnigen Gesticht
Woensel, 1913-1985, archiefnummer 1491Archief Psychiatrisch Ziekenhuis Voorburg te Vught, 1885 - 1967, archiefnummer 309.

Forensisch Psychiatrische Centrum Veldzicht, Balkbrug

Archief Rijkspsychopathenasiel Veldzicht, Balkbrug/Avereest

Gelders Archief, Arnhem

Archief Vereniging Rekkense Inrichtingen, archief nummer 1024.

GGZ Noord-Holland

Noord,

Heerhugowaard

Archief psychiatrisch ziekenhuis Sint Willibrord. Heiloo.

I n t e r n a t i o n a a l Instituut voor Sociale G e s c h i e d e n i s , A m s t e r d a m

Archief Edward Brongersma.
Archief Nederlandse Vereniging voor Seksuele Hervorming (NVSH), 1946-2007.

Katholiek Documentatiecentrum,

Nijmegen

Archief Centraal Adviesbureau Priesters en Religieuzen, archiefnummer 1005.
Archief Katholieke Vereniging van Inrichtingen voor behandeling en verpleging van Geestelijke
Gestoorden, archiefnummer 15.
Archief Katholieke Artsenvereniging, archiefnummer 8.
Archief HJ.F.M. Bless, archiefnummer 201.
Archief FJ.A. de Grijs, archiefnummer 128.

4^'

N a t i o n a a l A r c h i e f , Den Haag

Archief Ministerie van Justitie, Verbaalarchief 1915-1955; Kabinetsarchief 1915-1940, toegang
nummer 2.09.22.
Archief Ministerie van Justitie. Waarnemend Secretaris-Generaal en raadadviseur, mr. J.P. Hooykaas,
1940-1947, toegang nummer 2.09-56.
Archief Centrale Raad van het Gevangeniswezen, de Psychopathenzorg (TBS) etc. 1953-1991. toegang
nummer 2.09.89.
Archief Gezondheidsraad, 1920-1956, toegang nummer 2.15-33.
Archief Gezondheidsraad, 1957-1990, toegang nummer 2.15.36.
Archief Geneeskundige Hoofdinspectie, 1902-1952, toegang nummer 2.15.38.
Archief Inspecteurs van het Staatstoezicht op Krankzinnigen en Krankzinnigengestichten, 1984-1961,
toegang nummer 2.15.40.
Archief Geneeskundige Hoofdinspectie van de Geestelijke Volksgezondheid, 1962-1994, toegang
nummer 2.27.5035.

Noord-Hollands Archief, Haarlem

Archief Directie van het Provinciaal Ziekenhuis nabij Santpoort te Bloemendaal, archiefnummer 366.
Archief Directie van het Provinciaal Ziekenhuis Duin en Bosch te Castricum (Bakkum), archiefnummer
637.

Sociaal Historisch Centrum voor Limburg, Maastricht

Archief GGZ Vincent van Gogh (St. Servatius / St. Anna) Venray

S t a d s a r c h i e f en A t h e n e u m b i b l i o t h e e k ,

Deventer

Archief Elisabethsgasthuis / Psychiatrisch Ziekenhuis Brinkgreven, ID 0796.

Universiteit

Utrecht

Archieven van het Criminologisch Instituut sedert 1974 het Willem Pompe Instituut voor
Strafrechtswetenschappen 1934-1983-

5()

Literatuur

Baan. P. A. H.. 'Zur Frage der Behandlung von Sittlichkeitsdelinquenten', Beiträge zur Sexualforschung
2 (1952) 24-36.
Bakker, Catharina Th. en Leonie de Goei, Een bron van zorg en goede werken. Geschiedenis van de
geestelijke gezondheidszorg in Noord-Holland-Noord (Amsterdam 2002).
Barnhoorn. J. A. J.. Het vraagstuk der homosexualiteit:

beschouwingen samengevoegd vanwege de R.K.

Artsenvereeniging naar aanleiding van het congres 1939 te Nijmegen (Roermond
1941).
Idem. Het vraagstuk der onvruchtbaarmaking-. beschouwingen (Roermond 1936).
Bemmelen. J. M. van. 'Voor- en nadeelen van een wettelijke regeling der sterilisatie en castratie'.
Psychiatrisch Juridisch Gezelschap 1 (1933) 33-52.
Blok. Gemma en Joost Vijselaar, Terug naar Endegeest. Patiënten en hun behandeling in het
psychiatrisch ziekenhuis Endegeest 1897-1997 (Nijmegen 1998).
Boer, W. H. J. de. Criminaliteit en castratie (Den Haag 1969) [Typoscript Ministerie van Veiligheid en
Justitie].
Bosch. Albert. De ontwikkeling

van het strafrecht in Nederland van 1795 tot heden (Nijmegen

2011).

Broberg. Gunnar en Nils Roll-Hansen. Eugenics and the Welfare State. Norway, Sweden, Denmark and
Finland (East Lansing 2005).
Commissie Archiefonderzoek handelen Openbaar Ministerie bij seksueel misbruik rooms-katholieke
kerk. De handelwijze van het Openbaar Ministerie bij seksueel misbruik van minderjarigen in de Rooms-Katholieke Kerk (Den Haag, 2013).
Deetman, W i m e. a.. Seksueel misbruik van minderjarigen in de Rooms Katholieke kerk. Uitgebreide
versie, 2 delen (Amsterdam

2011).

Derks, Willem. Het hemd van Vrouwe Justitia (Baexem 1981).
Dohmen, J., Vrome zondaars. Misbruik in de Rooms-Katholieke Kerk (z.pl. 2010).
Frenken, Jos, en Jeanne Doomen ed.. Strafbare seksualiteit: opvattingen
en hulpverlening

(Deventer

justitie

1984).

Giles, G., "The most Unkindest Cut of all': Castration, Homosexuality
contemporary

en aanpak van politie,

history 27 (1992)

and Nazi Justice', iournal

41-6I.

Gijzeman. Jacomien. Vrouwe Justitia en de psychiaters, masterthesis

(Utrecht

2010).

Haffmans. K. R. M. 0., Ter beschikking gesteld: geschiedenis, oplegging en executie van een
strafrechtelijke maatregel (Arnhem 1984).

51

of

Hardenberg, L, 'Therapeutische Castratie", Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde (NTvG) 78 (1934)
1578-1579.
Heinrich, Jean Paul. Particuliere reclassering en overheid in Nederland sinds 1823 (Arnhem
Hekma, Gert, en Theo van der Meer ed.. 'Bewaar me voor de waanzin van het recht:
en strafrecht in Nederland (Diemen

homoseksualiteit

2011).

Hofstee, E. J.. TBR en TBS. De TBR in rechtshistorisch perspect/e/(Arnhem
Huonker, Thomas, Diagnose moralisch defekt'. Kastration. Sterilisation

1987).

und Rassen-hygiene im Dienst

der Schweizer Sozialpolitik und Psychiatrie 1890-1970 (Zürich
Koenders, P., Homoseksualiteit

1996).

2003).

in bezet Nederland: verzwegen hoofdstuk (Amsterdam

1984).

idem. Tussen Christelijk reveil en seksuele revolutie: bestrijding van zedeloosheid in Nederiand. met
nadruk op de repressie van homoseksualiteit

(Leiden 1996).

Koenraadt, F., Ziek of schuldig? Twee eeuwen forensische psychiatrie en psychologie (Arnhem

I99i).

Idem, C. Kelk en J. Vijselaar eds., Tussen behandeling en straf Rechtsbescherming en veligheid in de
twintigste eeuw (z.pl. 2007).
Kool, R. S. B., De strafwaardigheid van seksueel misbruik (Arnhem 1991).
Idem, 'Schuivende panelen. Een achtergrondstudie naar wereldlijke en kerkelijke ontwikkelingen rond
om seksueel misbruik van minderjarigen binnen de rooms-katholieke kerkprovincie
(1945-2010)', in: W i m Deetman ed.. Seksueel misbruik van minderjarigen in de roomskatholieke kerk. Deel 2 (Amsterdam 2011) 87-148.
Koolhaas, Marnix en Jacqueline Maris. Van sodomieten. neuroten en andere flikkers: over de 'genezing'
van homofielen (Den Haag 1992).
Kwast. S. van der, Sexuele criminaliteit (Leiden 1968).
Idem. 'Over het gebruik van Benperidol bij de behandeling

van seksuele stoornissen'.

Tijdschrift voor

Psychiatrie 13 (1971) 142-149Lange, J., Die Folgen der Entmannung Erwachsener (Leipzig 1934) Idem, "Kastration und Standpunkt des Psychiaters', Medizinische Klinik 2 (1934) 1081-1084.
Langelüddeke, A., Die Entmannung von Sittlichkeitsverbrechern (Berlin 1963).
Idem, "Die Wirkung der Entmannung (mit Diskussionsbeitrag von W. Krause)", in: H. Bürger-Prinz en H.
Giese ed.. Die Pädophilie und ihre strafrechtliche Problematik (Stuttgart 1965) 91-100.
Meer, Theo, van der, 'Eugenic and sexual folklores and the castration of sex offenders in the
Netherlands (1938-1968)'. Studies in History and Philosophy o f Biological and
Biomedical Sciences 39 (2008) 195-204.
Idem, "Vrijwillige' en 'therapeutische' castratie van TBR-verpleegde, 1938-1968. Een veroordeling t o t
TBR in 1934 en de verdere lotgevallen van de verpleegde', in: E. C. Coppens.
J. Hallebeek en D. Heirbaut ed.. Fabrica Iuris. Opstellen over de 'werkplaats van het
recht' aangeboden aan Sjoerd Faber (Nijmegen 2009) 303-329.
Meijers, F. S., 'Mijn ervaringen betreffende zedenmisdadigers'. Voordrachten voor het Psychiatrisch
Juridisch Gezelschap 16 (1937) 1-32.
Monteiro, M. E., 'Discretie en Deskundigheid. Een verkenning van de rol van de rooms-katholieke
psychiaters in de bestuudijke aanpak en afhandeling van seksueel misbruik van
minderjarigen (1945-1970)', in: W i m Deetman ed., Seksueel misbruik van minderjarigen in de rooms-katholieke kerk, Deel 2 (Amsterdam 2011) 43-86.
Noordman, Jan, Om de kwaliteit van het nageslacht Eugenetica in Nederland 1900-1950 (Nijmegen
1989).

52

Oosterhuis, H., '"Ze zijn er mede behept". Veranderingen in de confessionele houding ten aanzien van
homoseksualiteit, 1935-1965". in: G. Hekma ed.. Goed verkeerd. Een geschiedenis van
homoseksuele mannen en lesbische vrouwen in Nederland (Amsterdam 1989) 131-144.
Idem, Homoseksualiteit in katholiek Nederland. Een sociale geschiedenis 1900-1970 (Amsterdam 1992).
Idem, en Marijke Gijswijt-Hofstra, Verward van geest en ander ongerief. Psychiatrie en geestelijke
gezondheidszorg in Nederland (1870 2005) (Houten 2008).
Oyen, H. van, 'Castratie van Protestants standpunt beschouwd'. Psychiatrisch Juridisch Gezelschap 27
(Amsterdam 1947) 3-15Palies. A. L C , en J. J. Wuite, Therapeutische castratie bij zedendelinquenten'. Psychiatrische en
Neurologische Bladen 15 ( l 9 4 l ) 511-536.
Palies, A. L C. Therapeutische castratie bij sexueel geperverteerden'. Psychiatrisch Juridisch
Gezelschap 27 (1947) 15-26.
Pinkhof H.. 'Castratie als overheidsmaatregel', NTvG 74 (1930) 4063-4064.
Idem. 'De castratie van krankzinnigen', NTvG 70 (1926) 187.
Redactioneel, 'Castratie en Sterilisatie op het congres voor strafrecht',
Ridder, D., en C. de Vries. 'De psychopathenwetten,

achtergronden

NTvG 79 (1935) 4201.

en beleid 1910-1940', Recht en

Kritiek 10 (1984) 63-79.
Rouweler-Wuts, L, W. Sengers, en M. Verhulst-van der Lans, 'Over het rapport "Pedofilie En
Samenleving"',
Sand, Knut., 'La stérilisation

Maandblad

et la castration

voorde Geestelijke Volksgezondheid 31 (1976)

701-704.

légales en Danemark', Annales de Médicine Légale 10

(1937).
Idem, Die gesetzliche Kastration: lOjärige Erfahrungen m i t gesetzlicher Kastration in Dänemarken
(Berlijn 1940).
Sanders. J., Het castratievraagstuk.

Een onderzoek naar de gevallen van castratie van sexueel

abnormale

personen in Nederland en in het buitenland (Den Haag 1935).
Schenk, C. M., 'Castratie en de Nederlandsche

rechter', NTvG 80 (1936) 867

Sengers, Wynand e.a.. Pedofilie en samenleving: over de problemen die zich in onze samenleving
voordoen op het gebied van vriendschapsrelaties

tussen ouderen en kinderen die

gepaard (kunnen) gaan met seksuele kontakten of verlangens daarnaar (Utrecht
Speijer, N , C. Emde Boas en C, J. B. J, Trimbos, Advies inzake homoseksuele relaties met

1976).

minderjarigen.

in het bijzonder met betrekking tot artikel 248 bis van het Wetboek van Strafrecht (Den
Haag 1969).
Stürup, G. K.. 'Sex offenses: The Scandinavian experience", in: M. Shimm ed.. Law and

Contemporary

Problems (Durham i 9 6 0 ) 361-75.
Idem. "Die Behandlung der Sexualkriminalität in Skandinavien", in: F. Bauer, H. Bürger-Prinz, H. Giese
en H. Jäger ed.. Sexualität und Verbrechen (Frankfurt
Idem. 'Castration: the total treatment",

1963)

in: H. L P. Resnik en M. E. Wolfgang

237-244.
ed.. Sexual Behaviors:

Social. Clinical, and Legal Aspects (Boston 1972) 361-382.
Tijsseling. Anna. Schuldige seks. Homoseksuele zedendelicten rond om de Duitse bezettingstijd (Utrecht

2009).
Vijselaar, Joost, Het gesticht, enkele reis o f retour (Amsterdam 2010).
Warmerdam, H. en P. Koenders , Cultuur en Ontspanning. Het COC 1946-1966 (Utrecht 1987).
Weringh. Koos. van, De zaak Sara Beugeltas (Amsterdam 1995).
Wijffels, A. J, A. M., Het castratievraagstuk (Amsterdam 1955).

33

Wille, R., en K. M. Beier. Castration in Germany", Annals o f Sex Research 2 (1989) 103-133.
Wolf. C. H., Die Kastration bei sexuellen Perversionen und Sittlichkeitsverbrechen des Mannes (Basel
1934).

54

ZonMw stimuleert
gezondheidsonderzoek en
zorginnovatie
Laan van Nieuw Oost indië 334
2593 CE Den Haag
Postbus 93245
Z509 AE Den Haag
Telefoon 070 349 51 n
Fax 070 349 51 00
info@zonmw.nl
www.zonmw.nl

1-4 ZonMw