Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 526

Initiatiefnota van het lid Koşer Kaya over een
duurzame toekomst voor vis en visser

Nr. 3

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 december 2016
De vaste commissie voor Economische Zaken heeft mij op 14 september
jl. gevraagd om een reactie te geven op de initiatiefnota over een
duurzame toekomst voor vis en visser van het lid Koşer Kaya (Kamerstuk
34 526, nr. 2). Met deze brief voldoe ik, mede namens de Minister van
Infrastructuur en Milieu (IenM), aan dit verzoek.
Met grote belangstelling heb ik kennisgenomen van de initiatiefnota. Het
lid Koşer Kaya stelt dat de natuur achteruit gaat en dat van sommige
soorten de visstand afneemt. Zij vindt dat daar verandering in moet
komen, zowel dicht bij huis in de Waddenzee en de Noordzee, als verder
weg in de internationale zeeën, met name voor de West-Afrikaanse kust.
Het uiteindelijke doel is dat natuur en visser hiervan kunnen profiteren. Ik
deel in grote lijnen deze constateringen. Vandaar dat de Minister van IenM
en ik op verschillende terreinen actief werken aan de verbetering van de
diverse situaties zoals genoemd in de initiatiefnota. In deze brief ga ik
nader in op de verschillende onderwerpen van de initiatiefnota.
Waddenzee
De initiatiefnota noemt het belang van de Waddenzee als UNESCOWerelderfgoed en dat dit gebied ook goed beheer vraagt. Het gebied is
uniek en belangrijk voor natuur en mensen. Een goede balans tussen
ecologie en economie is daarbij van belang. Tevens wordt gesteld dat de
visstand in de Waddenzee de afgelopen jaren is verslechterd.
Het belang van het werelderfgoed Waddenzee voor natuur en mensen
zoals het lid Koşer Kaya aangeeft, wordt breed gedeeld. Zo is het
Waddengebied door het Nederlandse publiek gekozen als één van de drie

kst-34526-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 526, nr. 3

1

mooiste natuurgebieden van Nederland. Het gezamenlijk streefbeeld1
voor de Waddenzee is: «om in 2030 een zee vol rijkdommen te hebben:
voor natuur en mens een aantrekkelijke Rijke Zee, veel rijker dan nu.
Een ecologisch gezonde zee met schoon water, uitgestrekte schelpdierbanken en, wellicht, zeegrasvelden. Vissen, vogels en zoogdieren in
overvloed vinden er rust en voedsel. Ook de mens vindt er zijn plek,
woont, werkt en recreëert er».
Via het Programma naar een Rijke Waddenzee 2014–2018 (Kamerstuk
29 684, nr. 116) werk ik samen met partijen aan de versterking, herstel en
ontwikkeling van de Waddenzee. De afgelopen jaren zijn al goede stappen
gezet in de richting van een Rijke Waddenzee. Voorbeelden hiervan zijn de
afspraken die zijn gemaakt over het herstel van de kokkelstand, het herstel
van natuurlijke mosselbanken in de Westelijke Waddenzee en over de
verduurzaming van de garnalenvisserij.
Op dit moment werken partijen hard aan de uitwerking van deze
afspraken.
Ik verwacht dat in 2017 de eerste concrete stappen kunnen worden gezet.
De initiatiefnota vraagt aandacht voor een eenduidiger en beter beheer
van het Waddengebied. Ik ben het met het lid Koşer Kaya eens dat voor
het beschermen van het Waddengebied en het in evenwicht houden van
natuur en economische belangen een goed beheer van belang is. Daarom
is door het Regiecollege Waddengebied en de Beheerraad een plan van
aanpak «Verbetering Beheer Waddenzee» (ook wel Samenwerkingsagenda genoemd) opgesteld, dat op 2 juli 2014 aan de Tweede Kamer
aangeboden. (Kamerstuk 29 684, nr. 112). De betrokken partijen hebben
dit plan van aanpak voortvarend opgepakt en zijn op de goede weg om
via samenwerking van onderop te werken aan een uniform beheer van de
Waddenzee als natuurgebied.
In een brief van 20 januari jl. aan uw Kamer heeft de Minister van IenM
het evaluatierapport van de Structuurvisie Waddenzee mede namens mij
aangeboden (Kamerstuk 29 684, nr. 124). In de brief is aangegeven dat er
in 2016 een beleidsverkenning zal worden uitgevoerd naar de toekomstige
rol en ambitie van het Rijk voor het Waddengebied. Het onderzoek loopt
op dit moment en zal in het voorjaar van 2017 aan uw Kamer worden
gezonden.
Achteruitgang visstand
Met het lid Koşer Kaya maak ik mij zorgen over de achteruitgang van de
visstand in de Waddenzee. De trends laten een achteruitgang zien sinds
de jaren 80 van de vorige eeuw. De oorzaken zijn nog onduidelijk. Met
Duitsland en Denemarken heeft mijn ambtsvoorganger in 2015 een
visstrategie gepresenteerd via de zogenoemde swimway-benadering, die
meer zicht moet geven op maatregelen die bijdragen aan het behoud en
de verbetering van de visfauna. Om tot maatregelen te kunnen komen, is
het van belang te weten hoe belangrijk de Waddenzee is in de levenscyclus van de verschillende vissoorten. Dit is ook van belang omdat het
waarschijnlijk is dat ook processen buiten de Waddenzee (Noordzee,
rivieren) effecten hebben op de soorten in de Waddenzee. Met behulp van
deze aanpak wil ik de komende jaren komen tot een integraal beleids- en
herstelprogramma voor vissoorten. Ik ben voornemens om de opzet van
dit programma in 2018 af te ronden en in de periode 2018–2024 uit te
voeren.
Het lid Koşer Kaya noemt naast de visserij ook zandsuppleties die als
menselijke activiteit mogelijk mede de visstand beïnvloedt. De zandsup1

Vastgelegd in het Programmaplan van het Programma naar een Rijke Waddenzee (Kamerstuk
29 684, nr. 116).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 526, nr. 3

2

pleties vinden plaats in de Noordzeekustzone en worden getoetst aan de
Natuurbeschermingswet voor ze worden uitgevoerd. Op de lange termijn
beïnvloeden zandsuppleties mogelijk de condities in de kustzone,
waardoor de «kinderkamerfunctie» voor vis in het geding zou kunnen
komen, wat weer effect kan hebben op de visstand. Dit is dus een
mogelijke, meer indirecte beïnvloeding van de visstand dan visserij. Om
meer inzicht te verkrijgen in de effecten van het suppleren van zand op de
«kinderkamerfunctie» van de ondiepe Nederlandse kust wordt er de
komende jaren onderzoek uitgevoerd naar de mogelijke effecten op de
visstand.
De initiatiefnota vraagt om de overstap naar een duurzame visserij
makkelijker te maken en niet-invasieve en natuurvriendelijke vismethoden
te ontwikkelen. In het algemeen zet ik mij in voor een verdere verduurzaming van de visserij. Ik ben hierover in gesprek met de visserijsectoren,
natuurorganisaties en andere belanghebbenden. Waar nodig bied ik
financiële ondersteuning voor de ontwikkeling van meer duurzame,
natuurvriendelijke visserijmethoden via het Europees Fonds voor
Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV). Tevens draag ik, via het Programma
naar een Rijke Waddenzee, bij aan het versterken van initiatieven op een
meer duurzame visserij. Voorbeelden daarvan heb ik eerder in deze brief
genoemd zoals verduurzaming van de handkokkelvisserij, de mosselvisserij en de garnalenvisserij.
Noordzee
Met het grootste deel van de commerciële visbestanden in de Noordzee
gaat het goed, zo blijkt ook uit de ICES-adviezen over de vangstmogelijkheden in 2017. Ik deel de zorgen over de zeebaars, de haai en de rog. De
EU heeft verschillende maatregelen genomen om de visserij en de
bijvangst van zeebaars te beperken (Kamerstuk 21 501-32, nr. 891). Ik zet
mij in voor aanscherping van deze maatregelen waar nodig. Dit geldt ook
voor maatregelen om een teruggang van het haaien- en roggenbestand
tegen te gaan.
Versterking van de zeenatuur en verduurzaming van de visserij
Het kabinet is van mening dat in belangrijke natuurgebieden, zoals die op
de Noordzee en de Waddenzee, het mogelijk is om de natuurlijke
hulpbronnen te exploiteren, vooropgesteld dat dit gebeurt op een wijze
die het natuurlijk functioneren van deze gebieden niet belemmert. Dit
betekent dat alle gebruikers de plicht hebben om hun activiteiten zo
duurzaam mogelijk te laten plaatsvinden. Helaas is nog niet de situatie
bereikt dat al het gebruik op een duurzame wijze plaatsvindt. Het kabinet
streeft ernaar om deze situatie te bereiken en kan zich in die zin goed
vinden in de geest van de initiatiefnota.
Voor de Nederlandse visserijsector liggen er kansen en uitdagingen op het
gebied van duurzaamheid zoals inspelen op de vraag naar duurzame
visproducten, de implementatie van de aanlandplicht en Natura 2000.
Voor de verduurzamingsopgave van de visserij zijn innovatie en samenwerking van belang. Het kabinet gaat hier dan ook op inzetten, bijvoorbeeld door samenwerking tussen vissers en wetenschappers te bevorderen. Investeringen zullen met name worden ingezet om innovaties te
implementeren.
De EU en de Nederlandse overheid dragen met het EFMZV hieraan bij. Het
EFMZV is onder andere bedoeld om vissers te helpen bij het voldoen aan
de aanlandplicht en het verduurzamen van de visserij.
De initiatiefnota vraagt om ten behoeve van rust en ruimte voor herstel in
aangewezen natuurgebieden geen uitzonderingen op de beschermde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 526, nr. 3

3

status van gebieden. De Kabinetsambitie is om vanaf 2020 10–15% van de
Nederlandse Noordzeebodem te vrijwaren van noemenswaardige
bodemberoering2. Dit zijn in mijn visie alle gebieden die nu zijn gesloten
voor bodemberoerende visserij en de N2000-gebieden waar alleen met
een vergunning gevist mag worden. In deze kabinetsperiode is grote
voortgang geboekt. Zo zijn er beschermingsgebieden in de EEZ
(Doggersbank, Klaverbank en Friese Front) aangewezen als Natura
2000-gebieden is er voortgang geboekt in de Nederlandse kustzone
(Noordzeekustzone, Voordelta en Vlakte van de Raan). Op 10 november jl.
heeft uw Kamer een brief ontvangen van de Minister van IenM, mede
namens mij, over ons voorstel voor bodembeschermende maatregelen op
de Centrale Oestergronden en het Friese Front (Kamerstuk 33 450, nr. 50).
Tevens zal ik uw Kamer binnenkort informeren over de maatregelen op de
Klaverbank, waar wij op dit moment met de stakeholders over in gesprek
zijn. Deze maatregelen zullen gelden voor alle bodem beroerende
visserijen. Ook voor de Doggersbank zullen beperkingen worden gesteld
aan de bodem beroerende visserij. Daarmee voldoen wij aan de
Kabinetsambitie van 10–15%.
De initiatiefnota vraagt voorts om duurzame vissers voorrang te geven. Ik
streef naar verduurzaming, binnen het stelsel van uitgegeven rechten. Dit
doe ik op verschillende manieren. Ten eerste ondersteun ik de innovatie
die nodig is om tot verduurzaming te komen via het EFMZV. Vissers
kunnen via dit fonds ondersteuning krijgen om te experimenteren met
nieuwe vismethoden. Bij selectie van deze projecten, die door middel van
een tenderprocedure worden gegund, is duurzaamheid een belangrijk
selectiecriterium. Daarnaast stimuleer ik innovatieve, duurzame visserij
door medegebruik in windparken mogelijk te maken. De windparken zijn
gesloten voor sleepnetvisserij, maar ik werk aan het mogelijk maken van
pilots voor onder andere duurzame visserijmethoden. Daarnaast houd ik,
zoals hierboven beschreven, bij het instellen van een aantal nieuwe
natuurgebieden, rekening met duurzame visserij. Mochten er innovatieve
duurzame vistuigen beschikbaar komen die aantoonbaar geen schade aan
de natuur berokkenen, dan mogen zij onder voorwaarden in het gebied
vissen, zoals bijvoorbeeld op de Doggersbank.
Ook wordt in de initiatiefnota gepleit voor het gebruik van kunstmatig
hard substraat, zoals windmolens en scheepswrakken, als aanvullende
kans voor het terugbrengen van oesterriffen en voor andere soorten die
een hechtingsplaats of schuilplaats nodig hebben. De kavelbesluiten voor
het windenergiegebied «Borssele» kennen inmiddels een inspanningsverplichting voor de vergunninghouder om het park natuur-inclusief te
ontwerpen en te realiseren. De inzet van natuur-stimulerend substraat
rondom monopiles is een denkrichting die daarbij in beeld kan komen.
Verder hebben onder meer het Ministerie van Economische Zaken (EZ) en
het Ministerie van IenM bijgedragen aan herintroductiepilots voor platte
oesterbanken in de Voordelta. Ik laat momenteel onderzoeken in welke
mate windparklocaties geschikt kunnen zijn als leefgebied voor platte
oesters.
Het lid Koşer Kaya vraagt ook aandacht voor het herstel en het creëren
van zoet-zoutestuaria en nettenvrije zones. Herstel van
zoet-zoutovergangen is van belang voor trekkende vissoorten. Zowel voor
natuurherstel als voor een duurzame visserij. Voorbeelden daarvan zijn
het kierbesluit Haringvlietsluizen van het Rijk, de plannen van het
Wereldnatuurfonds in het Haringvliet en de vismigratierivier in de
Afsluitdijk. Daarmee wordt gewerkt aan het herstel van de functie van
2

Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee, deel 1 en 3 (Kamerstuk 33 450,
nr. 1).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 526, nr. 3

4

deze estuaria. Ik sta ook positief tegenover de gedachte van nettenvrije
zones en wil in overleg met natuur- en visserijorganisaties bezien hoe hier
invulling aan kan worden gegeven. Onder meer in het kader van het
convenant «transitie garnalenvisserij en natuurambitie rijke Waddenzee»
zijn gebiedssluitingen in de nabijheid van de zoet-zoutovergangen in de
Afsluitdijk onderwerp van gesprek.
Internationale zeeën
Met de initiatiefnota vraagt het lid Koşer Kaya ook aandacht voor de
internationale zeeën als bron voor voedsel en inkomen. Tevens wijst zij op
de noodzaak van een duurzame bescherming en ontwikkeling van die
zeeën en de rol van Nederland en de Europese Unie daarin.
In de initiatiefnota wordt de oprichting bepleit van een effectievere
regionale beheersorganisatie voor de West-Afrikaanse kust. Ik deel dit
voor wat betreft de kleine pelagische soorten als sardine en sardinella en
demersale (bij de bodem levende soorten) en de diepzeesoorten als
zwarte heek. Echter de vangsten van tonijnachtigen in West-Afrika vallen
onder een ander regiem, de Internationale Commissie voor het beheer
van Atlantische Tonijn (ICCAT). Dit regiem functioneert goed. Nederland
speelt een actieve rol binnen de EU wat betreft de inzet binnen ICCAT.
De kleine pelagische en demersale soorten vallen onder het regiem van
het Visserij Comité voor de Oost en Centraal Atlantische Oceaan (CEFAC).
CECAF is geen volwaardige regionale visserijorganisatie, maar slechts een
advieslichaam van de FAO en kan derhalve geen bindende besluiten
nemen. De EU spant zich in om het functioneren van CECAF te verbeteren
en zet zich in om CECAF te ontwikkelen tot een volwaardige RFMO die
bindende afspraken kan maken. Nederland steunt dit. Het is evenwel een
proces dat veel diplomatie en geduld vereist want vooralsnog bespeur ik
hiervoor geen enkele steun bij de kuststaten in West-Afrika.
Dat het wel mogelijk is, blijkt uit het voorbeeld van de kuststaten in de
West-Atlantische oceaan. Afgelopen juni is daarover het besluit genomen
om een volwaardige regionale visserijorganisatie in te stellen. Nederland
heeft hier als vertegenwoordiger van Caribisch Nederland het voortouw
genomen. De EU heeft onder Nederlands voorzitterschap ingestemd met
dit besluit.
De initiatiefnota vraagt om de voorkeur te geven aan lokale en duurzame
visserij in West-Afrika ten opzichte van buitenlandse visserij. Ik deel het
standpunt dat lokale vissers in West-Afrika voorrang moeten krijgen
boven buitenlandse vaartuigen. Dit is ook EU-beleid bij het afsluiten van
partnerschapsovereenkomsten met derde landen. EU-vaartuigen mogen
alleen op het surplus vissen; dat deel wat lokale vissers niet kunnen
opvissen. Recent is dit EU-beleid nog aangescherpt in het voorstel voor
een nieuwe verordening inzake het duurzame beheer van externe
vissersvloten. In deze verordening is vastgelegd dat ook een vaartuig dat
onder een private overeenkomst gaat vissen in een derde land (dus buiten
de kaders van een partnerschapsovereenkomst), bewijslast moet
overleggen over de duurzaamheid van de visserij. Over deze conceptverordening is uw Kamer onder meer geïnformeerd middels het
BNC-fiche (Kamerstuk 22 112, nr. 2061) en mijn brief van 7 juli jl.
(Kamerstuk 21 501-32, nr. 933).
Ik ben van mening dat een visserijpartnerschap op de lange termijn
bijdraagt aan de ontwikkeling van een duurzaam visserijbeleid, met goede
perspectieven op het gebied van regionale voedselzekerheid en werkgelegenheid voor de lokale bevolking.
Voorts wordt aandacht gevraagd voor het stoppen van visvangst en
-verwerking met slavernij en mensenhandel. In dit verband wil ik wijzen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 526, nr. 3

5

op het initiatief van de Europese Commissie (EC) met betrekking tot het
aanklagen en bestrijden van misstanden in de illegale visserij en meer
specifiek de Thaise garnalenvisserij. Op 7 juni jl. heeft de EC Thailand
dringend verzocht om maatregelen te nemen om illegale visserij en
arbeidsuitbuiting tegen te gaan. De EC vindt dat de dialoog hierover met
Thailand traag en moeilijk verloopt. In het geval dat Thailand geen
adequate maatregelen neemt, heeft de EC gewaarschuwd dat ze de Thaise
import van garnalen naar de Europese Unie zal blokkeren.
De kennisontwikkeling ten aanzien van de oceanen en een duurzaam
beheer daarvan staat nog in de kinderschoenen. Steeds duidelijker wordt
dat onze kennis in veel gevallen ontoereikend is om beheersbeslissingen
te nemen. Komend jaar gaan er bij het Ministerie van IenM (Noordzeestrategie 2030) en het Ministerie van EZ (Beleidsverkenning Noordzee-natuur)
verschillende trajecten lopen die relevant zijn voor dit vraagstuk. Ik wacht
de resultaten hiervan af.
Verder is zeer recent een mededeling van de Europese Commissie
verschenen over het duurzame beheer van oceanen. Een belangrijk
speerpunt hierin is het versterken van het Europese oceanenonderzoek en
de datacollectie. Nederland is zeer positief over deze mededeling en
verwacht hiervan de komende jaren een grote impuls om de bestaande
kennisbasis ten aanzien van het beheer van oceanen verder te versterken.
Tot slot
Zowel bij mij als bij de Minister van IenM bestaat grote behoefte om een
betekenisvolle dialoog te starten over de toekomstige duurzame ontwikkeling van de Noordzee. Een dergelijke dialoog vereist een open
opstelling van overheden en gebruikers en de ontwikkeling van een lange
termijn strategische visie op de Noordzee en zijn gebruik. De afgelopen
jaren zijn er verschillende strategische documenten gepubliceerd (o.a.
Noordzee 2050 gebiedsagenda (Kamerstuk 33 450, nr. 24)), en daarom wil
het kabinet voor de langetermijnvisie inzetten op concrete en afrekenbare
doelen en de benoeming van relevante mijlpalen. Wij roepen daarom ook
uw Kamer op om aan deze dialoog deel te nemen en we hopen dat de
initiatiefnota van het lid Koşer Kaya daaraan een belangrijke bijdrage zal
leveren. Het kabinet werkt aan versterking van de kwaliteit van de zeeën
en duurzame visserij. De initiatiefnota geeft goede aanzetten voor het
voortzetten van deze agenda door een volgende kabinet.
De Staatssecretaris van Economische Zaken,
M.H.P. van Dam

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 526, nr. 3

6