DE MASTER VAN JÓUW KEUZE?
SELECTIE IN BEKOSTIGDE WO-MASTEROPLEIDINGEN
MEERJARIG ONDERZOEK SELECTIE EN TOEGANKELIJKHEID

april 2018

Voorwoord

Als je net je bachelordiploma hebt gehaald, is de kans groot dat je verder wilt
studeren. Aan je eigen instelling, of misschien wel heel ergens anders. Keuze
genoeg. Althans, in theorie. Want nu wo-masteropleidingen steeds meer
mogelijkheden hebben om studenten te selecteren, is alleen een bachelordiploma
niet altijd meer genoeg om de master van je keuze te kunnen volgen. En is het niet
meer alleen jóuw keuze, maar ook die van de opleiding die bepaalt waar je
terechtkomt. Zijn je cijfers hoog genoeg? Ben je wel echt gemotiveerd? Hoe zit het
met je academische vaardigheden, en hoe is je Engels?
Steeds meer opleidingen benutten die mogelijkheden om aanvullende eisen te
stellen aan aspirant-studenten. Ze spreken dan meestal niet over selectie, maar
over ‘geschiktheid bepalen of een optimale match realiseren’. Zo willen ze de kans
dat studenten voortijdig afhaken zo klein mogelijk maken. Op zichzelf is dat logisch:
we willen immers allemaal dat elke student op de juiste plek terechtkomt, dat elke
student zijn studie met succes afrondt. En dat daarbij geen concessies worden
gedaan aan de kwaliteit van het onderwijs. Maar tegelijkertijd willen we dat het
hoger onderwijs toegankelijk is voor iedereen met de juiste kwalificaties. En selectie
kan die toegankelijkheid onder druk zetten. Daarbij is selectie mensenwerk. De kans
bestaat dat sommige studenten onbedoeld worden uitgesloten en studenten soms
ook zelf afzien van een opleiding, terwijl die opleiding mogelijk wel geschikt voor
hen is.
In een meerjarig onderzoeksprogramma onderzoekt de Inspectie van het Onderwijs
de toegankelijkheid van het hoger onderwijs bij selectie. Dit jaar hebben we
specifiek gekeken naar de masterfase. Vorig jaar zagen we dat selectie een zekere
kansenongelijkheid teweegbrengt, ook in de master. De brede toegankelijkheid van
het hoger onderwijs leek niet onder druk te staan, maar bepaalde groepen
studenten stroomden wat minder vaak in selecterende opleidingen in. Dit jaar zien
we nog steeds kleine verschillen in de instroom in de master maar de
toegankelijkheid voor bepaalde groepen studenten blijft stabiel. Positief is de
inhaalslag die studenten met een niet-westerse migratieachtergrond lijken te
maken. Het is hoe dan ook zaak de ontwikkelingen qua (brede) toegankelijkheid te
blijven volgen. Daarbij verdient aandacht dat het aantal selecterende masters
toeneemt, steeds minder afgestudeerden doorstromen naar een master en steeds
meer bachelors een tussenjaar nemen.
Instellingen en selecterende opleidingen hebben het afgelopen jaar duidelijk hun
best gedaan om de selectieprocedure zorgvuldig en transparant vorm te geven. Dat
zien we bijvoorbeeld terug in de voorlichting over selectie, die is verbeterd. En in de
instelling van een universiteitsbreed vangnet voor afgewezen studenten. Het toont
dat instellingen en opleidingen hun verantwoordelijkheid serieus nemen, en de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs belangrijk vinden. Dat is terecht. Want wie
verder wil leren in het hoger onderwijs en daarvoor de juiste kwalificaties heeft,
verdient een warm welkom en een open poort naar de plek die bij hem past.
drs. Monique Vogelzang
Inspecteur-generaal van het Onderwijs

Inhoud
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Inleiding 13
Achtergrond en aanleiding 13
Focus en reikwijdte 15
Doel en doelgroep 15
Onderzoeksvraag en deelvragen 16
Leeswijzer 16

2
2.1
2.2

Methoden en begrippen 17
Onderzoeksmethoden 17
Begripsbepalingen 19

3
3.1
3.2

Doorstroom van bachelor naar master 21
Doorstroom 21
Keuze voor master 22

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Selectie 24
Kwesties rond selectie 24
Masteropleidingen met selectie 26
Selectie per groep 30
Aanvullende eisen 30
Weging van aanvullende eisen 33

5
5.1
5.2
5.3

Voorlichting 35
Algemene informatie en voorlichting over masteronderwijs 35
Bronnen van informatie over selectie 38
Tevredenheid over informatie over selectie 39

6
6.1
6.2

De rol van toegankelijkheid 44
Balans tussen toegankelijkheid en geschiktheid 44
Instellingsbeleid rond toegankelijkheid 45

7
7.1
7.2
7.3
7.4

De rol van kansengelijkheid 47
Ervaren effecten van selectie 47
Kansengelijkheid in selecterende master 48
Zelfselectie 52
Instellingsbeleid rond kansengelijkheid 54

8
8.1
8.2

Conclusies en aanbevelingen 56
Conclusies 56
Aanbevelingen 58

Geraadpleegde literatuur 59
Bijlage 60

Samenvatting

Selectie en toegankelijkheid binnen het hoger onderwijs blijft de komende jaren een
belangrijk thema. De Inspectie van het Onderwijs heeft daarom een meerjarig
onderzoeksprogramma rond dit thema opgezet. Dit rapport bevat de resultaten van
een onderzoek binnen dat programma naar het toelatingsbeleid in de womasterfase. Sinds de afschaffing van het automatisch toelatingsrecht tot de
doorstroommaster in 2014 kan in principe elke masteropleiding kandidaten
selecteren. Een masteropleiding mag dus behalve het bezit van een geldig diploma
nog andere kwalitatieve eisen aan studenten stellen. Selectie in de master zal
daardoor steeds vaker voorkomen. De vraag is wat dat betekent voor de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs in het algemeen en selecterende
opleidingen in het bijzonder.
In het vorige onderzoek binnen ons meerjarige programma (Inspectie van het
Onderwijs, 2017) zagen we geen concrete aanwijzingen dat de brede
toegankelijkheid van het hoger onderwijs onder druk staat. Wel bleek dat bepaalde
groepen studenten wat minder vaak in selecterende opleidingen instroomden, zowel
in de bachelor als in de master. Dit jaar onderzochten we in hoeverre en hoe de
bekostigde universiteiten invulling geven aan het selectiebeleid in de masterfase, en
welke gevolgen dit heeft voor de toegankelijkheid van het hoger onderwijs. Behalve
naar selectie in het algemeen keken we in het bijzonder naar de voorlichting, de rol
van toegankelijkheid en de rol van kansengelijkheid bij selectie.
Onderzoeksmethoden
Om de onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden hebben we zowel
bureauonderzoek als veldonderzoek gedaan. Bij het bureauonderzoek hebben we
gebruikgemaakt van bestaande gegevens in de vorm van voorgaande onderzoeken,
databases en publiek toegankelijke documenten, zoals jaarverslagen en
instellingsplannen. Het veldonderzoek bestond uit een schriftelijke inventarisatie
onder de dertien Nederlandse bekostigde universiteiten naar het stellen van
aanvullende eisen voor de toelating tot masteropleidingen. Daarnaast hebben we
een vragenlijst uitgezet onder 5.903 masterstudenten die in 2016 zijn begonnen aan
een voltijdmaster in het wetenschappelijk onderwijs. Verder hebben we een
praktijkstudie uitgevoerd bij twaalf verschillende masteropleidingen van zes
instellingen.
Conclusies
Algemeen beeld: de toegankelijkheid van het masteronderwijs
De verschillen in de studentenstroom tussen selecterende en niet-selecterende
masteropleidingen zijn niet groter geworden. Toch zijn er ook signalen die kunnen
duiden op een verminderde toegankelijkheid van het hoger onderwijs. Zo laat het
kwantitatief beeld zien dat:




het aantal selecterende masters toeneemt;
de afname van de totale doorstroom van bachelorgediplomeerden naar de
master verder doorzet;
het aandeel bachelorgediplomeerden dat een tussenjaar neemt blijft stijgen.
10

Het zijn ontwikkelingen die verdere monitoring en nader onderzoek over een langere
periode vergen om ze beter te kunnen duiden.
Selectie
Het begrip selectie leidt tot verwarring. Veel opleidingen zeggen niet te selecteren,
maar stellen wel aanvullende eisen aan aspirant-studenten. Daarom is geen
eenduidig antwoord te geven op de vraag in welke mate wo-masteropleidingen
selecteren. Afhankelijk van de gehanteerde definitie geldt dit voor 10 tot 40 procent
van de opleidingen. Opleidingen maken daarbij vaak onderscheid tussen groepen
studenten. Vooral aan hbo-studenten en buitenlandse studenten stellen ze vaak
aanvullende eisen. Meestal gaat het om een motivatie en een minimaal Grade Point
Average (GPA). De weging van deze aanvullende eisen verschilt per opleiding; vaak
kunnen studenten compenseren voor bijvoorbeeld mindere cijfers.
Voorlichting
Instellingen geven studenten vooral voorlichting over toelating tot de master via de
website en voorlichtingsdagen. De universiteiten werken aan verbetering van de
voorlichting, en dat werpt zijn vruchten af. Studenten zijn doorgaans redelijk
tevreden over de inhoud en de vindbaarheid van deze informatie. De informatie op
de website is volgens hen verbeterd ten opzichte van voorgaande jaren. Toch is
verdere verbetering mogelijk en noodzakelijk. Het gaat dan vooral om voorlichting
over de weging van aanvullende eisen en de terugkoppeling van resultaten.
De rol van toegankelijkheid bij selectie
Universiteiten die al selecteren of dit overwegen, doen dat zorgvuldig en houden oog
voor de toegankelijkheid van het masteraanbod. Hierin worden ook belangrijke
stappen gezet, onder meer via de taskforce Toelating master die de Vereniging van
Universiteiten (VSNU) in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (OCW) heeft ingesteld. Zo is voor de komende twee jaar een
universiteitsbreed vangnet ingesteld, al geven veel opleidingen in ons onderzoek aan
dat een (geformaliseerd) vangnet niet of nog niet nodig is. Een aandachtspunt is de
afstemming tussen universiteiten rond selecterende masters: daarvan is maar
beperkt sprake.
De rol van kansengelijkheid bij selectie
Er is nog steeds sprake van kleine verschillen tussen groepen studenten in de
instroom, maar het verschil tussen Nederlandse studenten en studenten met een
niet-westerse migratieachtergrond is ten opzichte van 2016 afgenomen. Studenten
met een niet-westerse migratieachtergrond lijken een kleine inhaalslag te maken.
Zelfselectie speelt een rol bij studenten die niet kiezen voor een selecterende
master. Specifiek beleid, gericht op de vertegenwoordiging van bepaalde groepen
studenten in selecterende masteropleidingen, ontbreekt momenteel. Opleidingen
zeggen kansengelijkheid vaak wel belangrijk te vinden. Tegelijkertijd geven ze aan
te selecteren op kwaliteit c.q. geschiktheid. Wel is op verschillende instellingen
diversiteitsbeleid in ontwikkeling.
Aanbevelingen
Op basis van onze conclusies komen we tot de volgende aanbevelingen aan
instellingen en selecterende masteropleidingen:
1. Zorg voor afstemming over selectie met andere instellingen.
2. Vervroeg de voorlichting over het toelatingsbeleid van masters.
11

3. Maak persoonlijk contact met een vaste contactpersoon mogelijk.
4. Informeer studenten over de weging van de aanvullende eisen.
5. Geef studenten feedback op hun prestaties in de toelatingsprocedure.
6. Besteed meer aandacht aan kansengelijkheid, bijvoorbeeld door specifiek

beleid rond dit thema te ontwikkelen..
7. Zorg voor een gedeeld begrippenkader dat onder meer het begrip selectie
verheldert.
Besluit
Selecterende instellingen en opleidingen nemen hun verantwoordelijkheid serieus.
Met een zorgvuldige en transparante selectieprocedure én in goed overleg met
andere instellingen moet het mogelijk zijn om daadwerkelijk elke student de juiste
plek in het hoger onderwijs te bieden. In lijn met de ingezette activiteiten vanuit de
VSNU zetten de instellingen en opleidingen bewuste stappen in de goede richting.
De komende jaren blijft de inspectie de ontwikkelingen op het gebied van selectie en
toegankelijkheid in het hoger onderwijs volgen. Daarbij volgen we ook de
activiteiten van de VSNU. Ondertussen blijven we in gesprek met de VSNU en de
studentenorganisaties over een gezamenlijk begrippenkader en de manier waarop
de monitoring van het toelatingsbeleid verbeterd kan worden.

12

1

Inleiding

Sinds de afschaffing van het automatisch toelatingsrecht tot de doorstroommaster in
2014 kan in principe elke masteropleiding kandidaten selecteren. Een
masteropleiding mag dus behalve het bezit van een geldig diploma nog andere
kwalitatieve eisen aan studenten stellen. Selectie in de master zal daardoor steeds
vaker voorkomen. De toegankelijkheid van het hoger onderwijs is een belangrijk
aandachtspunt bij selectie. Niet alleen de brede toegankelijkheid, maar juist ook de
toegankelijkheid van specifieke selecterende opleidingen. De Inspectie van het
Onderwijs onderzocht de gevolgen van selectie in de wo-master voor de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs. Dit rapport bevat de resultaten van dat
onderzoek.
Enkele bevindingen uit dit onderzoek zijn tussentijds gepubliceerd (Inspectie van het
Onderwijs, 2018). Het onderzoek is onderdeel van een meerjarig, flexibel
onderzoeksprogramma, waarin de inspectie een ‘rollende planning’ hanteert. Dat wil
zeggen dat actuele ontwikkelingen aanleiding geven voor nieuwe onderzoeksvragen.
1.1

Achtergrond en aanleiding
Selectie in de master
Met de invoering van de harde knip in 2012 moeten studenten die in een womasteropleiding willen instromen, eerst de bacheloropleiding met een diploma
hebben afgerond. Aanvankelijk gaf het bachelordiploma daarbij automatisch
toelatingsrecht tot de doorstroommaster, maar met de Wet Kwaliteit in
verscheidenheid hoger onderwijs (Wet KIV) is dit toelatingsrecht met ingang van
studiejaar 2014/2015 afgeschaft. Doel van deze maatregel is onder meer om elke
student op de juiste plek te krijgen. Sindsdien kan iedere masteropleiding in het wo
eisen stellen aan studenten die de opleiding willen volgen. De instellingen mogen
zelf de criteria bepalen, zoals de hoogte van het eindcijfer, capaciteiten of motivatie.
Uitgangspunt blijft dat er voor elke afgestudeerde wo-bachelor een mogelijkheid is
om een wo-masteropleiding te volgen.
Selectie in de master is niet centraal geregeld en wordt ook niet centraal
geregistreerd. Anders dan bij de bacheloropleidingen is er daardoor geen algemeen
overzicht van selecterende masteropleidingen en van de aanvullende eisen die deze
opleidingen hanteren. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)
wil graag dat universiteiten ervoor zorgen dat de komende jaren systematisch zicht
ontstaat op het aantal selecterende masters. Welke masters selectief zijn (en welke
aanvullende eisen deze masters gebruiken) wordt nu nog niet systematisch
geregistreerd.
Eerder inspectieonderzoek naar selectie en toegankelijkheid
In juli 2017 verscheen ons vorige onderzoeksrapport over selectie en
toegankelijkheid in het hoger onderwijs (Inspectie van het Onderwijs, 2017). Daarin
besteedden we ook aandacht aan selectie in de masterfase. We concludeerden dat
er geen concrete aanwijzingen zijn dat selecterende maatregelen de brede
toegankelijkheid van het hoger onderwijs onder druk zetten, maar dat selectie wel
zorgt voor een wat andere instroom. Zo zagen we verschillen tussen selecterende en
niet-selecterende masteropleidingen in de doorstroom van specifieke groepen
13

studenten. Relatief meer vrouwen dan mannen en meer studenten met een
Nederlandse achtergrond dan studenten met een niet-westerse migratieachtergrond
starten met een selecterende masteropleiding. Ook zijn er verschillen naar
sociaaleconomische status: studenten met hoger opgeleide ouders of ouders uit
hogere-inkomensgroepen stromen vaker door naar een selecterende
masteropleiding dan studenten met lager opgeleide ouders of ouders uit lagereinkomensgroepen.
De geconstateerde doorstroomverschillen bleken weliswaar klein, maar hardnekkig.
Ze zijn namelijk ook gesignaleerd bij andere overgangen, zoals naar selecterende
bacheloropleidingen (zie ook ResearchNed, 2017). Daarom vonden wij alertheid hier
wel op zijn plaats. Het roept immers de vraag op wat de gevolgen voor de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs zijn als meer masteropleidingen gaan
selecteren. Houden instellingen genoeg rekening met de toegankelijkheid van de
master? Uit een inventarisatie van de Vereniging van Universiteiten (VSNU) uit 2016
bleek dat de helft van de instellingen op dat moment een beleid voerde dat specifiek
gericht was op toegankelijkheid van de masterfase. Binnen de overige universiteiten
werd het beleid nog vormgegeven (VSNU, 2016).
Verder constateerden we in ons vorige onderzoek dat de volledigheid van de
informatie die opleidingen verschaffen over hun selectiecriteria en –procedures sterk
verschilt per opleiding en binnen instellingen. In het algemeen bleek dit aspect voor
verbetering vatbaar. De informatie op de website was vaak niet duidelijk, volledig en
eenduidig. Voor studenten bleek het onduidelijk hoe de selectieprocedure precies in
elkaar steekt, wat er met de door hen aangeleverde documenten gebeurt, hoe de
verschillende aanvullende eisen zich tot elkaar verhouden, of zij daadwerkelijk
afgewezen kunnen worden en bij wie ze terechtkunnen met vragen of voor advies.
Studenten hebben baat bij zo transparant en eenduidig mogelijke informatie over de
selectieprocedure en de bijbehorende eisen. Opleidingen zijn ook wettelijk verplicht
deze informatie te geven (artikel 7.15 lid 1 en artikel 7.30b, WHW).
Afspraken minister, VSNU en studentenbonden
De inspectie vindt het belangrijk dat door selectie geen onbedoelde effecten
optreden die het hoger onderwijs minder toegankelijk maken. Naar aanleiding van
de bevindingen uit ons vorige rapport riep de toenmalige minister op om bij het
instellen van selectie bedacht te zijn op dergelijke onbedoelde effecten (OCW,
2017). Ook ging zij in gesprek met de VSNU en de studentenbonden, de Landelijke
Studentenvakbond (LSVb) en het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO). Deze
gesprekken hebben tot verschillende afspraken geleid. Daarmee wordt invulling
gegeven aan de motie Verhoeven c.s.1, die oproept om in overleg met de VSNU en
de studentenbonden kaders te ontwikkelen voor selectie in de masterfase.
De VSNU en de studentenbonden de verschillende aandachtspunten rondom de
toegankelijkheid van de masterfase geprioriteerd. In opdracht van de minister heeft
de VSNU de taskforce Toelating master ingesteld, die de komende twee jaar de
toegankelijkheid van de masterfase gaat monitoren. Deze taskforce zal zich onder
meer bezighouden met de borging van de toegankelijkheid. Ook treedt de taskforce
in overleg met de inspectie en studentenorganisaties. Het doel daarvan is om zowel
de monitoring van het toelatingsbeleid als de transparantie en informatievoorziening
voor studenten te verbeteren, en de kennis over effectieve selectie-eisen en

1 Motie Verhoeven c.s., Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550-VIII, nr. 111

14

methoden te vergroten. Voor wat betreft dat laatste heeft de VSNU de leergang
‘Effectief en inclusief toelatingsbeleid’ opgezet, waarin universiteiten kennis en
ervaring kunnen uitwisselen.
Uit de voortgangsnotitie van de taskforce blijkt dat de universiteiten het afgelopen
half jaar concreet invulling hebben gegeven aan het uitgangspunt dat elke
bachelorstudent in zijn vakgebied bij zijn eigen instelling een master moet kunnen
volgen. Voor de komende twee jaar is universiteitsbreed een zogenoemd vangnet
ingesteld. Iedere universiteit heeft inmiddels, in afstemming met de
medezeggenschap, geëxpliciteerd hoe men hieraan invulling geeft. Daarbij was het
in een aantal gevallen niet nodig om een aparte vangnetregeling te ontwikkelen,
omdat het al staand beleid was dat er voor studenten van elke bacheloropleiding
minimaal één niet-selecterende masteropleiding beschikbaar is. Verder heeft de
VSNU aangegeven dat de komende jaren terughoudend zal worden omgegaan met
aanvullende toelatingseisen voor de master (VSNU, 2017).
1.2

Focus en reikwijdte
In ons vorige onderzoek was selectie in de wo-masterfase een van de
deelonderwerpen. De focus lag daarbij op de afschaffing van het automatisch
toelatingsrecht tot de doorstroommaster: wat waren de effecten daarvan? Dit
vervolgonderzoek richt zich alleen op selectie in de masterfase, en neemt daarbij de
situatie na de wetswijziging als vertrekpunt. We hebben de onbedoelde effecten van
selectie in de masterfase verder onderzocht. Dit jaar hebben we dat voor het eerst
ook gedaan met een vragenlijst onder masterstudenten. Daarnaast hebben we net
als in 2016 een uitvraag gedaan onder de dertien Nederlandse bekostigde
universiteiten naar het stellen van aanvullende eisen voor de toelating tot
masteropleidingen. Verder monitoren we opnieuw de verschillen in instroomkansen
tussen groepen studenten en vestigen we de aandacht op de volledigheid van de
informatievoorziening van selecterende masteropleidingen.
Update in- en doorstroommonitor
Als vast onderdeel van ons meerjarige onderzoeksprogramma brengen we de trends
en ontwikkelingen in de in- en doorstroom jaarlijks in kaart, vooral van specifieke
groepen studenten in het bekostigd hoger onderwijs. De in- en doorstroommonitor
bevat een update van deze gegevens en wordt als eigenstandig rapport uitgebracht.
Studeren met een functiebeperking
In 2017 is, als deelproject van ons meerjarige programma, ook onderzoek gedaan
naar studeren met een functiebeperking. In dit onderzoek zijn we nagegaan in welke
mate de voorzieningen vanuit het profileringsfonds van instellingen bijdragen aan de
toegankelijkheid van het bekostigde hoger onderwijs voor studenten met een
functiebeperking. De uitkomsten van dit onderzoek publiceren we ook in een apart
rapport.

1.3

Doel en doelgroep
Dit onderzoek heeft als doel om, voortbouwend op eerder onderzoek, inzicht te
bieden in de ontwikkelingen rond selectie binnen het masteronderwijs, en in de
transparantie van de selectieprocedure en de aanvullende eisen die universiteiten
hanteren. De doelgroep wordt gevormd door het ministerie van OCW, de Tweede

15

Kamer, de universiteiten, de studenten(organisaties), de VSNU en overige
belanghebbenden.
1.4

Onderzoeksvraag en deelvragen
De inspectie wil met dit themaonderzoek naar selectie in de masterfase de volgende
overkoepelende vraag beantwoorden:
In welke mate en op welke wijze geven de bekostigde universiteiten invulling aan
het selectiebeleid in de masterfase, en welke gevolgen heeft dit voor de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs?
Bij deze hoofdvraag horen de volgende deelvragen:







1.5

In welke mate selecteren wo-masteropleidingen, voor welke groepen
studenten doen ze dat, welke (aanvullende) eisen stellen ze en hoe worden
die gehanteerd?
Hoe geven universiteiten invulling aan de voorlichting over selectie in de
masterfase?
Hoe laten universiteiten de toegankelijkheid van de masterfase meewegen in
hun besluit om al dan niet te kiezen voor selectie? (Blijft er altijd een
mogelijkheid voor bachelorgediplomeerden om een passende
masteropleiding te volgen?)
In hoeverre voeren instellingen gericht beleid op de instroom van specifieke
subgroepen in selecterende masteropleidingen, met het oog op
kansengelijkheid?

Leeswijzer
Dit rapport bestaat uit acht hoofdstukken. Hoofdstuk 2 bevat een nadere toelichting
op de onderzoeksmethode en een aantal gebruikte begrippen. In hoofdstuk 3 gaan
we kort in op de belangrijkste ontwikkelingen in de doorstroom van de bachelor naar
de master. In de vier hoofdstukken die volgen beantwoorden we de vier deelvragen.
We besluiten in hoofdstuk 8 met onze conclusies en aanbevelingen.

16

2

Methoden en begrippen

Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden hebben we zowel
bureauonderzoek als veldonderzoek gedaan. Het veldonderzoek viel uiteen in een
vragenlijstonderzoek onder groepen masterstudenten, een schriftelijke inventarisatie
onder de dertien Nederlandse bekostigde universiteiten en een beperkte
praktijkstudie. In dit hoofdstuk gaan we dieper in op de gehanteerde methoden
(paragraaf 2.1) en bakenen we de gehanteerde begrippen af (paragraaf 2.2).
2.1

Onderzoeksmethoden
Bij het bureauonderzoek hebben we gebruikgemaakt van bestaande gegevens in de
vorm van voorgaande onderzoeken, databases en publiek toegankelijke
documenten, zoals jaarverslagen en instellingsplannen. De resultaten van dit
bureauonderzoek combineren we in dit rapport met die uit het veldonderzoek. De
onderdelen van het veldonderzoek lichten we hieronder apart toe.
Vragenlijst masterstudenten
In het najaar van 2017 is een vragenlijst uitgezet onder 5.903 masterstudenten die
in 2016 zijn begonnen aan een voltijdmaster in het wetenschappelijk onderwijs. We
vroegen de studenten naar de motieven voor hun keuze voor een masteropleiding,
hun ervaringen met de aanmeld- en toelatingsprocedure tot de masteropleiding en
hun mening over selectie en de informatie hierover. Studenten die aangaven een
selecterende master te volgen vroegen we ook welke aanvullende eisen de opleiding
bij de toelating hanteerde.
Steekproef
De vragen zijn voorgelegd aan vier groepen studenten. Deze groepen zijn
samengesteld aan de hand van door ons berekende gegevens uit 1 Cijfer HO en uit
onze eigen inventarisatie naar de selectiviteit van masteropleidingen van 2016. We
zijn zo tot de volgende steekproef gekomen:
1. studenten die een niet-selecterende master zijn gaan volgen aan de universiteit
van hun bachelor (n=1.500);
2. studenten die een selecterende master zijn gaan volgen aan de universiteit van
hun bachelor (n=1.500);
3. studenten die een niet-selecterende master zijn gaan volgen aan een andere
universiteit dan hun bachelor (n=2.167);
4. studenten die een selecterende master zijn gaan volgen aan een andere
universiteit dan hun bachelor (n=736).
We hebben er bewust voor gekozen om de steekproef van studenten in masters met
aanvullende eisen naar verhouding groter te maken, zodat we voldoende respons
zouden krijgen.
Respons
In totaal hebben 924 studenten de vragenlijst volledig ingevuld, een respons van 16
procent. Van de 924 masterstudenten hebben 474 studenten (51 procent)
aangegeven dat er aanvullende eisen zijn gesteld om aan de masteropleiding te
worden toegelaten. Ook zijn er 332 studenten (36 procent) een masteropleiding aan
een andere instelling gaan volgen. Vanwege het steekproefdesign zijn deze
Pagina 17 van 58

percentages niet representatief voor alle masterstudenten in het hoger onderwijs.
Studenten in selecterende masters zijn oververtegenwoordigd. Dit betekent dat we
niet kunnen generaliseren naar de gehele Nederlandse masterpopulatie. We kunnen
echter wel uitspraken doen over de afzonderlijke groepen.
Het percentage studenten dat in de vragenlijst aangeeft van universiteit te zijn
veranderd is nagenoeg vergelijkbaar met onze eigen gegevens op basis van 1 Cijfer
HO. Het percentage studenten dat aangeeft dat hun master aanvullende eisen stelde
verschilt van onze inventarisatie: ongeveer 30 procent van de studenten geeft hier
een ander antwoord dan we op basis van onze inventarisatie hadden verwacht. Een
deel van hen geeft aan dat de opleiding niet-selectief is, terwijl dat volgens onze
eerdere inventarisatie wel het geval is, en andersom. Bij het vergelijken van de
groepen hebben we ervoor gekozen de indeling volgens de studenten te volgen en
niet aan onze eigen indeling vast te houden.
Door deze groepen te onderscheiden kunnen we nagaan of studenten die kiezen
voor selecterende of niet-selecterende masteropleidingen van elkaar verschillen in
hun motivatie voor hun opleidingskeuze, hun ervaringen met toelating en hun
mening over de beschikbaarheid en transparantie van informatie. Ook hun algemene
mening over selectie in het wetenschappelijk masteronderwijs kunnen we zo
vergelijken. Datzelfde geldt uiteraard voor studenten die kiezen voor een andere
instelling en studenten die aan dezelfde instelling hun onderwijscarrière voortzetten.
Inventarisatie bij bekostigde universiteiten
Net als in 2016 is in het najaar van 2017 een uitvraag gedaan onder de dertien
Nederlandse bekostigde universiteiten naar het stellen van aanvullende eisen voor
de toelating tot masteropleidingen. De inventarisatie richt zich uitsluitend op de
voltijd masteropleidingen in wo. Postinitiële masteropleidingen zijn buiten
beschouwing gelaten. Hetzelfde geldt voor opleidingen waar geen studenten zijn
ingestroomd. Ook de opleidingen van de theologische en humanistische instellingen
zijn buiten beschouwing gelaten. Het totaalaantal opleidingen in de inventarisatie
van 2017 bedraagt 689. Het aantal masters is min of meer gelijk aan dat van
2016/2017, ook naar de verdeling over de sectoren en naar researchmasters.
In de vorige uitvraag hadden we eerst zelf een definitie geformuleerd en vervolgens
geïnventariseerd of masteropleidingen hieraan voldeden. Het begrip selectie bleek
echter op verschillende manieren te worden geïnterpreteerd, wat leidde tot
discussies. Daarom hebben we in plaats daarvan dit jaar naar de onderliggende
kenmerken van selectie gevraagd. Daarmee kunnen verschillende definities van
selectie toegepast worden, waaronder de definitie die we vorig jaar hanteerden (zie
paragraaf 2.2). Er is gevraagd naar:







capaciteitsbeperking (een beperkt aantal opleidingsplaatsen);
aanvullende toelatingseisen boven op een geldig en verwant bachelordiploma;
de mogelijkheid om aspirant-studenten af te wijzen op basis van de gestelde
aanvullende eisen;
doelgroepen waarvoor de aanvullende eisen gelden;
de taal waarin de opleiding wordt verzorgd;
het bestaan van een taaltoets.

In deze inventarisatie hebben we alleen gevraagd naar de aanwezigheid van deze
onderliggende kenmerken. We hebben dus niet gevraagd hoe de aanvullende eisen
Pagina 18 van 58

er in de praktijk uitzien. Die vraag is meegenomen in de vragenlijst voor
masterstudenten.
Praktijkstudie bij zes universiteiten
Met de praktijkstudie willen we kleuring geven aan de uitkomsten van zowel de
vragenlijst onder studenten als de inventarisatie bij universiteiten, door nader in te
zoomen op de achtergronden en verklaringen van keuzes die instellingen en
studenten hebben gemaakt. Bij zes universiteiten hebben we gesprekken gevoerd
met studenten, stafleden van de opleiding, opleidingsdirecteuren en functionarissen
(centraal en decentraal) die betrokken zijn bij de toelating van studenten tot de
master van in totaal twaalf verschillende masteropleidingen. Voorafgaand aan de
instellingsbezoeken is een studie gemaakt van de beschikbare en relevante
beleidsdocumenten op instellings- en opleidingsniveau over aanvullende eisen voor
toelating tot de masteropleidingen. Daarnaast hebben we de websites en het
voorlichtingsmateriaal van de bezochte opleidingen bestudeerd.
2.2

Begripsbepalingen
In dit rapport worden verschillende begrippen gebruikt die om een nadere
toelichting vragen. Hieronder volgt een omschrijving van een aantal begrippen.
Definitie van een selecterende master
In ons vorige onderzoeksrapport definieerden we een masteropleiding als selectief
wanneer die masteropleiding (ook) selectie hanteert voor de ‘eigen’ studenten. Dit
deden we vanwege de focus van dat onderzoek, namelijk de afschaffing van het
automatisch toelatingsrecht tot de doorstroommaster (zie hoofdstuk 1). Dit recht
was alleen relevant voor bachelorgediplomeerden die automatisch doorstroomden
naar een master binnen de eigen instelling. Er zijn echter ook masteropleidingen die
alleen selectie toepassen bij een deel van de studenten, bijvoorbeeld bij studenten
die van een andere instelling komen. Die masteropleidingen definieerden we in ons
vorige onderzoek als niet-selectief.
In het huidige onderzoek kiezen we voor een gedifferentieerde definitie: we hebben
de mate van selectie over het jaar 2017/2018 geïnventariseerd aan de hand van
min of meer gangbare definities, waarbij we onderscheid hebben gemaakt tussen de
verschillende doelgroepen voor selectie. Daarmee kunnen we selectie bekijken
vanuit de definitie zoals toegepast in het vorige onderzoek, maar kunnen we ook
een smallere of juist bredere benadering kiezen. We beperken ons tot studenten die
hun bacheloropleiding aan een Nederlandse universiteit hebben afgerond. We
hebben in de praktijkstudie weliswaar gesproken over de toelating van verschillende
groepen studenten waaronder die van internationale studenten maar daar lag niet
de focus van ons onderzoek. Selectie van internationale studenten die vanuit het
buitenland een master instromen vraagt om een eigenstandig onderzoek vanwege
een ander wettelijk kader en een eigen problematiek. Onze gedifferentieerde
definitie valt uiteen in drie ‘deeldefinities’, die we alle drie gebruiken om de
gegevens te interpreteren (zie kader).

Pagina 19 van 58

Drie definities van selectie
Capaciteitsbeperking
Er is sprake van selectie als een masteropleiding een beperkt aantal plaatsen heeft
(capaciteitsbeperking).
Selectie geldt voor alle aspirant-studenten
Er is sprake van selectie vanaf het moment dat er aanvullend*, boven op een
verwant bachelordiploma, eisen worden gesteld aan alle aspirant-studenten om aan
een masterprogramma te beginnen.
Selectie geldt voor ten minste een deel van de aspirant-studenten
Er is sprake van selectie vanaf het moment dat er aanvullend*, boven op een
verwant bachelordiploma, eisen worden gesteld aan ten minste een deel van de
aspirant-studenten om aan een masterprogramma te beginnen.
* Voorbeelden van aanvullende toelatingseisen zijn motivatie, een hoog gemiddeld
bachelorcijfer en het slagen voor een algemene vaardigheidstest. Het is niet altijd duidelijk of
een taaltoets wel of niet als aanvullende eis aangemerkt moet worden. Steeds meer
masteropleidingen worden (ook) in het Engels aangeboden en een groot aantal daarvan vraagt
om een minimumniveau van beheersing van de Engelse taal, vast te stellen door middel van
een toets.

Terminologie rond selecterende maatregelen
In de dagelijkse praktijk worden de termen ‘aanvullende eisen’, ‘selectiecriteria’ en
‘aspecten waarop studenten in de toelatingsprocedure worden beoordeeld’ door
elkaar gebruikt. In dit rapport gebruiken we zo veel mogelijk het begrip ‘aanvullende
eisen’ als we de maatregelen van een masteropleiding met selectie omschrijven.
Definitie van toegankelijkheid
Toegankelijkheid definiëren we als de mate waarin toegang tot het hoger onderwijs
wordt bepaald door een geldig bewijs van de wettelijk toegestane vooropleiding
(bijvoorbeeld een havo- of vwo-diploma, mbo-niveau 4-diploma, hbo-bachelor, wobachelor). De toegankelijkheid neemt af naarmate er aanvullend op de wettelijk
toegestane vooropleiding extra eisen aan de aspirant-student worden gesteld om
aan een opleiding in het hoger onderwijs te beginnen.
Subgroepen
We onderscheiden een aantal subgroepen om na te gaan in hoeverre het stellen van
aanvullende eisen tot een andere populatiesamenstelling leidt:






２

sekse;
immigratieachtergrond (Nederlandse achtergrond, westerse
migratieachtergrond, niet-westerse migratieachtergrond)２;
opleidingsniveau ouders (er is sprake van hoogopgeleide ouders als minimaal
een van de ouders een afgeronde opleiding in het hoger onderwijs heeft.
Studenten noemen we in dat geval ‘tweedegeneratiestudenten’.
Eerstegeneratiestudenten zijn studenten met lager opgeleide ouders);
huishoudinkomen (onderverdeeld in vijf inkomensgroepen).

Alle studenten hebben ten minste een wo-bacheloropleiding in Nederland afgerond;
internationale studenten die rechtstreeks uit het buitenland de master instromen vallen hier
dus buiten.
Pagina 20 van 58

3

Doorstroom van bachelor naar master

In dit hoofdstuk schetsen we in het kort de belangrijkste ontwikkelingen in de
doorstroom van de bachelor naar de master. We gaan eerst in op het algemene
beeld van de doorstroom (paragraaf 3.1) en vervolgens op de keuze voor de master
die studenten maken: hoe vaak kiezen ze voor een master aan de eigen instelling,
en wat voor type master kiezen ze (paragraaf 3.2)?
Samenvatting
De afname van de totale doorstroom van bachelorgediplomeerden naar een womaster zette in 2015 verder door. Ook de direct aansluitende doorstroom neemt
sinds 2013 af. Dit hangt samen met de invoering van de harde knip. Sinds 2006
nemen steeds meer wo-bachelorgediplomeerden een of meerdere tussenjaren. De
direct aansluitende doorstroom van wo-bachelorgediplomeerden naar een master
aan de eigen instelling daalt sinds 2009. Van de wo-bachelorgediplomeerden die
direct doorstromen naar een wo-master kiezen relatief steeds meer studenten voor
een tweejarige master.
Doorstroom
Afname totale doorstroom zet door
De totale doorstroom – de directe doorstroom plus de doorstroom na een of meer
tussenjaren – van bachelorgediplomeerden naar een master in het wo neemt toe
van bijna 80 procent in 2007 tot ruim 86 procent in 2013 (figuur 3.1a). Daarna
neemt de totale doorstroom af tot iets meer dan 84 procent in 2015. De afname van
de totale doorstroom die we in ons vorige onderzoek constateerden (Inspectie van
het Onderwijs, 2017) zet verder door.
Figuur 3.1a Doorstroom naar wo-master na behalen van wo-bachelordiploma, 2006-2017, in
percentages

100%

totale doorstroom

90%
80%

directe doorstroom
naar woma

70%
60%
50%

geen doorstroom naar
woma

40%
30%

doorstroom naar
woma na 1 tussenjaar

20%
10%
2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

0%
2006

3.1

doorstroom naar
woma na meer dan 1
tussenjaar

Bron: DUO, 2018; bewerkingen: Inspectie van het Onderwijs, 2018

Pagina 21 van 58

Direct aansluitende doorstroom neemt verder af
De direct aansluitende doorstroom van wo-bachelorgediplomeerden naar een womaster neemt sinds 2013 af van ruim driekwart tot twee derde in het meest recente
jaar. Deze afname valt samen met de invoering van de harde knip in 2012/2013.
Sindsdien dient een student een bacheloropleiding te hebben afgerond om met een
master te kunnen beginnen.
Vaker een tussenjaar
Het aandeel wo-bachelorgediplomeerden dat een of meer tussenjaren neemt, stijgt
sinds 2006. Nam in 2006 nog nauwelijks 1 procent van de bachelorgediplomeerden
een tussenjaar, in 2016 ging het om bijna 12 procent. De groep studenten die meer
dan één tussenjaar neemt is klein en blijft nagenoeg gelijk over de jaren. De groep
bachelorgediplomeerden die niet (binnen twee jaar) doorstroomt naar een
bekostigde voltijdmaster neemt na jaren van daling vanaf 2013 toe van bijna 14
procent naar bijna 16 procent in 2015. Over de latere jaren kunnen we nu nog niets
zeggen.
Keuze voor master
Directe doorstroom naar master aan eigen instelling neemt verder af
De direct aansluitende doorstroom van wo-bachelorgediplomeerden naar een master
aan de eigen instelling daalt sinds 2009 van ruim 70 procent naar rond de 55
procent in 2017 (figuur 3.2a). De directe doorstroom van bachelorgediplomeerden
naar een wo-master aan een andere instelling is in 2017 nauwelijks veranderd ten
opzichte van 2016.
Figuur 3.2a Directe doorstroom binnen eigen instelling en andere instelling naar wo-master na
behalen van wo-bachelordiploma, instroomjaar 2006-2017, in percentages

90%
80%

totale doorstroom

70%
60%

doorstroom naar
woma eigen instelling

50%
40%

geen doorstroom naar
woma

30%
20%

doorstroom naar
woma andere
instelling

10%
2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

0%
2006

3.2

Bron: DUO, 2018; bewerkingen: Inspectie van het Onderwijs, 2018

Studenten kiezen vaker voor langere masters
Van de wo-bachelorgediplomeerden die direct doorstromen naar een wo-master
kiest een steeds kleinere groep studenten voor een eenjarige masteropleiding (60
ECTS) (figuur 3.2b). Dit aandeel neemt af van ruim 69 procent in 2006 tot ruim 56
Pagina 22 van 58

procent in 2017. Het aandeel studenten dat kiest voor een tweejarige master (120
ECTS) neemt toe van 28 procent in 2006 tot ruim 33 procent in 2017. Deze
opleidingen zijn voornamelijk te vinden binnen de sectoren natuur, techniek en taal
en cultuur. Het gaat ook vaak om researchmasters. Het aandeel studenten dat een
driejarige master (180 ECTS) gaat volgen nam toe tot bijna 12 procent in 2015,
daalde daarna en stabiliseert nu rond de 10 procent. Deze driejarige masters vinden
we terug in de sectoren gezondheidszorg en taal en cultuur.
Figuur 3.2b Directe doorstroom naar wo-master na behalen van wo-bachelordiploma, duur in
ECTS, instroomjaar 2006-2017, in percentages

80%
70%
60%
50%
40%
30%

60 ECTS
120 ECTS
180 ECTS

20%
10%
0%

Bron: DUO, 2018; bewerkingen: Inspectie van het Onderwijs, 2018

Pagina 23 van 58

4

Selectie

Wo-masteropleidingen hebben de mogelijkheid om studenten te selecteren, inclusief
studenten die de verwante bacheloropleiding hebben gevolgd. In welke mate, voor
wie en hoe doen ze dat? Die vraag staat centraal in dit hoofdstuk. Vanwege de
verschillende opvattingen over selectie beginnen we met een nadere toelichting op
het begrip selectie (paragraaf 4.1). Vervolgens gaan we in op de mate waarin womasteropleidingen selecteren (paragraaf 4.2), de groepen studenten waarvoor ze dit
doen (paragraaf 4.3), de aanvullende eisen die ze daarbij hanteren (paragraaf 4.4)
en de manier waarop ze dat doen (paragraaf 4.5). Daarmee geven we antwoord op
onze eerste deelvraag.
Samenvatting
Instellingen, opleidingen en studenten kijken op verschillende manieren naar
selectie en toelating. Veel opleidingen vinden dat ze niet selecteren, terwijl ze wel
aanvullende eisen stellen die kunnen leiden tot afwijzing van studenten. Afhankelijk
van de gehanteerde definitie selecteert 10 tot 40 procent van de womasteropleidingen. Dit is een stijging ten opzichte van 2016. Bij het stellen van
aanvullende eisen maken opleidingen vaak onderscheid tussen groepen studenten,
waarbij ze het vaakst eisen stellen aan hbo-studenten en buitenlandse studenten.
De meest voorkomende aanvullende eisen zijn een motivatie en een minimaal Grade
Point Average (GPA). De weging van de eisen verschilt per opleiding. Vaak kunnen
studenten compenseren voor bijvoorbeeld mindere cijfers.
4.1

Kwesties rond selectie
Toename selectie moeilijk vast te stellen
Sinds de invoering van de harde knip in 2012 en de afschaffing van het automatisch
toelatingsrecht tot de doorstroommaster in 2014 in het kader van de Wet Kwaliteit
in verscheidenheid hebben instellingen steeds meer aangrijpingspunten gekregen
om aspirant-studenten voor hun masteronderwijs te selecteren. Of het aantal
selecterende masters sindsdien inderdaad toeneemt is echter lastig vast te stellen.
Niet alleen doordat een centrale registratie van selecterende masters ontbreekt,
maar ook doordat de betrokken partijen verschillende definities van selectie
hanteren. Hierdoor zijn de aantallen selecterende masteropleidingen waarover is
gepubliceerd niet altijd vergelijkbaar. Zo kwam de Keuzegids Masters vorig jaar op
een percentage van 53 procent selecterende masteropleidingen, terwijl de inspectie
tot 20 procent kwam (CHOI, 2016; Inspectie van het Onderwijs, 2017).
Selectie, toelating of matching?
In de gesprekken die wij hebben gevoerd met opleidingen hoorden we vaak dat er
niet zozeer sprake is van selectie voor de master, maar van ‘bepaling van de
geschiktheid’ van de studenten voor de master. Om die geschiktheid te bepalen
stellen deze opleidingen aanvullende eisen; studenten die daaraan voldoen, worden
toegelaten. Men spreekt dan niet van een selectieprocedure, maar van een
toelatingsprocedure of zelfs een matchingsprocedure. Dat was een belangrijke rode
draad tijdens de gesprekken: er wordt op verschillende manieren naar selectie en
toelating van studenten gekeken. Waar de een het heeft over selectie als er sprake
is van aanvullende eisen, spreekt de ander pas van selectie als de opleiding een

Pagina 24 van 58

beperkte capaciteit heeft en er sprake is van ranking van de aanmeldingen, waarbij
voldoen aan de aanvullende eisen geen garantie is voor toelating.
Bij kroonjuweel selectie, anders vaak toelating
Waar men expliciet spreekt van selectie, gaat het bijvoorbeeld om opleidingen die
als ‘kroonjuweel’ of als ‘topopleiding’ worden gekenschetst – vaak opleidingen met
een beperkt aantal plaatsen. Dat speelt bijvoorbeeld bij één track van een opleiding
waar een jaar buitenlandstage onderdeel van is; hierbij bieden de buitenlandse
partneruniversiteiten een beperkt aantal stageplekken aan.
In andere gevallen betreft het volgens de opleidingen vaak een toelatingsprocedure.
Zo gaf een van de opleidingen die we spraken aan dat er geen maximum aan het
aantal studenten wordt gesteld en er ook geen ranking is; de studenten zijn
toelaatbaar als ze aan de aanvullende eisen voldoen. In dat geval is er geen risico
op afwijzing, aldus de opleiding. Een andere opleiding zei dat er niet daadwerkelijk
geselecteerd wordt: studenten met een relevant diploma kunnen de premaster
doen, en dat is volgens deze opleiding het selecterende element. Enkele opleidingen
die we spraken hanteren een bovengrens in het aantal toe te laten studenten en
zeggen in dat licht dus selectie toe te passen.
Studenten: geen selectie, soepele procedure
Ook de studenten die we spraken hadden het vaak niet over selectie. Volgens hen
voldeden ze aan de eisen en konden ze vervolgens de master gaan doen. De
procedure verliep vaak soepel (‘smooth’). Hierbij moet uiteraard in aanmerking
worden genomen dat we hebben gesproken met studenten die zijn toegelaten en die
ook voldoende gemotiveerd waren om met ons te spreken.
Deze ervaren ‘smoothness’ zagen we terug in de resultaten van de vragenlijst. Aan
de studenten die een selecterende master zijn gaan volgen is gevraagd of ze er van
tevoren zeker van waren dat ze door de procedure zouden komen. Meer dan de helft
(57 procent) van de studenten was hier zeker van. Vooral de studenten die hun
studie aan dezelfde instelling vervolgden voelen zich zeker op dit punt, ondanks het
feit dat er aanvullende eisen werden gesteld (64 procent versus 47 procent in een
selecterende master aan een andere instelling).
Taaltoets: wel of geen aanvullende eis?
Het is niet altijd duidelijk of een taaltoets wel of niet als aanvullende eis moet
worden aangemerkt. Steeds meer masteropleidingen worden (ook) in het Engels
aangeboden en een groot aantal daarvan vraagt om een minimumniveau van
beheersing van de Engelse taal, vast te stellen door middel van een toets. Voldoet
de aspirant-student niet aan het vereiste niveau, dan wordt hij niet toegelaten tot
de opleiding. Er wordt als het ware geselecteerd op beheersing van het Engels. Dit
kan overigens ook gelden voor beheersing van de Nederlandse taal als het de
instroom van internationale studenten betreft.
Veelomvattende term
De term selectie is, kortom, veelomvattend en heeft voor verschillende partijen een
verschillende betekenis. Dat is de reden dat we in dit onderzoek uiteindelijk een
gedifferentieerde definitie hebben gehanteerd, waarbij we zijn uitgegaan van de
meest gangbare definities (zie hoofdstuk 2).

Pagina 25 van 58

4.2

Masteropleidingen met selectie
Tussen 10 en 40 procent selecteert
Als we kijken naar de opleidingen waarvan in de inventarisatie is aangegeven dat er
een beperkt aantal plaatsen beschikbaar is (capaciteitsbeperking), dan selecteert
zo’n 12 procent van de masteropleidingen aan de Nederlandse universiteiten (figuur
4.2a). Laten we daarbij de researchmasters buiten beschouwing – deze masters
selecteren van oudsher – dan selecteert bijna 10 procent van de masteropleidingen.
Dit is de smalste definitie van selectie. Kijken we naar masters die aanvullende eisen
stellen aan alle aspirant-studenten, zoals we vorig jaar deden, dan selecteert ruim
40 procent, en 30 procent als we de researchmasters niet meerekenen. Volgens de
breedste definitie, waarbij de selectie geldt voor ten minste een deel van de
aspirant-studenten, selecteert bijna de helft van alle masteropleidingen en bijna 40
procent als we de researchmasters niet meetellen.
Figuur 4.2a Percentage masteropleidingen met aanvullende eisen volgens verschillende
definities, 2017 (n=689)

100
90
80
70
60
50
inclusief Researchmaster

40

exclusief Researchmaster

30
20
10
0
beperkte
capaciteit

aanvullende eis aanvullende eis
alle groepen tenminste een
groep

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2018

Bij de verdeling van de instroom van studenten naar selecterende en nietselecterende masters zien we min of meer hetzelfde patroon. Krap 8 procent
stroomt een opleiding met een capaciteitsbeperking in, 21 procent een opleiding met
aanvullende eisen aan alle bachelorstudenten en bijna 30 procent een opleiding die
aanvullende eisen stelt aan ten minste studenten van andere instellingen. Dit is
inclusief researchmasters.
Selectie neemt toe
De vraag is: is selectie onder masteropleidingen het afgelopen jaar toegenomen?
Om daarover iets te kunnen zeggen dienen we de twee jaren dat we een
inventarisatie hebben uitgevoerd te vergelijken aan de hand van dezelfde definitie.
We kijken dan dus specifiek naar opleidingen die (ook) aanvullende eisen stellen aan
de ‘eigen’ studenten. De ruim 40 procent van de masteropleidingen en 30 procent
exclusief researchmasters in 2017 betekent een stijging ten opzichte van 2016, toen
het om respectievelijk 33 en 21 procent ging (figuur 4.2b). De selectie volgens deze
definitie is dus toegenomen.
Pagina 26 van 58

Hier is enige terughoudendheid geboden. De uitvraag van 2017 verschilt op een
aantal punten van die van 2016. In 2016 hebben we eerst zelf een overzicht
gemaakt van aanvullende eisen op basis van de websites van opleidingen, en dit
overzicht ter verificatie aan de instellingen voorgelegd. In 2017 zijn de instellingen
direct benaderd en hebben zij zelf aangegeven welke masteropleidingen aanvullende
eisen stellen. Een ander belangrijk verschil met vorig jaar is dat we nu naar
aspecten hebben gevraagd die al dan niet een kenmerk van selectie zijn, afhankelijk
van de gehanteerde definitie. We kunnen daarmee de masteropleidingen groeperen
aan de hand van verschillende definities. Vorig jaar bepaalden we de definitie op
voorhand.
Het verschil tussen 2016 en 2017 is echter groot genoeg om te kunnen concluderen
dat er sprake is van een toename van selectie. Ook de Keuzegids Masters liet aan de
hand van de eigen definitie van selectie een toename zien van 53 naar 59 procent
selecterende masteropleidingen in 2017 (CHOI, 2017).
Figuur 4.2b Percentage masteropleidingen met aanvullende eisen in 2016/2017 en 2017/2018
volgens definitie Inspectie van het Onderwijs

100
90
80
70
60
50

inclusief Researchmaster

40

exclusief Researchmaster

30
20
10
0
aanvullende eis alle
groepen 2016 (n=691)

aanvullende eis alle
groepen 2017 (n=689)

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2018

Verschillen tussen instellingen
Instellingen verschillen flink van elkaar in het aantal en aandeel opleidingen met
aanvullende eisen, zoals de Keuzegids Masters 2017 ook constateert (CHOI, 2017).
Uit onze inventarisatie komt het volgende beeld naar voren:


In vergelijking met 2016 zien we bij de Universiteit Maastricht en de
Erasmus Universiteit Rotterdam een toename in het aandeel opleidingen dat
studenten van zowel de eigen instelling als andere instellingen selecteert
(figuur 4.2c).

Pagina 27 van 58






De Universiteit Utrecht heeft de meeste opleidingen met aanvullende eisen
aan studenten van de eigen instelling en aan studenten van andere
instellingen (figuur 4.2d).
De Universiteit van Amsterdam heeft de meeste opleidingen met een
beperkt aantal plaatsen (capaciteitsbeperking).
Vergelijken we de verschillende definities met elkaar, dan zien we
verschillende instellingen die wel aanvullende eisen stellen aan studenten
van andere instellingen, maar niet aan die van henzelf. Met name
Wageningen University & Research valt op. Alle aanvullende eisen die
worden gesteld, worden alleen gesteld aan studenten van andere
instellingen.

Kanttekeningen instellingen
Enkele universiteiten geven aan dat het door ons gebruikte format voor de
inventarisatie niet altijd dekkend is. Zo blijken sommige masteropleidingen
meerdere tracks te kennen, waarbij de ene wel en de andere geen aanvullende
eisen stelt. Daarnaast kan het voorkomen dat studenten van de ene universiteit
direct toelaatbaar zijn, terwijl studenten van een andere universiteit aan
aanvullende eisen moeten voldoen.
Ten slotte halen enkele universiteiten de verwarring over de begrippen aan. Zo is er
volgens een universiteit in de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek (WHW) sprake van aanvullende eisen, terwijl dit vaak in het dagelijks
gebruik wordt opgevat als selectie. Ook de term ‘verwante bachelor’ is volgens een
andere universiteit niet eenduidig.

Pagina 28 van 58

Figuur 4.2c Percentage masteropleidingen met selectie naar instelling, 2016
en 2017

Figuur 4.2d Percentage masteropleidingen met soorten selectie naar
instelling, 2017

Technische Universiteit Eindhoven

Technische Universiteit Eindhoven

Technische Universiteit Delft

Technische Universiteit Delft

Wageningen Universiteit

Wageningen Universiteit
Universiteit Twente

Universiteit Twente

Universiteit van Tilburg

Universiteit van Tilburg

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen

Radboud Universiteit Nijmegen

Radboud Universiteit Nijmegen

Vrije Universiteit Amsterdam
Vrije Universiteit Amsterdam
Universiteit Leiden
Universiteit Leiden

Universiteit van Amsterdam

Universiteit van Amsterdam

Erasmus Universiteit Rotterdam

Erasmus Universiteit Rotterdam

Universiteit Maastricht

Universiteit Maastricht

Universiteit Utrecht

Universiteit Utrecht

0%
0%

20% 40% 60% 80% 100%

20% 40% 60% 80% 100%

aanvullende eis eigen universiteit

aanvullende eis eigen universiteit 2016

aanvullende eis andere instelling

aanvullende eis eigen universiteit 2017

beperkte capaciteit

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2017
Pagina 29 van 58

Sturing op selectie
Op het niveau van de instelling wordt vaak beperkt of op hoofdlijnen gestuurd op
selectie voor de masteropleidingen, zo blijkt uit de gesprekken die we hebben
gevoerd. Soms is er sprake van een beperkte set basiseisen waaraan alle studenten
moeten voldoen, maar in de regel is het aan de faculteit en/of de opleiding om te
kiezen voor selectie en om daar vervolgens invulling aan te geven. Een opleiding gaf
aan dat de selectie die zij toepast niet wordt gestimuleerd, maar wel vanuit de
universiteit wordt ondersteund. Een andere opleiding zei dat de toelating plaatsvindt
binnen de randvoorwaarden van het centrale toelatingsbeleid, waarbij ruimte is voor
eigen accenten. Eén opleiding gaf aan dat selectie sterk was aangeraden door de
visitatiecommissie in het kader van de accreditatie. Dit voelde voor deze opleiding
als verplichtend.
4.3

Selectie per groep
Interne doorstroom vaak direct toegelaten, andere groepen niet
Veel opleidingen die wij hebben gesproken stellen verschillende eisen aan
verschillende groepen studenten. Het minst vaak worden eisen gesteld aan de eigen
bachelorstudenten die doorstromen vanuit een gerelateerde c.q. verwante
bacheloropleiding, het vaakst aan hbo-studenten en buitenlandse studenten. Het
komt regelmatig voor dat de interne doorstroom onvoorwaardelijk wordt toegelaten,
terwijl andere studenten wel aan bepaalde eisen moeten voldoen. Het gaat dan
bijvoorbeeld om eisen rond de aansluiting van de opleiding (eventueel via extra
cursussen in bijvoorbeeld een minor, via een gerelateerde internship of via de
premaster of een deel van een premaster) en eisen die in de toelatingsprocedure
aan de orde zijn. Vaak zijn het hbo-bachelorgediplomeerden en instromers van nietverwante wo-bacheloropleidingen die aan dergelijke eisen moeten voldoen.

4.4

Aanvullende eisen
Vooropleiding startpunt bij toelating
Bij de toelating tot de master is in de eerste plaats relevant welke bacheloropleiding
de student heeft gevolgd. Het bachelordiploma en een overzicht (transcript) van de
gevolgde vakken vormen de basis voor de toelating. Soms noemt men dit ‘controle
op equivalentie’. De opleidingen waarmee wij hebben gesproken, hanteren
aanvullend hierop meerdere eisen, soms wel vier of vijf. Bij een aantal opleidingen
speelt de premaster een belangrijke rol bij de toelating van hbobachelorgediplomeerden. Staf en studenten zijn geneigd de premaster in die
gevallen als selectie-instrument te zien. In de premaster wordt dan duidelijk of de
student inhoudelijk gekwalificeerd is om de master te doen. We spraken opleidingen
die alle Nederlandse hbo’ers de premaster laten doen.
Sommige masters hebben een interdisciplinair karakter, en hebben daarom geen
verwante bachelor. Men hanteert dan wel als uitgangspunt dat in de bachelor
voldoende fundament moet zijn gelegd op de relevante domeinen. Tijdens de
toelatingsprocedure moeten studenten dan kunnen aantonen buiten het eigen
oorspronkelijke vakgebied te kunnen kijken en laten zien dat ze affiniteit hebben
met het interdisciplinaire karakter van de master. In een van de voorbeelden die we
zagen moest die affiniteit blijken uit het cv van de student met een overzicht van de
gevolgde vakken in de bachelor, uit stage- of werkervaring, en uit bijvoorbeeld een
gevolgde summerschool of een relevante minor.
Vaak een cijfereis
Pagina 30 van 58

Veel opleidingen hanteren een cijfereis ofwel Grade Point Average (GPA)-eis,
bijvoorbeeld een gemiddeld bachelorcijfer van 7 of hoger of een cijfer voor een
bachelor-internship hoger dan 7,5. Een van de universiteiten die wij spraken biedt
een eligibility check aan, een test die ongeveer vijf minuten duurt en die een
indicatie geeft van de kansen om toegelaten te worden tot de master die de student
op het oog heeft. Het gaat om een persoonlijk advies, niet om een definitieve
uitspraak (toelaatbaar of niet toelaatbaar). De uitkomst kan bijvoorbeeld zijn: ‘niet
direct toelaatbaar, mogelijk wel met een premaster’, met daarbij de suggestie
contact op te nemen met een specifieke functionaris bij de opleiding. Is er eenmaal
een advies, dan wordt de student gevraagd bepaalde documenten te uploaden. Met
name internationale studenten wordt gevraagd zo’n test te doen.
Motivatie op meerdere manieren gemeten
Veel opleidingen kijken ook naar de motivatie van studenten. Die kan niet alleen
blijken uit een motivatiebrief, maar ook uit het cv, uit referenties en uit persoonlijke
contacten die studenten met de opleiding hebben. Soms moeten studenten in plaats
van een motivatiebrief een essay schrijven. Motivatie wordt ook regelmatig
beoordeeld aan de hand van aanvullende eisen die niet direct op motivatie gericht
zijn. Soms is bijvoorbeeld een vorm van ‘moeite doen’ een maat voor motivatie:
alleen al het feit dat de student bereid is aanvullende informatie aan te leveren zegt
iets over zijn motivatie. Dit laatste wordt overigens ook als middel ingezet om tot
een vorm van voorselectie te komen. Deze manier van selecteren maakt het proces
tegelijkertijd ondoorzichtig.
Verschillende toetsen
Sommige opleidingen gebruiken een test, bijvoorbeeld de Graduate Management
Admission Test (GMAT), om studenten te selecteren. Deze test meet verschillende
academische vaardigheden zoals analytisch schrijven, redeneren, kwantitatieve en
verbale vaardigheden. Sommige studenten hebben moeite met het gebruik van de
GMAT en met de kosten die daarmee gemoeid zijn. Er zijn slechts twee aanbieders
van deze test, wat volgens deze studenten voelt als verplichte winkelnering. We
kwamen ook een opleiding met capaciteitsbeperking tegen die de studenten een
Situational Judgement Test afneemt, als eerste selectieronde. De uitkomsten geven
zicht op de mate van competentieontwikkeling van de student. Op basis van de
uitkomsten van deze test, gecombineerd met het GPA van de vooropleiding, vindt
dan een ranking plaats. Uiteindelijk kan een beperkt aantal studenten door naar de
tweede ronde.
Taaltests komen vaak voor, bijvoorbeeld de TOEFL-, CAE- of ILS-toets. Het vereiste
niveau van taalvaardigheid laat men in het algemeen afhangen van de mate van
taligheid van de masteropleiding. Bij een aantal opleidingen die we spraken, zijn
Nederlandse studenten of groepen Nederlandse studenten (bijvoorbeeld studenten
die van specifieke bacheloropleidingen komen) uitgezonderd van de taaltoets; men
gaat er dan van uit dat deze studenten voldoende onderlegd zijn in het Engels.
Internationale studenten geven soms aan dat het goed zou zijn ook de Nederlandse
studenten een Engels-toets af te nemen. Meer in het algemeen spraken we
studenten die aangaven dat een behoorlijk aantal van de masterstudenten in hun
opleiding het Engels niet voldoende beheerst.
Soms portfolio
Bij heel specifieke opleidingen moeten studenten een portfolio inleveren. Zo zijn bij
een opleiding die we spraken de designcompetenties van studenten van belang. Die
Pagina 31 van 58

competenties dienen studenten te laten zien in een portfolio met een overzicht van
werkervaring, voorbeelden van gemaakte designopdrachten en een uitleg daarbij.
Aanbevelingsbrieven onderwerp van gesprek
Sommige opleidingen vragen om referenties. Studenten moeten dan bijvoorbeeld
namen van tutoren aanleveren vanwege relatief lage cijfers in de bachelor aan een
andere universiteit. Bij een universiteit gaf men aan dat het gebruik van
aanbevelingsbrieven in de toelatingsprocedure intern onderwerp van gesprek is,
omdat men zich afvraagt of dit wel een nuttige eis is.
Motivatie verreweg het vaakst beoordeeld
De inventarisatie van de gehanteerde aanvullende eisen is gedaan onder de
studenten die de vragenlijst hebben ingevuld. Om een beeld te krijgen van de mate
waarin aanvullende eisen worden gesteld is in de vragenlijst een aantal vragen over
dit onderwerp opgenomen. Meer dan 80 procent van de studenten aan een
selecterende master zegt op motivatie te zijn beoordeeld (figuur 4.4a). Dit is
verreweg het meest genoemde aspect. Op ruime afstand volgt kennis (57 procent),
cognitieve vaardigheden (45 procent), ervaring (31 procent),
persoonlijkheidskenmerken (18 procent) en niet-cognitieve vaardigheden (12
procent).

Pagina 32 van 58

Figuur 4.4a Antwoord van studenten op de vraag ‘Op welke aspecten werd je beoordeeld
tijdens de toelatingsprocedure voor de master?’, in percentages (n=474, meerdere antwoorden
mogelijk)

90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Bron: Inspectie van het onderwijs, 2018

4.5

Weging van aanvullende eisen
Opleidingen kijken meestal naar totaalbeeld
In de gesprekken met opleidingen kwamen de inzet en de weging van de
verschillende aanvullende eisen aan bod. De meeste opleidingen gaven aan dat het
gaat om het totale beeld van de student, de mate waarin er sprake is van een match
met c.q. geschiktheid voor de master. Dit is meestal het geval als er geen sprake is
van een capaciteitsbeperking en ranking. Als studenten dan niet voldoen aan de ene
aanvullende eis, kunnen ze dat compenseren door wel ruimschoots aan een andere
eis te voldoen. Een sterke motivatie in combinatie met een goede score op de GMAT
kan bijvoorbeeld dienen als compensatie voor lage cijfers tijdens de
bacheloropleiding. Sommige studenten gaven aan het geruststellend te vinden dat
verschillende dingen in aanmerking worden genomen.
Motivatie en ervaring (cv) gebruikt voor verschillende doelen
De opleidingen bevestigen dat motivatie vaak een belangrijke aanvullende eis is.
Zelf vinden de meeste studenten dat ook erg belangrijk. Veel opleidingen zeggen de
motivatiebrief en ook het cv te gebruiken om de kennis en ervaring van studenten in
te schatten en om te kijken of ze affiniteit hebben met de masteropleiding waarvoor
ze zich hebben aangemeld. De motivatiebrief, wordt ook wel gezegd, moet duidelijk
maken of de studenten weten waar ze voor kiezen en waar ze aan beginnen. Het cv
wordt vaak wat beter bekeken als de vooropleiding niet goed aansluit of als de
vooropleiding van enige tijd terug dateert. In dit kader wordt dan bijvoorbeeld
gekeken naar de stage- of werkervaring, een gevolgde summerschool of een
relevante minor. Dit is dan geen ‘harde eis’, maar min of meer een grijs gebied.
Pagina 33 van 58

Bij één universiteit gaf men aan dat motivatie niet echt meeweegt; men ziet geen
correlatie tussen de motivatiebrief en studiesucces. De harde eisen staan bij deze
opleiding voorop (de studenten moeten “gewoon de wiskundesommen kunnen
maken”); selectie is hier vooral gebaseerd op universitaire vakken en cijfers. Bij een
andere opleiding hoorden we dat als de student goede cijfers (en bijvoorbeeld een
stevige achtergrond in wiskunde) kan laten zien, de motivatiebrief een formaliteit is.
Cijfers uit vooropleiding van boterzacht tot keihard criterium
Soms is de selectie op cijfers 100 procent hard, vaak ook niet. Een beperkt aantal
opleidingen geeft aan sterk aan de GPA-eis vast te houden. Studenten moeten dan
een heel goed verhaal hebben, willen ze met een te laag GPA toegelaten worden.
Men is in het algemeen strikter als er sprake is van een beperkte capaciteit van de
master. Bij de meeste opleidingen die wij hebben gesproken is de GPA-eis echter
niet hard en is er ruimte voor compensatie. Men kijkt soms ook naar de ontwikkeling
van de cijfers in de bachelorfase en naar bijvoorbeeld de bachelorthesis; is die
kwalitatief goed, dan is er ruimte om niet zo hard vast te houden aan de GPA-eis.
Soms krijgen studenten het advies een extra cursus te volgen of onderdelen van een
literatuurlijst te lezen, bijvoorbeeld bij hiaten in de voorkennis.
Voor sommige specifieke groepen (bijvoorbeeld buitenlandse studenten) telt het
GPA zwaar mee in de procedure. Een belangrijk dilemma waar opleidingen tegenaan
lopen is dat cijfers in verschillende landen een verschillende waarde kunnen hebben.
In feite is het niet mogelijk één internationale norm te hanteren. Daarom wordt bij
internationale aanmeldingen ook vaak nagegaan hoe de universiteit waar de student
de bachelor heeft gevolgd bekendstaat.

Pagina 34 van 58

5

Voorlichting

Een zo volledig mogelijk beeld van de inhoud van een selectieprocedure is essentieel
voor een goede voorbereiding van studenten. Universiteiten zijn dan ook verplicht
de studenten hierover te informeren. Vorig jaar constateerden we dat de
voorlichting over de selectieprocedure in de masterfase desondanks beter kon. Zo
was de informatie op de website vaak niet duidelijk, volledig en eenduidig, en wisten
studenten niet precies hoe de selectieprocedure in elkaar steekt. In dit hoofdstuk
beschrijven we hoe de voorlichting er in 2017 uitzag. Daarmee beantwoorden we
onze tweede deelvraag.
We gaan achtereenvolgens in op de algemene informatie en voorlichting over het
masteronderwijs (paragraaf 5.1), de manier waarop informatie over selectie wordt
verstrekt (paragraaf 5.2) en de tevredenheid van opleidingen en studenten over die
informatie (paragraaf 5.3).
Samenvatting
Studenten gebruiken de website het vaakst als informatiebron over de master.
Specifieke voorlichting over toelating tot de master krijgen ze vooral via de website
en voorlichtingsdagen. Zowel instellingen als studenten zijn redelijk tevreden over
deze voorlichting. Veel opleidingen zijn ermee bezig, en volgens studenten is de
informatie op de website verbeterd ten opzichte van voorgaande jaren. Studenten
vinden het persoonlijke contact in het traject van aanmelding en toelating zeer
waardevol. Ze weten alleen niet altijd bij wie ze daarvoor terechtkunnen. Er zijn ook
andere aandachtspunten. Vooral de voorlichting over de weging van de aanvullende
eisen en de terugkoppeling van de resultaten kan volgens studenten beter. Tot slot
vinden studenten een betere studieloopbaanbegeleiding in de vooropleiding
gewenst.
5.1

Algemene informatie en voorlichting over masteronderwijs
Website meest gebruikt als informatiebron
Ruim 86 procent van de studenten heeft tijdens de oriëntatie op de master
informatie gezocht via de website van de opleiding, zo blijkt uit de vragenlijst (figuur
5.1a). Gaan we vervolgens na hoeveel studenten alleen maar gebruik hebben
gemaakt van de website van de opleiding, en dus verder geen andere
informatiebron hebben geraadpleegd, dan betreft dit 7 procent van de studenten. In
totaal heeft 14 procent van de studenten één informatiebron gebruikt. Het vaakst
(30 procent) wordt een combinatie van drie verschillende informatiebronnen
gebruikt. Welke dat zijn varieert, maar bijna altijd is de website er één van.

Pagina 35 van 58

Figuur 5.1a Antwoord van studenten op de vraag ‘Hoe heb je informatie gezocht over de
beschikbare masteropleiding?’, in percentages (n=834, responsgroep exclusief studenten die
geen informatie hebben gezocht; meerdere antwoorden mogelijk)

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
via de website

voorlichting
eigen
universiteit

informatie via
internet
voorlichting
anderen (bv
(bijvoorbeeld
andere
vrienden, Studiekeuze123) universiteit
docenten)

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2018

Redelijk tevreden over informatie om tot een keuze te komen
Over het algemeen zijn de bevraagde studenten redelijk tevreden over de kwaliteit
van de informatie om een keuze te kunnen maken voor een masteropleiding. Minder
dan 5 procent geeft aan dat de informatie onvoldoende was, niet duidelijk was en/of
niet goed vindbaar was (figuur 5.1b). Ruim 21 procent moest de informatie actief
opvragen. Dit was logischerwijs vaker het geval wanneer de student naar een
andere instelling ging, dan wanneer hij zijn opleiding voortzette aan de eigen
instelling (respectievelijk 27 en 19 procent). Omdat de door ons onderscheiden
groepen onevenredig vertegenwoordigd zijn in de responsgroep, kunnen we de
gemiddelde percentages niet generaliseren naar de Nederlandse studentenpopulatie
in de master.

Pagina 36 van 58

Figuur 5.1b Reactie van studenten op de stelling ‘De informatie van de opleiding en/of
universiteit over de masteropleidingen’, in percentages (n=924, meerdere antwoorden
mogelijk)

25%

20%

15%

10%

5%

0%
...was voor mij niet ...was niet duidelijk. ...was onvoldoende ...moest door mij
goed vindbaar.
om een keuze te
actief worden
kunnen maken.
opgevraagd.
Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2018

Minder tevreden over duidelijkheid bij inschrijving
Studenten zijn minder tevreden over de duidelijkheid bij de inschrijving tot de
master. Met name de ondersteuning of begeleiding bij de keuze voor een master
met aanvullende eisen kan beter, zo blijkt uit de vragenlijst. Ongeveer een vijfde
van de studenten in selecterende masters wist niet waar ze hiervoor terechtkonden,
en bijna een kwart gaf aan niet te weten hoe de beslissing tot toelating of afwijzing
tot de master tot stand is gekomen (figuur 5.1c). Ongeveer 10 procent wist niet
waar ze terechtkonden met inhoudelijke of procedurele vragen over de inschrijving
zelf.

Pagina 37 van 58

Figuur 5.1c Reactie van studenten op de stelling ‘Bij de inschrijving voor mijn masteropleiding
was het niet duidelijk …’, in percentages (n=924, meerdere antwoorden mogelijk)

…waar ik terecht kon voor ondersteuning of
begeleiding
in mijn keuze voor een masteropleiding.
…hoe een beslissing tot toelating/afwijzing
tot stand kwam.
…waar ik terecht kon voor procedurele
of inhoudelijke vragen over de inschrijving.
…hoe de inhoud van de inschrijfprocedure
(van aanmelding tot start van de opleiding)
eruit zag.
…of je naast een geldig bachelordiploma
moest voldoen
aan extra aanvullende toelatingseisen …
…hoe ik de vereiste documenten moest
aanleveren
(bijvoorbeeld online of via de post).
…welke documenten ik moest aanleveren
(bijvoorbeeld cijferlijst).
0%

5%

10%

15%

20%

25%

in opleiding zonder aanvullende eisen (n=450)
in opleiding met aanvullende eisen (n=474)
Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2018

5.2

Bronnen van informatie over selectie
Vooral informatie via website en voorlichtingsdagen
Tijdens gesprekken bij masteropleidingen met aanvullende eisen vroegen we naar
de manier waarop informatie over de selectieprocedure wordt verstrekt. Alle
opleidingen die wij spraken geven informatie op hun website. Vaak organiseren ze
meerdere voorlichtingsdagen, zowel op het niveau van de universiteit als op het
niveau van de faculteiten en opleidingen, en soms ook webinars. Een enkele keer
vinden de voorlichtingsdagen heel gericht plaats, bijvoorbeeld voor hbo’ers of voor
studenten van specifieke (bijvoorbeeld ‘groene’) opleidingen of uit specifieke landen.
Andere genoemde informatiebronnen zijn meeloopdagen, social media en
persoonlijk contact.
Website als visitekaartje
Met name de informatie op hun website vinden de opleidingen heel belangrijk. Dat is
vaak wat de studenten het eerst zien en waar ze op afgaan. Dit zien we ook terug in
de vragenlijst: het merendeel van de studenten geeft aan de website van de
Pagina 38 van 58

opleiding te hebben geraadpleegd. Opleidingen willen transparant zijn over de
toelatingsprocedure en realistische informatie geven – om de opleiding te profileren
en ook om de verwachtingen te managen, bijvoorbeeld als het gaat om de
moeilijkheidsgraad, de inspanning die mogelijk nodig is om op het juiste niveau te
komen en de betekenis van cijfers in verschillende landen.
Op de websites van opleidingen staan vaak testimonials van oud-studenten. De ene
opleiding maakt hier meer gebruik van dan de andere; sommige opleidingen willen
hier meer werk van gaan maken. Er zijn ook opleidingen die een bekende (emeritus)
hoogleraar gebruiken als ‘uithangbord’. Sommige opleidingen bieden – meer in de
vrijblijvende sfeer – op de website een zelfstudiepakket aan.
Aanvullende informatie via social media
Verschillende opleidingen geven aan dat studenten de website niet altijd goed lezen.
Deze opleidingen wegen daarom heel nadrukkelijk af wat ze wel en niet op hun
website plaatsen – ze houden het kort en krachtig – en geven aanvullend informatie
via bijvoorbeeld social media. Het verschilt per opleiding hoeveel er gebruik wordt
gemaakt van social media. Opleidingen noemen vooral YouTube en Facebook. Zo
spraken we met een opleiding met speciale Facebookpagina’s voor verschillende
landen, georganiseerd door studenten. Een andere opleiding heeft een
studentambassadeur aangesteld die wekelijks op Facebook vertelt over haar
belevenissen tijdens de studie.
Veel contact tijdens voorlichtingsdagen
Op voorlichtingsdagen wordt vaak een algemene presentatie gegeven over de
opleiding en is er gelegenheid om vragen te stellen en individuele gesprekken te
voeren met vertegenwoordigers van de faculteit en de opleiding. Vaak zijn er ook
ouderejaarsstudenten aanwezig om voorlichting te geven. Verder zijn er
verschillende opleidingen die meeloopdagen of proefstudeerdagen organiseren.
Persoonlijk contact belangrijk voor studenten
De meeste opleidingen geven studenten de gelegenheid vragen te stellen via de
telefoon of e-mail of in een persoonlijk gesprek met bijvoorbeeld de studieadviseur,
de staf van de opleiding of met studenten. Ook bijvoorbeeld studentcoaches spelen
hierin een belangrijke rol. Dit zijn masterstudenten bij wie aspirant-studenten
terechtkunnen met vragen.
5.3

Tevredenheid over informatie over selectie
In het algemeen redelijk tevreden
We vroegen de opleidingen ook naar hun tevredenheid over de informatie en
mogelijke verbeterpunten. Ook studenten vroegen we naar hun mening over
verschillende aspecten van de toelatingsprocedure. Zowel opleidingen zelf als
studenten zijn in grote lijnen redelijk tevreden over de voorlichting. De meeste
universiteiten zijn steeds bezig met de verdere ontwikkeling van de voorlichting,
bijvoorbeeld door centrale richtlijnen op te stellen over de content van de website,
een chatbox voor buitenlandse studenten op te zetten, een flowchart te ontwikkelen
met daarop alle stappen die de student moet zetten om toegelaten te worden, en
meer aandacht te besteden aan de zichtbaarheid en aantrekkelijkheid van de
opleiding of aan wervende teksten op de website.
Voor studenten is meer in het algemeen de tijdigheid van informatie en tegelijkertijd
de overzichtelijkheid van de procedure van belang. Studenten (en zeker
Pagina 39 van 58

internationale studenten) stellen het op prijs dat alles online gaat, zowel als het gaat
om de informatie over de procedure als om het uploaden van documenten.
Informatie op website kan op aantal punten beter
De meeste studenten die we hebben gesproken zijn redelijk tevreden over de
informatie op de website. De inspanningen van opleidingen werpen hun vruchten af:
de studenten gaven aan dat de kwaliteit van de informatie op de opleidingswebsite
nu beter is dan op het moment dat ze zich zelf oriënteerden op deze master. Toch
zijn er ook studenten die de informatie op de website niet duidelijk vinden. Het gaat
dan vooral om studenten die hun bacheloropleiding elders hebben gevolgd. Zij
kunnen vaak niet goed achterhalen welke aanvullende eisen precies gelden, voor
welke groepen studenten deze gelden en hoe ze onderling gewogen worden. Deze
onduidelijkheid kan studenten ervan weerhouden om zich aan te melden. Soms
staan er ook eisen op de website die in de praktijk niet voor alle groepen studenten
aan de orde lijken te zijn, zeggen studenten, bijvoorbeeld het indienen van
referentiebrieven of een essay.
Opleidingen herkennen deze kritiekpunten en zijn van plan de informatie op hun
website verder te verbeteren en concreter te maken, juist omdat er veel vragen via
e-mail komen. Dit laatste is vaak een directe aanleiding om de informatie te
verbeteren. Ook constateren opleidingen zelf dat de informatie die zij op hun
website geven op sommige punten tekortschiet, bijvoorbeeld op het onderdeel
‘competenties’. Ook hierover zijn verbetervoornemens uitgesproken. Tegelijkertijd
constateren opleidingen ook weleens dat studenten de informatie slecht lezen.
Voorlichting meer als maatwerk
Ook over de voorlichtingsdagen zijn studenten redelijk tevreden, maar sommige
studenten vinden dat ze meer op maat zouden kunnen worden georganiseerd.
Bijvoorbeeld meer gericht op specifieke tracks/profielen, of in elk geval een
combinatie van eerst algemene en vervolgens meer specifieke informatie. Deze
studenten vinden goede voorlichting over de verschillende specifieke tracks/profielen
van belang. Bij één universiteit heeft de studievereniging dit opgepakt door een
master-oriëntatiemarkt te organiseren.
Behoefte aan persoonlijk contact en korte lijnen
Van de studenten van verschillende opleidingen horen we dat persoonlijk contact,
aanvullend op de informatie op de website, goed werkt: een naam en een emailadres op de website, zodat de student bij iemand terecht kan, liefst ook per
telefoon of in een gesprek. Ook als zaken op de website niet duidelijk zijn, kan de
mogelijkheid tot persoonlijk contact helpen. Over de contacten met
ouderejaarsstudenten op voorlichtingsdagen en over persoonlijk contact met de staf
van de opleiding – via korte, snelle communicatielijnen – zijn studenten ook zeer te
spreken. Dit laatste vinden ze vaak heel belangrijk. Zo krijgen ze snel nuttige
informatie over het proces, de momenten waarop ze in actie moeten komen en de
manieren waarop ze hun uitgangspositie kunnen versterken.
Dat ongeveer een vijfde van de studenten in een master met aanvullende eisen niet
wist waar ze terechtkonden voor ondersteuning of begeleiding bij de inschrijving (zie
paragraaf 5.1) laat zien dat op dit punt nog wel verbetering mogelijk is. Ook zijn
niet alle studenten tevreden over de snelheid waarmee wordt gereageerd op emails.

Pagina 40 van 58

Opleidingen staan open voor contact
Opleidingen geven studenten in het algemeen de gelegenheid om vragen te stellen
over de toelatingsprocedure. Een opleiding die we hebben gesproken werkt
bijvoorbeeld met een dynamische set standaardmails en geeft aan dat studenten
ook kunnen komen meelopen of kunnen komen praten. Verzoeken daartoe worden
standaard gehonoreerd. Daar voelt de staf van deze opleiding zich, zeker als het
gaat om studenten die van ver (uit het buitenland) komen ook moreel toe verplicht.
Meer in het algemeen wordt aangegeven dat er vaak contact is tussen (aspirant-)
student en de studieadviseur. Verschillende opleidingen geven aan dat de staf altijd
bereid is een gesprek aan te gaan.
Onduidelijkheid rond aanvullende eisen
Studenten kunnen niet altijd goed aangeven of ze al dan niet geselecteerd zijn voor
hun masteropleiding en aan welke eisen ze moesten voldoen. Het is bijvoorbeeld
onduidelijk of referenties nu wel of niet vereist zijn. Een op de zes studenten die
studeren aan een master met aanvullende eisen geeft in de vragenlijst aan niet te
weten waarom deze eisen worden gesteld. Ook zeggen studenten meer te willen
weten over hoe ze zich goed kunnen voorbereiden op de selectieprocedure,
bijvoorbeeld als sprake is van meerdere rondes.
Ondanks die onduidelijkheid over de eisen bij een deel van de studenten was meer
dan de helft (57 procent) van de studenten in een master met aanvullende eisen er
zeker van dat ze zouden worden toegelaten tot de opleiding. Vooral de studenten
die hun studie aan dezelfde instelling vervolgden voelden zich zeker op dit punt,
ondanks het feit dat er aanvullende eisen werden gesteld (64 procent). De
belangrijkste reden is dat ze voorafgaand aan de procedure wisten dat ze aan alle
voorwaarden voldeden. Ook de verwachting dat de procedure slechts een formaliteit
betreft gaf de studenten die zijn toegelaten vooraf zekerheid.
Weging aanvullende eisen vaak onduidelijk
Voor studenten is het vaak onduidelijk hoe opleidingen de aanvullende eisen wegen
en welke compensatie – bijvoorbeeld voor een mindere GPA-score – mogelijk is.
Veel studenten zien het belang van een relevante achtergrond en een goede
motivatie, maar hoe deze zaken precies meewegen is niet echt bekend. De
ondoorzichtige manier waarop bijvoorbeeld de motivatie wordt beoordeeld (zie
hoofdstuk 4) draagt daar niet aan bij. Studenten zouden graag meer informatie over
de weging vinden op de website.
Afwegingen bij toelating en afwijzing niet helder
Studenten geven aan dat het vaak moeilijk te zeggen is hoe het besluit tot toelating
tot de opleiding precies tot stand is gekomen. Dit zagen we ook al in de vragenlijst;
voor bijna een kwart van de studenten in masters met aanvullende eisen is dit niet
duidelijk (zie paragraaf 5.1). Tegelijkertijd vinden studenten die eenmaal zijn
toegelaten dit vaak ook minder belangrijk; wat telt is dat ze zijn toegelaten. Ze
vinden het wel belangrijk dit snel te horen.
Ook opleidingen zelf vinden soms dat de manier waarop met name afwijzingen
worden toegelicht beter kan. Zo zouden afwijzingsbrieven bijvoorbeeld meer
informatie mogen bevatten. Soms heeft dit te maken met de manier waarop binnen
een universiteit de rollen verdeeld zijn. Er is dan bijvoorbeeld een centraal bureau
dat de toelating en afwijzing afhandelt. Op het niveau van faculteit en opleiding is er

Pagina 41 van 58

dan niet altijd zicht op hoe de communicatie precies verloopt. Centrale
communicatie en opleidingscommunicatie zijn soms ‘twee werelden’.
Feedback blijft vaak achterwege
In de vragenlijst hebben we de studenten ook gevraagd naar hun mening over de
transparantie en de informatie en organisatie van de toelatingsprocedure. Ook daar
was de meerderheid te spreken over de informatie over de toelatingsprocedure.
Slechts 10 procent van de studenten vond deze informatie onvoldoende, zowel de
informatie over wat van de student werd verwacht als de informatie over de
voorbereiding. Ongeveer een derde van de studenten vond de procedure niet goed
georganiseerd. Over de transparantie van de procedure zijn de meningen meer
verdeeld. Een vijfde van de studenten vindt de toelatingsprocedure geen eerlijke
vorm voor toelating, 30 procent vindt de beoordeling niet transparant en bijna 70
procent zegt dat ze geen feedback hebben gekregen op hun prestaties.

transparantie

Figuur 5.3a Reactie van studenten op de stelling ‘De toelatingsprocedure voor de master …’, in
percentages (n=474, meerdere antwoorden mogelijk)

…bood feedback over mijn
prestatie.
…was transparant over de
beoordeling.
…vormde een eerlijke manier
om studenten toe te laten.

informatie en organisatie

(zeer) mee oneens
neutraal
(zeer) mee eens

…was goed georganiseerd.
…gaf voldoende informatie
over wat er van mij…
…gaf voldoende informatie
voor een adequate…
0% 20% 40% 60% 80% 100%

Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2018

In de vragenlijst geven verder twaalf studenten aan dat ze zijn afgewezen voor een
selecterende master. Twee van hen zeggen geen toelichting te hebben ontvangen op
hun afwijzing. Van twee was de (werk)ervaring onvoldoende, één student had een
te laag gemiddeld bachelorcijfer, één student had de vereiste toets of opdracht niet
behaald en één had de vereiste vakken niet gevolgd.
Informatie al in de vooropleiding
Studenten geven aan dat bacheloropleidingen eerder en beter zouden moeten
inspelen op de mogelijkheden die studenten hebben en de eisen die gesteld worden.
Een betere studieloopbaanbegeleiding vinden zij van belang. Zo zou al in het tweede
jaar tijd geïnvesteerd moeten worden in oriëntatievakken en in de keuze voor de
master, en bijvoorbeeld in de keuze voor een bijpassende minor. Dit zou ook in de
vorm van een module tijdens de bachelor kunnen, gericht op de vraag welke master
de student wil gaan doen. Uit de vragenlijst blijkt dat bijna de helft van de
Pagina 42 van 58

studenten in een master met aanvullende eisen zich niet heeft voorbereid tijdens de
bacheloropleiding. Met name voor deze groep kan aanvullende informatie over de
master van belang zijn. Van de groep die zich wel heeft voorbereid, heeft twee
vijfde de kernvakken met hoge cijfers afgesloten, heeft bijna een derde ervaring
opgedaan in een bestuurs- of organisatorische functie en heeft eveneens bijna een
derde extra vakken of een schakelprogramma gevolgd.
Een speciaal punt van aandacht is de informatie die hogescholen verstrekken aan
hun studenten. Voor deze studenten geldt vaak dat ze van hun hogeschool weinig
informatie krijgen over de mogelijkheden als het gaat om masteropleidingen.
Hogescholen zouden studenten meer kunnen stimuleren om zich bijtijds te laten
informeren, namelijk op het moment waarop de studenten nog invloed hebben op
de mate waarin ze kunnen voldoen aan de eisen. Sommige masteropleidingen gaven
aan dat ze meer werk zouden willen maken van dit soort voorlichting.

Pagina 43 van 58

6

De rol van toegankelijkheid

Instellingen maken steeds meer gebruik van de mogelijkheid om aanvullende eisen
te stellen aan aspirant-studenten die een master willen volgen. Daar is op zichzelf
niets mis mee – het is een uitvloeisel van de manier waarop de toegang tot de
master is geregeld – maar het vraagt wel om alertheid. Ook voor studenten die niet
door de selectie komen, moet er altijd een mogelijkheid zijn om een geschikte
masteropleiding te volgen. Het is daarom noodzakelijk dat instellingen en
opleidingen de toegankelijkheid meewegen in hun besluit om al dan niet te kiezen
voor selectie. In hoeverre doen ze dit? En hebben studenten altijd de mogelijkheid
om een passende masteropleiding te volgen? Deze vragen, die samen de derde
deelvraag van dit onderzoek vormen, staan centraal in dit hoofdstuk.
We beschrijven eerst hoe instellingen, opleidingen en studenten selectie zien in het
licht van toegankelijkheid (paragraaf 6.1). Daarna gaan we in op het beleid van
instellingen gericht op toegankelijkheid (paragraaf 6.2).
Samenvatting
Zowel instellingen als studenten vinden toegankelijkheid belangrijk. Bij de keuze
voor selectie houden universiteiten oog voor de toegankelijkheid van het
masteraanbod. Instellingsbeleid is doorgaans gericht op toegankelijkheid voor met
name de eigen bachelors. Hoewel er universiteitsbreed een vangnet voor afgewezen
studenten is ingesteld dat door de universiteiten is geëxpliciteerd, geven
verschillende opleidingen aan dat geformaliseerde vangnetten (nog) niet nodig zijn:
er zijn voldoende alternatieven en voorzieningen binnen de instelling. Verder lijkt er
maar heel beperkt sprake te zijn van afstemming tussen universiteiten. Studenten
raken soms in verwarring over de verschillende procedures bij verschillende
universiteiten en opleidingen.
6.1

Balans tussen toegankelijkheid en geschiktheid
Ook hier de vraag: wat is selectie?
De instellingen en opleidingen die we hebben gesproken, vinden toegankelijkheid
belangrijk. Een flink aantal zegt niet of slechts beperkt te selecteren – volgens de
opvatting dat selectie alleen aan de orde is als er sprake is van een beperkte
capaciteit, wat maar weinig voorkomt. Eén opleiding zegt de eisen niet te veel te
willen aanscherpen; de opleiding ziet het toelatingstraject in feite ook niet als
selectie. De selectie zit bij deze opleiding vooral in de premaster, die als zwaar
wordt omschreven. Een andere opleiding stelt geen GPA-eisen aan de eigen
bachelors, omdat ze met alleen hun bachelordiploma nog geen goed uitstroomprofiel
hebben. Hier is volgens deze opleiding echt de toegankelijkheid aan de orde; men
neigt misschien naar een selecterende master, maar doet het niet om de
doorgaande lijn te kunnen garanderen.
Bij de vraag of instellingen en opleidingen rekening houden met de toegankelijkheid
dringt zich dus opnieuw de achterliggende vraag op wat we precies moeten verstaan
onder selectie. Want al geven opleidingen aan niet of beperkt te selecteren – vaak
met het oog op de toegankelijkheid – ze stellen veelal wel aanvullende eisen, vaak
verschillende eisen aan verschillende groepen studenten (zie hoofdstuk 4). Maar dat
doen ze dan vooral om studenten op de juiste plek te krijgen en uitval te
voorkomen, niet om de beste studenten te selecteren – als bepaling van
Pagina 44 van 58

geschiktheid dus. Zo stelt een opleiding dat het belangrijk is te bepalen of een
student past bij de master, gelet op de vooropleiding. Soms is het dan goed om
aanvullende eisen te stellen, bijvoorbeeld een motivatiebrief die een laag GPA kan
compenseren. Het gaat er vooral om dat studenten geschikt zijn voor de master, dat
ze deze met succes kunnen volgen, zegt een andere opleiding.
Soms een garantie
Eén universiteit in het praktijkonderzoek garandeert iedere student die een
bacheloropleiding afrondt dat deze ook daadwerkelijk de mogelijkheid krijgt om een
masteropleiding af te ronden. Deze verantwoordelijkheid is hier op faculteitsniveau
belegd. De betreffende universiteit geeft aan bijna geen selecterende masters te
hebben. Een uitzondering vormen de researchmasters en bepaalde tracks van
bepaalde masters waarvoor een capaciteitsbeperking geldt. Ook deze universiteit
geeft tegelijkertijd aan dat er in sommige gevallen voor de overige masters
aanvullende eisen worden gesteld, bijvoorbeeld op het gebied van taalvaardigheid.
Studenten: gepast instrument
Ook de studenten die we hebben gesproken vinden toegankelijkheid belangrijk
(“education is for everyone”). En ook voor hen geldt dat ze vaak een eigen beeld
hebben van wat selectie is. Zo vinden ze een premaster als ‘filter’ niet per se
selectie, maar veel meer een gepast instrument om tot een solide ondergrond voor
de master te komen. Ook kwamen we wel het geluid tegen dat het niet de bedoeling
kan zijn dat studenten hun master ‘meeliftend met anderen’ doen. In de master
verwacht je een hoog niveau, aldus deze studenten. In het algemeen vinden
studenten die we spraken niet dat de aanvullende eisen voor toelating tot de master
de toegankelijkheid onder druk zetten.
6.2

Instellingsbeleid rond toegankelijkheid
Beleid gericht op eigen bachelors
In de gesprekken hoorden we dat instellingsbreed beleid gericht is op
toegankelijkheid voor met name de eigen bachelorstudenten. Sommige
universiteiten hebben dit beleid vastgelegd in bijvoorbeeld een strategisch plan.
Daarbij wordt dan soms gezegd dat het wel moet gaan om een passend bachelormasterpad: het moet een logische overstap zijn, de gevolgde vakken in de bachelor
moeten een goede basis bieden voor de master.
Geformaliseerd vangnet vaak niet nodig
In de voortgangsnotitie van de taskforce Toelating master (VSNU, 2017) staat dat er
inmiddels universiteitsbreed sprake is van een vangnet voor studenten die dreigen
geen plek te kunnen vinden. De universiteiten hebben na afstemming met de
medezeggenschap geëxpliciteerd hoe ze hieraan invulling geven (zie hoofdstuk 1).
Tegelijkertijd gaven verschillende opleidingen die we spraken aan dat er (nog) geen
geformaliseerd beleid is dat fungeert als vangnet voor afgewezen studenten. Dat is
niet aan de orde, aldus deze opleidingen, omdat er niet veel masters met selectie
zijn, en omdat de masters die selectief zijn ook geen inhoudelijk cluster vormen.
Meer in het algemeen ziet men het bestaande beleid en de
doorstroommogelijkheden die er zijn als voldoende waarborg voor de
toegankelijkheid voor – in de eerste plaats – de eigen studenten. Zo stellen twee
universiteiten dat er voor iedere bachelorstudent van hun instelling altijd ten minste
één masteropleiding beschikbaar is, dus de toegankelijkheid gewaarborgd is.
Pagina 45 van 58

Vaak voldoende alternatieven binnen de instelling
Ook de ene universiteit die aangaf te garanderen dat een student met een
bachelorprogramma altijd naar een master kan, heeft geen geformaliseerd vangnet.
Wel heeft deze instelling, zo vertelde men, een fors aantal masters zonder
aanvullende eisen. De universiteit heeft drie bacheloropleidingen die geen eigen
doorstroommaster hebben; deze hebben afspraken met meerdere masters.
Studenten weten dat ook: er staat een doorstroommatrix op de website. In theorie
is een pakket samen te stellen dat doorstromen naar een master ingewikkeld maakt,
maar dat dit gebeurt is niet waarschijnlijk, aldus deze universiteit.
Beperkte afstemming tussen instellingen
Bij de universiteiten die we hebben gesproken vindt beperkt afstemming plaats met
andere universiteiten. Het gaat vaak meer om informatie-uitwisseling en het delen
van ervaringen dan om afstemming. Eén instelling geeft aan dat geprobeerd is met
een andere universiteit afspraken te maken, maar dat bleek moeilijk. Het blijft
maatwerk. Het gebrek aan een eenduidige definitie van selectie lijkt hierbij ook een
rol te spelen. Opleidingen komen soms bij elkaar om elkaar te informeren en
afspraken te maken over het toelaten van elkaars bachelorstudenten. Het accent ligt
bij dit soort contacten overigens op toelating tot de bachelor in verband met de
capaciteitsbeperkingen bij deze bacheloropleidingen.
Niet altijd kennis over andere instelling
Bij sommige universiteiten zijn er adviesgesprekken en geeft men advies aan de
studenten. De studieadviseurs hebben een goed beeld van de alternatieven binnen
de eigen instelling. Het is echter niet altijd mogelijk te adviseren over een overstap
naar een andere instelling, omdat men daarover niet altijd de kennis in huis heeft.
Sommige studenten geven aan dat het mogelijk is dat studenten in verwarring
raken, omdat zij zich op meerdere plekken aanmelden en de procedures verschillen.

Pagina 46 van 58

7

De rol van kansengelijkheid

Daar waar sprake is van selectie, dient aandacht te zijn voor kansengelijkheid.
Voorkomen moet worden dat (groepen) studenten selecterende opleidingen mijden
in hun studiekeuze. Ook is het ongewenst dat bepaalde groepen studenten meer
kans hebben toegelaten te worden tot een selecterende opleiding als gevolg van
onbedoelde effecten van de selectieprocedure. Uit ons vorige onderzoek bleek dat de
doorstroom naar selecterende masteropleidingen enigszins verschilt van die naar
niet-selecterende masteropleidingen. Dat maakt de vierde deelvraag uit dit
onderzoek extra relevant: in hoeverre voeren instellingen gericht beleid op de
instroom van specifieke subgroepen in selecterende masteropleidingen, met het oog
op kansengelijkheid? Deze vraag beantwoorden we in dit hoofdstuk.
Allereerst gaan we in op de door instellingen en studenten ervaren effecten van
selectie (paragraaf 7.1). Vervolgens kijken we nader naar de instroom in de
selecterende masteropleidingen (paragraaf 7.2). Daarna gaan we in op de mate van
zelfselectie onder studenten (paragraaf 7.3). Tot slot bespreken we de aanwezigheid
van beleid dat gericht is op de instroom van specifieke groepen studenten in
selecterende masteropleidingen (paragraaf 7.4).
Samenvatting
Volgens opleidingen leidt selectie tot een hoger rendement en lagere uitval, maar
hier zijn geen harde cijfers over. Relatief steeds meer studenten stromen direct
vanuit de bachelor een master in die aanvullende eisen stelt aan studenten van de
eigen (verwante) bacheloropleidingen. Vooral vrouwen en studenten met een
westerse migratieachtergrond stromen relatief vaak direct aansluitend een
selecterende master in. Studenten met een niet-westerse migratieachtergrond lijken
een kleine inhaalslag te maken. Het inkomen van de ouders lijkt er niet toe te doen.
Zelfselectie speelt een rol bij studenten die niet kiezen voor een selecterende
master. Zij verwachten bijvoorbeeld dat de selectieprocedure te intensief of te
competitief zal zijn, of dat ze niet worden toegelaten. Instellingen hebben geen
specifiek beleid gericht op kansengelijkheid in selecterende masteropleidingen. De
meeste opleidingen geven aan te selecteren op kwaliteit c.q. geschiktheid. Wel is op
verschillende instellingen diversiteitsbeleid in ontwikkeling.
7.1

Ervaren effecten van selectie
Hoog rendement, minder uitval
De opleidingen die wij hebben gesproken, vinden in het algemeen dat de eisen
passen bij de specifieke opleidingen waar ze voor gesteld worden. Over het effect
kunnen we op basis van ons onderzoek echter weinig zeggen. Opleidingen spreken
vaak van een hoog rendement en we hoorden op meerdere plekken dat eenmaal
toegelaten studenten zelden uitvallen. Een opleiding gaf aan dat bij een minder
strikte toelatingsprocedure de uitval zou toenemen. Volgens een andere opleiding
was van één opleiding de populatie mede als gevolg van de invoering van selectie
gewijzigd: wat meer eigen bachelors stroomden in, wat minder hbo’ers en
internationale studenten.
In hoeverre het veronderstelde hogere rendement en de lagere uitval zijn toe te
schrijven aan de gestelde eisen is lastig hard te maken. Een universiteit gaf aan
Pagina 47 van 58

voor de toelating een eigen informatiesysteem te gebruiken, waarin allerlei aspecten
rondom toelating en studiesucces worden vastgelegd. Men gebruikt het systeem
onder meer om aanmeldingen efficiënter te beoordelen. Zo heeft de universiteit
bijvoorbeeld steeds beter in beeld welke buitenlandse universiteiten goede
kandidaten afleveren.
Homogenere studentengroepen
Opleidingen spreken ook wel van homogenere groepen van gemotiveerde studenten
als gevolg van selectie, waarmee het voor docenten plezieriger en efficiënter werken
is. Ook studenten noemen dit. Ze hebben minder last van een ‘zesjescultuur’; de
studentenpopulatie van masters met aanvullende eisen is gemotiveerder en wil echt
leren. Dat heeft volgens deze studenten een effect op de hele groep. Studenten
geven ook wel aan meer vertrouwen te hebben omdat ze door de selectie zijn
gekomen.
7.2

Kansengelijkheid in selecterende master
Gelijke kans voor alle groepen studenten?
In hoofdstuk 4 zagen we dat de instroom van studenten in selecterende masters
verschilt, afhankelijk van de definitie van selectie. Los van de definitiekwestie zien
we dat behoorlijk wat studenten een master instromen die op enige wijze
aanvullende eisen stelt. Zelfs als we ons beperken tot masters met een
capaciteitsbeperking, stroomt ondertussen al 8 procent van de studentenpopulatie
direct na het behalen van een bachelordiploma een dergelijke master in.
De vraag is of alle studenten een gelijke kans hebben om een master met
aanvullende eisen in te stromen. Ondervinden studenten die behoren tot bepaalde
groepen voordeel of nadeel van het feit dat ze aan aanvullende eisen moeten
voldoen? Om dit te onderzoeken hebben we populaties van masters met en zonder
aanvullende eisen vergeleken. Voor de vergelijking tussen 2016 en 2017 hebben we
gekeken naar masters die aanvullende eisen stellen aan studenten uit hun eigen
instelling, voor 2017 ook naar selectie op basis van de verschillende definities. We
hebben nog te weinig informatie over de selectiviteit van masteropleidingen over
een reeks van jaren, om uitspraken over trends te kunnen doen.
Meer studenten in selecterende master
Het aandeel studenten dat direct vanuit de bachelor een master instroomt die
aanvullende eisen stelt aan alle studenten, dus ook studenten van eigen (verwante)
bacheloropleidingen, neemt toe van 13 procent in 2016 naar 21 procent in 2017
(figuur 7.2a). Dit komt met name door de toename van het aantal opleidingen met
selectie. Het aandeel studenten dat doorstroomt naar de overige masteropleidingen
neemt af van 56 procent naar ruim 46 procent. Het percentage studenten dat niet
direct doorstroomt naar een masteropleiding is licht gedaald (zie hoofdstuk 3).

Pagina 48 van 58

Figuur 7.2a Direct aansluitende doorstroom naar selecterende wo-master na behalen wobachelordiploma, 2016 en 2017, in percentages

60,0%
50,0%
40,0%

geen doorstroom
woma

30,0%

doorstroom woma

20,0%

doorstroom
selecterende woma

10,0%
0,0%
2016

2017

Bron: DUO, 2017; bewerkingen: Inspectie van het Onderwijs, 2017

Patroon 2016 ongewijzigd
Omdat het aantal selecterende masters is toegenomen, zien we bij alle groepen dat
het percentage direct aansluitende doorstroom naar een selecterende master van
2016 op 2017 stijgt (figuur 7.2b). Het verschil tussen de groepen binnen ieder jaar
is hier relevant. Relatief meer vrouwen, meer studenten met een westerse
migratieachtergrond３ en meer studenten met een diploma van een university
college stromen een selecterende master in die (ook) aan de eigen studenten
aanvullende eisen stelt. Dit geldt in beperkte mate ook voor
tweedegeneratiestudenten. Het inkomen van de ouders lijkt er niet toe te doen. We
zien dit beeld zowel in 2016 als in 2017. Van bijvoorbeeld alle vrouwen die in 2017
met een bachelordiploma direct doorstroomden naar een master, stroomde 35,5
procent een selecterende master in. Bij de mannen is dit 25,7 procent.
Nog meer vrouwen, inhaalslag studenten met niet-westerse migratieachtergrond
We zien twee opvallende ontwikkelingen als we 2016 en 2017 vergelijken. De eerste
is dat er in 2017 naar verhouding nog meer vrouwen dan mannen zijn die een
master met aanvullende eisen instromen dan in 2016. Het verschil tussen mannen
en vrouwen is dus toegenomen. De tweede is dat de instroom van studenten met
een westerse migratieachtergrond naar verhouding is toegenomen. Het verschil
tussen Nederlandse studenten en studenten met een niet-westerse
migratieachtergrond is juist afgenomen ten opzichte van 2016. De studenten met
een niet-westerse migratieachtergrond lijken een kleine inhaalslag te maken.

３ Dit is exclusief de groep internationale studenten die direct vanuit het buitenland de master instroomt.
Pagina 49 van 58

Figuur 7.2b Direct aansluitende doorstroom van subgroepen naar selecterende wo-master na
behalen wo-bachelordiploma, 2016 en 2017 (exclusief de groep die niet direct doorstroomt) ,
in percentages

70%
60%
50%
40%
30%
20%

2015
2016

geslacht

migratieachtergrond

university
college

opleiding
ouders

81-100% inkomensgroep

61-80% inkomensgroep

41-60% inkomensgroep

21-40% inkomensgroep

1-20% inkomensgroep

tweede generatie

eerste generatie

wel uc

geen uc

niet westers

westers

autochtoon

vrouw

0%

man

10%

inkomen ouders

Bron: DUO, 2018; CBS 2018; Inspectie van het Onderwijs, 2018

Verschuiving in totale doorstroom
Als we de groep studenten die niet direct een masteropleiding instromen meenemen
in de doorstroompercentages, dan zien we een verschuiving van de instroom van
studenten afkomstig van een university college in selecterende masters (figuur
7.2c). Het percentage dat doorstroomt vanuit een university college naar een
selecterende master is kleiner dan het percentage vanuit de overige
bacheloropleidingen. Dit komt doordat een groot deel van de studenten van
university colleges na diplomering niet (direct) een Nederlandse masteropleiding
gaat volgen. Het verschil tussen eerste- en tweedegeneratie studenten is
verdwenen.

Pagina 50 van 58

Figuur 7.2c Direct aansluitende doorstroom van subgroepen naar selecterende wo-master na
behalen wo-bachelordiploma, 2016 en 2017 (inclusief de groep die niet direct doorstroomt), in
percentages
25%

20%

15%

10%

2015

5%

2016

geslacht

migratieachtergrond

university
college

opleiding ouders

81-100% inkomensgroep

61-80% inkomensgroep

41-60% inkomensgroep

21-40% inkomensgroep

1-20% inkomensgroep

tweede generatie

eerste generatie

wel uc

geen uc

niet westers

westers

autochtoon

vrouw

man

0%

inkomen ouders

Bron: DUO, 2018; CBS 2018; Inspectie van het Onderwijs, 2018

Verschillende definities, hetzelfde patroon
Welke definitie van selectie we ook hanteren, telkens zien we min of meer hetzelfde
patroon: relatief meer vrouwen, meer studenten met een westerse
migratieachtergrond, meer studenten met een diploma van een university college en
iets meer tweedegeneratiestudenten stromen een selecterende master in (figuur
7.2d). Dit geldt dus als we alleen kijken naar masters met een capaciteitsbeperking,
alleen naar masters die selecteren voor studenten van zowel de eigen instelling als
andere instellingen, en naar masters die selecteren voor ten minste studenten van
andere instellingen.

Pagina 51 van 58

Figuur 7.2d Direct aansluitende doorstroom van subgroepen naar selecterende wo-master na
behalen wo-bachelordiploma, verschillende definities, 2017 (exclusief de groep die niet direct
doorstroomt), in percentages

Bron: DUO, 2018; CBS 2018; Inspectie van het Onderwijs, 2018

Populatie researchmasters vergelijkbaar met die van selecterende masters
Bachelorgediplomeerden met een westerse migratieachtergrond stromen relatief
vaak door naar een researchmaster. Studenten met een niet-westerse
migratieachtergrond doen dit naar verhouding minder vaak. Verder gaan er relatief
meer vrouwen dan mannen naar een researchmaster en ook studenten van een
university college stromen relatief vaker door naar een researchmaster.
Doorstroom naar researchmaster stabiel, maar keuze voor instelling verschuift
De directe doorstroom van wo-bachelorgediplomeerden naar een researchmaster is
al jaren min of meer constant en ligt tussen de 3 en 4 procent. Wel zien we
opvallende verschuivingen in de keuze voor de instelling. Van de groep studenten
die doorstroomt naar een researchmaster kiest in 2017 ruim een kwart voor een
master aan een andere instelling. Dit was in 2006 nog rond de 11 procent.
7.3

Zelfselectie
Bijna 30 procent in niet-selecterende master overwoog selecterende master
Dat studenten een niet-selecterende opleiding volgen, betekent niet dat ze niet
hebben overwogen om naar een selecterende opleiding te gaan of hebben
geprobeerd daar toegang toe te krijgen. Van de 450 studenten aan niet-selectieve
masteropleidingen hebben er 130 (29 procent) overwogen om aan een selecterende
masteropleiding te beginnen, zo blijkt uit ons vragenlijstonderzoek. Van de 71
procent die dit niet heeft overwogen, geeft slechts 2 procent aan zich te hebben
laten weerhouden door een gebrek aan informatie over de aanvullende
toelatingseisen. Zo’n 87 procent zegt dat hun masteropleiding toevallig geen

Pagina 52 van 58

aanvullende eisen stelde – met andere woorden, voor deze groep was het geen
issue.
Toelatingsprocedure te intensief en competitief
Voor de groep studenten die wel heeft overwogen een selecterende masteropleiding
te gaan volgen, maar dit uiteindelijk niet heeft gedaan, zijn er inhoudelijke redenen
voor deze keuze (figuur 7.3a). Genoemde redenen die mogelijk met zelfselectie te
maken hebben, zijn in de figuur met oranje gemarkeerd. De twee meest genoemde
redenen hebben te maken met de selectieprocedure. Men verwacht dat deze te
intensief of te competitief zal zijn (respectievelijk 19 en 14 procent). Vijftien
studenten (12 procent) verwachtten niet te worden toegelaten. Ten slotte gaven
twaalf studenten in de vragenlijst aan dat ze zijn afgewezen voor een selecterende
master.
Figuur 7.3a Antwoord van studenten op de vraag ‘Waarom ben je uiteindelijk niet gestart met
een masteropleiding die aanvullende toelatingseisen stelt?’ (n=130, meerdere antwoorden
mogelijk), in percentages
= mogelijk zelfselectie

Ik vond de toelatingsprocedure te intensief
Ik vind de competitieve aard van een
toelatingsprocedure niet prettig
Ik wilde mijn tijd en energie liever steken
in het behalen van mijn bachelordiploma
Ik verwachtte niet te worden toegelaten
tot een masteropleiding met aanvullende…
Ik voldeed niet aan de aanvullende
toelatingseisen van een masteropleiding
Ik had onvoldoende informatie
over de aanvullende toelatingseisen
Ik verwachtte niet te voldoen aan het niveau van een
masteropleiding met aanvullende toelatingseisen
Ik ben afgewezen voor een masteropleiding
met aanvullende toelatingseisen
In de toelatingsprocedure werd onvoldoende
rekening gehouden met mijn functiebeperking

0%

5%

10%

15%

20%

25%

Bron: Inspectie van het Onderwijs 2018

Te lage cijfers
Aan 21 studenten die niet verwachtten te worden toegelaten vroegen we waarom ze
dat dachten.４ Van deze groep gaven veertien studenten als reden op dat ze
gedurende hun bacheloropleiding te lage cijfers hadden behaald. Zes studenten
verwachtten dat hun medestudenten meer kans zouden maken en vier waren bang

４

Dit aantal is groter dan de eerdergenoemde vijftien, omdat hier ook zes studenten zijn meegenomen die niet
hebben overwogen zich bij een selecterende master aan te melden omdat ze niet verwachtten te worden
toegelaten.
Pagina 53 van 58

dat ze de toelatingstoets niet zouden halen. Drie studenten vonden de
toelatingstoets te moeilijk.
7.4

Instellingsbeleid rond kansengelijkheid
Geen beleid gericht op kansengelijkheid selecterende masters
In ons praktijkonderzoek vroegen we in hoeverre instellingen vanuit het oogpunt
van kansengelijkheid beleid hebben dat gericht is op de instroom van specifieke
subgroepen in selecterende masteropleidingen. Voor de masteropleidingen die wij
spraken is zulk beleid er niet. Dit strookt met het beeld dat we in ons vorige rapport
schetsten (Inspectie van het Onderwijs, 2017). Tijdens de gesprekken zijn we hier
dieper op ingegaan.
Geen zicht op instroom van subgroepen
De universiteiten en opleidingen die wij spraken kijken niet specifiek naar de
instroom van specifieke groepen studenten in selecterende masters, zoals studenten
met een niet-westerse migratieachtergrond of studenten met ouders met een lagere
sociaaleconomische status. Ze hebben daar geen zicht op en er wordt ook geen
onderzoek naar gedaan. Er zijn opleidingen die hier best meer van zouden willen
weten, maar voor de meeste opleidingen is het niet echt een issue; ze geven aan te
selecteren op inhoud, op kwaliteit c.q. geschiktheid. Daar speelt met name voor
buitenlandse studenten ook het beurzenstelsel nog een rol bij. Eén opleiding geeft
aan dat er in de selectieprocedure wel aandacht is voor culturele aspecten.
Studenten ervaren voldoende diversiteit
Ook de studenten die we spraken hebben geen expliciet beeld van beleid gericht op
specifieke groepen. De studenten vinden het ook niet iets wat hen direct aangaat en
vertalen diversiteit vooral naar de aanwezigheid van studenten van verschillende
nationaliteiten binnen hun opleiding. In dat opzicht ervaren ze in het algemeen
voldoende diversiteit. Ze geven ook wel aan dat het hun vooral gaat om de openmindedness van hun medestudenten. En daarnaast hechten sommigen eraan te
studeren met gemotiveerde studenten met een hoog niveau.
Beleid rond kansengelijkheid meer iets voor bachelor
Een van de opleidingen gaf aan dat inclusief toelatingsbeleid vooral een issue is bij
de toelating tot de bachelor. Dat sluit aan bij de vaker gehoorde opvatting dat de
aandacht voor de vertegenwoordiging van verschillende groepen meer iets is voor
de werving voor de bacheloropleidingen dan voor de masteropleidingen.
Verschillende universiteiten die we spraken willen zich bijvoorbeeld actiever richten
op het werven van meer studenten met een niet-westerse migratieachtergrond voor
de bacheloropleidingen. Die groep is bij deze universiteiten nu
ondervertegenwoordigd. Hoe ze dit willen doen is nog niet duidelijk.
Enkele opleidingen stelden dat beleid rond kansengelijkheid vooral gericht zou
moeten zijn op de bachelorfase, dus op studenten die al bezig zijn met hun
bachelor. Het is zaak deze studenten goed te begeleiden, vooral ook met het oog op
doorstroom in de masterfase.
Instellingskenmerken beïnvloeden samenstelling studentenpopulatie
Verschillende gesprekspartners merkten op dat specifieke kenmerken van de
universiteit of de opleiding een rol kunnen spelen in de samenstelling van de
studentenpopulatie. Bijvoorbeeld de regio waarin de universiteit zich bevindt (al dan
niet in de Randstad), de werkgelegenheid in de regio, de aard van de opleiding
Pagina 54 van 58

(landbouw en techniek zijn bijvoorbeeld minder gewild bij studenten met een nietwesterse migratieachtergrond), de mate van hbo-instroom of de mate waarin
specifieke groepen studenten met (alleen) een bachelordiploma de arbeidsmarkt
betreden. De samenstelling van de studentenpopulatie zegt dus niet altijd iets over
de mate van kansengelijkheid binnen de instelling.
Soms concrete voorzieningen, los van selectie
De opleidingen en studenten die wij spraken vinden kansengelijkheid vaak
belangrijk. In enkele gesprekken werd dit thema gekoppeld aan actief beleid en
concrete voorzieningen voor studenten met een functiebeperking en het anderszins
accommoderen van specifieke doelgroepen. Dat kan bijvoorbeeld door contacturen
aantrekkelijk in te roosteren en de mogelijkheid te bieden om de master in deeltijd
te doen. In dit verband werd ook wel gezegd dat beurzen en mogelijkheden om
gespreid te betalen kunnen bijdragen aan de toegankelijkheid van de master voor
specifieke groepen.
Twee universiteiten gaven aan dat ze traditioneel een relatief groot aandeel
studenten met een niet-westerse migratieachtergrond respectievelijk studenten met
relatief laag opgeleide ouders hebben. Voor deze studenten hebben ze tot op zekere
hoogte voorzieningen getroffen, in de zin van beurzen en aparte regelingen. Ze
zeggen op deze manier een emancipatoire functie te vervullen. Dit staat los van
selectie, voor zover die plaatsvindt.
Diversiteitsbeleid in ontwikkeling, soms diversity officer
Enkele universiteiten gaven aan bezig te zijn met de ontwikkeling van
diversiteitsbeleid. Bij een daarvan is de expliciete insteek dat diversiteit de kwaliteit
van het onderwijs kan verhogen. Kansengelijkheid en diversiteit zijn niet dezelfde
begrippen, maar een diversiteitsbeleid kan wel bijdragen aan inclusiviteit en
kansengelijkheid. Sommige universiteiten hebben in het kader van diversiteit een
diversity officer ingesteld. Dat geldt ook voor de universiteit met een relatief groot
aandeel studenten met een niet-westerse migratieachtergrond, die nadrukkelijk
aangaf diversiteit om die reden een belangrijk onderwerp te vinden.
De diversity officers richten zich vooral op diversiteit ‘na de poort’. Ze organiseren
bijvoorbeeld cursussen voor docenten en student ambassadors (die hun opleiding
promoten) over bewustwording van diversiteit, al dan niet bewuste
vooringenomenheid en de omgang met culturele verschillen. Of ze zetten
buddyprogramma’s op voor internationale studenten, of een steunpunt voor
studenten met een migratieachtergrond. Sommige universiteiten zien geen
aanleiding om een diversity officer in te stellen, omdat ze weinig selectief zouden
zijn. Een instelling geeft aan geen diversity officer te hebben, maar wel specifieke
aandacht te geven aan bijvoorbeeld studenten met een functiebeperking.
Brede deelname aan VSNU-leergang over inclusief toelatingsbeleid
De VSNU-leergang ‘Effectief en inclusief toelatingsbeleid’ is gericht op het
verbeteren van de kwaliteit van de selectieprocedure, en ook – vooral – op het
voorkomen van zelfselectie door studenten en (vaak onbewuste) vooroordelen aan
de kant van de universiteiten en opleidingen. De meeste instellingen die wij spraken
hebben een of meer medewerkers afgevaardigd naar deze leergang. Zij geven aan
belang te hechten aan meer duidelijkheid in de definities en aan kennisdeling over
onderwerpen als toelating, selectie en inclusiviteit.

Pagina 55 van 58

8

Conclusies en aanbevelingen

In welke mate en op welke wijze geven de bekostigde universiteiten invulling aan
het selectiebeleid in de masterfase, en welke gevolgen heeft dit voor de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs? Dat is de vraag die in dit rapport centraal
stond. We hebben deze vraag beantwoord aan de hand van vier deelvragen, gericht
op selectie in het algemeen, voorlichting, de rol van toegankelijkheid en de rol van
kansengelijkheid bij selectie. In dit hoofdstuk presenteren we onze conclusies
(paragraaf 8.1). Op basis daarvan formuleren we daarnaast enkele aanbevelingen,
onder andere bedoeld om de transparantie en informatievoorziening voor studenten
te verbeteren (paragraaf 8.2).
8.1

Conclusies
Algemeen beeld: de toegankelijkheid van het masteronderwijs
Vorig jaar concludeerden we dat er geen concrete aanwijzingen waren dat de brede
toegankelijkheid van het hoger onderwijs onder druk staat. Alle groepen studenten
bleven redelijk gelijk vertegenwoordigd in het hoger onderwijs. Wel zagen we dat
bepaalde groepen studenten wat minder vaak in opleidingen met selectie
instroomden, zowel in de bachelor als in de master. Uit dit onderzoek blijkt dat de
verschillen in de studentenstroom tussen selecterende en niet-selecterende
masteropleidingen niet groter zijn geworden. Toch zijn er ook signalen die kunnen
duiden op een verminderde toegankelijkheid van het hoger onderwijs. Zo laat het
kwantitatief beeld zien dat:




het aantal selecterende masters toeneemt;
de afname van de totale doorstroom van bachelorgediplomeerden naar de
master verder doorzet;
het aandeel bachelorgediplomeerden dat een tussenjaar neemt blijft stijgen.

Het zijn ontwikkelingen die verdere monitoring en nader onderzoek over een langere
periode vergen om ze beter te kunnen duiden. De komende jaren blijft het thema
selectie en toegankelijkheid van het hoger onderwijs dan ook onverminderd van
belang. De inspectie zal de ontwikkelingen op het gebied van selectie en
toegankelijkheid in het hoger onderwijs dan ook blijven volgen.
Selectie
Het begrip selectie leidt tot verwarring. Veel opleidingen zeggen niet te selecteren,
maar stellen wel aanvullende eisen aan aspirant-studenten. Daarom is geen
eenduidig antwoord te geven op de vraag in welke mate wo-masteropleidingen
selecteren. Afhankelijk van de gehanteerde definitie geldt dit voor 10 tot 40 procent
van de opleidingen. Opleidingen maken daarbij vaak onderscheid tussen groepen
studenten. Vooral aan hbo-studenten en buitenlandse studenten stellen ze vaak
aanvullende eisen. Meestal gaat het om een motivatie en een minimaal Grade Point
Average (GPA). De weging van deze aanvullende eisen verschilt per opleiding. Vaak
kunnen studenten compenseren voor bijvoorbeeld mindere cijfers.
Voorlichting
Instellingen geven studenten vooral voorlichting over toelating tot de master via de
website en voorlichtingsdagen. De universiteiten werken aan verbetering van de
Pagina 56 van 58

voorlichting, en dat werpt zijn vruchten af. Studenten zijn doorgaans redelijk
tevreden over de inhoud en de vindbaarheid van de informatie. De informatie op de
website is volgens hen verbeterd ten opzichte van voorgaande jaren. Toch is
verdere verbetering mogelijk en noodzakelijk. Het gaat dan vooral om voorlichting
over de weging van aanvullende eisen en de terugkoppeling van resultaten.
Studenten weten ook niet altijd bij wie ze terechtkunnen tijdens het
toelatingstraject, en pleiten voor een betere studieloopbaanbegeleiding in de
vooropleiding.
De rol van toegankelijkheid bij selectie
Om de toegankelijkheid daadwerkelijk te kunnen waarborgen, zeker ook die van de
masterfase, is het belangrijk dat instellingen en opleidingen de toegankelijkheid
laten meewegen in hun besluit om al dan niet te kiezen voor selectie. We
constateren dat universiteiten die al selecteren of dit overwegen, hier zorgvuldig
mee omgaan en oog houden voor de toegankelijkheid van het masteraanbod. Hierin
worden ook belangrijke stappen gezet, onder meer via de taskforce Toelating
master. Zo is voor de komende twee jaar een universiteitsbreed vangnet ingesteld,
zodat bachelorgediplomeerden altijd de mogelijkheid hebben om een passende
master te volgen. Veel opleidingen geven overigens aan dat een (geformaliseerd)
vangnet niet of nog niet nodig is. Een aandachtspunt is de afstemming tussen
universiteiten rond selecterende masters: daarvan is maar beperkt sprake. Dit zou
studenten kunnen ontmoedigen om een master aan een andere instelling te volgen.
De rol van kansengelijkheid bij selectie
In ons vorige rapport vroegen we om alertheid met betrekking tot de
ondervertegenwoordiging van bepaalde groepen studenten bij selecterende
masteropleidingen. In 2017 zien we nog steeds kleine verschillen, vergelijkbaar met
de cijfers van 2016, maar het verschil tussen Nederlandse studenten en studenten
met een niet-westerse migratieachtergrond is afgenomen ten opzichte van 2016.
Studenten met een niet-westerse migratieachtergrond lijken een kleine inhaalslag te
maken. Zelfselectie speelt een rol bij studenten die niet kiezen voor een
selecterende master. Zij verwachten bijvoorbeeld dat de selectieprocedure te
intensief of te competitief zal zijn, of dat ze niet worden toegelaten.
Specifiek beleid, gericht op de vertegenwoordiging van bepaalde groepen studenten
in selecterende masteropleidingen, ontbreekt momenteel. Opleidingen vinden
kansengelijkheid vaak wel belangrijk, maar geven aan te selecteren op kwaliteit c.q.
geschiktheid. Wel is op verschillende instellingen diversiteitsbeleid in ontwikkeling.
We blijven de komende jaren alert op instroomverschillen tussen groepen van
studenten en onbedoelde effecten van selectie die het hoger onderwijs mogelijk
minder toegankelijk maken.
Besluit
Selecterende instellingen en opleidingen nemen hun verantwoordelijkheid serieus,
en doen hun best om de selectieprocedure zorgvuldig en transparant vorm te geven.
Met een zorgvuldige en transparante selectieprocedure én in goed overleg met
andere instellingen moet het mogelijk zijn om daadwerkelijk elke student de juiste
plek in het hoger onderwijs te bieden. In lijn met de ingezette activiteiten vanuit de
VSNU zetten de instellingen en opleidingen bewuste stappen in de goede richting.
De inspectie zal deze activiteiten, gezien de ontwikkelopgave die er nog is, blijven
volgen. Ondertussen blijven we in gesprek met de VSNU en de

Pagina 57 van 58

studentenorganisaties over een gezamenlijk begrippenkader en de manier waarop
de monitoring van het toelatingsbeleid verbeterd kan worden.
8.2

Aanbevelingen
Uit de conclusies komt naar voren dat de aandachtspunten uit ons vorige rapport
serieus worden opgepakt. Tegelijkertijd zijn er nog aspecten waarop verbetering
nodig is. Ze kunnen worden meegenomen door de taskforce Toelating master, maar
zijn in eerste instantie gericht aan de instellingen en selecterende
masteropleidingen.
1. Zorg voor afstemming over selectie met andere instellingen.
De toegankelijkheid van de masterfase kan nog beter geborgd worden als
universiteiten dat als een gezamenlijke verantwoordelijkheid oppakken en
op dit vlak meer met elkaar afstemmen. Het universiteitsbreed ingestelde
vangnet biedt daarvoor een goede basis. Men zou bijvoorbeeld meer en
vaker informatie over bedoelde en onbedoelde effecten van selectie met
elkaar kunnen delen, evenals informatie over de inhoud en effectiviteit van
de gehanteerde criteria en -procedures.
2. Vervroeg de voorlichting over het toelatingsbeleid van masters.
Start al tijdig tijdens de vooropleiding (wo-bachelor en hbo-bachelor) met
voorlichting over het toelatingsbeleid van mogelijke masteropleidingen.
3. Maak persoonlijk contact met een vaste contactpersoon mogelijk.
Zorg ervoor dat in het traject van aanmelding en toelating persoonlijk
contact mogelijk is door een vaste contactpersoon te benoemen.
4. Informeer studenten over de weging van aanvullende eisen.
Informeer studenten voorafgaand aan de toelatingsprocedure over de
weging van de aanvullende eisen die gesteld worden.
5. Geef studenten feedback op hun prestaties.
Verhoog de transparantie van de toelatingsprocedure door de studenten
feedback te geven op de prestaties die ze leveren.
6. Besteed meer aandacht aan kansengelijkheid.
Schenk meer aandacht aan de begeleiding en ondersteuning van specifieke
groepen studenten, het verbeteren van de kwaliteit van de selectieprocedure
en het voorkomen van (vaak onbewuste) vooroordelen om de
kansengelijkheid en de inclusiviteit van het onderwijs te bevorderen.

Ontwikkel hiertoe eventueel specifiek beleid gericht op kansengelijkheid bij
de toelating tot de master.
7. Zorg voor een gedeeld begrippenkader rond selectie.
Verhelder onder meer het begrip selectie, zodat voor iedereen duidelijk is
welke opleidingen selecteren.

Pagina 58 van 58

Geraadpleegde literatuur

Broek, A. van den, Nooij, J., Essen, M. van, & Duysak, S. (2017). Selectie &
plaatsing bij numerusfixusopleidingen. De intentie tot deelname, de deelname aan
de selectie en de uitslag in relatie tot achtergrondkenmerken. Nijmegen:
ResearchNed.
CHOI (2016). Mastergids 2016: selectieve toelating is de trend. Geraadpleegd op 1
maart 2018 van https://www.keuzegids.org/nieuws7718-mastergids-2016selectieve-toelating-is-de-trend
CHOI (2018). Masterkiezer stuit op schijnselectie. Persbericht behorende bij
Keuzegids Masters 2018. Geraadpleegd op 21 maart 2018 van
https://www.keuzegids.org/download/persbericht_selectie_keuzegids_masters_201
8.pdf
Hoeven, A. van den. (2017). Bevoordelen en benadelen. Wat instellingen mogen en
wat niet. Uit Thema Hoger Onderwijs. januari_2017. Allerhande Diversiteit (41-46).
Inspectie van het Onderwijs (2017). Selectie: meer dan cijfers alleen. Utrecht:
Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2018). Tussenrapportage. Selectie in de wo-master.
Eerste resultaten van het lopende onderzoek studiejaar 2017-2018. Utrecht:
Inspectie van het Onderwijs.
Kamerbrief, (7-7-2017), Selectie en toegankelijkheid van het hoger onderwijs, ref.
1149333, OCW, HO&S, Den Haag.
Meijer, R.R., & Niessen, A.S.M. (2015). A trial studying approach to predict college
achievement. Frontiers in Psychology, 6 (887), 1-3.
Motie van het lid Verhoeven C.S. (2017). Voorgesteld 2 februari 2017. nr. 111 – 34
550-VIII, Tweede Kamer der Staten-Generaal, Vergaderjaar 2016-2017
Urlings-Strop, L.C., Stegers-Jager, K.M., Stijnen, T., & Themmen, A.P.N. (2013).
Academic and non-academic selection criteria in predicting medical school
performance. Medical Teacher, 35, 497-502.
Visser, K. (2017), Kantel de selectie in het hoger onderwijs, Science Guide,
https://www.scienceguide.nl/2017/08/kantel-de-selectie-in-het-hoger-onderwijs
VSNU (2017). Notitie Voortgang taskforce Toelating master. Den Haag, VSNU
VSNU, Universiteiten staan voor toegankelijkheid van het wetenschappelijk
onderwijs, http://www.vsnu.nl/nl_NL/toegankelijkheid-onderwijs.html
VSNU, (2017-2018), leergang ‘effectief en inclusief toelatingsbeleid’.
Wouters, A. (2017). Effects of medical school selection. Proefschrift. Amsterdam:
VUmc.

Pagina 59 van 58

Bijlage

Relevante wetsartikelen
In deze bijlage zijn de relevante artikelen uit de Wet op het hoger onderwijs en
wetenschappelijk onderzoek (WHW) opgenomen.
Artikel 6.7. Toestemming voor specifieke selectiecriteria en hoger
collegegeld
1. Onze minister kan op aanvraag van het instellingsbestuur toestemming verlenen
gegadigden bij de inschrijving voor een opleiding te selecteren volgens door het
instellingsbestuur vast te stellen criteria en in samenhang daarmee voor de
geselecteerde studenten een collegegeld vast te stellen dat hoger is dan het
volledige wettelijke collegegeld dat op grond van artikel 7.45, vijfde lid, bij
algemene maatregel van bestuur is vastgesteld en op de wijze daarin bepaald is
geïndexeerd.
2. De toestemming van Onze minister heeft betrekking op een bepaalde opleiding of
op een bepaald programma binnen een opleiding waarvan de studielast en
eindtermen gelijk zijn aan die van de opleiding.
3. Onze minister verleent uitsluitend zijn toestemming, indien:
a. de aanvraag kleinschalig en intensief onderwijs betreft, dat is gericht op een
bovengemiddeld onderwijsrendement en waarbij de activiteiten binnen en buiten
het curriculum met elkaar zijn verbonden; en
b. de toestemming geen afbreuk doet aan de kwaliteit of de toegankelijkheid van
het hoger onderwijs.
4. Het hogere collegegeld bedoeld in het eerste lid, bedraagt ten hoogste vijf maal
het volledige wettelijk collegegeld dat op grond van artikel 7.45, vijfde lid, bij
algemene maatregel van bestuur is vastgesteld en op de wijze daarin bepaald is
geïndexeerd.
Artikel 6.7a. Aan toestemming verbonden verplichtingen

1. Aan de toestemming, bedoeld in artikel 6.7, eerste lid, zijn de volgende
verplichtingen voor het instellingsbestuur verbonden:
a. het selecteren van gegadigden;
b. het vaststellen van een regeling voor de selectiecriteria en -procedure;
c. het vaststellen van een regeling voor de criteria en procedure voor dispensatie
van betaling van het hogere collegegeld; en
d. het meewerken aan een eenmalige toetsing aan de praktijk als bedoeld in
artikel 6.7c.

2. Onze minister kan andere verplichtingen aan de toestemming, bedoeld in artikel
6.7, eerste lid, verbinden.

3. Het instellingsbestuur selecteert de gegadigden uitsluitend op grond van
kwalitatieve criteria. Het aantal soorten kwalitatieve selectiecriteria bedraagt ten
minste twee.

Pagina 60 van 58

Artikel 7.15. Informatieverstrekking aan studenten en aanstaande
studenten.
1. Het instellingsbestuur verstrekt zodanige informatie aan studenten en aspirantstudenten over:
d. de selectie van studenten,
dat deze studenten en aspirant-studenten in staat zijn de
opleidingsmogelijkheden te vergelijken, zich een goed oordeel te vormen
over de inhoud en de inrichting van het gevolgde of te volgen onderwijs en
de examens en zich goed voor te bereiden op de gestelde eisen.

Artikel 7.30b. Toelatingseisen masteropleidingen
1. Voor de inschrijving voor een masteropleiding in het wetenschappelijk onderwijs
of voor een masteropleiding in het hoger beroepsonderwijs geldt als
toelatingseis:
a. het bezit van een graad Bachelor in het wetenschappelijk onderwijs
onderscheidenlijk een graad Bachelor in het hoger beroepsonderwijs; of
b. het bezit van kennis, inzicht en vaardigheden op het niveau van een graad
Bachelor in het wetenschappelijk onderwijs onderscheidenlijk een graad Bachelor
in het hoger beroepsonderwijs.
2. Het instellingsbestuur kan naast de eisen, bedoeld in het eerste lid, kwalitatieve
toelatingseisen vaststellen. Deze eisen worden opgenomen in de onderwijs- en
examenregeling.
3. Het instellingsbestuur laat degenen die aan de gestelde eisen voldoen toe tot een
masteropleiding. Indien het instellingsbestuur een maximum aantal voor de
opleiding in te schrijven personen heeft vastgesteld, geldt als extra toelatingseis
dat dit aantal door de toelating niet wordt overschreden.
4. Het instellingsbestuur maakt tijdig de procedure bekend op grond waarvan de
toelating zal plaatsvinden ingeval het aantal aspirant-studenten voor een
masteropleiding het maximumaantal, bedoeld in het derde lid, zou overschrijden.
Het instellingsbestuur stelt daartoe een reglement vast.
5. Indien er sprake is van kwalitatieve toelatingseisen van studenten bedraagt het
aantal soorten daarvan ten minste twee.
6. Indien afgestudeerden van een bacheloropleiding in het wetenschappelijk
onderwijs zich niet kunnen of dreigen te kunnen inschrijven bij een
masteropleiding in het wetenschappelijk onderwijs, kan Onze minister een of
meer instellingsbesturen van universiteiten verplichten een of meer
masteropleidingen aan te wijzen waaraan bedoelde afgestudeerden zich kunnen
inschrijven.

Artikel 7.53. Beperking inschrijving op grond van beschikbare
onderwijscapaciteit
1. Het instellingsbestuur kan per opleiding in verband met de beschikbare
onderwijscapaciteit het maximum aantal studenten vaststellen dat voor de eerste
maal kan worden ingeschreven voor de propedeutische fase van de
desbetreffende opleiding. De vaststelling geschiedt voor een studiejaar.

Pagina 61 van 58

2. Het instellingsbestuur selecteert de aspirant-studenten in verband met de
beschikbare onderwijscapaciteit uitsluitend op grond van kwalitatieve criteria. Het
aantal soorten kwalitatieve selectiecriteria bedraagt ten minste twee.
3. Het instellingsbestuur maakt tijdig de kwalitatieve selectiecriteria en de
selectieprocedure bekend op grond waarvan de toelating zal plaatsvinden ingeval
het aantal aspirant-studenten het maximum aantal, bedoeld in het eerste lid, zou
overschrijden. Het instellingsbestuur stelt daartoe een reglement vast. Bij het
vaststellen van het reglement houdt het instellingsbestuur rekening met de
belangen van aspirant-studenten afkomstig uit de openbare lichamen Bonaire,
Sint Eustatius en Saba onderscheidenlijk Aruba, Curaçao en Sint Maarten.
4. Het instellingsbestuur schrijft niet meer studenten in dan het maximum aantal
dat het instellingsbestuur in verband met de beschikbare capaciteit heeft
vastgesteld.
5. Indien ten aanzien van een opleiding een ministeriële regeling als bedoeld in
artikel 7.56 is vastgesteld, blijft dit artikel buiten toepassing.
6. Voor 1 december van het kalenderjaar voorafgaande aan het studiejaar waarvoor
de eerste vaststelling geschiedt, doet het instellingsbestuur hiervan mededeling
aan Onze minister. Voor een opleiding die na deze datum voor de eerste maal is
opgenomen in het register, bedoeld in artikel 6.13, en waarvan het onderwijs zal
aanvangen met ingang van het daaropvolgende studiejaar, geldt 1 april als
uiterste datum voor de mededeling aan Onze minister van de onderwijscapaciteit
van die opleiding.
7. Bij ministeriële regeling kunnen in ieder geval voorschriften worden vastgesteld
met betrekking tot:
a. de aanmeldingsdatum voor selectie; en
b. indien een opleiding door meer dan één instelling als bedoeld in artikel 1.2,
onder a, wordt verzorgd, het aantal selectieprocedures van een bepaalde
opleiding waaraan een gegadigde in hetzelfde studiejaar kan deelnemen.

Pagina 62 van 58