Position paper Vereniging Valente ten behoeve van rondetafelgesprek Tweede
Kamer op 17 april 2023 over woonplaatsbeginsel beschermd wonen Wmo2015.
Inleiding
Vereniging Valente bundelt zo’n zestig aanbieders van beschermd wonen en begeleiding. Zij bieden
ondersteuning aan meer dan 120.000 mensen. De meesten van deze mensen krijgen begeleiding aan
huis vanwege een ernstige psychische aandoening. Een veel geringere groep, krijgt een beschermde
woonomgeving geboden, dat is een woonplek met 24uurs begeleiding en toezicht. Deze laatste
groep omvat ongeveer 20.000 mensen. De doordecentralisatie en het invoeren van een
woonplaatsbeginsel betreft alleen die laatste kleine groep.
Onze ambitie is dat mensen kunnen werken aan hun herstel en kunnen deelnemen aan de
maatschappij. Dat zij zelfstandig kunnen wonen in een eigen woning, met waar nodig begeleiding,
ondersteuning en behandeling. Of wonen in een beschermde woonomgeving, die participatie
mogelijk maakt, maar wel degelijk ook deze kwetsbare mensen beschermt tegen misbruik, geweld en
teloorgang.
Is het invoeren van een woonplaatsbeginsel voor beschermd wonen de manier om die ambitie te
bereiken?
Valente is van mening dat het woonplaatsbeginsel de ambitie tot sociale inclusie niet dichterbij
brengt. Het woonplaatsbeginsel is niets meer of minder dan een verdeelregel, een formule, om de
gemeente te kunnen aanwijzen die de factuur voor beschermd wonen moet betalen. Het
woonplaatsbeginsel op zichzelf doet niets om ervoor te zorgen dat mensen aan huis ondersteuning
krijgen of dat zij een passende woonplek en zorg krijgen.
Valente vindt dat andere acties nodig zijn om te bereiken dat iedereen zoveel mogelijk in de wijk kan
blijven wonen. Alle gemeenten zijn al verantwoordelijk voor beschermd wonen volgens de Wmo, een
woonplaatsbeginsel is daarvoor niet nodig. De zaken die nodig zijn voor sociale inclusie heeft de
commissie Dannenberg in 2015 op een rij gezet1. Om sociale inclusie van mensen met ernstige
psychische aandoeningen mogelijk te maken en intramurale beschermde woonvormen zo min
mogelijk te hoeven inzetten is het volgende nodig, zo staat in het advies:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

Versterken van zelfmanagement, ervaringsdeskundigheid en informele zorg
Garanderen van langdurige begeleiding met flexibele intensiteit
Ondersteuningscontinuüm voor herstel en participatie
Een breed arsenaal van woonvarianten
Beschikbare en betaalbare wooneenheden
Laagdrempelige toegang tot zorgfuncties
Duurzaam samenwerken tussen gemeenten en zorgverzekeraars
Borgen van kwaliteit en vraaggerichtheid van ondersteuning

Zonder het invullen van deze randvoorwaarden komt sociale inclusie niet tot stand. De afgelopen
jaren hebben leden van Valente hard gewerkt, met gemeenten, corporaties, welzijnsorganisaties en
anderen, om zoveel mogelijk van bovengenoemde randvoorwaarden te realiseren. Voor een deel is

1

VNG, 2015, Advies ‘Van beschermd wonen naar een beschermd thuis’: https://vng.nl/files/vng/vanbeschermd-wonen_20151109.pdf

Position paper Vereniging Valente

dat gelukt, en dat zien we terug in het grote aantal mensen dat met begeleiding zelfstandig kan
wonen. Voor een ander deel is dat niet gelukt, met name wat betreft passende en betaalbare
woonruimte, langdurige begeleiding, eenvoudige toegang en onafhankelijke clientondersteuning.
Het gebrek aan resultaat op deze randvoorwaarden zien we terug in het grote aantal dakloze mensen
met ggz problematiek, in de toeloop naar de Wet langdurige zorg en in het grote aantal meldingen
over mensen met onbegrepen gedrag.
Gaat het woonplaatsbeginsel het tekort aan woningen, langdurige begeleiding en onafhankelijke
clientondersteuning oplossen?
Wij kunnen geen reden bedenken die onderbouwt dat het woonplaatsbeginsel in die lacunes
voorziet. Sterker nog, wij hebben reden om aan te nemen dat het stelsel complexer wordt in de
uitvoering en meer prikkels in zich zal bergen om cliënten van het kastje naar de muur te sturen en
kosten af te wentelen. De afwenteling van kosten kan plaatsvinden naar andere gemeenten, zowel
als naar andere wettelijke kaders zoals de Wet langdurige zorg. Verkeerde prikkels, hogere kosten.
We gaan het drukker krijgen met het determineren welke gemeente moet betalen voor beschermd
wonen, het contracteren en het toezicht houden, dan met het realiseren van passend wonen en
ondersteuning.
Advies Raad van State
De Raad van State (RvS) heeft duidelijk aangegeven welke risico’s het invoeren van een
woonplaatsbeginsel met zich meebrengt: “Cliënten worden de dupe - Gemeenten vertonen nu al
afschuifgedrag bij deze – vaak dure – cliënten, maar invoering van het woonplaatsbeginsel kan dit
versterken. Gemeenten krijgen meer mogelijkheden om zich onbevoegd te verklaren en zullen meer
tijd kwijt zijn aan onderling overleg over de vraag welke gemeente verantwoordelijk is. Cliënten die
worden geweigerd kunnen alleen bij een andere gemeente achteraan in de rij gaan staan, terwijl dit
juist kwetsbare mensen zijn die niet zo lang kunnen wachten.”
De RvS is helder in het betoog dat het ook voor de gemeenten ingewikkelder wordt. Zij moeten voor
sommige cliënten zorg inkopen in een instelling voor beschermd wonen die in een andere gemeente
staat. Die cliënten verhuizen dan naar die andere gemeente. Die gemeente wordt dan
verantwoordelijk voor alle andere voorzieningen van deze cliënten, zoals een uitkering of een
scootmobiel, maar de oorspronkelijke gemeente blijft verantwoordelijk voor beschermd wonen. Ook
voor het toezicht op de kwaliteit daarvan. De cliënt krijgt dus geen integrale zorg van één gemeente.
Zorgaanbieders zullen bovendien contracten moeten sluiten met een groter aantal gemeenten. Ook
de afstemming met woningcorporaties en met het CAK (dat de eigen bijdragen landelijk int en
uitbetaalt) wordt omslachtiger.
Schaalgrootte is nodig voor doelmatige en effectieve uitvoering
Valente is van mening dat uitvoering van beschermd wonen voor 20.000 mensen door 342
gemeenten niet doelmatig en niet effectief is. Om voorzieningen voor beschermd wonen in
voldoende mate en kwaliteit beschikbaar te hebben is uitvoering op regionaal niveau noodzakelijk.
Zowel op het gebied van toezicht (beschermd wonen is een risico-sector voor zorgfraude zo is
gebleken), als organisatie van de toegang (ggz expertise is noodzakelijk, idem voor
clientondersteuning), inkoop en aanbesteden (administratieve lasten), financiële risico’s (die vragen
om regionale solidariteit), is regionale uitvoering noodzakelijk. We missen op dit punt ook een
uitvoeringstoets die de uitvoeringslasten voor aanbieders in kaart brengt.

Position paper Vereniging Valente

Verplichting in wetsvoorstel tot regionale samenwerking is beperkt en vrijblijvend
Het wetsvoorstel voorziet in een optie voor gemeenten om te kiezen voor regionale samenwerking
indien zij dat dienstig achten. Het wetsvoorstel maakt de regionale samenwerking zeer beperkt: het
betreft alleen een samenwerking op het gebied van inkoop. Artikel 2.6.1 lid 3 van het wetsvoorstel
zegt: “Colleges kopen gezamenlijk beschermd wonen in bij derden, indien dat voor de
beschikbaarheid van beschermd wonen aangewezen is.” Colleges zijn vrij om hiervoor te kiezen, er is
geen enkele verplichting tot samenwerking qua inkoop, als één of meerdere gemeenten de noodzaak
niet zien. Ook gaat de samenwerking niet over inhoudelijk beleid, zoals de uitvoering van de toegang
met voldoende ggz expertise, het creëren van regionale voorzieningen (zoals een respijthuis, actieve
en onafhankelijke clientondersteuning, een herstelacademie) of samenwerking met corporaties,
zorgkantoren en zorgverzekeraars.
Regionaal niveau is leidend in wonen en zorg
De ontwikkelingen met betrekking tot de volkshuisvesting en langdurige zorg vragen om beleid op
regionale schaal. Het ontwikkelen van woonzorgvisies gaat op regionaal niveau uitgevoerd worden.
Het maken van regiobeelden voor de (langdurige) zorg, en de uitvoering van afspraken over
passende zorg in het kader van het Integraal Zorgakkoord, vinden op regionaal niveau plaats. Ook het
Wmo toezicht gaat mogelijk op regionaal niveau georganiseerd worden omdat het gemeenten niet
gelukt is om tot adequaat toezicht op de kwaliteit van Wmo voorzieningen te komen.
Op dit moment hebben 21 van de 43 centrumgemeente regio’s gekozen voor een juridische
samenwerkingsvorm die houvast biedt in de uitvoering, bij financiële kwesties, bij geschillen en bij
het ontwikkelen van beleid. Valente is van mening dat alle centrumgemeenten en regiogemeenten
een op inhoud en op financiën juridisch geborgde samenwerking moeten hebben. Of dat een WGR
regeling is, of een openbaar lichaam of een centrumgemeenteregeling, is aan de gemeenten zelf.
Maar maak de samenwerking juridisch bindend, financieel duurzaam en gericht op het
verwezenlijken van de ambities om mensen met ernstige psychische aandoeningen een volwaardige
plek in de samenleving te geven.
Invoering objectief verdeelmodel
Op dit moment wordt het historische budget dat vanuit de AWBZ naar de Wmo 2015 is overgeheveld
op historische basis verdeeld over de centrumgemeente-regio’s. Gemeenten hebben in 2022
ingestemd met het invoeren van een objectief verdeelmodel. Net als in de maatschappelijke opvang
en de vrouwenopvang is gebeurd, kan dit objectieve verdeelmodel stapsgewijs regionaal worden
ingevoerd. Regio’s beschikken dan over een budget dat investeringen in kwaliteit mogelijk maakt en
onderlinge financiële risico’s opvangt.
We tekenen hierbij aan dat niet in beeld is welke risico’s voor continuïteit van zorg ontstaan in de 17
regio’s waarvan enkelen tot bijna de helft van hun Wmo budget voor beschermd wonen kwijtraken2.
We adviseren om in kaart te brengen welke gevolgen in die regio’s ontstaan voor cliënten en voor
het beschikbare zorgaanbod. Het is van belang tijdig noodzakelijke maatregelen te treffen die in die
regio’s de beschikbaarheid van voldoende adequate voorzieningen voor beschermd wonen borgen.
Vangnet woonplaatsbeginsel
Niet altijd is vast te stellen welke gemeente verantwoordelijk is voor een burger. Vanwege verblijf in
een zorginstelling, detentie of in het buitenland, of vanwege een periode waarin men niet in de
Basisregistratie Personen ingeschreven is geweest, is niet altijd een verantwoordelijke gemeente vast

2

Zie: https://www.valente.nl/wp-content/uploads/2021/12/Overzicht-budget-BW-centrumgemeente-en-regio2023-2032.pdf

Position paper Vereniging Valente

te stellen. Het Rijk wil hiervoor een vangnet instellen. Of dit vangnet adequaat is en niet opnieuw een
prikkel vormt om mensen met een hulpvraag af te wijzen, kunnen we niet beoordelen, omdat het
wetsvoorstel hier geen informatie over geeft. Wij vinden dat een uitgewerkt voorstel aan de Tweede
Kamer ter beoordeling moet worden neergelegd, om de mogelijke prikkels die van een vangnet
uitgaan, te kunnen meewegen bij het behandelen van het wetsvoorstel.

Met vriendelijke groet,

mevrouw drs. Esmé Wiegman-van Meppelen Scheppink
Directeur vereniging Valente

Position paper Vereniging Valente