Bestuursakkoord Flexibilisering Lerarenopleidingen
Partijen,
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mevrouw I.K. van Engelshoven, handelend als
bestuursorgaan en als vertegenwoordigers van de Staat der Nederlanden, hierna: de minister;
En
De Vereniging Hogescholen, namens alle hogescholen met een lerarenopleiding, te dezen
vertegenwoordigd door dhr. J. Bogerd, hierna: de hbo-lerarenopleidingen;
En
De VSNU, namens alle universiteiten met een lerarenopleiding, te dezen vertegenwoordigd door
prof. dr. H. van Krieken, hierna: de universitaire lerarenopleidingen;

Overwegen het volgende,














Het onderwijs kampt met een groeiend personeelstekort. Voor het hele land geldt dat er te
weinig studenten starten aan de lerarenopleiding om de grote hoeveelheid leraren die met
pensioen gaat op te vangen.
De cijfers voorspellen voor het primair onderwijs (po) in 2024 bij gelijkblijvende
omstandigheden een tekort van 1.970 fte bovenop de huidige situatie (Centerdata, 2019a1).
Voor het voortgezet onderwijs (vo) lopen de tekorten voor 2024 op tot 1.300 fte bovenop de
huidige situatie. Ook het mbo kampt met tekorten, bijvoorbeeld in de techniek.
Naast het kwantitatieve tekort is er ook sprake van een kwalitatieve ambitie, waarbij in het po
en vo gestreefd wordt naar meer academisch en master opgeleide docenten2. In het po wordt
gestreefd naar 30% academisch gevormde en masteropgeleide docenten, zowel vanuit wobachelors, als hbo- of wo-masteropleidingen. Nu is dat nog rond de 20%. In het vo is het
streven dat in 2020 ten minste 50% van de leraren een hbo- of wo-masteropleiding heeft
afgerond. Dit aantal ligt nu nog onder de 40%. Voor de bovenbouw van het vwo ligt de ambitie
op 80-85% wo-opgeleide leraren. In 2016 had 63% van de docenten in de bovenbouw vwo een
universitaire master3.
McKinsey noemt het lerarentekort een grote uitdaging voor het onderwijs en adviseert in te
zetten op het tegengaan van de uitval van leraren en het duurzaam aantrekken van zijinstromers4.
In een sterkere samenwerking tussen lerarenopleidingen en het primair onderwijs, voortgezet
onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs kan beter ingespeeld worden op de vraag van de
arbeidsmarkt. Samenwerking tussen lerarenopleidingen, ook onderling tussen hbo- en wolerarenopleidingen, en scholen is essentieel om tot een kwalitatief betere en aantrekkelijkere
opleiding te komen. De aanjager lerarentekort deed onlangs ook aanbevelingen om regionale
samenwerking te versterken5.
Er zijn steeds meer volwassenen met werkervaring geïnteresseerd in een overstap naar een
functie in het onderwijs. Dit heeft ertoe geleid dat het aantal zij-instromers6, dat direct aan de
slag gaat voor de klas en dat combineren met het halen van een bevoegdheid, sterk is
gestegen. Ook het aantal (verkorte) deeltijdstudenten aan de lerarenopleidingen stijgt. Door de
coronacrisis wordt bovendien verwacht dat de instroom van het aantal volwassenen met
werkervaring in de lerarenopleidingen nog verder toe zal nemen7.
Door de steeds breder wordende bachelors en de mogelijkheden om tijdens de bachelor in de
keuzeruimte eigen profiel aan te brengen in de opleiding (bijvoorbeeld met minoren van een
andere opleiding) hebben de universitaire lerarenopleidingen te maken met een steeds

1 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2019/12/16/kamerbrief-over-de-arbeidsmarkt-voor-leraren-2019

2 ] Lerarenagenda 2013-2020. https://www.delerarenagenda.nl/documenten/publicaties/2015/01/01/lerarenagenda-oktober-2013
3 https://www.ocwincijfers.nl/verantwoord-begroten/dashboard-lerarenagenda-oud/lijn-6-alle-leraren-bekwaam-en-bevoegd/master-academici.

4 McKinsey (april 2020). Een verstevigd fundament voor iedereen. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/04/22/een-verstevigd-

fundament-voor-iedereen
5 M. van Vroonhoven (juli 2020). Samen sterk voor elk kind.
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2020/07/02/samen-sterk-voor-elk-kind-eindconclusies-merel-vanvroonhoven-juli-2020/samen-sterk-voor-elk-kind-eindconclusies-merel-van-vroonhoven-juli-2020.pdf
6 Definitie zij-instromers in dit stuk: volwassenen met afgeronde studie of werkervaring. Deze groep wordt ook wel beschreven als ‘overstappers’.
7 Gebaseerd op cijfers van DUO

1





diversere instroom. Ook zijn er meer studenten met een afgeronde universitaire bachelor
geïnteresseerd in een overstap naar het primair onderwijs. Deze doelgroepen vragen om een
maatwerkopleiding en een goede beoordeling van eerder verworven competenties (EVC’s).
De Inspectie van het Onderwijs stelt vast dat er nog veel kan verbeteren wat betreft maatwerk
voor zij-instromers en deeltijders in zowel de programmering als organisatie van de
lerarenopleidingen8. Ook de landelijke aanjager van de aanpak van het lerarentekort signaleert
een aantal knelpunten met betrekking tot het opleiden van leraren. De opleidingen zijn nog te
weinig doelgroepgericht en veelal aanbod gedreven9. Daarbij kunnen de opleidingen beter
aansluiten op de toenemende diversiteit aan zij-instromers en op de praktijk. Zij-instromers
voelen zich onvoldoende gesteund, en ervaren onvoldoende begeleiding10. Hierin ligt
nadrukkelijk een gezamenlijke opdracht van scholen én lerarenopleidingen.
Veranderingen in de lerarenopleidingen – ook in de voltijd – zijn nodig om deze (mogelijk nog
verder stijgende) toestroom aan te kunnen en te voorkomen dat zij-instromers onnodig
uitvallen.

Partijen delen het volgende beeld voor 2025:








Iedereen die leraar wil en kan worden, kan een gepersonaliseerd traject volgen.
Geïnteresseerden kunnen informatie over lerarenopleidingen makkelijk vinden en de informatie
is bovendien toegespitst op hun vragen en behoeften. Voordat een student met de opleiding
start, kijken de opleiding en student samen naar wat de student al kan, wat de student aan het
einde van het traject moet kunnen, hoe de student daaraan wil werken en wat daarvoor nodig
is. Studenten die dat willen, kunnen een flexibel opleidingstraject volgen. Voor een zijinstromer met werkervaring zal dit anders zijn dan voor studenten die via de reguliere weg
instromen. Voor een zij-instromer in het beroep (ZiB trajecten) is er ook afstemming nodig met
de school waar deze zij-instromer aan de slag gaat. Eén ding is zeker: maatwerk wordt veel
meer de norm dan nu het geval is.
Met het starten van een lerarenopleiding start ook een doorgaande leerlijn in de ontwikkeling
van de leraar. Het afronden van de initiële opleiding is niet het eindpunt van de ontwikkeling,
maar de start van verschillende fases van doorlopende professionele ontwikkeling en goede
begeleiding. Hierbij wordt bijzondere aandacht gegeven aan goede begeleiding van startende
leraren. Leraren, scholen en lerarenopleidingen werken in alle fases samen. Zo wordt de uitval
van (aankomende en beginnende) leraren verminderd en wordt het voor leraren veel
aantrekkelijker om zich door nascholing of aanvullende opleiding verder te verbreden of juist te
specialiseren.
Er is een structurele dialoog tussen scholen en lerarenopleidingen, waarbij ook de
beroepsgroep wordt betrokken. Lerarenopleidingen kunnen zo inspelen op ontwikkelingen en
behoeften van leraren, schoolleiders en schoolbesturen in het primair onderwijs, voortgezet
onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs, zoals bijvoorbeeld het curriculum van het
funderend onderwijs, het bevoegdhedenstelsel en het strategisch HRM-beleid van scholen.
Lerarenopleidingen werken samen om potentiële leraren een zo passend mogelijk
opleidingsaanbod te bieden, afgestemd op hun ontwikkelbehoeften. Dat geldt voor het initieel
opleiden, het begeleiden van startende leraren en verdere professionalisering. De kennis en
expertise van individuele hogescholen en universiteiten wordt veel meer gebundeld om voor
leraren, schoolleiders en scholen tot aantrekkelijker en hoogwaardiger aanbod te komen. In
verschillende regio’s worden hiervoor regionale lerarenallianties opgericht. In deze allianties
werken opleidingen samen aan zaken informatievoorziening en verwijzing, het opleiden,
begeleiden en verder professionaliseren van leraren. Dit gebeurt in nauwe samenwerking met
scholen.

8 Inspectie van het onderwijs (2019): Maatwerk voor aankomende leraren. Een onderzoek naar maatwerk in deeltijdopleidingen.
9 M. van Vroonhoven (juli 2020). Samen sterk voor elk kind.

https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2020/07/02/samen-sterk-voor-elk-kind-eindconclusies-merel-vanvroonhoven-juli-2020/samen-sterk-voor-elk-kind-eindconclusies-merel-van-vroonhoven-juli-2020.pdf
10 https://www.oberon.eu/data/upload/Portfolio/files/oberon---hoe-werkt-de-keten.pdf

2

Gezien dit toekomstbeeld zien partijen de volgende opgaven voor de komende vijf jaar:












De lerarenopleidingen zetten de reeds ingezette beweging naar meer vraaggericht en flexibel
opleiden met extra inspanning door. Intensievere samenwerking en het afstemmen en waar
mogelijk harmoniseren van beleid tussen lerarenopleidingen is van belang, zowel binnen de
sectoren hbo en wo als tussen beide sectoren.
Eén van de belangrijkste opgaven voor de komende jaren is het gezamenlijk vormgeven van de
doorgaande leerlijn van leraren, zoals hierboven ook wordt geschetst. Intensieve
samenwerking tussen lerarenopleidingen, leraren en scholen is hierbij noodzakelijk. Het ‘leven
lang ontwikkelen’ van leraren verdient meer aandacht en prioriteit.
De VH en VSNU willen toewerken naar een toekomstig stelsel van lerarenopleidingen waarbij er
veel meer sprake is van samenwerking en complementariteit tussen hogescholen en
universiteiten in het opleiden van leraren en het bieden van oplossingen in de aanpak van het
personeelstekort in het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en het middelbaar
beroepsonderwijs.
In de partnerschappen voor Samen Opleiden en Professionaliseren (SO&P) werken hbo- en wolerarenopleidingen al intensief samen met scholen. In een aantal regio’s bestaat de wens om te
komen tot een intensievere samenwerking tussen hogescholen en universiteiten in het opleiden
en professionaliseren van leraren (voor zowel po, vo als mbo).
De bestaande structuur van SO&P wordt verder uitgebouwd. Per sector worden afspraken
gemaakt over de termijn waarop vóór 2030 alle studenten op worden geleid volgens dit
opleidingsmodel, en over samenwerking tussen lerarenopleidingen en scholen in de fase na de
initiële opleiding. Door de partnerschappen te verstevigen en samen te investeren in
ontwikkelpaden na de initiële opleiding wordt de aantrekkelijkheid van het beroep vergroot en
wordt de uitval tijdens de opleiding en in het beroep verminderd.
Door te investeren in de verdere flexibilisering van lerarenopleidingen verwachten
lerarenopleidingen responsiever te zijn en sneller in te kunnen spelen op inhoudelijke en
organisatorische ontwikkelingen in het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en het
middelbaar beroepsonderwijs. Lerarenopleidingen continueren en intensiveren het gesprek met
scholen en beroepsgroep over de samenwerking in het opleiden en professionaliseren van
leraren.

Spreken het volgende af,
Doel
Het doel van dit bestuursakkoord is om afspraken vast te leggen over de inzet van de middelen die
beschikbaar zijn gekomen om de flexibilisering van de lerarenopleidingen te versnellen en
versterken. Om dit te bereiken zetten de hogescholen en universiteiten in op diverse trajecten.
Deels gezamenlijk en deels per sector. Ook wordt in projecten de verbinding gezocht met het
primair onderwijs, voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs. Hieronder wordt per
subonderdeel het doel en de gewenste resultaten beschreven.
Gezamenlijke activiteiten hbo-wo
Regionale allianties: intensiveren samenwerking hbo en wo lerarenopleidingen
Doel
Om tegemoet te komen aan de urgente vraag naar voldoende, goed opgeleide leraren, om beter
gebruik te maken van elkaars expertise, en (aspirant-)leraren een helder en zo goed mogelijk
passend opleidingsaanbod te presenteren, bundelen hogescholen en universiteiten hun krachten in
regionale allianties. Hierin wordt ook samengewerkt met schoolbesturen in het po, vo en mbo,
gemeente en bedrijfsleven. Daarbij wordt gebruik gemaakt van bestaande, succesvolle
samenwerkingsverbanden, zoals de partnerschappen voor het Samen Opleiden en
Professionaliseren. Een voorbeeld van een regionale alliantie die al wordt ontwikkeld is “Utrecht
Leert”.

3

De vorm en inhoud van de regionale allianties verschillen, afhankelijk van de regionale context en
behoeften.11 In de allianties kunnen lerarenopleidingen gezamenlijk werken aan:
a) (deels geïntegreerde) beter afgestemde en flexibele opleidingsroutes voor specifieke
doelgroepen, waaronder de academische pabo;
b) professionalisering van lerarenopleiders;
c) samenwerking in ontwikkelen van leeruitkomsten voor eerstegraads lerarenopleidingen;
d) de begeleidingssystematiek en didactiek voor volwassenen;
e) samenwerking in onderwijsontwikkeling en onderwijsonderzoek (aansluitend op de adviezen
voor een versterkte kennisinfrastructuur in het onderwijs (Slimme verbindingen)12.
Resultaten

In 2022 zijn er op in ieder geval twee plekken regionale lerarenallianties gevormd. Er wordt in
2020 gestart met 1) Utrecht Leert13 en 2) de Noordelijke Educatieve alliantie14. Drie andere
regio’s krijgen een ontwikkelbudget om de ideeën voor een regionale alliantie in 2021 nader
vorm te geven. Eind 2021 wordt beoordeeld in welke mate de plannen passen bij de ambities
die VH en VSNU bij de regionale allianties hebben geformuleerd. Afhankelijk van deze
beoordeling kunnen deze regio’s in 2022 als regionale allianties starten.

Kennisdelen en samenwerken in het flexibiliseren van de lerarenopleidingen
Doel
De VH en VSNU delen een langetermijnvisie op opleiden waarin de mogelijkheid tot maatwerk voor
studenten de norm is. Om dat te bereiken zetten de hbo- en wo-lerarenopleidingen de komende
jaren stappen in het verder flexibiliseren van de opleidingen. Die activiteiten worden hieronder
toegelicht.
Om de krachten te bundelen en te leren van elkaars ervaringen en expertise, zullen de
hogescholen en universiteiten de komende jaren op verschillende punten samenwerken. Het
werkveld wordt daar actief bij betrokken. De samenwerking betreft in ieder geval drie aspecten:

Kennisdeling over het werken met leeruitkomsten en het erkennen van Eerder Verworven
Competenties (EVC’s).

Samenwerken in het ontwikkelen van leeruitkomsten voor het eerstegraads gebied, waarbij
ook ruimte is voor de eigenheid van beide sectoren.

Samenwerking in een professionaliseringsaanbod voor lerarenopleiders en schoolopleiders,
gericht op het opleiden en begeleiden van zij-instromers.
Resultaten

In 2023 participeren de hbo en wo lerarenopleidingen gezamenlijk in een netwerk
‘flexibilisering lerarenopleidingen’. In dit netwerk worden kennis en ervaringen in het
flexibiliseren van de lerarenopleidingen gedeeld, en worden mogelijkheden voor samenwerking
onderzocht.

In 2022 hebben de hbo- en wo-lerarenopleidingen in samenwerking leeruitkomsten voor het
eerstegraads gebied geformuleerd.

In 2022 hebben de hbo- en wo-lerarenopleidingen gezamenlijk een
professionaliseringsprogramma ontwikkeld voor lerarenopleiders en schoolopleiders in het
opleiden van zij-instromers.

Gezamenlijk ontwikkelen academische zij-instroomroute primair onderwijs
Doel
Het aantal zij-instromers in het primair onderwijs met een universitaire vooropleiding is groot. Om
hen een passende opleidingsroute te bieden, willen universiteiten en hogescholen gezamenlijk

11 Daarnaast zijn er ook opleidingen die voor het hele land opleiden, bijvoorbeeld in het groene onderwijs, de kunsten of de academies voor

lichamelijke opvoeding. Ook zijn er levensbeschouwelijke instellingen. Verder is aansluiting van de ad’s essentieel in kader van de doorlopende
leerlijn.
12 Slimme verbindingen: naar een sterke kennisinfrastructuur voor het onderwijs. PO-Raad, VO-raad, MBO Raad, VH en VSNU. 2019.
13 Hogeschool voor de Kunsten: HKU, Instituut Theo Thijssen, Seminarium voor Orthopedagogiek, (Hogeschool Utrecht), Instituut Ar chimedes
(Hogeschool Utrecht), Marnix-academie, Universiteit Utrecht, Universiteit voor de Humanistiek
14 Rijksuniversiteit Groningen, NHL Stenden Hogeschool en Hanzehogeschool Groningen

4

academische zij-instroomroutes primair onderwijs ontwikkelen, vanuit de bestaande academische
lerarenopleidingen primair onderwijs (alpo).
De nieuwe academische zij-instroomroute wordt in twee regio’s ontwikkeld. De route wordt
toegespitst op de zij-instromers met een universitaire vooropleiding. Het uitgangspunt is dat dit het
traject aantrekkelijker maakt voor deze doelgroep, waarmee de instroom vergroot wordt en zijinstromers behouden worden voor het primair onderwijs.
Resultaten

In september 2021 kunnen zij-instromers in de regio Leiden/Amsterdam en regio Utrecht
starten met een academische zij-instroomroute, die is toegespitst op kandidaten met een
universitaire vooropleiding.

Activiteiten lerarenopleidingen in het hbo
Harmonisering EVC- en vrijstellingenbeleid
Doel
De hbo-lerarenopleidingen willen op korte termijn onnodige verschillen in de omgang met
erkenning van eerder verworven competenties (EVC’s) en vrijstellingen op basis van elders
verworven kwalificaties te verkleinen zodat de student/kandidaat altijd op dezelfde kwaliteit en
uitwisselbaarheid van EVC of vrijstellingen kan rekenen. Voor studenten betekent dit dat hun EVC’s
op een landelijk gelijke en valide wijze erkend worden door landelijk gecertificeerde EVCassessoren. Mede op basis van de EVC-erkenning, kan een passend opleidingstraject bepaald
worden. Bij de pabo’s wordt er gewerkt aan de harmonisering van de zij-instroom15.
Resultaten

De student krijgt vanaf studiejaar 2021-2022 de mogelijkheid om voor of in de poort een
intake-assessment te doen, om op basis daarvan een opleidingsaanbod op maat te krijgen in
de lerarenopleiding.

Vanaf 2021 is de zij-instroom voor de pabo’s geharmoniseerd.

Daarvoor werken de hogescholen, aan de hand van de in het najaar 2020 op te leveren kaders,
gezamenlijk aan kennisdeling, borging en professionalisering van assessoren en
intakers/begeleiders ten behoeve van de implementatie van de kaders, onder andere met een
landelijk register.

Flexibiliseren op basis van leeruitkomsten
Doel

Om een doorbraak te realiseren in het leven lang ontwikkelen en ontschotting tussen
verschillende opleidingstypen te accommoderen willen de hbo-lerarenopleidingen vanaf 2023
werken vanuit één onderwijsruimte waarin alle instromende doelgroepen in de lerarenopleiding
op een passende wijze kunnen worden opgeleid: havisten, vwo’ers, zij-instromers in het
beroep, deeltijdstudenten en duale studenten. Iedereen die instroomt in de lerarenopleiding
kan een passende leerroute vaststellen in samenspraak met opleiding en school.

De opleidingen willen dit realiseren door te gaan werken conform de uitgangspunten van het
hbo-brede experiment leeruitkomsten16. Werken conform deze uitgangspunten leeruitkomsten
moet ervoor zorgen dat de reeds ingezette flexibiliseringsslag verder versterkt en ingebed
wordt in de werkwijze van lerarenopleidingen, met als doel om beter in te spelen op de
leerbehoeftes van de student. Door te werken met een samenhangend geheel van
leeruitkomsten in plaats van vastgelegde onderwijseenheden staat wat afgestudeerden moeten
kennen en kunnen centraal in plaats van waar, hoe en in hoeveel tijd zij dat moeten leren. Ook
wordt verwacht dat daarmee een ander type instroom kan worden gegenereerd (bijvoorbeeld
15 Hierbij wordt er nauw samengewerkt met het netwerk van de zij-instroom voor de tweedegraads lerarenopleidingen (LENA) die al met een

landelijk raamwerk werkt.
16 Het experiment loopt vanaf 1 juli 2016 en betreft een hbo-breed experiment. Aan het experiment doen nu alleen deeltijdopleidingen mee van Ad’s,
bachelors en masters. Zie ook: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/hoger-onderwijs/experimenten-om-deeltijdonderwijs-flexibeler-temaken/pilots-flexibilisering en https://www.nvao.net/nl/procedures/nederland/experiment-leeruitkomsten. Instellingen die participeren hebben
doorgaans een hogere instroom in vergelijking tot instellingen die dat niet doen, zie de tussenevaluatie : http://www.researchned.nl/wpcontent/uploads/2019/04/Tussenevaluatie-experimenten-vraagfinanciering-en-flexibilisering-def.pdf

5





studenten uit mbo en vwo) zonder dat hiervoor nieuwe routes ontwikkeld hoeven worden. Een
student kan zelf met ondersteuning van de opleiding en eventuele werkplek bepalen hoe hij
aan zijn leeruitkomsten werkt. Dit kan bijvoorbeeld middels (werk)colleges, projectonderwijs,
werkplekleren, online leren of leerwegonafhankelijke toetsing zoals in een assessment.
Er is een flink aantal hogescholen dat met de deeltijd- en/of duale lerarenopleidingen reeds
meedoet aan het experiment leeruitkomsten.17 Deze instellingen willen versnellen en uitbreiden
naar voltijd.
Er zijn ook instellingen die niet meedoen aan het experiment, maar die graag zodra dit
wettelijk is geregeld, in 2022-2023 van start willen met het werken met leeruitkomsten.
Daarnaast zijn er instellingen die voordat ze gaan werken met leeruitkomsten behoefte hebben
aan meer kennisdeling – niet alleen over de werkwijze zelf, maar ook over de ervaringen tot nu
toe en de evidentie daarvan. Daarom wordt gewerkt met een kerngroep die inhoudelijk de kar
gaat trekken, en een groep critical friends die de kerngroep met raad én daad bijstaat. Er
wordt middels ontwikkeling en kennisdeling gewerkt aan landelijk afgestemde leeruitkomsten,
waarbij er ook ruimte blijft voor (boven)regionale profilering en identiteit. 10voordeleraar
fungeert als coördinator van kennisdelings- en ontwikkelingsbijeenkomsten zowel horizontaal
als verticaal en de stuurgroep lerarenopleidingen stuurt tussentijds op de resultaatafspraken.

Resultaten

In 2022-2023 en 2023- 2024 hebben de reeds deelnemende instellingen met alle
lerarenopleidingen geen vaststaand onderwijsprogramma meer; de student kan in
samenspraak met school en opleiding bepalen hoe hij werkt aan de leeruitkomsten en die
vervolgens aantoont. Afspraken hierover worden vastgelegd in een onderwijsovereenkomst
tussen student, opleiding en school. Bepaalde doelgroepen, bijvoorbeeld de studenten die
instromen vanuit het voortgezet onderwijs, kunnen een meer vastomlijnd traject volgen.

In 2022 zijn lerarenopleiders verder geprofessionaliseerd in de reeds in gang gezette
ontwikkeling m.b.t. begeleiding en didactiek voor volwassenen en het werken met
leerwegonafhankelijk toetsen, dat bij het werken met leeruitkomsten past. Hiermee anticiperen
we ook op de ontwikkeling van de inbedding van de zij-instroom in het reguliere programma.

In 2020-2021 ontwikkelen de hbo-lerarenopleidingen gezamenlijk landelijke, geharmoniseerde
leeruitkomsten voor de brede pedagogisch-didactische basis. Dit is voor de lerarenopleidingen
het vliegwiel voor sectoroverstijgende samenwerking en ontschotting. Na advies van de
commissie onderwijsbevoegdheden over de brede pedagogisch-didactische basis in 2021 zullen
de lerarenopleidingen deze in samenspraak met het po, vo en mbo vertalen naar landelijke
leeruitkomsten.

In 2020-2021 bereiden instellingen die reeds werken met leeruitkomsten zich voor op de
uitbreiding vanaf 2021.

In 2020-2021 verkennen de nog niet deelnemende instellingen in hoeverre het werken conform
de uitgangspunten van het experiment leeruitkomsten voor hun werkt. In 2021-2022 wordt er
een besluit genomen over verdere invoering van het werken met leeruitkomsten.

Instellingen nemen in alle jaren actief deel aan kennisdelings- en ontwikkelingsbijeenkomsten
die door 10voordeleraar georganiseerd worden. De harmonisering van het werken met
leeruitkomsten past bij de bestaande brede samenwerking tussen lerarenopleidingen bij de
ontwikkeling en herziening van gemeenschappelijke kennisbases.

Parallel aan bovengenoemde ontwikkelingen wordt door de lerarenopleidingen monitorings- en
evaluatieonderzoek uitgevoerd specifiek voor de lerarenopleidingen om evidence informed te
kunnen werken.

17 Zie

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/hoger-onderwijs/documenten/publicaties/2017/06/28/overzicht-instellingen-en-opleidingen-inexperiment-leeruitkomsten voor deelnemende instellingen en lerarenopleidingen.

6

Activiteiten universitaire lerarenopleidingen
Alfa4all: maatwerk programma voor zij-instromers in de talen tekortvakken
Doel
De universitaire lerarenopleidingen gaan gezamenlijk een flexibel onderwijsaanbod ontwikkelen
voor studenten en zij-instromers die leraar in één van de tekortvakken18 in het alfadomein willen
worden, maar met hun vooropleiding te weinig vakinhoudelijke bagage hebben. Dit
bijspijkerprogramma Alfa4all wordt ontwikkeld naar analogie van het reeds bestaande en
succesvolle programma Beta4all19.
Het Alfa4all programma wordt landelijk en in ‘blended’ vorm aangeboden, zodat het voor zijinstromers studeerbaar is naast een baan. Studenten en zij-instromers kunnen zich hier voor
minimale kosten bijscholen zodat ze voldoende vakinhoudelijke kennis hebben om toelaatbaar te
zijn tot een universitaire lerarenopleiding. De toetsing van Alfa4all zal net zoals bij Beta4all
leerwegonafhankelijk zijn, zodat kandidaten die van mening zijn de vakinhoud reeds te beheersen,
dat door middel van één of meerdere toetsen kunnen aantonen.
Resultaten

In januari 2022 kunnen studenten die nog onvoldoende vakinhoud beheersen zich via het
programma Alfa4all bijscholen om toelaatbaar te zijn tot een universitaire vooropleidingen.

In december 2021 zijn alle cursussen voor het Alfa4allprogramma ontwikkeld.

In november 2020 kunnen studenten de eerste deficiëntiecursussen voor de schoolvakken
Nederlands, Engels en Duits volgen.

In december 2022 is een plan voor duurzame continuering gereed.
Modularisering curriculum: in een leerwerktraject naar een eerstegraads bevoegdheid
Doel
Een aantal universitaire lerarenopleidingen vo wil de opleiding modulair inrichten zodat deze
flexibeler is en beter past bij de wensen en ontwikkeling van de student, in het bijzonder voor
studenten die studie en werk willen combineren.
In een modulair ingericht opleidingsstelsel volgen studenten die al een vakinhoudelijke master
hebben afgerond eerst een basismodule van 30 EC (de bestaande educatieve module/minor)
waarmee ze een (beperkte) tweedegraads bevoegdheid verwerven. Hiermee kan een docent aan
het werk in de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Daarna behaalt de docent in een
leerwerktraject zijn eerstegraads bevoegdheid door verschillende verdiepende en specialiserende
modules te volgen. Het leerwerktraject wordt afgestemd met de betrokken scholen en de
partnerschappen voor Samen Opleiden en Professionaliseren.
Voor dit project kan door universiteiten en studenten gebruik worden gemaakt van de
mogelijkheden die het experiment Flexstuderen biedt. Een verbinding met het project in het kader
van Leeruitkomsten is ook goed mogelijk.
Resultaten

In september 2021 heeft de universitaire lerarenopleiding van de Universiteit Utrecht ervaring
opgedaan met een modulair curriculum, de ervaringen gedeeld met andere ulo’s en op basis
van de ervaringen de samenwerking met de scholen vormgegeven.

In september 2022 hebben de universitaire lerarenopleidingen van de Universiteit Leiden en
van de Universiteit van Amsterdam het curriculum van de eenjarige master modulair ingericht.

In september 2023 kunnen studenten bij de Universiteit Utrecht, Universiteit Leiden, Vrije
Universiteit Amsterdam en Universiteit van Amsterdam via een modulair opgebouwd curriculum
een eerstegraads bevoegdheid behalen.

In september 2023 heeft de universitaire lerarenopleiding van de Vrije Universiteit het
curriculum modulair ingericht.

De ervaringen met de modulaire opleiding worden geëvalueerd onder studenten,
lerarenopleidingen en betrokken scholen en de resultaten daarvan worden verspreid binnen de
ICL en, bij hbo-lerarenopleidingen.
18 Nederlands, Duits, Frans, Engels en Klassieke Talen
19 Zie https://www.beta4all.nl/

7

Academische opleidingsroutes primair onderwijs
Doel
Een aantal universitaire opleidingen voor het primair onderwijs wil nieuwe academische
opleidingsroutes voor studenten met een afgeronde universitaire bacheloropleiding verkennen.
Deze verkenning vindt plaats in drie regio’s, in samenwerking en afstemming met betrokken
hogescholen. De verkenning is gericht op nieuwe doelgroepen, zoals bachelorstudenten met een
universitaire vooropleiding. Het uitgangspunt is dat dergelijke routes aantrekkelijker zijn voor deze
doelgroepen, waarmee de instroom vergroot wordt en deze doelgroep behouden worden voor het
primair onderwijs.
Bij de verkenning worden de reguliere procedures van een macrodoelmatigheidstoets en Toets
Nieuwe Opleiding (TNO) gevolgd en wordt het advies van de commissie Onderwijsbevoegdheden in
acht genomen als dat beschikbaar is.
Resultaten


Afhankelijk van de verkenning en de macrodoelmatigheidstoets en Toets Nieuwe Opleiding
(TNO) kunnen studenten met een afgeronde universitaire bacheloropleiding in september 2022
in Leiden, Utrecht, Amsterdam en Rotterdam starten met een opleidingstraject naar een
lesbevoegdheid voor het primair onderwijs dat past bij hun vooropleiding.

Leeruitkomsten: verkennen en ontwikkelen
Doel
De universitaire lerarenopleidingen voor het vo hebben tot nu toe nog geen ervaring opgedaan met
het werken met leeruitkomsten volgens de kaders van het experiment. Omdat de doelgroep, duur
en inrichting programma van de hbo- en wo-lerarenopleidingen erg van elkaar verschillen, is het
van belang om goed te onderzoeken wat het werken volgens de principes van leeruitkomsten voor
de universitaire student en de universitaire lerarenopleiding zou kunnen betekenen en op welke
manier optimale meerwaarde behaald kan worden. De universitaire lerarenopleidingen gaan dit
komend jaar verkennen en daar op korte termijn over besluiten. Dit onderzoek sluit aan bij de
ontwikkelingen en ambities die universitaire lerarenopleidingen hebben op het gebied van
modularisering.
Resultaten:

In juli 2021 is de verkenning opgeleverd naar de mogelijkheden die het werken volgens de
principes van leeruitkomsten biedt voor de universitaire lerarenopleidingen. In september 2021
wordt besloten welke universitaire lerarenopleidingen volgens de principes van het experiment
leeruitkomsten willen gaan werken.

De ervaringen in het oriënteren op en werken volgens de principes van leeruitkomsten worden
in ICL (lerarenopleidingen voor het vo) en PO-Kamer (lerarenopleidingen voor het po) verband
gedeeld.
Universitaire zij-instroom: verbeteren intake, toelating en aanbod
Doel
Om het lerarentekort op te lossen wordt er sterk ingezet op zij-instroom als één van de
oplossingen voor de korte termijn. Het aantal overstappers neemt de afgelopen jaren gestaag toe.
Steeds meer kandidaten uit andere sectoren willen de overstap maken naar het onderwijs en
zoeken een passend opleidingstraject. Verschillende onderzoeken laten zien dat deze stap niet
gemakkelijk is; zij-instromers lopen tegen te veel drempels aan20.
Deze drempels leiden voor zowel de overstappers als de lerarenopleiding tot onjuiste
verwachtingen, kosten veel tijd en energie en zijn soms ook een bron van onbegrip. Om
knelpunten op te lossen zullen de ulo’s nieuwe projecten uitvoeren en lopende initiatieven
intensiveren, specifiek gericht op knelpunten die bestaan voor en tijdens de opleiding. Dat moet
ertoe leiden dat meer overstappers op een goede en verantwoorde manier hun bevoegdheid
kunnen behalen, dat de uitval beperkt is en de waardering van de trajecten hoger wordt.
20 Zie bijvoorbeeld M. van Vroonhoven (juli 2020). Samen sterk voor elk kind.

https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2020/07/02/samen-sterk-voor-elk-kind-eindconclusies-merel-vanvroonhoven-juli-2020/samen-sterk-voor-elk-kind-eindconclusies-merel-van-vroonhoven-juli-2020.pdf

8

De toelating tot de opleiding, en de informatie daarover, moet voor alle ulo’s geharmoniseerd
worden. Ulo’s zetten daarom in op een gezamenlijke werkwijze voor het erkennen van EVC’s.
Daarnaast wordt in samenwerking met het Onderwijsloket21 een kennisbank ontwikkeld waarmee
overstappers zich beter kunnen voorbereiden op het docentschap en het geschiktheidsonderzoek.
Tegelijkertijd is het noodzakelijk om bij de inrichting van het onderwijs binnen de opleiding veel
ruimte te (blijven) bieden voor maatwerk. Dat is ook voor kandidaten het meest effectief. Die
ruimte voor maatwerk zal ook ingevuld worden met de initiatieven uit dit bestuursakkoord, zoals
het modulair opleiden of het Alfa4all programma. Daarnaast zullen universiteiten goede ervaringen
met elkaar delen, zoals het UvA programma ‘Aan de slag voor de klas’.22 Een aantal universiteiten
in het oosten hebben daarnaast de ambitie om tot een gezamenlijk zij-instroom te komen.
Tot slot is het vergroten van de specifieke kennis van- en ervaring met het opleiden van zijinstromers nodig, om het traject voor die doelgroep zo effectief mogelijk in te kunnen richten met
behoud van kwaliteit. Bovendien zorgt betere kennisdeling, ook met experts buiten de ulo’s zoals
Trainees in het Onderwijs, LENA (netwerk zij-instroom hogescholen) en het Onderwijsloket voor
minder versnippering en betere samenwerking.
Resultaten
Voor de opleiding:






In januari 2022 hanteren de ulo’s een gezamenlijke werkwijze voor het erkennen en waarderen
van eerder verworven competenties als onderdeel van het geschiktheidsonderzoek (specifiek
voor de doelgroep zij-instroom in beroep).
In juni 2022 is er voor zij-instromers/overstappers een kennisbank beschikbaar, verbonden
aan het Onderwijsloket, waarin kandidaten zich via zelfstudie optimaal kunnen voorbereiden op
het docentschap (zoals kennisclips didactiek, klassenmanagement, links naar inhoud en
werkvormen) alsmede het geschiktheidsonderzoek (zoals het criterium gericht interview en
portfolio).
Doorlopend wordt de informatie over de zij-instroomroutes en overstapmogelijkheden duidelijk,
goed vindbaar en aangepast op actuele ontwikkelingen zichtbaar gemaakt bij het
Onderwijsloket voor geïnteresseerden.

Tijdens de opleiding






In 2021 wordt verkend hoe bestaande flexibele trajecten, zoals de educatieve minor en
module, aantrekkelijker kunnen worden aangeboden aan leraren die al een bevoegdheid
hebben, of uitstromen vanuit hbo-lerarenopleidingen. Daarbij wordt ook gekeken naar de
mogelijkheden van online onderwijs voor het personaliseren van dit aanbod en de ervaringen
die daarin zijn opgedaan tijdens de coronacrisis.
In 2023 is er in meerdere regio’s een flexibel maatwerktraject voor zij-instromers/overstappers
beschikbaar dat is toegespitst op de achtergrond en behoeften van zij-instromers.
In 2023 zijn alle trajecten voor zij-instromers aangepast op de eventuele wijzigingen die
voortkomen uit de inbedding van de zij-instroom in beroep (ZiB) in het reguliere stelsel. Een
onderzoek daarnaar vindt plaats tijdens de looptijd van het bestuursakkoord.

Kennisdeling & regie




In september 2021 is er een landelijk netwerk van examen- en toelatingscommissies die
implementatie van de harmonisering van ingangseisen voor zij-instromers begeleidt en
onderhoudt, en scholingsplannen voor ZiB-trajecten afstemt.
In januari 2022 is er een ICL VO netwerk ‘zij-instroom & overstap’ waarin bestaande kennis,
ervaringen en relevante onderzoeken over de werving, de begeleiding en het opleiden van zijinstromers worden samengebracht en gedeeld.

21 Zie www.onderwijsloket.com. Het Onderwijsloket is een initiatief van VH en VSNU, met steun van OCW.

22 Zie https://www.uva.nl/programmas/lerarenopleiding/aan-de-slag-voor-de-klas/aan-de-slag-voor-de-klas.html

9

Financiële afspraken
De middelen voor bovenstaande ambities worden hieronder weergegeven in drie categorieën en in
een verdeling tussen hbo en wo. De beschikbare middelen worden verdeeld op basis van de
verdeelsleutel 70% voor het hbo en 30% voor het wo. De middelen worden via de onderwijsopslag
in bedragen aan instellingen beschikbaar gesteld. Op basis van uitgewerkte begrotingen van de VH
en VSNU wordt dit nader verdeeld.

Totaal beschikbare middelen

1. Ontwikkeling en implementatie
leeruitkomsten en flexibele
curricula
2. Toelating, toegankelijkheid &
ontwikkeling en waardering EVC
3. Inbedding en verbetering zijinstroom en overstaptrajecten

2020

2021

2022

2023

3

8

8

3

HBO

WO

HBO

WO

HBO

WO

HBO

WO

2,1

0,9

5,6

2,4

5,6

2,4

2,1

0,9

1,4

0,6

4,2

1,8

4,2

1,8

1,4

0,6

0,7

0,3

0,7

0,3

0,7

0,3

0,35

0,15

0,7

0,3

0,7

0,3

0,35

0,15

Monitoring en evaluatie
De inzet van de middelen voor de lerarenopleidingen wordt gemonitord en geëvalueerd. De
voortgang wordt twee maal per jaar besproken in bestuurlijk overleg tussen OCW, de VH en de
VSNU. Waar nodig worden dan afspraken gemaakt over eventuele bijstelling van de plannen en
verdeling van de middelen.
Er wordt een onafhankelijke evaluatie ingericht met een tussenmeting na 2 jaar en een
eindevaluatie begin 2024. De opzet en de uitkomsten van de tussen- en eindevaluatie worden
besproken in het bestuurlijk overleg tussen OCW, VH en VSNU. Het po, vo en mbo wordt eveneens
betrokken bij de evaluaties.
De initiatieven die voortvloeien uit dit bestuursakkoord hebben effect op verschillende doelgroepen.
Zowel lerarenopleidingen, studenten als leraren, schoolleiders en bestuurders in het po, vo en mbo,
zijn belangrijke actoren. Hun ervaringen en tevredenheid zullen worden meegenomen in de
evaluatie.
De hoofdvraag voor de evaluatie is of lerarenopleidingen met de initiatieven die voortvloeien uit dit
bestuursakkoord in staat zijn studenten een flexibel opleidingstraject te bieden, onder andere
passend bij eerder opgedane kennis en ervaring. De evaluatie heeft zowel een kwalitatieve als een
kwantitatieve component. Alle onderdelen uit het bestuursakkoord worden geëvalueerd. In de
gezamenlijke uitwerking van het onderzoek worden in ieder geval de volgende onderdelen
meegenomen:


ervaringen en tevredenheid van betrokkenen binnen hogescholen en universiteiten met het
flexibiliseren van de opleidingen, zoals:
o de professionalisering van lerarenopleiders in het werken met leeruitkomsten, EVC,
intake- en ontwikkelassessments;
o de manier waarop lerarenopleidingen werken met intake-assessment op basis van EVC;
o de manier waarop lerarenopleidingen leeruitkomsten en het modulariseren van de
opleidingen hebben vertaald binnen de instelling;
o de manier waarop lerarenopleidingen de vertaalslag hebben gemaakt van landelijke
EVC- en vrijstellingenkaders naar de praktijk.

10







De samenwerking tussen scholen, hogescholen en universiteiten in regionale allianties, inclusief
de mate waarin instellingen leren van elkaar en taakverdeling en kennisdeling heeft
plaatsgevonden.
ervaringen en tevredenheid bij studenten, zoals:
o waardering van de geboden flexibiliteit in leerroutes;
o waardering voor het intakeproces inclusief de inhoudelijke voorbereiding op toelating;
o waardering voor EVC-procedure;
o waardering voor begeleiding van zij-instromers binnen school en opleiding.
ervaringen en tevredenheid bij werkgevers, zoals:
o waardering op aansluiting op beroepspraktijk;
o samenwerking in begeleiding van zij-instromers.

Daarnaast volgen we in kwantitatieve zin in ieder geval:



Het aantal lerarenopleidingen dat met leeruitkomsten werkt voor zowel deeltijd-, duaal- als
voltijdopleidingen;
De effecten op de instroom (inclusief zij-instroom) en studentsucces bij de deelnemende
opleidingen.

Randvoorwaarden
Partijen komen overeen dat er een aantal randvoorwaarden is in aanpalend beleid, wetgeving en
bekostiging om de ambities uit dit bestuursakkoord te doen slagen. Belangrijke pijler onder dit
bestuursakkoord is dat er wordt gewerkt aan versterking van de ontwikkelcapaciteit bij
lerarenopleidingen door inzet op kennisdeling en doorontwikkeling. Samen met de beroepsgroep en
het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs wordt gewerkt aan
verbetering van imago en aantrekkelijkheid lerarenberoep en (regionaal) arbeidsmarktbeleid. De
VH en de VSNU maken met hun leden op bestuursniveau afspraken om zich te committeren aan de
te behalen projectresultaten uit dit bestuursakkoord. De VH en VSNU voeren de regie op de
uitwerking en de voortgang van het bestuursakkoord. De lerarenopleidingen zullen bij de verdere
uitwerking van het bestuursakkoord de samenwerking zoeken met het po, vo en mbo waar het
wenselijk is om de beoogde resultaten te behalen.
Een aantal ambities is afhankelijk van toekomstig beleid en toekomstige wetgeving. Het betreft de
volgende randvoorwaarden:

De overheid maakt, zoals aangekondigd in de Strategische Agenda Hoger Onderwijs en
Onderzoek23 flexibel opleiden wettelijk mogelijk en zorgt daarbij voor een passend stelsel van
onder meer bekostiging en accreditatie. Zij dient een wetsvoorstel in, met als doel vanaf
collegejaar 2022-2023 ho-breed te kunnen werken met leeruitkomsten. Hiervoor wordt gebruik
gemaakt van de ervaringen van instellingen met het experiment leeruitkomsten. Tevens dient
de overheid een wetsvoorstel in die voorziet in wettelijke verankering van het experiment
flexstuderen vanaf studiejaar 2023/2024.

Daarnaast dient de overheid een wetsvoorstel in om de zij-instroom in het beroep in te bedden
in de WHW per 2023.

Er wordt na het advies van de commissie Onderwijsbevoegdheden in 2021 bezien welke
effecten dit heeft op de opleidingen en of er aanpassingen nodig zijn in de wetgeving.

Inwerkingtreding en looptijd
Dit bestuursakkoord treedt in werking op 12 oktober 2020 en loopt tot en met 31 december 2023.

23 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2019/12/02/strategische-agenda-hoger-onderwijs-en-onderzoek

11

Aldus overeengekomen en in drievoud ondertekend,
Op 12 oktober 2020,

De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, handelend als bestuursorgaan en als
vertegenwoordiger van de Staat der Nederlanden:
Ingrid van Engelshoven

De Vereniging Hogescholen gevestigd te Den Haag, handelend als vertegenwoordiger
van de hogescholen met een lerarenopleiding, vertegenwoordigd door:
Jan Bogerd

Vereniging van Universiteiten (VSNU) gevestigd te Den Haag, te dezen handelend als
vertegenwoordiger van de universiteiten met een lerarenopleiding, vertegenwoordigd
door:
Han van Krieken

12