Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

31 524

Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie

35 300 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2020

Nr. 460

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 13 maart 2020
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap over de brief van 18 oktober 2019 over voortgang
Burgerschapsagenda mbo 2017 – 2021 (Kamerstukken 31 524 en 35 000
VIII, nr. 442).
De vragen en opmerkingen zijn op 4 december 2019 aan de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voorgelegd. Bij brief van 6 maart 2020
zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Tellegen
Adjunct-griffier van de commissie,
Arends

kst-31524-460
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

1

Inhoud
I

Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
Inbreng van de leden van de D66-fractie
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
Inbreng van de leden van de SP-fractie

2
2
3
5
5
7

II

Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

8

I Vragen en opmerkingen uit de fracties
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
brief van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over de
«voortgang van de Burgerschapsagenda mbo 2017–2021».
De leden onderschrijven het door de Minister gestelde doel van het
bevorderen van het burgerschapsonderwijs op mbo-scholen, zodat het
aansluit bij de onderwijsbehoefte van studenten. Daarnaast zijn de leden
tevreden over de aandacht voor de Burgerschapsagenda in het mbo.
Echter over de invulling en uitvoering van de Burgerschapsagenda
hebben de leden enkele vragen. Deze zullen in de komende paragrafen
worden toegelicht.
De leden lezen dat de Minister in de brief benoemt dat de studentenpopulatie in het mbo zeer divers is. Dit overwegende vragen de leden op welke
wijze het onderwijsaanbod voor de verschillende groepen studenten,
bijvoorbeeld de verschillen tussen het jongeren en volwassenonderwijs,
wordt gediversifieerd zodat er op elk niveau goed en uitdagend burgerschapsonderwijs kan worden aangeboden aan de student. Aan de hand
van welke criteria wordt bepaald wat de verschillende onderwijsbehoeften
per niveau zijn? De leden vragen voorts wat het gevolg is van de
diversificatie van de studentenpopulatie in het mbo. Betekent dit
bijvoorbeeld dat bepaalde thema’s vanwege bijvoorbeeld religieuze
gronden niet aan bod komt?
De leden constateren dat de Minister vaak benoemt dat er «concrete
handvatten» moeten worden ontwikkeld waarmee scholen en professionals in de praktijk aan de slag kunnen. De leden missen de uitwerking
van deze handvatten. Op welke wijze wordt er invulling geven aan deze
«concrete» handvatten en in hoeverre zijn deze handvatten, in de
afgelopen twee jaar, al ontwikkeld? Kunnen deze handvatten al worden
gebruikt door de onderwijsprofessionals? Tevens vragen zij of de Minister
uitleg kan geven over de voortgang van deze onderwerpen
De voornoemde leden lezen dat er door de Minister wordt gesteld dat er
geen «vinklijstjes», maar een strategie gericht op ontwikkeling moet
worden ontwikkeld. Deze leden vragen hoe de Minister vervolgens wil
toetsen in hoeverre de kwaliteit van het onderwijs verbetert in de loop der
tijd zonder dat er iets objectiveerbaar of meetbaar is. Tevens vragen zij op
welke manier er objectieve en meetbare indicatoren worden vastgesteld.
Daarnaast onderschrijven de leden van de VVD-fractie dat er verschillen
zitten binnen mbo-instellingen en dat zij daarmee een eigen programma
mag ontwikkelen binnen het burgerschapsonderwijs. De leden constateren echter ook dat dit niet ertoe mag leiden dat mbo-studenten daarmee
bepaalde belangrijke onderdelen van het burgerschapsonderwijs zoals de
Nederlandse parlementaire democratie, rechtsstaat en de Nederlandse
normen en waarden niet onderwezen krijgen, omdat de school een andere
keuze maakt. Hoe gaat de Minister ervoor zorgen dat scholen aan de ene

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

2

kant vrijheid krijgen om hun burgerschapsonderwijs in te richten, maar
tegelijkertijd mbo-studenten wel volledig klaarstomen voor de Nederlandse samenleving met al zijn verscheidenheid, zo vragen de
voornoemde leden.
Het is volgens de voornoemde leden niet efficiënt dat elke onderwijsinstelling haar eigen lesaanbod moet ontwikkelen, zeker op onderwerpen
die voor elk individu hetzelfde horen te zijn zoals hierboven benoemd.
Daarom vragen zij de Minister te onderzoeken in welke mate een,
gedeeltelijk, uniform aanbod van lessen met betrekking tot de eerder
genoemde thema’s kan leiden tot een verlaging van de werkdruk van
docenten. Daarnaast vragen deze leden hoe de Minister kan toetsen of de
afgestudeerde mbo-studenten voldoen aan de gevraagde kwaliteitseis om
als afgestudeerde volwaardig deelnemer te zijn van de Nederlandse
samenleving als er slechts sprake is van een inspanningsverplichting.
Ten slotte vragen de eerdergenoemde leden wanneer de evaluatie van de
Burgerschapsagenda 2017–2021 als «geslaagd» wordt gezien. Is de
Minister van plan om tussentijdse veranderingen door te voeren, wanneer
de voortgang niet gaat zoals gehoopt? Zij vragen of de Minister inzichtelijk
kan maken welke projecten, tot op heden, als wel/niet succesvol worden
beschouwd, met daarbij een motivering.
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 18 oktober 2019
inzake Burgerschapsagenda mbo 2017–2021. De leden delen met de
Minister van OCW dat burgerschap in het mbo een belangrijke factor
moet spelen. Wel zijn zij kritisch over de invulling van burgerschap. Zij zijn
van mening dat in ieder geval voor wat betreft het onderdeel democratische rechtsstaat het mogelijk, en zelfs nodig is, om criteria op te stellen.
Een robuuste positie van burgerschap in het mbo is essentieel om het
politiek zelfvertrouwen en de democratische kennis en vaardigheden van
deze toekomstige burgers te versterken.
Tevens zijn zij kritisch over de uitvoering van de motie van de leden Rog
en Kuik1, waar ook de gehele coalitie zich achter heeft geschaard. Zij
hebben daarom nog een aantal vragen.
In het rapport «De Staat van het Onderwijs» 2016–20172 werd door de
Inspectie van het Onderwijs geconcludeerd dat Nederlandse jongeren
minder over democratie weten dan hun leeftijdsgenoten in andere
Europese landen. Dit baart de leden zorgen. Zij zijn van mening dat in
ieder geval voor wat betreft het onderdeel democratische rechtsstaat het
mogelijk moet zijn en wenselijk is om criteria op te stellen. Er moet een
einde komen aan de vrijblijvendheid van burgerschapsonderwijs in het
mbo, dus niet alleen een inspanningsverplichting, maar ook een resultaatverplichting. Tegen deze achtergrond is in de motie van de leden Rog en
Kuik gevraagd naar de wenselijkheid van afspraken over landelijk
vastgestelde eindtermen, bevoegdheid van docenten en minimale
urennormen voor het uitvoeren van de burgerschapsopdracht. Deze leden
willen graag weten waar de overtuiging van de Minister om niet aan de
slag te gaan met eindtermen en urennormen op gebaseerd is. Welke
onderbouwing ligt ten grondslag aan deze overtuiging van de Minister?
Tevens willen zij graag van de Minister weten hoe het intussen gesteld is
met de democratische participatie van Nederlandse jongeren in vergelijking met andere Europese landen, waarbij zij dit ook specifiek willen

1

Motie van de leden Rog en Kuik over mogelijke nadere afspraken over de burgerschapsopdracht (Kamerstuk 35 000 VIII, nr. 201)
2
Brief van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 11 april 2018 (Kamerstuk
34 775 VIII, nr. 130)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

3

weten voor mbo-studenten. Graag ontvangen deze leden hier een
overzicht van.
In de Burgerschapsagenda mbo somt de Minister in de actielijnen 3, 4 en
5 meerdere acties op zoals kennispunten, websites, bijeenkomsten en
scholingsactiviteiten. De voornoemde leden willen graag weten in
hoeverre instellingen en docenten gebruik maken van deze bijeenkomsten, activiteiten, websites, et cetera.
Actielijn 2. Doorlopende leerlijn
De Minister geeft in haar brief aan dat de bijdrage van het mbo aan leven
lang ontwikkelen ook groeit. Qua burgerschap is maatwerk voor volwassenen belangrijk, benadrukt de Minister. Wat betekent dit concreet voor
volwassenen die een mbo-opleiding volgen? In hoeverre moeten zij zich
aan de burgerschapslijn voldoen? Tevens vragen zij of de Minister het met
de leden eens is dat volwassenen anders dan reguliere mbo-studenten,
burgerschap in mindere mate aangeboden zouden moeten krijgen.
Actielijn 3. Curriculumontwikkeling
Onder actielijn 3 benadrukt de Minister dat burgerschapsonderwijs zich
meer zou moeten richten op doen, ontmoeten en ervaren. De
voornoemde leden zien hiermee de link met de Maatschappelijke
Diensttijd (MDT). Ook hier krijgen jongeren de kans om te «doen,
ontmoeten en ervaren». Deze leden zien de MDT-pilots die op scholen en
mbo-instellingen succesvol worden uitgevoerd als een onderbouwing
hiervan. Deelt de Minister de mening dat de MDT een rol kan spelen bij de
invulling van de burgerschap in het mbo? Zo ja, hoe gaat de Minister
scholen stimuleren ook daadwerkelijk MDT-plekken aan te bieden willen
deze leden graag weten. Tevens vragen zij hoe zij mbo-instellingen de
ruimte gaat geven burgerschap ook op deze manier in te vullen.
De voornoemde leden willen graag weten wat de Minister bedoelt met
«meer eigenaarschap van studenten over hun eigen burgerschapsontwikkeling». Is zij het met deze leden eens dat juist docenten een belangrijke
rol zouden moeten vervullen met het invullen van het burgerschapsonderwijs? Ook willen zij graag weten hoe het JOB3, conform de motie van
de leden Rog en Kuik, betrokken is bij dit punt en wat hun standpunt
hierover is.
Actielijn 4. Kwaliteitsborging
De voornoemde leden vragen in hoeverre de mbo-instellingen volgens de
Minister de kwaliteit van hun burgerschapsonderwijs kunnen waarborgen
zolang er voor burgerschap geen toetsbare eindtermen zijn. Tevens
vragen zij hoe het staat met het voornemen uit het regeerakkoord om de
mogelijkheid te onderzoeken om in het mbo tot een vorm van opleidingsaccreditatie te komen.
Actielijn 5. Professionalisering
De eerdergenoemde leden lezen dat het niet lukt om een gewenst
competentieprofiel van docenten burgerschap en het scholingstraject dat
een bijdrage kan leveren aan de ontwikkeling daarvan op te stellen. Deze
leden willen graag weten wat de reden hiervan is. Tevens willen zij weten
welke actoren bij het opstellen van het competentieprofiel en het
scholingstraject betrokken zijn en hoe zij hierover denken.

3

JOB: Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

4

Actuele ontwikkelingen
De leden hebben ook de nodige vragen over de betrokkenheid van JOB en
NVLM4 bij de evaluatie van de Burgerschapsagenda, conform de motie
van de leden Rog en Kuik. Deze motie roept op om het JOB en de NVLM
te betrekken bij de gehele evaluatie van de Burgerschapsagenda en niet
slechts ambtelijk een gesprek te voeren en hen vanaf nu enkel bij de
uitwerking van het instrument voor zelfevaluatie te betrekken. Deze leden
wil graag weten hoe het JOB als de NVLM alsnog betrokken kunnen
worden conform de bedoeling van de motie. Tenslotte willen deze leden
weten of in de eindevaluatie in 2021 wel een objectieve meting van
resultaten wordt opgenomen. Zo ja, welke punten wil de Minister hier
concreet in meenemen, zo vragen de voornoemde leden.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
voortgang rond de Burgerschapsagenda mbo 2017–2021 en willen de
Minister nog enkele vragen voorleggen.
De leden constateren dat de Burgerschapsagenda is gestart in 2017.
Inmiddels is er een voorstel voor een wet rond het verduidelijken van de
burgerschapsopdracht in het funderend onderwijs naar de Kamer5. Wat is
de samenhang met deze wet en de Burgerschapsagenda in het mbo, zo
vragen deze leden. De leden vragen de Minister of de kaders van deze wet
ook gaan gelden voor het mbo, indien dit voorstel wordt aangenomen.
Daarnaast ligt er een uitgebreid voorstel voor burgerschap vanuit
curriculum.nu. Kan de Minister toelichten hoe burgerschap in het mbo
hierbij aansluit zodat er doorlopende leerlijnen ontstaan, zo vragen deze
leden.
Actielijn 1
De voornoemde leden vragen de Minister hoe de twee onderzoekstrajecten, werkplaats burgerschap en BurgerschapsLab, met elkaar samenwerken. Op dit moment is het erg afhankelijk van de opleiding in welke
mate studenten goed burgerschapsonderwijs aangeboden krijgen. Deze
leden zijn van mening dat elke student goed burgerschapsonderwijs zou
moeten krijgen, aangepast aan zijn of haar eerdere verworven diploma,
competenties en vaardigheden. Vormen de gemeenschappelijke uitgangspunten een aanzet tot een meer verplichtend karakter van burgerschap
binnen het mbo, zo vragen deze leden
Inbreng van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de brief van de Minister van 18 oktober 2019 aangaande de
voortgang van de Burgerschapsagenda mbo 2017–2021. Zij zijn verheugd
met de brede inzet van de Minister op dit thema. De leden hebben nog
enkele vragen naar aanleiding van deze uiteenzetting.
Curriculumontwikkeling / kwaliteitsborging
De Minister dringt, naar de mening van de leden terecht, aan op het beter
betrekken van de studenten bij het burgerschapsonderwijs. Ook wordt er
aangedrongen op samenwerking met de bredere omgeving buiten de
school. Welke mogelijkheden ziet de Minister concreet om dit te stimu4
5

NVLM: de Nederlandse Vereniging van Leraren Maatschappijleer
Wijziging van een aantal onderwijswetten in verband met verduidelijking van de burgerschapsopdracht aan scholen in het funderend onderwijs (Kamerstuk 35 352)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

5

leren? Is de inspraak van de studenten bij de lessen burgerschap een
gegarandeerde optie en op welke manier wordt gewaarborgd dat de
student ook daadwerkelijk deze ruimte krijgt van een instelling? Is er,
andersom, ook een mogelijkheid voor verbreding van het burgerschapsonderwijs door externe organisaties bij de instellingen te laten
aankloppen? Welke mogelijkheden ziet de Minister voor bijvoorbeeld het
bevorderen van bredere thema’s door inzet van gastdocentschappen?
Tevens vragen zij welke waarborgen voor de kwaliteit van externe
organisaties of gastdocentschappen er worden gehanteerd.
Professionalisering
De voornoemde leden juichen toe dat er sterk wordt ingezet op professionalisering van docenten(teams) die het burgerschapsonderwijs verzorgen.
Er wordt ingezet op professionalisering door middel van bijscholing,
nascholingstrajecten en implementatie van het burgerschapsonderwijs in
lerarenopleidingen. In de Staat van het Onderwijs is te lezen dat het
burgerschapsonderwijs nog steeds sterk docent-afhankelijk is. Deze leden
vragen in welke mate docenten tijd en middelen krijgen om dit in praktijk
te brengen. Welke stimulans wordt er door de Minister aan de instellingen
gegeven om het burgerschapsonderwijs ook in de hectische praktijk van
het docentschap daadwerkelijk te kunnen implementeren? Worden hier
specifiek extra tijd en middelen voor ter beschikking gesteld vanuit de
instellingen en houdt de Minister hierbij vinger aan de pols? Zo nee,
waarom niet, zo vragen deze leden.
Samenwerking externe partijen / Actuele ontwikkelingen
De leden van de GroenLinks-fractie ondersteunen de gedachte dat
burgerschapsonderwijs in goede samenwerking met maatschappelijke
organisaties wordt vormgegeven. De leden juichen toe dat de genoemde
organisaties meehelpen in de ontwikkeling hiervan. Zij vragen welke
criteria gehanteerd worden bij het al dan niet betrekken van maatschappelijke organisaties. Acceptatie van diversiteit is voor deze leden van groot
belang en ze zijn dan ook blij met de extra middelen die hiervoor ter
beschikking zijn gesteld. Kan de Minister aangeven op welke manier de
kwaliteit van onderwijs in acceptatie van etnische, religieuze seksuele- en
gender acceptatie gewaarborgd wordt? Zijn er partnerorganisaties
betrokken die specifiek op dit thema meedenken? Zo ja, welke? Is de
Minister bereid een nog grotere variatie in partnerorganisaties te
betrekken? Zo nee, waarom niet? Ook vragen zij of ook hier de individuele
student inbreng kan leveren op thematische interesses.
Tenslotte vragen de leden de aandacht van de Minister voor het volgende:
vanuit het veld horen zij verontrustende geluiden over het feit dat er
binnen het burgerschapsonderwijs nog te weinig aandacht is voor en
inzet op preventie van malafide praktijken, zoals drugsgebruik en het
ronselen van kwetsbare studenten voor verschillende doeleinden. Dit gaat
gepaard met een groot gevoel van sociale onveiligheid op diverse
instellingen. Herkent de Minister deze signalen? Zo ja, is zij van mening
dat er voldoende wordt gedaan om dit tegen te gaan? Zijn er ook hier best
practices voor preventie bekend? Is de Minister bereid om dit probleem in
samenwerking met de instellingen in kaart te brengen? Zij vragen of de
Minister tevens bereid is om in ieder geval in te zetten op bewustwording
van deze praktijken, bijvoorbeeld door middel van het attenderen op de
gevolgen van kwalijke keuzes of de inzet van ex-delinquenten als
gastdocenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

6

Inbreng van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de voortgang
Burgerschapsagenda mbo 2017–2021. Zij hebben hierover nog enkele
vragen en opmerkingen.
De leden zijn van mening dat de Burgerschapsagenda uit een groot aantal
voornemens bestaat die niet concreet zijn uitgewerkt. Er is meer nodig om
tot beter burgerschapsonderwijs te komen. Op veel mbo-instellingen is er
op het gebied van burgerschapsonderwijs enkel een inspanningsverplichting voor studenten. De leden zouden graag zien dat het burgerschapsonderwijs een serieuze plaats in het curriculum gaat krijgen. De
leden zijn benieuwd of er plannen zijn om het burgerschapsonderwijs op
termijn mee te laten tellen voor de slaag-zakregeling. Daarnaast zijn de
leden benieuwd wat de Minister vindt van de oproep van de Nederlandse
Vereniging van Leraren Maatschappijleer om met docenten, lerarenopleiders en studenten in gesprek te gaan voor een steviger curriculum voor
burgerschap in het mbo.
Het MBO Burgerschapslab is ontwikkeld om studenten te helpen
burgerschap uit te dragen en verder te ontwikkelen. Voor drie voorstellen
lag een aanjaagsubsidie van € 50.000 klaar om ze in het schooljaar
2019/2020 verder uit te werken en waar mogelijk uit te testen. Een van
deze voorstellen was «The Matrix». De leden hebben vernomen dat de
initiatiefnemers van dit voorstel hebben moeten afzien van de aanjaagsubsidie, omdat zij veel belemmeringen vanuit het Ministerie van OCW
hebben moeten ervaren. De leden vragen hierover een reactie van de
Minister. Klopt het dat de initiatiefnemers van «The Matrix» een volledige
subsidieaanvraag hebben moeten doen? Is de Minister van mening dat dit
goede initiatief voor onderwijsvernieuwing door een teveel aan regelgeving heeft geleid tot frustratie bij de betrokkenen en uiteindelijk zelfs tot
afzien van de prijs? Kan de Minister de procedure hieromtrent schetsen?
De voornoemde leden vragen welke stappen de initiatiefnemers hadden
moeten nemen nadat zij te horen hebben gekregen dat zij hun idee
konden gaan uitwerken.
In de Burgerschapsagenda mbo 2017–2021 heeft de Minister ingezet op
het faciliteren en stimuleren van culturele ervaringen van studenten en
docenten binnen het mbo door de introductie van de MBO Card. In de
voortgangsbrief komt hier niets over terug. De leden vragen in hoeverre
er gebruik wordt gemaakt van de MBO Card. Daarnaast vragen de leden
welke plaats het cultuuronderwijs binnen het vak burgerschap heeft en of
de Minister dit kan toelichten.
Naar aanleiding van de motie van de leden Van den Hul en Jasper van
Dijk6 zijn de kwalificatie-eisen burgerschap voor het mbo aangescherpt
ten aanzien van de acceptatie van diversiteit, zo valt te lezen in de
voortgangsbrief. De burgerschapsopdracht is zo aangepast dat het voor
iedereen duidelijk is dat er aandacht wordt besteed aan acceptatie van
diversiteit. De leden vragen hoe dit in het klaslokaal of op de instelling in
het algemeen aan bod komt. In hoeverre zijn docenten nu in staat om het
thema diversiteit aan te snijden in lessen en zijn zij hier voldoende voor
uitgerust, zo vragen de voornoemde leden.
Daarnaast zijn naar aanleiding van de motie van het lid Jasper van Dijk7
scholen verplicht lessen over LHBTI8-acceptatie te geven. De leden vragen
in hoeverre scholen aan deze verplichting voldoen. Zijn er scholen waar er
6

Motie van de leden Van den Hul en Jasper van Dijk over lhbti-acceptatie op school bevorderen
(Kamerstuk 30 420, nr. 274)
7
Motie van het lid Jasper van Dijk over verplichte lessen over lhbti-acceptatie op het mbo
(Kamerstuk 30 950, nr. 112)
8
LHBTI: lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuelen, transgender- en intersekse
personen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

7

nog geen lessen over LHBTI-acceptatie gegeven worden? Zo ja, welke zijn
dit, wat is de reden hiervoor en horen hier sancties bij? Een andere motie
van het lid Jasper van Dijk9 heeft geregeld dat scholen in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs die weigeren aandacht te geven aan
seksuele diversiteit een sanctie kan worden opgelegd. De leden zijn
benieuwd of er scholen zijn die het weigeren om aandacht te geven aan
seksuele diversiteit, en of er scholen zijn die een sanctie opgelegd hebben
gekregen.
II Reactie van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Algemeen
Ik dank de leden van uw Kamer voor de vragen en opmerkingen naar
aanleiding van de brief over de voortgang Burgerschapsagenda mbo
2017–2021 (hierna: burgerschapsagenda). Hieronder ga ik in op de vragen
van de verschillende fracties.
Inbreng van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie vragen op welke wijze het onderwijsaanbod
voor de verschillende groepen studenten, bijvoorbeeld de verschillen
tussen het jongeren en volwassenonderwijs, wordt gediversifieerd zodat
er op elk niveau goed en uitdagend burgerschapsonderwijs kan worden
aangeboden aan de student. Aan de hand van welke criteria wordt
bepaald wat de verschillende onderwijsbehoeften per niveau zijn? De
leden vragen voorts wat het gevolg is van de diversificatie van de
studentenpopulatie in het mbo. Betekent dit bijvoorbeeld dat bepaalde
thema’s vanwege bijvoorbeeld religieuze gronden niet aan bod komt?
De kwalificatie-eisen voor loopbaan en burgerschap voor het mbo zijn
opgenomen in het Examen- en kwalificatiebesluit beroepsopleidingen
WEB. Deze gelden voor alle scholen en zijn voor alle studenten dus gelijk.
Het is niet zo dat voor sommige scholen, bijvoorbeeld op religieuze
gronden, een deel vervalt. Scholen hebben echter de ruimte om, binnen
deze kaders, het burgerschapsonderwijs vorm te geven. Dit kan bijvoorbeeld door actuele thema’s te kiezen die aansluiten bij de interesses en
belevingswereld van studenten. Studenten geven aan dat zij dit belangrijk
vinden voor aansprekend en uitdagend burgerschapsonderwijs.
Zo kan bij een opleiding autotechniek bijvoorbeeld de opkomst van
elektrisch rijden als herkenbaar startpunt worden gebruikt. Studenten
kunnen zich vervolgens verdiepen in de standpunten van maatschappelijke organisaties en politieke partijen, verzamelde informatie op waarde
weten te schatten (door het onderscheid te maken tussen argumenten,
beweringen, feiten en aannames) en het debat met elkaar aangaan. Bij
een opleiding in de zorg zou het startpunt de gevolgen van robotisering
voor de zorg kunnen zijn, omdat dit meer aansluit bij de belevingswereld
van deze studenten.
Ook is het mogelijk volwassenen maatwerk te bieden en het burgerschapsonderwijs af te stemmen op hun ervaringen en levensfase. Zo zijn
er scholen die voor de 23+ doelgroep bijvoorbeeld hypotheken en
opvoedingskwesties behandelen en/of hen een zelfgekozen maatschappelijk probleem dat raakt aan alle dimensies van burgerschap te laten
analyseren.

9

Motie van het lid Jasper van Dijk over een sanctie voor scholen die weigeren aandacht te
besteden aan seksuele diversiteit (Kamerstuk 30 950, nr. 113)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

8

Er zijn geen landelijke criteria op grond waarvan de onderwijsbehoeften
per niveau of doelgroep worden bepaald. Dit valt binnen de verantwoordelijkheid en expertise van de school. Juist vanwege de diverse populatie
aan studenten in het mbo, is het belangrijk dat scholen de ruimte hebben
in de wijze waarop zij het burgerschapsonderwijs vormgeven.
De leden vragen op welke wijze er invulling wordt gegeven aan de in de
voortgangsbrief benoemde «concrete» handvatten en in hoeverre deze
handvatten, in de afgelopen twee jaar, al zijn ontwikkeld? Kunnen deze
handvatten al worden gebruikt door de onderwijsprofessionals?
Het Kennispunt MBO Burgerschap (hierna: kennispunt) heeft de afgelopen
twee jaar verschillende concrete handvatten ontwikkeld die gebruikt
kunnen worden door onderwijsprofessionals. Zo is «Een goed gesprek
over burgerschap» een instrument om op een interactieve manier het
gesprek over burgerschap te voeren met een opleidingsteam, schoolbestuurders en beleidsmedewerkers. De curriculumplanner is bedoeld om
met een onderwijsteam een curriculum voor burgerschap vorm te geven,
zoveel mogelijk in relatie tot het kwalificatiedossier van de opleiding. De
handreiking en online cursus kritische denkvaardigheden zijn geschikt
voor onderwijsprofessionals die meer met kritische denkvaardigheden
willen doen in de klas. Via de website van het kennispunt is al sinds
januari 2016 een pagina met lesmateriaal ingericht, waar docenten op
basis van de vier dimensies en kritische denkvaardigheden kunnen zoeken
naar onder meer (gast)lessen, excursies en online lesmateriaal van
docenten en maatschappelijk organisaties. Aan deze pagina worden
wekelijks nieuwe items toegevoegd. Daarnaast zijn via de vernieuwde
website sinds oktober 2018 verschillende cursussen en trainingen van
externe organisaties te vinden die interessant zijn voor mbo-docenten
burgerschap.
De voornoemde leden vragen hoe de Minister wil toetsen in hoeverre de
kwaliteit van het onderwijs verbetert in de loop der tijd zonder dat er iets
objectiveerbaar of meetbaar is. Tevens vragen zij op welke manier er
objectieve en meetbare indicatoren worden vastgesteld.
Met de burgerschapsagenda wordt ingezet op het verbeteren van de
kwaliteit van het burgerschapsonderwijs in het mbo. Ik vind het van
belang om het vaststellen van kwaliteit te verbinden aan mogelijkheden
om die te verbeteren. Er wordt momenteel gewerkt aan een instrument
voor zelfevaluatie waarin diverse aspecten (zoals visie, onderwijs,
professionalisering en impact) aan bod komen die voor kwalitatief
burgerschapsonderwijs van belang zijn. Hierbij zullen, zo veel als
mogelijk, objectieve indicatoren worden gehanteerd. Een school kan
hiermee de uitgangssituatie in kaart brengen. Waar er nog ruimte is voor
verbetering, kunnen scholen vervolgens worden doorverwezen naar
ontwikkelde instrumenten zoals de curriculumplanner. Bij de ontwikkeling
van het instrument voor zelfevaluatie zal ook worden verkend of het
mogelijk is om dit te benutten voor het verkrijgen van een landelijk beeld
van de stand van het burgerschapsonderwijs in het mbo. De aanleiding
voor de burgerschapsagenda lag mede in de bevindingen van de
Inspectie van het Onderwijs. Het ligt daarom voor de hand dat zij in de
laatste periode van de agenda nagaan in hoeverre de kwaliteit van het
burgerschapsonderwijs in het mbo is verbeterd.
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat de vrijheid van scholen
niet ertoe mag leiden dat mbo-studenten bepaalde belangrijke onderdelen
van het burgerschapsonderwijs zoals de Nederlandse parlementaire
democratie, rechtsstaat en de Nederlandse normen en waarden niet
onderwezen krijgen, omdat de school een andere keuze maakt. Hoe gaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

9

de Minister ervoor zorgen dat scholen aan de ene kant vrijheid krijgen om
hun burgerschapsonderwijs in te richten, maar tegelijkertijd
mbo-studenten wel volledig klaarstomen voor de Nederlandse samenleving met al zijn verscheidenheid, zo vragen de voornoemde leden. De
voornoemde leden vragen de Minister te onderzoeken in welke mate een,
gedeeltelijk, uniform aanbod van lessen met betrekking tot de eerder
genoemde thema’s kan leiden tot een verlaging van de werkdruk van
docenten.
De politiek-juridische dimensie is één van de vier dimensies van burgerschap, zoals opgenomen in het Examen- en Kwalificatiebesluit WEB.
Belangrijke onderdelen hiervan zijn de Nederlandse parlementaire
democratie, de rechtsstaat en de basiswaarden van de Nederlandse
samenleving. Ik ben het met de VVD-fractie eens dat het belangrijk is dat
hier in het burgerschapsonderwijs van elke student aandacht aan wordt
besteed. Dat is ook precies de reden waarom deze onderdelen in de
kwalificatie-eisen burgerschap voor het mbo zijn opgenomen. Scholen
hebben niet de vrijheid om ervoor te kiezen geen aandacht te besteden
aan de (onderdelen van) de politiek-juridische dimensie, aangezien het
generieke kwalificatie-eisen betreft die voor elke student gelden. Scholen
hebben vrijheid als het gaat om de wijze waarop zij dit doen, de invulling
van het onderwijs.
Om docenten te ondersteunen is er reeds een divers palet aan lesmaterialen beschikbaar via de site burgerschapmbo.nl. Daarbij kan gezocht
worden op de vier domeinen van burgerschap en kritische denkvaardigheden. Zo zijn er voor de politiek-juridische dimensie tal van lesmaterialen
die zijn ontwikkeld, ofwel door scholen ofwel door maatschappelijke
organisaties zoals Amnesty International, Nationaal Comité 4 en 5 mei en
ProDemos.
De voornoemde leden vragen voorts hoe de Minister kan toetsen of de
afgestudeerde mbo-studenten voldoen aan de gevraagde kwaliteitseis om
als afgestudeerde volwaardig deelnemer te zijn van de Nederlandse
samenleving als er slechts sprake is van een inspanningsverplichting.
Het is niet aan de school om vast te stellen of iemand al dan niet
volwaardig deelnemer aan de Nederlandse samenleving is. Burgerschapsonderwijs dient niet als examen voor deelname aan de samenleving,
maar als bijdrage van de school aan een goede voorbereiding daarop. Om
die reden is er sprake van een inspanningsverplichting voor de student.
Ten slotte vragen de eerdergenoemde leden wanneer de evaluatie van de
Burgerschapsagenda 2017–2021 als «geslaagd» wordt gezien. Is de
Minister van plan om tussentijdse veranderingen door te voeren, wanneer
de voortgang niet gaat zoals gehoopt? Zij vragen of de Minister inzichtelijk
kan maken welke projecten, tot op heden, als wel/niet succesvol worden
beschouwd, met daarbij een motivering.
De burgerschapsagenda kan als geslaagd worden gezien als het lukt om
scholen te bereiken, stimuleren en ondersteunen in het verbeteren van de
kwaliteit van het burgerschapsonderwijs in Nederland. Hier is de
afgelopen periode vanuit de verschillende actielijnen van de burgerschap
op ingezet. Met het instrument voor zelfevaluatie kunnen scholen straks
nog beter hun uitgangssituatie en ontwikkelmogelijkheden in kaart
brengen. Hiermee kan de beoogde kwaliteitsverbetering van het burgerschapsonderwijs beter gerealiseerd worden binnen de school. Met de
activiteiten in de eerste helft van de burgerschapsagenda is hier een goed
begin mee gemaakt. Het is nu aan de scholen om stappen te zetten in het
verbeteren van de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs. Door de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

10

stuurgroep burgerschap wordt de vinger aan de pols gehouden om te
bezien of er aanleiding is voor tussentijdse veranderingen.
Tal van projecten en activiteiten in het kader van de burgerschapsagenda
zijn succesvol. Bijvoorbeeld de praktische handvatten die door het
kennispunt zijn ontwikkeld, verspreid en benut bij workshops en conferenties. Deze zijn enthousiast ontvangen door scholen. Ook de wijze
waarop allerlei professionele organisaties op relevante burgerschapsthema’s lesmateriaal hebben ontwikkeld en/of kennisdelingsbijeenkomsten organiseren voor het mbo. Dit is een verrijking van het
lesaanbod. Verder zijn er in 2018 en 2019 verschillende themabijeenkomsten georganiseerd voor docenten in samenwerking met musea
(Museum Boijmans Van Beuningen, Centraal Museum Utrecht, Rijksmuseum, Fries Museum) waar gemiddeld 100 docenten aanwezig waren.
Jaarlijks organiseert het Kennispunt een landelijke studiedag voor
onderwijsprofessionals die zich bezighouden met burgerschap in het
mbo. Deze zijn door gemiddeld 150–200 docenten bezocht. Ook belangrijk
is de betrokkenheid van studenten en docenten in het BurgerschapsLab
en de Werkplaats burgerschap om scherper te krijgen wat goed burgerschapsonderwijs in het mbo inhoudt en hoe we dit kunnen realiseren.
Waar nog verbetering mogelijk is, is het bundelen en beter ontsluiten van
de opgedane inzichten en ontwikkelde instrumenten. Ook is het belangrijk
om het bereik hiervan te vergroten. Hiervoor wordt het instrument voor
zelfevaluatie ontwikkeld.
Inbreng van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie willen graag weten waar de overtuiging van
de Minister om niet aan de slag te gaan met eindtermen en urennormen
op gebaseerd is. Welke onderbouwing ligt ten grondslag aan deze
overtuiging van de Minister?
Ik wil graag het beeld wegnemen dat er in het mbo ten aanzien van
burgerschapsonderwijs momenteel sprake zou zijn van vrijblijvendheid.
Burgerschap is een wettelijke taak voor het mbo en een belangrijk
onderdeel van de drievoudige kwalificering. De kwalificatie-eisen voor
loopbaan en burgerschap zijn opgenomen in het Examen- en kwalificatiebesluit beroepsopleidingen WEB. Hierin zijn niet enkel de vier dimensies
benoemd waar aandacht aan moet worden besteed, maar ook de nadere
toelichting waar elke dimensie betrekking op heeft. Uit gesprekken met
docenten uit het mbo blijkt dat deze inhoudelijke kaders voldoende basis
bieden voor de vormgeving van kwalitatief burgerschapsonderwijs.
Verder is op grond van de activiteiten van de burgerschapsagenda,
waaronder de onderzoekstrajecten, inmiddels scherper geworden wat in
het mbo onder goed burgerschapsonderwijs wordt verstaan. Dan gaat het
onder meer over het aansluiten bij de actualiteit en de beroepspraktijk van
studenten en betrokkenheid van studenten bij de invulling van het
burgerschapsonderwijs. Uniforme en gedetailleerde eindtermen die op
landelijk niveau worden vastgesteld, beperken de ruimte van scholen om
op een dergelijke manier het burgerschapsonderwijs vorm te geven.
Een urennorm is naar mijn overtuiging geen effectief instrument als het
gaat om de gewenste kwaliteitsverbetering waaraan momenteel hard
wordt gewerkt in het kader van de burgerschapsagenda. Meer uren wil
immers nog niet zeggen dat het onderwijs daarmee aansprekender, meer
inspirerend en van hogere kwaliteit wordt.
Tevens willen de leden graag van de Minister weten hoe het intussen
gesteld is met de democratische participatie van Nederlandse jongeren in
vergelijking met andere Europese landen, waarbij zij dit ook specifiek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

11

willen weten voor mbo-studenten. Graag ontvangen deze leden hier een
overzicht van.
De International Civic and Citizenship Education Study (2016) is uitgevoerd in 24 landen. In Nederland deden ruim 2.800 leerlingen mee uit de
tweede klas van zo’n 100 scholen voor vmbo/havo/vwo. Het onderzoek in
Nederland is uitgevoerd door de Universiteit van Amsterdam en het
Kohnstamm Instituut. Hieruit is naar voren gekomen dat Nederlandse
jongeren minder weten over democratie dan leeftijdsgenoten in vergelijkbare landen. Voor zover mij bekend, is er geen – internationaal
vergelijkend – onderzoek naar de democratische participatie specifiek voor
mbo-studenten.
In de Burgerschapsagenda mbo somt de Minister in de actielijnen 3, 4 en
5 meerdere acties op zoals kennispunten, websites, bijeenkomsten en
scholingsactiviteiten. De voornoemde leden willen graag weten in
hoeverre instellingen en docenten gebruik maken van deze bijeenkomsten, activiteiten, websites, et cetera.
De activiteiten onder actielijnen 3, 4 en 5 worden gecoördineerd door het
kennispunt. Bijna alle 500 exemplaren van het instrument «Een goed
gesprek» zijn inmiddels over de scholen verspreid. Het instrument wordt
nog steeds via de website aangevraagd door onderwijsprofessionals.
Iedere school heeft een contactpersoon burgerschap en die hebben
allemaal een aantal papieren versies ontvangen van de curriculumplanner. Deze is op scholen enthousiast ontvangen. Daarnaast is de
curriculumplanner via de website van het kennispunt kosteloos en
makkelijk te downloaden en printen. De curriculumplanner kent 1624
unieke bezoekers op de website. Uit de gesprekken met de klankbordgroep burgerschap (waar docenten in zitten) en tijdens bijeenkomsten
blijkt dat scholen de ontwikkelde instrumenten waarderen en ook in de
praktijk benutten. De website van het kennispunt, waar onder andere
lesmaterialen van allerlei maatschappelijke organisaties wordt ontsloten,
is in 2019 door bijna 40.000 unieke bezoekers bezocht. Er zijn in 2018 en
2019 verschillende themabijeenkomsten georganiseerd voor docenten in
samenwerking met musea (Museum Boijmans Van Beuningen, Centraal
Museum Utrecht, Rijksmuseum, Fries Museum) waar gemiddeld 100
docenten aanwezig waren. Jaarlijks organiseert het Kennispunt een
landelijke studiedag voor onderwijsprofessionals die zich bezighouden
met burgerschap in het mbo. Deze zijn door gemiddeld 150–200 docenten
bezocht.
Actielijn 2. Doorlopende leerlijn
Wat betekent maatwerk bij burgerschapsonderwijs concreet voor
volwassenen die een mbo-opleiding volgen? In hoeverre moeten zij aan
de burgerschapslijn voldoen? Tevens vragen zij of de Minister het met de
leden eens is dat volwassenen anders dan reguliere mbo-studenten,
burgerschap in mindere mate aangeboden zouden moeten krijgen.
De generieke eisen voor burgerschap zijn van toepassing op elke student
in het mbo. Ook volwassenen moeten hieraan voldoen. Er geldt geen
automatische vrijstelling op grond van leeftijd. Wel is het mogelijk
volwassenen maatwerk te bieden en eventueel op individuele basis
vrijstellingen te verlenen. Door de inspanningsverplichting voor burgerschap hebben scholen de ruimte gekregen om de invulling van het
onderwijs aan te passen aan verschillende doelgroepen. Scholen mogen
voor verschillende groepen studenten een voor hen passende inspanningsverplichting opstellen. Zo kunnen scholen hun burgerschapsonderwijs voor volwassenen beter afstemmen op hun ervaringen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

12

levensfase. Zo zijn er scholen die voor de 23+ doelgroep bijvoorbeeld
hypotheken en opvoedingskwesties behandelen en/of hen een zelfgekozen maatschappelijk probleem dat raakt aan alle dimensies van
burgerschap te laten analyseren. Scholen vinden het momenteel nog
lastig maatwerk voor volwassen te bieden. Daarom wordt er een
handreiking ontwikkeld die scholen helpt om voor de generieke eisen,
waaronder loopbaan en burgerschap, maatwerk te bieden voor volwassenen. Deze handreiking is naar verwachting voor de zomer van 2020
gereed.
Actielijn 3. Curriculumontwikkeling
Deelt de Minister de mening dat de MDT een rol kan spelen bij de
invulling van de burgerschap in het mbo? Zo ja, hoe gaat de Minister
scholen stimuleren ook daadwerkelijk MDT-plekken aan te bieden willen
deze leden graag weten. Tevens vragen zij hoe zij mbo-instellingen de
ruimte gaat geven burgerschap ook op deze manier in te vullen.
Ja, de maatschappelijke diensttijd (MDT) kan zeker een bijdrage leveren
aan de burgerschapsvorming van studenten in het mbo. Scholen hebben
de ruimte om de MDT te benutten voor de invulling en verrijking van hun
burgerschapsonderwijs. In een aantal proeftuinen hebben mbo studenten
de keuze om – (volledig of gedeeltelijk) binnen het burgerschapsonderwijs
– gedurende minimaal 80 uur voor de duur van 6 maanden een MDT te
doen. Hierbij zet de student zich vanuit zijn eigen talenten in voor een
ander. Ook kunnen de ervaringen die studenten opdoen bij een MDT
voeding zijn voor gesprekken in de klas over maatschappelijke thema’s.
De opgedane contacten met mensen en maatschappelijke organisaties
bieden kansen voor aansprekend burgerschapsonderwijs op school
(bijvoorbeeld door een gastspreker uit te nodigen) of daarbuiten (bijvoorbeeld door een werkbezoek te organiseren). Via het kennispunt worden de
mogelijkheden van de MDT onder de aandacht gebracht van scholen in
het mbo.
De voornoemde leden willen graag weten wat de Minister bedoelt met
«meer eigenaarschap van studenten over hun eigen burgerschapsontwikkeling». Is zij het met deze leden eens dat juist docenten een belangrijke
rol zouden moeten vervullen met het invullen van het burgerschapsonderwijs? Ook willen zij graag weten hoe het JOB, conform de motie van
de leden Rog en Kuik, betrokken is bij dit punt en wat hun standpunt
hierover is.
Meer eigenaarschap van studenten over hun eigen burgerschapsontwikkeling is een belangrijke uitkomst uit de gesprekken met studenten over
burgerschapsonderwijs, onder andere tijdens het BurgerschapsLab. De
lesmethodes die nu op sommige scholen worden gehanteerd voor het
aanbieden van burgerschapsonderwijs, zijn niet altijd aantrekkelijk voor
studenten. Er wordt te veel uitgegaan van standaardonderwerpen en
standaardwerkvormen. Studenten een stem geven in de nadere invulling
van het burgerschapsonderwijs, vergroot de kans op een aansprekend
lesaanbod dat aansluit bij de belevingswereld van studenten. Door
studenten bij het lesaanbod te betrekken wordt ook hun intrinsieke
motivatie vergroot, een pro-actievere houding bevorderd en wordt de
student mede-eigenaar van het lesprogramma. Ruimte bieden voor de
persoonlijke inbreng van studenten en het vergroten van medezeggenschap in verschillende aspecten van het onderwijs, past bovendien in het
voorbereiden van studenten op hun deelname als actieve, participerende
burgers aan de Nederlandse samenleving.
Docenten spelen een cruciale rol in de vormgeving van kwalitatief
burgerschapsonderwijs. Om die reden is professionalisering van docenten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

13

een van de actielijnen in de burgerschapsagenda en een belangrijk
onderdeel van het instrument voor zelfevaluatie dat wordt ontwikkeld.
Docenten kunnen echter minder goed hun rol pakken bij het invullen van
goed burgerschapsonderwijs als zij niet weten wat studenten willen. De
inbreng van studenten geeft docenten meer inzicht in goede en aansprekende lesinhoud en -methodes, waardoor zij beter in staat zullen zijn om
tot een passend lesaanbod te komen.
JOB is na de totstandkoming van de burgerschapsagenda toegetreden als
vast lid van de stuurgroep om de belangen van studenten daarin te
vertegenwoordigen. JOB is voorstander van meer eigenaarschap en
betrokkenheid van studenten bij het burgerschapsonderwijs.
Actielijn 4. Kwaliteitsborging
De voornoemde leden vragen in hoeverre de mbo-instellingen volgens de
Minister de kwaliteit van hun burgerschapsonderwijs kunnen waarborgen
zolang er voor burgerschap geen toetsbare eindtermen zijn.
De kwalificatie-eisen voor loopbaan en burgerschap zijn opgenomen in
het Examen- en kwalificatiebesluit beroepsopleidingen WEB. Hierin zijn
niet enkel de vier dimensies benoemd waar aandacht aan moet worden
besteed, maar ook de nadere toelichting waar elke dimensie betrekking op
heeft. Uit gesprekken met docenten uit het mbo blijkt dat deze inhoudelijke kaders voldoende basis bieden voor de vormgeving van kwalitatief
burgerschapsonderwijs. Daarnaast is er tal van aspecten die van invloed
zijn op de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs, waarop scholen
invloed hebben. Het gaat dan om zaken als: is er een duidelijke visie op
burgerschap binnen de school, is er een aansprekend onderwijsaanbod
dat aansluit bij de actualiteit en de beroepspraktijk van studenten en zijn
de betrokken docenten voldoende toegerust om dit onderwijs te
verzorgen? Deze aspecten komen terug in de gesprekken met studenten
en docenten over wat belangrijk is voor goed burgerschapsonderwijs,
vallen onder de actielijnen van de burgerschapsagenda en zullen ook
worden opgenomen in het instrument voor zelfevaluatie dat wordt
ontwikkeld.
Tevens vragen de leden hoe het staat met het voornemen uit het
regeerakkoord om de mogelijkheid te onderzoeken om in het mbo tot een
vorm van opleidingsaccreditatie te komen.
De Tweede Kamer zal voor de zomer geïnformeerd worden over het
proces en de dialoog rondom «versterking kwaliteitsborging in het mbo»
met daarbij ook aandacht voor bruikbare elementen van opleidingsaccreditatie.
Actielijn 5. Professionalisering
De eerdergenoemde leden lezen dat het niet lukt om een gewenst
competentieprofiel van docenten burgerschap en het scholingstraject dat
een bijdrage kan leveren aan de ontwikkeling daarvan op te stellen. Deze
leden willen graag weten wat de reden hiervan is. Tevens willen zij weten
welke actoren bij het opstellen van het competentieprofiel en het
scholingstraject betrokken zijn en hoe zij hierover denken.
In het kwalificatiedossier van de docent mbo worden de taken en
deeltaken van de docent in het mbo beschreven. Ook komt aan de orde
welke kennis en vaardigheden nodig zijn om zijn of haar taken te
vervullen. Dit document is vastgesteld door de ledenvergadering van de
MBO Raad. In de eerste fase van de burgerschapsagenda is dit document

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

14

besproken in de klankbordgroep burgerschap (waar docenten in zitten) en
werd op dat moment als voldoende behulpzaam bevonden.
De dialoog over goed burgerschapsonderwijs gaat echter verder en wordt
vanuit de burgerschapsagenda actief gevoerd, waarbij ook de rol van
docentenprofessionalisering een blijvend en belangrijk aandachtspunt is.
Daarnaast hebben we in de afgelopen periode verschillende organisaties
gezien die bezig zijn geweest met het ontwikkelen van een ondersteuningsaanbod voor docentenprofessionalisering, bijvoorbeeld in de vorm
van een minor. Het is goed om nieuwe inzichten te benutten. Om die
reden heb ik aangegeven dat de discussie hierover wat mij betreft nog
niet is uitgekristalliseerd en dat hier ook in de tweede helft van de
burgerschapsagenda aandacht voor moet zijn. Dit is belegd bij het
kennispunt.
Actuele ontwikkelingen
De leden willen graag weten hoe zowel het JOB als de NVLM alsnog
betrokken kunnen worden bij de evaluatie van de Burgerschapsagenda,
conform de bedoeling van de motie van de leden Rog en Kuik.
JOB is na de totstandkoming van de burgerschapsagenda toegetreden als
vast lid van de stuurgroep om de belangen van studenten daarin te
vertegenwoordigen. De stuurgroep burgerschap voert periodiek overleg
over de voortgang van de burgerschapsagenda en eventuele aanpalende
onderwerpen. De NVLM heeft, als belangenbehartiger van docenten
maatschappijleer, haar standpunten kenbaar gemaakt ten aanzien van het
burgerschapsonderwijs in het mbo. De zienswijze van JOB, NVLM en
andere relevante betrokkenen zijn meegenomen bij de totstandkoming
van de voortgangsbrief. Voor het vervolg, zal ik met JOB en NVLM het
gesprek aangaan hoe hun betrokkenheid bij de uitvoering en evaluatie
van burgerschapsagenda op een nog betere manier vorm kan krijgen,
conform de bedoeling van de motie van de leden Rog en Kuik.
Tenslotte willen deze leden weten of in de eindevaluatie in 2021 wel een
objectieve meting van resultaten wordt opgenomen. Zo ja, welke punten
wil de Minister hier concreet in meenemen, zo vragen de voornoemde
leden.
Het instrument voor zelfevaluatie dat wordt ontwikkeld biedt scholen
inzicht in de fase van kwaliteitsverbetering waarin zij zitten. Daarbij komen
diverse aspecten (zoals visie, onderwijs, professionalisering en impact)
aan bod die voor kwalitatief burgerschapsonderwijs van belang zijn. Bij de
ontwikkeling van het instrument voor zelfevaluatie zal ook worden
verkend of het mogelijk en wenselijk is om dit te benutten voor het
verkrijgen van een landelijk beeld van de stand van het burgerschapsonderwijs in het mbo.
De aanleiding voor de burgerschapsagenda lag mede in de bevindingen
van de Inspectie van het Onderwijs. Het ligt daarom voor de hand dat zij
in de laatste periode van de agenda nagaan in hoeverre de kwaliteit van
het burgerschapsonderwijs in het mbo is verbeterd.
Inbreng van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie vragen wat de samenhang is met de wet rond
het verduidelijken van de burgerschapsopdracht in het funderend
onderwijs en de Burgerschapsagenda in het mbo. De leden vragen de
Minister of de kaders van deze wet ook gaan gelden voor het mbo, indien
dit voorstel wordt aangenomen. Daarnaast ligt er een uitgebreid voorstel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

15

voor burgerschap vanuit curriculum.nu. Kan de Minister toelichten hoe
burgerschap in het mbo hierbij aansluit zodat er doorlopende leerlijnen
ontstaan, zo vragen deze leden.
De Wet tot wijziging van een aantal onderwijswetten in verband met
verduidelijking van de burgerschapsopdracht aan scholen in het
funderend onderwijs is louter van toepassing op het funderend onderwijs
en dus niet op het middelbaar beroepsonderwijs. Wel is er aandacht voor
een goede aansluiting van het burgerschapsonderwijs tussen de
verschillende onderwijssectoren. Zo sluiten de basiswaarden (menselijke
waardigheid, vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit) die in het
wetsvoorstel als expliciete kern van de burgerschapsopdracht worden
genoemd aan op de kwalificatie-eisen loopbaan en burgerschap in het
mbo. Het wetsvoorstel voor het funderend onderwijs beschrijft dat
leerlingen respect voor en kennis van de basiswaarden van de democratische rechtsstaat moeten hebben en dat zij de sociale en maatschappelijke competenties ontwikkelen die nodig zijn om deel uit te kunnen maken
van de samenleving. Dit komt overeen met de onderliggende waarden
van de kwalificatie-eisen die het mbo hanteert. Met het oog op een goede
doorlopende leerlijn zijn bovendien vertegenwoordigers vanuit het
mbo-veld aangesloten bij de ontwikkelteams van curriculum.nu.
Actielijn 1
De voornoemde leden vragen de Minister hoe de twee onderzoekstrajecten, werkplaats burgerschap en BurgerschapsLab, met elkaar samenwerken.
Het betreft aparte onderzoekstrajecten, elk met een eigen opzet en
verschillende duur. De Werkplaats is een consortium waarin instellingen
vanuit het mbo en het hoger onderwijs samen, gedurende een periode
van tenminste twee jaar, praktijkgericht onderzoek doen naar burgerschap
in relatie tot kritisch denken. Het BurgerschapsLab beoogde om met
studenten en docenten na te denken over concrete voorstellen om
burgerschapsonderwijs te verbeteren. De twee onderzoekstrajecten zijn
vanwege de verschillende insteek en aanpak een mooie aanvulling op
elkaar, maar er is in de uitvoering geen directe samenwerking. Wel zullen
de uitkomsten van beide onderzoekstrajecten worden benut in het kader
van burgerschapsagenda. Daarbij wordt ook gekeken naar gemeenschappelijke lijnen.
De leden vragen of de gemeenschappelijke uitgangspunten een aanzet
vormen tot een meer verplichtend karakter van burgerschap binnen het
mbo.
De onderzoekstrajecten beogen om op verschillende manieren te
verkennen hoe de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs verhoogd kan
worden. Inzichten die hieruit voortkomen kunnen op tal van terreinen
liggen, bijvoorbeeld inhoudelijke aspecten, leer- en werkvormen, de
verbinding met de beroepspraktijk en actuele maatschappelijke vraagstukken of de professionalisering van docenten. De insteek van de
burgerschapsagenda is om de inzichten die voortkomen uit deze actielijn
volop te benutten. De uitkomsten van diverse onderzoekstrajecten,
inclusief de practoraten, worden om die reden ook besproken in zowel de
stuurgroep burgerschap als de klankbordgroep burgerschap. De discussie
over het verplichtend karakter van burgerschap in het mbo wordt daarbij
ook gevoerd. Dit geeft vooralsnog geen aanleiding tot een andere
invulling van het verplichtend karakter van burgerschap. Voornaamste
insteek is dat de uitkomsten van de op onderzoek gerichte actielijn en de
gemeenschappelijke uitgangspunten die daaruit voortkomen, benut

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

16

worden voor het verhogen van de kwaliteit van het burgerschapsonderwijs. Het instrument voor zelfevaluatie dat wordt ontwikkeld zal ook
putten uit de tot nu toe opgedane inzichten. Ook zal deze op onderzoek
gerichte actielijn – en de opbrengsten daaruit – terugkomen in de
eindevaluatie van de burgerschapsagenda en daarmee de discussie
voeden over eventuele vervolgstappen.
Inbreng van de GroenLinks-fractie
Curriculumontwikkeling / kwaliteitsborging
De Minister dringt, naar de mening van de leden terecht, aan op het beter
betrekken van de studenten bij het burgerschapsonderwijs. Ook wordt er
aangedrongen op samenwerking met de bredere omgeving buiten de
school. Welke mogelijkheden ziet de Minister concreet om dit te stimuleren? Is de inspraak van de studenten bij de lessen burgerschap een
gegarandeerde optie en op welke manier wordt gewaarborgd dat de
student ook daadwerkelijk deze ruimte krijgt van een instelling? Is er,
andersom, ook een mogelijkheid voor verbreding van het burgerschapsonderwijs door externe organisaties bij de instellingen te laten
aankloppen? Welke mogelijkheden ziet de Minister voor bijvoorbeeld het
bevorderen van bredere thema’s door inzet van gastdocentschappen?
Tevens vragen zij welke waarborgen voor de kwaliteit van externe
organisaties of gastdocentschappen er worden gehanteerd.
Via de uitvoering van de burgerschapsagenda wordt op verschillende
manieren ingezet op het stimuleren van studentenbetrokkenheid. Zo zijn
studenten in het BurgerschapsLab actief geweest om mee te denken over
het versterken van het burgerschapsonderwijs. In het instrument voor
zelfevaluatie zal het aspect studentenbetrokkenheid terugkomen, zodat dit
onder de aandacht wordt gebracht van scholen als belangrijk element om
aansprekend burgerschapsonderwijs te realiseren. Daarnaast JOB is na de
totstandkoming van de burgerschapsagenda toegetreden als vast lid van
de stuurgroep om de belangen van studenten daarin te vertegenwoordigen.
Inspirerend burgerschapsonderwijs staat midden in de samenleving. Dit
kan door de verbinding te zoeken met maatschappelijke organisaties en
actuele maatschappelijk thema’s. Er zijn tal van maatschappelijke
organisaties met expertise op het gebied van de vier burgerschapsdimensies en kritische denkvaardigheden. Sommige organisaties ontwikkelen ook lesmateriaal voor en/of geven gastlessen in het mbo. Vanwege
het grote aantal organisaties is het onwenselijk om alle organisaties bij de
scholen te laten aankloppen. Het aanbod wordt ontsloten via de website
van het kennispunt. Op die manier kunnen docenten deze organisaties en
hun aanbod vinden en bepalen of het past bij hun lessen en studenten. De
materialen die worden ontsloten zijn afkomstig van professionele
organisatie die vanuit hun specifieke expertise op het betreffende
onderwerp lesmaterialen hebben ontwikkeld.
Professionalisering
De voornoemde leden juichen toe dat er sterk wordt ingezet op professionalisering van docenten(teams) die het burgerschapsonderwijs verzorgen.
Er wordt ingezet op professionalisering door middel van bijscholing,
nascholingstrajecten en implementatie van het burgerschapsonderwijs in
lerarenopleidingen. In de Staat van het Onderwijs is te lezen dat het
burgerschapsonderwijs nog steeds sterk docent-afhankelijk is. Deze leden
vragen in welke mate docenten tijd en middelen krijgen om dit in praktijk
te brengen. Welke stimulans wordt er door de Minister aan de instellingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

17

gegeven om het burgerschapsonderwijs ook in de hectische praktijk van
het docentschap daadwerkelijk te kunnen implementeren? Worden hier
specifiek extra tijd en middelen voor ter beschikking gesteld vanuit de
instellingen en houdt de Minister hierbij vinger aan de pols? Zo nee,
waarom niet, zo vragen deze leden.
Burgerschapsonderwijs behoort, als onderdeel van de drievoudige
kwalificering, tot de wettelijke taak van scholen in het mbo. De middelen
om aan deze wettelijke taak te kunnen voldoen lopen via de lumpsumbekostiging. Er is geen specifiek geoormerkt budget voor burgerschap of
de professionalisering van docenten op dit thema. Dit valt onder de
verantwoordelijkheid van de school. Via de activiteiten van de burgerschapsagenda, in het bijzonder die van het kennispunt, worden docenten
ondersteund om tot een goede invulling van burgerschapsonderwijs te
komen. Onder meer via de beschikbare lesmaterialen, het ontsluiten van
een professionaliseringsaanbod en de georganiseerde bijeenkomsten, die
goed worden bezocht door docenten.
Samenwerking externe partijen / Actuele ontwikkelingen
De leden van de GroenLinks-fractie ondersteunen de gedachte dat
burgerschapsonderwijs in goede samenwerking met maatschappelijke
organisaties wordt vormgegeven. De leden juichen toe dat de genoemde
organisaties meehelpen in de ontwikkeling hiervan. Zij vragen welke
criteria gehanteerd worden bij het al dan niet betrekken van maatschappelijke organisaties.
De lesmaterialen die worden ontsloten via de website van het kennispunt
zijn afkomstig van professionele organisatie die vanuit hun specifieke
expertise op het betreffende onderwerp lesmaterialen hebben ontwikkeld.
Denk dan bijvoorbeeld aan Amnesty International, Anne Frank Stichting,
Humanity House of Nibud. Ook zijn er lesmaterialen die door scholen zelf
zijn ontwikkeld en op deze manier worden gedeeld met anderen. Het is
aan docenten om te bepalen welke lesmethodes- en materialen het best
passen bij hun lessen en studenten.
Acceptatie van diversiteit is voor deze leden van groot belang en ze zijn
dan ook blij met de extra middelen die hiervoor ter beschikking zijn
gesteld. Kan de Minister aangeven op welke manier de kwaliteit van
onderwijs in acceptatie van etnische, religieuze seksuele- en gender
acceptatie gewaarborgd wordt? Zijn er partnerorganisaties betrokken die
specifiek op dit thema meedenken? Zo ja, welke? Is de Minister bereid een
nog grotere variatie in partnerorganisaties te betrekken? Zo nee, waarom
niet? Ook vragen zij of ook hier de individuele student inbreng kan leveren
op thematische interesses.
De extra middelen die beschikbaar zijn gesteld voor de acceptatie van
diversiteit maken het mogelijk voor het kennispunt hier een apart project
met aanvullende activiteiten op uit te voeren. Via de website van het
kennispunt, een podcast en verschillende themabijeenkomsten zullen
docenten worden geïnspireerd met kennis, vaardigheden en concreet
lesmateriaal om met dit onderwerp aan de slag te gaan. Hierbij worden
reeds ontwikkelde materialen door bijvoorbeeld Movisie en Stichting
School en Veiligheid ook meegenomen. Binnen dit project zal breed
worden samengewerkt met maatschappelijke organisaties, maar ook met
wetenschappers en de practor Verschillen Waarderen. De uitvoering van
het project ligt met name in 2020, dus de lijst met betrokken organisaties
is nog niet gefixeerd. In de te ontwikkelen lesmaterialen zal er aandacht en
ruimte zijn voor inbreng van studenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

18

Tenslotte vragen de leden de aandacht van de Minister voor het volgende:
vanuit het veld horen zij verontrustende geluiden over het feit dat er
binnen het burgerschapsonderwijs nog te weinig aandacht is voor en
inzet op preventie van malafide praktijken, zoals drugsgebruik en het
ronselen van kwetsbare studenten voor verschillende doeleinden. Dit gaat
gepaard met een groot gevoel van sociale onveiligheid op diverse
instellingen. Herkent de Minister deze signalen? Zo ja, is zij van mening
dat er voldoende wordt gedaan om dit tegen te gaan? Zijn er ook hier best
practices voor preventie bekend? Is de Minister bereid om dit probleem in
samenwerking met de instellingen in kaart te brengen? Zij vragen of de
Minister tevens bereid is om in ieder geval in te zetten op bewustwording
van deze praktijken, bijvoorbeeld door middel van het attenderen op de
gevolgen van kwalijke keuzes of de inzet van ex-delinquenten als
gastdocenten.
Veiligheid in en om de school is een noodzakelijke voorwaarde om
onderwijs te kunnen geven en te ontvangen. Scholen en onderwijsinstellingen doen er dan ook alles aan om goed veiligheidsbeleid op te
stellen en na te leven, teneinde hun leerlingen, studenten en docenten te
beschermen, voor te lichten en te ondersteunen. Tegelijkertijd herken ik
het signaal dat er scholen zijn die te maken hebben met problematiek van
drugsgebruik, het ronselen van kwetsbare studenten en het gevoel van
onveiligheid dat daarmee gepaard gaat. Ik ondersteun scholen in het
aanpakken van deze problematiek via Stichting School en Veiligheid, die
trainingen en informatie aanbiedt, ook specifiek over preventie van het
ronselen door criminelen. Daarnaast helpen scholen elkaar door in het
Netwerk Integrale Veiligheid kennis en ervaringen uit te wisselen.
Ook help ik scholen bij het in kaart brengen van het veiligheidsgevoel op
mbo-scholen en opleidingen. Scholen maken hiervoor onder andere
gebruik van de informatie uit de Monitor Sociale Veiligheid, de JOB
Monitor en het Medewerkersonderzoek. Door middel van deze informatiebronnen kunnen scholen preciezer weten of en waar binnen hun school
sprake is van een gevoel van sociale onveiligheid. Hierdoor kunnen zij
gerichter werken aan een veilig schoolklimaat voor iedereen.
In sommige gebieden is de ernst van ondermijnende criminaliteit, zoals
het ronselen van studenten, zodanig, dat extra hulp en inzet nodig is. Op
18 oktober 2019 heeft uw Kamer de brief «Contouren Offensief tegen
georganiseerde ondermijnende criminaliteit» ontvangen van de Minister
van Justitie en Veiligheid (Kamerstuk 29 911, nr. 254). In deze brief wordt
een plan gepresenteerd voor de aanpak van de criminele (drugs)industrie
en het weerbaarder maken van de samenleving tegen crimineel gedrag.
Een op preventie gerichte wijkaanpak is één van de pijlers van dit brede
offensief. In de preventieve aanpak wordt gebiedsgericht en integraal
gewerkt langs de sporen onderwijs, werken, wonen en veiligheid.
Inbreng van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie zijn benieuwd of er plannen zijn om het
burgerschapsonderwijs op termijn mee te laten tellen voor de slaagzakregeling.
De inspanningsverplichting die geldt voor burgerschap, moet positief zijn
afgerond om te kunnen slagen. In die zin telt burgerschapsonderwijs al
mee binnen de slaagzakregeling. Er is gekozen voor een inspanningsverplichting voor de student en niet voor een resultaatverplichting in de vorm
van een verplicht afsluitend examen omdat er, bij een goede vormgeving
van burgerschapsonderwijs in het mbo, niet slechts wordt gewerkt met
een lesboek en een afsluitende toets waarvoor een cijfer kan worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

19

gehaald. Het streven is om burgerschapsonderwijs in het mbo integraal
onderdeel te laten zijn van de beroepsgerelateerde vakken en de context
van de beroepspraktijk.
Daarnaast zijn de leden benieuwd wat de Minister vindt van de oproep
van de Nederlandse Vereniging van Leraren Maatschappijleer om met
docenten, lerarenopleiders en studenten in gesprek te gaan voor een
steviger curriculum voor burgerschap in het mbo.
Het is belangrijk om een open gesprek te voeren met alle betrokkenen
over wat goed burgerschapsonderwijs is en hoe we dit kunnen bevorderen. Dat gebeurt ook in het kader van de burgerschapsagenda,
bijvoorbeeld in het BurgerschapsLab waar studenten en docenten samen
hebben nagedacht over concrete voorstellen voor beter en aantrekkelijker
burgerschapsonderwijs. Ook in de tweede helft van de burgerschapsagenda zal in verschillende gremia dit gesprek gevoerd worden. Nog
belangrijker is dat vooral ook binnen de scholen dit gesprek wordt
gevoerd en omgezet in actie, bijvoorbeeld aan de hand van de reeds
ontwikkelde curriculumplanner.
Het MBO Burgerschapslab is ontwikkeld om studenten te helpen
burgerschap uit te dragen en verder te ontwikkelen. Voor drie voorstellen
lag een aanjaagsubsidie van € 50.000 klaar om ze in het schooljaar
2019/2020 verder uit te werken en waar mogelijk uit te testen. Een van
deze voorstellen was «The Matrix». De leden hebben vernomen dat de
initiatiefnemers van dit voorstel hebben moeten afzien van de aanjaagsubsidie, omdat zij veel belemmeringen vanuit het Ministerie van OCW
hebben moeten ervaren. De leden vragen hierover een reactie van de
Minister. Klopt het dat de initiatiefnemers van «The Matrix» een volledige
subsidieaanvraag hebben moeten doen? Is de Minister van mening dat dit
goede initiatief voor onderwijsvernieuwing door een teveel aan regelgeving heeft geleid tot frustratie bij de betrokkenen en uiteindelijk zelfs tot
afzien van de prijs? Kan de Minister de procedure hieromtrent schetsen?
De voornoemde leden vragen welke stappen de initiatiefnemers hadden
moeten nemen nadat zij te horen hebben gekregen dat zij hun idee
konden gaan uitwerken.
In het BurgerschapLab hebben 15 groepen van mbo-studenten en
mbo-docenten voorstellen gedaan om het burgerschapsonderwijs in het
mbo te verbeteren. Via een jurystemming tijdens de slotbijeenkomst op
27 maart jl. en een publieksstemming zijn drie voorstellen geselecteerd
voor wie een aanjaagbudget van € 50.000 beschikbaar was. De groepen
konden zelf kiezen hoe zij dit budget wilden inzetten. Er was dus geen
verplichting om een subsidieaanvraag te doen. De enige beperking bij de
besteding was dat het geld in het kader van de rechtmatigheid niet aan
natuurlijke personen (individuele studenten of docenten) zou worden
uitgekeerd, maar enkel aan rechtspersonen. Ook werd van de winnaars
verwacht dat zij als groep een gezamenlijke keuze zouden maken voor de
besteding van hun budget.
De drie winnende groepen hebben in juni een adviesgesprek gehad met
medewerkers van het Ministerie van OCW, en vervolgens een keuze
kunnen maken uit drie opties om het beschikbare budget rechtmatig te
besteden:
– Gemaakte kosten achteraf declareren via een factuur;
– Een bureau laten inhuren door het Ministerie van OCW, waarbij het
ministerie de geldende aanbestedingsregels zou volgen;
– De eigen mbo-instelling(en) een subsidieaanvraag laten indienen, met
advies en ondersteuning vanuit het ministerie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

20

Na de zomervakantie zijn twee groepen aan de slag gegaan met de
uitwerking van hun voorstel: één groep heeft gekozen voor de tweede
optie. Het Ministerie van OCW heeft CINOP voor deze groep ingehuurd
om het projectvoorstel uit te werken en uit te testen Een andere groep
heeft ervoor gekozen om het Grafisch Lyceum uit Utrecht een subsidieaanvraag te laten doen. Deze aanvraag is gehonoreerd.
De initiatiefnemers van The Matrix hebben ook gekozen voor de derde
optie. Er is uiteindelijk echter door geen van de instellingen waar leden
van deze groep aan verbonden waren een subsidieaanvraag ingediend.
Daarom is het budget dat voor dit voorstel beschikbaar was niet benut.
In de Burgerschapsagenda mbo 2017–2021 heeft de Minister ingezet op
het faciliteren en stimuleren van culturele ervaringen van studenten en
docenten binnen het mbo door de introductie van de MBO Card. In de
voortgangsbrief komt hier niets over terug. De leden vragen in hoeverre
er gebruik wordt gemaakt van de MBO Card. Daarnaast vragen de leden
welke plaats het cultuuronderwijs binnen het vak burgerschap heeft en of
de Minister dit kan toelichten.
De Stichting Cultureel Jongerenpaspoort (CJP) ontvangt sinds maart 2015
subsidie voor de ontwikkeling en verspreiding van de MBO Card. Deze
subsidie is recent verlengd tot 31 december 2020, zodat er tijd is om de
effectiviteit van de MBO Card te evalueren. Vóór het zomerreces ontvangt
uw Kamer de evaluatie van de MBO Card en de beleidsreactie hierop.
Kunst en cultuur maken geen expliciet onderdeel uit van de kwalificatieeisen burgerschap, zoals opgenomen in het Examen- en kwalificatiebesluit beroepsopleidingen WEB. Kunst en cultuur kunnen echter wel een
krachtige manier zijn om studenten te verrijken en ze te helpen om zich op
de vier burgerschapsdimensies en kritische denkvaardigheden te
ontwikkelen. Daarom ben ik blij om te zien dat scholen kunst en cultuur
hiervoor inzetten en dat culturele instellingen aanbod gericht op
mbo-studenten ontwikkelen, zoals de rondleiding De ideale burger van het
Rijksmuseum.
Naar aanleiding van de motie van de leden Van den Hul en Jasper van
Dijk zijn de kwalificatie-eisen burgerschap voor het mbo aangescherpt ten
aanzien van de acceptatie van diversiteit, zo valt te lezen in de voortgangsbrief. De burgerschapsopdracht is zo aangepast dat het voor iedereen
duidelijk is dat er aandacht wordt besteed aan acceptatie van diversiteit.
De leden vragen hoe dit in het klaslokaal of op de instelling in het
algemeen aan bod komt. In hoeverre zijn docenten nu in staat om het
thema diversiteit aan te snijden in lessen en zijn zij hier voldoende voor
uitgerust, zo vragen de voornoemde leden.
Acceptatie van diversiteit kan op verschillende manieren en momenten
aan bod komen in het onderwijs. In het kader van burgerschap, maar ook
daar buiten. We zien al inspirerende lesmethoden om met deze thematiek
aan de slag te gaan. Bijvoorbeeld Streepje voor, ontwikkeld door Critical
Mass, waarin studenten inzicht krijgen in de rol die huidskleur en afkomst
spelen in onze samenleving aan de hand van stellingen over concrete
voorbeelden (video’s) uit het dagelijks leven. Ook Gay&School, onderdeel
van de Stichting School en veiligheid, biedt een breed scala aan informatie, tips en materiaal om seksuele diversiteit en genderdiversiteit
bespreekbaar te maken in het onderwijs. Ik heb middelen vrijgemaakt
voor het kennispunt om te komen tot een ondersteuningsaanbod voor
mbo-scholen om op een goede manier invulling te geven aan de recente
aanscherping van de kwalificatie-eisen burgerschap ten aanzien van
acceptatie van diversiteit. Hiermee kunnen bestaande voorbeelden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

21

worden opgehaald, nieuwe voorbeelden worden ontwikkeld en de
professionalisering van docenten bevorderd. Bij de vormgeving van het
ondersteuningsaanbod wordt ook samengewerkt met scholen, zodat het
ontwikkelde aanbod optimaal aansluit bij wat scholen nodig hebben.
Daarnaast zijn naar aanleiding van de motie van het lid Jasper van Dijk
scholen verplicht lessen over LHBTI-acceptatie te geven. De leden vragen
in hoeverre scholen aan deze verplichting voldoen. Zijn er scholen waar er
nog geen lessen over LHBTI-acceptatie gegeven worden? Zo ja, welke zijn
dit, wat is de reden hiervoor en horen hier sancties bij? Een andere motie
van het lid Jasper van Dijk heeft geregeld dat scholen in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs die weigeren aandacht te geven aan
seksuele diversiteit een sanctie kan worden opgelegd. De leden zijn
benieuwd of er scholen zijn die het weigeren om aandacht te geven aan
seksuele diversiteit, en of er scholen zijn die een sanctie opgelegd hebben
gekregen.
Tot nu toe is sprake van drie scholen (één po, twee vo) waarbij de
inspectie heeft geoordeeld dat onvoldoende invulling wordt gegeven aan
de verplichting om aandacht te besteden aan seksuele diversiteit en/of
LHBTI-acceptatie. In twee gevallen gaat het specifiek om het kerndoel
Seksualiteit en seksuele diversiteit, in één geval om de burgerschapsopdracht voor wat betreft de bevordering van verdraagzaamheid. In die
gevallen is er voor scholen sprake van een verbeteropdracht. Om te
bepalen in hoeverre de situatie verbetert, doet de Inspectie aanvullend
onderzoek. Als herstel uitblijft, gaat de Inspectie over tot sanctionering.
Op dit moment is er één school waarvan de bekostiging is opgeschort.
Deze opschorting is in december 2019 ingegaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 524, nr. 460

22